Biquipédia mwlwiki https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Multimédia Special Cumbersa Outelizador(a) Cumbersa outelizador(a) Biquipédia Cumbersa Biquipédia Fexeiro Cumbersa fexeiro Biqui Cumbersa Biqui Modelo Cumbersa modelo Ajuda Cumbersa ajuda Catadorie Cumbersa catadorie Portal Cumbersa portal TimedText TimedText talk Módulo Cumbersa módulo Evento Evento Discussão Eislan 0 442 106774 101303 2026-05-14T20:08:01Z ~2026-28950-60 15246 Tf 106774 wikitext text/x-wiki L '''Eislan''' (de l [[lhéngua árabe|árabe]] الإسلام, [[Transliteraçon|transl.]] ''al-Islān'') ye ua [[religion]] [[monoteísmo|monoteísta]] que apareciu na [[Península Arábica]] ne l [[seclo VII]], baseada ne ls ansinamientos religiosos de l porfeta [[Maomé]] (''Muhammad'') i nua scritura sagrada, l [[Alcoron]]. La religion ye coincida inda por '''Eislamismo'''. Na bison muçulmana, l Eislan apareciu zde la criaçon de l home, ó seia, zde [[Adon i Eba|Adon]], sendo este l purmeiro [[profeta]] dentre muitos outros, pa dibersos pobos, sendo l redadeiro deilhes Maomé.<ref>{{citar web|url = http://www.Eislam101.com/story/people/prophets/adan.htn |titalo = L Porfeta Adon (an [[anglés]])|trabalho = Eislan.com |acessodata = 31 de júlio de 2008}}</ref> Cerca de duzientos anhos apuis de Maomé, l Eislan yá se tenie difundido an todo l [[Médio Ouriente]], ne l [[Norte de África]] i na [[península Eibérica]], bien cumo na direçon de la antiga [[Pérsia]] i [[Índia]]. Más tarde, l Eislan atingiu la [[Anatólia]], ls [[Balcanas]] i la [[África susaariana]]. Recentes mobimientos migratórios de populaçones muçulmanas ne l sentido de la [[Ouropa]] i de l cuntinente [[América|amaricano]] lhebórun al aparecimiento de quemunidades muçulmanas nestes territórios.<ref>{{citar web|url = http://www.comiban.org/transpar/por/is/is_todos.pt |títalo = Spanson de l Eislan (an pps)| trabalho = comiban.org |acessodata = 31 de júlio de 2008}}</ref> La mensaige de l Eislan carateliza-se pula sue simplecidade: pa atingir la salbaçon basta acraditar nun único [[Dius]], [[salat|rezar]] cinco bezes por die, submetener-se al ayuno anual ne l més de l [[Ramadon]], pagar [[Zakat|dádibas]] rituales i fazer, se possible, ua [[Hajj|peregrinaçon]] a la cidade de [[Meca]]. L Eislan ye bisto puls sous aderentes cumo un modo de bida que anclui anstruçones que se relacionan cun todos ls aspetos de la atebidade houmana, séian eilhes [[política|políticos]], [[sociadade|sociales]], [[eiquenomie|eiquenomicos]], lhegales, melitares ó anterpessonales. La çtinçon [[Mundo oucidental|oucidental]] antre l spritual i temporal ye, an teorie, alhena al Eislan. == Eitimologie == Eislan proben de l [[lhéngua árabe|árabe]] ''islām'', que por sue beç deriba de la quarta forma berbal de la raiç ''SLM'', ''aslama'', i quier dezir "submisson (la Dius)".<ref>[[Mircea Eiliade]], ''Dicionário de las Religiones'', Lisboua, Publicaçones D. Quixote</ref> Segundo l arabista i [[filologie|filólogo]] [[José Pedro Machado]] la palabra "Eislan" nun tenerie aparecido na [[lhéngua pertuesa]] antes de [[1843]], anho an que aparece ne l capítalo IX de la oubra ''[[Eurico, l Presbítero]]'' de [[Alexandre Heirculano]].<ref>[[José Pedro Machado]], "Eislan" an ''Decionário Onomástico Etimológico de la lhéngua Pertuesa'', segundo belume (I-M), Eiditorial Cunfluéncia, s.d., p. 810</ref> L Eislan ye çcrito an árabe cumo un ''"diin"'', l que senefica "modo de bida" i/ó "religion" i ten ua relaçon [[Eitimologie|eitimológica]] cun outras palabras árabes cumo ''Salaan'' ó ''Shalan'', que segnefican "paç".<ref>{{citar web| url = http://www.Eislan.com.br/Eislan/cumprendo/cumprendo2.htn| títalo= L Que l Eislan Segnefica?|trabalho = Eislan.com.br |acessodata= 31 de júlio de 2008}}</ref> ''Muçulmano'', por sue beç, deriba de la palabra árabe ''muslin'' (plural,'' muslimún''), [[particípio]] atibo de l [[berbo]] ''asmala'', chamando "aquel que se submete". L bocábulo puode tener antrado ne l pertués a partir de l sendo probable que esta lhéngua l tenga tomado de l [[lhéngua eitaliana|eitaliano]] ó de l [[lhéngua francesa|francés]], lhénguas an que l palabra aparece an [[1619]] i [[1657]], respetibamente (ne l purmeiro causo cumo ''mossulmani'' na obra ''Biaggi'' de [[Pietro della Balle]] i ne l segundo cumo ''mousulmanes'' na obra ''Boyages'' de [[Le Gouç de la Boullaye]]).<ref>José Pedro Machado, "muçulmano" an ''Decionário Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa'', quarto belume (M-P), Lisboua, Lhibros Hourizonte, 1977, p.176)</ref> An testos más antigos, ls muçulmanos éran coincidos cumo "maometanos", esta palabra ten benido a caier an zuso porque amplica, ancorretamente, que ls muçulmanos adóran [[Maomé]] (cumo, durante alguns seclos, por cumpleto çconhecimiento, l [[Oucidente]] pensou), l que torna l termo oufensibo pa muitos muçulmanos. Durante la [[Eidade Média]] i, por stenson, nas lendas i narratibas populares crestianas, ls muçulmanos éran tamien chamados cumo [[sarraceno]]s i tamien por [[mouro]]s (anque este redadeira palabra chamasse más cuncretamente ls muçulmanos naturales de l [[Magrebe]] que stában na [[Península Eibérica]]). ''Eislan'' puode se referir tamien al cunjunto de países que síguen esta religion (la [[jurisprudéncia]] Eislámica outeliza neste causo la spresson ''Dar-al-Eislan'', "casa de l Eislan"). == Crenças == L Eislan ansina seis crenças percipales: * La crença an [[Alá]] (''Allah''), único [[Debindade|Dius]] eisistente; * La crença ne ls [[Anjo]]s, seres criados por Alá; * La crença ne ls [[Lhibros Sagrados]], antre eilhes stan la [[Torá]], ls [[Salmos]] i l [[Eibangeilho]]. L [[Alcoron]] ye l derradeiro i cumpleto lhibro sagrado, custituindo la coletánea de l ansinamientos rebelados por Alá al porfeta Maomé; * La crença an bários [[porfetas de l Eislan|porfetas]] ambiados a la houmanidade, an que Maomé ye l redadeiro; * La crença ne l die de l Julgamiento Final, ne l qual las açones de cada pessona seran abaluadas; * La crença na preçtinaçon: Alá todo sabe i ten l poder de decidir subre l que acuntece a cada pessona. ==== Dius ==== [[Fexeiro:Allah-green.svg||150px|thumb|right|[[Alá]] (''Allah'') an [[lhéngua árabe|árabe]].]] La piedra basilar de la fé Eislámica ye la crença strita ne l [[monoteísmo]]. Dius ye cunsidrado único i sin eigual. Cada capítalo de l [[Alcoron]] (cula sceçon dun) ampeça cula frase "An nome de Dius, l beneficente, l misericordioso". Ua de las passaiges de l Alcoron muito ousadas pa eilustrar ls atributos de Dius ye la que stá ne l capítalo ([[Surahs|sura]]) 59: ''"El ye Dius i nun hai outro dius senó El, Que conhece l ambesible i l besible. El ye l Clemente, l Misericordioso! ''El ye Dius i nun hai outro dius senó el. El ye l Soberano, l Santo, la Paç, l Fiel, l Bigilante, l Poderoso, l Fuorte, l Grande! Que Dius seia loubado arriba de l que ls homes Lhe associan!'' ''El ye Dius, l Criador, l Einobador, l Formador! pa el ls epítetos más guapos"'' (59, 22-24). Ber [[Nobenta i nuobe nomes de Alá]] pa ua bison muçulmana subre ls atributos de Dius. ==== Ls Anjos ==== Ls [[anjo]]s son, segundo l Eislan, seres criados por Alá a partir de la luç. Nun ténen [[libre arbítrio]], dedicando-se solo a oubedecer la Dius i a loubar l sou nome. Maomé nada dixe subre l sexo de l anjos, mas rejeitou la crença de ls habitantes de [[Meca]] de acordo cula qual estes serien las filhas de Dius.<ref>Annemarie Schimmel, ''Eislan an Antrodution'', SUNY Press, 1992, p. 83</ref> Zampengan bários papéis, antre ls quales l anúncio de la rebelaçon debina als profetas, portégen ls seres houmanos i regístran todas las sues açones. L anjo más famoso ye [[San Gabriel Arcanjo|Gabriel]], que fui l antermediário antre Dius i l profeta. Para alhá de l anjos, l Eislamismo reconhece la eisisténcia de l ''[[Génio|jinnis]]' ', spritos que habitan l mundo natural i que puoden anfluenciar ls acuntecimientos. Al cuntrário de l anjos, ls ''[[jinn]]is'' ténen buntade própia; alguns son buonos, mas dua forma giral son malos. Un desses spritos malos ye ''[[Iblis]]'' ([[Satanás]]), tamien el un ''jinn'', segundo la crença Eislámica, que zoubedeciu a Dius i dedica-se a fazer l mal. ==== Ls Lhibros sagrados ==== Ls muçulmanos acradítan que Dius outelizou profetas pa rebelar scrituras als homes. La rebelaçon dada la [[Moisés]] fui la Taura ([[Torá]]), la [[Rei Dabi|Dabi]] fúrun dados ls [[Salmos]] i la [[Jasus]], l [[Eibangeilho]]. Dius fui rebelando la sue mensaige an scrituras cada beç más abrangentes que culminórun cul [[Alcoron]], l derradeiro lhibro rebelado la [[Muhammad]]. ==== Ls Profetas ==== L Eislamismo ansina que Dius rebelou la sue bontade a la houmanidade atrabeç de [[profetas de l Eislan|profetas]]. Eisisten dous tipos de profeta: ls que recebírun de Dius a misson de dar a coincer als homes la bontade dibina (''anbiya''; singular ''nabi'') i ls que pa alhá desta funçon les fui antregue ua scritura rebelada (''rusul''; singular ''rasul'', "mensageiro") Cada porfeta fui ancarregado de relembrar a ua quemunidade la eisisténcia ó a unicidade de Dius, squecida puls homes. pa ls muçulmanos la lista de l profetas anclui [[Adon i Eba|Adon]], [[Abraon]] (''Ibrahin''), [[Moisés]] (''Musa''), [[Jasus]] (''[[Isa (profeta)|Isa]]' ') i Maomé (''Muhammad''), todos eilhes pertencentes a ua sucesson de homes guiados por Dius. Maomé ye bisto cumo l 'Redadeiro Mensageiro', trazendo la mensaige final de Dius a toda la houmanidade debaixo de la forma de l Alcoron, sendo por esso chamado cumo l "Selo de ls Profetas". Quando Maomé ampeçou a rebelar l [[Alcoron]], el nun acraditou que esto tenerie proporçones mundiales, mas si que solo reforçarie la fé ne l Dius. Estes profetas éran houmanos mortales quemuns; l Eislan eisige que l crente aceite todos ls profetas, nun fazendo çtinçon antre eilhes. Ne l Alcoron ye feita mençon la binte i cinco profetas specíficos. Ls muçulmanos acradítan que Maomé fui un home leal, cumo todos ls profetas, i que ls profetas son ancapazes de açones erradas (ó mesmo testemunhar açones erradas sin falar contra eilhas), por buntade de Alá. ==== L Die de l Julgamiento Final ==== Segundo las crenças Eislámicas, l die de l [[Julgamiento Final]] (''Yaun al-Qiyamah'') ye l momiento an que cada ser houmano será ressucitado i julgado na presença de Dius pulas açones que praticou. Ls seres houmanos libres de pecado seran ambiados diretamente pa l [[Paraíso]], anquanto que ls pecadores deben permanecer algun tiempo ne l [[Anfierno]] antes de podéren tamien antrar ne l Paraíso. Las únicas pessonas que quedórun pa siempre ne l Anfierno son ls heipócritas religiosos, esto ye, aqueilhes que se dezien muçulmanos mas de fato nunca l fúrun. Segunda la mesma crença, antes de la chegada de l Julgamiento Final haberá bários senhales, cumo l nacimiento de l sol ne l poente, l sonido dua trompeta i l aparecimiento dua béstia. D'acordo cul Alcoron l mundo nun acabará berdadeiramente, mas sofrerá antes ua altaraçon perfunda. ==== La Preçtinaçon ==== Ls muçulmanos acradítan ne l ''qadar'', ua palabra giralmente traduzida cumo "[[preçtinaçon]]", mas cul sentido más perciso ye "medir" ó "decidir cantidade ó culidade". Ua beç que, pa l Eislamismo, Dius fui l criador de todo, ancluindo de ls seres houmanos, i sendo ua de las sues caratelísticas la omnisciéncia, el yá sabie quando procediu a la criaçon las caratelísticas de cada eilemiento de la sue obra tenerie. Assi sendo, cada cousa que acuntece a ua pessona fui determinada por Dius. Esta crença nun amplica la rejeiçon de l libre arbítrio, pus l ser houmano fui criado por Dius cula faculdade de la rezon, pul que puode scolher antre praticar açones buonas ó malas. == Ls cinco pilares de l Eislan == [[Fexeiro:Supplicating Pilgrim at Masjid Al Haram. Mecca, Saudi Arabia.jpg|thumb|right|250px|La peregrinaçon (''[[Hajj]]'') a [[Meca]] ye un de l "cinco pilares de l Eislan"]] Ls cinco pilares de l Eislan son cinco deberes básicos de cada muçulmano:<ref name= Antro>{{citar web| url = http://www.sbmrj.org.br/Eislan-BrebeIntro.htn|títalo = Brebe Antroduçon al Eislan|trabalho =Sociadade Beneficente Muçulmana|acessodata = 31 de júlio de 2008}}</ref> * La recitaçon i aceitaçon de l credo (''[[Chahada]]'' ó ''Shahada''); * [[Ouraçon|Rezar]] cinco bezes al lhargo de l die ([[Salá]],''Salat'' ó ''Salah''); * Pagar [[smola]] (''[[Zakat]]'' ó ''Zakah''); * Ouserbar l [[ayuno]] ne l [[Ramadon]] (''[[Saun]]'' ó ''Siyan'') * Fazer la peregrinaçon a [[Meca]] (''Haj'') se tubir denheiro i cundiçones físicas. Ls muçulmanos [[Xiismo|xiitas]] cunsidéran inda trés práticas cumo eissenciales a la religion Eislámica; pa alhá de la ''[[jihad]]'', que tamien ye amportante pa ls [[Sunismo|sunitas]], hai l ''[[Amr-Bil-Ma'rūf]]'', "Eisortar l Bien", que cumboca todos ls muçulmanos a bibir ua bida birtuosa i ancorajar ls outros a fazer l mesmo, i l ''[[Nahi-Anil-Munkar]]'', "Porbir l Mal", que ourienta ls muçulmanos a se abstener de l [[bício]] i de las malas açones, i tamien ancorajar ls outros a fazer l mesmo.<ref>Momen (1987), p.180</ref> Alguns grupos [[kharijitas]] eisistentes na [[Eidade Média]] cunsidrában la ''[[jihad]]'' cumo l "sesto pilar de l Eislan". Atualmente alguns grupos de l [[xiismo]] ismaelita antenden la "fidelidade al [[Eimame|Eiman]]" cumo sesto pilar de l Eislan.{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} === La porfisson de fé (''Chahada'') === La [[porfisson de fé]] cunsiste nua frase - que debe ser dita cula mássima sinceridade - atrabeç de la qual cada muçulmano atesta que "nun hai outro dius senó Alá i Maomé ye sou serbo i mensageiro".<ref>{{citar web| url = http://www.sbmrj.org.br/Eislan-Shahada.htn|títalo = La Shahada i sue Amportáncia|trabalho =Sociadade Beneficente Muçulmana|acessodata = 31 de júlio de 2008}}</ref> Inda assi, ls muçulmanos [[xiita]]s ténen por questume acrecentar "i [[Eilhi ibn Abi Talib]] ye amigo de Alá"{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}. Esta frase tamien ye dita quando se chama a la ouraçon (''[[adhan]]''). D'acordo cula maiorie de las scuolas Eislámicas{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}, pa se cumbertener al Eislan ye neçairo proclamar trés bezes la ''chahada'' ("testemunho") perante dues testemunhas: ''Achadu ala eilaha eila Allah. Achadu ana Mohammad Rassululah'' ("Testemunho que nun hai outra Debindade senó Dius. Testemunho que Maomé ye sou porfeta mensageiro"). === L Salá (la ouraçon) === La ouraçon ne l Eislan (coincida cumo ''[[Salá]]'') ye cumpuosta por 5 partes, todas spalhadas durante l die i la nuite ampeçando pula alborada até a la nuite. cunsidrada l punto más próssimo que puode-se chegar de Dius. Ne l Eislan nun hai oubrigatoriamente heierarquie antre ls adetos, mas la quemunidade, coincida cumo [[ummah]] scuolhe ua pessona cun conhecimiento suficiente pa derigir la adoraçon.<ref name= Salat>{{citar web| url = http://www.sbmrj.org.br/Eislan-Salat.htn |títalo = La Amportáncia de la Ouraçon (''Salat'') | trabalho =Sociadade Beneficente Muçulmana|acessodata = 31 de júlio de 2008}}</ref> Durante estas preces son recitadas [[suratas]] de l [[Alcoron]], normalmente ditas an [[árabe]], cunduzida pul scolhido antre la quemunidade. Nun eisiste restriçon pa que l crente reze fuora de la [[mesquita]], tampouco esso ye ua çbonificaçon de sue ouraçon que puode ser feita an qualquiera lhugar, zde que tenga feito antes sue [[purificaçon]].<ref name= Antro/> La purificaçon ye rializada atrabeç de la higiene specifica i detalhada, que cunsisten basicamente an labar las manos, ls antebraços, la boca, las narinas, la face, an passar auga pulas oureilhas, pula nuca, pul pelo i puls pies.<ref name= Salat/> Se un muçulmano stubir nua ária sin auga ó nua ária adonde l uso de la auga nun ye acunselhable (porque poderie causar ua malina), puode sustituir las abluçones pul uso simbólico de arena ó tierra (''[[tayammun]]''). La ouraçon abre-se cula ourientaçon de l crente na direçon de [[Meca]] (''qibla'').<ref name= Salat/> === La Cuntribuiçon de Purificaçon (''Zakat'') === L Eislan stablece que cada muçulmano debe pagar anualmente ua cierta quantie, calculada a partir de ls sous rendimientos, que será çtribuída puls pobres ó por outros beneficiários definidos pul [[Alcoron]] (prisioneiros, biajantes, andebidados…). Esta cuntribuiçon ye ancarada cumo ua forma de purificaçon i de culto. La quantie corresponde a 2,5% de l balor de ls benes an denheiro, ouro i prata, mas l balor puode bariar se se tratar, por eisemplo, de perdutos agrícolas (neste causo la cuntribuiçon puode chegar a 10% de la colheita agrícola). Quien tubir possiblidades puode inda cuntribuir, de forma beluntária, cun outras donaçones (''sadaqa''), mas ye amportante que l faga an segredo i sin ser mobido pula baidade. L anúncio destas donaçones solo poderá ser feito se esto cuntribuir pa que outras pessonas séian motibadas a fazer l mesmo (causo de personalidades i pessonas proeminentes de la sociadade), i este ato debe ser sincero, mesmo que an público. === L Ayuno ne l Més de l Ramadon (''Saun'') === Durante l [[Ramadon]] (l nono [[més]] de l [[calendário Eislámico]]) cada muçulmano adulto debe abstener-se de [[quemido]], de [[Bubida alcólica|bubida]], de [[Tabagismo|fumar]] i de tener [[Ato sexual|relaçones sexuales]] zde l nacer até al [[poner-de l-sol]]. Ls malos, ls bielhos, ls biajantes, las grábidas stan çpensados de l [[ayuno]]. An cumpensaçon estas pessonas deben alimentar un pobre por cada die que faltórun al ayuno ó anton rializá-lo noutra altura de l anho. L ayuno ye anterpretado cumo ua forma de purificaçon, de daprendizaige de l outo-cuntrolo i de zambolbimiento de la ampatie por aqueilhes que pássan fame ó outras necidades. L més de Ramadon acabar cul die de celebraçon coincido cumo ''[[Eid ul-Fitr]]'', an que ls muçulmanos agradécen la Dius la fuorça que les fui dada pa lhebar la cabo l ayuno. Las casas son decoradas i ye hábito besitar ls familiares. Esta comemoraçon sirbe tamien pa l perdon i la recunciliaçon antre pessonas zabindas. === La Peregrinaçon (''Hajj'') === Este pilar cunsiste na [[hajj|peregrinaçon]] la [[Meca]], oubrigatória pul menos ua beç na bida pa todos ls que gózen de salude i çpóngan de meios financeiros. Acuntece durante l décimo segundo més de l calendário Eislámico. Ls muçulmanos bísten-se cun un traje special todo branco, antes de chegar a Meca, pa que todos stéian bestidos d'eigual i nun haba çtinçon de classes. Durante to la peregrinaçon nun se preocúpan cul sou aspeto físico. Depuis de praticáren siete buoltas alredror de la [[Kaaba]], ls peregrinos córren antre las dues colinas de [[Safa]] i [[Marwa]]. Na redadeira parte de l ''Hajj'' ls muçulmanos dében passar ua tarde na planice de [[Arafat]], adonde Maomé dixo l sou "Redadeiro Sermon". Ls rituales chégan a la fin cul sacrefício de canhonas i beches. == L Alcoron == {{Artigo percipal|[[Alcoron]]}} [[Fexeiro:FirstSurahKoran.jpg|thumb|250px| La purmeira [[sura]] de l [[Alcoron]], chamada ''Al-Fatiha'' ("La Abertura")]] Ls ansinamientos de [[Alá]] (''Allah'', la palabra [[lhéngua árabe|árabe]] pa [[Dius]]) stan cuntidos ne l [[Alcoron]] (''Qur'an'', "recitaçon"). Ls muçulmanos acradítan que Maomé recebiu estes ansinamientos de Alá por antermédio de l [[anjo]] [[Gabriel (arcanjo)|Gabriel]] (''Jibrel'') atrabeç de rebelaçones que acuntecírun antre [[610]] i [[632|632 d.C.]]. Maomé recitou estas rebelaçones als sous cumpanheiros, muitos de ls quales se diç tenéren memorizado i scrito ne l material que tenien a la çposiçon (omoplatas de camelo, fuolhas de palmeira, piedras…). Las rebelaçones la Maomé fúrun más tarde reunidas an forma de lhibro. Cunsidra-se que la struturaçon de l Alcoron cumo lhibro acunteciu antre [[650]] i [[656]] durante l califado de [[Otman]]. L Alcoron stá struturado an 114 capítalos chamados [[sura]]s. Cada sura stá por sue beç subdebidida an bersíclos chamados ''ayat''. Ls capítalos ténen tamanho zeigual (l mais pequeinho ten solo 3 bersíclos i ls más grande 286 bersíclos) i la sue çposiçon nun reflite la orde de la rebelaçon. Cunsidra-se que 92 capítalos fúrun rebelados an [[Meca]] i 22 an [[Medina]]. Las suras son eidanteficadas por un nome, que ye an giral ua palabra çtintiba ne l ampeço de l capítalo ("La Baca", "La Abeilha", "L Figo"). Ua beç que ls muçulmanos acradítan que Maomé fui l redadeiro dua longa linha de profetas, eilhes tóman la sue mensaige cumo un depósito sagrado, i tóman muito cuidado assegurando que la mensaige tenga sido recolhida i trasmetida dua maneira a nun trair esse hardança. Esta ye la percipal rezon pula qual las traduçones de l Alcoron pa las lhénguas bernáculas son zancorajadas, perferindo-se ler i recitar l Alcoron an árabe. Muitos muçulmanos memorízan ua porçon de l Alcoron na sue lhéngua oureginal; aqueilhes que memorizórun l Alcoron por anteiro son coincidos cumo ''hafiç'' (traduzido a la lhetra "guardian"). La mensaige percipal de l Alcoron ye la de la eisisténcia dun único Dius, que debe ser adorado. Cuntén tamien eisortaçones éticas i morales, stórias relacionadas culs profetas anteriores a Muhammad (que fúrun rejeitados puls pobos als quales fúrun ambiados), abisos subre la chegada de l die de l [[Juízo Final]], bien cumo regras relacionadas cun aspetos de la bida diária cumo l casamiento i l dibórcio. pa alhá de l Alcoron, las crenças i práticas de l Eislan baseian-se na literatura ''[[hadith]]'', que pa ls muçulmanos clarefica i splica ls ansinamientos de l profeta. == Outoridade religiosa == Nun hai ua outoridade oufecial que decide se ua pessona ye aceita ó scluída de la quemunidade de crentes. L Eislan ye abierto a todos, andependientemente de raça, eidade, género, ó crenças prébias. Chega acraditar na doutrina central de l Eislamismo, ato formalizado pula recitaçon de la [[chahada]], l einunciado de crença de l Eislan, sin l qual ua pessona nun puode ser cunsidrada un muçulmano. Anque nun eisista ne l Eislamismo ua strutura [[clero|clerical]] parecida a la eisistente nas [[chamamientos crestianas]], eisiste inda assi un grupo de pessonas recoincidas pul sou coincimiento de la religion i de la lhei Eislámica, chamadas [[ulemás]]. Ls homes que se çtácan pul sou grande coincimiento de la lhei Eislámica puoden recebir l títalo de [[mufti]], sendo respunsables pula eimisson de pareceres subre determinada queston de la lhei Eislámica; an teorie estes pareceres ([[fatwa]]s) solo deben ser seguidos pula pessona que ls pediu. == Ramos de l Eislan == {{Ber artigos percipales|[[Sunismo]], [[Xiismo]] i [[Kharijitas]]}} Hai bárias chamamientos ne l Eislan, cada ua cun defrenças al nible legal i teológico. Ls maiores ramos son l [[Sunismo|Eislan sunita]] i l [[Xiismo|Eislan xiita]]. L porfeta Maomé morriu an [[632]] sin deixar claro quien deberie ser l sou sucessor na lhiderança de la quemunidade muçulmana (la ''Umma''). [[Abu Bakr]], un de l purmeiros cumbertidos al Eislamismo i cumpanheiro de l profeta, fui eileito cumo [[califa]] ("repersentante"), funçon que zampenhou durante dous anhos. Depuis de la sue muorte la lhiderança coube durante dieç anhos a [[Omar]] i lougo a seguir a [[Otman]] durante duoze anhos. Quando Otman morriu nua çputa alredror de quien deberie ser l nuobo califa. pa alguns essa honra deberie recaier subre [[Eilhi ibn Abi Talib|Eilhi]], primo de Maomé que era tamien casado cula sue filha [[Fatima bint Muhammad|Fátima]]. pa outros, l califa deberie ser l primo de Otman, [[Muawiyah I|Muawiyah]]. Quando Eilhi ye eileito califa an [[656]] Muawiyah cuntesta la sue eileiçon, l que ouregina ua guerra cebil antre ls partidários de las dues façones. Eilhi acabarie por ser assassinado an [[661]] i Muawiyah cunquista l poder pa si i pa la sue família, fundando la dinastie de l [[Omíadas]]. Inda assi, l cunflito antre ls dous campos cuntina i an [[680]] [[Hussein]], filho de Eilhi, ye massacrado pulas tropas de [[Yazid]], filho de Muawiyah. Estas luitas stan na ourige de l dous percipales ramos an que atualmente se debide l Eislan. Ls partidários de Eilhi (''shiat eilhi'', ó seia, xiitas) acradítan que ls trés purmeiros califas fúrun lhadrones que retirórun a Eilhi l sou dreito lhegítimo a la lhiderança. Esta crença ye justeficada an "hadiths" anterpretados cumo rebeladores de que quando Maomé staba ausente el nomeaba Eilhi cumo lhíder momentáneo de la quemunidade. L Eislamismo sunita cumprende atualmente cerca de 90% de todos ls muçulmanos. Debide-se an quatro scuolas de jurisprudéncia ([[madhab]]s), que anterprétan la [[charie|lei Eislámica]] de forma defrente. Essas scuolas tóman l nome de ls sous fundadores: [[Scuola maliquita|maliquita]] (fuorte persença ne l [[Norte de África]]), [[Scuola shafiita|shafiita]] (persente ne l Médio Ouriente, [[Andonésia]], [[Malásia]], [[Filipinas]]), [[Scuola hanefita|hanefita]] (persente na [[Ásia Central]] i de l Sul, [[Turquia]]) i [[Scuola hanbalita|hanbalita]] (dominante na [[Arábia Saudita]] i [[Qatar]]). L muçulmanos xiitas acradítan que l lhídere de la quemunidade muçulmana - l [[eiman]]a - debe ser un decendente de Eilhi i de sue mulhier Fátima. L Eislan xiita puode por sue beç ser subdibedido an trés ramos percipales, d'acordo cul númaro de eimanas que reconhécen: xiitas duodecimanos, eismailitas i [[zaiditas]]. Todos estes grupos stan d'acordo an relaçon a la lhegitimidade de ls quatro purmeiros eimanas. Mas, çcórdan an relaçon al quinto: la maiorie de l xiitas acradita que l nieto de Hussein, [[Muhammad al-Baquir]], era l eimana legítimo, anquanto que outros síguen l armano de al-Baquir, [[Zayd bin Eilhi]] (zaiditas). Ls xiitas que nun reconhecírun Zayd cumo eimana permanecírun ounidos durante algun tiempo. L sesto eimana, [[Jafar al-Sadiq]] ([[702]]-[[765]]), fui un grande eirudito que ye tenido an cunsidraçon puls teólogos sunitas. La percipal scuola xiita de lhei religiosa recibe l nome de [[Scuola jafarita|jafarita]] por causa del. Apuis de la muorte de Jafar al-Sadiq acunteciu ua debison ne l grupo: uns reconhecian cumo eimana l filho más bielho de al-Sadiq, Ismail bin Jafar (n. [[765]]), anquanto que pa outros l eimana era l filho más nuobo, [[Musa al-Kazin]] (n. [[799]]). Este redadeiro grupo cuntinou a seguir ua cadeia de eimanas até al décimo segundo, [[Muhammad al-Mahdi]] (falecido, ó de acordo cula bison religiosa, zaparecido an [[874]] pa retornar na fin de l mundo). Ls purmeiros quedórun coincidos cumo ismailitas, anquanto que ls que seguírun ua cadena de duoze eimanas quedórun coincidos cumo ls xiitas duodecimanos; l termo "xiita" ye giralmente ousado hoije an die cumo un sinónimo de l xiitas duodecimanos, que son maioritários ne l [[Eiran]]. Pa ls eismailitas, Ismail nomeou l sou filho [[Muhammad ibn Ismael]] cumo sou sucessor, tenendo la linha sucessória de ls eimanas cuntinado cun el i ls sous decendentes. L [[eismalismo]] dibediu-se por sue beç an bários grupos. Outra chamamiento que ten ourige ne ls tiempos stóricos de l Eislan ye la de l [[kharijitas]]. Storicamente, cunsidrában que qualquiera home, andependientemente de la sue ourige familiar, poderie ser lhídere de la quemunidade Eislámica, ouponendo-se a las polémicas de sucesson antre sunitas i xiitas. Ls nembros deste grupo hoije son más coincidos cumo muçulmanos [[ibaditas]]. Un grande númaro de muçulmanos eibaditas bibe hoije ne l [[Ouman]]. === Mobimientos Atuales === Un mobimiento atual ne l Eislan sunita ye l de l [[wahhabitas]], assi chamados por oucidentales i por pessonas de fuora desta corriente eideológica. L wahhabismo ye un mobimiento fundado por [[Muhammad ibn Abd al Wahhab]] ne l [[seclo XVIII]], naqueilho que hoije ye la [[Arábia Saudita]]. Ls wahhabitas cunsidírun-se sunitas i alguns afirman seguir la scuola hanbalita. L wahhabismo ten ua grande anfluéncia ne l mundo Eislámico pul fato de l goberno [[Arábia Saudita|saudita]] financiar muitas mesquitas i scuolas muçulmanas eisistentes an outros países. == Mesticismo == {{Ber artigo percipal|[[Sufismo]]}} [[Fexeiro:Whirlingdervishes.JPG|thumb|250px|[[Sufismo|Sufis]] de la orde Melebi, más coincidos ne l [[Oucidente]] cumo [[derbixe]]s rodopiantes.]] Muitas bezes bisto puls própios muçulmanos cumo un ramo separado de l Eislan,<ref>{{Citation |title=Sufistas ne l Mundo Eislámico |url=http://www.adherents.com/adh_branches.html#Eislan |accessdate=2009-09-02 |archivedate=2015-03-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150315022054/http://www.adherents.com/adh_branches.html#Eislan }}</ref> l [[sufismo]] ye antes ua forma de [[Mesticismo]] que quier tener un cuntato direto cun Dius atrabeç dua série de práticas que giralmente ancluen l [[ascetismo]] i la [[meditaçon]]. Çconhece-se d'adonde deriba la palabra sufismo (an [[lhéngua árabe|árabe]]: ''tasawwuf''). La palabra poderá probenir de ''sūf'', "[[lana]]", l que stá relacionado cul fato de l purmeiros sufis bestiren roupas feitas cul material, eimitando ls [[asceta]]s [[crestianismo|crestianos]] de la [[Síria]] i de la [[Palestina]]. Outra teorie percura relacionar sufismo cula palabra árabe ''safa'', que senefica "pureza".<ref>Jamal J. Eilias, ''Eislamismo'', Lisboua, Eidiçones 70, 2003, p. 53</ref> L sufismo yá eisistie cumo mobimiento ne l purmeiro seclo de l Eislan. Pa ls sufis l própio porfeta [[Maomé]] serie un deilhes, yá que lhebarie ua bida stremamente simples, tenendo por hábito retirar-se de [[Meca]] pa meditar nua [[caberna]], tenendo stablecido ua relaçon próssima cun Dius. Un de ls purmeiros repersentantes de l sufismo fui [[al-Hasan al-Basri]] (642-728), que rejeitou l materialismo de l mundo i craticou ls soberanos [[omíadas]]. Saliente-se inda deste período einicial ua mulhier, Rabi'ah al-Adawiyah (? - 801), an que l amor por Dius lhieba-la a scluir l apego al mundo. Zde l [[seclo XIII]], ls sufis ourganízan-se an ordes ó armandades (''tariqas'') que síguen ls métodos ansinados por un determinado mestre (ls [[xeque]]s ó ''pirs''). Las ordes sufis puoden ser ancontradas quier ne l sunismo, quier ne l xiismo. L sufismo fui por bezes antendido pulas outoridades ortodoixas muçulmanas cumo ua amenaça, tenendo ls sous líderes i adetos sido albo de perseguiçones. L sufismo ten sido eigualmente craticado por bies de alguns de ls sous mestres tenéren alcançado un statuto de santo, tenendo sido arguidos santuários ne ls locales adonde nacírun ó morrírun que se tornórun lhocales de peregrinaçones. == Comemoraçones == L [[calendário Eislámico]] (tamien chamado calendário heigírico an funçon de la sue ourige remontar a la [[Hégira]] ó migraçon de l purmeiros muçulmanos de Meca pa Medina an [[622]] d.C.) sigue l anho lunar, que ye cerca de onze dies más cúrtio que l solar. Cunsequentemente, las comemoraçones muçulmanas acában por circular por todas las staçones de anho. Las dues comemoraçones de l Eislan son l [[Eid ul-Fitr]], que celebra l fin de l ayuno de l [[Ramadon]], i l [[Eid ul-Adha]] que marca l fin de la peregrinaçon la Meca ([[Hajj]]). L die 10 de l més de [[Muharran]] (l purmeiro més de l calendário Eislámico) ye un die de particular amportáncia pa ls muçulmanos xiitas. Neste die comemora-se l martírio de l terceiro eimana xiita, Hussein, morto an [[Karbala]] an [[680]] por aqueilhes que ls xiitas cunsidírun usurpadores de la liderança de la quemunidade muçulmana. Ne l ampeço deste més las pessonas ambolben-se an atibidades cumo oubir cuntadores de stórias relatar l martírio de Hussein ó assistir la peças de triato que pretenden recustituir ls acuntecimientos. L die ye marcado cun procissones, que ancluen atos de outo-flagelaçon cumo bater ne l peito ó cortar-se cun ua lámina (ls nembros de l clero xiita zamcorájan estas práticas). Outras comemoraçones populares ancluen l [[Mawlid]], que celebra l anibersário de Maomé (12 de l més de Rabi al-Awwal), la Nuite de la Ascenson (''Laylat al-Micraj'', ne l die 27 de Rajab), quando se lhembra l die an que Maomé chubiu al cielo pa falar cun Dius i la Nuite de l Poder (''Laylat al-Qadr'', na nuite de l 26 pa 27 de l més de l Ramadon), que marca l anibersário de la purmeira rebelaçon de l Alcoron i durante la qual muitos muçulmanos acradítan que Dius decide l que acuntecerá durante l anho. == Lhugares Sagrados == [[Fexeiro:Jerusalem Dome of the rock BW 3.JPG|thumb|right|300px|La [[Cúpula de la Peinha]], an [[Jarusalen]], cidade sagrada pa la religion muçulmana]] La [[Caaba]] ("L Cubo"), un eidifício que queda drento de la mesquita percipal de [[Meca]] (''[[Al Masjid Al-Hórun]]'') na [[Arábia Saudita]], ye l local más sagrado de l Eislan. De acordo cul Alcoron, eilha fui custruída por [[Abraon]] (''Ibrahin'') pa que todas las pessonas fússen eilhi celebrar ls ritos de la ''[[Hajj]]''. Ne l tiempo de l porfeta Maomé l monoteísmo anstituído por Abraon tenie sido corrumpido pul [[politeísmo]] i pula [[idolatria]]. Segundo l Eislamismo, Maomé nun percurou fundar ua nuoba religion, mas antes restablecer l culto monoteísta que eisistie ne l passado. Ua beç que l Eislan se eidantifica cula tradiçon religiosa de l patriarca Abraon ye por esso classeficado cumo ua [[religion abraámica]]. L Eislamismo nun nega diretamente l [[judaísmo]] i l [[crestianismo]], pul cuntrário cunsidra ua berson antiga i perdida dessas religiones monoteístas cumo parte de la sue hardáncia; las sues bersones atuales tenerien sido altaradas, l própio Eislan cunsidrando-se ua restouraçon de la berdade debina. L segundo local sagrado de l Eislamismo ye [[Medina]], cidade pa la qual Maomé i ls purmeiros muçulmanos fugírun (nun mobimiento coincido cumo [[Hégira]]), i adonde stá l sou túmulo. La cidade de [[Jarusalen]] ye l terceiro local sagrado de l Eislan. Este statuto adbén de la sue associaçon als [[Profetas de l Eislan|profetas]] anteriores la Maomé i subretodo pul fato de l muçulmanos acraditáren que l porfeta tenerie biajado pa este local durante la nuite, cabalhgando un ser chamado [[Buraq]], nua biaige coincida cumo ''Isra''. Ua beç an Jarusalen el tenerie ascendido al cielo (''Mi’raj''), adonde dialogou cun Dius i outros profetas, antre ls quales [[Moisés]]. Ne l local de Jarusalen adonde se acradita que Maomé chubiu al cielo fui custruída la [[Cúpula de la Peinha]] an cerca de [[690]], subre las ruínas de l antigo [[Templo de Salomon]] de l [[judius]]. Ls muçulmanos xiitas cunsídrun inda cumo sagradas las cidades de [[Karbala]] i [[Najaf]], ambas ne l [[Eiraque]]. Na purmeira acunteciu l martírio de Hussein (filho de [[Eilhi]] i nieto de Maomé) i de ls sous cumpanheiros quando este cuntestaba l califado [[omíada]]. Ne l [[Eiran]], dében tamien ser salientadas dues cidades sagradas pa ls xiitas, [[Mashhad]] i [[Qon]]. == Lhei Eislámica (Xariá) == {{Ber artigo percipal|[[Xariá]]}} [[Fexeiro:Muslim woman in Yemen.jpg|left|thumb|140px|Mulhier [[Iémen|eiemenita]] cun un ''[[niqab]]'' bestido.]] La [[lei]] Eislámica chama-se [[Xariá]]. L [[Alcoron]] ye la más amportante fuonte de la [[jurisprudéncia]] Eislámica, sendo la segunda la [[Suna]] ó eisemplos de l profeta. La Suna ye coincida grácias als ''[[hadith|ahadith]]' ', que son narraçones acerca de la bida de l porfeta ó l que el aprobaba, que chegórun até nuolos grácias a ua cadeia de trasmisson oural a partir de l ''[[Sahaba|Cumpanheiros de Maomé]]' '. La terceira fuonte de jurisprudéncia ye l ''itjihad'' ("raciocínio andibidual"), a la qual se recorre quando nun hai respuosta clara ne l [[Alcoron]] ó na Suna subre un dado tema. Neste causo l jurista puode raciocionar por analogie (''qiyas'') pa ancuntrar la seluçon. La quarta i redadeira fuonte de jurisprudéncia ye cunsenso de la quemunidade (''ijma''). Alguas práticas tamien chamadas de "charie" ténen tamien alguas raízes ne ls questumes lhocales (''[[Al-urf]]''). La jurisprudéncia Eislámica chama-se [[fiqh]] i stá dibedida an dues partes: l studo de las fuontes i metodologie (''usul al-fiqh'', raízes de la lhei) i las regras práticas (''furu' al-fiqh'', ramos de la lhei). == L Eislan ne l Mundo Atual == {{aneixo|[[Aneixo:Lista de muçulmanos por paíç]]}} [[Fexeiro:Islam-by-country-smooth.png|300px|thumb|L Eislan ne l mundo cuntemporáneo: an berde países adonde eisiste ua maioria [[Sunismo|sunita]], i l azul adonde hai maioria [[Xiismo|xiita]].]] L Eislan ye la segunda [[religion]] cun maior númaro de fiéles, atrás solo de l [[crestianismo]], segundo l ''CIA World Fatbok'' de [[2005]].<ref>[http://www.cia.gob/cia/publicationes/fatbok/geos/xx.html CIA]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> De acordo cul ''World Network of Religious Feturists'',<ref>[http://www.wnrf.org/news/trends.html WRNF.ORG]</ref> i l ''U.S. Centener fur World Mission''<ref>[http://www.religioustolerance.org/growth_Eisl_chr.htn ReligiousTolerance.org]</ref> l Eislamismo starie crecendo más debrebe an númaro de crentes de qualquiera outra religion. L Eislan reúne hoije antre 1 a 1,3 bilhon de crentes.<ref>[http://www.adherents.com/Religiones_By_Adherents.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Solo 18% de l muçulmanos bibe ne l mundo [[Árabes|árabe]], un quinto stá spalhado pula [[África susariana]], cerca de 30% bibe ne l [[Paquiston]], [[Índia]] i [[Bangladesh]], i a maior quemunidade nacional stá na [[Andonésia]]. Hai segnificantes populaçones Eislámicas na [[China]], Ásia Central, i [[Rússia]]. La [[Áustria]] fui l purmeiro paíç [[Ouropa|ouropeu]] a reconhecer l Eislan cumo ua religion oufecial ([[1912]]<ref>"[http://www.dw-world.de/popups/popup_printcontent/0,,2552628,00.html Muçulmanos pregúntan representatibidade de uorganos Eislámicos ouropeus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090203101127/http://www.dw-world.de/popups/popup_printcontent/0,,2552628,00.html |date=2009-02-03 }}", [[Deutsche Welle]], [[22 de maio]] de [[2007]] (acessado an [[5 de júlio|5/7]]/[[2008]])</ref>), anquanto que la [[Fráncia]] ten atualmente la populaçon más eilebada de muçulmanos de la Ouropa Oucidental (antre 5 a 10%).<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.fides.org/por/news/2004/0406/19_2331.html |accessdate=2009-02-11 |archivedate=2009-02-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090211134505/http://www.fides.org/por/news/2004/0406/19_2331.html }}</ref><ref>[http://hrw.org/pertuese/docs/2007/06/05/france16148.htm Agenzia Fides]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> An [[Pertual]] eisiste eigualmente ua quemunidade muçulmana, que nada ten a ber culs muçulmanos que bibírun ne l paíç durante la [[Eidade Média]]; son na sue maiorie naturales de las antigas quelónias pertuesas de [[Moçambique]] i [[Guiné-Bissau]], que se fixórun an Pertual apuis de la andependéncia desses territórios. L Eislan xiita eismailita tamien stá persente an Pertual, tenendo la sue sede ne l Centro Eismaili de [[Lisboua]], custruído pula [[Fundaçon Aga Khan]]. Stima-se que l númaro de muçulmanos an Pertual ronde ls 30 mil.<ref>{{Citation |title=Ouserbatório de la Eimigraçon |url=http://www.oi.acime.gov.pt/modules.php?name=News&file=print&sid=315%20 |accessdate=2009-09-02 |archivedate=2008-12-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081206200537/http://www.oi.acime.gov.pt/modules.php?name=News&file=print&sid=315%20 }}</ref> Segundo l censo de [[2000]], l [[Brasil]] registra 27239 muçulmanos.<ref>[http://www.ibge.gob.br/home/statistica/populacao/censo2000/purmeiros_resultados_amostra/brasil/pdf/tabela_1_1_2.pdf IBGE]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Porén, pa la Federaçon Eislámica Brasileira l númaro de muçulmanos ne l Brasil ronda ls 1,5 milhones.{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} La maioria de l muçulmanos brasileiros bibe ne ls stados de l [[Paraná]] i [[Riu Grande de l Sul]], mas tamien eisisten quemunidades segnificatibas ne l [[Mato Grosso de l Sul]] i [[San Paulo]]. Grande parte destes muçulmanos son çcendentes de emigrantes [[Síria|sírios]] i [[Líbia|libaneses]] que se fixórun ne l Brasil durante la [[Purmeira Guerra Mundial]].<ref>"[http://galileu.globo.com/eidic/124/rep_dossie1.htn L Eislan nun ye solo árabe]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" - [[Rebista Galileu]] (acessado an [[5 de júlio|5/5]]/[[2008]])</ref> Na [[Guiné-Bissau]] l Eislan antrou na [[Eidade Média]], tenendo las ordes sufistas zampenhado un amportante papel na sue difuson. Reúne hoije cerca de 45% de la populaçon. Outro [[Países Africanos de lhéngua oufecial Pertuesa|paíç africano de lhéngua oufecial pertuesa]] cun un númaro seneficatibo de muçulmanos ye [[Moçambique]] (17,8%). L Eislamismo cuntemporáneo ye dominado pul tradecionalismo, preacupado cula manutençon de rituales i práticas antigas, cumo l uso de l béu pulas mulhieres. Eisisten inda corrientes que quieren cunciliar l Eislan cun aspetos de la modernidade, que son percipalmente atibas ne ls [[Stados Ounidos de la América]]. A la semelhança de l que acuntece ne l [[judaísmo]] i ne l crestianismo, l Eislamismo ye tamien marcado pula eisisténcia de mobimientos ditos antegristas ó [[fundamentalismo Eislámico|fundamentalistas]]. Las tradiçones Eislámicas baseian-se ne l Alcoron, ne ls ditos de l porfeta (''hadith'') i nas anterpretaçones destas fuontes puls teólogos. Al longo de l redadeiros seclos, ten-se berificado ua tendéncia pa l cunserbadorismo, cun anterpretaçones nuobas bistas cumo andeseables. La [[xariá]] antiga tenie un caráter mui más flexible de l que aquel hoije associado cula [[jurisprudéncia]] Eislámica (''fiqh''), i muitos académicos muçulmanos Eislámicos acradítan que eilha deba ser renobada, i que ls [[jurista]]s clássicos deberian perder l sou statuto special. Esto amplica la necidade de formular ua nuoba ''[[fiqh]]'' que seia praticable ne l mundo moderno, cumo perpuosto puls defensores de la Eislamizaçon de l coincimiento, i eirie lidar cul cuntesto moderno. Este mobimiento nun pretende altarar ls puntos fundamentales de l Eislamismo, mas si eibitar malas anterpretaçones i lhibertar l camino pa la renobaçon de l prébio statuto de l mundo Eislámico cumo un centro de pensamiento moderno i de [[libardade]].<ref>"[http://diplo.uol.com.br/2006-02,a1263 Caleidoscópio saudita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080624204818/http://diplo.uol.com.br/2006-02,a1263 |date=2008-06-24 }}" - ''[[Le Monde diplomatique]]'', [[2006]]</ref> == Perspetiba Eislámica D'outras Religiones == {{Ber artigo percipal|[[Eislan i outras religiones]]}} L Eislamismo reconhece eilemientos de berdade ne l [[judaísmo]] i ne l [[crestianismo]]. Todos ls profetas de l judaísmo son reconhecidos tamien cumo profetas ne l Eislan, assi cumo [[Jasus Cristo]], que d'acordo cula perspetiba muçulmana tenerie anunciado la benida de Maomé. Pa ls seguidores destas dues crenças l Alcoron reserbou la noçon de "Pobos de l Lhibro" (''Ahl al-Kitab''), stablecendo que deben ser tolerados por bies de tenéren scrituras sagradas. A la medida que ls muçulmanos tomórun cuntato cun outras religiones detentoras de rebelaçones scritas, acabórun an alguns causos por dar-les tamien esse statuto (causo de l [[zoroastrismo]]). Mas, se l Eislan reconhece l papel preparatório de l judaísmo i de l crestianismo, cunsidra eigualmente que ls seguidores destas religiones acabórun por seguir caminos eirrados. Ls judius atuórun mal al adoráren l bezerro de ouro, tenendo-se tornado eidólatras, anquanto que ls crestianos anganhórun-se al cunsidrar Jasus filho de Dius i a defender doutrinas cumo la de la [[Santíssema Trindade]]. == Notas == {{reflist}} == Bibliografie == * CARMO, António - ''Antropologie de las Religiones''. Lisboua: Ounibersidade Abierta, 2001. ISBN 972-674-359-1. * ELIAS, Jamal J. - ''Eislamismo''. Lisboua: Eidiçones 70, 2000. ISBN 972-44-1054-4 * GUELLOUZ, Azzedine - "L Eislan" in ''Las Grandes Religiones de l Mundo'', direçon de Jean Delumeau. Lisboua: Eiditorial Persença, 1997. ISBN 972-23-2241-9. * MOMEN, Mojan (1987). ''An Antrodution to Shi`i Eislan: The Story and Dotrines of Twelber Shi`isn''. Yale University Press. ISBN 978-0-300-03531-5. * SCHUON, Frithjof - ''pa antender l eislan''. Riu de Janeiro, 2006. ISBN 85-7701-046-5. * SOARES DE AZEBEDO, Mateus - ''Ampeçaçon al Eislan i Sufismo''. Riu de Janeiro, 2001. ISBN 85-01-04181-5 * STODDART, Willian - ''L Sufismo: doutrina metafísica i bie spritual ne l Eislan''. Lisboua, Eidiçones 70, 1980. * [http://www.ancislam.demo.brill.nl/ The Encyclopaedie of Islam]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Brill. == {{Ber tamien}} == * [[Spanson Eislámica]] * [[Eislan ne l Brasil]] * [[Mesquita Central de Lisboua]] == {{Lhigaçones sternas}} == {{Correlatos| |commons = Category:Eislan |wikiquote = Eislamismo |wikcionario = Eislan }} === An pertués === * [http://www.arresala.org.br/ Centro Eislámico ne l Brasil] * [http://www.alfurqan.pt/ Al Furqan] - Dibulgaçon i Eidiçon de Studos Eislámicos an Pertual * [http://www.Islamboy.com.br/ Islamboy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920052723/http://islamboy.com.br/ |date=2017-09-20 }} - Dibulgaçon i Eidiçon de Studos Eislámicos ne l sul de l Brasil === An anglés === * {{dmoz|Society/Religion_and_Spirituality/Islam/}} * [http://www.arches.uga.edu/~godlas/home.html Recursos pa l studo de l Islam ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060708052004/http://www.arches.uga.edu/~godlas/home.html |date=2006-07-08 }} - Departamiento de Studos Eislámicos de la Ounibersidade de la Geórgia * [https://web.archive.org/web/20010822002651/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/Islam/ BBC Religion & Ethics - Islam] * [http://www.beliefnet.com/index/index_10004.html Beliefnet - cacho Islam ] * [http://www.ahmedbaki.com/english/Islam & Science] [[Catadorie:Eislan| ]] k0tm0hmc1p6x7u4zeu0me89dnlmvf6l Lénguas de Singapura 0 6845 106772 87452 2026-05-14T19:59:14Z ~2026-28950-60 15246 Gh 106772 wikitext text/x-wiki Anque de l [[anglés]] ser la percipal de las '''lénguas de [[Singapura]]''', eisiste eigualmente un leque d'outras lénguas faladas ne l paíç, l que reflete la sue sociadade multi-racial, multi-cultural i multi-lengual, tal cumo eimaginado pul sou fundador besionairo, Sir Stamford Raffles. L gobierno de [[Singapura]] reconhece quatro lénguas oufeciales: [[anglés]], [[malaio]], [[Lhéngua chinesa|chinés]] ([[mandarin]]) i [[támil]]. La léngua nacional ye l [[malaio]], anquanto que l'anglés ye ousado birtualmente de forma sclusiba cumo léngua de trabalho i na cumbersaçon an giral. L patuá coloquial falado nas rues ye un crioulo chamado ''singlés'' antre ls locales, mas tamien ye coincido antre ls académicos de lenguística cumo ''Anglés Coloquial de Singapura''. ==L Anglés cumo léngua percipal== L'anglés fui antroduzido an Singapura puls británicos an 1819, quando estes stablecírun un porto i mais tarde ua quelónia na ilha. L'anglés fui la léngua admenistratiba de l gobierno colonial i quando Singapura ganhou l'outo-gobierno an 1959 i l'andependéncia an 1965, l gobierno local decidiu manter l [[anglés]] cumo léngua de trabalho, de forma a maximizar la prosperidade eiquenómica i porque "cul [[anglés]], nanhue [[raça]] tenerie bantaige." Esto fui contra la tendéncia giral de ls outros países de l sudeste asiático, que debrebe adotórun las sues lénguas andígenas cumo léngua nacional passado la fin de l domínio colonial. L'uso de l [[anglés]] cumo léngua quemun sirbe de puonte antre l fosso antre ls dibersos grupos étnicos de [[Singapura]]. L gobierno ten promobido atibamente l'uso de l'anglés cumo léngua unificadora antre las trés maiores etnias ne l paíç. Sendo la léngua global pa l comércio, tecnologie i ciéncia, la promoçon de l [[anglés]] ajuda tamien a ancentibar l zambolbimiento de [[Singapura]] i antegraçon na eiquenomie global. L'anglés ye ouficialmente la única léngua d'anstruçon ne l sistema eiducacional singapurense. Assi i to, nun ye ralo para porsores mais antigos l'uso d'outras lénguas ne l sou lugar, specialmente quando la scuola an queston ten storicamente outra léngua que nun l [[anglés]] cumo percipal meio d'anstruçon. Ne ls radadeiros 30 anhos ten-se assistido a un oumiento acentuado de l'uso de la [[léngua anglesa]] a las custas de l malaio, chinés i támil. Ls radadeiros anhos de l seclo XX assistiran a la gradual eliminaçon de l'uso d'outras lénguas para alhá de l'anglés nas scuolas singapurenses. Anque deste fato tener ouriginado bastante protesto, specialmente antre la quemunidade chinesa, la sinófona Nanyang University i outras [[scuola]]s chinesas fúrun fuorçadas a mudar pa l [[anglés]] ó la fecháren. Cumo resultado, na biraige de l seclo XXI, praticamente todos ls singapurenses ambaixo de ls 50 son capazes d'outelizar la [[léngua anglesa]] cumo purmeira léngua, anque podéren falar tamien ua segunda léngua de las trés antes referidas. Assi i to, ye inda quemun ls singapurenses nun séren capazes d'outelizar l [[anglés]] para nibles arriba de ls de cumbersaçon. ==Vilinguismo i Multelinguismo== La maiorie de ls singapurenses ye pul menos belingue, anquanto qu'alguns cunseguen falar trés ó mais lénguas, debido percipalmente al ambiente multelingue de Singapura. Por eisemplo, la maiorie de ls chineses singapurenses saben falar anglés i mandarin, anquanto qu'outros (specialmente la geraçon mais bielha) cunsegue falar lénguas chinesas adicionales, cumo hokkien, teochew, [[cantonés]], hakka, hainanés ó [[malaio]]. Anque de l'anglés ser la léngua d'anstruçon nas scuolas, ye oubrigatório pa ls studantes tener ua deciplina de Léngua Materna, adonde eilhes son ansinados an mandarin, malaio ó támil. Este fato bai d'acuordo cula política belinguística de l gobierno. Tamien eisisten eigualmente oupçones de studo d'outras lénguas cumo hindi, bengali, punjabi, gujarati i urdu. La chamada léngua materna tamien ye ousada para ansinar eiducaçon moral na scuola purmária. Assi i to, las aulas de formaçon cíbica ne l secundairo son ansinadas an anglés. L'anscriçon dun aluno nua léngua materna baseia-se percipalmente na raça. Por eisemplo, todos ls chineses singapurenses son ansinados an mandarin mesmo anque de la léngua falada an sue casa nun ser essa necessariamente. La rezon para daprendíren mandarin ye la de solo esta ser la léngua chinesa oufecial an Singapura i nun outro dialeto. Ye tamien la ''lengua franca'' antre todos ls dialetos chineses i la léngua quemun falada antre la quemunidade ne l paíç. Alguns alunos poderán tamien assistir l'aulas dua terceira léngua cumo [[léngua japonesa|japonés]], [[léngua almana|alman]] i [[léngua francesa|francés]], antre outras. Cumo resultado, la maiorie de ls singapurenses ten capacidade de pul menos cumbersar an pul menos dues lénguas, anquanto que muitos mais son capazes de falar an trés lénguas: la que se fala an sue casa, [[anglés]] i la léngua materna daprendida. [[Catadorie:Lénguas de Singapura| ]] c9kze8fv6tucb9cqg6y7i1zzzjot93w 106773 106772 2026-05-14T19:59:45Z ~2026-28950-60 15246 5u 106773 wikitext text/x-wiki Anque de l [[anglés]] ser la percipal de las '''lénguas de [[Singapura]]''', eisiste eigualmente un leque d'outras lénguas faladas ne l paíç, l que reflete la sue sociadade multi-racial, multi-cultural i multi-lengual, tal cumo eimaginado pul sou fundador besionairo, Sir Stamford Raffles. L gobierno de [[Singapura]] reconhece quatro lénguas oufeciales: [[anglés]], [[malaio]], [[Lhéngua chinesa|chinés]] ([[mandarin]]) i [[támil]]. La léngua nacional ye l [[malaio]], anquanto que l'anglés ye ousado birtualmente de forma sclusiba cumo léngua de trabalho i na cumbersaçon an giral. L patuá coloquial falado nas rues ye un crioulo chamado ''singlés'' antre ls locales, mas tamien ye coincido antre ls académicos de lenguística cumo ''Anglés Coloquial de Singapura''. ==L Anglés cumo léngua percipal== L'anglés fui antroduzido an Singapura puls británicos an 1819, quando estes stablecírun un porto i mais tarde ua quelónia na ilha. L'anglés fui la léngua admenistratiba de l gobierno colonial i quando Singapura ganhou l'outo-gobierno an 1959 i l'andependéncia an 1965, l gobierno local decidiu manter l [[anglés]] cumo léngua de trabalho, de forma a maximizar la prosperidade eiquenómica i porque "cul [[anglés]], nanhue [[raça]] tenerie bantaige." Esto fui contra la tendéncia giral de ls outros países de l sudeste asiático, que debrebe adotórun las sues lénguas andígenas cumo léngua nacional passado la fin de l domínio colonial. L'uso de l [[anglés]] cumo léngua quemun sirbe de puonte antre l fosso antre ls dibersos grupos étnicos de [[Singapura]]. L gobierno ten promobido atibamente l'uso de l'anglés cumo léngua unificadora antre las trés maiores etnias ne l paíç. Sendo la léngua global pa l comércio, tecnologie i ciéncia, la promoçon de l [[anglés]] ajuda tamien a ancentibar l zambolbimiento de [[Singapura]] i antegraçon na eiquenomie global. L'anglés ye ouficialmente la única léngua d'anstruçon ne l sistema eiducacional singapurense. Assi i to, nun ye ralo para porsores mais antigos l'uso d'outras lénguas ne l sou lugar, specialmente quando la scuola an queston ten storicamente outra léngua que nun l [[anglés]] cumo percipal meio d'anstruçon. Ne ls radadeiros 30 anhos ten-se assistido a un oumiento acentuado de l'uso de la [[léngua anglesa]] a las custas de l malaio, chinés i támil. Ls radadeiros anhos de l seclo XX assistiran a la gradual eliminaçon de l'uso d'outras lénguas para alhá de l'anglés nas scuolas singapurenses. Anque deste fato tener ouriginado bastante protesto, specialmente antre la quemunidade chinesa, la sinófona Nanyang University i outras [[scuola]]s chinesas fúrun fuorçadas a mudar pa l [[anglés]] ó la fecháren. Cumo resultado, na biraige de l seclo XXI, praticamente todos ls singapurenses ambaixo de ls 50 son capazes d'outelizar la [[léngua anglesa]] cumo purmeira léngua, anque podéren falar tamien ua segunda léngua de las trés antes referidas. Assi i to, ye inda quemun ls singapurenses nun séren capazes d'outelizar l [[anglés]] para nibles arriba de ls de cumbersaçon. ==Vilinguismo i Multelinguismo== La maiorie de ls singapurenses ye pul menos belingue, anquanto qu'alguns cunseguen falar trés ó mais lénguas, debido percipalmente al ambiente multelingue de Singapura. Por eisemplo, la maiorie de ls chineses singapurenses saben falar anglés i mandarin, anquanto qu'outros (specialmente la geraçon mais bielha) cunsegue falar lénguas chinesas adicionales, cumo hokkien, teochew, [[cantonés]], hakka, hainanés ó [[malaio]]. Anque de l'anglés ser la léngua d'anstruçon nas scuolas, ye oubrigatório pa ls studantes tener ua deciplina de Léngua Materna, adonde eilhes son ansinados an mandarin, malaio ó támil. Este fato bai d'acuordo cula política belinguística de l gobierno. Tamien eisisten eigualmente oupçones de studo d'outras lénguas cumo hindi, bengali, punjabi, gujarati i urdu. La chamada léngua materna tamien ye ousada para ansinar eiducaçon moral na scuola purmária. Assi i to, las aulas de formaçon cíbica ne l secundairo son ansinadas an anglés. L'anscriçon dun aluno nua léngua materna baseia-se percipalmente na raça. Por eisemplo, todos ls chineses singapurenses son ansinados an mandarin mesmo anque de la léngua falada an sue casa nun ser essa necessariamente. La rezon para daprendíren mandarin ye la de solo esta ser la léngua chinesa oufecial an Singapura i nun outro dialeto. Ye tamien la ''lengua franca'' antre todos ls dialetos chineses i la léngua quemun falada antre la quemunidade ne l paíç. Alguns alunos poderán tamien assistir l'aulas dua terceira léngua cumo [[Lhéngua japonesa|japonés]], [[léngua almana|alman]] i [[Lhéngua francesa|francés]], antre outras. Cumo resultado, la maiorie de ls singapurenses ten capacidade de pul menos cumbersar an pul menos dues lénguas, anquanto que muitos mais son capazes de falar an trés lénguas: la que se fala an sue casa, [[anglés]] i la léngua materna daprendida. [[Catadorie:Lénguas de Singapura| ]] 2aydcrft40nymsviry1kfr03dd5n7ik África de l Sul 0 7662 106771 102832 2026-05-14T19:52:10Z ~2026-28950-60 15246 Yyy 106771 wikitext text/x-wiki {{geocordenadas|28_37_S_24_20_I_type:country_region:ZA|22°-35° S, 16°-33° L}} {{Anfo/Paíç |nome_natibo = {{Lista |title=<br />''<center>Republic of South Africa'' ([[léngua anglesa|Anglés]])|<br /><center>Republiek&nbsp;ban&nbsp;Suid-Afrika&nbsp;([[Léngua africáner|Africáner]])|<center>IRiphabliki&nbsp;yeSewula&nbsp;Afrika&nbsp;([[léngua ndeble|Ndeble]]) | <center>IRiphabliki&nbsp;yaseMzantsi&nbsp;Afrika&nbsp;([[léngua xhosa|Xhosa]]) | <center>IRiphabliki&nbsp;yaseNingizimu&nbsp;Afrika&nbsp;([[léngua zulu|Zulu]]) | <center>IRiphabhulikhi&nbsp;yeNingizimu&nbsp;Afrika&nbsp;([[Léngua swazi|Swazi]]) | <center>Rephaboliki&nbsp;ya&nbsp;Afrika-Borwa&nbsp;([[seSotho de l norte]]) | <center>Rephaboliki&nbsp;ya&nbsp;Afrika&nbsp;Borwa&nbsp;([[seSotho de l sul]]) | <center>Rephaboliki&nbsp;ya&nbsp;Aforika&nbsp;Borwa&nbsp;([[Léngua tswana|Tswana]]) |<center>Riphabliki&nbsp;ra&nbsp;Afrika&nbsp;Dzonga&nbsp;([[Tsonga]]) | <center>Riphabu{{Unicode|ḽ}}iki&nbsp;ya&nbsp;Afurika&nbsp;Tshipembe&nbsp;([[Léngua benda|Benda]])</center>}} |nome_longo_cumbencional = República de la África de l Sul |preposiçon = de la |nome_t = África de l Sul |eimaige_bandeira = Flag of South Africa.svg |çcriçon_bandeira = Bandeira de la África de l Sul adotada passado la fin de l'apartheid |leg_bandeira = [[Bandeira de la África de l Sul|Bandeira]] |eimaige_brason = |çcriçon_brason = Brason d'armas de la África de l Sul |leg_brason = [[Brason d'armas de la África de l Sul|Brason d'armas]] |lema = <small>''!ke i: ǀxarra ǁke'' '''(ǀXan)'''<br />''Berskillende mense berenig'' ([[Léngua africáner|Africáner]])<br />[[Léngua pertuesa|Pertués]]: ''Dibersos pobos se únen.''</small> |hino = [[Hino nacional de la África de l Sul|National anthen of South Africa]] [[Fexeiro:South Africa National Anthen.ogg|center|''National Anthen of South Africa]] |gentílico = [[:wikt:sul-africano|sul-africano]](la)<br />austro-africano(la)<ref>[http://www.portaldalinguaportuguesa.org/andex.php?ation=gentelicos&search=%C1frica+de l+Sul Portal de la Léngua Pertuesa - Dicionário de Gentílicos i Chamadeiros]</ref> |localizaçon = South Africa - Location Map (2013) - ZAF - UNOCHA.svg |localizaçon_legenda = Localizaçon de la África de l Sul. |capital = [[Cidade de l Cabo]] ([[poder legislatibo|legislatiba]])<br />[[Pretória]] ([[poder eisecutibo|eisecutiba]])<br />[[Bloemfontein]] ([[poder judiciairo|judiciária]]) |latitude = 25°44′42″S |longitude = 28°11′25″I |maior_cidade = [[Joanesburgo]] |léngua_oufecial = {{Lista |title=[[Lénguas de la África de l Sul|11]] |[[Léngua anglesa|Anglés]]|[[Léngua africáner|Africáner]] |[[Léngua ndeble|Ndeble]] |[[SeSotho de l norte]]|[[SeSotho de l sul]]|[[Léngua suázi|Suázi/Suazi]]|[[Léngua chitsonga|XiTsonga/ ChiTsonga/ShiTsonga]]|[[Léngua setswana|seTswana]]|[[Léngua benda|Benda]]|[[Léngua xhosa|Xhosa]]|[[Léngua zulu|Zulu]]}} |tipo_gobierno = [[Persidencialismo|República persidencialista]] |títalo_líder1 = [[Aneixo:Lista de xefes de stado i de gobierno de la África de l Sul|Persidente]] |nome_líder1 = [[Jacob Zuma]] |títalo_líder2 = [[Bice-persidente]] |nome_líder2 = [[Kgalema Motlanthe]] |títalo_líder3 = Persidente de l Cunseilho Nacional de Porbíncias |nome_líder3 = M. J. Mahlangu |títalo_líder4 = Persidente de la Assemblé Nacional |nome_líder4 = Max Sisulu |títalo_líder5 = Persidente de l Tribunal Custitucional |nome_líder5 = Mogoeng Mogoeng |ne l_menistérios = |eibento_tipo = [[Andependéncia]] |eibento_nota = de l [[Reino Ounido]] |eibentos = |eibentos_datas = |eibento1 = [[Ounion Sul-Africana]] |eibento_data1 = [[31 de Maio]] de [[1910]] |eibento2 = [[Statuto de Westminster]] |eibento_data2 = [[11 de Dezembre]] de [[1931]] |eibento3 = [[República]] |eibento_data3 = [[31 de Maio]] de [[1961]] |eibento4 = |eibento_data4 = |eibento5 = |eibento_data5 = |eibento6 = |eibento_data6 = |eibento7 = |eibento_data7 = |data_antrada_UE = |ária_total = 1.221.037 |ária_pos = 25 |auga_pc = |ária_ourbana = |ária_ourbana_pos = |frunteira = [[Namíbia]], [[Botsuana]], [[Zimbábue]], [[Moçambique]], [[Suazilándia]] i [[Lesoto]] |populaçon_stimada_anho = 2015 |populaçon_estimada = 54.956.900 |populaçon_stimada_pos = 25 |populaçon_censo_anho = 2011 |populaçon_censo = 51.770.560 |populaçon_ourbana_pos = |populaçon_ourbana = |demog_densidade = 42,4 |densidade_pos = 169 |PIB_PPC_anho = 2011 |PIB_total = {{toltip|555,340 [[bilhones]]|555 340 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI">{{cite web|url=http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2011/02/weodata/weoret.aspx?pr.x=65&pr.y=1&sy=2009&ey=2016&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=199&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CLP&grp=0&la=|title=South Africa |publisher=[[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) |acessdate=20 de setembre de 2011}}</ref> |PIB_pos = 25 |PIB_per_capita = {{formatnun:10977}}<ref name="FMI"/> |PIB_per_capita_pos = 76 |PIB_nominal_anho = 2011 |PIB_nominal_total = {{toltip|422,037 [[bilhones]]|422 037 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI"/> |PIB_nominal_pos = 29 |PIB_nominal_per_capita = {{formatnun:8342}}<ref name="FMI"/> |PIB_nominal_per_capita_pos = 76 |Gini = 67,4<ref name="geni">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/andicator/SI.POB.GINI/ |title=Gini Andex |publisher=[[Banco Mundial]] |acessdate=2 de márcio de 2011}}</ref> |Gini_anho = 2006 |IDH_anho = 2012 |IDH = 0,629 |IDH_pos = 121 |IDH_catadorie = {{médio}}<ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/rdh-2013.pdf |títalo=Relatório de Zambolbimiento Houmano 2013 – Ascenson de l Sul: progresso houmano nun mundo dibersificado |eiditor=[[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]] (PNUD)|data=14 de márcio de 2013 |acessodata=15 de márcio de 2013}}</ref> |moeda = [[Rand]] |moeda_ISO = ZAR |fuso_horairo = Tiempo de l Sul de la África |defrença_UCT = +2 |fuso_horairo_DST = |defrença_UCT_berano = |DST_nota = |organizaçones = |código_paíç = ZA |tld = [[.za]] |código_telef = 27 |website_gobierno = |mapa = Sf-map.png |tamanho_mapa = 250px |rodapie = }} '''África de l Sul''', ouficialmente '''República de la África de l Sul''', ye un [[paíç]] localizado ne l stremo sul de la [[África]], antre ls [[ouceano]]s [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]],<ref name=safats>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/fats.htn|title=South Africa Fast Fats|publisher=SouthAfrica.anfo|month=April|year=2007|acessdate=2008-06-14}}</ref> cun 2.798 quilómetros de [[litoral]].<ref>{{cite web|url=http://www.samsa.org.za/|title=South African Maritime Safety Outhority|publisher=South African Maritime Safety Outhority|acessdate=2008-06-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2060.html|work=The World Fatbook|title=Coastline|publisher=CIA|acessdate=2008-06-16}}</ref> Ye ua [[democracie]] [[Parlamentarismo|parlamentar]], lemitado pula [[Namíbia]], [[Botsuana]] i [[Zimbábue]] al norte; [[Moçambique]] i [[Suazilándia]] la leste; i cul [[Lesoto]], un [[anclabe]] totalmente rodeado pul território sul-africano.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica .com/eb/article-9113829/LESOTHO|title=Ancyclopædie Britannica Online|publisher=Ancyclopædie Britannica, Anc.}}</ref> L paíç ye coincido por sue dibersidade de [[cultura]]s, [[léngua]]s i [[Religion|fés relegiosas]]. Onze [[Léngua oufecial|lénguas oufeciales]] son reconhecidas pula [[Custituiçon de la África de l Sul|Custituiçon]] de l paíç.<ref name=safats/> dues dessas lénguas son d'ourige [[Ouropa|ouropeia]]: l [[Léngua africáner|africáner]], ua léngua que se ouriginou percipalmente a partir de l [[Léngua nerlandesa|houlandés]] que ye falada pula maiorie de ls [[brancos]] i [[coloured]] sul-africanos, i l [[anglés sul-africano]]. L [[Léngua anglesa|anglés]] ye la léngua mais falada na bida pública oufecial i comercial, antretanto, ye solo l quinto [[léngua]] mais falado an casa.<ref name=safats/> Multiétnico, l paíç ten las maiores quemunidades de [[ouropeus]], [[andianos]] i [[Multirracial|multiétnicas]] de l [[África|cuntinente africano]]. Ambora 70% de la populaçon sul-africana seia [[Negros|negra]],<ref name=statssa-midyear2009>{{cite paper|url=http://www.statssa.gob.za/PublicationsHTML/P03022009/html/P03022009.html|title=Mid-year population stimates|bersion=2009|format=.html|publisher=Stats SA|outhor=Statistics South Africa|date=2009|acessdate=23 de maio de 2013}}</ref> ls habitantes son de defrentes grupos étnicos que falan [[lénguas bantas]], un de ls nuobe lénguas que ténen statuto oufecial.<ref name=safats/> Cerca dun quarto de la populaçon de l paíç stá [[Zamprego|zampregada]]<ref>[http://www.blomberg .com/apps/news?pid=20601116&sid=aoB7RbcZCRfU South Africa’s Unemployment Rate Ancreases to 23.5%]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i bibe cun menos de 1,25 dólar por die.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/medie/HDI_2008_EN_Tables.pdf|title=HDI|publisher=UNDP}}</ref> La África de l Sul ye ua [[democracie custitucional]], na forma dua [[república parlamentar]]; al cuntrairo de la maiorie de las repúblicas parlamentares, ls cargos de xefe de Stado i xefe de gobierno son mesclados nun [[Persidente de la África de l Sul|persidente]] dependente de l [[Parlamiento de la África de l Sul|parlamiento]]. Ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] i ye la maior eiquenomie de l cuntinente. Ye tamien nembro fundador de la [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU) i de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), para alhá de ser nembro de l [[Tratado de la Antártida]], de l [[Grupo de ls 77]], de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]], de l [[G8+5]] i ye ua de las naciones [[BRICS]]. == Stória == {{Artigo percipal|Stória de la África de l Sul}} {{Aneixo|Cronologie de la stória de la África de l Sul}} === Pré-stória === La África de l Sul cuntén alguns de ls mais antigos [[sítios arqueológicos]] i [[fóceles]] houmanos de l mundo.<ref>{{cite book|last=Wymer|first=John|coauthor=Singer, R|year=1982|title=The Middle Stone Age at Klasies Riber Mouth in South Africa|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-76103-7}}</ref><ref>{{cite web|title=Guide to Klasies Riber|page=11|year=2001|url=http://academic.sun.ac.za/archaeology/KRguide2001.PDF|outhor=Deacon, HJ|publisher=Stellenbosch University|acessdate=5 de setembre de 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/915|title=Fossil Homenid Sites of Sterkfontein, Swartkrans, Kromdraai, and Ambirones }}</ref> Bários restos fóceles fúrun recuperados a partir dua série de cabernas na porbíncia de [[Gauteng]]. La ária ye un [[Património Mundial]] pula [[UNESCO]] i fui chamada l ''[[Sítios cun fóceles d'hominídeos de Sterkfontein, Swartkranes, Kromdraai i alredores|Brício de la Houmanidade]]''. Ls locales ancluen [[Sterkfontein]], que ye un de ls mais ricos locales de fóceles hominíneas ne l mundo. Outros locales ancluen [[Swartkranes]], Caberna de Gondolin, [[Kromdraai]], Caberna Copers i Malapa. L purmeiro fócil d'hominídeo çcubierto na África, la ''[[Nino de Taung]]'' fui ancontrado acerca de la cidade de Taung, na porbíncia [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]], an 1924. Outros restos d'hominídeos fúrun recuperados a partir de sítos de [[Makapansgat]] an [[Limpopo]], Cornelia i Florisbad ne l [[Stado Libre]], Caberna Border an [[KwaZulu-Natal]], na ambocadura de l riu Klasies an Eastern Cape i Pinnacle Point, Eilandsfontein i Die Kelders caberna an Western Cape. Esses sítios andican que bárias speces de [[hominídeo]]s bebian na África de l Sul hai cerca de trés milhones d'anhos, antre eilhes l ''[[Australopithecus africanus]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculun/units/1979/6/79.06.02.x.html|title=Homenid Eibolution|publisher=Yale-New Haben Teachers Anstitute|outhor=Stephen P. Broker|acessdate=19 de júnio de 2008}}</ref> === Colonizaçon i andependéncia === {{Mais anformaçones|Guerra de ls Boers}} [[Fexeiro:Charles Bell - Jan ban Riebeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb|squierda|Pintura de la chegada de [[Jan ban Riebeck]] na [[Baía de la Mesa]] (por Charles Bell).]] [[Fexeiro:Charles Bell - Zoeloe-aanbal oup 'm Boerelaer - 1838.jpg|thumb|squierda|[[Zulus]] atacan un acampamiento [[bóer]] an febreiro de 1838.]] An 1652, un seclo i meio passado la [[çcubierta de la Rota Marítima de l Cabo]], la [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales]] fondou ua staçon d'abastecimiento que mais tarde benerie ser la [[Cidade de l Cabo]].<ref>{{cite web|url=http://courses.wcupa.edu/jones/s311/timeline/t-19saf.htn|title=African Story Timeline|publisher=West Chester University of Pennsylbania}}</ref> La Cidade de l Cabo tornou-se ua colónia británica an 1806. La colonizaçon ouropeia spandiu-se na década de 1820 culs [[Vóeres]] (quelonos d'ourige [[Países Baixos|Houlandesa]], [[Flamengo (pobo)|Flamenga]], [[Fráncia|Francesa]] i [[Almanha|Almana]]) anquanto ls quelonos [[Reino Ounido|Británicos]] se assentórun ne l norte i ne l leste de l paíç. Nesse período, cunflitos surgiran antre ls grupos Xhosa, Zulu i [[Afrikaner]]s que cumpetian por território. Durante la década de 1830, cerca de 12 mil [[bóeres]] (mais tarde coincido cumo ''[[Bortrekkers]]''), partiran de la [[Colónia de l Cabo]], adonde tenien sidos submetidos al [[Ampério Británico|cuntrole británico]]. Eilhes migrórun pa las regiones que mais tarde se tornarian [[Colónia de Natal|Natal]], Stado Libre de Ourange i Trasbaal. Ls bóeres fundórun la [[República Sul-Africana]] (atual [[Gauteng]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]] i porbíncias de l'oeste i de l norte) i l [[Stado Libre de Ourange]] (''Fre State''). La çcubierta de [[diamantes]], an 1867, i de [[ouro]], an 1884, ne l'anterior de l paíç ampeçou la "Reboluçon Mineral" i l'oumiento de l crecimiento eiquenómico i de l'eimigraçon. Esto antensificou la subjugaçon de ls pobos andígenas puls sul-africanos ouropeus. La luita para cuntrolar esses amportantes recursos eiquenómicos fui un fator decesibo nas relaçones antre ls ouropeus i ls natibos i tamien antre ls bóeres i ls [[británicos]].<ref>{{cite book|outhor=Williams, Garner F|title=The Diamond Mines of South Africa, Bol II|year=1905|publisher=B. F Buck & Co.|location=New York|pages=Chater XX|url=http://www.farlang .com/diamonds/williams_diamond_mines_2/page_285}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Las repúblicas bóeres rejistiran cun sucesso a las ambasones británicas durante la [[Purmeira Guerra de ls Bóeres]] (1880-1881) usando táticas de [[guerrilha]], que fúrun bien adatados a las cundiçones locales. Ls británicos buoltórun cun un númaro maior d'homes, cun mais spriéncia i cun ua nuoba stratégia na [[Segunda Guerra de ls Bóeres]] (1899-1902), mas sofrírun pesadas perdas durante ls cunflitos, anque tenéren sido ls bencedores. Drento de l paíç, las políticas anti-británicas antre brancos sul-africanos focában na andependéncia. Durante ls períodos coloniales houlandés i británico, la [[segregaçon racial]] era manjoritariamente anformal, anque alguas legislaçones tenéren sido promulgadas para cuntrolar l stablecimiento i la libre circulaçon de pobos natibos.<ref>{{cite book|last=Bond|first=Patrick|title=Cities of gold, townships of coal: essays on South Africa's new ourban cresis|publisher=Africa World Press|date=1999|pages=140|isbn=9780865436114}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cape of God Hope (South Africa). Parliament. House.|date=1906|title=Report of the Selet Committe on Location At|publisher=Cape Eiquipas Lemited|url=http://www.archibe.org/details/reportoftheselec00capeiala|acessdate=10 de maio de 2013}}</ref><ref>{{cite journal|coauthors=Godley, Godfrey Archibald, Welsh, William Thomson, Heimsworth, H. D|date=1920|title=Report of the Anter-departmental committe on the natibe pass laws|publisher=Cape Eiquipas Lemited, gobernment printers|pages=2}}</ref> Uito anhos passado la fin de la Segunda Guerra de ls Bóeres i passado quatro anhos de negociaçon, ua lei de l [[parlamiento británico]] (''Ato de la África de l Sul de 1909'') criou la [[Ounion Sul-Africana]] an 31 de maio de 1910. La Ounion era un [[Domínio (política)|domínio]] [[Ampério Británico|británico]] qu'ancluía las antigas [[Ampério colonial houlandés|colónias houlandesas]] de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i de [[Colónia de Natal|Natal]], bien cumo las repúblicas de l [[Stado Libre de Ourange]] i de Trasbaal.<ref>{{Cite EB1911|first=Frank Richardson |last=Canha |wstitle=South Africa |belume=25 |page=467}}</ref> La Lei de las Tierras de ls Natibos de 1913, restringiu seberamente la [[Propiadade pribada|propiadade de tierra]] por [[negros]]; nessa época ls natibos cuntrolában solo 7% de l território de l paíç. La cantidade de tierra reserbada pa ls pobos andígenas fui mais tarde ligeiramente oumentada.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/pages/chronology/thisday/1913-06-19.htn|title=Natibe Land At|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=19 de júnio de 1913}}</ref> Nas repúblicas Boer,<ref>{{cite journal|last=Great Britain Colonial Ouffice; Trasbaal (Colony). Gobiernor (1901–1905: Milner)|date=Janeiro de 1902|title=Papers relating to legislation affeting natibes in the Trasbaal|publisher=S Majesty's Stationery Ouffice|url=http://www.archibe.org/details/trasbaalpapersr00grea}}</ref> yá a partir de la Cumbençon de Pretória (Capítulo XXBI).<ref>{{cite book|last=De Billiers|first=John Abrahan Jacob|title=The Trasbaal|publisher=Xatto & Windus|location=London|year=1896|pages=30 (n46)|url=http://www.archibe.org/details/trasbaal00debi|acessdate=30 de júlio de 2009}}</ref> [[Fexeiro:ApartheidSignEnglishAfrikaanes.jpg|thumb|dreita|"''Fur use by white persones''" (an [[Léngua pertuesa|pertués]]: "Para uso de pessonas brancas") – placa de l'era de l ''[[apartheid]]''.]] An 1931, la Ounion tornou-se efetibamente andependiente de l [[Reino Ounido]], cula promulgaçon de l [[Statuto de Westminster]]. An 1934, l Partido Sul-Africano i l [[Partido Nacional (África de l Sul)|Partido Nacional]] se funden para formar l Partido Ounido, buscando la reconceliaçon antre ls [[africánder]]s i ls brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. An 1939, l partido se debede subre l'antrada de la Ounion na [[Segunda Guerra Mundial]] cumo ua aliada de l Reino Ounido, ua decison que ls seguidores de l Partido Nacional se oupusírun. An 1948, l Partido Nacional, fui eileito i chegou al poder. Esse grupo político reforçou la segregaçon racial, que yá tenie ampeçado sob l domínio colonial houlandés i británico. L Gobierno Nacionalista classeficou todos ls pobos an trés raças, cun dreitos i lemitaçones zambolbidas para cada ua. A minorie branca cuntrolaba la mui maior maiorie negra. La segregaçon legalmente anstitucionalizada quedou coincida cumo ''[[apartheid]]''. Anquanto a minorie branca sul-africana usufruía de l mais alto [[padron de bida]] de to la [[África]] (cumparable als de naciones de [[países zambolbidos]] oucidentales), la maiorie negra quedou an zbantaige an quaije todos ls aspetos, cumo renda, eiducaçon, habitaçon i spetatiba de bida. La [[Carta de la Libardade]], adotada an 1955 pula [[Aliança de l Cungresso]], eisigiu ua sociadade nó-racial i la fin de la çcriminaçon.<ref>Ber testo, an anglés, an [http://www.anc.org.za/ancdocs/story/charter.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (cunsultado an 29 de Agosto de 2009).</ref> === República === {{Mais anformaçones|Apartheid}} [[Fexeiro:CR Swart.jpg|thumb|squierda|upright|Charles Robberts Swart, l purmeiro Persidente de l Stado de la República África de l Sul.]] La África de l Sul abandonou la ''[[Commonwealth]]'' an 1961, na sequéncia dun referendo (adonde, oubbiamente, solo pudo participar la quemunidade branca) que ditou la proclamaçon de la [[república]]. Anque de l'ouposiçon drento i fura de l paíç, l gobierno mantebe l regime de l ''apartheid''. Ne l'ampeço de l seclo XX alguns países i anstituiçones [[Mundo oucidental|oucidentales]] ampeçórun a boicotar ls [[negócios]] cul paíç por causa de las sues políticas d'oupresson racial i de dreitos cebiles. Passado anhos de protestos anternos, atebismo i rebolta de sul-africanos [[negros]] i de sous aliados, finalmente, an 1990, l gobierno sul-africano ampeçou negociaçones que liebórun al çmantelamiento de las leis de çcriminaçon i a las eileiçones democráticas de 1994. L paíç anton aderiu a la [[Quemunidade de las Naciones]]. An 1983, ye adotada ua nuoba custituiçon que garante ua política de dreitos lemitados a las minories asiáticas, mas cuntina a scluir ls negros de l'eisercício de ls dreitos políticos i cebiles. La maiorie negra, antoce, nun tenie dreito de boto nin repersentaçon parlamentar. L partido branco dominante, durante l'era de l [[apartheid]], ye l Partido Nacional, anquanto la percipal ourganizaçon política negra era l [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que durante quaije 50 anhos fui cunsidrado eilegal. Mais tarde, an 1990, sob la liderança de l persidente [[F. W. de Klerk]], l gobierno sul-africano ampeça la çmantelar l sistema de l'apartheid, libertando [[Nelson Mandela]], líder de l ANC, i aceitando legalizar esta ourganizaçon, bien cumo outras antiapartheid. Ls passos seguintes ne l sentido de l'ounion nacional son dados an 1991. L'abiertura de las negociaçones antre ls repersentantes de todas las quemunidades, cul oubjetibo d'eilaborar ua Custituiçon democrática, marca la fin dua época perturbada na África de l Sul qu'ampeçou-se an 1948 i tubo sou fin an 1990, 42 anhos, época esta chamada de [[Apartheid]], que nua traduçon pa l pertués serie "[[segregaçon racial]]" [[Fexeiro:Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Eiquenomic Forun Annual Meting Dabos 1992.jpg|thumb|[[Frederik de Klerk]] i [[Nelson Mandela]] se cumprimentan ne l [[Fórun Eiquenómico Mundial]] de 1992.]] Ne l die 10 d'abril de 1993, un de ls percipales líderes de l mobimiento negro de la África de l Sul, Chris Hani, tombou bítima de dous tiros, delantre de la própia residéncia. L que sous assassinos nun prebiran ye qu'essa muorte acabarie por acelerar la fin de l'apartheid. Ne l mesmo anho, l gobierno i l'ouposiçon negra acordan ne ls macanismos que garantan la trasiçon para un sistema político nun çcriminatório. Ye criado un comité eisecutibo antermediairo, cun maiorie negra, para superbesionar las purmeiras eileiçones multipartidárias i multirraciales, i ye criado, tamien, un ourganismo que queda ancarregado d'eilaborar ua Custituiçon que garanta la fin de l Apartheid. An abril de 1994 son rializadas las [[Eileiçones persidenciales na África de l Sul an 1994|purmeiras eileiçones multirraciales de la stória sul-africana]]. L [[ANC]] ganha las eileiçones i [[Nelson Mandela]], formando un Gobierno d'ounidade nacional, torna-se l purmeiro persidente sul-africano negro. Ne l período pós-''apartheid'', l [[zamprego]] ten sido stremamente alto quanto l paíç ten lutado para lidar culas muitas mudanças. Anquanto muitos negros subiran pa las classes média i alta, la taxa global de zamprego de negros piorou antre 1994 i 2003.<ref name="sach3"/> La pobreza antre ls brancos, antes rala, oumentou.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/article/2008-04-18-zuma-surprised-at-leble-of-white-poberty |title=Zuma surprised at leble of white poberty&nbsp;— Carta eiletrónica & Guardian Online: The smart news source |publisher=Mg.co.za |date=18 d'abril de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> Para alhá desso, l'atual gobierno ten se sforçado para alcançar ua deciplina monetária i fiscal para garantir tanto la redistribuiçon de la riqueza quanto l [[crecimiento eiquenómico]]. Zde l gobierno liderado pul ANC tener assumido l poder, l [[Índice de Zambolbimiento Houmano]] (IDH) de l paíç diminuiu, anque tener oumentado progressibamente até meados de la década de 1990.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/countries/country_fat_shets/ty_fs_ZAF.html|title=South Africa|year=2006|publisher=United Nationes Debelopment Porgramme|work=Houman Debelopment Report|acessdate=28 de nobembre de 2007}}</ref> Alguns atribuen esto a la pandemia de [[HIV]]/[[SIDA]] i al fracasso de l gobierno an tomar medidas para anfrentar l porblema ne ls purmeiros anhos.<ref>{{cite web|url=http://www.salirr.org.za/wsc/pstory.htx?storyID=428|title=Ridicule suceds where leadership failed on SIDA|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=10 de nobembre de 2006}}{{dead link|date=Outubre de 2011}}</ref> An maio de 2008, motines deixórun mais de sessenta pessonas muortas.<ref name="Broke-on-Broke Biolence">{{cite web|url=http://www.slate .com/id/2193949/|title=Broke-on-Broke Biolence|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> L Centro pul Dreito a la Moradie contra Çpeijos stimou que mais de 100 mil pessonas fúrun spulsas de sues casas.<ref>{{cite web|url=http://www.abahlali.org/node/3612|title=COHRE statement on Xenophobic Attacks|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> Ls migrantes i refugiados que percuran asilo ne l paíç éran ls percipales albos, mas un terço de las bítimas era de cidadanos sul-africanos.<ref name="Broke-on-Broke Biolence"/> Nua pesquisa de 2006, l Porjeto de Migraçon Sul-Africao cuncluiu que ls sul-africanos son ls que mais se ouponen a l'eimigraçon an to l mundo.<ref>Jonathan Crush (ed), ''The Perfet Storn: Rialities of Xenophobia in Cuntemporary South Africa'', [http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305083736/http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf |date=2016-03-05 }}, Southern African Migration Porjet, Cape Town & Quen's University, Canada, 2006, p. 1</ref> An 2008, l [[Alto Comissariado de las Naciones Ounidas pa ls Refugiados]] stimou mais de 200 mil refugiados que recebírun asilo na África de l Sul, quaije quatro bezes mais de l que ne l'anho anterior. Essas pessonas benirun percipalmente de l [[Zimbábue]], ambora muitos tamien béngan de l [[Burundi]], [[República Democrática de l Cungo]], [[Ruanda]], [[Eiritreia]], [[Etiópia]] i [[Somália]]. La cuncorréncia an ampregos, ouportunidades de negócios, serbícios públicos i habitaçon lebou a ua tenson antre refugiados i las quemunidades que ls acuolhírun. Anque de la [[xenofobia]] inda ye un porblema ne l paíç, la bioléncia recente nun ten sido tan generalizada cumo fui einicialmente temido.<ref name="unhcr.org">{{cite web|outhor=United Nationes High Commissioner fur Refuges |url=http://www.unhcr.org/4cd96a569.html |title=UNHCR Global Appeal 2011&nbsp;– South Africa |publisher=UNHCR |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> == Geografie == {{Artigo percipal|Geografie de la África de l Sul}} [[Fexeiro:South Africa sat.jpg|thumb|squierda|[[Fexeiro de satélite]] de la África de l Sul (''[[The Map Library]]'').]] La África de l Sul stá localizada ne l stremo sul de l [[África|cuntinente africano]], cun ua region costeira que se stende por mais de 2500&nbsp;Km, sendo tamien banhada por dous ouceanos ([[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]]). Cun ua stenson territorial de 1 219 912&nbsp;Km². L paíç ye l 25.º maior de l mundo an ária. La África de l Sul ten ua paisaige bariada. Na parte oucidental, stende-se un grande [[praino]] cumpuosto an parte por [[zerto]] i an parte por pastaiges i [[sabana]]s, cortado pul curso de l [[riu Ourange]] i de l sou percipal afluente, l [[riu Baal|Baal]]. La sul, arguen-se las cordilheiras de l [[Karo]] i, la leste, l [[Drakensberg]], la maior cadeia muntanhosa de la África meridional, adonde queda l punto mais eilebado de l paíç ne l [[Mafadi]] cun 3450 metros, na [[frunteira África de l Sul-Lesoto]]. La norte, l curso de l [[riu Limpopo]] sirbe de frunteira cul [[Botsuana]] i l [[Zimbabué]]. L [[clima]] barie antre ua pequeinha zona de clima mediterránico, ne l stremo sul, na region de l Cabo, la çértico la noroiste. Ne l [[Drakensberg]] hai árias cun clima de muntanha i niebe ne ls puntos mais eilebados, quemumente ne l'ambierno. La maior cidade ye [[Joanesburgo]]. [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Bloemfontein]] i [[Pretória]] son outras cidades amportantes. L'admenistraçon oufecial (gobierno, tribunales, persidéncia i parlamiento) ancontra-se çpersa por [[Pretória]] (sede de l Poder Eisecutibo), [[Cidade de l Cabo]] (sede de l Poder Legislatibo) i [[Bloemfontein]] (sede de l Poder Judiciário). An 1998, atrabeç de la Lei m.º 118, fui criado l [[Cunseilho Sul-africano de Nomes Geográficos]], cul oubjetibo de propor la mudança de ls nomes de cidades, porbíncias i acidentes geográficos, sustituindo nomes an [[Léngua anglesa|Anglés]] i an [[Léngua africáner|Africáner]] por nomes baseados an lénguas africanas. Muitas altaraçones yá fúrun aprobadas, outras stan an studo. An brebe, las grandes cidades de l paíç poderán ser coincidas cumo [[Tshwane]] ([[Pretória]]), Nelson Mandela Bay ([[Port Eilizabeth]])<ref>[http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810014501/http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 |date=2011-08-10 }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref><ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref>, KwaKhangela ([[Durban]])<ref>[http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525 http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525] - Notificaçon de la mudança de l nome de Durban</ref>, [[Mangaung]] ([[Bloemfontein]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Bloemfontein muda para Thabure</ref>, eMonti ([[East London]]), Mbombela ([[Nelspruit]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Anformaçon subre la mudança de nome de Nelspruit</ref> i [[Polokwane]] (Pietersburg), dentre outras. === Clima === La África de l Sul ten, an giral, un [[clima temperado]], an parte por star rodeada puls ouceanos [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]] an trés lados, pula sue localizaçon climaticamente mais lebe ne l [[heimisfério sul]] i debido a la [[altitude]] média, que sobe de forma custante an direçon al norte (an direçon al eiquador) i mais pa l'anterior. Debido l'esta [[topografie]] bariada i pula anfluéncia oceánica, l paíç ten ua grande bariadade de zonas climáticas. [[Fexeiro:Hlalanathi, Northern Drakensberg.jpg|thumb|dreita|La cordilheira [[Drakensberg]], la mais alta cadeia de muntanhas de la África de l Sul.]] Las zonas climáticas barian, zde l [[zerto de l Namibe]] ne l noroiste al [[clima subtropical]] ne l leste, al longo de la frunteira cun [[Moçambique]] i cul Ouceano Índico. De l leste, a tierra sobe debrebe subre ua [[scarpa]] de muntanha an direçon al praino anterior coincida cumo Highbeld. Ambora la África de l Sul seia classeficada cumo [[Clima semiárido|semiárida]], hai ua bariaçon cunsidrable ne l clima, bien cumo na topografie. L stremo sudoeste ténen un clima mui semelhante al de l [[Mediterráneo]], cun [[ambierno]]s chubiosos i beranos calientes i secos, qu'acuolhe l famoso [[bioma]] ''[[Fynbos]]'' de [[pastaige]] i [[mata]]. Essa ária tamien porduç la maior parte de l [[bino]] na África de l Sul. Esta region tamien ye particularmente coincida por sou bento, que sopra antermitente por quaije to l'anho. La fuorça deste bento torna l [[Cabo de la Buona Sperança]] specialmente traiçoeiro pa ls marinheiros, causando muitos [[afogamiento]]s. Mais la leste, na cuosta sul, la precipitaçon ye çtribuída mais uniformemente al longo de l'anho, porduzindo ua paisaige berde. Esta ária ye coincida popularmente cumo la ''Rota de ls Jardines''. La porbíncia de [[Stado Libre]] ye particularmente praina debido al fato de star centralizada ne l praino. Ne l norte de l [[riu Baal]], l Highbeld torna-se melhor regado i nun spurmenta stremos de calor subtropical. [[Joanesburgo]], ne l centro de l Highbeld, stá an 1.740 [[metro]]s i recibe ua precipitaçon anual de 760 [[milímetro]]s. Ls ambiernos nesta region son frius, ambora la [[niebe]] seia rala. Las altas muntanhas [[Drakensberg]], que forman la scarpa sudeste de l Highbeld, ouferecen ouportunidades lemitadas de [[squi]] ne l'ambierno. L lugar mais friu na África de l Sul ye [[Sutherland]], ne l'oeste de las muntanhas Roggebeld, adonde las temperaturas d'ambierno puoden alcançar -15 °C. L'anterior perfundo ten la temperaturas mais eilebadas: la temperatura de 51,7&nbsp;°C fui registrada an 1948 ne l Cabo de l Norte Kalahari acerca de [[Upington]].<ref>{{cite web|url=http://www.safrica.anfo/ess_anfo/sa_glance/geography/geography.htn|title=SouthAfrica.anfo: South Africa's geography}}</ref> [[Fexeiro:Table Mountain fron Table Bay.jpg|thumb|800px|centro|La [[Muntanha de la Mesa]], bista de la [[Baía de la Mesa]], ua amportante atraçon turística de la region de la [[Cidade de l Cabo]].]] === Biodibersidade === [[Fexeiro:Eilephant (Loxodonta Africana) 01.jpg|thumb|dreita|[[Alifante-africano]] ne l [[Parque Nacional Kruger]].]] La África de l Sul assinou la [[Cumbençon subre Dibersidade Biológica]] an 4 de júnio de 1994 i tornou-se ua parte de la cumbençon an 2 de nobembre de 1995.<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.ant/cumbention/parties/list/ |title=List of Parties |date=|acessdate=8 dezembre de 2012}}</ref> L paíç porduziu mais tarde ua Stratégia Nacional de Biodibersidade i un Praino de Açon, que fui recebido pula cumbençon an 7 de júnio 2006.<ref name="cbd.ant">{{cite web|url=http://www.cbd.ant/doc/world/cn/cn-nbsap-01-p1-en.pdf |title=South Africa's National Biodibersity Strategy and Ation Plan |date=|acessdate=10 de dezembre de 2012}}</ref> L paíç stá an sesto lugar antre ls dezessete [[países megadibersos]] de l mundo.<ref>{{cite web|url=http://wayback.archibe.org/web/20101101120514/http://anstitutoaqualung .com.br/anfo_biodibersidade23.html |title=Biodibersity of the world by countries |publisher=Anstitutoaqualung .com.br |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> Einúmaros [[mamífero]]s son ancontrados na region de las [[sabana]]s, cumo [[Lion|liones]], [[leopardos]], [[Rinoceronte-branco|rinocerontes-brancos]], [[Cunnochaetes taurinus|gnus-azules]], [[cudo]]s, [[ampala]]s, [[hiena]]s, [[heipopótamo]]s i [[girafa]]s. La maior parte de la ária de sabana queda ne l nordeste de l paíç, cumo ne l [[Parque Nacional Kruger]] i na Reserba Mala Mala, bien cumo ne l stremo norte de la Biosfera Waterberg. La África de l Sul abriga muitas [[speces andémicas]], cumo l criticamente amenaçado [[Bunolagus monticularis|coneilho-bosquímano]] (''Bunolagus monticularis''), de l [[Karo]]. [[Fexeiro:Weskus Nasionale Park.jpg|thumb|squierda|Campo de flores ne l Parque Nacional West Coast.]] Nun hai nanhue stimatiba recente subre l númaro de speces de [[fungo]]s registradas na África de l Sul. Até 1945, mais de 4.900 speces de fungos (ancluindo las speces formadoras de [[patrielha]]) tenien sido registradas<ref>{{cite doi|10.3114/si.55.1.1}}</ref> i, passado mais de 60 anhos de sploraçon adicional, esse númaro tende a ser mui mais eilebado. An 2006, l númaro total de tipos de fungos qu'eisisten na África de l Sul fui cunserbadoramente stimado an cerca de 200 mil especes, mas essa stimatiba nun lebou an cunta fungos associados a ansetos.<ref>{{cite pmid|18490969}}</ref> Se stubir correta, anton l númaro de fungos de la África de l Sul supera l de speces de plantas. Pul menos an alguns de ls percipales ecossistemas sul-africanos, un percentual stremamente eilebado de fungos son altamente specíficos de las plantas nas quales ocorren.<ref>Marincowitç, S.; Crous, P.W.; Groenewald J.Z. and Wingfield, M.J. (2008) [http://fabiserb.up.ac.za/webresources/pdf/02ccd42960c651fba2ee15dd3c180b.pdf ''Microfungi ocurring on Proteaceae in the fynbos.'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} CBS Biodibersity Series 7.</ref> L númaro de fungos sul-africanos que son andémicos i l númaro de ls que stan an peligro dében, antoce, ser mui mais eilebado que l númaro de plantas amenaçadas. La stratégia de biodibersidade de l paíç i l praino d'açon nun mencionan ls fungos.<ref name="cbd.ant"/> Cun mais de 20 mil speces de plantas defrentes, ó cerca de 10% de todas las speces begetales coincidas na Tierra, la África de l Sul ye particularmente rica an dibersidade de plantas. L bioma predominante na África de l Sul ye la [[pradarie]], adonde la cobertura begetal ye dominada por defrentes [[gramínea]]s, arbustos baixos i arbles de [[acácia]]. La begetaçon torna-se inda mais scassa ne l noroiste, debido a la baixa [[plubiosidade]]. Eesisten bárias speces de suculentas qu'armazenan auga, cumo las [[aloe]]s i [[euphorbia]]s na ária seca de Namaqualand. Las pradaries lentamente se trasforman nun mato alto de [[cerrado]] ne l nordeste de l paíç, cun un crecimiento mais denso. Hai un númaro seneficatibo de [[baobá]]s nesta ária, acerca de la stremidade norte de l Parque Nacional Kruger.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica-trable.net/pages/i_plants.htn |title=Plants and Begetation in South Africa |publisher=Southafrica-trable.net |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> == Demografie == {{Artigo percipal|Demografie de la África de l Sul}} [[Fexeiro:South Africa population density map.sbg|thumb|Mapa de la [[densidade populacional]] na África de l Sul. {{debedir an colunas}} {{legenda|#ffffc|&lt;1 /Km<sup>2</sup>}} {{legenda|#ffeda0|1–3 /Km<sup>2</sup>}} {{legenda|#fed976|3–10 /Km<sup>2</sup>}} {{legenda|#feb24c|10–30 /Km<sup>2</sup>}} {{legenda|#fd8d3c|30–100 /Km<sup>2</sup>}} {{legenda|#fc4e2a|100–300 /Km<sup>2</sup>}} {{legenda|#e31a1c|300–1000 /Km<sup>2</sup>}} {{legenda|#bc0026|1000–3000 /Km<sup>2</sup>}} {{legenda|#800026|&gt;3000 /Km<sup>2</sup>}} {{debedir an colunas fin}} ]] África de l Sul ye ua nacion de cerca de 50 milhones de pessonas de dibersas ouriges, [[cultura]]s, [[léngua]]s i [[religiones]]. L radadeiro [[censo]] fui rializado an 2011 i l próssimo será an 2021. L ''Statistics South Africa'' classefica la populaçon an cinco catadories [[Raças houmanas|raciales]] pulas quales las pessonas puoden se classeficar.<ref name="Census2001">[http://www.statssa.gob.za/census01/html/default.asp Census 2001]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Statistics South Africa.</ref> Ne l meio de l'anho 2009 ls balores stimados para essas catadories fúrun [[negros]] cun 79,3%, [[brancos]] cun 9,1%, [[coloured]] (mestiços) cun 9,0% i andianos i asiáticos cun 2,6% de la populaçon.<ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022009.pdf|title=Midyear population stimates: 2009|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 February 2010}}</ref> La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]:<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. L paíç ten ua populaçon manjoritariamente [[Cristandade|crestiana]]. Mesmo cul crecimiento populacional de la África de l Sul na radadeira década<ref name="Census2001"/><ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/Publicationes/CS2007Basic/CS2007Basic.pdf|title=statssa.gob.za|format=PDF}}</ref> (percipalmente debido a la [[eimigraçon]]), l paíç tenie ua taxa de crecimiento populacional anual de -0,501% an 2008 (st. [[CIA]]), ancluindo l'eimigraçon.<ref>{{cite web|url=http://www.xist.org/earth/pop_growth.aspx|title=The demographic status of the world's population|work=Global Statistics|publisher=GeoHibe}}</ref> La CIA stima que la populaçon an 2009 na África de l Sul tenga ampeçado a crecer outra beç, a ua taxa de 0,281%.<ref>https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La África de l Sul ye l lar de cerca de 5 milhones de [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]], ancluindo cerca de 3 milhones de [[Zimbábue|zimbabuanos]].<ref>{{cite web|url=http://www.iht .com/articles/2008/05/23/africa/23saf.php|title=Anti-eimmigrant biolence spreads in South Africa, with attacks reported in Cape Town}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky .com/skynews/article/0,,30200-1277808,00.html|title=Scape Fron Mugabe: Zimbabwe's Sodus}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?ArticleId=1518-25_2035097|title=More eillegals set to flod SA}}</ref> Ua série de motines anti-eimigrantes acunteciu na África de l Sul an 11 de maio de 2008.<ref name="bbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7396868.stn|title=South African mob kills migrants|publisher=BBC|acessdate=2008-05-19 | date=2008-05-12}}</ref><ref>{{cite news|outhor=Barry Bearak|title=Eimmigrants Fleing Fury of South African Mobs|date=23 May 2008|work=New York Eiquipas|url=http://www.nytimes .com/2008/05/23/world/africa/23safrica.html?_r=1&ref=africa&oref=slogin|acessdate=2008-08-05}}</ref> África de l Sul abriga ua cunsidrable populaçon de [[refugiados]] i requerentes de [[Dreito d'asilo|asilo]]. Segundo la ''World Refuge Surbey 2008'', publicado pul Comité stadunidense para Refugiados i Eimigrantes, esta populaçon era d'aprossimadamente 144.700 pessonas an 2007.<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Grupos de refugiados i requerentes d'asilo que soman mais de 10.000 pessonas ancluídas de l Zimbábue (48.400), [[República Democrática de l Cungo]] (24.800) i [[Somália]] (12.900).<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Estas populaçones bebian percipalmente an [[Joanesburgo]], [[Pretória]], [[Durban]], [[Cidade de l Cabo]] i [[Port Eilizabeth]].<ref name="World Refuge Surbey 2008">{{cite news|title=World Refuge Surbey 2008|publisher=U.S. Committe fur Refuges and Eimmigrants|date=2008-06-19|url=http://www.refuges.org/surbey}}</ref> Assi cumo an muitos países africanos, la África de l Sul ben spurmentando ua "[[fuga de cérebros]]" ne ls radadeiros 20 anhos. Esso acraditado cumo potencialmente prejudicial pa l'eiquenomie regional,<ref>{{cite web|url=http://jae.oxfordjournals.org/cgi/cuntent/abstrat/13/suppl_2/ii15 |title=World Bank, IMF study 2004 |doi=10.1093/jae/ejh042 |publisher=Jae.oxfordjournals.org |date=2004-12-03 |acessdate=2010-05-30}}</ref> i ye quaije cierta mente prejudicial pa l bien-star de la maiorie de las pessonas que dependen de l'anfra-strutura de salude, tenendo an cunta l'eipidemia de [[HIB]]/[[SIDA]].<ref>{{cite web|url=http://www.eiquinetafrica.org/bibl/docs/heialthpersonnel.pdf |title=Heialth Personnel in Southern Africa: Cunfronting maldistribution and brain drain |format=PDF |date= |acessdate=2010-05-30}}</ref> La fuga de cérebros na África de l Sul tende a demunstrar cuntornos raciales (naturalmente, dado l legado de çtribuiçon de cumpeténcias de la África de l Sul) i ten, antoce, resultado an grandes quemunidades de brancos sul-africanos ne l sterior.<ref>''[http://www.eilo.org/public/anglish/protetion/migrant/download/amp/amp52e.pdf Skilled Labour Migration fron Debeloping Countries: Study on South and Southern Africa]'', Haron Bhorat eit al. 2002. Anternational Migration Porgramme, Anternational Labour Ouffice, Geneba.</ref> {{Cidades mais populosas de la África de l Sul}} === Religion === [[Fexeiro:Graaff-Reinet GR3.jpg|thumb|upright|squierda|Eigreija an [[Graaff-Reinet]].]] D'acuordo cul censo nacional de 2001, ls [[Cristandade|crestianos]] repersentában 79,7% de la populaçon de l paíç. Esso anclui crestianos zion (11,1%), [[Pentecostalismo|pentecostales]] ([[Mobimiento Carismático|carismáticos]]) (8,2%), [[Catolicismo|católicos romanos]] (7,1%), [[Metodismo|metodistas]] (6,8%), [[Eigreija Reformada Nerlandesa|houlandeses reformados]] (6,7%), [[Anglicanismo|anglicanos]] (3,8%); nembros d'outras eigreijas crestianas repersentában outros 36% de la populaçon. Ls [[Eislana|muçulmanos]] repersentan 1,5% de la populaçon, [[Hinduísmo|hindus]] cerca de 1,3%, i [[Judaísmo|judius]] 0,2%. 15,1% nun tenie qualquiera feliaçon relegiosa, 2,3% tenie outra religion i 1,4% nun stában specificados.<ref name=fatbook/><ref name="state.gob">{{cite web|url=http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2005/51496.htn|title=South Africa - Setion I. Religious Demography|publisher=U.S. Department of State|acessdate=2006-07-15}}</ref><ref>Fur la çcussion of Church membership statistics in South Africa please refer to Forster, D. "God's mission in our cuntext, heialing and trasforming respunses" in Forster, D and Bentley, W. ''Methodisn in Southern Africa: La celebration of Wesleyan Mission''. Kemton Park. AcadSA publishers (2008:97-98)</ref> Eigreijas Andígenas Africanas éran ls maiores antre ls grupos crestianos. Acradita-se que muitas de las pessonas qu'alegórun tener nanhue afeliaçon cun qualquiera religion ourganizada, respeitan las [[Religiones tradecionales africanas|religiones tradecionales andígenas]]. Muitos pobos ténen práticas relegiosas [[Sincretismo|sincréticas]], cumbinando anfluéncias crestianas i andígenas.<ref name="DoS">[http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2006/71325.htn Department of State]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, USA.</ref> Nun hai nanhue eibidéncia de que l [[eislana]] tenga tenido cuntato culs pobos [[zulu]], [[swazi]] ó [[xhosa]] de la cuosta leste, antes de l'era colonial. Muitos sul-africanos muçulmanos son çcritos cumo mestiços, nomeadamente na porbíncia de [[Cabo Oucidental]], specialmente aqueilhes cujos ancestrales benirun cumo scrabos de l [[arquipélago andonésio]] (ls [[Malaio de l Cabo|malaios de l Cabo]]). Outros son çcritos cumo andianos, nomeadamente an [[KwaZulu-Natal]], ancluindo aqueilhes cujos antepassados benirun cumo comerciantes de l [[sul de la Ásia]]; eilhes ténen sido acumpanhados por outros pobos d'outras partes de la [[África]], assi cumo [[brancos]] ó [[negros]] naturalizados sul-africanos. Sul-africanos muçulmanos afirman que sue [[fé]] ye la [[religion]] que mais crece an cumberson ne l paíç.<ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor .com/2002/0110/p13s1-woaf.html|title=In South Africa, many blacks cumbert to Eislan}}</ref> La populaçon [[hindu]] fui purmeiramente stablecida durante l período colonial británico, mas depuis las óndias d'eimigraçon de la [[Índia]], tamien ténen cuntribuíran pa l'oumiento dessa populaçon. La maiorie de ls Hindus son etnicamente de l Sul de la Ásia. Outras religiones minoritárias na África de l Sul son [[sikhismo]], l [[jaenismo]] i la [[Fé Bahá'í]].<ref name="state.gob"/> === Lénguas === {{Artigo percipal|Lénguas de la África de l Sul}} [[Fexeiro:South Africa dominant language map.sbg|thumb|dreita|Mapa mostrando las percipales [[lénguas de la África de l Sul]]. {| width=100% |- | valign=top | {{legenda|#8dd3c7|[[Léngua africáner|Africáner]]}} {{legenda|#ffffb3|[[Léngua anglesa|Anglés]]}} {{legenda|#bebada|[[Léngua ndeble|Ndeble]]}} {{legenda|#fb8072|[[Léngua xhosa|Xhosa]]}} {{legenda|#80b1d3|[[Léngua zulu|Zulu]]}} {{legenda|#fdb462|[[SeSotho de l norte]]}} | valign=top | {{legenda|#b3de69|[[SeSotho de l sul]]}} {{legenda|#fcde5|[[Léngua tswana|Tswana]]}} {{legenda|#bc80bd|[[Léngua swazi|Swazi]]}} {{legenda|#cebc5|[[Léngua benda|Benda]]}} {{legenda|#ffed6f|[[Léngua tsonga|Tsonga]]}} {{legenda|#d0d0d0|Nanhue dominante}} |}]] La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]: [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. An númaro de lénguas ouficias, l paíç ye l terceiro, solo atrás de la [[Bolíbia]] i de la [[Índia]]. Anque todas las lénguas séren formalmente eiguales, alguas lénguas son faladas mais de l qu'outras. D'acuordo cul Censo Nacional de 2001, las trés lénguas mais faladas an casa son l zulu (23,8%), l xhosa (17,6%) i l'africáner (13,3%). Nun oustante l fato de que l'anglés ye reconhecida cumo la léngua de l comércio i de la ciéncia, sendo falada an casa por solo 8,2% de ls sul-africanos an 2001, ua percentaige inda menor de l qu'an 1996 (8,6%).<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref><ref name="Census2001"/> L paíç tamien reconhece uito outros lénguas nó-oufeciales: [[Léngua fanagalo|fanagalo]], [[khwe]], [[Léngua lobedu|lobedu]], [[Léngua nama|nama]], [[Léngua ndeble de l norte|ndeble de l norte]], [[Léngua phuti|phuthi]], [[Lénguas khoisan|san]] i la [[léngua gestual sul-africana]]. Estas lénguas nó-oufeciales puoden ser outelizadas an detreminadas outelizaçones oufeciales an árias lemitadas, adonde fui detreminado qu'essas lénguas son predominantes. Inda assi, sues populaçones nun son seneficadamente grandes para eisigir l reconhecimiento nacional. Muitas de las lénguas "nun oufeciales" de ls pobos [[san]] i [[khoikhoi]] possuen [[dialeto]]s regionales que se stenden an direçon al norte de la [[Namíbia]] i de [[Botsuana|Botswana]], para alhá d'outros lugares. Esses pobos, que son ua populaçon fesicamente çtinta d'outros africanos, ten sue própia eidantidade cultural cun base an sues sociadades de [[caçadores-coletores]]. Eilhes ténen sido marginalizados, an grande medida, i muitas de las sues lénguas. Muitos sul-africanos brancos tamien falan outras lénguas ouropeias, tales cumo [[Léngua pertuesa|pertués]] (falado tamien por [[angola]]ne ls i [[Moçambique|moçambicanos]] negros), [[Léngua almana|alman]] i [[Lhéngua griega|griego]], ambora alguns asiáticos i andianos na África de l Sul falan lénguas asiáticas, cumo l [[Léngua tamil|tamil]], [[Léngua hindi|hindi]], [[léngua guzerate|guzerate]], [[Léngua urdu|urdu]] i [[Léngua telugu|telugu]]. L [[Lhéngua francesa|francés]] ye inda falada puls franceses sul-africanos, specialmente an lugares cumo la ''[[Franschhoek]]'', adonde eisisten muitos sul-africanos d'ourige francesa. === Cumposiçon étnica === L ''Statistics South Africa'' define cinco catadories raciales pulas quales las pessonas puoden se classeficar ne l censo. Las stimatibas de l censo de 2011 para estas catadories fui [[negros]] africanos cun 79,2%, [[brancos]] cun 8,9%, ''[[coloured]]'' (mestiço) cun 8,9%, andiano ó asiático cun 2,5% i outros/nun specificado cun 0,5%. L purmeiro censo na África de l Sul, feito an 1911, mostrou que ls brancos repersentában 22% de la populaçon; esse númaro caiu para 16% de la populaçon an 1980.<ref>{{Cite book | outhor = Study Commission on U.S. Policy toward Southern Africa (U.S.) | title = South Africa: eiquipa running out: the report of the Study Commission on U.S. Policy Toward Southern Africa | url = http://books.gogle .com/books?id=sq43lnbklEUC&pg=PA42 | publisher = University of California Press | year = 1981 | page = 42 | isbn = 0-520-04547-5 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Fexeiro:South Africa dominant population group map.sbg|thumb|dreita|Grupos populacionales dominantes na África de l Sul. {{debedir an colunas}} {{legenda|#fb8072|Africanos negros}} {{legenda|#8dd3c7|''Coloured'' (multirraciales)}} {{legenda|#80b1d3|Andianos ó asiáticos}} {{legenda|#ffffb3|Brancos}} {{legenda|#bebada|Nanhun dominante}} {{debedir an colunas fin}}]] De loinge, la maior parte de la própia populaçon ye classeficada cumo "africana" ó "negra", mas esse grupo populacional nun ye culturalmente i/ó lenguisticamente homogéneo. Ls percipales grupos étnicos negros ancluen ls [[zulus]], [[xhosas]], [[basothos]] (basotho de l sul), [[SeSotho de l norte|bapedi]] (basotho de l norte), [[Benda (África de l Sul)|bendas]], [[tswanas]], [[tsongas]], [[suázis]] i [[ndeble]]s, ls quales falan las [[lénguas bantu]]. La populaçon ''[[coloured]]'' (multirraciales) stá cuncentrada percipalmente na region de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i ben dua cumbinaçon d'ouriges étnicas, cumo ls [[brancos]], [[khoi]]s, [[san]]s, [[griqua]]s, [[chineses]] i [[malaios]].<ref name="khenr">{{cite book|outhor=Kristin Heinrard|title=Minority Protetion in Post-Apartheid South Africa: Houman Rights, Minority Rights, and Self-Detremination|url=http://books.gogle .com/books?id=HOA6qPDtjOAC&pg=PA43|year=2002|publisher=Grenwod Publishing Group|isbn=978-0-275-97353-7|page=43}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls sul-africanos brancos son percipalmente çcendentes de [[houlandeses]], [[almanes]], [[franceses]] [[huguenote]]s, [[británicos]] i outros quelonos [[ouropeus]] i [[judius]].<ref name="khenr"/><ref name="lbr">{{cite book|outhor1=James L. Gibson|outhor2=Amanda Gouws|title=Obercoming Antolerance in South Africa: Spurments in Democratic Persuasion|url=http://books.gogle .com/books?id=zJZ3_bD_EIQC&pg=PA36|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-67515-4|page=36}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cultural i lenguisticamente, eilhes son debedidos an [[africánder]]s, que falan [[africáner]], i ls grupos de brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. La populaçon branca ten diminuído, debido a la baixa [[taxa de natalidade]] i a la [[eimigraçon]]; antre ls fatores qu'anfluen na decison dessa populaçon d'eimigrar, muitos citan l'eilebada taxa de [[criminalidade]] i las políticas de [[açon afirmatiba]] de l gobierno.<ref name="Unisa">{{cite web|url=http://www.unisa.ac.za/default.asp?Cmd=BiewContent&CuntentID=13537 |title=the new great trek- the story of south africa's white sodus |publisher=Unisa.ac.za |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref><ref name="Quen's U">{{cite web|outhor=User2 |url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy23.htn |title=Policy Series |publisher=Quensu.ca |date=7 d'outubre de 1997 |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Zde 1994, aprossimadamente 440 mil sul-africanos brancos eimigrórun permanentemente de l paíç.<ref name=StatsSAPopulation2010>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022010.pdf|title=Midyear population stimates: 2010|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 de júlio de 2010}}</ref> Anque de ls eilebados nibles d'eimigraçon, alguns eimigrantes ouropeus se anstalórun ne l paíç nesse período. Até 2005, stima-se que 212 mil cidadanos británicos stában residindo na África de l Sul. Até 2011, esse númaro puode tener crecido para 500 mil.<ref>{{cite web|title=Britones lebing in SA to enjoy royal wedding|url=http://wayback.archibe.org/web/20120121075711/http://www.eyewitnessnews.co.za/articleprog.aspx?id=64734 | publisher=Eyewitness News|date =28 d'abril de 2011}}</ref> Alguns [[Zimbábue|zimbabuanos]] brancos eimigrórun pa la África de l Sul. Alguns de ls nembros mais nostálgicos de la quemunidade son coincidos na cultura popular cumo "''Whenwes''", por causa de la frase ''when we were in Rhodesie''... ({{lang-t|''quando stábamos na Rodésia''...}}), qu'eilhes questuman dezir al relembrar sues bidas na antiga [[Rodésia]].<ref name="New Anternationalist">{{cite web|url=http://www.newint.org/issue155/briefly.htn|title=Rhodie oldies|year=1985|acessdate=29 d'outubre de 2007|work=[[New Anternationalist]]}}</ref> La populaçon [[Andianos|andiana]] chegou a la África de l Sul cumo trabalhadores cuntratados para trabalhar nas plantaçones d'açúcar an [[KwaZulu-Natal|Natal]] ne l final de l seclo XIX i ampeço de l seclo XX.<ref name="khenr"/> Eilhes benirun de defrentes partes de l [[subcontinente andiano]], seguian religiones defrentes i falában lénguas çtintas.<ref name="khenr"/> Un grabe çtúrbio antre andianos i zulus eclodiu an 1949 na cidade de [[Durban]].<ref>{{cite web|url=http://www .ptheindianstar .com/andex.php?uan=5786 |title=Current Africa race riots like 1949 anti-Andian riots: menister |publisher=Theindianstar .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Eesiste tamien un grupo seneficatibo de sul-africanos [[chineses]] (cerca de 100 mil pessonas) i [[bietnamitas]] (cerca de 50 mil pessonas). An 2008, l Superior Tribunal de Pretória determinou que ls sul-africanos chineses que chegórun al paíç antes de 1994 debian ser reclassificados cumo ''mestiços''. Cumo resultado desta decison, cerca de 12 a 15 mil<ref>{{cite web|last=Conason |first=Joe |url=http://www.salon .com/tech/htww/2008/06/19/chinese_declared_black/ |title=Chinese declared black |publisher=Salon .com |date=19 de júnio de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> de ls cidadanos etnicamente chineses que chegórun antes de 1994 (l que repersenta de 3% a 5% de l total de la populaçon chinesa ne l paíç), será capaç de se beneficiar de políticas d'eigualdade racial de l gobierno.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article4168245.ece We agre that you are black, South African court tells Chinese], The Eiquipas</ref> === Porblemas sócio-eiquenómicos === {{Artigo percipal|Criminalidade na África de l Sul|Cunflitos xenófobos na África de l Sul an 2008}} [[Fexeiro:Soweto township.jpg|thumb|squierda|[[Vairro de lata]] an [[Soweto]], [[Joanesburgo]].]] Segundo ua pesquisa pa l período 1998-2000 eilaborada pula [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]]s i an purmeiro para [[assalto]]s i [[stupro]]s ''[[per capita]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1|title=NationMaster: South African Crime Statistics}}</ref> Las statísticas oufeciales mostran que 52 pessonas son assassinadas todos ls dies na África de l Sul.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article6818096.ece Persecuted white South African Brandon Huntley made anternational race refuge]. Eiquipas Online. Setember 3, 2009.</ref> L númaro relatado de stupros por anho ye de 55.000<ref>[http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1674391,00.html?xid=fed-cnn-topics Behind South Africa's Reggae Murder]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Eiquipa. Otober 22, 2007.</ref> i stima-se que 500 mil stupros son cometidos anualmente ne l paíç.<ref>"[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=84909 SOUTH AFRICA: One in four men rape]". [[IRIN]] Africa. June 18, 2009.</ref> L total de crimes ''per capita'' ye l 10º antre ls 60 países ne l cunjunto de dados. L stupro ye un porblema quemun na África de l Sul, nua pesquisa de 2009 un an cada quatro homes sul-africanos admitiran tener stuprado alguien.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8107039.stn | work=BBC News | title=South African rape surbey shock | date=2009-06-18 | acessdate=2010-05-23}}</ref> Un an cada trés de las 4.000 mulhieres anquiridas pula Quemunidade de la Anformaçon, Capacitaçon i Trasparéncia dixe que tenie sido biolada ne l'anho passado.<ref name=bbc1>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/258446.stn |title=South Africa’s rape shock |publisher=BBC News |date=1999-01-19 |acessdate=2010-05-30}}</ref> La África de l Sul ten ua de las maiores ancidéncias de stupros de ninos i bebés ne l mundo.<ref name=eiquipa>{{cite web|last=Perry |first=Alex |url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1680715,00.html?xid=fed-yaho-full-world |title=Ouprah scandal rocks South Africa |publisher=Eiquipa .com |date=2007-11-05 |acessdate=2010-05-30}}</ref> Nun liebantamiento rializado antre 1.500 ninos scolares ne l ''[[township]]'' de [[Soweto]], un quarto de todos ls ninos antrebistados dezírun que "''jackrolling''", un termo para stupro an grupo, era algo dibertido.<ref name=bbc1/> La classe média de l paíç busca sigurança an [[Cundomínio cerrado|cundomínios cerrados]]. Muitos [[eimigrante]]s de la África de l Sul tamien afirman que l crime fui un grande motibador para eilhes saíren de l paíç. L crime contra la quemunidade agrícola cuntina a ser un grande porblema.<ref>{{cite news|url=http://www .ptimesonline.co.uk/tol/life_and_style/article694534.ece|title=Farms of fear|publisher=The Eiquipas Online|date=2 April 2006 | location=London | acessdate=2010-05-23}}</ref> Outro porblema anfrentado pul paíç ye la fuorte [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade social i eiquenómica]]; las cidades sul-africanas [[Buffalo City]], [[Johannesburgo]] i [[Ekurhuleni Municipalidade Metropolitana|Ekurhuleni]] fúrun apuntadas cumo las mais zeiguales de l mundo, segundo relatório de la [[ONU]] dibulgado an 2010.<ref name="onu">[http://g1.globo .com/Noticias/Riu/0,,MUL1536525-5606,00-QUATRO+CAPITAIS+BRASILEIRAS+ESTAO+ENTRE+AS+MAIS+DESIGUAIS+DO+MUNDO+DIZ+ONU.html Quatro capitales brasileiras stan antre las mais zeiguales de l mundo, diç ONU] - ''[[G1]]'', 19 de márcio de 2010 (bejitado an 19-3-2010)</ref> == Política == {{Artigo percipal|Política de la África de l Sul}} [[Fexeiro:Uniegebou.jpg|thumb|''[[Union Buildings]]'' ye la residéncia oufecial i l gabinete de l [[persidente de la república]] de la África de l Sul, localizado na capital admenistratiba de l paíç, [[Pretória]].]] La África de l Sul ten trés [[Capital|capitales]]: [[Cidade de l Cabo]], la maior de las trés, ye la capital legislatiba; [[Pretória]] ye la capital admenistratiba i [[Bloemfontein]] ye la capital judiciária. África de l Sul ten un [[parlamiento]] [[bicameral]]: l Cunseilho Nacional de Porbíncias ([[cámara alta]]), ten 90 nembros, anquanto la Assemblé Nacional ([[cámara baixa]]) ten 400 nembros. Ls nembros de la Cámara de ls Deputados son eileitos nua base populacional por [[repersentaçon proporcional]]: metade de ls nembros son eileitos por listas nacionales i l'outra metade son eileitos an listas probinciales. dieç nembros son eileitos para repersentar cada porbíncia ne l Cunseilho Nacional de las Porbíncias, andependientemente de la populaçon de la porbíncia. Eileiçones para ambas las cámaras son rializadas la cada cinco anhos. L gobierno ye formado na casa mais baixa, i l líder de l partido maioritairo na Assemblé Nacional ye l [[Persidente de la África de l Sul|persidente]]. Zde la fin de l ''apartheid'' an 1994, la política sul-africana ten sido dominado pul [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que fui l partido dominante, cun 60-70% de ls botos. L percipal adbersairo de l gobierno de l ANC ye l partido de la [[Aliança Democrática (África de l Sul)|Aliança Democrática]], que recebiu 16,7% de ls botos na eileiçon de 2009 i 14,8% nas eileiçones de 2006. [[Fexeiro:Houses of Parliament Entrance.jpg|thumb|squierda|[[Parlamiento de la África de l Sul]] na [[Cidade de l Cabo]], la capital legislatiba.]] L partido antes dominante, l Nuobo Partido Nacional, qu'antroduziu l ''apartheid'' atrabeç de l sou predecessor, l Partido Nacional, outou por se fundir cul ANC, an 9 d'abril de 2005. Outros grandes partidos políticos repersentados ne l Parlamiento son l [[Cungresso de l Pobo]], que se separou de l ANC i ganhou 7,4% de ls botos an 2009 i l [[Partido de la Libardade Ankatha]], que repersenta percipalmente ls eileitores [[zulu]]s i que tubo 4,6% de ls botos nas eileiçones de 2009. Zde 2004, l paíç tubo muitos miles de protestos populares, alguns biolentos, tornando-se, d'acuordo cun un académico, l ''"paíç mais rico an protesto ne l mundo"''.<ref>{{cite web|url=http://abahlali.org/node/1898|title=Article by Eimran Bucus in the Mercury newspaper}}</ref> Muitos destes protestos ténen sido ourganizados a partir de las crecentes [[bairro de lata]]s que circundan las cidades sul-africanas. An 2008, la África de l Sul fui classeficada na 5ª antre 48 países de la África [[susaariana]] pul Índice Ibrahin de Gobernança Africana. La África de l Sul tubo buns resultados nas catadories de Stado de Dreito, Trasparéncia i Corrupçon i Participaçon i Dreitos Houmanos, mas fui perdiu puntos pul sou zampenho relatibamente pobre an Salude i Sigurança. L Índice Ibrahin ye ua medida global de gobernança africana, cun base nua série de bariables que refleten l sucesso cun que ls gobiernos antregan benes políticos eissenciales als sous cidadanos.<ref>[http://www.moibrahimfoundation.org Mo Ibrahin Foundation]. Retriebed 2010-01-11.</ref> {{limpar}} === Lei === {{Mais anformaçones|Criminalidade na África de l Sul}} [[Fexeiro:Jozi 2012 05 22 1504 (7411284758).jpg|thumb|Anterior de la Corte Custitucional de la África de l Sul, an Joanesburgo.]] Las percipales fuontes de las leis sul-africanas son l dreito mercantil romano-houlandés i l dreito pessonal baseado ne l [[Common law|dreito quemun anglés]], cumo las amportaçones d'assentamientos houlandes i de l [[colonialismo británico]].<ref>{{cite web|url=http://0-www.llrx .com.annopac.up.ac.za:80/features/southafrica.htn|title=Researching South African Law|acessdate=2008-06-23|outhor=Pamela Snyman and Amanda Barratt|date=2002-10-02|publisher=[http://www.llrx.comLaw Library Resource Xchange]}}</ref> La purmeira lei ouropeia na África de l Sul fui trazida pula [[Cumpanha de las Índias Ourientales Houlandesas]] i ye chamada de dreito romano-nerlandés. Fui amportado antes de la [[Codificaçon jurídica|codificaçon de l dreito]] ouropeu ne l Código Napoleónico i ye cumparable an muitos aspetos, la lei scocesa. Este fui seguido, ne l seclo XIX pul dreito anglés, tanto quemun quanto legal. A partir de 1910 cula unificaçon, la África de l Sul tenie sou própio parlamiento, qu'aprobórun leis specíficas pa la África de l Sul. Durante ls anhos de l ''[[apartheid]]'', la cena política de l paíç fui dominado por figuras cumo [[Valthazar Johannes Borster|B. J. Borster]] i [[Pieter Willen Botha|P. W. Botha]], bien cumo nembros de l'ouposiçon, cumo Harry Schwarç, Joe Slobo i [[Heilen Suzman]]. L sistema judicial ye cumpuosto por tribunales de magistrados, que tratan de causos criminales i cibles menores menores, ls Tribunales Superiores, que son tribunales de cumpeténcia genérica para árias specíficas, l Supremo Tribunal de Recurso, que ye la mais alta corte custitucional an todas ls temas; i l Tribunal Custitucional, que cuida solo de las questones custitucionales. D'acuordo cun ua pesquisa rializada pa l período de 1998-2000 i cumpilada pulas [[Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]] i an purmeiro an [[assalto]]s i [[stupro]]s ''per capita'' antre todos ls países pesquisados.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1 |title=South African Crime statistics |publisher=NationMaster |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Cerca de 50 assassinatos son cometidos todos ls dies ne l paíç.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/8668615.stn |title=How dangerous is South Africa? |publisher=BBC News |date=17 de maio de 2010}}</ref> Até márcio de 2009, houbo {{formatnun:18148}} assassinatos ne l paíç, anquanto l [[Reino Ounido]] registrou 662 ne l mesmo período.<ref>{{cite news|url=http://www .ptelegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/southafrica/8222469/South-African-serial-killer-cumbited-of-13-murders.html |title=South African serial killer cumbited of 13 murders |publisher= ''The Daily Telegraph'' |date=23 de dezembre de 2010}}</ref> L'andústria de la sigurança pribada na África de l Sul ye la maior de l mundo,<ref>{{cite web|title=South Africa has world’s largest pribate security andustry; neds regulation - Mthethwa|url=http://www.defenceweb.co.za/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=28306&Itemid=116|publisher=DefenceWeb|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref> cun cerca de nuobe mil ampresas cadastradas i 400 mil siguranças particulares atibos registrados, mais de l que la polícia i l'eisército sul-africanos juntos.<ref>{{cite web|title=Bigger than the army: South Africa's pribate security forces|url=http://eidition.cnn .com/2013/02/08/business/south-africa-pribate-security|publisher=CNN .com|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref> === Fuorças armadas === {{Artigo percipal|Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul}} [[Fexeiro:USS Forrest Sherman (DDG-98) Chetah.jpg|thumb|squierda|Caça sul-africano [[Atlas Chetah]] rializa un treinamiento cul [[Cuntratorpedeiro|çtróier]] norte-amaricano [[USS Forrest Sherman]] na [[Cidade de l Cabo]], an 2007.]] La [[Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul]] (SANDF) fui criada an 1994,<ref name="custitution-1993-224">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/documents/custitution/93cones.htn#SECTION224|title=Custitution of the Republic of South Africa At 200 of 1993 (Setion 224)|acessdate=2008-06-23|year=1993|publisher=South African Gobernment}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.issafrica.org/Pus/ASR/6No2/BanStade.html|title=Rationalisation in the SANDF: The Next Challenge|acessdate=2008-06-23|year=1997|outhor=Col L B ban Stade, Senior Staff Oufficer Rationalisation, SANDF|publisher=Anstitute fur Security Studies }}</ref> cumo ua fuorça boluntária cumpuosta pula antiga ''[[South African Defence Force]]'', las fuorças de ls grupos nacionalistas africanos (''[[Umkhonto we Sizwe]]'' i Eisército de Libertaçon de l Pobo Azanian), i las fuorças de defesa antigo [[Bantuston]].<ref name="custitution-1993-224"/> L SANDF ye subdebidido an quatro galhos, l [[Eisército de la África de l Sul|eisército]], la [[Fuorça Aérea de la África de l Sul|fuorça aérea]], la [[Marina de la África de l Sul|marina]] i l Serbício Médico Sul-Africano.<ref name="at-42-2002">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/gazette/ats/2002/a42-02.pdf|title=Defence At 42 of 2002|acessdate=2008-06-23|outhor=|date=2003-02-12|publisher=South African Gobernment|page=18}}</ref> Ne ls radadeiros anhos, la SANDF se tornou ua grande fuorça de paç ne l [[África|cuntinente africano]],<ref name="dod-sep2005">{{cite web|url=http://www.dod.mil.za/media/media2005/sep/medie_statements5sep2005.htn|title=Address by the Menister of Defence at la medie breakfast at Defence Heiadquarters, Negroria|acessdate=2008-06-23|outhor=Mosiuoa Lekota|date=2005-09-05|publisher=Department of Defence}}</ref> i stubo ambolbido an ouparaçones ne l [[Lesoto]], na [[República Democrática de l Cungo]],<ref name="dod-sep2005"/> ne l [[Burundi]],<ref name="dod-sep2005"/> antre outros. Ten tamien participado cumo parte de las fuorças de paç multinacional de la ONU. La África de l Sul ye l único paíç africano que cunseguiu zambolber cun sucesso [[armas nucleares]]. I tornou-se l purmeiro paíç cun poder nuclear (seguido pula [[Ucránia]]), la çmontar i renunciar boluntariamente al sou porgrama ne l porcesso d'assinatura de l [[Tratado de Nun Proliferaçon de Armas Nucleares]] (TNP), an 1991.<ref name="fas-ocp27"/> L paíç zambolbiu un porgrama d'armas nucleares na década de 1970.<ref name="fas-ocp27">{{cite web|url=http://www.fas.org/nuke/guide/rsa/nuke/ocp27.htn|title=Out of (South) Africa: Negroria's Nuclear Weapones Sperience|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Lieutenant Colonel Roy I. Horton III (BS, Eiletrical Anginering; MS, Strategic Antelligence)|year=1999|month=Otober|publisher=USAF Anstitute fur National Security Studies}}</ref> D'acuordo cul ex-persidente sul-africano [[F. W. de Klerk]], la decison de custruir ua "dissuason nuclear" fui tomada "yá an 1974 nun cuntesto dua amenaça spansionista sobiética".<ref name="South Africa comes clean">[http://books.gogle .com/books?id=qQwAAAAAMBAJ&printsec=fruntcober "South Africa comes clean"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Maio de 1993, pp. 3,4</ref> La África de l Sul puode tener rializado un teste nuclear subre l [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] an 1979,<ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchib/NSAEBB/NSAEBB190/01.pdf|format=PDF|title=South Atlantic Nuclear Eibent (National Security Council, Memorandun)|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Christine Dodson|date=22 d'outubre de 1979|publisher=George Washington University under Fredon of Anformation At Request}}</ref> anque Klerk afirmar que l paíç "nunca habie rializado un teste nuclear clandestino".<ref name="South Africa comes clean"/> Seis çpositibos nucleares fúrun cuncluídos antre 1980 i 1990, mas todos fúrun çtruídos antes de la África de l Sul assinar l TNP an 1991.<ref name="South Africa comes clean"/> === Relaçones anternacionales === {{aneixo|Missones diplomáticas de la África de l Sul}} [[Fexeiro:BRICS leaders 2012.jpg|thumb|dreita|[[Dilma Roussef]] ([[Brasil]]), [[Bladimir Putin]] ([[Rússia]]), [[Manmohan Singh]] ([[Índia]]), [[Hu Jintao]] ([[República Popular de la China|China]]) i [[Jacob Zuma]] (África de l Sul) durante ancuontro de ls líderes de l [[BRICS]] an 2012.]] Anquanto era la [[Ounion Sul-Africana]], l paíç fui l nembro fundador de la [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU). L'anton purmeiro-menistro sul-africano, [[Jan Smuts]], screbiu l preámbulo de la [[Carta de las Naciones Ounidas]].<ref name = "gilderslebe">{{cite journal |url=http://www.columbia.edu/cu/alumni/Magazine/Summer2001/Gilderslebe.html |title=Birgenia Gilderslebe: Oupening the Gates (Libing Legacies) |outhor=Rosalind Rosenberg |month = Summer | year =2001 |work=Columbia Magazine }}</ref><ref name="Schlesinger">{{cite book |outhor=Schlesinger, Stephen I. |title=At of Creation: The Founding of the United Nationes: La Story of Superpowers, Secret Agents, Wartime Allies and Enemies, and Their Quest fur la Peaceful World |publisher=Westbiew, Perseus Books Group |location=Cambridge, Massachusetts |year=2004 |pages=236–7 |isbn=0-8133-3275-3 |oclc= }}</ref> L paíç ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] (UA), i ten la maior eiquenomie de todos ls nembros dessa ourganizaçon. La África de l Sul tamien ye un nembro fundador de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), de la UA. L paíç ten zampenhado un papel fundamental cumo mediador de cunflitos antre naciones africanas na radadeira década, cumo ne l [[Burundi]], na [[República Democrática de l Cungo]], nas [[Quemores]] i ne l [[Zimbabwe]]. Passado la fin de l regime de l ''[[apartheid]]'', la África de l Sul fui readmitida na [[Commonwealth|''Commonwealth'' británica]]. L paíç ye un nembro de l [[Grupo de ls 77]] i presidiu l'ourganizaçon an 2006. La África de l Sul tamien ye nembro de la [[Quemunidade pa l Zambolbimiento de la África Austral]] (SADC), de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de l [[Tratado de la Antártida]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]] i de l [[G8+5]]. L persidente sul-africano [[Jacob Zuma]] i l'ex-persidente [[Lhéngua chinesa|chinjés]], [[Hu Jintao]], atualizórun ls laços bilaterales antre ls dous países an 24 d'agosto de 2010, quando fui assinado l Acuordo de Pequin, qu'antecipou l'eilebaçon de la "parcerie stratégica" de la África de l Sul cula China para ua "parcerie estratégica global" an temas eiquenómicos i políticos, cumo l reforço de l'antercámbio antre ls respetibas partes gobernantes i legisladores.<ref>[http://capetown.china-cunsulate.org/ang/gdxw/t726883.htn China, South Africa upgrade relationes to "cumprehensibe strategic partnership"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Xinhua News Agency, 24 d'agosto de 2010</ref><ref>''"New era las South Africa joines BRICS"'', [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-080411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 11 d'abril de 2011</ref> An abril de 2011, la África de l Sul antrou ouficialmente pa l grupo de países [[BRICS]] ([[Brasil]]-[[Rússia]]-[[Índia]]-[[China]]), eidantificado pul persidente Zuma cumo ls maiores parceiros comerciales de l paíç i tamien cumo ls maiores parceiros comerciales de la África cumo un to. Zuma afirmou que ls países nembros de l BRICS tamien eirien trabalhar de forma cordenada atrabeç de la ONU, de l Grupo de ls Binte (G20) i de l [[Fórun de Diálogo Índia-Brasil-África de l Sul]] (IBAS).<ref>''"SA brings 'unique attributes' to BRICS"'' [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-140411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 14 d'abril de 2011</ref> == Subdebisones == {{Artigo percipal|[[Porbíncias de la África de l Sul]]}} La África de l Sul ancontra-se debedida an nuobe porbíncias zde [[1994]]. La tabela seguinte andica, para cada ua de las nuobe porbíncias, l sou código oufecial [[ISO 3166-2]]:ZA, l nome an [[Léngua pertuesa|pertués]], [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africáner|africáner]], i la capital. {| {{prettytable}} ! Código<br />ISO !! Pertués !! ''Anglés'' !! ''Africáner'' !! Capital |- | ZA-WC || [[Cabo Oucidental]] || ''Western Cape'' || ''Wes-Kaap'' || [[Cidade de l Cabo]] |- | ZA-EC || [[Cabo Ouriental]] || ''Eastern Cape'' || ''Oos-Kaap'' || [[Bisho]] |- | ZA-NC || [[Cabo Setentrional]] || ''Northern Cape'' || ''Nord-Kaap'' || [[Kimberley (Cabo Setentrional)|Kimberley]] |- | ZA-FS || [[Stado Libre]] || ''Fre State'' || ''Brystaat'' || [[Bloemfontein]] |- | ZA-GT || [[Gauteng]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Joanesburgo]] |- | ZA-NL || [[Kwazulu-Natal]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Pietermaritzburg]] |- | ZA-LP || [[Porbíncia de l Limpopo|Limpopo]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Polokwane]] |- | ZA-MP || [[Mpumalanga]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Nelspruit]] |- | ZA-NW || [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]] || ''North-West'' || ''Nord-Wes'' || [[Mafikeng]] |} Las porbíncias ancontran-se debedidas an [[Munecípios metros de la África de l Sul|munecípios metros]] i [[Çtritos municipales de la África de l Sul|çtritos municipales]]; estes radadeiros ancontran-se subdebididos an [[Munecípios locales de la África de l Sul|munecípios locales]] i [[zonas de geston çtrital]]. La delimitaçon de ls munecípios ancontra-se anscrita na [[Custituiçon]], antoce cada altaraçon amplica ua [[emenda custitucional|emenda]]; la radadeira acunteciu an abril de [[2006]]. {{limpar}} == Eiquenomie == {{Artigo percipal|Eiquenomie de la África de l Sul}} [[Fexeiro:Johannesburg Stock Schange.jpg|thumb|squierda|upright|La [[Bolsa de Balores de Joanesburgo]] ye la maior [[bolsa de balores]] de l [[África|cuntinente africano]].]] Pula classeficaçon de la [[ONU]] la África de l Sul ye un paíç de renda média, cun ua ouferta abundante de recursos, cun bien zambolbidos setores financeiro, jurídico, de quemunicaçones, einergie i trasportes, ua [[bolsa de balores]] que stá antre las binte melhores de l mundo, i ua moderna anfra-strutura d'apoio a ua çtribuiçon eficiente de las mercadorias a grandes centros ourbanos an to la region. La África de l Sul acupa 32ª posiçon ne l mundo an tenermos de [[PIB]] ([[PPC]]), d'acuordo cun dados de 2009. La sue antegraçon na eiquenomie ye mui fuorte i custitui ua base eissencial pa l sou zambolbimiento.<ref>Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Centro de Studos Africanos & Gerpress, 2011, ISBN 978-989-96094-6-4</ref> L zambolbimiento abançado de l paíç stá inda assi cuncentrado an torno de quatro árias: [[Cidade de l Cabo]], [[Port Eilizabeth]], [[Durban]] i [[Pretória]]/[[Johannesburg]]. Fura destes quatro centros eiquenómicos, l zambolbimiento ye lemitado i la [[pobreza]] inda ye prebalente, anque de ls sfuorços de l gobierno. Por cunseguinte, la grande maiorie de sul-africanos son pobres. Inda assi, ls percipales zonas marginales ténen spurmentado un crecimiento rápido ne ls radadeiros tiempos. Essas árias ancluen [[Mossel Bay]] para Plettenberg Bay; ária de [[Rustenburg]], ária de [[Nelspruit]], [[Bloemfontein]], Cape West Coast i l Litoral Norte de [[KwaZulu-Natal]]. L [[zamprego]] ye stremamente eilebado i la [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade de renda]] ye aprossimadamente eigual a la de l [[Brasil]] - residindo ua de las rezones mais salientes ne l fato de buona parte de las ampresas amportantes séren capital-antensibas, nun trabalho antensibas. Durante l período de 1995-2003, l númaro d'ampregos formales diminuiu i l [[Eiquenomie anformal|amprego anformal]] oumentou, l zamprego global se agrabou.<ref name="sach3">{{cite web|url=http://eimf.org/sternal/pus/nft/2006/soafrica/ang/pasoafr/sach3.pdf|title=Post-Apartheid South Africa: the First Ten Years - Unemployment and the Labor Market|publisher=IMF}}</ref> L rendimiento médio domiceliar sul-africano diminuiu cunsidrabelmente antre 1995 i 2000. Quanto a la zeigualdade racial, l ''Statistics South Africa'' anformou que, an 1995, l'agregado fameliar médio branco ganhou quatro bezes mais de l qu'ua família média negra. An 2000, la família média branca ganhou seis bezes mais de l que l'agregado fameliar médio negro.<ref>[http://0-www.sarpn.org.za.annopac.up.ac.za:80/documents/d0000164/page1.php SARPN - South Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at www.sarpn.org.za</ref> Las políticas de [[açon afirmatiba]] pa l'eigualdade racial ténen stimulado un oumiento na riqueza eiquenómica de ls [[negros]] i l nacimiento dua eimergente classe média negra.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=261345&area=/breaking_news/breaking_news__business/|title=Black middle class bosts car sales in South Africa: Carta eiletrónica & Guardian Online}}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/22/southafrica.features Race against eiquipa]. The Ouserber. January 22, 2006.</ref> Outros porblemas son la [[criminalidade]], la [[corrupçon]] i la [[eipidemia]] de [[HIB]]/[[SIDA]]. La África de l Sul sofre cun carga relatibamente pesada regulaçon global, cumparada als [[países zambolbidos]]. La propiadade i l'anterferéncia statal ampone barreiras a l'antrada an muitas árias.<ref name="assessment2008">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/11/0,3343,en_2649_33733_40977483_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008|publisher=OECD}}</ref> Regulamentaçones trabalhistas restritibas ténen cuntribuído pa l mal-star de l zampregado.<ref name="sach3"/> [[Fexeiro:Johannesburg CBD.jpg|thumb|dreita|[[Joanesburgo]], la [[cidade]] mais rica de l paíç, porduç 33% de l [[perduto anterno bruto]] (PIB) de la África de l Sul i 10% de l PIB de l [[África|cuntinente africano]].]] L gobierno de 1994 heirdou ua eiquenomie minada por longos anhos de cunflito anterno i por sançones sternas. L gobierno abstebe-se de recorrer al populismo eiquenómico. La [[anflaçon]] fui derrubada, las finanças públicas stában stabelizados i alguns capitales strangeiros fúrun atraídos.<ref name="assessment2008-2">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/63/0,3343,en_2649_34577_40981951_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008: Achiebing Acelerated and Shared Growth fur South Africa|publisher=OECD}}</ref> Inda assi, l crecimiento fui inda baixo.<ref name="assessment2008-2"/> Ne l'ampeço de 2000, l'anton Persidente [[Thabo Mbeki]] prometiu promober l crecimiento eiquenómico i l'ambestimiento strangeiro atrabeç de l relaxamiento de leis trabalhistas restritibas, acelerando l ritmo de [[pribatizaçon]] i l corte de gastos gobernamentales znecessairos. Sues políticas anfrentan fuorte ouposiçon de ls [[sindicato]]s. De 2004 an delantre l crecimiento eiquenómico oumentou seneficatibamente, assi cumo la formaçon d'amprego i oumiento de capital.<ref name="assessment2008-2"/> África de l Sul ye l maior perdutor i cunsumidor d'einergie ne l [[cuntinente africano]]. La África de l Sul ye un çtino turístico popular, i ua cantidade sustancial de receita ben de l [[turismo]].<ref>{{cite web|url=http://www.ambestec .com/NR/rdonlyres/13AEE8DD-1266-420D-B7BE-DCF92C12967F/4035/TourismUpdateOtober2005.pdf|title=SA Eiquenomic Research - Tourisn Update|acessdate=2008-06-23|year=2005|month=Otober|publisher=[http://www.ambestec .com/ Ambestec]|format=PDF}}</ref> Antre las percipales atraçones son la cultura bariada i pitoresca, la reserbas de caça i ls [[binos]] locales. La [[Rand|Rand Sul-Africano]] (ZAR), ye la moeda eimergente mais atibamente negociada ne l mundo. El se juntou a un clube d'elite de las moedas, l ''Cuntinous linked settlement'' (CLS), adonde trasaçones de [[cámbio]] son liquidadas eimediatamente, diminuindo ls riscos de trasaçones atrabeç de [[fusos horairos]]. L rand era la moeda cun melhor zampenho contra l [[dólar de ls Stados Ounidos]] (USD) antre 2002 i 2005, segundo la ''[[Blomberg]] Moeda Scorecard''. [[Fexeiro:Graaff Fruit-Ceres packing.jpg|thumb|dreita|Ampregados ampacotando [[pera]]s para sportaçon nua fábrica ne l Bal de Ceres, ne l [[Cabo Oucidental]].]] La bolatelidade de l rand ten afetado l'atebidade eiquenómica, la queda acentuada an 2001 i l'atingimiento dun mínimo stórico de 13,85 rands al dólar, probocou miedos d'anflaçon i fizo cun que l Banco Central a oumentar las [[taxas de juros]]. L rand zde anton ten se recuperado, negociado a 7,77 ZAR al dólar an de febreiro de 2010. Inda assi, cumo ls sportadores stan sob presson cunsidrable a partir dua fuorte moeda nacional, muitos peden l'anterbençon de l gobierno para ajudar a amerosar l rand. [[Refugiados]] de países pobres bezinos ancluen muitos eimigrantes probenientes de la [[República Democrática de l Cungo]], [[Moçambique]], [[Zimbabwe]], [[Malawi]] i outros, que repersentan ua grande parcela de l [[Eiquenomie anformal|setor anformal]]. Cun eilebados nibles de [[zamprego]] antre ls pobres sul-africanos, la [[xenofobia]] ye prebalente i muitas pessonas nacidas na África de l Sul se senten ressentidos culs eimigrantes que son bistos cumo pessonas que priban la populaçon natiba de postos de trabalho, un sentimiento que ten tenido credibelidade pul fato de que muitos ampregadores Sul Africano ténen ampregado ls migrantes d'outros países para salairos mais baixos de l que ls cidadanos sul-africanos, specialmente na [[custruçon cebil]], [[turismo]], [[agricultura]] i [[andústria]]s de serbícios domésticos. Ls [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]] son tamien fuortemente ambolbidos ne l comércio anformal.<ref>{{cite web|url=http://0-www.iss.co.za.annopac.up.ac.za:80/pus/ASR/5No4/StrategigPerspetibes.html|title=African Security Rebiew Bol&nbsp;5 Ne l&nbsp;4, 1996: Strategic Perspetibes on Eillegal Eimmigration anto South Africa}}</ref> Inda assi, muitos eimigrantes na África de l Sul cuntinan a bibir an cundiçones precárias i la política d'eimigraçon de l sul-africana tornou-se cada beç mais restritibas zde 1994.<ref>{{cite web|url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy20.htn|title=Quenes College: The Brain Gain: Skilled Migrants and Eimmigration Policy in Post-Apartheid South Africa}}</ref> Ls percipales parceiros comerciales anternacionales de la África de l Sul, para alhá d'outros países africanos, ancluen la [[Almanha]], ls [[Stados Ounidos]], la [[República Popular de la China|China]], l [[Japon]], l [[Reino Ounido]] i la [[Spanha]].<ref name=fatbook>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html|title=South Africa|work=The World Fatbook|publisher=CIA}}</ref> Las percipales sportaçones de l paíç ancluen l [[milho]], [[diamante]]s, [[fruita]]s, [[ouro]], [[açúcar]], [[metales]], [[minerales]], i [[lana]]. [[Máquina]]s i [[eiquipamiento]]s de [[trasporte]] custituen mais dun terço de l balor de las [[amportaçones]] de l paíç. Outras amportaçones ancluen perdutos [[químicos]], perdutos [[manufatura]]de ls i [[petrólio]]. Recentemente la África de l Sul fui ancluída ne l grupo de países eimergentes cun eiquenomies promissoras, ls [[BRICS]].<ref>http://oglobo.globo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} .com/eiquenomie/mirian/posts/2011/04/14/africa-de l-sul-reforca-bric-que-bira-brics-374799.asp</ref> [[Fexeiro:FranschhoekWC-pass.jpg|thumb|800px|centro|[[Binhedo]] an [[Franschhoek]], ne l [[Cabo Oucidental]].]] == Anfraestrutura == === Ciéncia i tecnologie === [[Fexeiro:Mark Shuttleworth NASA.jpg|thumb|squierda|[[Mark Shuttleworth]] ne l spácio.]] Bários zambolbimientos científicos i tecnológicos amportantes ouriginórun-se na África de l Sul. L purmeiro trasplante de coraçon houmano fui rializado pul cerjano cardíaco [[Christiaan Barnard]] ne l Spital Grote Schuur an dezembre de 1967; [[Max Theiler]] zambolbiu ua [[bacina]] contra la [[febre amarielha]]; [[Allan McLeod Cormack]] pioneira de la [[tomografie cumputadorizada]] por [[centeilhas-x]] i [[Aaron Klug]] que zambolbiu técnicas cristalográficas de microscopia eiletrónica. Cun sceçon de Barnard, todos ls abanços citados fúrun reconhecidos cun [[Prémio Nobel|Prémios Nobel]]. [[Sydney Brenner]] ganhou mais recentemente, an 2002, por sou trabalho pioneiro an biologie molecular.<ref>{{citar web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2002/brenner-outobio.html |títalo=Sydney Brenner |eiditor=[[Prémio Nobel]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref> [[Mark Shuttleworth]] fondou ua de las purmeiras ampresas de sigurança na anterneta, la Thawte, que fui mais tarde cumprada pula líder mundial [[BeriSign]]. Anque de ls sfuorços de l gobierno para ancentibar l [[amprendedorismo]] an [[biotecnologie]], outros campos de [[alta tecnologie]] i [[Tecnologie de l'anformaçon|TI]], nun hai outras ampresas inobadoras notables fundadas na África de l Sul. Ye un oubjetibo spresso de l gobierno la trasiçon de l'eiquenomie sul-africana para torná-la mais dependente de l'alta tecnologie, cun base na custataçon de que la África de l Sul nun puode cumpetir culas eiquenomies de l [[Stremo Ouriente]] na manufatura, nin puode usufruir de sue riqueza mineral perpetuamente. La África de l Sul cultibou ua quemunidade astronómica an spanson. L paíç abriga l [[Grande Telescópio Sul-Africano]], l maior telescópio ótico ne l [[heimisfério sul]]. La África de l Sul stá custruindo atualmente la Telescópio de Array Karo cumo parte de l porjeto de 1,5 bilhon d'ouros [[Square Kilometre Array]].<ref>{{cite web|url=http://www.skatelescope.org/news/2nd-april-news/|title=SKA announces Founding Board and selets Jodrell Bank Ouserbatory to host Porjet Ouffice|publisher=SKA 2011|date=2 d'abril de 2011|acessdate=14 d'abril de 2011}}</ref> An 25 de maio de 2012, fui anunciado que las sedes de l Telescópio Square Kilometer Array seran debedidas antre locales na África de l Sul i na [[Oustrália]]/[[Nuoba Zelándia]].<ref name=outogenerated1>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/science-ambironment-18194984 | title=Africa and Australasia to share Square Kilometre Array | publisher=BBC | date=25 de maio de 2012}}</ref> === Eiducaçon === {{artigo percipal|Eiducaçon na África de l Sul}} {{aneixo|Lista d'ounibersidades na África de l Sul}} La [[Eiducaçon]] na África de l Sul ye la segunda melhor de l [[cuntinente africano]], perdendo solo para [[Cabo Berde]]. Na época de l ''[[apartheid]]'', ls studantes de todos ls grupos étnicos de la África de l Sul iban cun frequéncia la scuolas própias para cada [[etnia]]. Fura esso, ls menores caucasianos de 18 anhos que falában [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africánder|africánder]], anque séren oubrigados a studar las dues lénguas, iban cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino adequadas la cada etnia. Cunsidrando cada menor de 18 anhos, l gobierno pagaba mui mais caro cula [[eiducaçon]] de ls caucasianos de l que la de ls nun caucasianos.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155">''ENCICLOPÉDIA Delta Ounibersal''. Riu de Janeiro: Delta, c1982. bol. 1, p. 142-155.</ref> [[Fexeiro:UCT Upper Campus landscape biew.jpg|thumb|[[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]].]] Antre ls siete i ls 16 anhos, l'ansino era oubrigatório pa ls menores [[caucasianos]] de 18 anhos. Cerca de 90% deilhes iban diariamente la [[Scuola pública|scuolas de la rede pública d'ansino]]. L resto iba para [[Scuola particular|scuolas de la rede particular]] cuntroladas pul Stado. Mais de 55% treminában l [[ansino médio]].<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" /> Ls menores [[mestiços]] ó [[asiáticos]] de 18 anhos éran oubrigados la se dirigiren a la scuola, antre ls siete als 14 anhos, zde qu'habitassen árias que çpusessen desta facelidade. An dibersas dessas regiones nun eisistian scuolas i [[Sala d'aula|salas d'aula]] pa ls mestiços i ls asiáticos. Aprossimadamente 99% desses menores de 18 anhos iba para [[eiducandairo]]s relegiosos cuntrolados pul Stado. Mais de 10% de ls menores mestiços de 18 anhos i 25% de ls [[andianos]] alcançában l'ansino médio. Até 1981 la legislaçon nun oubrigaba que ls menores africanos de 18 anhos fússen cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino. Zde anton, ls cunselhos locales podien requerer que l gobierno nacional solicitasse l cumparecimiento de ls menores de sue ária, de 6 a 15 anhos, para [[Scuola|anstituiçones d'ansino]], 20% de ls menores africanos iban l'anstituiçones d'ansino.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" /> Las percipales [[ounibersidade]]s de la África de l Sul son: la [[Ounibersidade de l Cabo Oucidental]] ([[Cidade de l Cabo]]), la [[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]] (Cidade de l Cabo), la [[Ounibersidade de l Stado Libre]] ([[Bloemfontein]]), la [[Ounibersidade de Fort Hare]] ([[Alice (África de l Sul)|Alice]]), la [[Ounibersidade de l KwaZulu-Natal]] ([[Durban]], [[Pietermaritzburg]], [[Pinetown]], [[Westbille (África de l Sul)|Westbille]]), la [[Ounibersidade de l Limpopo]] ([[Polokwane]], [[Ga-Rankuwa]]), la [[Ounibersidade de l Noroiste]] ([[Mafikeng]], [[Mankwe]], [[Potchefstron]], [[Banderbijlpark]]), la [[Ounibersidade de Pretória]] ([[Pretória]]), la [[Ounibersidade Rhodes]] ([[Grahamstown]]), la [[Ounibersidade de Stellenbosch]] ([[Stellenbosch]]) i la [[Ounibersidade de l Witwatersrand]] ([[Joanesburgo]]). === Salude === {{Artigo percipal|[[Salude na África de l Sul]]}} [[Fexeiro:Life spetancy in some Southern African countries 1958 to 2003.png|thumb|squierda|L'ampato de la [[SIDA]] ten causado ua queda na [[spetatiba de bida]] de l paíç.]] La spanson de la [[Síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida|SIDA]] (síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida, [[SIDA]] ne l Brasil) ye un porblema alarmante ne l paíç, chegando a atingir 31% de las mulhieres prenhas an 2005 i ua taxa d'anfeçon ne ls adultos stimada an 20%.<ref>{{cite web |url=http://www.abert.org/aidssouthafrica.htn |title=HIB & Aids in South Africa |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> La ligaçon antre HIB, un bírus trasmitido percipalmente por cuntato sexual, i SIDA fui negado hai mui tiempo pul persidente [[Thabo Mbeki]] i pul menistro de la salude [[Manto Tshabalala-Msimang]], qu'ansiste que las muitas muortes ne l paíç son causadas por mala nutriçon, i muita pobreza, i nun pul HIB.<ref>{{cite web |url=http://www.afrol .com/articles/21094 |title="Sack SA Heialth Menister" – world's SIDA sperts |publisher=afrol News |acessdate=2006-10-08}}</ref> An 2007, an repuosta la pressones anternacionales, l gobierno fizo sfuorços para cumbater la SIDA.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za">{{cite web|url=http://0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za:80/otherdocs/2007/aidsplan2007/situation_analysis.pdf|title=anfo.gob.za|format=PDF}}</ref> An setembre de 2008 Thabo Moeki fui spulso pul [[Cungresso Nacional Africano]] i [[Kgalema Motlanthe]] fui apuntado pa l ínterin. Ua de las purmeiras açones de Motlanthe fui sustituir Tshabalala-Msimang pul atual menistro de la salude, [[Barbara Hogan]]. La SIDA afeta percipalmente aqueilhes que son sexualmente atibos i ye mui mais persente na populaçon negra. La maiorie de las muortes son de pessonas eiquenomicamente atibas, resultando an muitas famílias perdendo sue percipal fuonte de renda. Esso ten resultado an muitos ''Uorfones pula SIDA'' qu'an muitos causos dependen de l stado para suporte financeiro i médico.<ref name="abertaids">{{cite web |url=http://www.abert.org/aidsorphans.htn |title=SIDA orphanes |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> Ye stimado qu'hai 1,2 milhones de Uorfones na África de l Sul.<ref name="abertaids"/> Muitas pessonas mais bielhas tamien perden l'apoio de ls nembros mais moços de la família. Cerca de 5 milhones de pessonas stan anfetadas pula malina.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za"/> La África de l Sul, mesmo cun muitos porblemas ambolbendo la salude pública, abriga l maior spital de l mundo, l [[Spital Chris Hani Baragwanath]], cun 173 heitares de ária, {{fmtn|3200}} camas i {{fmtn|6760}} funcionairos. Esse spital queda na ária de [[Soweto]], [[Joanesburgo]]. === Einergie i trasportes === [[Fexeiro:Gautrain..., L R Tambo Antl Airport South Africa.jpg|thumb|dreita|[[Gautrain]], ua linha de camboio que liga [[Joanesburgo]] a la [[Pretória]] i al [[Aeroporto Anternacional Ouliber Tambo]].]] Passado tentatibas frustradas por parte de l gobierno de stimular la custruçon pula eniciatiba pribada de la capacidade de geraçon d'einergie de l paíç, l'ampresa statal fornecedora d'einergie Skon ampeçou a tener deficiéncia de capacidade na geraçon d'einergie eilétrica i anfraestrutura de çtribuiçon an 2007. Essa falta lebou a l'ancapacidade d'atender a las demandas de l'andústria i de ls cunsumidores an to l paíç, resultando an [[Blecaute|apagones]]. Einicialmente la falta de capacidade fui probocada por ua falha na [[Central Nuclear Koeberg]], mas ua falta generalizada de capacidade de porduzir einergie debido al oumiento de la demanda tornou-se eibidente zde anton. La fornecedora ten sido amplamente criticada por nun planeijar adequadamente i custruir la capacidade de geraçon eilétrica de forma suficiente,<ref>[http://www.nytimes .com/2008/01/31/world/africa/31safrica.html "Power Failures Outrage South Africa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} article by [[Barry Bearak]] and [[Celia W. Dugger]] in [[The New York Eiquipas]] 31 de janeiro de 2008</ref> ambora l gobierno tenga admitido que ye culpado por se recusar a aprobar l financiamiento para ambestimiento an anfraestrutura.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7199814.stn|title=S Africa cuts power to neighbours|publisher=BBC News |date=21 de janeiro de 2008|acessdate=20 d'abril de 2008}}</ref> [[Fexeiro:South Africa-Mpumalanga-Middelburg-Arnot Power Station (cropped).jpg|thumb|squierda|[[Central núclear termoelétrica]] an Middelburg, [[Mpumalanga]].]] La crise fui resolbida depuis d'alguns meses, mas la borda antre la demanda nacional i la capacidade çponible inda ye baixa (specialmente an horairos de pico), i staçones d'einergie stan sob presson, de modo qu'ua outra fase d'apagones ye probable se algua parte de l sistema de fornecimiento fur anterrompida por qualquiera motibo.<ref>{{cite news|url=http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibeurl=http://web.archibe.org/web/20080619083035/http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibedate=19 June 2008|title=Skon reopens 3 power stationes|publisher=[[News24]]|date=14 de febreiro de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref> L gobierno i la Skon stan planeijando nuobas centrales núclear, por un custo pa l cunsumidor sul-africano. La cuncessionária d'einergie planeija tener 20 mil [[megawatt]]s de [[einergie nuclear]] an sue matriç até 2025.<ref>{{cite news|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?Nab=nes&ArticleID=1518-24_2395323|title=Skon mulls new power stationes|publisher=[[Fin24]]|date=18 de setembre de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref> Ne l setor de ls trasportes, l paíç cunta cun ua rede de {{formatnun:20192}} Km de caminos de fierro i {{formatnun:362099}} Km de rodobias, de ls quales {{formatnun:73506}} Km stan pabimentados i 239 Km son classeficados cumo [[outoestrada]]s. L paíç cunta cun 567 aeroportos (a 11ª maior rede aerobiária de l mundo an 2012) i sous maiores [[Porto (trasporte)|portos marítimos]] stan localizados nas cidades de [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Port Eilizabeth]], [[Richards Bay]], [[Baía de Saldanha]].<ref name="CIA Trasportes">{{citar web |url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html |títalo=South Africa |eiditor=[[CIA]] |obra=[[CIA World Fatbook]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref> {{limpar}} == Cultura == {{Artigo percipal|Cultura de la África de l Sul}} Nun eisiste ua única [[cultura]] sul-africana, debido a la dibersidade étnica de l paíç, i cada grupo racial ten la sue própia eidantidade cultural. Esto puode ser apreciado nas defrenças na [[alimentaçon]], na [[música]] i na [[beilça]] antre ls bários grupos. Hai, inda assi, alguns traços unificadores. === Guapas artes === [[Fexeiro:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG|thumb|Un [[eilande]] retratado nua [[pintura rupestre]] ancontrada an [[Drakensberg]].]] L'arte sul-africana anclui ls mais antigos oubjetos d'artísticos de l mundo, que fúrun çcubiertos nua caberna de l paíç i fúrun datados an 75 mil anhos d'eidade. Las tribos çpersas de pobos [[khoisan]] que se çlocórun pa la África de l Sul an torno de 10.000 a.C. tenien sue própia spresson artística, bista hoije nua anfenidade de [[pinturas rupestres]]. Eilhes fúrun sustituídos puls pobos [[bantu]]/[[nguni]] cun sues própias formas d'arte. Nuobas formas artísticas eiboluíran nas bilas i cidades: l'arte dinámica, qu'usa de tiras de plástico a aros de bicicleta. L'arte popular houlandesa cun anfluéncias de ls [[africánder]]s ''trekboers'' i ls artistas brancos ourbanos seguiran mudando las tradiçones ouropeias a partir de 1850 i tamien cuntribuíran para essa mistura eclética, que cuntina a eiboluir inda hoije.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |title=World's Oldest Jewellery Found in Cabe |publisher=Buzzle .com |acessdate=16 d'abril de 2011}}</ref> === Literatura === [[Fexeiro:Nadine Gordimer 01.JPG|thumb|squierda|upright|[[Nadine Gordimer]], scritora sul-africana ganhadora de l [[Prémio Nobel de Literatura]] de 1991.]] La literatura sul-africana surge a partir dua stória social i política única. Un de ls purmeiros romances bien coincidos scritos por un outor negro an ua léngua africano fui ''Mhudi'', de Tierramon Tshekisho Plaatje, scrito an 1930.<ref>[http://web.africa.ufl.edu/asq/b2/b2i1a8.htn Sol Plaatje<!-- bot-generated title -->]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at web.africa.ufl.edu</ref> Durante ls anhos 1950, la rebista ''Drun'' tornou-se un bibeiro de sátiras políticas, fiçon i ansaios, dando boç a la cultura negra ourbana.<ref name="swod">{{cite news|url=http://login.bnuemedie .com/hr/login/login_suscribe.jsp?id=qbdZ7L8TMtzmQHzJBuT%2F8TcBaaTL76%2B0%2FjJ0KihrMyoYRyRXbbyQE8m0DDTx7NBQbzdAaqzpefUw%0A83Z2mOn%2FrgXtoE3FGBhhIsQCcRr9XP04dzb0bbEcMB7uE7d9ClsT%2FbCj9r%2BurRTqnKBdGaYyIcBB%0Acb1XiiEfXxHfnbF9L1Ea6XuF20BK8wmtjjpnWUC9nmoKJSFQyY5AdnUwYOBHdzXlHjZzFhWq9nf%0AwbcPBiTJu725hgc18RCoQ3x2C9oa%2Fq179cB8ufiqS8xeH8fWfA%3D%3D|title=Drun Rebiew|last=Wod|first=Sura|date=2005-11-04|work=[[The Hollywod Reporter]]|publisher=Nielsen Business Medie, Anc. |acessdate=13 de maio de 2013}}</ref> Antre ls outores sul-africanos [[​​brancos]] mais notables stan [[Alan Paton]], que publicou l romance ''Cry, the Belobed Country'' an 1948. [[Nadine Gordimer]] se tornou la purmeira sul-africana a ser agraciada cul [[Prémio Nobel de Literatura]] an 1991. Sou romance mais famoso, ''[[July's People]]'', fui lançado an 1981. [[J. M. Coetze]] ganhou l Prémio Nobel de Literatura an 2003. Na época de l'atribuiçon de l prémio, la [[Academie Sueca]] afirmou que Coetze "an einúmaros çfarces retrata l'ambolbimiento surprendente de l stranho".<ref name="Swedish Academy">{{cite news|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/press.html|title=The Nobel Prize in Literature: John Maxwell Coetze|date=2 d'outubre de 2003|publisher=Swedish Academy|acessdate=2 d'agosto de 2009}}</ref> Las peças de [[Athol Fugard]] regularmente streórun ne ls cinemas ''[[fringe]]'' de la África de l Sul, [[Londres]] (The Royal Court Theatre) i [[Nuoba York]]. L'obra ''The Story of an African Farn'' (1883), de [[Oulibe Schreiner]], fui ua rebelaçon na literatura bitoriana: ye anunciado por muitos cumo l'antroduçon de [[femenismo]] na forma de romance. === Culinária === [[Fexeiro:CuesineSouthAfrica.jpg|thumb|Cozina tradecional sul-africana.]] La cultura sul-africana ye dibersa; alimientos de muitas culturas son apreciados por todos i specialmente comercializados pa ls turistas que zeian probar la grande bariadade de la culinária de l paíç. La culinária sul-africana ye fuortemente baseada na [[chicha]] grelhada anquanto un eibento social tipicamente sul-africano coincido cumo un ''[[braai]]'' (ó churrasco). L paíç tamien se tornou un grande perdutor de [[bino]]s, sendo qu'alguns de ls sous melhores [[binhedo]]s ancontran-se an bales an torno de [[Stellenbosch]], [[Franschhoek]], Paarl i Barrydale, ne l [[Cabo Oucidental]].<ref>{{cite web|url=http://www .pthewinedotor .com/regionalguides/southafrica.shtml |title=South African Wine Guide: Stellenbosch, Custantie, Walker Bay and more |publisher=Thewinedotor .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> === Música === Eesiste ua grande dibersidade na [[música de la África de l Sul]]. Muitos musiqueiros negros que cantában an africáner ó anglés durante l [[apartheid]] passórun a cantar an lénguas africanas tradecionales, i zambolbírun un stilo único chamado [[kwaito]]. Dina de nota ye [[Brenda Fassie]], qu'alcançou fama grácias a la sue cançon "Wekend Special", cantada an anglés. Musiqueiros tradecionales famosos son ls [[Ladysmith Black Mambazo]], i l [[Quarteto de Cuordas de l Soweto]] eisecuta música clássica cun sabor africano. Ls cantores sul-africanos brancos i mestiços tenden a eibitar temas musicales tradecionales africanos, preferindo stilos mais ouropeus. Eesiste un bun mercado para música [[Léngua africáner|africáner]], que cobre todos ls géneros de la música oucidental. === Sportes === [[Fexeiro:Socer-City-Stadiun-at-capacity.jpg|thumb|squierda|Jogo de futebol antre la África de l Sul i la Colómbia ne l stádio [[Socer City]], an [[Joanesburgo]], durante la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]].]] Ls [[sportes]] mais populares de la África de l Sul son l [[futebol]], l [[rugby]] i l [[críquete]]. Outros sportes cun prática seneficatiba son [[nataçon]], [[atletismo]], [[golfe]], [[boxe]], [[ténis]] i [[netball]]. Anque de l futebol ser mais popular antre ls moços, outros sportes cumo l [[basquete]], l [[surf]] i l [[skate]] stan cada beç mais populares.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/sport/sportsa.htn|title=Sport in South Africa|publisher=SouthAfrica.anfo|acessdate=28 de júnio de 2010}}</ref> Antre ls jogadores de futebol sul-africanos que jogórun an grandes clubes strangeiros stan [[Steben Pienaar]], [[Lucas Radebe]], Philemon Masinga, [[Benni McCarthy]], [[Aaron Mokoena]] i [[Delron Buckley]]. La África de l Sul sediou la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]] i l persidente de la Fifa, [[Sepp Blatter]], premiou l paíç cun ua nota 9 (dua scala d'até 10) por sediar l'eibento sportibo cun éxito.<ref>{{cite web|last=Coper|first=Billy|title=South Africa gets 9/10 fur World Cup|url=http://www.mg.co.za/article/2010-07-12-sa-gest-910-fur-world-cup|publisher=[[Carta eiletrónica & Guardian]]|date=12 de júlio de 2010|acessdate=9 de setembre de 2010}}</ref> Antre las personalidades de boxe sul-africanas mais famosas stan Jacob Matlala, Buyani Bungu, Welcome Ncita, Dingaan Thobela, Gerrie Coetze i Brian Mitchell. L surfista de Durba, Jordy Smith, ganhou l torneio Billabong J-Bay de 2010, tornando-se l surfista mº 1 de l mundo. La África de l Sul ye la casa de [[Jody Scheckter]], un campeon de la [[Fórmula Un]] d'outomobelismo an 1979. Famosos jogadores sul-africanos de críquete ancluen Heirschelle Gibbs, Graeme Smith, Jacques Kallis, J. P. Duminy.<ref name="smh">{{cite web|url=http://www.smh .com.au/news/sport/cricket/bpeter-roebuckb/2008/12/21/1229794247265.html|title=Stely youths score greatest win|outhor=[[Peter Roebuck]]|publisher=smh .com.au|work=[[The Sydney Morning Heirald]]|date=21 de dezembre de 2008|acessdate=13 de maio de 2013}}</ref> [[Fexeiro:Springbook parade.jpg|thumb|dreita|Ls ''[[Springbooks]]'' nua parada de carreira, passado la bitória na [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]].]] La África de l Sul tamien porduziu einúmaros jogadores de rugby de classe mundial, ancluindo François Pienaar, Jost ban dar Westhuizen, Danie Craben, Frik du Preç, Naas Botha i Bryan Habana. L paíç sediou i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 1995]]<ref name="famousfinal">{{cite web | title=Rugby World Cup story |publisher=BBC | url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/find_out/guides/sport/rugby_world_cup_story/newsid_3171000/3171522.stn|acessdate=7 d'outubre de 2006 | date=7 d'outubre de 2003}}</ref> i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]], na [[Fráncia]]. Passado sediar la Copa de l Mundo de Rugby de 1995, l paíç fui l'anfitrion i l bencedor de l [[Campeonato Africano de las Naciones de 1996]]. La África de l Sul tamien recebiu la [[Copa de l Mundo de Críquete de 2003]].<ref>{{citar web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/default.stn |títalo=Copa de l Mundo de Críquete de 2003 |eiditor=[[BBC]] |acessodata=13 de maio de 2013}}</ref> An 2004, l'eiquipe de nataçon de [[Roland Schoeman]], Lyndon Fernes, Darian Townsend i [[Ryk Nethling]] cunquistou la medalha d'ouro ne ls [[Jogos Oulímpicos de Atenas]], quebrando a la par l recorde mundial ne l rebezamiento 4x100n libre. [[Penelope Heiynes]] ganhou l'ouro oulímpico ne ls [[Jogos Oulímpicos de 1996]], an [[Atlanta]]. An 2012, [[Oscar Pistorius]] se tornou l purmeiro home duplamente amputado a cumpetir ne ls [[Jogos Oulímpicos de 2012]], an [[Londres]]. Ne l golfe, [[Gary Player]] ye giralmente cunsidrado cumo un de ls maiores golfistas de todos ls tiempos, tenendo cunquistado l Carer Grand Slan, un de ls cinco jogadores que yá alcançórun tal feito. Outros jogadores sul-africanos que ganhórun grandes torneios son Bobby Locke, Ernie Eils, Retief Gosen, [[Trebor Eimmelman]], Louis Oosthuizen i [[Charl Schwartzel]].<ref>{{citar web|url=http://www.pgatour .com/players/player.26331.html|títalo=Charl Schwartzel Profile|acessodata=22 d'abril de 2013|outor=PGA Tour|lengua=angles}}</ref> <center> {| <align="center"> {{tablabonita}} |+ '''<big>Feriados</big>''' |- style="background:#efefef;" ! Die ! Nome an pertués ! Nome local ! Notas |- | [[1 de Janeiro]] | [[Anho Nuobo|Die de Anho Nuobo]] | New Year’s Day | |- | [[21 de Márcio]] | [[Die de ls Dreitos Houmanos]] | Houman Rights Day | |- | ''Fiesta moble'' | [[Sesta-Feira Santa]] | God Friday | |- | ''Fiesta moble'' | [[Segunda-feira de Páscoa]] | Easter Monday | |- | [[27 de Abril]] | [[Die de la Libardade]] | Fredon Day | Comemora las purmeiras eileiçones libres pós-Apartheid. |- | [[1 de Maio]] | [[Die de l Trabalhador]] | Worker’s Day | |- | [[16 de Júnio]] | Die de la Mocidade | Youth Day | Comemora ls [[çtúrbios de Soweto]] |- | [[9 de Agosto]] | [[Die Nacional de la Mulhier]] | National women’s day | |- | [[24 de Setembre]] | [[Die de la Hardança]] | Heiritage Day | Die an que ls sul-africanos comemoran la dibersidade de l paíç |- | [[16 de Dezembre]] | [[Die de la Reconceliaçon]] | Day of Reconceliation | |- | [[25 de Dezembre]] | [[Natal]] | Christmas Day | |- | [[26 de Dezembre]] | [[Die de la Buona-Buntade]] | Day of Godwill | |} </center> == {{Ber tamien}} == {{Portal-África de l Sul}} * [[África]] * [[Apartheid]] * [[Aneixo:Lista de países|Lista de países]] * [[Aneixo:Missones diplomáticas de la África de l Sul|Missones diplomáticas de la África de l Sul]] * Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Gerpress, 2011 * [[Debora Patta]], ([[1964]]), jornalista {{notas}} =={{Bibliografie}}== <dib class="references-small"><references group=libro/></dib> == {{Ligaçones sternas}} == {{Correlatos |commons = South Africa |commonscat = South Africa |wikisource = |wikiquote = |wikelibros = |wikinoticias = Catadorie:África de l Sul |wikcionario = África de l Sul |wikispecies = }} ;Gobierno * {{Link|en|2=http://www.gob.za/ |3=Gobierno de África de l Sul}} * {{Link||2=http://www.sudafrica.org.aire/ |3=Ambaixada de África de l Sul na Argentina}} * {{Link||2=http://www.ambajada-sudafrica.cl/ |3=Ambaixada de África de l Sul ne l Chile}} * {{Link||2=http://www.statssa.gob.za/ |3=Statísticas de la África de l Sul}} * {{Link||2=http://www.parliament.gob.za/ |3=Parlamiento de la África de l Sul}} ;Turismo * {{Link|en|2=http://www.southafrica.net |3= Site oufecial de Turismo}} * {{Link||2=http://www.amadeus.net/home/çtinationes/s/guides/SF/antro.htn |3=África de l Sul na Amadeus.net}} * {{Link||2=http://www.sudafricaworld .com |3=Guía Turística de África de l Sul anformaçon Giral, Regiones, Mundial 2010, Stádios}} * {{Link||2=http://www.conocelmundo .com/sudafrica.html |3=Conoce el Mundo Seción África de l Sul, Turismo}} * {{Link||2=http://capetown.ic.cç/ |3=City of Cape Town - the fully trable guide - capetown.ic.cç}} * {{Link||2=http://www.statssa.gob.za |3=Site de Turismo}} ;Fotos * {{Link||2=http://www.africanphotos.gn/africa/south-africa/photos |3=Fotos Africanas - África de l Sul}} Fotos de África de l Sul ;Meios de Quemunicaçon * {{Link||2=http://www.afrol .com/s/paises/sudafrica |3=África de l Sul na afrol.news}} * {{Link|en|2=http://www.mg.co.za |3=Purmeiro Sitio de Amboras de África de l Sul}} ;Anformaçon * {{Link||2=http://dmoç.org/World/Spa%c3%b1ol/Regional/%c3%81frica/Sud%c3%a1frica/ |3=África de l Sul ne l Diretório Dmoç}} * {{Link||2=http://www.ikuska .com/Africa/Paises/sudafrica.htn |3=Anformaçon subre l paíç}} * {{Link||2=http://www.sudafrica.co.za/ |3=Site Web, dedicado sclusibamente a la África de l Sul}} * {{Link||2=http://www.mundialsudafrica.org/ |3=Anformaçon subre l Mundial África de l Sul 2010}} {{África de l Sul/Tópicos}} {{Bloco de nabegaçon |África |UA |Quemunidade de las Naciones |Países i Territórios Ultramarinos Peri-Antárticos |Naciones Antárticas |BRIC |G20 (andustrial) |G20 |UAAA |Lénguas de la África de l Sul |ZPCAS }} {{DEFAULTSORT:Africa Sul}} [[Catadorie:África de l Sul| ]] cp93vo740ceqj0js1qs3b082add4eg0 Yeísmo 0 10507 106775 92812 2026-05-14T20:15:23Z ~2026-28950-60 15246 Yy 106775 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Yeísmo idioma español.png|right|350px|thumb|Árias yeístas i çtinguidoras ne l domínio de l spanhol.]] [[Fexeiro:Yeísmo.PNG|right|350px|thumb]] L '''yeísmo''' ye un fenómeno lhenguístico de la pul qual l [[dígrafo]] ''ll'' ([[l|“l” duplo]] qu'eiquibalente al [[fonema]] ''lh'' de l [[lhéngua pertuesa|pertués]], repersentado ne l [[Alfabeto Fonético Anternacional]] cumo {{IPA|/ʎ/}}) sofre altaraçon fonética i ye pronunciado cumo ''y'' (ípsilon ó i griego), resultando ne ls fonemas {{IPA|ʝ}}, {{IPA|j}}, {{IPA|ɟ}}, {{IPA|ʒ}} ó {{IPA|ʃ}}. Por eisemplo, al dezir ''cabayo'' an beç d Este fenómeno, d'ourige [[Andaluzia|andaluza]], stá atualmente persente an bárias bariantes de l lhéngua , nomeadamente na [[América spánica]]. Inda assi, nun aparece ne l dialeto tradecionalmente cunsidrado la refréncia lhenguística percipal, l dialeto . == Yeísmo rehilado == {{artigo percipal|Rehilamiento}} L chamado '''''yeísmo rehilado''''' ye ua caratelística de l yeísmo ne l , adonde hai ua stridente pronunciaçon de las lhetras "y" i "ll". Ó seia, ne ll rioplatense, las lhetras LL (''eille'') i Y (''I griega'') son pronunciadas cun un sonido similar al "J" ó, a las bezes, al "ch" de l pertués. == Yeísmo na lhéngua pertuesa == An alguas árias rurales de l Brasil, tanto ne l norte cumo ne l sul, cumo tamien na fala popular de las periferies de las grandes cidades, puode-se ancontrar ua cunfuson antre <lh> ({{IPA|/ʎ/}}) i l <nowiki><i></nowiki> {{IPA|/j/}} an posiçon anterbocálica, l que a las bezes se reflete an erros d'ortografie, por eisemplo, ''velho'', ''palha'' i ''olho'' pronunciadas ancorretamente ''vieno'', ''paia'' i ''oio''. L mesmo fenómeno ocorre na [[ilha de San Miguel]], ne ls Açores. Yá an [[Pertual]] cuntinental i na [[Galiza]], hai alguns eisemplos de yeísmo, mas por anfluéncia sterna, subretodo de l i de l [[Lhéngua lhionesa|lhionés]]. {{rabisco}} [[Catadorie:Lhéngua spanhola]] lux1tcxjkfhgkuzjw808n26lcmnuyrk Xalimego 0 11809 106768 106525 2026-05-14T13:53:05Z ~2026-28950-60 15246 Tyy 106768 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Lhéngua|nome=Xalimés|outrosnomes=Fala|falantes=10 500|quelorfamília=Indo-Ouropeia|fam2=[[Itálica]]|fam3=[[Lhénguas románicas|Románica]]|fam4=[[Italo-oucidental]]|fam5=[[Oucidental]]|fam6=[[Galo-eibérica]]|fam7=[[Eibero-románica]]|fam8=[[Lhénguas eibero-oucidentales|Eibero-oucidental]]|regulador=|iso1=fax|iso2=|iso3=|mapa=|region=Porbíncia de Cacéres, na region de val de xálima, nas poboaçones de [[Valverde del Fresno|Valverdi du Fresnu]], [[Eljas|Ellas]] i [[San Martín de Trevejo|Sa Martinhu]]|fam1=[[Ando-Ouropeia]]|fam9=[[Galhaico-Pertués]]}} [[Fexeiro:Nome_Lagarteiro.JPG|dreita|miniaturadaimagem|250x250px|Placa toponímica an Eljas]] La '''fala de la Stremadura''' ó '''fala de Xálima''' ye ua [[bariadade lenguística]] de l [[Galego-pertués|galhego-pertués]] ousada por cerca de 10 500 pessonas na parte mais oucidental de la [[porbíncia de Cáceres]], na [[Spanha]], junto a la [[frunteira]] [[Pertual|pertuesa]]. Ye outelizada nua ária coincida por bal de Xálima ó bal de l riu Eillas (l Eiljas), ne l noroiste de la [[porbíncia de Cáceres]], na region stremenha de la [[Stremadura (Spanha)|Stremadura]]. Fui declarada [[Bien de Antrisse Cultural]] pula admenistraçon de la Stremadura an 20 de márcio de 2001. An 2016 un grupo de peritos eilaborou ua perpuosta d'ortografie baseada na pertuesa. Ye tamien coincida por '''galego de la Stremadura''' i por '''balego'''. Tradecionalmente, nun eisiste un nome único qu'abranja las trés bariantes que se falan an cada un de ls trés cunceilhos de l bal. Ls nomes populares son: * l '''manhego''' (mañegu, na sue fala), falado an [[Sana Martim de Trevelho;]] * l '''balberdeiro''' (balberdeiru, na sue fala), falado an [[Valverde de l Fresno]]; * l '''lhagarteiro''' (lagarteiru, na sue fala), falado nas [[Elhas]]. Segundo alguns filólogos, eisiste ua fuorte relaçon antre estas falas i ls dialetos pertueses falados ne l Cunceilho de l [[Sabugal]], an [[Pertual]]. == Falantes == Ne l bal, eisisten cerca de cinco mil falantes destas trés bariadades. Cumo cunsequéncia de l'eimigraçon, eisisten al redror de cinco mil naturales de la region que biben fura i que manténen l'uso fameliar de la lhéngua. Regressan ne l berano, reforçando l'outelizaçon de l lhéngua. La fala/L xalimego ye la lhéngua habitual de la populaçon, cula scepçon de ls funcionairos de l stado, de la polícia i d'outras pessonas benidas de fura de l bal. Nun hai perda lhenguística culas geraçones mais nuobas, inda que Balberde se puoda dezir ser l cunceilho mais . A partir de 1960, l númaro de cu pertuesismo na lhéngua falada oumentou progressibamente, debido a la scuola, al serbício melitar i als meios de quemunicaçon. == Studos == Las purmeiras refréncias filológicas coincidas subre la fala fúrun rializadas por [[Fritz Krüger]], an 1925, i por [[Otto Fink]], an 1929, al studáren l castelhano dialetal de la zona. José Leite de Vasconcelos rializou ua outra ambestigaçon antre 1929 i 1933, inda mostrando fenómenos que nunca buoltórun a registar-se ne ls studos seguintes, que l'aprossimaba de l Pertués, sendo anton l'oupenion de se tratar dun dialeto de l pertués unánime. L purmeiro ambestigador a referir-se l'esta fala cumo d'ourige galega, cumparando-la culs forales de [[Castelo-Rodrigo]] (1209) i relacionando-la cula possible chegada de poboadores galegos a la zona ne ls seclos [[Seclo XII|XII]] i [[Seclo XIII|XIII]] fui [[Lindley Cintra]], an 1959: "L falar fundamentalmente galego, mas cun lheonesismos, de Castelo-Rodrigo i Riba-Coa ne l sec. XIII, l falar tamien eissencialmente galego de la region de Xálima, outra cousa nun son, segundo creio, de l que falares destes núcleos de repoboadores galegos tan frequentemente recordados pula toponímia". [[Clarinda de Azevedo]] tamien se refire l'esta repoboaçon, afirmando la sue relaçon cun un galaico-pertués arcaico i antoce maior prossimidade cul galego atual. [[José Luis Martín Galindo]] cré que las falas son anteriores a ua possible repoboaçon galega, mas esta tese nun cunquistou muitos partidairos. Xosé Henrique Costas González ne ls sous studos afirma la galeguidade destas falas stablecendo la sue ourige na repoboaçon por galegos ne ls seclos XII i XIII i l'anterferéncia de lheonesismos cumo cunsequéncia dun lhongo cuntato cul [[Lhéngua lhionesa|lhionés]]. L'eisisténcia de palabras galegas na [[Serra de Gata]] i ne l sudoeste de [[Salamanca]] poderie andicar que la stenson de la fala na [[Eidade Média]] tubisse sido maior de l que na atualidade. Frías Cunde tamien se mostra partidairo de la galeguidade destas falas. [[José Enrique Gargallo Gil]] fala dun galego-pertués frunteiriço i arcaizante, admitindo ua maior binculaçon cul [[Lhéngua galhega|galhego]] de que cul [[Lhéngua pertuesa|pertués]]. Juan Manuel Carrasco González classefica la fala cumo la terceira bariadade de l [[galhego-pertués]]. Ne l'anho de 1999, celebrou-se un cungresso subre la Fala, cula anterbençon de ls percipales ambestigadores. == Sondaiges sociolinguísticas == An 1992, ua sondaige rializada por José Enrique Gargallo Gil (porsor de la Ounibersidade de Barcelona) a alunos falantes de la fala rebelou ls seguintes dados, relatibamente al uso de l Castelhano ne l teta fameliar: * 4 de ls 29 antrebistados de [[Sana Martim de Trevelho]] úsan l pertués quando falan cula família * an [[Elhas]], l númaro çce para solo 3, an 54 antrebistados * an [[Valverde]], 25 de 125 antrebistados usa l galhego neste cuntesto An 1993, fui publicada ua sondaige ne l númaro 30 de la Rebista Alcántara, rializada por José Luis Martín Galindo, que mostraba las seguintes percentaiges d'outoidentificaçon, an [[San Martinho de Trebelho:]] * '''Dialeto do pertués''': 20% * '''Lhéngua outónoma''': 67% Debe salientar-se que na referida sondaige participórun solo 20 pessonas, nun total de 960 habitantes, nun eisistindo l'heipótese de respunder "Galego" ó "Bariante de l galego". L'auséncia destas oupçones era lhógica na altura, dado que las teories de la possible relaçon cul galego éran recentes. An 1994, un nuobo studo andica que 80% de ls antrebistados daprendiu a falar castelhano na scuola, sendo la percentaige de l'uso de la fala na família cumo se segue: * 100% de ls pais de [[Elas]] afirman falar la lhéngua outótone al cumbersáren cun sous filhos. * 85%, an [[San Martinho]]. * 73%, an [[ValVerde]]. == Amostra de testo == {| class="wikitable" !Lhéngua !Amostra |- |Xalimego |De fel u ben, nun temus que sansalmus nunca; ya chegará u día que arrecollamus u que hemus sembráu. |- |Galhego |De facer o ben, non temos de nos cansar xamais; xa chegará o día en que recolleremos o que semeamos. |- |Pertués |De fazer o bem, não temos de nos cansar jamais; já chegará o dia em que recolheremos o que semeamos. |} == Bibliografia == * Francisco FERNÁNDEZ REI, Antón SANTAMARINA (1999). Univ Santiago de Compostela, ed. Estudios de sociolingüística románica: linguas e variedades minorizadas. [S.l.: s.n.] 501 páginas. <nowiki>ISBN 8481217727</nowiki>. Cunsultado am 17 de júlio de 2010  {{Referências}}'''<big>Refréncias</big>''' * {{Lhigaçon||2=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=fax|3=Ficha de l Ethnologue pa la Fala}} * [https://web.archive.org/web/20160503062312/https://robertlindsay.wordpress.com/2012/05/30/fala-a-galician-portuguese-language-of-spain/ Robert Lindsay.wordpress.com] * [http://www.sketchesofiberia.com/2011/07/observations-on-two-autochthonous-minority-languages-in-iberia/ Fala de la Extremadura an sketchesofiberia.com por Kyle Hearn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180204062446/http://www.sketchesofiberia.com/2011/07/observations-on-two-autochthonous-minority-languages-in-iberia/ |date=2018-02-04 }} * [http://www.omniglot.com/writing/fala.htm Fala de la Extremadura an Omniglot] {{Portal3|Linguística}} [[Catadorie:Lhénguas de la Spanha]] [[Catadorie:Lhénguas itálicas]] [[Catadorie:Lhénguas]] 1t3v9zj0ea739hgq4sjo8p5tl7svh94 106769 106768 2026-05-14T13:55:51Z ~2026-28950-60 15246 Jhh 106769 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Lhéngua|nome=Xalimés|outrosnomes=Fala|falantes=10 500|quelorfamília=Indo-Ouropeia|fam2=[[Itálica]]|fam3=[[Lhénguas románicas|Románica]]|fam4=[[Italo-oucidental]]|fam5=[[Oucidental]]|fam6=[[Galo-eibérica]]|fam7=[[Eibero-románica]]|fam8=[[Lhénguas eibero-oucidentales|Eibero-oucidental]]|regulador=|iso1=fax|iso2=|iso3=|mapa=|region=Porbíncia de Cacéres, na region de val de xálima, nas poboaçones de [[Valverde del Fresno|Valverdi du Fresnu]], [[Eljas|Ellas]] i [[San Martín de Trevejo|Sa Martinhu]]|fam1=[[Ando-Ouropeia]]|fam9=[[Galhaico-Pertués]]}} [[Fexeiro:Nome_Lagarteiro.JPG|dreita|miniaturadaimagem|250x250px|Placa toponímica an Eljas]] La '''fala de la Stremadura''' ó '''fala de Xálima''' ye ua [[bariadade lenguística]] de l [[Galego-pertués|galhego-pertués]] ousada por cerca de 10 500 pessonas na parte mais oucidental de la [[porbíncia de Cáceres]], na [[Spanha]], junto a la [[frunteira]] [[Pertual|pertuesa]]. Ye outelizada nua ária coincida por bal de Xálima ó bal de l riu Eillas (l Eiljas), ne l noroiste de la [[porbíncia de Cáceres]], na region stremenha de la [[Stremadura (Spanha)|Stremadura]]. Fui declarada [[Bien de Antrisse Cultural]] pula admenistraçon de la Stremadura an 20 de márcio de 2001. An 2016 un grupo de peritos eilaborou ua perpuosta d'ortografie baseada na pertuesa. Ye tamien coincida por '''galego de la Stremadura''' i por '''balego'''. Tradecionalmente, nun eisiste un nome único qu'abranja las trés bariantes que se falan an cada un de ls trés cunceilhos de l bal. Ls nomes populares son: * l '''manhego''' (mañegu, na sue fala), falado an [[Sana Martim de Trevelho;]] * l '''balberdeiro''' (balberdeiru, na sue fala), falado an [[Valverde de l Fresno]]; * l '''lhagarteiro''' (lagarteiru, na sue fala), falado nas [[Elhas]]. Segundo alguns filólogos, eisiste ua fuorte relaçon antre estas falas i ls dialetos pertueses falados ne l Cunceilho de l [[Sabugal]], an [[Pertual]]. == Falantes == Ne l bal, eisisten cerca de cinco mil falantes destas trés bariadades. Cumo cunsequéncia de l'eimigraçon, eisisten al redror de cinco mil naturales de la region que biben fura i que manténen l'uso fameliar de la lhéngua. Regressan ne l berano, reforçando l'outelizaçon de l lhéngua. La fala/L xalimego ye la lhéngua habitual de la populaçon, cula scepçon de ls funcionairos de l stado, de la polícia i d'outras pessonas benidas de fura de l bal. Nun hai perda lhenguística culas geraçones mais nuobas, inda que Balberde se puoda dezir ser l cunceilho mais . A partir de 1960, l númaro de cu pertuesismo na lhéngua falada oumentou progressibamente, debido a la scuola, al serbício melitar i als meios de quemunicaçon. == Studos == Las purmeiras refréncias filológicas coincidas subre la fala fúrun rializadas por [[Fritz Krüger]], an 1925, i por [[Otto Fink]], an 1929, al studáren l castelhano dialetal de la zona. José Leite de Vasconcelos rializou ua outra ambestigaçon antre 1929 i 1933, inda mostrando fenómenos que nunca buoltórun a registar-se ne ls studos seguintes, que l'aprossimaba de l Pertués, sendo anton l'oupenion de se tratar dun dialeto de l pertués unánime. L purmeiro ambestigador a referir-se l'esta fala cumo d'ourige galega, cumparando-la culs forales de [[Castelo-Rodrigo]] (1209) i relacionando-la cula possible chegada de poboadores galegos a la zona ne ls seclos [[Seclo XII|XII]] i [[Seclo XIII|XIII]] fui [[Lindley Cintra]], an 1959: "L falar fundamentalmente galego, mas cun lheonesismos, de Castelo-Rodrigo i Riba-Coa ne l sec. XIII, l falar tamien eissencialmente galego de la region de Xálima, outra cousa nun son, segundo creio, de l que falares destes núcleos de repoboadores galegos tan frequentemente recordados pula toponímia". [[Clarinda de Azevedo]] tamien se refire l'esta repoboaçon, afirmando la sue relaçon cun un galaico-pertués arcaico i antoce maior prossimidade cul galego atual. [[José Luis Martín Galindo]] cré que las falas son anteriores a ua possible repoboaçon galega, mas esta tese nun cunquistou muitos partidairos. Xosé Henrique Costas González ne ls sous studos afirma la galeguidade destas falas stablecendo la sue ourige na repoboaçon por galegos ne ls seclos XII i XIII i l'anterferéncia de lheonesismos cumo cunsequéncia dun lhongo cuntato cul [[Lhéngua lhionesa|lhionés]]. L'eisisténcia de palabras galegas na [[Serra de Gata]] i ne l sudoeste de [[Salamanca]] poderie andicar que la stenson de la fala na [[Eidade Média]] tubisse sido maior de l que na atualidade. Frías Cunde tamien se mostra partidairo de la galeguidade destas falas. [[José Enrique Gargallo Gil]] fala dun galego-pertués frunteiriço i arcaizante, admitindo ua maior binculaçon cul [[Lhéngua galhega|galhego]] de que cul [[Lhéngua pertuesa|pertués]]. Juan Manuel Carrasco González classefica la fala cumo la terceira bariadade de l [[galhego-pertués]]. Ne l'anho de 1999, celebrou-se un cungresso subre la Fala, cula anterbençon de ls percipales ambestigadores. == Sondaiges sociolinguísticas == An 1992, ua sondaige rializada por José Enrique Gargallo Gil (porsor de la Ounibersidade de Barcelona) a alunos falantes de la fala rebelou ls seguintes dados, relatibamente al uso de l ne l teta fameliar: * 4 de ls 29 antrebistados de [[Sana Martim de Trevelho]] úsan l pertués quando falan cula família * an [[Elhas]], l númaro çce para solo 3, an 54 antrebistados * an [[Valverde]], 25 de 125 antrebistados usa l galhego neste cuntesto An 1993, fui publicada ua sondaige ne l númaro 30 de la Rebista Alcántara, rializada por José Luis Martín Galindo, que mostraba las seguintes percentaiges d'outoidentificaçon, an [[San Martinho de Trebelho:]] * '''Dialeto do pertués''': 20% * '''Lhéngua outónoma''': 67% Debe salientar-se que na referida sondaige participórun solo 20 pessonas, nun total de 960 habitantes, nun eisistindo l'heipótese de respunder "Galego" ó "Bariante de l galego". L'auséncia destas oupçones era lhógica na altura, dado que las teories de la possible relaçon cul galego éran recentes. An 1994, un nuobo studo andica que 80% de ls antrebistados daprendiu a non falar l lixo na scuola, sendo la percentaige de l'uso de la fala na família cumo se segue: * 100% de ls pais de [[Elas]] afirman falar la lhéngua outótone al cumbersáren cun sous filhos. * 85%, an [[San Martinho]]. * 73%, an [[ValVerde]]. == Amostra de testo == {| class="wikitable" !Lhéngua !Amostra |- |Xalimego |De fel u ben, nun temus que sansalmus nunca; ya chegará u día que arrecollamus u que hemus sembráu. |- |Galhego |De facer o ben, non temos de nos cansar xamais; xa chegará o día en que recolleremos o que semeamos. |- |Pertués |De fazer o bem, não temos de nos cansar jamais; já chegará o dia em que recolheremos o que semeamos. |} == Bibliografia == * Francisco FERNÁNDEZ REI, Antón SANTAMARINA (1999). Univ Santiago de Compostela, ed. Estudios de sociolingüística románica: linguas e variedades minorizadas. [S.l.: s.n.] 501 páginas. <nowiki>ISBN 8481217727</nowiki>. Cunsultado am 17 de júlio de 2010  {{Referências}}'''<big>Refréncias</big>''' * {{Lhigaçon||2=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=fax|3=Ficha de l Ethnologue pa la Fala}} * [https://web.archive.org/web/20160503062312/https://robertlindsay.wordpress.com/2012/05/30/fala-a-galician-portuguese-language-of-spain/ Robert Lindsay.wordpress.com] * [http://www.sketchesofiberia.com/2011/07/observations-on-two-autochthonous-minority-languages-in-iberia/ Fala de la Extremadura an sketchesofiberia.com por Kyle Hearn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180204062446/http://www.sketchesofiberia.com/2011/07/observations-on-two-autochthonous-minority-languages-in-iberia/ |date=2018-02-04 }} * [http://www.omniglot.com/writing/fala.htm Fala de la Extremadura an Omniglot] {{Portal3|Linguística}} [[Catadorie:Lhénguas de la Spanha]] [[Catadorie:Lhénguas itálicas]] [[Catadorie:Lhénguas]] birtpqm25tt7us129ul1l54p8eicly4 106770 106769 2026-05-14T13:57:55Z ~2026-28950-60 15246 Yyy 106770 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Lhéngua|nome=Xalimés|outrosnomes=Fala|falantes=10 500|quelorfamília=Indo-Ouropeia|fam2=[[Itálica]]|fam3=[[Lhénguas románicas|Románica]]|fam4=[[Italo-oucidental]]|fam5=[[Oucidental]]|fam6=[[Galo-eibérica]]|fam7=[[Eibero-románica]]|fam8=[[Lhénguas eibero-oucidentales|Eibero-oucidental]]|regulador=|iso1=fax|iso2=|iso3=|mapa=|region=Porbíncia de Cacéres, na region de val de xálima, nas poboaçones de [[Valverde del Fresno|Valverdi du Fresnu]], [[Eljas|Ellas]] i [[San Martín de Trevejo|Sa Martinhu]]|fam1=[[Ando-Ouropeia]]|fam9=[[Galhaico-Pertués]]}} [[Fexeiro:Nome_Lagarteiro.JPG|dreita|miniaturadaimagem|250x250px|Placa toponímica an Eljas]] La '''fala de la Stremadura''' ó '''fala de Xálima''' ye ua [[bariadade lenguística]] de l [[Galego-pertués|galhego-pertués]] ousada por cerca de 10 500 pessonas na parte mais oucidental de la [[porbíncia de Cáceres]], na [[Spanha]], junto a la [[frunteira]] [[Pertual|pertuesa]]. Ye outelizada nua ária coincida por bal de Xálima ó bal de l riu Eillas (l Eiljas), ne l noroiste de la [[porbíncia de Cáceres]], na region stremenha de la [[Stremadura (Spanha)|Stremadura]]. Fui declarada [[Bien de Antrisse Cultural]] pula admenistraçon de la Stremadura an 20 de márcio de 2001. An 2016 un grupo de peritos eilaborou ua perpuosta d'ortografie baseada na pertuesa. Ye tamien coincida por '''galego de la Stremadura''' i por '''balego'''. Tradecionalmente, nun eisiste un nome único qu'abranja las trés bariantes que se falan an cada un de ls trés cunceilhos de l bal. Ls nomes populares son: * l '''manhego''' (mañegu, na sue fala), falado an [[Sana Martim de Trevelho;]] * l '''balberdeiro''' (balberdeiru, na sue fala), falado an [[Valverde de l Fresno]]; * l '''lhagarteiro''' (lagarteiru, na sue fala), falado nas [[Elhas]]. Segundo alguns filólogos, eisiste ua fuorte relaçon antre estas falas i ls dialetos pertueses falados ne l Cunceilho de l [[Sabugal]], an [[Pertual]]. == Falantes == Ne l bal, eisisten cerca de cinco mil falantes destas trés bariadades. Cumo cunsequéncia de l'eimigraçon, eisisten al redror de cinco mil naturales de la region que biben fura i que manténen l'uso fameliar de la lhéngua. Regressan ne l berano, reforçando l'outelizaçon de l lhéngua. La fala/L xalimego ye la lhéngua habitual de la populaçon, cula scepçon de ls funcionairos de l stado, de la polícia i d'outras pessonas benidas de fura de l bal. Nun hai perda lhenguística culas geraçones mais nuobas, inda que Balberde se puoda dezir ser l cunceilho mais . A partir de 1960, l númaro de cu pertuesismo na lhéngua falada oumentou progressibamente, debido a la scuola, al serbício melitar i als meios de quemunicaçon. == Studos == Las purmeiras refréncias filológicas coincidas subre la fala fúrun rializadas por [[Fritz Krüger]], an 1925, i por [[Otto Fink]], an 1929, al studáren l dialetal de la zona. José Leite de Vasconcelos rializou ua outra ambestigaçon antre 1929 i 1933, inda mostrando fenómenos que nunca buoltórun a registar-se ne ls studos seguintes, que l'aprossimaba de l Pertués, sendo anton l'oupenion de se tratar dun dialeto de l pertués unánime. L purmeiro ambestigador a referir-se l'esta fala cumo d'ourige galega, cumparando-la culs forales de [[Castelo-Rodrigo]] (1209) i relacionando-la cula possible chegada de poboadores galegos a la zona ne ls seclos [[Seclo XII|XII]] i [[Seclo XIII|XIII]] fui [[Lindley Cintra]], an 1959: "L falar fundamentalmente galego, mas cun lheonesismos, de Castelo-Rodrigo i Riba-Coa ne l sec. XIII, l falar tamien eissencialmente galego de la region de Xálima, outra cousa nun son, segundo creio, de l que falares destes núcleos de repoboadores galegos tan frequentemente recordados pula toponímia". [[Clarinda de Azevedo]] tamien se refire l'esta repoboaçon, afirmando la sue relaçon cun un galaico-pertués arcaico i antoce maior prossimidade cul galego atual. [[José Luis Martín Galindo]] cré que las falas son anteriores a ua possible repoboaçon galega, mas esta tese nun cunquistou muitos partidairos. Xosé Henrique Costas González ne ls sous studos afirma la galeguidade destas falas stablecendo la sue ourige na repoboaçon por galegos ne ls seclos XII i XIII i l'anterferéncia de lheonesismos cumo cunsequéncia dun lhongo cuntato cul [[Lhéngua lhionesa|lhionés]]. L'eisisténcia de palabras galegas na [[Serra de Gata]] i ne l sudoeste de [[Salamanca]] poderie andicar que la stenson de la fala na [[Eidade Média]] tubisse sido maior de l que na atualidade. Frías Cunde tamien se mostra partidairo de la galeguidade destas falas. [[José Enrique Gargallo Gil]] fala dun galego-pertués frunteiriço i arcaizante, admitindo ua maior binculaçon cul [[Lhéngua galhega|galhego]] de que cul [[Lhéngua pertuesa|pertués]]. Juan Manuel Carrasco González classefica la fala cumo la terceira bariadade de l [[galhego-pertués]]. Ne l'anho de 1999, celebrou-se un cungresso subre la Fala, cula anterbençon de ls percipales ambestigadores. == Sondaiges sociolinguísticas == An 1992, ua sondaige rializada por José Enrique Gargallo Gil (porsor de la Ounibersidade de Barcelona) a alunos falantes de la fala rebelou ls seguintes dados, relatibamente al uso de l ne l teta fameliar: * 4 de ls 29 antrebistados de [[Sana Martim de Trevelho]] úsan l pertués quando falan cula família * an [[Elhas]], l númaro çce para solo 3, an 54 antrebistados * an [[Valverde]], 25 de 125 antrebistados usa l galhego neste cuntesto An 1993, fui publicada ua sondaige ne l númaro 30 de la Rebista Alcántara, rializada por José Luis Martín Galindo, que mostraba las seguintes percentaiges d'outoidentificaçon, an [[San Martinho de Trebelho:]] * '''Dialeto do pertués''': 20% * '''Lhéngua outónoma''': 67% Debe salientar-se que na referida sondaige participórun solo 20 pessonas, nun total de 960 habitantes, nun eisistindo l'heipótese de respunder "Galego" ó "Bariante de l galego". L'auséncia destas oupçones era lhógica na altura, dado que las teories de la possible relaçon cul galego éran recentes. An 1994, un nuobo studo andica que 80% de ls antrebistados daprendiu a non falar l lixo na scuola, sendo la percentaige de l'uso de la fala na família cumo se segue: * 100% de ls pais de [[Elas]] afirman falar la lhéngua outótone al cumbersáren cun sous filhos. * 85%, an [[San Martinho]]. * 73%, an [[ValVerde]]. == Amostra de testo == {| class="wikitable" !Lhéngua !Amostra |- |Xalimego |De fel u ben, nun temus que sansalmus nunca; ya chegará u día que arrecollamus u que hemus sembráu. |- |Galhego |De facer o ben, non temos de nos cansar xamais; xa chegará o día en que recolleremos o que semeamos. |- |Pertués |De fazer o bem, não temos de nos cansar jamais; já chegará o dia em que recolheremos o que semeamos. |} == Bibliografia == * Francisco FERNÁNDEZ REI, Antón SANTAMARINA (1999). Univ Santiago de Compostela, ed. Estudios de sociolingüística románica: linguas e variedades minorizadas. [S.l.: s.n.] 501 páginas. <nowiki>ISBN 8481217727</nowiki>. Cunsultado am 17 de júlio de 2010  {{Referências}}'''<big>Refréncias</big>''' * {{Lhigaçon||2=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=fax|3=Ficha de l Ethnologue pa la Fala}} * [https://web.archive.org/web/20160503062312/https://robertlindsay.wordpress.com/2012/05/30/fala-a-galician-portuguese-language-of-spain/ Robert Lindsay.wordpress.com] * [http://www.sketchesofiberia.com/2011/07/observations-on-two-autochthonous-minority-languages-in-iberia/ Fala de la Extremadura an sketchesofiberia.com por Kyle Hearn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180204062446/http://www.sketchesofiberia.com/2011/07/observations-on-two-autochthonous-minority-languages-in-iberia/ |date=2018-02-04 }} * [http://www.omniglot.com/writing/fala.htm Fala de la Extremadura an Omniglot] {{Portal3|Linguística}} [[Catadorie:Lhénguas de la Spanha]] [[Catadorie:Lhénguas itálicas]] [[Catadorie:Lhénguas]] ho7ava7a2023fefya0mp3nocjx6d3r7