Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.46.0-wmf.24
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Matemática
0
624
106633
96399
2026-04-29T01:50:06Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
106633
wikitext
text/x-wiki
La '''Matemática''' (de l [[Léngua griega|griego]] ''máthēma'' (μάθημα): [[ciéncia]], [[conhecimiento]], [[aprendizaige]]; ''[[:el:Μαθηματικά|mathēmatikós]]'' (μαθηματικός): apreciador de l conhecimiento) ye la ciéncia de l raciocínio lógico ou abstrato. Eilha ambuolbe ua permanente busca de la berdade. Ye rigorosa i precisa. Anque haba muita teorie çcubierta hai muito anho, inda hoije se manténen bálidas i úteles, i la Matemática cuntina permanentemente a demudar i a zambolbé-se.
== A la busca dua defeniçon ==
[[Fexeiro:Euclid Pisano OPA Florence.jpg|thumb|right|150px|Ouclides: painel an mármole, Museu dell'Opera del Duomo]]
Hai muito tiempo que se percura un cunsenso subre la defeniçon de l que ye la Matemática. Assi i todo, nas redadeiras décadas de l [[seclo XX]] fui-se fazendo ua defeniçon que ten gran aceitaçon antre ls matemáticos: ''matemática ye la [[ciéncia]] de las regularidades'' ([[padrones]]). Segundo esta defeniçon, l trabalho de l matemático cunsiste an eisaminar padrones abstratos, tanto riales cumo eimaginários, bisuales ou mentales. Ou seia, ls matemáticos búscan padrones ne ls [[númaro]]s, ne l spácio, na ciéncia i na eimaginaçon i las [[teorie]]s matemáticas fázen por splicar las relaçones antre eilhas.
Ua outra defeniçon serie que ye la ambestigaçon de struturas abstratas defenidas [[axioma]]ticamente, ousando la [[lógica formal]] cumo strutura quemum. Las struturas specíficas giralmente ténen la sue ourige nas [[Ciéncia natural|ciéncias naturales]], mais quemumente na [[Física]], mas ls matemáticos tamien defínen i ambestígan struturas por rezones solamente anternas a la matemática ([[matemática pura]]), por eisemplo, al antendéren que las struturas dan ua generalizaçon ounificante de bários subcampos ou ua ferramienta útele an cálculos quemuns.
Storicamente las deciplinas básicas drento de la matemática stan associadas a la necidade de se fázeren cálculos ne l [[mercado]], [[topografie|medir tierra]] i predezir feitos [[Astronomie|astronómicos]]. Essas trés necidades puoden ser relacionadas culas grandes subdebisones de la matemática: l [[cálculo]] básico (somar, subtrair, multeplicar i debedir), l studo de las struturas, l [[Topologie|studo de ls spácios]] (cálculos de árias i ambelumes atrabeç de l cálculo básico) i l studo de las altaraçones.
== Stória ==
[[Fexeiro:Egyptian A'h-mosè or Rhind Papyrus (1065x1330).png|thumb|150px|[[Papiro de Rhind]] de l [[Antigo Eigito]], de arrimado a 1.650 a.C.]]
L purmeiro oubjeto conhecido que cumproba la alblidade de [[cálculo]] ye l [[uosso de Ishango]] (ua [[fábula]] de [[babuíno]] cun riscos qu'andícan ua [[cuntaige]]), i data de 20.000 anhos atrás.<ref>{{citar web|url=http://www.math.buffalo.edu/mad/Ancient-Africa/ishango.html|títalo=An Old Mathematical Objet|publicado=The Mathematics Department of The State University of New York at Buffalo|léngua=anglés|bejitada=21 de Dezembre de 2008}}</ref> L [[Cronologie de la stória de la matemática|zambolbimiento de la matemática]] dou ferramientas a las purmeiras cibelizaçones, i tornou possible l zambolbimiento d'aplicaçones cuncretas: l [[comércio]], l labor de plantaçones, la mediçon de tierra , la prebison d'eibentos astronómicos, i a las bezes, la rializaçon de rituales relegiosos.
L studo de struturas matemáticas ampeça cula aritmética de ls [[númaros naturales]] i sigue cula straçon de raízes quadradas i cúbicas, la resoluçon d'algues [[eiquaçon polinomial|eiquaçones polinomiales]] de grau 2, la [[trigonometrie]] i l cálclo de las [[fraçones]], antre outras cousas.
Estes zambolbimientos son atribuidos a las ceblizaçones acadiana, babilónica, eigícia, china, ou inda, a las de l bal de ls hindus. Na ceblizaçon griega, la matemática, anfluenciada puls trabalhos atrasados, i pulas speculaçones filosóficas, tornórun-se mais abstratas. Dous ramos çtinguírun-se, la [[aritmética]] i la [[geometrie]]. Para alhá desto, formalizórun-se las noçones de demunstraçon i la defeniçon axiomática de ls oubjetos de studo. Ls [[Eilemientos de Ouclides]] relátan ua parte de ls conhecimientos geométricos na [[Grécia]] de l seclo III a.d.
La cebelizaçon eislámica premitiu que la hardança griega fusse cunserbada, i ajudou al cunfronto culas çcubiertas chinesas i hindus, percipalmente na queston de la repersentaçon numérica. Ls trabalhos matemáticos zambolbírun-se muito tanto na trigonometrie (antroduçon de las funçones trigonométricas), cumo na aritmética. Zambolbiu-se inda la [[cumbinatória|análeze cumbinatória]], la [[análeze numérica]] i la [[polinómio|álgebra de polinómios]].
Durante l Renacimiento, ua parte de ls testos árabes fúrun studados i traduzidos pa l latin. La pesquisa matemática cuncentrou-se, anton, na Ouropa. L cálculo algébrico zambolbiu-se mui debrebe culs trabalhos de ls franceses Biète i [[René Descartes]]. Adepuis, [[Newton]] i [[Leibniz]] çcubrírun la noçon de [[cálculo anfenitesimal]] i antroduzírun la noçon de fluxor (palabra apuis abandonada). Al largo de ls seclos XVIII i XIX, la matemática zambolbiu-se muito cula antroduçon de nuobas struturas abstratas, percipalmente ls grupos (por bias de ls trabalhos de [[Évariste Galois]]) subre la resolublidade d'eiquaçones polinomiales, i ls anielhos definidos ne ls trabalhos de [[Richard Dedekind]].
== Árias i metodologie ==
Las regras que gobérnan las ouparaçones [[aritmética]]s son las de la [[Álgebra eilementar]] i las propiadades mais perfundas de ls númaros anteiros son studadas na [[teorie de ls númaros]]. La ambestigaçon de métodos para resolber eiquaçones lieba al campo de la [[Álgebra abstrata]], que, antre outras cousas, studa [[Teorie de ls anielhos|anielhos]] i [[Cuorpo (matemática)|cuorpos]] – struturas que generalízan las propiadades tenidas puls [[númaro]]s. L cunceito de [[betor]], amportante pa la física, ye generalizado ne l [[spácio betorial]] i studado na [[Álgebra linear]], pertencendo als dous ramos de la strutura i de l spácio.
[[Fexeiro:Woman teaching geometry.jpg|thumb|left|150px|L ansino de la [[geometrie]].]]
L studo de l spácio naciu cula [[Geometrie]], purmeiro cula [[Geometrie Ouclidiana]] i la [[Trigonometrie]]; mais tarde fúrun generalizadas nas geometries nun-Ouclidianas, que zampéinhan l amportante papel na formulaçon de la [[teorie de la relatebidade]]. La [[teorie de Galois]] premitiu resolbéren-se bárias questones subre custruçones geométricas cun régua i cumpasso. La [[Geometrie difrencial]] i la [[Geometrie algébrica]] generalízan la geometrie an defrentes direçones: la Geometrie defrencial çtaca l cunceito de sistemas de [[cordenada]]s, eiquilíbrio i direçon, anquanto na Geometrie algébrica ls oubjetos geométricos son çcritos cumo cunjuntos de seluçon de [[eiquaçon polinomial|eiquaçones polinomiales]]. La [[teorie de ls grupos]] ambestiga l cunceito de [[simetrie]] de forma abstrata i faç ua ligaçon antre ls studos de l spácio i de la strutura. La [[Topologie (matemática)|topologie]] liga l studo de l spácio i l studo de las trasformaçones, dando mais atençon al cunceito de cuntinidade.
Antender i çcrebir las altaraçones an cuantidades ye l tema quemun de las ciéncias naturales i l [[cálculo]] foi zambolbido cumo la ferramienta mais útele para fazer esto. La çcriçon de la bariaçon de balor dua grandeza ye oubtenida por meio de l cunceito de [[funçon]]. L campo de las [[eiquaçon defrencial|eiquaçones defrenciales]] dá métodos para resolber porblemas qu'ambuolben relaçones antre ua grandeza i sues bariaçones. Ls [[númaro rial|númaros riales]] son ousados para repersentar las quantidades cuntinas i l studo menudo de las sues propiadades i de las propiadades de las sues funçones cunsiste na [[análeze rial]], la qual fui generalizada para [[análeze cumplexa]], abrangendo ls [[númaro cumplexo|númaros cumplexos]]. La [[análeze funcional]] trata de funçones defenidas an spácios de dimensones normalmente anfenitas, custituindo la base para la formulaçon de la [[mecánica quántica]], antre muitas outras cousas.
Para splicar i ambestigar ls fundamientos de la matemática, fúrun zambolbidos ls campos de la [[teorie de ls cunjuntos]], [[lógica matemática]] i [[teorie de ls modelos]].
Quando ls [[cumputador]]es fúrun criados, bárias questones teóricas lebórun a la eilaboraçon de las teories de la [[teorie de la cumputablidade|cumputablidade]], [[teorie de la cumplexidade cumputacional|cumplexidade cumputacional]], [[teorie de la anformaçon|anformaçon]] i [[teorie de la anformaçon algorítmica|anformaçon algorítmica]] que son ambestigadas na [[ciéncia de la cumputaçon]].
[[Fexeiro:Mandelbrot Set in Complex Plane.png|thumb|L [[cunjunto de Mandelbrot]].]]
Ua teorie amportante zambolbida pul ganhador de l [[Prémio Noble]], [[John Forbes Nash|John Nash]], ye la [[Teorie de ls jogos]], que ten atualmente aplicaçones ne ls mais defrentes campos, cumo ne l studo de çputas comerciales.
Ls cumputadores tamien ajudórun al zambolbimiento de la [[teorie de l caos]], que trata l feito que muitos sistemas dinámicos zoubedécen a leis dinámicas para oubedecer a leis lineares que, na prática, tórnan l sou cumportamiento amprebisible. La teorie de ls caos ten relaçones streitas cula [[geometrie de ls fratales]], cumo l cunjunto de [[Mandelbrot]] i de Mary, çcubierto por Lorenz, coincido pul Lorenz Attrator.
Un amportante campo na [[matemática aplicada]] ye la [[Statística]], que permite la çcriçon, análeze i prebison de fenómenos aleatórios i ye ousada an todas las ciéncias. La [[análeze numérica]] ambestiga ls métodos para resolber numericamente i de forma eifeciente bários porblemas ousando cumputadores i lebando an cunta ls erros d'arredundamiento. La matemática çcreta ye l nome quemun para estes campos de la matemática úteles na ciéncia de ls cumputadores.
== Notaçon, lenguaige i rigor ==
{{Artigo percipal|[[Notaçon matemática]]}}
[[Fexeiro:Infinity symbol.svg|thumb|right|L simblo de l [[anfinito]] '''∞''' an bárias formas.]]
L mais de la notaçon matemática que ye ousada ne ls dies d'hoije nun habie sido ambentada até l seclo XVI.<ref>[http://jeff560.tripod.com/mathsym.html Earliest Uses of Barious Mathematical Symbols] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160220073955/http://jeff560.tripod.com/mathsym.html |date=2016-02-20 }} (Contains many further references)</ref> Antes desso, ls matemáticos screbien todo an palabras, un porcesso trabalhoso que lemitaba las çcubiertas matemáticas. Ne l seclo XVIII, [[Leonhard Euler|Euler]] foi repunsable por muitas de las notaçones ousadas hoije. La notaçon moderna deixou la matemática muito mais fácele pa ls porfissionales, mas ls percipiantes normalmente áchan esso zanimador. Esso ye fácele d'antender: alguns poucos simblos cunténen ua grande cuantidade d'anformaçon. Assi cumo la [[notaçon musical]], la notaçon matemática moderna ten ua sintaxe strita i ''encode'' anformaçones que serien defíceles de screbir doutro modo.
La léngua matemática puode tamien ser defícele pa ls percipiantes. Palabras cumo ''ou'' i ''solo'' ténen segneficados muito mais percisos do que a fala de l die a die. Para alhá desso, palabras cumo ''[[cunjunto abierto|abierto]]'' i ''[[Campo (matemática)|campo]]'' ténen recebido un seneficado matemático specífico. La léngua matemática anclui termos técnicos cumo ''[[houmeomorfismo]]'' i ''[[antegral]]''. Mas hai ua rezon pa la notaçon special i la léngua técnica : la matemática pide mais percison do que a fala de l die a die. Matemáticos fálan dessa percison de la lenguaige i lógica cumo ''"rigor"''.
== Matemática cumo ciéncia ==
== Cunceitos i tópicos ==
=== Cuantidades ===
{{Artigo percipal|[[Númaro]]s}}
L studo de cuantidades ampeça culs [[númaro]]s, purmeiro ls familiares [[númaro natural|númaros naturales]], depuis ls [[númaro antegral|antegrales]], i las ouparaçones aritméticas cun eilhes, que ye chamada de [[aritmética]]. Las propiadades de ls númaros antegrales son studadas na [[teorie de ls númaros]], dentre eilhes l popular [[Redadeiro Teorema de Fermat]]. La teorie de ls númaros tamien anclui dous grandes porblemas que inda nun fúrun resolbidos : [[Cunjetura de ls primos gémeos]] i [[Cunjetura de Goldbach]].
Cunsante l sistema de númaros fui sendo zambolbido, ls númaros antegrales fúrun cunsidrados cumo un subcunjunto de ls [[númaro racional|númaros racionales]] ([[fraçon]]es). Esses, por sue beç, stan cuntenidos drento de ls [[númaro rial|númaros riales]], que son ousados para repersentar [[funçon cuntina|quantidades cuntinas]]. Númaros riales son parte de ls [[númaro cumplexo|númaros cumplexos]]. Esses son ls purmeiros passos de la hierarquie de ls númaros que cuntina a ancluir [[quaterniones]] i [[outoniones]].
Cunsidraçones subre ls númaros naturales lebórun als [[Númaro trasfenito|númaros trasfenitos]], que formalízan l cunceito de cuntar até al [[anfenito]]. Outra ária de studo ye l tamanho, que lebou als [[númaro cardinal|númaros cardinales]] i anton a outro cunceito d'anfenito: ls [[Aleph (matemática)|númaros Aleph]], que premíten ua cumparaçon antre l tamanho de cunjuntos anfenitamente largos.
:{| style="border:1px solid #999; tst-align:center;" cellspacing="15"
| <math>1, 2, \ldots</math> || <math>0, 1, -1, \ldots</math> || <math>\frac{1}{2}, \frac{2}{3}, 0.125,\ldots</math> || <math>\pi, i, \sqrt{2},\ldots</math> || <math> i, 1+i, 2e^{i\pi/3},\ldots </math>
|-
| [[númaro natural|Númaros Naturales]] || [[númaro antegral|Númaros Anteiros]] || [[númaro racional|Númaros Racionales]] || [[númaro rial|Númaros Riales]] || [[númaro cumplexo|Númaros Cumplexos]]
|-
||<math>+,-,\times,\div</math>||<math>\pi</math>||<math>\omega, \omega + 1, \ldots, 2\omega, \ldots</math> || <math>\aleph_0</math>
|-
||[[Aritmética]] || [[Custante matemática]] || [[Númaro ourdinal]] || [[Númaro cardinal]]
|}
=== Strutura ===
Muitos oubjetos matemáticos, cumo [[cunjunto]]s de númaros i [[Funçon|funçones matemáticas]], amóstran ua strutura anterna. Las porpiadades struturales desses oubjetos son ambestigadas atrabeç de l studo de [[grupo]]s, [[anielho (matemática)|anielhos]], [[cuorpo]]s i outros sistemas abstratos, que son eilhes mesmos oubjetos. Este ye l campo de la [[álgebra abstrata]]. Un cunceito amportante ye la noçon de [[betor]], que se generaliza quando son studados ls [[spácios betoriales]] an [[álgebra linear]]. L studo de betores cumbina trés de las árias fundamentales de la matemática: quantidade, strutura i spácio.
:{| style="border:1px solid #999; tst-align:center;" cellspacing="15"
| [[Fexeiro:Elliptic curve simple.png|96px]] || [[Fexeiro:Rubik's cube.svg|96px]] || [[Fexeiro:Matrix multiplication diagram.PNG|96px]] ||[[Fexeiro:Lattice of the divisibility of 60.svg|96px]] || [[Fexeiro:6n-graf.svg|128px]] || <math>(()(()()))</math>
|-
| [[Teorie de númaros]] || [[Álgebra abstrata]] || [[Álgebra linear]] || [[Teorie de la orde]] || [[Teorie de grafos]] || [[Teorie d'oparadores]]
|}
=== Spácio ===
L studo de l spácio apareciu cula [[geometrie]] - percipalmente, cula [[geometrie Ouclidiana]]. [[Trigonometrie]] cumbina l [[Spácio matemático|spácio]] i ls [[númaro]]s, i cúnten l afamado [[teorema de pitágoras]]. L studo moderno de l spácio generaliza essas eideias para ancluir geometrie de dimensones maiores, geometrie nun-ouclidiana (que ten un papel central na [[relatebidade giral]]) i [[topologie]]. Quantidade i spácio juntos fázen la [[geometrie analítica, [[geometrie difrencial]], i [[geometrie algébrica]].
:{| style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="15"
| [[Fexeiro:Torus.jpg|128px]] || [[Fexeiro:Pythagorean.svg|128px]] || [[Fexeiro:Sin.svg|160px]] || [[Fexeiro:Osculating circle.svg|128px]] || [[Fexeiro:Koch curve.png|128px]]
|-
| [[Topologie]] || [[Geometrie]] || [[Trigonometrie]] || [[Geometrie difrencial]] || [[Geometrie fratal]]
|}
=== Streformaçones ===
Antender i çcrebir ua streformaçon ye un tema quemun na [[ciéncia natural]] i [[cálculo]] fui zambolbido cumo ua ferramienta poderosa para ambestigar esso. Anton las [[Funçon (matemática)|funçones]] fúrun criadas, cumo un cunceito central para çcrebir ua quantidade que muda cul passar de l tiempo. L studo rigoroso de ls [[númaro rial|númaros riales]] i funçones riales son coincidos cumo [[análeze rial]], i la [[análeze cumplexa]] eiquibalente als [[númaro cumplexo|númaros cumplexo]].
La [[heipótese de Riemann]], ua de las mais fundamentales preguntas nun respundidas de la matemática, ye baseada na análeze cumplexa. [[Análeze funcional]] dá atençon ne l [[Spácio#Spácio matemático|spácio]] de las funçones. Ua de las muitas aplicaçones de la análeze funcional ye la [[mecánica quántica]]. Muitos porblemas lebórun naturalmente a relaçones antre la quantidade i sue taxa de altaraçones, i esses porblemas son studados nas [[eiquaçon difrencial|eiquaçones defrenciales]]. Muitos fenómenos de la natureza puoden ser çcritos puls [[sistema dinámico|sistemas dinámicos]]; la [[teorie de l caos]] çcribe cun precison ls modos cun que muitos sistemas amóstran un padron amprebisible, inda assi detreminístico.
{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="20"
| [[Fexeiro:Integral as region under curve.svg|96px]] || [[Fexeiro:Vector field.svg|96px]] || [[Fexeiro:Airflow-Obstructed-Duct.png|96px]] || [[Fexeiro:Limitcycle.jpg|96px]] || [[Fexeiro:Lorenz attractor.svg|96px]]
|-
| [[Cálculo]] || [[Cálculo betorial]]|| [[Eiquaçon difrencial]] || [[Sistema dinámico]] || [[Teorie de l caos]]
|}
=== Fundaçones i Métodos ===
Para aclariar las [[fundaçones de la matemática]], campos cumo la [[matemática lógica]] i la [[teorie de ls cunjuntos]] fúrun zambolbidos, assi cumo la [[teorie de las catadories]] que inda stá an zambolbimiento.
:{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15"
| <math> p \Rightarrow q \,</math>|| [[Fexeiro:Venn A intersect B.svg|128px]] || [[Fexeiro:Commutative diagram for morphism.svg|96px]]
|-
| [[Matemática lógica]] || [[Teorie de ls cunjuntos]] || [[Teorie de las catadories]] ||
|}
=== Matemática Çcreta ===
[[Matemática çcreta]] ye l nome quemun pa l campo de la matemática mais giralmente ousado na [[teorie de la cumputaçon]]. Esso anclui la [[cumputablidade]], [[cumplexidade cumputacional]] i [[teorie de la anformaçon]]. Cumputablidade eisamina las lemitaçones de ls bários modelos teóricos de l cumputador, ancluindo l mais poderoso modelo coincido - la [[máquina de Turing]].
:{| style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="15"
| <math>\begin{matrix} (1,2,3) & (1,3,2) \\ (2,1,3) & (2,3,1) \\ (3,1,2) & (3,2,1) \end{matrix}</math> || [[Fexeiro:Venn A intersect B.svg|128px]] || [[Fexeiro:DFAexample.svg|128px]] || [[Fexeiro:Caesar3.svg|128px]] || [[Fexeiro:6n-graf.svg|128px]]
|-
| Combinatória || Teorie de ls cunjuntos || Teorie de la cumputaçon || Critografie || Teorie de grafos
|}
=== Matemática Aplicada ===
[[Matemática aplicada]] cunsidra la outelizaçon de ferramientas abstratas de matemática para resolber porblemas cuncretos na [[ciéncia]], [[negócio]]s i outras árias. Un amportante campo na matemática aplicada ye la [[statística]], que usa la [[teorie de la probablidade]] cumo ua ferramienta i premite la çcriçon, análeze i prediçon de fenómenos adonde las heipóteses ténen un papel fundamental. Muitos studos de spurmentaçon, acumpanhamiento i ouserbaçon percísan de statísticas.
La [[Análeze numérica]] ambestiga métodos cumputacionales para resolber bien ua grande bariadade de porblemas matemáticos que son normalmente mui grandes pa la capacidade numérica houmana; esso anclui studos de [[erro d'arredundamiento]] ou outras fuontes d'erro na cumputaçon.
<center>
<gallery>
Fexeiro:Gravitation space source.png | <center>[[Física matemática]]</center>
Fexeiro:BernoullisLawDerivationDiagram.svg | <center>[[Mecánica de ls fluidos]]</center>
Fexeiro:Composite trapezoidal rule illustration small.svg | <center>[[Análeze numérica]]</center>
Fexeiro:Maximum boxed.png | <center>[[Outimizaçon (matemática)|Outimizaçon]]</center>
Fexeiro:Two red dice 01.svg | <center>[[Teorie de la probablidade]]</center>
Fexeiro:Oldfaithful3.png | <center>[[Statística]]</center>
Fexeiro:Market Data Index NYA on 20050726 202628 UTC.png | <center>[[Matemática financeira]]</center>
Fexeiro:Arbitrary-gametree-solved.svg | <center>[[Teorie de ls jogos]]</center>
</gallery>
</center>
== Biografies de Matemáticos ==
{|align="center"
|[[Fexeiro:Matematiker georg cantor.jpg|50px|thumb|[[Georg Cantor|Cantor]]]]
|[[Fexeiro:Cauchy Augustin Louis dibner coll SIL14-C2-03a.jpg|45px|thumb|[[Augustin Louis Cauchy|Cauchy]]]]
|[[Fexeiro:Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|50px|thumb|[[René Descartes|Descartes]]]]
|[[Fexeiro:Leonhard Euler.jpg|50px|thumb|[[Euler]]]]
|[[Fexeiro:Pierre de Fermat.jpg|50px|thumb|[[Pierre de Fermat|Fermat]]]]
|[[Fexeiro:Carl Friedrich Gauss.jpg|50px|thumb|[[Carl Friedrich Gauss|Gauss]]]]
|-
|[[Fexeiro:Hilbert.jpg|50px|thumb|[[David Hilbert|Hilbert]]]]
|[[Fexeiro:Langrange portrait.jpg|50px|thumb|[[Joseph-Louis de Lagrange|Lagrange]]]]
|[[Fexeiro:Pierre-Simon Laplace.jpg|50px|thumb|[[Pierre Simon Laplace|Laplace]]]]
|[[Fexeiro:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|50px|thumb|[[Isaac Newton|Newton]]]]
|[[Fexeiro:Blaise Pascal 2.jpg|50px|thumb|[[Blaise Pascal|Pascal]]]]
|[[Fexeiro:Kapitolinischer Pythagoras.jpg|50px|thumb|[[Pitágoras]]]]
|[[Fexeiro:Russell1907-2.jpg|50px|thumb|[[Bertrand Russell|Russel]]]]
|}
== Bibliografie ==
* '''Deblin, Keith'''. (2003). ''Matemática: a Ciência dos Padrões''. Editora Porto . ISBN 9720451335.
* '''Boyer, Carl B.''' (1996). ''História da matemática''. 2ª Edição. São Paulo. Edgard Blücher ltda. ISBN 8521200234.
* '''Courant, Richard; Robbins, Herbert'''. (2000). ''O que é a Matemática?''. Ciência Moderna. ISBN 8573930217.
== Refréncias ==
<references/>
== Ligaçones Sternas ==
* [http://www.spm.pt/olimpiadas/ Oulimpíadas Pertuesas de la Matemática]
{{Ciéncias-rodapie}}
[[Catadorie:Matemática]]
9w4d378ybx1enfte47m20oe7ll8d20y
Biseu
0
1476
106631
104163
2026-04-29T00:34:36Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
106631
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Munecípio de Pertual|
|munecípio = Biseu
|eimaige_brason = Brasão de Cidade Viseu.png
|eimaige_bandeira = Pt-vis1.png
|eimaige_giral = Viseu-Vista.jpg
|lhegenda = Bista giral de Biseu
|eimaige_lhocalizaçon = Localviseu.svg
|gentílico = Bisense
|region = [[Region Centro|Centro]]
|subregion = [[Dan-Lhafones]]
|çtrito = [[Çtrito de Biseu|Biseu]]
|porbíncia = [[Beira Alta]]
|ária = 507,10
|populaçon = 99 016
|data = 2008
|densidade = 195
|freguesies = 34
|fundaçon = [[1123]] (foral)
|ourago = <small>''ourago maior:''</small><br />[[Marie|Nuossa Senhora de la Assunçon]]<br /><small>''ourago menor:''</small><br />[[San Teotónio]]<small>
|feriado = [[21 de setembre]]
|codpostal = 3500 Viseu
|url_cm = Praça da República<br />3514-501 Viseu
|url_oufecial = [http://www.cm-viseu.pt/ www.cm-viseu.pt]
|url_email = [mailto:apoiomunicipe@cm-viseu.pt apoiomunicipe@cm-viseu.pt]
}}
'''Biseu''' ye ua [[cidade]] [[Pertual|pertuesa]]<ref>[http://www.cidadebiseu.com/ Cidade de Biseu]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, capital de l [[Çtrito de Biseu]], na [[region Centro]] i subregion de [[Dan-Lhafones]] cun 47 250 habitantes <ref name=eigp>{{Citar web | titulo = UMA POPULAÇÃO QUE SE URBANIZA, Ua abaluaçon recente - Cidades, 2004 | url = http://www.eigeo.pt/atlas/Cap2/Cap2d_2.html | acessomesdie = 21 de Dezembre | acessano = 2007 | publicado = Anstituto Geográfico Pertués }}</ref>, sendo por esso la terceira maior i mais populosa cidade ne l Centro de Pertual, a seguir a Coimbra i Leiria.<ref name=eigp />
Ye sede dun [[munecípio]] cun 507,10 km² de ária<ref>[http://www.dgotdu.pt/PersentationLayer/ResourcesUser/DGOTDU/EstudosNaoPublicados/Viseu/Viseu.pdf 507,10 de Area ''Biseu'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, cun 34 [[freguesie]]s i 99 016 habitantes segundo ls redadeiros dados de l INE de 2008 L munecípio ye lhemitado la norte pul munecípio de [[Castro Daire]], la nordeste por [[Bila Nuoba de Paiba]], a lheste por [[Sáton]] i [[Penalba de l Castielho]], a sueste por [[Mangualde]] i [[Nelas]], la sul por [[Carregal de l Sal]], a sudoeste por [[Tondela]], a oeste por [[Bouzela]] i a noroeste por [[San Pedro de l Sul (Pertual)|San Pedro de l Sul]].
Para para alhá de sede de çtrito i de cunceilho, Biseu ye tamien sede de Diocese i de Comarca. Alberga einúmaros serbícios statales.
Segundo un studo de la [[DECO]] de [[2007]], Biseu ye la 17ª melhor cidade ouropeia, antre las 76 de l studo, sendo inda la melhor de las 18 cidades capitales de çtrito pertuesas cun melhor culidadede bida, quando preguntadas las populaçones destas cidades.<ref>[http://www.deco.proteste.pt/map/src/487991.htm DECO: Culidade de bida - anquérito an 76 cidades]</ref>
==Simblos i eitimologie==
<!-- http://www.prof2000.t/users/hjco/BiseuWeb/Storia/pg000003.htm -->
Segundo la [[lenda]] de la cidade, an pleno porcesso de [[Recunquista]], un nembro dun grupo de guerreiros chegado a la cidade pul lhado ouriental, adonde se crúzan ls rius [[riu Pabie|Pabie]] i [[riu Dan|Dan]], preguntou: «''Que beio'' (beiso) ''you?''». Desta pregunta, nacerie l nome de la cidade.
Inda assi, antre ls anhos [[712]] i [[1057]], anterbalo de la [[Al-Andalus|acupaçon árabe]], Biseu era coincida por ''Castro Besense'' — ''Besi'' seneficada "[[Besigodos|besigodo]]" .
Outra lhenda, mais berossímil i referida ne l [[brason]] de la cidade, sugere que tenerie bibido na region un rei de nome D. Ramiro II (probablemiente [[Ramiro II de Lhion]]) que, an biaige para outras tierras, conheciu Sara, l'armana de Alboazar, rei de l castielho de [[Bila Nuoba de Gaia|Gaia]], por quien se apaixonou. Tal fui la peixon que se apoderou de l rei, qu'este ratou Sara. Al saber de l sucedido, l'armano de Sara bingou-se ratando la sposa de l rei, D. Urraca. Ferido ne l'ourgulho, D. Ramiro tenerie scolhido an Biseu alguns de ls sous melhores guerreiros para l'acumpanháren, penetrando sorrateiramente ne l castielho, i deixando ls guerreiros nas prossimidades. Anquanto Alboazar caçaba, D. Ramiro cunseguiu antrar ne l castielho i ancuntrar D. Urraca que, sabendo de la traiçon de l marido, recusou-se l'acumpanhá-lo. Quando Alboazar retornou de la caça, D. Urraca decide bingar-se de l marido amostrando-lo al raptor. Ramiro, preso i cundanado a l'eisecuçon, pide para, cumo redadeiro zeio, morrir al sonido de la sue buzina, qu'era l senhal que tenie cumbinado culs soldados para antráren ne l castielho. A la fin de l sesto toque, ls suldados lougo cércan l castielho, ancendiando-lo. Alboazar morrerie a las manos de ls suldados de l rei Ramiro.
==Stória==
[[Fexeiro:Nt-Viriato Viseu.jpg|[[Beriato]]|thumb|230px]]
[[Fexeiro:Nt-Viseu-Porta dos Cavaleiros.jpg|thumb|230px|La ''[[Puorta de l Cabalheiros (Biseu)|Puorta de ls Cabalheiros]]' ']]
[[Fexeiro:Viseu Cathedral.jpg|[[Sé de Biseu]]|thumb|230px]]
Las ouriges de Biseu remóntan a la [[castro|época castreija]] i, cula [[Ambason romana de la Península Eibérica|Romanizaçon]], ganhou grande amportança, talbeç debido al antroncamiento de [[strada romana|stradas romanas]] an que la proba solo sóbran ls [[meliário]]s (passibles de balidaçon pulas anscriçones) que se ancóntran: dous an [[Reigoso (Oulibeira de Frades)|Reigoso]] ([[Oulibeira de Frades]]), outros dous an Benfeitas (Oulibeira de Frailes), un an [[Bouzela]], dous an Moselos ([[Campo (Biseu)|Campo]]) , un an San Martico ([[Orges (Biseu)|Orges]]) , un na cidade (na Rue de l Arco), outro an Alcafache ([[Mangualde]]) i mais dous an [[Abrunhosa-la-Bielha|Abrunhosa]] (Mangualde); outros mais eisisten, mas debido a la falta d'anscriçones, l'ourige ye dubidosa. Estes meliários alínhan-se nun eixe que parece correspunder a la strada de [[Mérida (Spanha)|Mérida]] ([[Spanha]]), que se cruzarie cula lhigaçon [[Oulissipo]]-[[Cale]]-[[Bracara Augusta|Bracara]], outros dous pólos bastante anfluentes. Talbeç por esse motibo se puoda justeficar l'eidificaçon de la strutura defensiba outogonal, de dous quilómetros de [[perímetro]] — a [[Caba de Beriato]] <ref name="biseunosapo">[http://biseu.ne l.sapo.t/CRUZ, Antonho Juan, ''Apuntamientos pa la Stória de Biseu'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Biseu stá associada a la figura de [[Beriato]], yá que se pensa qu'este heirói lhusitano tenga talbeç nacido nesta region. Depuis de la [[Ambason romana de la Península Eibérica|acupaçon romana na península]], seguiu-se l'eilebaçon de la cidade a [[Diocese de Biseu|sede de diocese]], yá an domínio [[Besigodos|besigótico]], ne l [[seclo VI]]. Ne l [[seclo VIII]], fui [[Ambason muçulmana de la Península Eibérica|acupada puls muçulmanos]], cumo la maiorie de las poboaçones eibéricas i, durante la [[Recunquista]] de la península, fui albo d'ataques i contra-ataques alternados antre crestianos i muçulmanos. De çtacar la muorte de D. [[Fonso V de Galiza i Lhion]] rei de Lhion i Galiza ne l cerco la Biseu an 1027 muorto por ua flecha benida de la muralha árabe (cujos bruxedos síguen a R. Juan Mendes, Ancho de Santa Cristina i chúben pula R. Formosa). La recunquista defenitiba caberie a [[Fernando I rei de Castielha, Lhion i i Galiza|Fernando Magno]], [[Lista de reis de Lhion|rei de Lhion i Castielha]] depuis d'assassinar an [[1037]] l lhegítimo Rei [[Bermudo III]] (filho de Fonso V) bencedor de la batailha de [[Cesar (Oulibeira de Azeméis)|Cesar]] an 1035 (segundo la crónica de l Godos).
Mesmo antes de la formaçon de l [[Cundado Portucalense]], Biseu fui bárias bezes residéncia de ls condes [[Teresa de Lhion|D. Teresa]] i [[Anrique de Borgonha, conde de Portucale|D. Anrique] ] que, an [[1123]] le dan un [[foral]]. Sou filho [[D. Fonso Anriqueç]] naciu an Biseu la [[5 de Agosto]] de [[1109]]. L segundo foral fui-le dado pul filho de ls condes, [[Fonso I de Pertual|D. Fonso Anriqueç]], an [[1187]], i cunfirmado por [[Fonso II de Pertual|D. Fonso II]], an [[1217]].
Yá ne l [[seclo XIV]], durante la [[crise de 1383-1385]], Biseu fui atacada, roubada, i ancendiada pulas tropas de [[Reino de Castielha|Castielha]] i [[Juan I de Pertual|D. Juan I]] mandou custruir un cerco [[muralha]]de l defensibo <ref>{{Citation |title=La Custruçon de la Muralha |url=http://www.quintadamadalena.com/pt/cidade/historia.htm |accessdate=2009-10-17 |archivedate=2007-09-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070922230609/http://www.quintadamadalena.com/pt/cidade/historia.htm }}</ref> — de l qual restra pouco mais que la [[:Eimaige:Nt-Viseu-Porta dos Cavaleiros.jpg|Puorta de ls Cabalheiros]] i la [[:Eimaige:Nt-Viseu-Porta do Sonar.jpg|Puorta de l Sonar]], para para alhá de scassos troços de muralha — que serien cuncluído solo ne l reinado de [[Fonso V de Pertual|D. Fonso V]] — motibo pul qual la strutura ye coincida pul nome de ''muralha afonsina'' — yá cula cidade a crecer para alhá de l perímetro de la strutura defensiba.
Ne l [[seclo XV]], Biseu ye donada al [[Anfante D. Anrique] ], na sequéncia de la cuncesson de l títalo de [[Duque de Biseu]], cuja [[státua]], custruída an [[1960]], se ancontra na rotunda que dá acesso a la rue de l mesmo nome. Sou armano [[D. Duarte]], (rei) naciu an Biseu, [[31 de Outubre]] de [[1391]].
Ne l [[seclo XVI]], an [[1513]], [[Manuol I de Pertual|D. Manuol I]] renuoba l foral de Biseu, i bibe-se ua spanson para atual zona central, l ''Rossio'' que, an pouco tiempo, se tornarie l punto d'ancuontro de la sociadade, i an que la purmeira refréncia data de [[1534]]. Ye neste seclo que bibe [[Basco Fernandes]], un amportante [[pintura|pintor]] pertués an que la obra se ancontra spalhada por bárias eigreijas de la region i ne l [[Museu Grano Basco]], acerca de la [[Sé de Biseu|Sé]].
Ne l [[seclo XIX]] ye custruída la [[Cámara Munecipal]], ne l Rossio, mudando cun eilha l centro de la cidade, antes na parte alta. Dende a riba de la cuostilha, sigue la ''Rue Dreita'', adonde stá ua grande parte de [[comércio]] i custruçones mediebales.
== Geografie ==
Biseu ten ua posiçon central an relaçon al [[Çtrito de Biseu|Çtrito]] i al Munecípio, lhocalizando-se ne l zeignado "Praino de Biseu".
Ye ambolbida por un sistema muntanhoso, custituído a norte pulas Serras de [[Serra de Lheomil|Lheomil]], [[Serra de Montemuro|Montemuro]] i [[Serra de la Lhapa|Lapa]], a noroeste la [[Serra de l Arado]], la sul i sudoeste las Serras de la [[Serra de la Streilha|Streilha]] i [[Serra de la Lhousana|Lousana]], i a oeste la Serra que mais diretamente anfluéncia esta ária, la de l [[Serra de l Caramulo|Caramulo]].
L munecípio carateliza-se por ua superfice eirregular cun altitudes cumprendidas antre ls 400 i ls 700 m.
[[Fexeiro:ViseuAereas1.jpg|right|thumb|230px|Bista Aérea de ''Biseu''.]]
Nua zona de transiçon, l cunceilho apersenta un cunjunto de [[microclima]]s. La [[Serra de l Caramulo]], a oeste de l Cunceilho, assume un papel de relebo an tenermos climáticos, al atenuar las anfluéncias de las massas d'aire d'oeste (ambora l bal de l [[riu Mondego|Mondego]]<ref>[http://www.portalviseu .com/modules.php?name=Setiones&oup=viewarticle&artid=6#Geografie Riu Mondego acerca de Biseu]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> facilite la sue antrada). Assi, l clima de Biseu carateliza-se pula eisisténcia d'eilebadas amplitudes térmicas, cun [[Ambierno]]s rigorosos i húmidos i [[Berano|berones]] calientes i secos.
La maior stenson de l munecípio ye cumpuosta por [[granito]]s, sendo esta peinha la percipal respunsable na formaçon de l [[tierra]]s eisistentes. An menor percentaige acuntécen formaçones [[quartzo|quartezita]]s i [[gneisse]]s de l pré-[[cámbrico]] i [[período arcaico|arcaico]].
=== Rius ===
L munecípio de Biseu ye atrabessado por quatro rius<ref>[http://umolharsubrevizeu.blogs.sapo.pt/1636.html Geografie i Rius]</ref> :
* [[Riu Bouga]]
* [[Riu Dan]]
* [[Riu Paiba]]
* [[Riu Pabie]]
=== Clima ===
Biseu, cumo cidade localizada ne l'ancaixe antre l Norte i l Centro de Pertual, i "anclausurada" pulas Serras de l Caramulo, Buçaco, Streilha, Leomil i Montemuro, ten un clima mediterránico cun anfluéncia cuntinental i marítima. L sou clima ye caratelizado por ambiernos frescos la frius, cun temperaturas médies mensales antre ls 6°C i ls 9 a 10°C, húmidos, cun ua precipitaçon total de cerca de 499,4 mn, i relatibamente bentosos, an special ne l més de Janeiro. La primabera ye amena, cun algua precipitaçon, cuncentrada ne ls purmeiro dous meses, mássima que puoden tocar ls 28 a 30°C i mínima que ban zde ls 3 a 5°C até ls 15°C, an dies de mui calor diurno. L berano ye caliente i seco, cun mássimas antre ls 22 a 25°C i ls 30 a 33°C, mínima antre ls 12 i ls 25°C. L Outonho ye húmido i fresco, cun bastante precipitaçon i cuncentrada ne ls radadeiros dous meses de la staçon. Las temperatura ban zde la mínima na orde de ls 4 a 15°C, ó mais ne ls dies de Setembre i mássima que puoden ir als 30°C an Setembre i ls 15°C ne l fin de Nobembre.
Mais detalhadamente, Janeiro ye caratelizado por sumanas chubiosas i relatibamente fries, podendo ocorrer un nebon ó outro, por bezes até relatibamente fuortes, antercaladas cun alguns dies de cielo limpo, algun bento, por bezes fuorte cun rajadas i mínima frie, que puode ser negatiba: la temperatura média nun oufecial ye de 6,2°C i la precipitaçon média nun oufecial ye de 193,1 mn. Febreiro ye l més típico de ls scarabanadas cumo reza l ditado popular, ye caratelizado por nuites frescas i dies chubiosos cun regime de scarabanadas, marcadamente fuorte quando de la prossimidade dua depresson cabada, bentos moderados a fuortes i dies amenos: la temperatura média nun oufecial ye de 7,2°C i la precipitaçon média nun oufecial ye de 123,4 mn. Márcio ye un més caratelizado por nuites fries, tardes yá mais calientes i algun bento, cumo reza l ditado "An Márcio inda la bielha queima l carro i l carril", la precipitaçon ye abundante mas menos persente que ne ls anteriores meses: la Temperatura média nun oufecial ye de 9.8°C i la precipitaçon média nun oufecial ye de 182,3 mn. Abril ye un més outra beç chubioso, pouco bentoso i ameno, cun porbabelidade d'alguas tardes séren yá de Berano: la temperatura média nun oufecial ye de 11,9°C i la precipitaçon média nun oufecial ye de 104,5 mn. Maio ye l més de las troboadas i de la cumbeçon, la persença de l'houmidade i la chubida de las temperaturas dá ua mistura splosiba pa la formaçon de fuortes tempestades pula tarde, cun tardes algo bentosas i manhanas amenas, cun tardes calientes i nubladas por bezes: Temperatura média nun oufecial ye de 14,3°C i la precipitaçon média nun oufecial ye de 93,6 mn. Júnio ye un més calmo, cun pouca precipitaçon, temperaturas algo eilebadas i pouca houmidade ne l'aire, las tardes son calientes i las manhanas amenas la tropicales(temperatura mínima maior que 20°C): Temperatura média nun oufecial ye de 18,1°C i la precipitaçon média nun oufecial ye de 39,6 mn. Júlio ye un més caliente, l mais caliente de l'anho, cun dies bien calorosos, temperatura arriba de ls 28°C, podendo las mínimas séren maiores que 21°C (tropicales): Temperatura média nun oufecial ye de 20,2°C i la precipitaçon média nun oufecial ye de 14,9 mn. Agosto ye ua més menos calientes que Júlio inda assi bien caloroso, mas ye l mais seco de l'anho: Temperatura média nun oufecial ye de 20,0°C i la precipitaçon média nun oufecial ye de 22,9 mn. Setembre ye un més inda bastante caliente, mas adonde la precipitaçon faç l sou regresso i ampeça cada beç mais a marcar ls dies: Temperatura média nun oufecial ye de 17,8°C i la precipitaçon média nun oufecial ye de 24,8 mn. Outubre ye un més ameno, nuites amenas i dies amenos, cun fracas amplitudes térmicas i bastante precipitaçon: Temperatura média nun oufecial ye de 13,7°C i la precipitaçon média nun oufecial ye de 108,0 mn. Nobembre ye ua més chubioso i fresco, cun nuites frescotas i dies amenos, precipitaçon ye abundante i duradoura: Temperatura média nun oufecial ye de 9,6°C i la precipitaçon média nun oufecial ye de 163,8 mn. Dezembre ye un més friu, caratelizado por sumanas chubiosas an que l sol puode nin sequiera aparecer ne l cielo, grácias a la fuorte cápia nebulosa, ye caratelizado por nuites fries i tardes frescas, podendo ocorrer un nebon ó outro, nun mui fuorte: Temperatura média nun oufecial ye de 6,8°C i la precipitaçon média nun oufecial ye de 193,2 mn.
{| class="wikitable collapsible" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;lhine-height:120%;"
! colspan= "15" style="background: #6688AA; color: white;" | <big>Tabela climática de Biseu</big>
|-
! colspan= "15" style="background: #446688; color: white;" | Temperatura
|-
! style="background: #DDDDDD;" height="16" | Més
! style="background: #DDDDDD;" | Jan
! style="background: #DDDDDD;" | Feb
! style="background: #DDDDDD;" | Mar
! style="background: #DDDDDD;" | Abr
! style="background: #DDDDDD;" | Mai
! style="background: #DDDDDD;" | Jún
! style="background: #DDDDDD;" | Júl
! style="background: #DDDDDD;" | Ago
! style="background: #DDDDDD;" | Set
! style="background: #DDDDDD;" | Out
! style="background: #DDDDDD;" | Nob
! style="background: #DDDDDD;" | Dez
! style="background: #DDDDDD;" | <!-- Leave this blank! -->
! style="background: #DDDDDD;" | Média
|-
! height="16;" | Mássima registrada °C
| style="background: #947F6B; color: black;" | 20,0
| style="background: #A27F5D; color: black;" | 23,3
| style="background: #A67F59; color: black;" | 28,0
| style="background: #B97F46; color: black;" | 31,0
| style="background: #CC7F33; color: black;" | 32,8
| style="background: #D57F2A; color: black;" | 38,5
| style="background: #DE7F21; color: black;" | 39,5
| style="background: #DE7F21; color: black;" | 41,5
| style="background: #D97F26; color: black;" | 40,0
| style="background: #C27F3D; color: black;" | 33,5
| style="background: #AB7F54; color: black;" | 25,5
| style="background: #997F66; color: black;" | 21,0
| <!-- Lheabe this blank! -->
| <!-- Lheabe this blank! -->
|-
! height="16;" | Média Mássima °C
| style="background: #667F99; color: black;" | 11,0
| style="background: #6A7F95; color: black;" | 12,7
| style="background: #737F8C; color: black;" | 15,2
| style="background: #7D7F82; color: black;" | 18,0
| style="background: #8B7F74; color: black;" | 20,6
| style="background: #9D7F62; color: black;" | 25,1
| style="background: #AB7F54; color: black;" | 28,2
| style="background: #AB7F54; color: black;" | 28,2
| style="background: #9D7F62; color: black;" | 25,2
| style="background: #8F7F70; color: black;" | 19,9
| style="background: #787F87; color: black;" | 14,8
| style="background: #6A7F95; color: black;" | 11,6
| <!-- Lheabe this blank! -->
| style="background: #867F79; color: black;" | 19,2
|-
! height="16;" | Média °C
| style="background: #537FAC; color: black;" | 6,2
| style="background: #587FA7; color: black;" | 7,2
| style="background: #5C7FA3; color: black;" | 9,8
| style="background: #667F99; color: black;" | 11,9
| style="background: #737F8C; color: black;" | 14,3
| style="background: #817F7E; color: black;" | 18,1
| style="background: #8B7F74; color: black;" | 20,2
| style="background: #867F79; color: black;" | 20,0
| style="background: #817F7E; color: black;" | 17,8
| style="background: #737F8C; color: black;" | 13,7
| style="background: #617F9E; color: black;" | 9,6
| style="background: #537FAC; color: black;" | 6,8
| <!-- Lheabe this blank! -->
| style="background: #6F7F90; color: black;" | 13,0
|-
! height="16;" | Média mínima °C
| style="background: #407FBF; color: black;" | 1,4
| style="background: #407FBF; color: black;" | 1,8
| style="background: #4A7FB5; color: black;" | 4,4
| style="background: #4E7FB1; color: black;" | 5,8
| style="background: #587FA7; color: black;" | 8,0
| style="background: #667F99; color: black;" | 11,1
| style="background: #6A7F95; color: black;" | 12,2
| style="background: #667F99; color: black;" | 11,9
| style="background: #617F9E; color: black;" | 10,5
| style="background: #587FA7; color: black;" | 7,5
| style="background: #4A7FB5; color: black;" | 4,4
| style="background: #407FBF; color: black;" | 2,1
| <!-- Lheabe this blank! -->
| style="background: #537FAC; color: black;" | 9,8
|-
! height="16;" | Mínima registrada °C
| style="background: #207FDF; color: black;" | -7,7
| style="background: #1B7FE4; color: black;" | -8,5
| style="background: #257FDA; color: black;" | -5,5
| style="background: #297FD6; color: black;" | -4,4
| style="background: #337FCC; color: black;" | -1,5
| style="background: #3C7FC3; color: black;" | 2,6
| style="background: #457FBA; color: black;" | 2,0
| style="background: #407FBF; color: black;" | 4,0
| style="background: #377FC8; color: black;" | 1,1
| style="background: #297FD6; color: black;" | -3,2
| style="background: #207FDF; color: black;" | -6,2
| style="background: #1B7FE4; color: black;" | -6,4
| <!-- Lheabe this blank! -->
| <!-- Lheabe this blank! -->
|-
! colspan= "15" style="background: #446688; color: white;" | Chuba
|-
! style="background: #DDDDDD;" height="16" | Més
! style="background: #DDDDDD;" | Jan
! style="background: #DDDDDD;" | Feb
! style="background: #DDDDDD;" | Mar
! style="background: #DDDDDD;" | Abr
! style="background: #DDDDDD;" | Mai
! style="background: #DDDDDD;" | Jún
! style="background: #DDDDDD;" | Júl
! style="background: #DDDDDD;" | Ago
! style="background: #DDDDDD;" | Set
! style="background: #DDDDDD;" | Out
! style="background: #DDDDDD;" | Nob
! style="background: #DDDDDD;" | Dez
! style="background: #DDDDDD;" | <!-- Lheabe this blank! -->
! style="background: #DDDDDD;" | Total
|-
! height="16;" |Total mm
| style="background: #135AAA; color: black;" | 193,1
| style="background: #185DAA; color: black;" | 123,4
| style="background: #2865AA; color: black;" | 182,3
| style="background: #527CAA; color: black;" | 104,5
| style="background: #4F7AAA; color: black;" | 93,6
| style="background: #6988AA; color: black;" | 39,6
| style="background: #8195AA; color: black;" | 14,9
| style="background: #7C92AA; color: black;" | 22,9
| style="background: #6184AA; color: black;" | 54,8
| style="background: #4373AA; color: black;" | 108,0
| style="background: #2B67AA; color: black;" | 163,8
| style="background: #2061AA; color: black;" | 193,2
| <!-- Lheabe this blank! -->
| style="background: #0050aa; color: black;" | 1296,1
|-
! colspan= "15" style="background: #DDDDDD;" | Dados refrentes antre [[1931]] até [[1960]].
|}
=== Begetaçon ===
Era inda sede de l'antiga porbíncia de la [[Beira Alta]], Biseu ten sido apropiadamente chamada ''Cidade de l Berde Pinho'', pus stá rodeada de muitos [[pinheiro|pinheirales]]<ref>[http://www.portalviseu.com/modules.php?name=Sections&oup=viewarticle&artid=6 Biseu ye la Cidade de l Berde Pinho]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Inda hai, inda assi, stensas manchas de begetaçon outótone, specialmente soutos de castanheiros i carbalhos-negral. An núcleos restritos, cumo la Mata de l Fuontelo, l Parque Aquilino Rieiro ó la Quinta de la Cruç, eisisten speces eisóticas i andémicas, dando a la cidade un manto begetal lhuxuriante.
===Demografie===
{| {{prettytable1|center}}
! colspan="10" | Populaçon de l cunceilho de ''Biseu'' i populaçon an ''Pertual''<ref>{{Citation |title=Pertual i Biseu |url=http://www.dgotdu.pt/PresentationLayer/ResourcesUser/DGOTDU/EstudosNaoPublicados/Viseu/Viseu.pdf |accessdate=2009-10-17 |archivedate=2007-02-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070221094938/http://www.dgotdu.pt/PresentationLayer/ResourcesUser/DGOTDU/EstudosNaoPublicados/Viseu/Viseu.pdf }}</ref>
|- bgcolor="#C0C0C0"
| align="center" |
| align="center" | Pop [[1991]]
| align="center" | Pop [[2001]]
| align="center" | Bar [[1991]]/[[2001]]
| align="center" | Densidade Hab/kn²
|-
| align="center" | '''Biseu'''
| align="center" | 83 601
| align="center" | 93 501
| align="center" | 11,8
| align="center" | 186,5
|-
| align="center" | '''[[Pertual]]'''
| align="center" | 9 867 147
| align="center" | 10 356 117
| align="center" | 5,0
| align="center" | 112,2
|}
{| {{prettytable1|center}}
! colspan="9" | Populaçon de l cunceilho de Biseu (1801 – 2008)
|- bgcolor="#C0C0C0"
| align="center" | [[1801]]
| align="center" | [[1849]]
| align="center" | [[1900]]
| align="center" | [[1930]]
| align="center" | [[1960]]
| align="center" | [[1981]]
| align="center" | [[1991]]
| align="center" | [[2001]]
| align="center" | [[2008]]
|-
| align="center" | 33 699
| align="center" | 36 049
| align="center" | 54 047
| align="center" | 61 140
| align="center" | 79 890
| align="center" | 83 261
| align="center" | 83 601
| align="center" | 93 501
| align="center" | 99 016
|}
{| {{prettytable1|center}}
! colspan="10" | Taxas de Nacimientos i Mortandade an ''Biseu'' i an ''Pertual<ref>[http://www.dgotdu.pt/PersentationLayer/ResourcesUser/DGOTDU/EstudosNaoPublicados/Viseu/Viseu.pdf Nacimientos i Mortandade an Biseu]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>''
|- bgcolor="#C0C0C0"
| align="center" |
| align="center" | Natalidade an 2001 ‰
| align="center" | Tx. Mortalidade an 2001 ‰
|-
| align="center" | '''Biseu'''
| align="center" | 12,2
| align="center" | 8,8
|-
| align="center" | '''[[Pertual]]'''
| align="center" | 10,9
| align="center" | 10,2
|}
La cidade ten trés [[freguesie]]s ne l centro stórico (San Jesé, Santa Marie, Coraçon de Jasus), que cuntablízan 21 555 habitantes i na cidade nuoba hai mais seis freguesies an parte anseridas na cidade <ref>Centrar mapa ne l cunceilho de Biseu i atibar las camada "Freguesies" na Pasta "Debison Admenistratiba" i la camada "Cidades statísticas" na pasta "Debisones Censitárias"{{citar web|url=http://sig.ine.t/|titalo=Debisones Territoriales|publicado=Anstituto Nacional de Statísticas |lhengua=Pertués|acessodata=19/05/2009}}</ref>([[Abrabeses]], [[Campo (Biseu)|Campo]], [[Mundon]],[[Orges]], [[Ranhados (Biseu)|Ranhados]], [[Repeses]], [[Riu de Lhoba]], [[San Salbador (Biseu)|San Salbador]] i [[San Juan de Lhourosa]]) que cuntabilizan 29 028 habitantes, que ne l totalizában 50 583 habitantes na soma de l'habitantes, mas 47 250 ne l perímetro ourbano.<ref name=eigp />
==Munecípio i ourganizaçon admenistratiba==
=== Freguesies ===
Las freguesies de Biseu son 34<ref>[http://www.anmp.pt/monp/mon/mon205w1.php?ç=18&cod=M3500 Freguesies de Biseu]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i son las seguintes:
{|
| valign="top" width="33%" |
* [[Abrabeses]] (spanson ourbana)
* [[Barreiros (Biseu)|Barreiros]]
* [[Buona Aldé]]
* [[Bodiosa]]
* [[Calde]]
* [[Campo (Biseu)|Campo]] (spanson ourbana)
* [[Cabernanes]]
* [[Cepones (Biseu)|Cepones]]
* [[Coraçon de Jasus (Biseu)|Coraçon de Jasus]] (centro)
* [[Cota]]
* [[Couto de Baixo]]
* [[Couto de Cima]]
| valign="top" width="33%" |
* [[Fail]]
* [[Farminhon]]
* [[Fragosela]] (spanson ourbana)
* [[Lordosa]]
* [[Mundon]] (spanson ourbana)
* [[Orges]] (spanson ourbana)
* [[Pobolide]]
* [[Ranhados (Biseu)|Ranhados]] (spanson ourbana)
* [[Repeses]] (spanson ourbana)
* [[Ribafeita]]
* [[Riu de Lhoba]] (spanson ourbana)
| valign="top" width="33%" |
* [[Santa Marie de Biseu]] (centro)
* [[Santos Eibos]]
* [[San Cipriano (Biseu)|San Cipriano]]
* [[San Juan de Lhourosa]]
* [[San Jesé (Biseu)|San Jesé]] (centro)
* [[San Pedro de France]]
* [[San Salbador (Biseu)|San Salbador]] (spanson ourbana)
* [[Silgueiros]]
* [[Torredeita]]
* [[Bil de Souto]]
* [[Bila Chana de Sá]]
|}
=== Cidades geminadas ===
* Biseu ye [[mielga]] destas [[cidade]]s:
** {{ESPb}} [[Ciudad Rodrigo]]
** {{ESPb}} [[Obiedo]]
** {{ITAb}} [[Arezzo]]
** {{FRAb}} [[Marly-le-Roi]]
** {{PRTb}} [[Santa Marie de la Feira]]
** {{PRTb}} [[Abeiro]]
** {{POLb}} [[Lublin]]
** {{BULb}} [[Khaskobo]]
** {{CPBb}} [[Munecípio de San Felipe|San Felipe]]
== Património ==
{{Ber artigo percipal|[[Aneixo:Lhista de patrimonho eidificado ne l çtrito de Biseu#Cunceilho de Biseu|Património eidificado an Biseu]]}} }
[[Fexeiro:Nt-Viseu-Igreja do Carmo.jpg|thumb|230px|Eigreija de l Carmo]]
[[Fexeiro:Igreja da Misericórdia de Viseu.jpg|thumb|230px|Eigreija de la Misericórdia de Biseu]]
[[Fexeiro:SeViseuInterior.jpg|thumb|230px|Sé Biseu Anterior]]
Ne l Ancho de la Sé stá lhocalizada la Eigreija de la Misericórdia, que datada de l seclo XVII i la tamien bruxedos de l'antiga muralha<ref>[http://www.prof2000.t/users/hjco/ViseuWeb/Vismonun/pg000002.htm Biseu monumental]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
===Arqueologie===
* [[Caba de Beriato]]
* [[Muralha romana de Biseu]]
* [[Basílica altomediebal de Biseu]]
===Arquitetura melitar===
* [[Muralhas de Biseu]]: Puorta de l Sonar i Puorta de l Cabalheiros, puortas antigas de Biseu
* [[Paço de la Torre]] de la rue de la Cadeia, hoije ''rue de D. Duarte''
===Arquitetura relegiosa===
* [[Sé de Biseu]]
* [[Eigreija de la Misericórdia de Biseu]]
* [[Eigreija de l Terceiros (Biseu)|Eigreija de l Terceiros]]
* [[Eigreija de l Carmo (Biseu)|Eigreija de l Carmo]]
* [[Eigreija de Santo Antonho (Biseu)]]
* [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Cunceiçon de la Rieira (Biseu)|Eigreija de Nuossa Senhora de la Cunceiçon de la Rieira]]
* [[Eigreija de San Miguel de l Fetal (Biseu)|Eigreija de San Miguel de l Fetal]]
* [[Eigreija de l Seminário Maior, antigo Cumbento de ls Néris (Biseu)|Eigreija de l Seminário Maior]]
* [[Capielha de Nuossa Senhora de la Bitória (Biseu)]]
* [[Capielha de la Bie Sacra (Biseu)|Capielha de la Bie Sacra]]
* [[Capielha de Nuossa Senhora de ls Remédios (Biseu)|Capielha de Nuossa Senhora de ls Remédios]]
* [[Capielha de San Sabastian (Biseu)|Capielha de San Sabastian]]
===Arquitetura cebil===
* [[Casa de D. Duarte]]
* [[Casa de l Miradouro]]
* [[Paço de ls Trés Scalones]] - acupado pul [[Museu Grano Basco]]
* [[Solar de ls Condes de Prime]] - acupado pul spácio Anterneta
* [[Solar de ls Condes de Treixedo]] - acupado pul Montepio Giral
* [[Casa de S. Miguel (Biseu)|Casa de S. Miguel]]
* [[Casa de l Rossio (Biseu)|Casa de l Rossio]]
* [[Casa de Anrique Felgar na Caba de l Beriato]]
* [[Casa de l Lhago na Quinta de la Machada (Caba de l Beriato)]]
* [[Solar de l Bino de l Dan]] - Antigo Paço Eipiscopal
* [[Eidifício de la Cámara Munecipal]]
* [[Banco de Pertual]]
* [[Casa de la Quinta de la Cruç]]
* [[Palácio de ls Melos, Houtel de xarme de 5 streilhas]]
==Cultura==
Zde l [[seclo XVIII]], Biseu passou a tener dues [[feira]]s: la de todas las purmeiras terças-feiras de cada més, qu'atualmente se faç a las terças-feiras, todas las sumanas; i la ''Feira Franca'', anual, cuja refréncia se ten durante un anquérito rializado pa l ''Dicionário Geográfico'' de Luís Cardoso, an [[1758]], an qu'un [[padre|cura]] de la cidade afirma que las porduçones agrícolas de la cidade «''nun solo fázen a tierra abundante mas susténtan por mais de duoze dies, quatro ó cinco mil pessonas qu'afatabamente móran nesta cidade pul tiempo de la Feira Franca''».
Alguns outores dan la criaçon de la feira la [[Sancho I de Pertual|D. Sancho I]] ([[1188]]) i la sue lhegalizaçon por [[Juan I de Pertual|D. Juan I]], mas fui [[Eiduarte de Pertual|D. Eiduarte]] que la trasferiu pa la ''Rieira'', mais tarde chamado ''Campo de Beriato'', i pa l die [[21 de Setembre]], die de [[San Mateus]]. La feira serie suspendida até al restablecimiento por [[Fonso V de Pertual|D. Fonso V]], agora de duraçon de 15 dies, i cun ampeço la [[20 de Outubre]], a decorrer outra beç drento de la ''Caba''. Yá ne l reinado de [[Manuol I de Pertual|D. Manuol I]], la feira ye demudada pa l ''Rossio de Santo António'', atual ''Praça de la República'' i apuis demudada pa l Campo de Beriato, desta beç antre [[5 de Outubre]] i [[8 de Setembre]]. Ne ls dies d'hoije, la feira tornou-se tamien coincida por ''[[Biseu#Feira de S. Mateus|Feira de San Mateus]]' '.
=== Museus ===
===== Museu Grano Basco =====
{{Ber artigo percipal|[[Museu Grano Basco]]}}
Las [[pintura]]s de [[Basco Fernandes]] i d'outros artistas de la scuola de Biseu, son apreciadas pul sou [[naturalismo]] i pulas paisaiges de fondo. L tratamiento de la luç rebela ua anfluéncia [[Flandres|flamenga]]. Ne l terceiro piso de l [[museu]] son eisibidas las obras-primas qu'outrora anfeitában un [[retábulo]] de la [[catedral]].
===== Casa Museu Almeida Moreira =====
{{Ber artigo percipal|[[Casa Museu Almeida Moreira]]}}
L museu stá anstalado na casa que fui residéncia de l capitan Fracisco Antonho de Almeida Moreira, cul recheno custituído por biblioteca i pieças bárias, pinturas, mobilhas, porcelanas i scultura, dou para museu-biblioteca patente al público.
=====Outros museus amportantes=====
* [[Museu de Arte Sacra (Biseu)|Museu de Arte Sacra]] na [[Sé de Biseu]]
* [[Casa de la Rieira]] - museu de l'artesanato ** [[Retombo Museu Torredeita]]
* [[Museu Etnográfico de Silgueiros]]
* [[Museu Etnográfico de Bila Chana de Sá]] ** [[Solar de l Bino de l Dan]] - museu de l bino
** [[Museu de l Quartzo]] - museu de l quartzo
** [[Museu Munecipal de Biseu]]
** [[Museu Etnográfico de la Caba de Beriato]]
=== Salas de spetaclos ===
** [[Centro de Artes i Spetaclos de Biseu]] na Abenida Ouropa cun 740 lhugares - final de 2010
** [[Triato Beriato]] na Abenida Eimidio Nabarro cun 350 lhugares
** [[Pabilhon Multiusos de Biseu]] ne l Campo de Beriato cun 2500 lhugares
** [[Auditório Mirita Casimiro]] (Cine Clube de Biseu) na Rue Alxandre Lobo cun 250 lhugares
=== Galeries de Arte ===
Biseu ten 3 galeries d'arte cuntemporánea i 3 spácios de sposiçon d'arte cuntemporánea:
* '''Galeries''':
**Antonho Anriqueç
**4 Montras
**Mitóarte - scuola i galerie d'arte
* '''Spácios''':
**[[Museu Munecipal de Biseu|Pabilhon Multiusos]] - sposiçones temporárias
**[[Triato Beriato]] - sposiçones temporárias
**[[Auditório Mirita Casimiro]] - sposiçones temporárias
== Eiquenomie ==
=== Eiquenomie de la Cidade ===
[[Fexeiro:Forum de Viseu.jpg|thumb|230px|Centro comercial ''Fórun Biseu'']]
Biseu carateriza-se cumo un centro admenistratibo, de quemércio i de serbícios. L setor agrícola acupa solo 2% de la populaçon atiba, an special na produçon hortícola, fruita, percipalmente maçana i biticultura, specialmente ls binos maduros DOC Dan i ls berdes de Lafones. Até a la década de 1980, houbo la straçon de minério de tungsténio i quartzo na sploraçon mineira de l Monte de Santa Lhuzie, para alimentaçon de la ENU - Ampresa Nacional de Ouránio i de l Fornos Eilétricos de Canhas de Senhorin, antretanto zatibada.
L setor secundário, cun ua atebidade centrada an ampresas de média dimenson, acupa 16% de la populaçon. L'andústria bisense porduç, eissencialmente, tésteis i tésteis-lhar, mobiliário, metalurgie, máquinas i eiquipamientos andustriales, agroquímicos i cumponentes altemobles. Amportante, tamien, l'andústria de la custruçon cebil. L setor de serbícios acupa 83% de la populaçon atiba.
Biseu ten la sede de l maior grupo ampresarial de l paíç, la [[Bisabeira]].
Ten ne l sou çtrito de las maiores frábricas de Pertual cumo:
Martifer- Ampresa de Grande dimenson birada pa l comércio i amplementaçon de grandes struturas metálicas i, mais recentemente, apostou nas einergies renobables sendo yá un de l maiores fabricantes mundiales de torres Eiólicas i Feturamente painéles Fotoboltáicos.
Bisabeira.
Soima - Cunsidrada un de ls maiores Fabricantes de gruas de la Ouropa.
PSA Peugeot Citroen - Ua de las maiores fábricas d'altemobles de Pertual. Amprega cerca de 4000 funcionários.
Biseu pula sue amportança regional, ye hai mui tiempo chamada l centro comercial de la beira, ora antes pul sou eimenso quemércio, ora atualmente pula sue ouferta dibersificada de centros comerciales.
=== Puntos Comerciales ===
La Cidade de Biseu ten bárias árias comerciales, antre eilhas <ref>[http://umolharsobrevizeu.blogs.sapo.pt/866.html Puntos Comerciales]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>:
*[[Palácio de l Carambelo Shopping]]: Einaugurado oufecialmente a 15 de Abril de 2008, este ye l maior centro comercial de Pertual an ária comercial (175 000 n²) i ten 164. Cunta cumo lhoijas áncoras l Heipermercado Jumbo, Fnac (2.ª maior de l paíç), Rádio Popular (a maior de l paíç), Izi, C&La, H&M, Sport Zone, T&R, Natura, Polar i Brincar i ForLife, i Zeigual. De las seis salas de cinema Zon Lhusomundo, ua deilhas ten eiquipamiento 3D. Las percipales atraçones son l Bar de Carambelo (solo an Pertual i na Ouropa), la Pista de Carambelo i inda ls Terraços Panorámicos cun bista pa las Serras de la Streilha i Caramulo. Catarina Furtado ye la 'eimaige' de l centro comercial.<ref>[http://www.palaciodogelo.t/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>:
*[[Fórun Biseu]]: Abierto zde l feriado munecipal de 2005, esta ária comercial junta 82 superfices comerciales, cula beleza de l centro de la cidade i tamien de l Riu Pabie.
*[[Biseu Retail Park]]: Cunta cun 15 lhoijas. Queda na freguesie de Fragosela, fui abierto an Maio de 2007.
*[[Soima Multiusos]]:Ária comercial cun alguas lhoijas comerciales i inda un pequeinho SPA. Pertencente al Grupo Soima.
*[[Biseu Shopping]]: Cula abiertura de l Cuntinente ne l Biseu Retail Park, l Centro Comercial Cuntinente de Biseu será albo dua perfunda remodelaçon, quedando aparecido al Centro Comercial Cuntinente de Portimon. Terá 40 a 60 lhoijas i 6 salas de cinema.
Debido a l'eisisténcia cada beç mais de grandes centros comerciales fui lhançada l'eideia de se custituir un centro comercial a cielo abierto solo de quemércio tradecional na Rue Dreita i trasbersales cun 300 lhoijas (las eisistentes), anstalando ua cobertura de bidro i melhorando las cundiçones de stacionamiento.
L'eideia fui apoiada pul Grupo Bisabeira i pula Associaçon Comercial de Biseu.
== Turismo, Fiestas i Efemérides ==
=== Feira de S. Mateus ===
La ''Feira Franca'' fui criada por [[D. Sancho I]] an [[1188]] (nun tenendo esse nome ne l ampeço)<ref>[http://www.quintadamadalena .com/t/cidade/storia.htm ''Feira Franca'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
habendo decumentaçon a partir de [[1392]], passando mais tarde ne l seclo XVI a chamar-se Feira de S.Mateus. La stória diç que la Feira Franca fui ua prenda de [[D. Juan I de Pertual]], Mestre de Abis, por Biseu tener sido la únca cidade pertuesa a star la sou lhado na crise de 1383-1385. La sue lhigaçon nun acaba eiqui cun Biseu tenendo l sou filho D. Duarte nacido eiqui i ls sous filhos D. Anrique i D. Fernando sido ls purmeiros duques de Biseu.
Nua ária de 18 000 n² stan persentes cientos de spositores i feirantes repersentando todos ls setores d'atebidade cun relebo para l'artesanato. San rejeitados an média 400 spositores por eidiçon de feira, dezindo ls feirantes que ye la feira mais rentable an Pertual.
=== Sumana Académica ===
La Sumana Académica de Biseu, acuntece normalmente na segunda quinzena de Maio, arrastra até a la cidade miles de pessonas pa participáren nas dibersas atebidades, quier séian familiares de ls studantes de las dibersas anstituiçones d'ansino superior, quier meros turistas curjidosos. Nun tenendo ua tradiçon tan antiga cumo las sues cungéneres de Coimbra, Lisboua, Porto ó Ébora, la Academie de Biseu, yá cun cerca de 11 000 alunos, promobe eibentos cumo la Serenata Menumental, l Corteijo Académico, l Ancuontro de Tunas ó la Bénçon de las Pastas que se custituíran sfergantes amportantes de l calendário cultural de la cidade.
=== Cabalhadas de Bildemoinhos ===
Todos ls anhos, na manhana de 24 de Júnio, die de San Juan, la cidade assiste a un corteijo alegórico cun dezenas de carros alegóricos, cabalheiros, bandas musicales, manjoretes i ranchos folclóricos, atraindo siempre mais de 50 000 besitantes. La festibidade remonta a 1652, aparecendo cumo un agradecimiento de ls moleiros de Bildemoinhos, aldé anton a cerca de 5 km de l'urbe, hoije bairro citadino, por les tener sido recoincida la rezon an tribunal nua querela relatiba a l'outilizaçon de las augas de l riu Pabie. Ls moleiros, an trajes festibos, montában ls sous cabalhos i cuntinában an romaige até a la capielha de San Juan de la Carreira, a muntante ne l curso de l riu.
=== Feira a la Moda Antiga ===
Hai pouco, outro eibento passou a marcar l'agenda cultural de la cidade i a atrair einúmeros besitantes. Todos ls anhos, ne l feriado de 5 de Outubre, por einiciatiba de l INATEL, recria-se un mercado de benda de pordutos tradecionales de la region, an special olaries i tecelaiges, ferraiges, ferramientas agrícolas, pordutos hortícolas, castanhas, anchidos, pan, mel i bino de l Dan, replicando la feira que, ne ls anhos 20 i 30 de l seclo XX, tenie lhugar na Praça de Don Duarte. Para para alhá desso, assiste-se a l'atuaçon de grupos etnográficos i ranchos folclóricos.
=== Biseu Cidade Natal ===
Ls festeijos natalícios ínchen las rues de la cidade de quelor i turistas. Las eiluminaçones i las decoraçones de las retundas custituen-se cumo ua eimaige de marca bisense. La Aldé de l Natal, an pleno Rossio, atrai ls turistas pa las barracas de comes i bebes i pa ls carrosséles. Al lhongo de todo l més de Dezembre, síguen-se ls ancuontros de cantadores de Janeiras i l'animaçon de las rues de la cidade cun duendes i Pais Natales. Na redadeira nuite de l'anho, la Nuite Ancantada lhieba miles de pessonas al recinto de la Feira de San Mateus para ende se çpedíren de l'anho bielho i dáren las buonas benidas al nuobo, cun un spetaclo piro-musical, eiluminado cun un splendoroso fuogo d'artefício eimoldurado pula paisaige noturna de l centro stórico i de la Sé Catedral.
== Transportes ==
La capital pertuesa (''[[Lisboua]]'') queda a 292 kms de Biseu ; la cidade de [[Porto]] queda a 133 kms de Biseu.<ref>[http://www.dgotdu.pt/PersentationLayer/ResourcesUser/DGOTDU/StudosNaoPublicados/Biseu/Biseu.pdf Porto, Lhisboua de Biseu]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Bias de quemunicaçon ===
[[Fexeiro:Mapa de Viseu.PNG|250px|thumb|Mapa de Biseu i cerca de freguesies]]
A requalificar
* 1ª Circular Sul, lhigaçon Ramalhosa-Riu de Lhoba a la [[EN 16]].
* 1ª Circular Norte, lhigaçon [[EN 229]] - lhigaçon Ramalhosa.
* Duplicaçon de la [[EN 229]] zde a 1ªCircular Norte a la rotunda de l Sáton . (an requalificaçon)
* Requalificaçon de la [[EN 229]] antre la Rotunda de l Sáton i l cruzamiento pa l Parque Andustrial de Mundon.
* Duplicaçon de la [[EN 2]] zde l [[Lidl]] - Repeses até al Bairro de Esta. Oulália.(1ªla fase finalizada)
* Duplicaçon de la [[EN 16]] zde l [[IP5]] - Pascoal até a la Abenida de la Ouropa - Abrabeses. (an requalificaçon)
* Duplicaçon de la [[EN 231]] zde la rotunda de Teibas - S. Juan de Lhourosa até al [[Palácio de l Carambelo]] - Ranhados.
==== Lhigaçones a la cidade ====
[[Fexeiro:A25 Viseu.JPG|Ua abenida an Biseu|thumb|230px]]
La cidade ye serbida por ua cumplexa i cumpleta rede biária, fazendo la lhigaçon a todos ls cunceilhos de l çtrito, bien cumo als portos próssimos, a las frunteiras spanholas an Bila Berde de la Raia i Bilar Fermoso i a las percipales cidades pertuesas.
* [[A25 (outo-strada)|A25]] - ([[Abeiro]] até [[Bilar Formoso]]) Cuncluída an [[2006]], i sendo ua de las mais amportantes [[outo-strada]]s [[Pertual|pertuesas]], la A25 ten quatro salidas çponibles para l'antrada na cidade: Biseu Norte ([[IP5]]), Biseu ([[A24 (outo-strada)|A24]]) , Biseu / Nelas ([[EN231]]), Biseu Este ([[IP5]]).
* [[A24 (outo-strada)|A24]] - (Biseu até [[Chabes (Pertual)|Chabes]]) Tal cumo la [[A25 (outo-strada)|A25]], ten quatro salidas çponibles pa la cidade: Moselos ([[EN 16]]), Biseu Norte ([[IP5]]), Biseu ([[A25 (outo-strada)|A25]]) , Fail ([[EN 2]]). An [[2011]], stará pronto l redadeiro troço desta [[outo-strada]] que lhigará Biseu la [[Coimbra]], reduzindo la çtáncia antre estas dues cidades para 70 kn. L traçado deste redadeiro troço de la A24 passará l'oeste de l'atual [[IP3]], passando por [[Bal de Besteiros]], [[Mortágua]] i [[Souselas]], outelizando solo alguns trechos de l'atual [[IP3]].
* [[IP3]] - ([[Coimbra]] até Biseu) Cun ampeço nun de ls nuolos de la [[A1 (outo-strada)|A1]], l IP3 percorre ls çtritos de [[Coimbra]] i Biseu. An [[2012]], esta estrada será totalmente sustituída, aquando de la cuncluson de la [[A24 (outo-strada)|A24]].
* [[IP5]] - Aquando de l'inauguraçon de la [[A25 (outo-estrada)|A25]], fui çqualificado de la rede nacional de stradas. Ousado inda para lhigaçon l'alguns puntos de la cidade. Apelidada antes de ''Strada de la Muorte'', serbirá de a circular a la cidade na cuncesson fetura
* [[EN 229]] - Lhigaçon de Biseu al [[Sáton]], sendo ua de las antradas de la cidade cun mais tráfego, an brebe bai tener ua requalificaçon até al Parque Andustrial de [[Mundon]] (custruçon de 7 rotundas pula EP: PEM, Mundon, Catabeijo, IP5, Trabassós de Cima, 1ª Circular, Gumiranes), sendo seguida dua segunda recalificaçon, esta camarária que bai premitir la duplicaçon de la bie zde a 1ª Circular até a la Strada de Circumbalaçon.
* [[IC37]] - Lhigaçon de Biseu la [[Seia]], sustituindo la [[EN 231]] que faç l mesmo percurso, sendo esta custruída an perfil de bie rápida, cun trés bias - perfil 1X1 cun bie de lhentos an chubida - (lhigando l nuolo de la [[A25 (outo-strada)|A25]] an Biseu al nuolo de l IC6 / IC7 an [[Seia]]).
* [[EN337]] - Lhigaçon de Biseu la [[Bouzela]], i la [[Carregal de l Sal]].
* [[EN323]] - Lhigaçon de Biseu la [[Bila Nuoba de Paiba]].
=== Funicular de Biseu ===
{{AP|[[Funicular de Biseu]]}}
L '''funicular de Biseu''' lhigará la Rue Puonte de Palo, a la Caba, al topo de la Calçada de [[Beriato]], junto a la Casa de l Sagrado, an Biseu.
=== Aeroporto Regional de Biseu ===
{{AP|[[Aeroporto Regional de Biseu]]}}
L [[Aeroporto Regional de Biseu|Aeroporto Gonçalbes Lhobato]] ye ua strutura que ten atualmente ua pista asfaltada de 1200 n de cumprimiento cun 30 metros d'anchura<ref>[http://www.foco.tb/HtmlFer/ferSer/serAer.htm Aeródromo Munecipal Gonçalbes Lhobato]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
=== Carreiras ===
Biseu ten 24 lhinhas de carreiras ourbanos<ref>[http://www.portalviseu.com/modules.php?name=Sevtiones&oup=viewarticle&artid=20&page=1#articlestart Lhinhas carreiras de Biseu (Ourbanos)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> .
Ten mais dues lhinhas de mini carreiras eilétricos que nun ténen paraiges pré definidas(lhinhas azules):
1ª Circula pul centro passando puls mais amportantes puntos comerciales i stóricos.
2ª Lhiga la Central de Camionaige al Spital de San Teotónio
=== Camboios ===
Biseu, juntamente cun [[Bergáncia (Pertual)|Bergáncia]], ye ua de las dues solas capitales de [[çtrito]] de l [[Lhista de paízes|paízes]] de l'antiga [[Ounion Ouropeia]] de l quinze, que nun ten ua serbentie [[camboio|ferrobiária]].
Stá prebista la custruçon dua staçon ne l Alta Bulina a serbir la cidade, quedando ne l Norte deilha cerca de l Parque Ampresarial de Lhordosa. La lhinha de la Beira Alta sirbe andiretamente la cidade i l cunceilho por 2 staçoes( la de Nelas a 25 km i la de Mangualde a 18 km)
La [[Linha de l Dan]], antre [[Santa Cumba Dan]] i Biseu ancerrou an [[1988]], anquanto que la [[Linha de l Bouga]], antre [[Sernada de l Bouga]] i Biseu, ancerrou an [[1990]].
== Eiducaçon ==
Las scuolas de l'ansino básico de l 1º ciclo de Biseu ténen 4527 alunos.<ref>[http://www.cm-viseu.pt/portal/page?_pageid=402,1371583,402_1374171&_dad=portal&_schema=PORTAL Scuolas i alunos]</ref>. Ten tamien jardines d'anfáncia.
Al nible de l'ansino secundário, eisisten trés scuolas: Albes Martines, Beriato i la Scuola Secundária Emídio Nabarro. Al nible de l 2º i 3º ciclo eisisten uito scuolas públicas:
* EB23 Azeredo Perdigon, EB23 Grano Basco, EB23 de l Biso, EB23 Anfante D.Anrique, EB23 de Silgueiros, EB12 Juan de Barros, EB23 de Mundon i EB 2,3 de D. Duarte, Bil de Soito. Para para alhá destas, funcionan trés coleijos pribados: Coleijo de la Bie Sacra, Coleijo de la Eimaculada Cunceiçon i EBIS Jean Piaget.
Biseu ten tamien d'ansino profissional na Scuola Profissional Mariana Seixas, na Scuola Profissional de Torredeita i na Profitecla.
=== Anstituiçones d'ansino superior ===
====Públicas====
* [[Anstituto Politécnico de Biseu]]
====Pribadas====
* Scuola Superior de Eiducaçon Jean Piaget
* Scuola Superior de Salude Jean Piaget
* Anstituto Superior de Studos Anterculturales i Transdisciplinares de Biseu
* [[Ounibersidade Católica Pertuesa]]
* Anstituto Superior de Ciéncias Eiducatibas de Mangualde
== Biblioteca Munecipal ==
[[Fexeiro:Biblioteca Munecipal de Viseu.jpg|thumb|230px|La ''Biblioteca Munecipal D. Miguel de la Silba'']]
La ''Biblioteca Munecipal D. Miguel de la Silba'' na Rue Aquilino Rieiro. Fui inaugurada ne l die [[31 de Maio]] de [[2002]].<ref>[http://www.cm-viseu.pt/portal/page?_pageid=402,1371239,402_1374171&_dad=portal&_schema=PORTAL Biblioteca de Biseu]</ref>
== Anfra-strutura ==
=== Eiquipamientos ===
* Salas de studo
* Arquibo Munecipal i [[Arquibo Çtrital|Çtrital]]
* Funicular
* Nuoba Feira Semanal
=== Spácios andustriales ===
*Parque Ampresarial de Lhordosa
*Parque Ampresarial de Mundon
*Parque Andustrial de Coimbrones
=== Abenida de la Ouropa ===
Bie struturante que quier cunsulidar ourbanisticamente la cidade la Norte, criando ua nuoba centralidade na cidade i stendendo la cidade até Abrabeses.
Ne l total, apersenta 1,5 km de stenson, por ua média de 35 a 40 m d'anchura, sendo ua abenida special an relaçon a la maior parte eisistente an [[Pertual]]. Nun sendo mui stensa, ye de fato mui ancha, quedando assi mui agradable para ser ousufruída.
=== Parques i jardines ===
[[Fexeiro:Parque Cidade Viseu 2.jpg|thumb|''[[Parque de la Cidade de Biseu|Parque de la Cidade]]' '|230px]]
* ''[[Quinta de la Cruç (Biseu)|Quinta de la Cruç]]' '
* ''[[Parque Ourbano de la Aguieira]]''
* ''[[Parque Lhinear de l Pabie]]''
* ''[[Parque de l Fuontelo (Biseu)|Parque de l Fuontelo]]' '
* ''[[Jardin de las Mais (Biseu)|Jardin de las Mais]]' '
* ''[[Jardin de Santa Cristina (Biseu)|Jardin de Santa Cristina]]' '
* ''[[Jardin Santo Antonho (Biseu)|Jardin Santo António]]' '
* ''[[Jardin de l Paço de l Bispos (Biseu)|Jardin de l Paço de l Bispos]]' '
* ''[[Jardin Tomás Rieiro]]''
* ''[[Parque Aquilino Rieiro (Biseu)|Parque Aquilino Rieiro]]' '
=== Fuontes ===
* ''Fuonte de S. Francisco''
* ''Fuonte Joanina''
* ''[[Fuonte de las Trés Bicas]]''
=== Spácio Anterneta ===
[[Fexeiro:EI Viseu.jpg|Spácio Anterneta de Biseu|thumb|230px]]
La cidade de Biseu ten un [[Spácio Anterneta]] ne l Solar de ls Condes de Prime<ref>[http://www.spacosinternet.pt/?eid=63 Spácio Anterneta de Biseu]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
== Sigurança ==
* ''[[Bumbeiros]] Munecipales'' na Abenida Alberto Sampaio
* ''[[Bumbeiros]] Beluntários'' na Rue Jesé Branquinho
* ''[[Polícia]] Munecipal'' ne l Pabilhon Multiusos
* ''[[Polícia]] de Sigurança Pública'' ne l Bairro de l Serrado
* ''[[Guarda]] Nacional Republicana'' an Abrabeses
* ''[[Proteçon Cebil]]''
== Çporto ==
=== Bola ===
Las eiquipas de bola de Biseu son l [[Sport Biseu i Benfica]]<ref>[http://www.sportbiseuebenfica.org/ Site de l Sport Biseu i Benfica]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> , [[Académico Biseu Futebol Club]], Lhusitano Futebol Clube, Repesenses, Futebol Clube de Ranhados, Grupo Çportibo de Abrabeses i Dínamo de la Staçon (camadas moços).
Ls stádios de Biseu son l [[Stádio de l Fuontelo]], ne l [[parque Florestal de l Fuontelo]] i l Stádio de l Trambelos an Bildemoinhos.
=== Eiquipamientos Munecipales ===
* Eicopista de Biseu
* [[Stádio de l Fuontelo]]
* [[Stádio de l Trambelos]]
* Campo Albes Madeira
* Campo 1º de Maio
* Campo de la Quinta de la Cruç
* Campo de Futebol de siete de l Fuontelo
* Pabilhon Polidesportibo de l Fuontelo
* Cumplexo Munecipal de Pecinas de l Fuontelo
* Campo de Ténis de l Fuontelo
* Polidesportibo de l Fuontelo
* Campo de Bola de Cinco de l Fuontelo
* Pabilhon de Judo de l Fuontelo
* Circuito de Manutençon de l Fuontelo
* Pista de Corta-Mato
* Campo/Zona de lhançamientos
* Cerca de 90 polidesportibos spalhados pul cunceilho
* Pabilhon Çportibo Bie Sacra
* Pabilhon Çportibo / Piscina - Bilabeira - Repeses
* Pabilhon Çportibo INATEL
* Pabilhon Çportibo Folgosa - Lhordosa
* Pabilhon Çportibo de l RI 14
=== Full-Contact ===
Modalidade çportiba promobida pula [http://www.lhoioteam.com Associaçon Full-Contact de Biseu]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} cun sede na Quinta de la Carreira, Freguesie de San Jesé an Biseu, ne l'ambito de la sue lharga i relebante atebidade que, debrebe se spandiu para para alhá de l çtrito, dinamizando la pratica de l Full-contact i moblizando miles d'atletas de todos ls çtritos de l paíç, oureginou assi, la fundaçon, tamien an Biseu, de la [http://www.fpfullcontact.com Federaçon Pertuesa de Full-Contact] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914100915/http://fpfullcontact.com/ |date=2017-09-14 }}.
De l'eibentos rializados pula Associaçon Full-contact de Biseu, çtaca-se pula sue dimenson i repersentatebidade anternacional l [[Ultimate Full Contact - Trofeu Feira de San Mateus]] rializado anualmente ne l Campo de [[Beriato]] anserido ne l porgrama de la [[Feira de S. Mateus]].
== Gastronomie ==
Cumo to la cozina pertuesa, la gastronomie de Biseu ye muita rica,ye barie i baseia-se nua tradiçon que se mantén biba<ref>[http://www.prof2000.t/users/hjco/ViseuWeb/Gastrono/pg000002.htm Pratos típicos de Biseu]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.portalviseu.com/modules.php?name=Sections&oup=viewarticle&artid=10 Gastronomie de Biseu]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
.
=== Binos ===
* [[Bino de l Dan]]
* Bino Regional ''Beiras''
=== Chicha ===
* Bitela assada cun arroç de forno
* Chibo assado
* Cherrelhones cun morcela i bauus cozidas
* Rancho a la moda de Biseu
* Antrecosto cun grelos i chouriço caseiro
* Arroç de freijon
* Arroç de carqueija
=== Peixe ===
* Bacalhau a a lhagareiro
* Trutas de scabeche
* Bacalhau assado na brasa
=== Doces ===
* Castanhas d'uobos de Biseu
* Doces d'uobos de Biseu
* Lhampreia d'uobos
* [[Pan-de-ló]]
* Lheite creme
* [[Arroç-doce]]
* Pastéles de freijon
== Quemunicaçon ==
=== Telbison ===
La cidade de Biseu ten ua telbison regional [http://www.viseu.tv/ BTB - Biseu TB, Lda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091014063542/http://www.viseu.tv/ |date=2009-10-14 }}, a funcionar na anterneta zde 2006. L sítio apersenta anformaçones de la region, mas dá eigualmente atençon a las atebidades de índole sócio-cultural, eiquenómica i çportiba de la region de Biseu.
=== Rádio ===
L cunceilho ten dibersas emissoras de rádio de ámbito lhocal i regional antre eilhas:<ref>[http://www.portalviseu.com/modules.php?name=Sections&oup=viewarticle&artid=19 Radio an Biseu]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* Rádio Lhemite - 89.0
* Emissora de las Beiras - 91.2
* Rádio Lhafones - 93.0
* Bouzela FM - 94.6
* Staçon Diária - 96.8
* Beriato FM - 102.8
* [[Rádio Renacença]] Biseu - 103.7
* RCI (Raimundo Quemunicaçones Andependientes) - 105.5
* Rádio NOAR - 106.4
* Rádio Mangualde - 107.1
=== Jornales ===
Biseu ten dibersos jornales ampressos diários, semanales ó bi-semanales. San eilhes:<ref>[http://www.portalviseu.com/modules.php?name=Setiones&oup=viewarticle&artid=19 Jornales i radios]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* ''Classeficados portalviseu .com''
* ''Diairo Regional de Biseu''
* ''Amboras de la Region''
* ''Boç de las Beiras''
* ''Amboras de Biseu''
* ''Jornal Bie Rápida''
* ''Jornal de l Centro''
* ''Tribuna de Lhafones''
* ''Gazeta de la Beira''
* ''Jornal de la Beira''
== Admenistraçon Lhocal ==
*Persidente de la Cámara Munecipal - Dr. Fernando de Carbalho Ruas
*Persidente de la Assemblé Muniecipal - Dr. Antonho Almeida Anriqueç
'''Bereadores'''
*Dr. Américo Nunes - Ambiente i Sigurança.
*Dr. Jesé Moreira Amaral - Eiducaçon i Cultura.
*Prof. Antonho de la Cunha Lhemos - Freguesies, Ourbanismo i Obras.
*Dr. Guilherme Almeida - Mocidade, Çporto i Tiempos Lhibres.
*Dr. Heirmínio Magalhanes - Modernizaçon Admenistratiba, Atebidades Eiquenómicas, Recursos Houmanos i Habitaçon Social.
== Serbícios ==
[[Fexeiro:Hoptial Viseu.jpg|250px|thumb|L ''[[Spital de San Teotónio (Biseu)|Spital de San Teotónio]]' '.]]
=== Eiquipamientos de Salude ===
Biseu ye ua cidade que cunta cun un [[spital]] central, cun ua clínica pribada i trés centros de salude (çdobrados agora an cinco USF).
* [[Spital de San Teotónio (Biseu)|Spital de San Teotónio]]
* Clínica Pribada
* '''USF''' :
** Grano Basco i Don Duarte ne l CS3 an Jugueiros cada ua cun cerca de 15 000 utentes
** Anfante Don Anrique an Esta. Marie ne l'eidifício de la sigurança social cun cerca de 20 000 utentes
** Abrabeses junto al Cuntinente cun cerca de 15 000 utentes
** Orges cerca de l Bairro de Esto. Stebon cun cerca de 15 000 utentes
** Riu de Lhoba an Trabassós de Cima cun cerca de 15 000 utentes
La ''taxa média de [[mortandade anfantil]]'' ye mais baixa ne l ''cunceilho de Biseu'', ye de 3,7‰, de l que na region de [[Dan-Lhafones]], ye de 4,8‰, l mesmo se registrando para l'andicador númaro
de médicos por 1000 habitantes cul balor de 3,8‰ ne l cunceilho i de 1,7‰ na region<ref>[http://www.dgotdu.pt/PersentationLayer/ResourcesUser/DGOTDU/EstudosNaoPublicados/Viseu/Viseu.pdf Mortalidade anfantil]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
=== Staçones de Correios ===
Biseu ye serbida por uito staçones de correios, stando ua ne l centro, outra na bila de Torredeita i las outras 6 an grandes zonas habitacionales ([[Abrabeses]], [[Ranhados (Biseu)|Ranhados]], [[San Jesé]], [[Coraçon de Jasus]], [[Jugueiros]], [[Beriato]]), faltando solo ua na freguesie de [[Riu de Lhoba]] que ye la segunda maior de l cunceilho.
== Outros ==
=== Bisenses eilustres ===
[[Fexeiro:Estátua do Rei D. Duarte - Viseu.jpg|250px|thumb|Státua de l ''Rei [[D. Duarte]]'', ''Biseu''.]]
* Antonho Barreiros de Seixas (c. 1520 – c. 1590)
* [[Antonho Gonçalves da Costa (Sabugosa)]] (1889 - 1984)
* [[Antonho Madeira]] (1913 - 2002)
* [[Augusto Hilário]] (1864 - 1896)
* [[Duarte de Portugal|D. Duarte]], (1391 - 1438)
* [[Emídio Navarro]] (1844-1905)
* Francisca de Campos Coelho (1640 – 1708)
* Gaspar Barreiros (c. 1515 – 1574)
* [[Grão Basco|Basco Fernandes]], ''Grão Basco'' (c. 1475 - c.1542)
* [[Henrique Felgar]] (1893 - 1986)
* [[Juan de Barros (1496)|Juan de Barros]] (c. 1496 - 1570)
* Juan Victorino de Souza e Albuquerque (1767 – 1854)
* Jesé Victorino de Souza e Albuquerque (1843 – 1916)
* [[Maximiano de Aragão]] (1853 - 1929)
* [[Manuol Ribeiro da Fonseca]] (1872 - 1942)
* Paulo Emílio de Sousa de Lemos e Menezes (1812 – 1870)
* Silvério Augusto de Abranches Coelho e Moura (1813 – 1896)
* [[Carlos Lopes]] (1947)
* [[Paulo Sousa]] (1970)
{{ref-section|Notas i Refréncias}}
=== {{Lhigaçones Sternas}} ===
* [http://www.cm-viseu.pt/ Cámara Munecipal de Biseu]
* [http://www.portalviseu.com/ Portal Viseu - Oureginal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827020318/http://www.portalviseu.com/ |date=2012-08-27 }}
* [http://www.cidadeviseu.com/ Portal Cidade de Biseu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170711020656/http://www.cidadeviseu.com/ |date=2017-07-11 }}
[[Catadorie:Munecípios de Pertual]]
pg7cjb55tr38bmbu56rd7ogcohmefmt
Jeobá
0
1502
106627
105903
2026-04-28T12:45:24Z
~2026-25967-92
15210
N
106627
wikitext
text/x-wiki
{{Dius}}L '''Tetragrama YHVH''' ('''<big>יהוה</big>'''), diç-se al nome de l [[Dius]] de [[Eisrael]] an forma scrita yá [[Trasliteraçon|trasliterada]] i, pus, [[Lhatin|lhatenizada]], cumo d'uso corriente na maiorie de las culturas atuales.
Oureginariamente, an [[aramaico]] i [[heibraico]], ''era scrito i lhido hourizontalmente, de la dreita para squierda'' '''<big>יהוה</big>'''; ó seia, '''HVHY'''. Formado por quatro [[cunsuantes]] [[Heibraico|heibraicas]] — '''Yud''' י '''Héi''' ה '''Bab''' ו '''Héi''' ה ó '''<big>יהוה</big>''', l Tetragrama YHVH ten sido lhatenizado para '''JHVH''' yá por muitos seclos.
Las lhetras de la dreita para squierda segundo l [[alfabeto heibraico]] son:
:{| class="wikitable"
|-
! Heibraico !! Pernúncia !! Lhetra
|-valign=top
| style="font-family:David,SVL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkesin, Times New Roman;font-size:300%" height=30 valign=top|י
| '''Yodh''' ó '''Yud'''
| "Y"
|-valign=top
| style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkesin, Times New Roman;font-size:300%" height=30 valign=top|ה
| '''Hei''' ó '''Héi'''
| "H"
|-valign=top
| style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkesin, Times New Roman;font-size:300%" height=30 valign=top|ו
| '''Waw''' ó '''Bab'''
| "B"
|-valign=top
| style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkesin, Times New Roman;font-size:300%" height=30 valign=top|ה
| '''Hei''' ó '''Héi'''
| "H"
|-
|}
L [[tetragrama]] aparece mais de 6.800 bezes — solico ó an cunjunçon cun outro "nome" — ne l [[heibraico|testo heibraico]] de l [[Antigo Testamiento]], a andicar, pus, tratar-se de nome mui coincido i que çpensaba la persença de [[Abjad|senhales bocálicos]] auxeliares (las [[bogales]] antercalares).
Ls nomes ''YaHBeH'' (bertido an mirandés para '''Jabé'''), ó ''YeHoBaH'' (bertido an mirandés para '''Jeobá'''), son [[trasliteraçon|trasliteraçones]] possibles, mas alguns [[eirudito]]s perfíren l'uso mais primetibo de l nome de las quatro [[cunsuante]]s '''YHVH''', yá outros eiruditos faborécen l nome Jabé (''Yahbéh ó JaHWeH''). Inda alguns destes studiosos cuncórdan que la pernúncia Jeobá (''YeHoBaH ó JeHoBáH''), seia correta, sendo esta redadeira, la [[pernúncia]] mais popular de l Nome de Dius an [[Tetragrama YHVH#Trascriçon an defrentes Lhénguas|bários lhénguas]].
[[Fexeiro:YHWH.svg|300px|thumb|(Lhetras Heibraicas י (yod) ה (heih) ו (bab) ה (heh), ''' ó Tetragrama YHVH''']]
==Na Bíblia Heibraica i Setuaginta Griega==
[[Fexeiro:Lxx Minorprophets.gif|300px|thumb|'''YHWH''' grafado an [[Lhéngua heibraica|páleo-heibraico]], an cacho de la [[Setuaginta]] [[Lhéngua griega|Griega]] inda ousada ne l [[Seclo I]] ]]
L'antiguidade i lhegitimidade de l '''Tetragrama''' cumo '' L Nome de Dius'' pa ls [[judiu]]s puode ser cumprobada na cunceituada traduçon pa l [[griego]] de la [[Bíblia Heibraica]], chamada [[Setuaginta]] [[Lhéngua griega|Griega]], adonde l Tetragrama aparece scrito an [[heibraico]] arcaico ó páleo-heibraico. Fúrun ancuntrados an cachos de cópias primitibas de la [[Setuaginta|LXX]] (Papiro LXX Lheb. b, Caberna m.º 4 de [[Qumran]], datado cumo sendo de l [[Seclo I a.C.]]) adonde l Tetragrama YHWH' ye repersentado an lhetras griegas ([[Lhebítico]] 3:12; 4:27).
Studos dízen que solo an cópias ''posteriores'' de la [[Setuaginta]] Griega, datadas de l final de l [[Seclo I]] [[d.C.]] an delantre, ls copistas ampeçórun a sustituir l '''Tetragrama YHWH''' por ''Kýrius'', que senefica [[SENHOR]] (an lhetras grandes) i por [[Theós]], que senefica [[Dius]]. Fui debido a esto, la rezon de YHWH tener zaparecido graficamente de l [[testo]] de l [[Nuobo Testamiento]] an alguas [[:Catadorie:Bersones i traduçones de la Bíblia|traduçones bíblicas]].
===Outros cunceitos subre Dius YHWH===
Outros studiosos ancarórun YHWH cumo un dius de la natureza adorado ne l Sul de [[Canaana]] i puls nómadas de ls zertos circundantes, antimamente lhigado al Monte Horebe, na [[Península de l Sinai]]. Segundo l lhibro bíblico de [[Génesis]], fui l Dius '''YHWH''' que se rebelou al semita Abron (depuis chamado de [[Abraon]]) an [[Ur]], na Baixa [[Mesopotámia]]. Storicamente, surge eiqui l percípio de l [[monoteísmo]] heibraico ne l'anterior dua sociadade fuortemente politeísta.
L Dius '''YHWH''' ye deste modo eidantificado cumo la Debindade que causou l [[Dilúbio]] [[Bíblia|Bíblico]]. Ye l Dius de [[Adon]], de [[Abel]], de [[Enoque]] i de [[Noé]]. Ye l Criador de l Ouniberso i de todas las formas de bida na Tierra. Ye tamien chamado por ''Adonaí'' (Soberano Senhor), ''Eilohín'' (Dius, i nun diuses, bisto que trata-se de plural majestático <ref>Pains are taken to refute the arguments based on the grammatical plurals employed in Biblical texts when referring to God. "Elohim" does not designate a plurality of deities. The very context shows this, as the verbs in the predicate are in the singular. The phrase "Let us make man in our image" (Gen. i. 26) is proved by the subsequent statement, "so God created man in his own image" (ib. verse 27), to refer to one God only (Yer. Ber. ix.; Gen. R. viii., xix.). Nor, according to R. Gamaliel, is the use of both "bara" and "yaẓar," to connote God's creative action, evidence of the existence of two distinct divine powers (Gen. R. i.). The reason why in the beginning one man only was fashioned was to disprove the contention of those that believe in more than one personality in God (Sanh. 38a). God had neither associate nor helper (Sanh. 38b; Yer.Shab. vi. 8d; Eccl. R. iv. 8). The ever-recurrent principle throughout haggadic theological speculations is that there is only one "Reshut" ("Reshut aḥat hu" = "personality"). (http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=282&letter=G#0)</ref> i crestianos ténen afirmado que la forma plural terie l sentido de ''plural majestático''<ref>http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=52&letter=N&search=God#165</ref>), ''Ha Adhóhn'' (l [Berdadeiro] Senhor), ''Elyóln'' (Dius Altíssimo) i ''El-Shadai'' (Dius Todo-poderoso).
Assi, l Dius '''YHWH''' se assume cumo un dius fameliar, l "Dius de [[Abraon]], de [[Isaque]] i [[Jacó]]", protetor de la lhinhaige de l "çcendente" [ó "semiente"] de Abraon. De seguida, torna-se ne l Dius de las [[12 tribos de Eisrael]]. Ye l Dius Lhibertador de l pobo de [[Eisrael]] de la scrabidon ne l [[Eigito]] i quien l faç cunquistar a tierra de [[Canaana]]. Para tal, rebela-se a [[Moisés]], a quien antrega sous dieç Mandamientos ne l [[monte Sinai]]. Para sue adoraçon i cumprimiento de sue Lhei, son custituídos sacerdotes ls de a tribo de Lhebi, ó [[Lhebitas]], debaixo de la lhiderança de l Sumo [[Sacerdote]], de la lhinhaige de [[Aaran]].
Cul stablecimiento de la [[Monarquia]] de l Antigo Eisrael, i mesmo passado la debison de l Reino, eimerge l papel de ls [[profeta]]s de l [[Antigo Testamiento]] cumo puorta-bozes speciales de l Dius YHWH. Tornan-se desse modo figuras-chabe na bida relegiosa, cun ua outoridade única. Tamien cunsulídan l'eideia de la benida de l [[Messias]] cumo l "Ungido" de YHWH, çcendente de la Tribo de [[Judá]] i de la Casa Rial de [[David]].
=== Temerosos an Trasgredir la Lhei de Dius ===
[[Fexeiro:Tetragrammaton scripts.png|thumb|500px|L Tetragrama YHWH ne l'alfabeto [[fenício]], [[aramaico]] i [[heibraico]] moderno.]]
L [[Tetragrama]] qu'aparece miles de bezes nas scrituras sagradas era un nome mui coincido na época de [[Jasus Cristo]], assi i todo cula passar de l tiempo l seneficado [[fonética|fonético]] perdiu-se. Para alguns studiosos de la [[lhiteratura]] [[judaica]], esse que deberie ser l nome de Dius era ampernunciable, i segundo la splicaçon cientifica de ls judius, passórun a nun pernunciar l nome de l Dius Todo Poderoso, porque sentian-se cun grima an trasgredir l terceiro mandamiento de Dius ne l [[Decálogo]].
''Nun tomarás l nome de YHVH, tou Dius, an bano, pus YHVH nun cunsidrá ampune aquel que tomar sou nome an bano.''
Assi, an detreminado período, surgiu antre ls [[judiu]]s ua eideia [[superstiçon|supersticiosa]], de qu'era errado até mesmo pernunciar l '''Tetragrama YHWH'''. Nun se sabe eisatamente an que se baseou la çcuntinuidade de l'uso deste nome. Alguns dízen que l nome era cunsidrado demasiado sagrado para ser proferido por lhábios amperfeitos. Mas ua pesquisa ne l [[Bielho Testamiento]] nun diç nanhue eibidéncia de que qualquiera de ls adoradores de YHWH algua beç heisitássen an dezir l nome Del.
Decumientos heibraicos nó-bíblicos, cumo las chamadas [[Lhaquis#Nabucodonosor i las Cartas de Lhaquis|Cartas de Lhaquis]] (scritas an cachos de cerámica ancuntradas an [[Tell ed-Duweir]] an 1935 i outras trés an 1938), mostran que YHWH era ousado na correspondéncia quemun na [[Palestina]] na redadeira parte de l [[Seclo VII]] [[La.C.]] An todas las cartas lhegibles ténen spressones cumo:
::"''Que יהוה [Jabé ó Jeobá] faga que miu senhor ouba hoije mesmo amboras de paç."'' Lhachish Ostracon IV, Ancient Near Eastern Texts, p. 322.<ref>[http://ebibletools.com/israel/lakish/index.html Foto galerie de Laquis (Tell ed-Duweir)]</ref>.
Outro cunceito sustenta que se pretendie ampedir que pobos nó-judaicos (gentios) coincéssen ''L Nome'' i possiblemente l'ousássen mal. Todabie, l'antigo Testamiento diç que l própio '''YHWH''' fazerie cun que Sou nome "fusse declarado an toda la Tierra", para ser coincido até mesmo als sous adbersairos. ([[Éisodo]] 9:16; [[Eisaíes]] 64:2; [[Jonas]] 1:1,17) L Nome de l Dius de Eisrael era coincido i ousado por naciones paganas ([[politeísta]]s) tanto antes de la [[Era Crestiana]] cumo ne ls purmeiros seclos deilha.<ref>La Anciclopédia Judaica, 1976, Vol. 12, pág. 119.</ref>
==L'ourige de la superstiçon==
[[Fexeiro:2nd century Hebrew decalogue.jpg|thumb|right|150px| L [[:en:Nash Papyrus|Nash Papyrus]] ([[Seclo II a.C.]]) cuntén ua parcela de l testo pré-[[Massorético]], specificamente ls [[ dieç Mandamientos]].]]
Nun eisisten certezas de l(s) motibo(s) oureginalmente apersentado(s) para se çcuntinuar la pernúncia correta de l '''Tetragrama YHWH''', assi cumo tamien hai muita ancerteza quanto a la época an que tal cunceito [[superstiçon|supersticioso]] se ampeçou. Alguns dízen qu'ampeçou passado l [[Eisílio Babilónico]]. Mas l profeta [[Malaquias]], fui un de ls redadeiros scritores de l [[Bielho Testamiento]] (na redadeira metade de l [[Seclo B a.C.]], dá grande çtaque al Nome Debino.
Outras obras de refréncia sugíren que '''L Nome''' deixou de ser ousado por buolta de [[300 a.C.]]. Eibidéncia para esta data fui supostamente ancuntrada na auséncia de l tetragrama (ó dua trasliteraçon del) na traduçon [[Setuaginta]] Griega, ampeçada por buolta de [[280 a.C.]]. Ye berdade que las cópias mais cumpletas de ls manuscritos de la Setuaginta Griega agora coincidas síguen uniformemente l questume de sustituir l Tetragrama YHWH por spressones sustitutas. Estes manuscritos percipales, remóntan solo al [[Seclo IB]] i al [[seclo V]] Mas çcubrírun-se recentemente cópias mais antigas de la Setuaginta Griega que cuntenien l Tetragrama YHWH, anque an forma fragmentária.
Ua deilhas, çcubierta ne l [[Eigito]], son ls restros fragmentairos dun rolo de [[papiro]] de la [[Setuaginta|LXX]] cun ua parte de [[Deuteronómio]] (32:3,6) eidantificado cumo [[:en:Chester Beatty Papyri|Papiro Fouad]] Ambentário m.° 266. Apersenta 49 bezes l '''Tetragrama YHWH''', scrito an carateles heibraicos quadrados, an cada oucorréncia ne l testo heibraico traduzido. Registran-se mais trés ocorréncias de '''YHWH''' an cachos nun eidantificados (116, 117 i 123). Ls peritos dátan este papiro cumo de l [[Seclo I a.C.]] , i neste causo, fúrun scritos quatro ó cinco seclos antes de ls [[manuscrito]]s yá dezidos.
Comentando que ls cachos mais antigos de la Setuaginta Griega rialmente cunténen YHWH, l Dr. P. Kahle diç:
<center>''"Sabemos agora que l testo griego de la Bíblia [la Setuaginta], ne l que tange a tener sido scrito por judius para judius, nun traduziu l nome debino por ''Kýrius'', mas l Tetragrama scrito cun lhetras heibraicas ó griegas fui retido an tales manuscritos. Fúrun ls crestianos que sustituíran l Tetragrama por ''Kýrius'', quando l nome debino an lhetras heibraicas nun era mais antendido'."''<ref>La Genizá de l Cairo, Oxford, 1959, pág. 222, an anglés.</ref></center>
Assi, pul menos an forma scrita, nun eisiste eibidéncia sólida de qualquiera zaparecimiento ó abandono de la pernúncia de l '''Tetragrama YHWH''' ne l período [[a.C.]].
Ne l [[Seclo I]], aparece pula purmeira beç algua eibidéncia dua atitude supersticiosa para cun esse nome. [[Flábio Josefo]], storiador judiu que çcendia dua família sacerdotal, passado narrar la rebelaçon que Dius dou a [[Moisés]] ne l lhocal de l spinheiro ardiente, al falar subre pernúncia de l Nome de Dius de l tetragrama YHWH menciona solo:
<center>"''L Nome subre l qual stou proibido de falar."<ref>''Antiguidades Judaicas''", Bol. II, pág. 276</ref></center>
Esta mudança acunteciu nas traduçones griegas de la Setuaginta ne ls seclos que se seguírun a la muorte de "[[Jasus Cristo]]" ([[Yeshua]]) i de sous apóstolos. Na berson griega de [[Áquila]], que data de l [[seclo II]] [[d.C.]], i na ''Heixapla'' de [[Orígenes]], que data por buolta de [[245]], [[YHWH]] inda aparecie an carateles heibraicos.<ref>''La Rebista de Studos Teológicos'', Oxford, Vol. XLV, 1944, pág. 158-9, an anglés</ref>
Inda ne l [[Seclo IB]], [[Jerónimo]], perito bíblico i tradutor de la [[Bulgata]] [[Lhatin]]la, diç ne l sou prólogo de ls lhibros bíblicos de Samuel i de Reis: <center>"I ancuntramos l nome de Dius, l '''Tetragrama''', an ciertos belumes griegos mesmo hoije, spresso an lhetras antigas."<ref>''Papiros Bíblicos Griegos'', de F. Dunand, Cairo, 1966, pág. 47, m.º 4</ref></center>
== La pernúncia de l Tetragrama YHWH ==
[[Fexeiro:LeningradCodex text.jpg|thumb|left|250px|'''L Códice Leningrado''', de l [[Seclo XI]]]]
Na segunda metade de l purmeiro milénio na nuossa era, ls [[scriba]]s coincido por [[massoretas]] antroduzírun un sistema de [[Abjad|senhales bocálicos]] para facelitar la lheitura de l testo cunsunantal an heibraico que poderie cunduzir a einumaros seneficados i an beç d'anserir ls senhales bocálicos corretos de '''YHWH''', ponírun outros senhales bocálicos para lhembrar al lheitor qu'el debie dezir ''Adhonai'' ("Soberano Senhor") ó ''Eilohín'' ("Dius").
L [[Códice de Leningrado]], de l [[Seclo XI]], ten ne l '''Tetragrama YHWH''', senhales bocálicos para rezar ''Yehbíh'', ''Yehbáh'' i ''Yehobáh''. L'eidiçon de Ginsburg de l testo [[massoretas|massorético]] ten senhales bocálicos para que reze ''Yehobáh''. (Génenis 3:14) Ls heibraístas an giral son a fabor de ''Yahbéh'' cumo la pernúncia mais probable. Salientan que la forma abrebiada de l nome ye [[Yah]] (ó [[Jah]], na forma lhatenizada), cumo ne l [[Salmo]] 89:8 i na spresson '''HaleluYah''' (que senefica "Lhoubai la Jah!"; an pertués, ye bertida por [[Alaluia]]). Tamien las formas Yehóh, Yoh, Yah i Yáhu, ancuntradas na grafie heibraica de ls nomes [[Jeosafá]], [[Josafá]], Sefaties i outros, puoden todas ser deribadas de Yahwéh. Las trasliteraçones griegas feitas puls primetibos scritores crestianos andícan ua direçon algo aparecida. Inda assi, de modo algun hai ounanemidade subre l'assunto antre ls peritos.
La posiçon atual de las [[Testemunhas de Jeobá]] subre este punto resume-se al seguinte: Bisto que, atualmente, nun se puode tener certeza absoluta de la pernúncia, parece nun haber nanhun motibo para abandonar, an mirandés, la forma bien coincida, [[Jeobá]], an fabor de [[Jabé]]. Se tal mudança fusse feita, anton, la bien de la coeréncia, debian ser feitas altaraçones na grafie i na pernúncia dua anfenidade d'outros nomes ancuntrados na Bíblia. Por eisemplo, [[Jeremias]] serie mudado para ''Yir.meyáh'', [[Isaías]] se tornarie ''Yesha.yá.hu'', i [[Jasus]] serie pernunciado ''Yehoh.shú.la'' an [[heibraico]] ó ''I.i.soús'', ne l [[griego]].
Inda assi reconhécen ne l lhibro [[Studo Perspicaç de las Scrituras]]:
<center>''"Na segunda metade de l purmeiro milénio EC, peritos judius antroduzírun un sistema de senhales para repersentar las bogales ausentes ne l testo cunsunantal heibraico. Cun refréncia al nome de Dius, an beç d'anserir ls senhales bocálicos corretos del, colocórun outros senhales bocálicos para lhembrar al lheitor qu'el debie dezir ’Adho•naí (que senefica “Soberano Senhor”) ó ’Eilo•hín (que senefica “Dius”)."''<ref>[[Studo Perspicaç de las Scrituras]] Belume 2 páigina 495</ref></center>
Assi, pa l chamamiento relegiosa Testemunhas de Jeobá, coincer i dibulgar l nome pessonal de Dius ye cunsidrado mui amportante.
==L Seneficado de l Nome==
L seneficado sato de l '''Tetragrama YHVH''' inda ye oubjeto de cuntrobérsia antre ls specialistas.
An [[Éisodo]] 3:14, YHVH dixe la [[Moisés]]: ''“Ehiéh ashér ehiéh.”'' Segundo muitas traduçones de la Bíblia, esta spresson, ancuntrada ne l testo heibraico senefica: ''“You sou l que sou.”'' – [[Almeida Rebista i Atualizada]]. I assi tamien cumprendírun ls tradutores de la [[Berson de ls Setenta]]: ''"Eigo eimi ho ón"''. Dixe Dius la Moisés: ''"You sou Aquel que ye"''. Dixo mais: ''"Assi dezirás als filhos de Eisrael: 'YOU SOU me ambiou até bós.' "'' - [[Bíblia de Jarusalen]].
Esta spresson ''“You sou l que sou”'' ye ousada cumo títalo para Dius, para andicar qu'el rialmente eisistie. Esso correspunde a ''"You sou aquel que ye"'', ''"You sou l'eisistente"''. YHVH starie assi cunfirmando sue própia eisisténcia.
[[Fexeiro:2008-09-26 torarolle-jhwh.jpg|thumb|left|300px]]
Outras traduçones berten: ''Serei l que you fur''. La [[Traduçon de ls Binte i Quatro Lhibros de las Scrituras Sagradas]], an anglés, de l Rabino [[Isaac Lheser]], berte cumo sigue: “I Dius dixe la Moisés: '''Serei l que you fur''': i el dixo: Assi dezirás als filhos de Eisrael: '''SEREI''' ambiou-me a bós. - <ref>The Twenty-Four Books of the Holy Scritures ([[1853]]; ampresson de [[1914]]), (Le). Traduçon anglesa de Isaac Leser.</ref>
La [[Bíblia Anfatizada]], de [[Joseph Bryant Rotherhan]], an anglés, scribe Éisodo 3:14 cumo sigue: ''“I Dius dixe la Moisés: Tornar-me-ei aqueilho que me agradar. I el dixo: Assi dezirás als filhos de Eisrael: Tornar-me-ei ambiou-me a bós.”'' La nota al pie de la páigina, subre este bersiclo, diç an parte: ''“Hayah [palabra bertida arriba ‘tornar-se’] nun senefica ‘ser’ eissencial ó ontologicamente, mas fenomenalmente. . . . L qu'el será nun ye spresso — El stará culs, ajudador, fortalecedor, lhibartador.”'' De modo qu'esta refréncia nun ye a la outo-eisisténcia de Dius, mas, antes, al qu'el pensa tornar-se para culs outros.- <ref>The Amphasised Bible (1897), Joseph B. Rotherhan. (Ro)</ref>;
Ó: ''Amostrarei ser l que you amostrar ser''. - [[Traduçon de l Nuobo Mundo de las Scrituras Sagradas]].
Para estes studiosos, esto senefica que YHVH podie adatar-se a las circunstáncias, i que, l que quier qu'el percisasse tornar-se ó amostrar ser an harmonia cun sou propósito, el podie tornar-se i se tornarie ó amostrarie ser. Antenden que segundo la [[raiç]] de l Tetragrama na [[lhéngua heibraica]], l Tetragrama puode seneficar ''“El Causa que Benga a Ser ó Amostrar Ser”'', quier dezir, cun respeito a Si mesmo i cun respeito al que El se tornará ó amostrará ser, i nun cun respeito a criar cousas. Para estes tradutores, Dius nun starie solo cunfirmando sue própia eisisténcia, mas ansinando l qu'esse nome amplica. YHVH ‘amostrarie ser’, fazerie cun qu'el mesmo se tornasse l que quier que fusse perciso para cumprir las sues promessas.
Splícan que l berbo heibraico ''ha•yáh'', de l qual deriba la palabra ''Eh•yéh'', nun senefica solo ''“ser”''. Antes, senefica ''“benir a ser; tornar-se”'', ó ''“amostrar ser”''. Bisto que nun se faç eiqui refréncia a la outo-eisisténcia de Dius, mas al qu'el pretende tornar-se para cun outros.
La nota al pie de la páigina subre Éisodo 3:14 de ''“[[L Pentateuco i las Haftorás]]”'', testo heibraico cun traduçon i splanaçon an anglés, eiditado pul Dr. J. H. Heirtç comenta:
''“La maiorie de ls modernos segue Rashi an berter ‘Serei l que you fur’; ó, nanhues palabras puoden resumir todo l que El será pa l Sou pobo, mas la Sue fidelidade eiterna i sue misericórdia eimutable manifestar-se-on cada beç mais na ourientaçon de Eisrael. La repuosta que Moisés recibe nestas palabras, antoce, ye eiquibalente a: ‘Salbarei de l modo an que you salbar.’ Ye para assegurar als eisraelitas l fato de la lhibertaçon, mas nun rebela la maneira.”'' — <ref>The Pentateuch and Haftorahs, de l Dr. J. H. Heirtç, C. H. Soncino Press, [[Lhondres]], [[1950]] I.C.</ref>
Antende-se qu'este nome sagrado, na rialidade, ye un [[berbo]], la forma causatiba, andefenida, de l berbo heibraico ''hawáh''. Assi, segundo estes studiosos, l Tetragrama YHVH senefica ''“El Causa que Benga a Ser”''. ''Mostre Ser'' ó: ''Amostrará Ser'', ancorporando an si mesmo un propósito. Assinala l Portador deste nome sclusibo cumo Aquel Que Ten un Perpósito.
Assi, ls eruditos nun stan totalmente d'acordo a respeito de l seneficado de l nome de Dius. Muitos tradúzen la spresson ancuntrada ne l testo heibraico: ''You sou l que sou''. Outros, depuis de stensas pesquisas subre l'assunto acradítan que l nome ye ua forma de l berbo heibraico hawáh (tornar-se, benir a ser), seneficando ''“El Causa que Benga a Ser”''.
==Frequéncia ne ls scritos oureginales==
[[Fexeiro:Tetragrammaton-related-Masoretic-vowel-points.png|thumb|right|220px|Soletraçon de l '''Tetragrama''' ne l [[testo massorético]] [[Heibraico]] cun puntos bocálicos an burmeilho. (Clicar na eimaige para ampliar.)]]
Muitos eiruditos i tradutores de la Bíblia defénden que se siga la tradiçon d'eiliminar l nome de Dius. Dízen que l'ancerteza a respeito de la pernúncia de l '''Tetragrama YHWH''' justifica l'eiliminaçon, i tamien sustentan que la supremacie i l'eisisténcia ímpar de l Berdadeiro Dius tórnan znecessairo que El tenga un nome specífico para se eidantificar de ls "outros diuses". Mas este cunceito nun acha apoio na Bíblia, quier ne l [[Antigo Testamiento]], quier ne l Nuobo Testamiento.
L '''Tetragrama YHWH''' acuntece '''6.828 bezes''' ne l [[testo]] [[heibraico]] de la [[Bíblia Heibraica|Bíblia Heibraica de Kittel (BHK)]] i de la [[Bíblia Heibraica Stuttgartensia]] ([[BHS]]). La frequéncia an qu'aparece l Tetragrama amostra la sue amportança. L sou uso an todas las [[Scrituras]] ultrapassa an muito, l de qualquiera nomes-títalos, cumo seia "Soberano Senhor (an heibr. ''Adhonai'')", "l [Berdadeiro] Senhor" (an heibr. ''Ha Adhóhn''), Altíssemo (an heibr. ''Eilyón'') "l [Berdadeiro] Dius" (an heibr. ''Ha Eilohín'') i "Dius" (an heibr. ''Eilohín'').
Ye dino de nota l'amportança dada als [[nome própio|nomes própios]] antre ls pobos semíticos.
L Prof. George Thomas Manley andica:
<center>''"L nome nun ye simples rótulo, mas ye repersentatibo de la berdadeira personalidade daquel a quien pertenece. ... Quando ua pessona pon sou nome nua cousa ó an outra pessona, esta passa a quedar debaixo de sue anfluéncia i porteçon."''<ref>Nuobo Dicionário de la Bíblia, eiditado por J. D. Douglas, 1985, pág. 430.
</ref></center>
*Alguns eisemplos de l'uso de ls nomes própios nas Scrituras Heibraicas:
**[[Génesis]] 27:36;
**[[I Samuel]] 25:25;
**[[Salmos]] 83:18
**[[Salmos]] 20:1;
**[[Probérbios]] 22:1.m.
==Uso Moderno==
Alguas bersones de la [[Bíblia]], trascríben l Tetragrama cumo '''Yahweh''', '''Yabéh''' ó '''Jabé''' :
*La [[Bíblia de Jarusalen]] - eidiçon brasileira (1981, cun rebison i atualizaçon na eidiçon de 2002) de l'eidiçon francesa Bible de Jérusalen:
**Trascribe l nome pessonal de l Dius cumo '''Yahweh'''.
*BÍBLIA Mensaige de Dius (Eidiçones Lhoyola de 1983):
**Trascribe l nome pessonal de l Dius cumo '''Jabé'''.
Outras bersones de la [[Bíblia]], trascríben l Tetragrama cumo '''Jeobá''':
*La [[King James Bersion]] (outorizada), [[1611]]:
**Trascribe quatro bezes cumo l nome pessonal de l Dius (todos an testos cunsidrados d'amportança), por eisemplo, [[Éisodo]] 6:3; [[Salmo]] 83:18; [[Isaías]] 12:2; [[Isaías]] 26:4; i trés bezes junto a nomes de lhugares: [[Génesis]] 22:14; [[Éisodo]] 17:15; i [[Juízes]] 6:24.
*La [[:en:Amarican Standard Bersion|Berson de Padron Amaricana]], eidiçon [[1901]]:
**Traduç cunsistentemente l Tetragrama cumo Je-ho’bah an todos ls 6.823 lhugares adonde acuntece nas [[Antigo Testamiento|Scrituras Heibraicas]].
*La [[:en:New Anglish Bible|Nuoba bíblia Anglesa]]:
**Publicada pula amprensa de la Ounibersidade de Oxford, [[1970]], por eisemplo [[Génesis]] 22:14; [[Éisodo]] 3:15,16; 6:3; 17:15; [[Juízes]] 6:24 ;
*La [[:en:Lhibing Bible|Bíblia Biba]]:
**Publicada por Publishers de Tyndale House, Eillinois 1971, por eisemplo [[Génesis]] 22:14, [[Éisodo]] 4:1 - 27; 17:15;[[Lhebítico]] 19:1 - 36; [[Deuteronómio]] 4:29, 39; 5:5, 6; [[Juízes]] 6:16, 24; [[Salmo]]s 83:18; 110:1; [[Isaías]] 45:1, 18; [[Amós]] 5:8; 6:8; 9:6;
* La Berson de [[João Ferreira de Almeida]], la [[Almeida Rebista i Corrigida]], de [[1693]]:
** Ampregou miles de bezes na forma JEHOVAH, cumo se puode ber na reimpresson, de [[1870]], de l'eidiçon de [[1693]]. La Eidiçon Rebista i Corrigida ([[1954]]) retén l Nome an sue forma moderna (Jeobá) an lhugares cumo [[Salmo]] 83:18; [[Isaías]] 12:2 dentre outros, i stensibamente, ne l lhibro de [[Eisaíes]], [[Jeremies]] i [[Ezequiel]].<ref>Rebista La BÍBLIA NO BRASIL 2001 N.192 páiginas 13-16; Biblia Sagrada_ eidiçon special eilustrada_2001 Rebista i atualizada ne l Brasil, apersentaçon de la páigina 5; Bíblia de diçncia THOMPSON Suplemiento de la páigina 1377; La Bíblia an pertués João Ferreira de Almeida_ quien era el? Anuário de las testemunhas de Jeobá- 1997, pag.128-129</ref>
*[http://www.nathan.co.za/biblespa.asp?chater=53 La Santa Bíblia - Bersion Reina-Balera] (1909):
**Traduç quaije todas las bezes antegralmente cumo Jehoba.
*La [[Traduçon de l Nuobo Mundo de las Scrituras Sagradas]]:
**Publicada pula [[Sociadade Torre de Begie de Bíblias i Tratados]], New York, Anc. , [[1961]] i rebisada an [[1984]]. Traduç l Tetragrama quaije 7.000 bezes.
Bisto que la pernunciaçon oureginal de '''יהוה''' ye çcoincida, i bisto que yá por seclos l'uso de la traduçon ''Jeobá'' passou a ser muito dibulgado i stablecido antre muitos crestianos, tornando-se ua pernúncia fameliar an muitos lhénguas, bários grupos relegiosos, mais notablemente las [[Testemunhas de Jeobá]], cuntínan l'ousá-la, inda que muitos outros grupos relegiosos faboréçan la pernúncia ''Jabé'' ó ''Yahbé'', ó mesmo l títalo ''SENHOR''.
===Baticano===
Nua carta datada de [[29 de júnio]] de [[2008]], l Baticano eimitiu ua nota oufecial, ourientando para que l nome Iabé deixe de ser outelizado ne l serbício lhitúrgico católico romano. La medida nun afetarie seneficatibamente la lhenguaige lhitúrgica, ua beç que l termo nun stá an las traduçones oufeciales de ls missales romanos, mas amplicarie na mudança d'alguns hinairos<ref>[http://www.ewtn .com/bnews/getstory.asp?number=90429 Catholic World News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726053702/http://ewtn/ |date=2013-07-26 }} (13 d'agosto de 2008)</ref><ref>[http://www.christianitytoday .com/t/2008/otober/9.15.html Christianity Today Magazine]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} The Batican gives orders to scise the name from worship. Do Protestants agree?</ref>.
== Outros usos de YHWH ==
[[Fexeiro:IEHOUAH Geneva Bible 1560 Psalm 83 18.PNG|thumb|280px|[[:en:Geneva Bible|Geneva Bible]], [[1560]]. (Salmo 83:18)]]
Sendo amplamente coincido, durante seclos [[antes de l'era quemun]] nun habie dúbedas quanto la sue pernúncia, l que splica l'ouséncia dun [[abjad]] - un sistema de scrita cun simblos de las lhetras que reperséntan las cunsuantes.
La tradiçon relegiosa de ls judius, specialmente la sue tradiçon sotérica i mística, la [[cabala]], cunsidra l Nome de Dius tan sagrado quanto ampernunciable. Nun se sabe al cierto l'ourige de tal tradiçon, ó cumo eilha se zambolbiu cul tiempo. Cré-se que se tenga oureginado ne l'alegado miedo de zoubedecer l 3º de ls [[ dieç Mandamientos]] dados la [[Moisés]]. "Nun pernunciarás an falso l nome de Yahbé [YHWH] tou Dius, porque Yahbé [YHWH] nun deixará ampune aquel que pernunciar an falso l sou nome." (Éisodo 20:7, ''VJ'' - La proibiçon serie subre l malo uso de l '''Nome Debino''', nó subre l sou uso.)
De qualquiera maneira, ls judius an algun período pós-eisílico, adotórun la palabra heibraica ''Adhonai'' (que senefica "Soberano Senhor") al pernunciáren l Tetragrama Sagrado. Assi, YHWH recebiu senhales bocálicos - colocados por copistas judius chamados [[massoretas]] - de forma que fusse pernunciado ''Adonai''. Sendo assi, quedou reserbado solo als copistas i sacerdotes la correta pernúncia de YHWH codeficada nun sistema de senhales bocálicos.
La pernúncia Jeobá, para alhá d'aparecer an alguas bersones bíblicas, tamien ye ousada puls [[Maçonarie|maçones]], i [[Rosa-cruç|rosacruzes]]. Las corrientes lhigadas al [[Cristandade Sotérico]], cumo la [[Gnose]] i la [[Rosacruç]], eidantifícan esse tetragrama cumo zeignaçon de l [[Sprito Santo]], i nun de l Dius-Pai.
=== Na Cabala judaica ===
Segundo la [[Cabala]] judaica, la [[Torá]] tenerie sido rebelada la [[Moisés]] ne l'alto de l [[Monte Sinai]], i el tenerie registrado de forma scrita aqueilho que solo poderie ser antendido diretamente de Dius, garantindo assi que quede ampernunciable. Afirman ua eibentual relaçon de l Tetragrama cul nome de Adon (''Yode'') i Eiba (''Chabah'') ne l [[Génesis]], yá que '''Y'''ode-c'''H'''la'''B'''la'''H''' ye satamente '''YHWH''', l '''Tetragrama Sagrado''', dando a antender ua relaçon mais perfunda inda antre l "[[Senhor]] [[Dius]]" i sue obra.
Cul passar de l tiempo, ls judius adotórun outras spressones sustitutas para se referir al '''Tetragrama Sagrado''': "L Nome", "L Bendito" ó "L Cielo".
Na Cabala, las palabras correspónden a balores que son calculados ousando-se ua atribuiçon de balores a las lhetras de l'alfabeto heibraico. Esto chama-se ''[[gematria]]''. Ye cunsidrado un de ls mais amportantes macanismos d'anterpretaçon de l testo bíblico ousados puls cabalistas i místicos judius. Ousando gematrie, ls cabalistas calcúlan l balor numérico de l Tetragrama Sagrado cumo sendo 26 (Yode = 10, Hé = 5, Bau = 6, Hé = 5; 10 + 5 + 6 + 5 = 26 ), cujo númaro menor ye 8 (2+6). Pa ls [[rabino]]s, l númaro 26 tamien ye sagrado pus eidantifica-se cul [[Tetragrama YHWH]]. Ls oucultistas anterprétan l Tetragrama YHWH i outros simblos cabalisticos cumo signos mágicos poderosos capazes d'abrir las puortas de la cuncéncia houmana.
===“Jeobá” ó “Jabé”?===
[[Fexeiro:Sør-Fron church, IEHOVA.jpg|thumb|left|200px|Nome IEHOVAH scrito nua parede dua eigreija norueguesa. (Fuonte: [http://www.divinename.no/sorfron.htm L Nome Debino na Noruega])]]
Anque de la çcusson subre sue ourige i seneficado, muitos dízen que ls sonidos bocálicos oureginales de l '''Tetragrama YHWH''' jamales seran coincidos, stando perdida la [[pernúncia]] oureginal. Tal posiçon ten lhebado a debates apeixonados subre l'assunto, tanto por parte d'eiruditos cumo de relegiosos, l que ténen perduzido antressantes cunclusones.
Alguns dízen que se l nome de Dius fusse '''Jeobá''', nun se falarie [[alaluia]] (Hallelu Yah), i si ''aleluieo'' ó ''Hallelu Yeho '' - ("Glória la '''Yehowah'''" [[Jeobá]]).
Mas'' Hallelu Yah '' - ([[Jah]] seia lhoubado").
Esta cuntrobérsia ben sendo trabada por muitos anhos. Atualmente, muitos [[eirudito]]s parécen faborecer l nome “Jabé” (ó “Iahweh”), de dues sílabas. Mesmo assi, l [[Heibraico]] ó [[Aramaico]], nun se ousaba [[bogal|bogales]], era solo cumpuosta por [[cunsuante]]s.
Mas, cunsidrando alguns eisemplos de nomes própios ancuntrados na [[Bíblia]], qu'ancluen ua forma abrebiada de l nome de Dius na traduçon ''' Jeobá'''. [[:en:George Wesley Buchanan|George Wesley Buchanan]], [[porsor emérito]] ne l [[:en:Wesley Theological Seminary|Seminário Teológico de Wesley]], [[Washington DC]], [[EUA]], afirma qu'esses nomes própios puoden fornecer andicaçon de cumo se pernunciaba l nome de Dius.
[[Fexeiro:JEHOVAH William Blake Works.png|thumb|250px| Jehobah an manuscritos de [[Willian Blake]].]]
[[:en:George Wesley Buchanan|George Wesley Buchanan]] splica:
<center>''"Na antiguidade, ls pais muitas bezes dában als filhos l nome de sues denidades. Esto senefica que pernunciában ls nomes de ls filhos assi cumo se pernunciaba l nome de la denidade. L Tetragrama fui ancluído an nomes de pessonas, i eilhes siempre ousában la bogal de l meio."''</center>
Por eisemplo, [[Jonatana]] aparece cumo (Yo•na•thán ó Yeho•na•thán) na [[Bíblia heibraica]], senefica “YHWH dou”. L nome de l [[porfeta]] [[Eilias]] ye ’I•li•yáh ó ’I•li•yá•hu. Segundo l Porsor Buchanan, [[Eilias]] senefica: “Miu Dius ye [YHWH].” De l mesmo modo, l nome heibraico para [[Jeosafá]] (Yeho•sha•phát), senefica “YHWH julgou”.
La pernúncia de l '''Tetragrama''' cun dues sílabas, cumo “[[Jabé]]” (ó “Yahweh”), nun permitirie l'eisisténcia de l sonido de la bogal l cumo parte de l nome de Dius. Mas, nas dezenas de [[:Catadorie:Personaiges bíblicos|nomes bíblicos]] qu'ancorpóran l nome debino, l sonido desta bogal de l meio aparece tanto nas formas oureginales cumo nas abrebiadas, cumo an [[Jeonatana]] i an [[Jonatana]].
L Porsor Buchanan<ref>[[Biblical Archaeology Rebiew]]</ref> diç a respeito de l '''Nome Debino''':
<center>''"An nanhun causo se omite la bogal o ó oh. La palabra era a las bezes abrebiada cumo ‘Ya’, mas nunca cumo ‘Ya-weh’. . . . Quando l Tetragrama era pernunciado cun ua solo sílaba, era ‘Yah’ ó ‘Yo’. Quando era pernunciado cun trés sílabas, era ‘Yahowah’ ó ‘Yahowah’. Se fusse algua beç abrebiado la dues sílabas, tenerie sido cumo ‘Yaho’."'' - [[Biblical Archaeology Review]].</center>
[[Fexeiro:JEHOVA Raymundus Pugio Fidei 1270 a.png|thumb|300px|left|JEHOVA an trechos de [[:en:Raymond Martin|Raymond Martin]] an ''Pugio Fidei adbersus Mauros eit Judaeos'' de [[1270]] (pag. 559).]]
Segue-se outra declaraçon feita pul heibraísta [[:en:Wilheln Gesenius|Wilheln Gesenius]], ne l [[Dicionário]] [[Heibraico]] i Caldaico de las [[Scrituras]] de l [[Bielho Testamiento]] (an [[Lhéngua almana|alman]]):
<center>''"Ls que áchan que יהוה [Ye-ho-wah] era la pernúncia rial [de l nome de Dius] nun stan totalmente sin base para defender sue oupenion. Assi se puoden splicar mais sastifatoriamente las sílabas abrebiadas והי [Ye-ho] i יו [Yo], cun qu'ampeçan muitos nomes própios."''</center>
Na antroduçon de la traduçon de (Ls Cinco Lhibros de Moisés), [[:en:Eberett Fox|Eberett Fox]] afirma:
<center>''"Tanto las tentatibas antigas cumo las nuobas, para recuparar la pernúncia ‘correta’ de l nome heibraico [de Dius], nun fúrun bien-sucedidas; nun se puode probar cunclusibamente l ‘Jeobá’ que se oube a las bezes, nin l padron eirudito ‘Jabé’ ‘Iahweh’."''<ref>The Five Books of Moses: A New English Traslation with Commentary and Notes, 1995</ref></center>
Ls studos [[eirudito]]s cuntinórun. Ls judius deixórun de pernunciar l nome de Dius antes de ls [[massoretas]] zambolbíren l sistema de [[Massoreta#L sistema de pernúncia de la lhéngua heibraica|puntos bocálicos]]. Nun hai cumo se probar quales bogales acumpanhában las cunsuantes [[YHWH]] ([[יהוה]]).
Inda assi, ls nomes própios de personaiges bíblicos dan feitiços de l'antiga pernúncia de l nome de Dius. Assi, alguns eiruditos cuncórdan que la pernúncia “[[Jeobá]]”, seia correta.
La pernúncia oureginal de '''יהוה''' ye çcoincida, mas por seclos l'uso de la traduçon ''Jeobá''<ref>[http://watchtower.org/pt/20040122/article_02.htm Páigina oufecial de la Torre de Vigie - La batailha contra l nome de Dius]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, passou a ser amplamente dibulgado i stablecido antre muitos crestianos, tornando-se ua [[pernúncia]] fameliar i [[popular]] an muitos lhénguas, assi bários grupos relegiosos, mais notablemente las Testemunhas de Jeobá, cuntínan l'usá-la, inda que muitos outros grupos relegiosos faboreçan la pernúncia ''Jabé'' ó ''Yahbéh'', ó mesmo l títalo ''SENHOR''. Segundo eilhas, ls dibersos nomes própios eisistentes son muitas bezes pernunciados de maneiras defrentes a la lhéngua oureginal, i assi cumo l nome "Jasus", trasliterado de l'oureginal ''Ye·shú·la‘ ó [benido de Josué] Yeho·shú·la‘'', nun se deberie abandonar l'uso de l nome "Jeobá" solo por nun se saber la pernúncia eisata deste<ref>Rebista La Sentinela, 1984, 1° de júnio, páiginas 4-7</ref>.
==Trascriçon an defrentes lhénguas==
{| class="wikitable"
! Lhéngua !! Nome !! Lhéngua !! Nome
|-
|[[Africáner]] ||'''Jehóba'''|| [[Romeno]]||'''Iehoba'''
|-
|[[Lhéngua árabe|Árabe]]||'''Eigoba'''/'''Jahoba''' [http://aire.wikipedia.org/wiki/%D9%8A%D9%87%D9%88%D9%87]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<big>يهوه</big>
| [[Māouri]] || '''Ihowa'''
|-
| [[Aborígene australiano|Awabakal]] || '''Yehóa'''
| [[Hiri Motu|Motu]] || '''Iehoba'''
|-
| [[lhéngua bósnia|Bósnio]] || '''Jehoba'''
| [[Macedónio]] || '''Јахве'''
|-
| [[Bugotu]] ||'''Jihoba'''
| [[Narrinyeri]] || '''Jehobah'''
|-
| [[Búlgaro]] || '''Йехова'''
| [[Nembe]] || '''Jihoba'''
|-
| [[Croata]] ||'''Jehoba / Jahbe'''
| [[Petats]] ||'''Jihouba'''
|-
| [[Lhéngua dinamarquesa|Dinamarqués]] ||'''Jahbe (/ Jehoba)'''|| [[Lhéngua polaca|Polaco]] ||'''Jehowa / Jahwe'''
|-
| [[Lhéngua nerlandesa|Nerlandés]] ||'''Jehoba / Jahwe(h) '''|| [[Lhéngua pertuesa|Pertués]] ||''' Iabé (Jabé) Yahweh / Jeobá'''
|-
| [[Lhéngua efik|Efik]] ||'''Jehobah'''|| [[Lhéngua ewe|Ewe (Ʋeigbe)]] ||'''Yehowah'''
|-
| [[Lhéngua anglesa|Anglés]] ||'''Jehobah / Yahweh'''|| [[Lhéngua russa|Russo]] ||'''Иегова / Яхве'''
|-
| [[Lhéngua fiji|Fiji]] ||'''Jioba'''||[[Lhéngua samoa|Samoa]] ||'''Ieoba'''
|-
| [[Lhéngua finlandesa|Finlandés]] ||'''Jahbe / Jehoba'''||[[Lhéngua sérbia|Sérbio]] || '''Јехова / Jehoba'''
|-
| [[Lhéngua francesa|Francés]] ||'''Yahbé / Jéhobah'''
| [[SeSotho]] ||'''Jehoba'''
|-
| [[Lhéngua futuna|Futuna]] || '''Ihobah'''|| || '''Yara Yahbeh /'''
|-
| [[Lhéngua almana|Alman]] || '''Jehoba / Jahwe'''
| [[KiSwaheli]] ||'''Yehoba'''
|-
| [[Lhéngua griega|Griego]] || '''Iehoba / Yiahbe''' Ιεχωβά / Γιαχβέ || [[Lhéngua sueca|Sueco]] ||'''Jehoba / Jahbe'''
|-
| [[Lhéngua húngara|Húngaro]] ||'''Jahbe / Jehoba'''
| [[Tagalo]] ||'''Jehoba'''/'''Yahweh'''
|-
| [[Lhéngua ibo|Eigbo]] || '''Jehoba '''
| [[Lhéngua taitiana|Taitiano]] ||'''Jehobah'''
|-
| [[Lhéngua andonésia|Andonésio]] ||'''Yehuwa'''
| [[Lhéngua tonga|Tongan]]<nowiki/>és || '''Jihoba'''
|-
| [[Lhéngua eitaliana|Eitaliano]] || '''Geoba / Jahbe'''
| [[Lhéngua turca|Turco]] || '''Yehoba'''
|-
| [[Lhéngua japonesa|Japonés]] || '''EHOVA/YAHAWE <br>エホバ / ヤハウェ'''
| [[XiBenda]] || '''Yehoba'''
|-
| [[Lhéngua coreana|Coreano]] || '''Yeohowa 여호와''' <br> '''Yahwe 야훼'''
| [[Xhosa]]||'''u Yehoba'''
|-
| [[Mandarin]] [[chinés]] tradecional || Yéhéhuá / Yǎwēi / Yǎwēi <br>耶和華/雅威/雅巍
| [[Yoruba]] || '''Jehofah'''
|-
| [[Mandarin]] [[chinés]] simples ||Yéhéhuá / Yǎwēi / Yǎwēi <br>耶和华/雅威/雅巍
| [[Lhéngua zulo|Zulu]] ||'''u Jehoba'''
|}
== Bei tamien ==
{{commonscat|Tetragrammaton}}
* [[Alaluia]]
* [[Jah]]
*[[Bíblia Heibraica Stuttgartensia]]
* [[Judaísmo]]
* [[Nomes de Dius]]
* [[Testemunhas de Jeobá]]
==Refréncias==
<references/>
==Lhigaçones sternas==
;an pertués
* [http://www.watchtower.org/pt/20040122/article_01.htm Motibos para se ousar l Nome de Dius - watchtower.org]
* [http://www.bibliacatolica.com.br/01/2/3.php Bíblia Sagrada (eiditora Abe Marie) - Éisodo 3:15 - JABÉ]
* [http://www.bibliaonline.net/vol/?accao=por_verso&libro=2&capitulo=6&versao=3&grupos=&agrupar=&lhink=vol&cab=1&lang=BR Traduçon Rebista i Corrigida de João Ferreira de Almeida - Éisodo 6:2-8 - JEOBÁ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121211104800/http://www.bibliaonline.net/vol/?accao=por_verso&libro=2&capitulo=6&versao=3&grupos=&agrupar=&lhink=vol&cab=1&lang=BR |date=2012-12-11 }}
;an anglés
* [http://www.blabatsky.net/blabatsky/arts/Tetragrammaton.htm Tetragrama Sagrado por H. P. Blabatsky]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.bismikaallahuma.org/archibes/2005/is-yahweh-the-debine-name-for-god/ Ye Jabé l "Nome Debino" de Dius?]
* [http://www.eliyah .com/lxx.html Tetragrama ancuntrado an antigas cópias de la Setuaginta]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.scriture4all.org/OnlineInterlinear/Hebrew_Index.htm Biblia Heibraica Stuttgartensia - L Tetragrama cun trasliteraçon pa l'anglés - JEHOVAH]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.bibliacatolica .com.br/07/21/83.php Berson Rei Jaime - Psalms 83:18 -(JEHOVAH)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[King James Bersion]]
*[http://www.divinename.no/ L Nome Debino na Noruega]
;an spanhol
* [http://www.nathan.co.za/biblespa.asp?chapter=53 La Santa Biblia - Bersion Reina-Balera (1909) - Éisodo 3:15 - JEHOBÁ]
;an alman
* [http://www.archiv-vegelahn.de/jehoba.html Archib-Begelahn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Catadorie:Nomes de Dius ne l judaísmo]]
[[es:Yahveh#Escritura]]
71f17o2em45latrmneiutrji0pv6bzr
Ceres (planeta nano)
0
5381
106632
104281
2026-04-29T00:46:50Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
106632
wikitext
text/x-wiki
{{Info Planeta
| bgcolour = #FFFFC0
| name = Ceres
| symbol= [[File:Ceres symbol.svg|25px]]
| image = [[File:Ceres - RC3 - Haulani Crater (22381131691).jpg|frameless]]
| caption =
| discovery = yes
| discovery_ref =
| discoverer = [[Giuseppe Piazzi]]
| discovered = 1 Janeiro 1801
| designations = yes
| mp_name = '''1 Ceres'''
| named_after = [[Ceres (mitologie)|Ceres]]
| alt_names = A899 OF; 1943 XB
| mp_category = [[Planeta anão]]
| orbit_ref =
| aphelion = 446.669.320 km
| perihelion = 380.995.855 km
| semimajor = 413.690.604 km
| eccentricity = 0,079138
| period = 4,60 [[anho]]s<br>1679,67 d
| avg_speed = 17,882 km/s
| mean_anomaly = 113,410°
| inclination = 10,587° al eclítica<br>9,20° to [[praino ambariable]]
| arg_peri = 72,5898°
| asc_node = 80,3932°
| physical_characteristics = yes
| equatorial_radius = 487,3 ± 1,8 km
| equatorial_diameter = 975,6 ± 1,8 km
| polar_radius = 454,7 ± 1,6 km
| surface_area = 2.850.000 km<sup>2</sup>
| mass=9,43 ± 0,07 × 10<sup>20</sup> kg<br>
0,00015 [[Tierra]]s<br>0,0128 [[Lhuna]]s
| density=2,077 ± 0,036 g/cm<sup>3</sup>
|surface_grav = 0,27 [[Aceleraçon|m/s<sup>2</sup>]]<br>0,028 [[Fuorça-g|''g'']]
| escape_velocity=0,51 km/s
| sidereal_day = 0,3781 d<br>9,074170 h
| right_asc_north_pole = 19 h 24 m <br>291°
| declination = 59°
| axial_tilt = cerca de 3°
| albedo=0,090 ± 0,0033 ([[Albedo geométrico|geométrico]])
| temperatures = yes
| temp_name1 = [[Kelvin]]
| min_temp_1 = ?
| mean_temp_1 = ~168 K
| max_temp_1 = 235 K
| spectral_type=[[Asteróide tipo C|C]]
| magnitude = 6,64 to 9,34
| abs_magnitude =3,36 ± 0,02
| angular_size = 0,854" <!-- Horizons 1636-Feb-11 --> to 0.339"
}}
'''Ceres''' (simbolo: [[file:Ceres symbol (bold).svg|16px|⚳]])<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> ye un [[planeta nano]] que se ancontra ne l [[cintura d'asteroides]], antre [[Marte (planeta)|Marte]] i [[Júpiter (planeta)|Júpiter]]. Ceres ten un diámetro de cerca de 950 Km i ye l cuorpo mais maciço dessa region de l [[Sistema Solar|sistema solar]], cuntendo cerca dun terço de l total de la massa de la cintura.
Anque ser un [[cuorpo celhestre]] relatibamente próssimo de la [[Tierra]], pouco se sabe subre Ceres. La superfice ceriana ye enigmática: an eimaiges de 1995, pareciu-se ber un grande punto negro que serie ua einorme [[cratera]]; an 2003, nuobas eimaiges apuntórun pa l'eisisténcia dun punto branco cun ourige çconhecida, nun se cunseguindo assinalar la cratera enicial.
La própia classeficaçon mudou mais de qu'ua beç: na altura an que fui çcubierto fui cunsidrado cumo un [[planeta]], mas passado la çcubierta de cuorpos celhestres semelhantes na mesma ária de l sistema solar, lhebou la que fusse reclassificado cumo un [[asteroide]] por mais de 150 anhos.
Ne l'ampeço de l seclo XXI, nuobas ouserbaçones amostrórun que Ceres ye un planeta ambrionairo cun strutura i cumposiçon mui defrentes de las de ls asteroides quemuns i que permaneciu antato probabelmente zde la sue formaçon, hai mais de 4,6 bilhones d'anhos. Pouco tiempo depuis, fui reclassificado cumo planeta nano. Pensaba-se, tamien, que Ceres fusse l cuorpo percipal de la "família Ceres d'asteroides". Assi i to, Ceres mostrou-se pouco aparentado cul sou própio grupo, anclusibe an tenermos físicos. A esse grupo ye agora dado l nome de "família Gefion d'asteroides".
== Mitologie ==
{{ber artigo percipal|[[Ceres (mitologie)|Ceres]]}}
Ouriginalmente, l nuobo planeta fui chamado de Ceres Ferdinandea an honra a la figura mitológica [[Ceres (mitologie)|Ceres]] i al [[Fernando I de las dues Sicílias|Rei Fernando IV]] de [[Nápoles]] i de la [[Sicília]]. La parte ''Ferdinandea'' nun fui bien recebida pulas outras naciones i fui remobida.
Na [[mitologie romana]], Ceres ye eiquibalente a la diusa griega, [[Deméter]], filha de [[Saturno (mitologie)|Saturno]], amante i armana de [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]], armana de [[Juno]], [[Besta (mitologie)|Besta]], [[Netuno (mitologie)|Netuno]] i [[Pluton (mitologie)|Pluton]]. Ceres era la diusa de las colheitas i de l'amor maternal. La beneraçon de Ceres quedou associada a las classes plebeias, que dominában l comércio de cereales.
== Stória d'ouserbaçon i sploraçon ==
[[Fexeiro:Piazzi Cerere.jpg|thumb|upright|Anúncio de la çcubierta de Ceres por Piazzi.]]
La [[lhei de Titius-Beche]] preconizaba l'eisisténcia dun planeta antre Marte i Júpiter a ua çtáncia de 419 milhones de quilómetros (2,8 [[ounidade astronómica|OA]]). La çcubierta de [[Ourano (planeta)|Ourano]] por [[William Herschel]] an [[1781]] a 19,18 OA cunfirmaba la lhei publicada solo trés anhos antes. Ne l cungresso astronómico que tubo lhugar an Pinga, na [[Almanha]] an [[1796]], l'astrónomo [[Fráncia|francés]] [[Jéróme Lalande]] recomendou la sue percura.
Ls astrónomos ampeçórun la percura pul Zodíaco i Ceres fui çcubierto acidentalmente ne l die [[1 de janeiro]] de [[1801]] por [[Giuseppe Piazzi]], que nun fazie parte dessa comisson, usando un telescópio situado ne l'alto de l Palácio Rial de [[Palermo]] na [[Sicília]]. Piazzi percuraba ua streilha lhistada por [[Francis Wollaston]] cumo Mayer 87, porque nun staba na posiçon çcrita ne l catálogo. Ne l die 24 de Janeiro, Piazzi anunciou la sue çcubierta an cartas l'astrónomos, antre eilhes Barnaba Ouriani de [[Milon]]. El catalogou Ceres cumo un cometa, mas "dado l sou mobimiento mui lhento i algo uniforme, acunteciu-me bárias bezes que puode ser algo melhor qu'un cometa".<ref>[http://www.astropa.unipa.it/versione_inglese/Hystory/BODE'S_LAW.htm#8a Piazzi and the Discovery of Ceres: Bode's Law and the Disovery of Ceres] {{Webarchive|url=https://archive.today/20080510092601/http://www.astropa.unipa.it/versione_inglese/Hystory/BODE'S_LAW.htm#8a |date=2008-05-10 }} Michael Hoskin - Osservatorio Astronomico di Palermo, Giuseppe S. Vaiana</ref> Ne l'ampeço de Febreiro, Ceres perdiu-se quando passou por detrás de l [[Sol]]. An Abril, Piazzi ambiou las sues ouserbaçones cumpletas para Ouriani, [[Johann Elert Bode|Bode]] i Lalande. Estas fúrun publicadas na eidiçon de Setembre de 1801 de l ''Monatliche Correspondenç''.
[[Fexeiro:Sistema Solar interior.JPG|thumb|Sistema solar anterior. Ceres orbita antre Marte i Júpiter a par de bários pequeinhos asteroides. Posiçones de ls planetas i Ceres an 1 de Setembre de 2006 (L tamanho de ls planetas nun stá an scala).]]
Para recuperar Ceres, [[Carl Friedrich Gauss]], na época cun solo 24 anhos d'eidade, zambolbiu un método pa la detreminaçon de la órbita a partir de trés ouserbaçones. An poucas sumanas, el prebiu l brilho de Ceres pul spácio, i ambiou ls sous resultados pa l Baran bon Zach, eiditor de l ''Monatliche Correspondenç''. Ne l radadeiro die de 1801, von Zach i Heinrich Olbers cunfirmórun la recuperaçon de Ceres.
Ceres fui cunsidrado demasiado pequeinho para ser un berdadeiro planeta i las purmeiras medidas apersentában un diámetro de 480 Km. Ceres permaneciu lhistado cumo un planeta an lhibros i tabelas d'astronomie por mais de meio seclo, até que bários outros cuorpos celhestres fúrun çcubiertos na mesma region de l sistema solar.<ref>[http://aa.usno.navy.mil/hilton/AsteroidHistory/minorplanets.html When Did the Asteroids Become Minor Planets?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060520185324/http://aa.usno.navy.mil/hilton/AsteroidHistory/minorplanets.html |date=2006-05-20 }} J. L. Hilton</ref> Ceres i esse grupo de cuorpos quedórun coincidos cumo cintura d'asteroides. Muitos cientistas ampeçórun a eimaginar qu'estes serien l bruxedo final dun bielho planeta çtruído. Assi i to, hoije sabe-se que l cinturon ye un planeta an custruçon i que nunca cumpletou la sue formaçon.
Ua ocultaçon dua streilha por Ceres fui ouserbada ne l [[México]], [[Flórida]] i nas [[Caraíbas]] ne l die 13 de Nobembre de 1984: cun esta ocultaçon fui possible stablecer l tamanho mássimo, mais de dues bezes la dimenson que se julgaba, i la forma de l planetóide, que se apersentaba praticamente sférico. An 2005, çcubriu-se que Ceres era un cuorpo celhestre mais cumplexo de l que se tenie eimaginado, mostrando-se cumo un planeta ambrionairo.<ref name="planetary">[http://planetary.org/news/2005/0913_Ceres_An_Embryonic_World.html Ceres An Embryonic World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204204954/http://planetary.org/news/2005/0913_Ceres_An_Embryonic_World.html |date=2012-02-04 }} - Planetary.org</ref>
[[Fexeiro:Dawn Flight Configuration 2.jpg|thumb|left|Ampresson artística de la bejita de la Sonda Dawn la Ceres (maior cuorpo celhestre a la dreita de la sonda) i [[4 Besta|Besta]] (a la squierda).]]
An Agosto de 2006, fui classeficado cumo planeta nano, pula perpuosta final de la Ounion Astronómica Anternacional, dado que nun ten dimenson suficiente para "lhimpar la bizinhança de la sue órbita". La perpuosta ouriginal defenirie un planeta solo cumo sendo "un cuorpo celhestre que (a) ten massa suficiente para que la própia grabidade supere fuorças de cuorpos rígidos lhiebando la qu'assuma ua forma d'eiquilíbrio heidrostático (aprossimadamente redondo), i (b) an órbita an buolta dua streilha, i nun ye ua streilha nin un satélite dun planeta". Causo esta soluçon tubisse sido aporfilhada, Ceres tornar-se-iba ne l quinto planeta a partir de l Sol.<ref>http://www.spacedaily.com/reports/The_IAU_Draft_Definition_Of_Planets_And_Plutons_999.html</ref>
A la data, nanhue sonda besitou Ceres. Assi i to, a misson [[sonda Dawn|Dawn]] será la purmeira nabe spacial a estudar Ceres. Einicialmente, la sonda eirá bejitar [[4 Besta|Besta]], por aprossimadamente seis meses an [[2010]], antes de subreboar Ceres an [[2014]] ó [[2015]].
Anque nun tener un campo magnético i gozar de baixa grabidade, eisisten eideias para que Ceres seia un de ls possibles lhocales pa la colonizaçon houmana fetura ne l sistema solar anterior, probabelmente depuis de se stablecer ua base houmana permanente an Marte.<ref>{{Citation |title=The Ceres plan |url=https://home.comcast.net/~davejanelle/ceres.html |accessdate=2011-06-05 |archivedate=2011-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110605134601/https://home.comcast.net/~davejanelle/ceres.html }}</ref> Ceres ten recursos hídricos sob la forma de carambelo cun 1/10 de to l'auga de ls ouceanos terrestres i luç solar suficiente pa la porduçon d'einergie solar. Trasformar-se-iba, assi, nua spece de base pa la [[mineraçon]] d'asteroides, i possibelitando qu'esses recursos minerales puodan ser depuis trasportados para Marte, la [[Lhuna]] i la [[Tierra]].
== Geologie planetária ==
[[Fexeiro:Ceres Cutaway portugues.jpg|thumb|Strutura de Ceres.]]
[[Fexeiro:Confronto Ceres Lua.jpg|thumb|right|Ceres an cumparaçon cula [[Lhuna]].]]
Ceres ye l único planeta nano nas prossimidades de l [[Sol]]. Antretanto, ne ls cunfines de l sistema solar, eisisten quatro planetas nanos, todos maiores que Ceres, a saber: [[Pluton]], [[Haumea (planeta nano)|Haumea]], [[Makemake] (planeta nano)|Makemake] i [[Éris (planeta nano)|Éris]]. Bários planetóides gilados destas regiones remotas i qu'aparentan ser maiores que Ceres aguardan la classeficaçon cumo planetas nanos, anque muitos deilhes séren menos massibos.
Ls cientistas hai mui que teorizórun que Ceres serie ua massa andiferenciada i homogénea, semelhante a muitos cuorpos carbonáceos que poboan la Cintura de Asteroides, tenendo 0,113 d'albedo, mui semelhante al de la [[Lhuna]], lhiebando la se supor que la sue superfice deberá ser análoga a la de l nuosso satélite natural.<ref>''Grande Enciclopédia Universal'' (2004) artigo: "Ceres", vol. 5, p. 2944, Durclub</ref> Inda assi, Peter Thomas i ls sous colaboradores amostrórun qu'esto nun era berdade.<ref name="planetary"/> L grupo ouserbou i grabou rotaçones anteiras de Ceres usando l [[Telscópio spacial Hubble]] antre Dezembre de 2003 i Janeiro de 2004. Al eisamináren las eimaiges, berificórun que Ceres era quaije purfeitamente sferóide, cun ua pequeinha protuberáncia de 30 Km ne l'eiquador, al cuntrairo de la grande maiorie de ls asteroides, tornando-lo único antre ls asteroides. Antes, pensaba-se que la protuberáncia fusse de 40 Km, atrabeç de las melhores mediçones de la massa de Ceres antes rializadas. La defrença, segundo Thomas i sous colegas, debe-se la que Ceres nun ye homogéneo, mas struturado an camadas, cun un núcleo denso de peinha cubierto por un manto de carambelo d'auga, por sue beç cubierto por ua costra lhebe.<ref name="planetary"/>
L manto de Ceres deberá ser de carambelo d'auga, porque la densidade de Ceres ye menor que la de la costra de la Tierra i porque marcas spetrales de la superfice eibidencian minerales moldados pula auga. Assi, stimou-se que Ceres deberá ser cumpuosto por 25 por ciento d'auga, mais que to l'auga doce na Tierra. Esta auga ancontra-se anterrada subre ua fina camada de poeira.<ref name="hubble">[http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/2005/27/text/ Largest Asteroid May Be 'Mini Planet' with Water Ice] - Hubble Site</ref>
Causo nun fússen las perturbaçones grabitacionales de Júpiter hai miles de milhones d'anhos, Ceres serie, andiscutibelmente, un berdadeiro planeta.<ref name="planetary"/> Cun ua massa de 9,45±0,04×10<sup>20</sup> kg, Ceres ten mais de l qu'un terço de l total de 2,3×10<sup>21</sup> kg de massa de todos ls asteroides de l [[sistema solar]] (qu'inda ye solo cerca de 4% de la massa de la [[Lhuna]]).
[[Fexeiro:Ceres Rotation.jpg|thumb|left|Eimaiges de l Tlescópio spacial Hubble de 2003-2004 cun ua resoluçon de cerca de 30 Km. La natureza de l punto brilhante ye çconhecida.]]
Eesiste algua ambiguidade relatibamente a las caratelísticas de la superfice de Ceres. Las eimaiges [[ultrabioleta]] de baixa resoluçon tiradas pul Telescópio spacial Hubble an 1995 mostran un punto negro na sue superfice, al qual fui dado l'apelido "Piazzi", que tenerie 250 Km de diámetro, un quarto de la dimenson de Ceres, i que tenerie resultado de l'ampato dun asteroide cun 25 Km de diámetro.<ref>[http://www.spacedaily.com/news/asteroid-01j.html Observations Reveal Curiosities On The Surface Of Asteroid Ceres]{{Lhigaçon einatiba|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Space Daily</ref> Mais tarde, eimaiges de maior resoluçon tiradas durante ua rotaçon cumpleta cul telescópio Keck, usando ótica adatatiba, nun amostrórun senhales de l'eisisténcia de "Piazzi". Assi i to, dues caratelísticas scuras fúrun bistas mobendo-se al lhongo dua rotaçon de l planeta nano, ua cun ua region central brilhante i que se supone séren crateras.
Eimaiges tiradas dua rotaçon an 2003 i 2004 pul Hubble amostrórun un punto branco enigmático, cuja natureza ye çconhecida.<ref name="hubble"/> Las caratelísticas scuras bistas pul Keck nun son, eimediatamente, besibles nestas eimaiges.
Las radadeiras ouserbaçones tamien detreminórun ls puntos de l pólo norte de Ceres (dando ó tirando cerca de 5°) an direçon de la [[ascenson reta]] 19 h 24 min, [[declinaçon]] +59°, na [[custelaçon]] [[Draco]]. Esto senefica que la [[anclinaçon axial]] ye mui pequeinha, cerca de 4±5°.
== Atmosfera ==
Eesisten inda alguas andicaçones que sue superfice seia caliente i deba tenr ua fraca [[atmosfera]] i [[carambelo]]. La temperatura mássima al meidie fui stimada an cerca de -38 °C an 5 de Maio de 1991.<ref>O. Saint-Pé ''Ceres surface properties by high-resolution imaging from earth'', Icarus, vol. 105 pp. 271 (1993).</ref> Tenendo an cunta la çtáncia al Sol, la temperatura mássima deberá atingir -34 °C ne l [[periélio]]. Un die an Ceres ye pouco mais de nuobe horas terrestres.
{{Ref-section}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Colonizaçon de Ceres]]
== {{Lhigaçones sternas}} ==
[[Catadorie:Planetas Nanos]]
[[Catadorie:Sistema solar]]
[[Catadorie:Ceres]]
icyq5utfcbxstzpqxr6crqlzzg0wvm7
Nuoba Deli
0
7663
106634
102627
2026-04-29T02:00:19Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
106634
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|28_42_00_N_77_12_00_I|28º 42' N, 77º 12' L}}
{{Andia zonas ourbanas
|natibe_name = Nuoba Deli
|latd = 28
|latn = 36
|lats = 49.7
|longd = 77
|longn = 12
|longs = 31.8
|state_name = Território de la Capital Nacional de Deli
|type = capd
|locator_position = centre
|skyline = Delhi Montage.jpg
|skyline_cation = Nuoba Deli
|eimage_flag =
|eimage_seal =
|ut_name = Território de la capital nacional
|çtrit = Nuoba Deli
|leader_title = Menistro-Xefe
|leader_name = Sheila Dikshit
|altitude = 216
|population_las_of = 2006
|population_total = 321,883 [http://www.world-gazetter .com/wg.php?x=1144693866&men=gpro&lng=en&dat=32&geo=-1860&srt=pnan&col=aohdq&t=c&ba=&geo=426985722]
|population_density = 9294
|area_magnitude = 9
|area_total = 42.7
|website = www.ndmc.gob.in
|area_telephone = 011
|postal_code = 110 xxx
|behicle_code_range = DL-0?
|fotnotes =
}}
'''Nuoba Deli'''<ref>{{citar web |url=http://www.ciberdubidas .com/preguntas/get/298263 |títalo=Ls gentílicos de Calecute i de Nuoba Deli (Índia) |acessodata=19 de janeiro de 2012 |radadeiro=Peinha |purmeiro=Carlos |data=25 de maio de 2010 |publicado=[[Ciberdúbidas de la Léngua Pertuesa]] }}</ref> <ref name=Ciber>{{citar web |url=http://www.ciberdubidas .com/preguntas/get/345394 |títalo=La pronúncia de Nuoba Deli |acessodata=2 de maio de 2013 |radadeiro=Peinha |purmeiro=Carlos |data=2 de maio de 2013 |publicado=[[Ciberdúbidas de la Léngua Pertuesa]] }}</ref> <ref>{{citar web |url=http://www.lusa .pt/lusamaterial/PDFs/prontuarioLusa.pdf |titulo=Prontuário Lusa | outor=Lusa, Agéncia de Amboras de Pertual | acessodata=10 d'outubre de 2012}}</ref> (tamien grafada an [[Léngua Pertuesa|pertués]] cumo '''Nuoba Déli'''<ref name=Ciber/> ó '''Nuoba Délhi''' <ref group=Nota>D'acuordo cul lenguista Carlos Peinha, de l [[Ciberdúbidas de la Léngua Pertuesa]], [http://www.ciberdubidas .com/preguntas/get/345394 "(m)l Bocabulário de la Léngua Pertuesa (1966) de Rebelo Gonçalbes, regista-se Deli, anotando-se que ye «Inexata la forma Delhi»."]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>; an [[Léngua hindi|hindi]]: नई दिल्ली, [[Trasliteraçon|trasl.]] ''Naī Dillī''; an [[Léngua panjabi|panjabi]]: ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, traslit. ''Nabī̃ Dillī''; an [[Léngua urdu|urdu]]: نئی دلی, ''Naye Dillī'') ye la [[capital]] de la [[Índia]]. Cun ua [[ária]] total de 42,7 [[Quilómetro quadrado|Km²]], Nuoba Deli queda drento de la [[metrópole]] de [[Deli]], i atualmente sirbe cumo sede de l [[Gobierno de la Índia]], para alhá de l gobierno de l ''[[Deli|Território de la Capital Nacional de Deli]]'' (NCT).
Porjetada pul [[arquiteto]] [[Reino Ounido|británico]] [[Edwin Lutyenes]], la cidade ye coincida por sous [[Boulebard|bulebares]] amplos i cercados por [[arble]]s, i por ser sede de dibersas anstituiçones i monumientos nacionales. Zde [[1947]] ye la capital de l paíç, tenendo yá sido la capital de la quelónia británica antes de l'andependéncia (antes desso la capital colonial de la Índia era [[Calcutá]]).
== Stória ==
{{percipal|Stória de Deli}}
[[Fexeiro:Jantar Delhi.jpg|thumb|left|Cumpletado an [[1734]], sob ordes de l [[marajá]] [[Jai Singh II]], l [[Jantar Mantar]] ye un [[ouserbatório astronómico]].]]
Eesistiran uito cidades zeignadas Deli, cuntíguas ó nó, zde la purmeira chamada [[Andraprashta]], até a l'atual Deli.
Ne l [[seclo XII]] fui caturada por [[Kutb-ud-Din]], que a tornou capital de l stado muçulmano an [[1206]]. Mais tarde fui saqueada i, an [[1526]], caiu an poder de l mongol [[Vaber]]. Muorto [[Aurangzeb]], an [[1707]], l'ampério ampeçou l sou declínio, sendo la cidade saqueada puls persas.
An [[1803]] passa pa la posse de ls angleses, mas fui gobernada por amperadores, sob la custódie de la [[Cumpanha de las Índias Ourientales]], até [[1857]], quando acunteciu la célebre [[Rebolta de ls Sipaios]], cula catura i deposiçon de l radadeiro amperador mongol.
[[Calcutá]] fui la capital de la [[Índia]] até dezembre de [[1911]], durante l [[Raj británico]]. Deli, inda assi, serbiu cumo centro político i financeiro de dibersos ampérios de la Índia [[Índia Antiga|antiga]] i [[Índia mediebal|mediebal]], specialmente de l [[Ampério Mogol]], que fizo parte de la [[Panjabe|Region de l Panjabe]] de [[1799]] la [[1849]]. Ne l'ampeço de l [[seclo XX]], ua perpuosta fui feita a l'admenistraçon británica para mudar la capital para Deli; al cuntrairo de Calcutá, que se localiza na cuosta ouriental de la Índia, Deli queda ne l norte de l paíç, i l [[Raj británico|gobierno de la Índia Vritánica]] decidiu que serie mais fácele admenistrar l stenso território a partir d'alhá. L rei [[Jorge B de l Reino Ounido|George B]], anton [[Amperador de la Índia]], anunciou ouficialmente l'altaraçon de la capital de l Raj.<ref name="Preça de casa">{{cite book |last=Preça de casa |first=P |outhorlink=Peter Preça de casa (ourbanist) |title=Cities of Tomorrow |year=2002 |publisher=Blackwell Publishing |isbn=0631232524 |pages=198-206}}</ref>
Nuoba Deli fui porjetada al sul de la ''Cidade Antiga'', custruída pul amperador mogol [[Shah Jahan]]. La cidade queda delantre de l sítio de [[ siete cidades de Délhi| siete antigas cidades]], i anclui einúmaros monumientos stóricos, cumo l [[Yantra Mandir]] i ls [[Jardines de Lodhi]].
[[Fexeiro:Andia gate .jpg|thumb|left|L [[Porton de la Índia]], qu'houmenageia ls suldados andianos que perdírun sues bidas na [[Purmeira Guerra Mundial]] i nas [[Guerras Afeganas]].]]
Mui de Nuoba Deli fui porjetada pul [[ampreiteiro]] local, Sir [[Sobha Singh]], i pul [[arquiteto]] [[Reino Ounido|británico]] [[Edwin Lutyenes]]; até ls dies d'hoije ua region de la cidade ye chamada de ''"[[Lutyenes' Delhi]]"'' ("Deli de Lutyenes"). La ária admenistratiba central de la cidade fui porjetada cumo un testamiento a las [[Amperialismo|pretensones amperiales]] británicas; ne l coraçon de la cidade staba l'amponenete ''[[Rashtrapati Bhawan]]'' (coincido anton cumo Casa de l Bice-Rei), sediado subre l [[Monte Raesina]]. L ''[[Rajpath]]'', tamien coincido cumo ''King's Way'' ("Camino de l Rei"), stendia-se de l [[Porton de la Índia]] al Rashtrapati Bhawan, an cujos flancos queda l [[Eidifício de l Secretariado]], qu'abriga dibersos menistérios de l [[Gobierno de la Índia|gobierno andiano]]. La [[Parlamiento de la Índia|Casa de l Parlamiento]], porjetada por [[Heirbert Baker]], queda na ''Sansad Marg'', rue que segue paralela al ''Rajpath''.
Passado la [[andependéncia de la Índia]], an [[1947]], ua outonomie lemitada fui cunferida la Nuoba Deli, que passou a ser admenistrada pro un Comissário-Xefe, nomeado pul gobierno andiano. An [[1956]] Deli fui cumbertida nun [[Território de la Ounion]], i l comissairo eibentualmente fui sustituído por un Tenente-Gobernador. La [[Custituiçon de la Índia]], an sue sexagésima-nona emenda, de [[1991]], declarou que l Território de la Ounion de Deli passarie a ser coincido formalmente cumo Capital de l Território Nacional de Deli.<ref name=NCTat>{{cite web
|url=http://andiacode.nic.in/coiweb/amend/amend69.htn|title= THE CONSTITUTION (SIXTY-NINTH AMENDMENT) ACT, 1991
|acessdate=2007-01-08|work=THE CONSTITUTION (AMENDMENT) ACTS, THE CONSTITUTION OF INDIA
|publisher= National Anformatics Centre, Menistry of Communicationes and Anformation Technology, Gobernment of Andia
}}</ref> Un sistema de [[diarquia]] fui antroduzido, atrabeç de l qual l gobierno eileito recebie amplos poderes, cula sceçon lei i de l'orde, que permanecian prerrogatibas de l gobierno central. L'atual legislaçon fui amplementada an [[1993]].
[[Fexeiro:Rashtrapati Bhaban.JPG|thumbnail|right|200px|Palácio persidencial, l ''[[Rashtrapati Bhaban]]''.]]
Ls monumientos mais amportantes son, para alhá de l palácio ''Rashtrapati Bhawan'', custruído an [[arenito]] i [[mármore]], que sirbe cumo residéncia oufecial de l persidente, l Arco Comemoratibo de la [[Purmeira Guerra Mundial]], custruído an [[1921]], i ls Templos Relegiosos de [[Balmiki]] i [[Lakshminarayan]], que fúrun frequentados por [[Mahatma Gandhi]]. Na cidade bielha, an frente al riu, liebanta-se l [[Fuorte Burmeilho]], que rodeia un palácio mongol de l [[seclo XVII]]. Na borda de l Jumna tamien ancontra-se [[Rajghat Samadhi]], adonde fui ancinerado l cuorpo de Gandhi. De grande antresse eisiste tamien la Grande Mesquita, de l [[seclo XVII]], i la [[Mesquita Moti Musjid]], custruída por [[Aurangzeb]].
== Geografie ==
[[Fexeiro:YamunaRiber.jpg|thumb|L [[riu Yamuna]], la leste de '''Nuoba Deli'''.]]
Cun ua [[ária]] total de 42,7 [[Quilómetro quadrado|Km²]], Nuoba Deli forma ua pequeinha parte de la [[ária metropolitana]] de [[Deli]],<ref>http://www.ndmc.gob.in/AboutNDMC/NNDMCAt.aspx{{Lhigaçon einatiba|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i se localiza na [[prainada Ando-Gangética]], motibo pul qual eisisten poucas altaraçones na altitude de la cidade. Nuoba Deli i las árias que la circundan fazirun parte de la [[Cordilheira de Arabali]], mas atualmente restou solo l [[çfiladeiro de Délhi|Çfiladeiro de Deli]]. La cidade tamien se localiza nas redondezas de l [[riu Yamuna]], i sente ls eifeitos de sues [[chena]]s. La leste de l riu stá la region ourbana de [[Shahdara]]. Nuoba Deli se localiza na [[Zonas sísmicas de la Índia|zona sísmica IB]], l que senefica que stá suscetible a grandes [[terremoto]]s.<ref name=hazardprofile>{{cite web
|url=http://www.undp.org.in/dmweb/hazardprofile.pdf
|title=Hazard profiles of Andian çtrits
|acessdate=2006-08-23
|format=PDF
|work=National Capacity Building Porjet in Çaster Management
|publisher=[[UNDP]]
|archibeurl=http://web.archibe.org/web/20060519100611/http://www.undp.org.in/dmweb/hazardprofile.pdf
|archibedate=2006-05-16
}}</ref>
Nuoba Deli i la region al sou redror apersenta un [[clima]] acentuadamente [[Clima cuntinental|cuntinental]], debido a la sue çtáncia de l litoral i de las cadeias de muntanha próssimas. Las [[temperatura]]s barian de 40 [[Grau Celsius|graus Celsius]], durante l [[berano]], a cerca de 4 graus durante l [[ambierno]].<ref>{{cite web
|url=http://www.delhitourisn .com/climate.html
|title=Delhi Tourisn - Climate
|acessdate=2007-03-10
}}</ref> Deli ten un clima [[semi-árido]], cun grandes bariaçones antre las temperaturas an cada staçon. Ls beranos son longos, de l'ampeço d'abril l'outubre, cula staçon de las [[monçones]] ne l meio; anquanto ls ambiernos ampeçan an nobembre i ténen l sou auge an janeiro. La média de temperatura anual ye de 25 °C; las médies mensales barian de 14 a 33 °C.<ref name=weatherbase>
{{cite web
|publisher=Canty and Associates LLC |url=http://www.weatherbase .com/weather/weather.php3?s=28124&refer=&units=metric |title=Weatherbase antry fur Delhi |acessdate=2007-01-16
}}</ref> La média anual de [[plubiosidade]] ye de cerca de 714 [[milímetro|mn]], na maior parte ocorridas justamente durante las monçones de júlio i agosto.<ref name=ecosurb1>{{cite web
|url=http://delhiplanning.nic.in/Eiquenomic%20Surbey/ES%202005-06/Cht/1.pdf |title=Chater 1: Antrodution |acessdate=2006-12-21 |format=[[Portable Document Format|PDF]] |work=Eiquenomic Surbey of Delhi, 2005–2006 |publisher=Planning Department, Gobernment of National Capital Territory of Delhi |pages=pp1–7}}</ref>
<br /><br /><br />
<center>
{{Anfobox Clima
|collapsed=yes
|metric_first= Yes
|localidade = Nuoba Deli, Índia
|Jan_Max_°C = 18
|Feb_Max_°C = 23
|Mar_Max_°C = 28
|Abr_Max_°C = 36
|Mai_Max_°C = 39
|Jun_Max_°C = 37
|Jul_Max_°C = 34
|Ago_Max_°C = 33
|Set_Max_°C = 33
|Out_Max_°C = 31
|Nob_Max_°C = 27
| dieç_Max_°C = 21
|Jan_Max_°F = 65
|Feb_Max_°F = 73
|Mar_Max_°F = 83
|Abr_Max_°F = 96
|Mai_Max_°F = 102
|Jun_Max_°F = 99
|Jul_Max_°F = 94
|Ago_Max_°F = 91
|Set_Max_°F = 91
|Out_Max_°F = 88
|Nob_Max_°F = 80
| dieç_Max_°F = 69
|Jan_Min_°C = 7
|Feb_Min_°C = 11
|Mar_Min_°C = 15
|Abr_Min_°C = 22
|Mai_Min_°C = 26
|Jun_Min_°C = 27
|Jul_Min_°C = 27
|Ago_Min_°C = 26
|Set_Min_°C = 24
|Out_Min_°C = 19
|Nob_Min_°C = 19
| dieç_Min_°C = 8
|Jan_Min_°F = 44
|Feb_Min_°F = 51
|Mar_Min_°F = 59
|Abr_Min_°F = 72
|Mai_Min_°F = 79
|Jun_Min_°F = 81
|Jul_Min_°F = 80
|Ago_Min_°F = 79
|Set_Min_°F = 76
|Out_Min_°F = 67
|Nob_Min_°F = 56
| dieç_Min_°F = 47
|fuonte = www.wunderground .com<ref name="climate">{{citar web
|url = http://www.wunderground .com/NORMS/ÇplayIntlNORMS.asp?CityCode=42181&Units=both
|titulo = New Delhi weather
|acessodata =2008-09-27
|publicado = | lengua = Anglish}}</ref>|data_de_acesso=2008-09-24 }}<!--Anfobox ands-->
</center>
== Gobierno ==
A partir de [[2005]], la strutura gobernamental de l [[Cunseilho Municipal de Nuoba Délhi]] anclui un diretor-eisecutibo, trés nembros de la [[Assembleia Legislatiba]] de la cidade, dous nembros nomeados pul [[Menistro-Xefe]] de l Território de la Capital Nacional de Délhi (NCT) i cinco nembros andicados pul gobierno central. L'atual menistro-xefe de l NCT ye [[Sheila Dikshit]]. D'acuordo cula [[custituiçon de la Índia]], se ua lei que fur promulgada pula assembleia legislatiba de Délhi antrar an cuntradiçon cun qualquiera outra lei aprobada pul [[Parlamiento de la Índia]], anton la lei promulgada pul parlamiento deberá prebalecer subre la lei promulgada pula assembleia.<ref>http://andiacode.nic.in/coiweb/amend/amend69.htn{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Anquanto Nuoba Deli ye admenistrada pul sou própio gobierno municipal, outras árias ourbanas de la metrópole son gobernadas pula [[Corporaçon Municipal de Délhi]] i, cumo tal, nun son cunsidradas parte de la capital. Inda assi, to la metrópole de Délhi ye coincida quemumemente cumo 'Nuoba Deli', an cuntreste a la '[[Bielha Délhi|Bielha Deli]]'.
== Strutura ourbana ==
[[Fexeiro:New Delhi map.sbg|thumb|Mapa de rues de Nuoba Deli.]]
Buona parte de Nuoba Deli fui porjetada por [[Edwin Lutyenes]], un de ls percipales [[arquiteto]]s [[Ampério Británico|británicos]] de l [[seclo XX]], i recebiu até mesmo l nome de ''"[[Lutyenes' Delhi]]"''. Lutyenes çtribuiu la ária admenistratiba de la cidade an torno de dues [[splanada]]s, chamadas ''[[Rajpath]]'' ("Camino de l Rei") i ''[[Janpath]]'' ("Camino de la Reina"). L ''Rajpath'' se stende de l palácio de ''[[Rashtrapati Vhaban]]'' até l [[Porton de la Índia]], anquanto l ''Janpath'' se ampeça ne l [[Cunnaught Circus]], cruzando outra amportante bie, l ''Shantipath'', an ángulos retos. 19 [[ambaixada]]s strangeiras stan localizadas ne l ''Shantipath'' ("Camino de la Paç"), l que faç del l maior anclabe diplomático ne l paíç.<ref>[http://delhionline.in/TouristPlaces/Ambassies/ Delhi Online]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{en}}</ref>
Ne l coraçon de la cidade se ancontra l'amponente palácio de Rashtrapati Bhaban, antiga residéncia de l Bice-Rei. Nas prossimidades stá l Secretariado, sede de dibersos menistérios de l [[Gobierno de la Índia]]. L Eidifício de l Parlamiento se localiza ne l ''Sansad Marg'', bie paralela al ''Rajpath''. La [[Cunnaught Place]] ye ua grande ária circular, [[Comércio|comercial]], an Nuoba Deli, modelada a partir de l [[Royal Crecent]], na [[Anglaterra]]; duoze rues apartadas saen de l'anielho sterno de la Cunnaught Place, un deilhes l ''Janpath''.
== Trasporte ==
[[Fexeiro:DTC low-floor bus|thumb|left|Faixa de carreira an Nuoba Deli.]]
[[Fexeiro:Metro delhi prebiew.jpg|thumb|Staçon de l [[Metro de Délhi]] - un de ls mais stensos de l mundo.]]
Cumo ua [[cidade planeijada]], Nuoba Deli ten dibersas [[stradas arteriales]], muitas de las quales assumiran un status icónico, cumo l ''[[Rajpath]]'', ''[[Janpath]]'' i la ''[[Akbar Road]]''. An [[2005]] l númaro de beiclos pribados era respunsable por 30% de l total de la demanda por trasporte na [[ária metropolitana]] de Nuoba Deli.<ref>http://delhiplanning.nic.in/Eiquenomic%20Surbey/ES%202005-06/Cht/12.pdf</ref> Este númaro, inda assi, puode ser inda maior, yá que l serbício de [[carreira]] ye restrito an dibersas partes de la capital, por motibos de sigurança. La custruçon i manutençon de rues i bias ourbanas ye respunsabelidade purmária de l Departamiento de Angenharie Cebil.<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ndmc.gob.in/Departments/Cebil/Det_CibilEng_Road.aspx?KEY=01%3FKey%3D1 |accessdate=2013-09-18 |archivedate=2025-01-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250126223022/http://www.ndmc.gob.in/Departments/Cebil/Det_CibilEng_Road.aspx?KEY=01%3FKey%3D1 }}</ref> L [[Metro|metro]] ye un aspeto quemun por to la Nuoba Deli; an [[2008]] eisistian 15 staçones an funcionamiento.<ref>http://www.ndmc.gob.in/Departments/Cebil/Det_CibilEng_Subway.aspx{{Lhigaçon einatiba|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> An [[1971]], la respunsabelidade admenistratiba de la [[Delhi Trasport Corporation]] (DTC, "Corporaçon de Trasportes de Deli") fui trasferida de la [[Corporaçon Municipal de Délhi|Corporaçon Municipal de Deli]] (NDMC) pa l [[Gobierno de la Índia]]; an [[2007]] eisistian 2700 puntos de carreira na cidade, de ls quales 200 habien sido custruídos i éran mantidos pula NMDC, i l resto pula DTC.<ref>http://cities.spressindia{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/local-news/archibefullstory.php?newsid=237852&creation_date=2007-05-25</ref>
L [[Metro de Délhi|Metro de Deli]], custruído i ouperado pula cumpanha Delhi Metro Rail Corporation (DMRC), liga la cidade cul resto de la [[metrópole]] de [[Délhi|Deli]]. Atrabeç dun acuordo cula NDMC, la DMRC puode adquirir tierra pa la custruçon de trilhos i staçones de l metro drento de la cidade, sin qualesquiera amplicaçones financeiras.<ref>http://webcache.gogleusercontent{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/search?q=cache:6DhdlpoNbg8J:www.ndmc.gob.in/Resolutiones%25202007/CIBIL/cebil%2520enginering%252018.07.07/ITEM%2520NO.%252030%2520(La-27).doc+NDMC+DMRC+delhi&hl=en&t=clnk&cd=1&gl=us&client=firefox-la</ref> La NDMC tamien custruiu cumplexos de [[stacionamientos]], cun dibersos andares, an colaboraçon cula DMRC, an dibersas staçones de metro por to la cidade, de modo a oumentar l númaro de bagas.<ref>http://www.hindu{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/2007/07/26/stories/2007072655710400.htn</ref>
== Demografie ==
[[Fexeiro:Akshardhan Delhi .jpg|thumb|L [[Templo de Akshardhan]], célebre [[templo]] [[Hinduísmo|hindu]] an '''Nuoba Deli'''..<ref>http://www.akshardhan .com/besitorinfo/andex.htn</ref>]]
An [[2001]], Nuoba Deli tenie ua populaçon de 295.000 habitantes, anquanto l Território de la Capital Nacional de Délhi (NCT) tenie ua populaçon de 9,81 milhones d'habitantes.,<ref>http://books.gogle{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/books?id=5ZBaBhmRbCkC&pg=PA436&lpg=PA436&dq=new+delhi+295,000&source=web&ots=2xybTNerag&sig=O8LPSYYheYo8yEEyPNBhdI1nkFs&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnun=2&t=result</ref> l que fazie deilha la segunda [[ária metropolitana]] de la [[Índia]] an populaçon, atrás solo de [[Bombain]].<ref name=unpopulation>{{cite web |outhor= |publisher=United Nationes|url=http://www.un.org/sa/population/publicationes/wup2003/2003WUPHighlights.pdf |title=World Ourbanization Prospets The 2003 Rebesion. |pages=p7 |format=PDF|acessdate=2006-04-29}}</ref>
Eesistian 925 mulhieres para cada 1000 homes ne l NCT, i la [[taxa d'alfabetizaçon]] ye de 81.67%.<ref name="census01del">[http://www.nln.nic.in/literacy01.htn National Literacy Missiones Report]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }},<br />{{cite web |outhor= |publisher= |title=Eiquenomic Surbey of Andia, Chater 15 Eiducation |url=http://delhiplanning.nic.in/Eiquenomic%20Surbey/Ecosur2001-02/PDF/chater15.pdf |pages=p1 |format=PDF |acessdate=2007-12-25}}</ref>
L [[hinduísmo]] ye la [[religion]] de 82% de la populaçon de Deli, de la qual Nuoba Deli ye solo ua parte. Eesisten tamien grandes quemunidades de [[Eislon|muçulmanos]] (11.7%), [[Sikhismo|sikhs]] (4.0%), [[Jaenismo|jaenistas]] (1.1%) i [[Cristandade|crestianos]] (0.9%) an Deli.<ref>[http://www.censusindia.gob.in/ Andian Census]{{Lhigaçon einatiba|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Outras minories ancluen ls [[parses]], [[Budismo|budistas]] i [[Judaísmo|judius]].<ref name=Lonelyplanet>{{cite web|outhor= |publisher=Census of Andia 2001|url=http://www.censusindia.gob.in/|title=Data on Religion |pages=1|acessdate=2006-05-16}}</ref>
L [[Léngua hindi|hindi]] ye l percipal léngua (oural i scrito) de la cidade. Outras lénguas quemumente faladas son l [[Léngua anglesa|anglés]], l [[Léngua panjabi|panjabi]] i l [[Léngua urdu|urdu]]. [[Grupo lenguístico|Grupos lenguísticos]] de todas las regiones de l paíç stan bien repersentados na cidade; antre eilhes l [[Léngua maitheli|maitheli]], [[Léngua haryanbi|haryanbi]], [[Léngua canaresa|canarés]], [[Léngua telugu|telugu]], [[Léngua bengali|bengali]], [[Léngua marata|marata]] i [[Léngua támil|támil]].
== Eiquenomie ==
[[Fexeiro:Andia gate-1-.jpg|thumb|right|260px|L [[Porton de la Índia]], an '''Nuoba Deli'''.]]
Nuoba Deli ye l centro de gobierno i d'admenistraçon. Las dues cidades, Bielha Deli i Nuoba Deli funcionan cumo ua solo cidade. La capital stá ligada por bie férrea i [[abion]] cun [[Bombain]], [[Calcutá]] i [[Madras]]. L sou setor andustrial resume-se a ua andústria ligeira bariada, adonde se çtaca la téxtil, que porduç artigos de [[algodon]], tecidos i telas. La porduçon de jóias i l'amprensa tamien son seneficatibas.
Acerca de la cidade eisisten dibersas anstituiçones eiducatibas de caráter superior i muitas deilhas corresponden a centros d'ambestigaçon científica.
== Turismo ==
[[Fexeiro:New Delhi Lotus.jpg|thumb|250px|[[Templo de Lotus]], ua de las maiores [[Casa de Adoraçon Bahá'í|casas d'adoraçon]] de la [[Fé Bahá'í]].]]
Ua de las cidades mais antigas de l mundo i palco de manifestaçones culturales al longo de la stória, Nuoba Deli cunserba cientos de monumientos. La zona stórica de ''Bielha Deli'' ten bárias mesquitas i fortalezas, sendo cercada por ua [[muralha]] antiga. Para alhá de monumientos stóricos, Nuoba Deli tamien ye la sede prédios de l gobierno andiano.
Las percipales atraçones turísticas son:
*[[Puorta de la Índia]]
*[[Túmulo de Humayun]]
*[[Rashtrapati Bhaban]]
*[[Qutab Minar]]
*[[Templo de Akshardhan]]
*[[Fuorte Burmeilho]]
*[[Jama Masjid]]
*[[Jantar Mantar]]
*[[Templo de Lotus]]
==Notas==
<references group=Nota/>
{{Ref-section}}
{{Capitales de la Ásia}}
{{Cidades de ls Jogos Asiáticos}}
{{Capital Mundial de l Libro}}
{{DEFAULTSORT:Nuoba Deli}}
[[Catadorie:Nuoba Déli| ]]
ob2dpah70ddawqh301va9qpq3txb28y
Basshunter
0
10878
106635
105670
2026-04-29T10:38:30Z
Eurohunter
2258
/* Singles */ +"Ja eller nej" with [[Käärijä]]
106635
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Música/artista
|nome = Basshunter
|eimaige = Basshunter, 20 april 2008 in Halmstad.jpg
|eimaige_tamanho =
|eimaige_lhegenda = Basshunter ne cuncerto an [[Halmstad]] (2008)
|fondo = cantor_solo
|nome_cumpleto = Jonas Erik Altberg
|alcunha =
|nacimiento_data = {{Dni|22|12|1984|se}}
|nacimiento_cidade = [[Halmstad]]
|nacimiento_paíç =
|ourige =
|paíç =
|muorte_data =
|muorte_lhocal =
|nacionalidade =
|cónjuge =
|género =
|filhos =
|nome_mai =
|nome_pai =
|alma_mater =
|acupaçon = [[Cantor]], [[produtor]], [[DJ]]
|strumiento =
|strumientos_notables =
|modelos =
|tipo bocal =
|período = 1998-
|outras acupaçones =
|eiditora =
|afeliaçones =
|anfluéncias =
|anfluenciados =
|prémios =
|sítio = [https://basshunter.se basshunter.se]
|assinatura = [[Fexeiro:Basshunter signature 1.png|150px]]
}}
'''Basshunter''', '''Jonas Erik Altberg''' ([[22 de dezembre]] de [[1984]] an [[Halmstad]]), ye ua [[cantor]], [[produtor]] i [[DJ]] [[Suécia|sueco]].
== Çcografie ==
=== Álbuns de stúdio ===
* ''[[The Bassmachine]]'' (2004)
* ''[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]'' (2006)
* ''[[Now You're Gone – The Album]]'' (2008)
* ''[[Bass Generation]]'' (2009)
* ''[[Calling Time]]'' (2013)
=== Cumpilaçones ===
* ''[[The Old Shit]]'' (2006)
* ''[[The Early Bedroom Sessions]]'' (2012)
=== Singles ===
* "The Big Show" (2004)
* "[[Welcome to Rainbow]]" (2006)
* "[[Boten Anna]]" (2006)
* "[[Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA]]" (2006)
* "[[Jingle Bells]]" (2006)
* "[[Vifta med händerna]]" (2006)
* "[[Now You're Gone]]" (2007)
* "[[Please Don't Go]]" (2008)
* "[[All I Ever Wanted]]" (2008)
* "[[Angel in the Night]]" (2008)
* "Russia Privjet (Hardlanger Remix)" (2008)
* "[[I Miss You]]" (2008)
* "[[Walk on Water]]" (2009)
* "Al final" (2009)
* "[[Every Morning]]" (2009)
* "[[I Promised Myself]]" (2009)
* "[[Saturday]]" (2010)
* "[[Fest i hela huset]]" (2011)
* "[[Northern Light]]" (2012)
* "[[Dream on the Dancefloor]]" (2012)
* "[[Crash & Burn]]" (2013)
* "Calling Time" (2013)
* "Elinor" (2013)
* "Masterpiece" (2018)
* "Home" (2019)
* "Angels Ain't Listening" (2020)
* "Life Speaks to Me" (2021)
* "End the Lies" {{Small|(& Alien Cut)}} (2022)
* "[[Boten Anna|Ingen kan slå (Boten Anna)]]" {{Small|([[Victor Leksell]])}} (2023)
* "Ja eller nej" {{Small|(x [[Käärijä]])}} (2026)
== Lhigaçones sternas ==
{{Commonscat}}
* [https://basshunter.se Páigina oufecial]
[[Catadorie:Músicos]]
[[Catadorie:Biografies]]
[[Catadorie:Suécia]]
5ydzgnnojs60sfovmtjun478iw9r5xx
Lhéngua tonga
0
12466
106628
2026-04-28T12:52:15Z
~2026-25967-92
15210
Yf
106628
wikitext
text/x-wiki
L' Lhéngua Tonga ó chitonga,siska,nyasa ocidental tamien chamada de Kitonga,ye ua lhéngua africana faladas an Zimbábue,Zámbia i Moçambique,Sendo ua Lhéngua Banta falada principalmente pelo pobo tonga de estes dois paízes<ref>Feita por Miguel</ref>
ben5fg1s2wx3k4a0286slfq7nl37gri
Lhéngua bósnia
0
12467
106629
2026-04-28T13:16:40Z
~2026-25967-92
15210
Huu
106629
wikitext
text/x-wiki
L' Bósnio(an bósnio:bosaski)ye ua lhéngua slaba falada an:<ref>Feita por Miguel</ref>
Bósnia i Heirzegovina,
Sérbia
Croácia
Montenegro
Macedónia de Norte
Slobénia
Kosobo
Oficial an Bósnia i Heirzegovina
Falantes:
2,5 a 3,5 milhones
Família:
Eindo-Ouropeia
Balto-Slábica
Slaba Meridional
Serbo-Croata
Bósnio
Scrita:
Abc lhatino
Abc cirílico
Braille iugoslavo
byul4xis0xbza3jop3vaiybppiq522g
Léngua wu
0
12468
106630
2026-04-28T15:27:14Z
~2026-25960-17
15213
Bhh
106630
wikitext
text/x-wiki
Dialeto wu(吴语) tamien chamado de dialeto xangainés ye ua lhéngua falada an la China reigion de Xangai<ref>Biquipédia an Wu</ref>
Falado an:
China
Reigion:
Xangai, Zhejiang, Jiangsu i Xuancheng (Anhui)Taiwan,Singapura i Hong Kong<ref>Biquipédia an Lhéngua Wu</ref>
Falantes natibos:
77 milhones
l00plp18ez41fvq1hx84p297ihbssgd