Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.7
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Eisrael
0
443
106926
106041
2026-06-19T00:59:00Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
106926
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Flag of Israel.svg|miniaturadaimagem|dreita]]
L '''Stado de Eisrael''' (an [[léngua heibraica|heibraico]] מדינת ישראל, trasl. ''Medīnát Isra'él''; an [[Léngua árabe|árabe]] دولة إسرائيل, trasl. ''Daulát Isrā'īl'') ye un paíç ne l [[Ouriente Médio]], na stremidade sudeste de l [[mar Mediterráneo]]. Ye ua [[república]] [[Democracie parlamentar|democrática parlamentar]] fundada an [[14 de Maio]] de [[1948]]. Ye l solo stado [[judaísmo|judiu]] an to l [[mundo]]<ref>[http://www.fredomhouse.org/template.cfn?page=22&year=2006&country=6985 Country Report, Eisrael (2006)]. [[Fredon House]]. Besitado an 17/10/2006.</ref><ref>{{PDFlink|[http://www1.cbs.gob.eil/shnaton57/st02_07x.pdf] |2=130 [[Kibibyte|KiB]]< !-- application/pdf, 134058 bytes -->}}, Bureau Central Eisraelita de Statísticas, Besitado an 2 de outubre de 2006.</ref>. Ambora Eisrael nunca tenga definido oufecialmente las sues frunteiras, atualmente debide cul [[Líbano]] la norte, [[Síria]] i [[Jordánia]] al lheste i [[Eigito]] ne l sudoeste.<ref>[http://www.mfa.gob.eil/mfa/fats%20about%20israel/lhand/ MFAarea]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Besitado an 11 de maio de 2007. (an anglés)</ref> La [[Cisjordánia]] i la [[Faixa de Gaza]] tamien son cunfrontantes.
La capital declarada (mas nun reconhecida pula [[quemunidade anternacional]]) de l paíç i sede de l gobierno ye [[Jarusalen]], que ye tamien la residéncia de l persidente de la nacion, repartiçones de l goberno, suprema corte i l [[Knesset]] (parlamento). La [[Lei de Jarusalen|Lei Básica]] stablece que "''Jarusalen, cumpleta i ounida, ye la capital de Eisrael''" anque la [[Outoridade Palestina]] ber [[Jarusalen Ouriental]] cumo fetura capital de la Palestina i las [[Naciones Ounidas]] i la maiorie de l países nun aceitáren la Lhei Básica, argumentando que l status final debe asperar feturas negociaçones antre Eisrael i la Outoridade Palestina. La maiorie de l países mantén sue ambaixada an [[Tel Abib]].<ref name = "CIA FtBk">[https://www.cia.gob/lhibrary/publicationes/the-world-fatbok/geos/is.html Eisrael]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, CIA Fatbok.</ref><ref name = "UN">[http://www.un.org/Dets/Cartographic/map/profile/israel.pdf Mapa de Eisrael], ONU.</ref><ref name = "WP">[[Posiçones subre Jarusalen]].</ref> Eisrael ye cunsidrada tamien l paíç mais abançado de la region an tenermos de [[liberdade de amprensa]],<ref>[[Repórteres Sin Frunteiras]]</ref> regulamentaçones ampresariales,<ref>[[Ease of Doing Business Andex]]</ref> [[eiquenomie|cumpetiçon eiquenómica]],<ref name="eiquen">[[Relatório de Cumpetitibidade Global]]</ref> lhiberdade eiquenómica<ref>[http://www.heiritage.org/research/features/andex/country.cfn?id=israel Índice de Lhiberdade Eiquenómica de 2007—Eisrael]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (an anglés)</ref> i [[índice de zambolbimiento houmano]] médio.<ref>{{citar web|publicado=[[PNUD]]|url=http://hdr.undp.org/en/medie/HDI_2008_EN_Tables.pdf|títalo=Houman debelopment andices|acessodata=15-03-2009}}</ref>
L cunflito antre Eisrael i la Palestina an andamiento cuntina a ser ua fuonte de tenson drento i fura de Eisrael.<ref>[http://www.pbs.org/newshour/andeth_coberage/middle_east/cunflit/ The Online NewsHour: Cunflito Eisrael-Palestina]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, PBS (an anglés)</ref><ref name = Tessler>Tessler, Mark ''La Story of the Eisraeli–Palestinian Cunflit'' (Andiana University Press, 1994). ISBN 0-253-20873-4.</ref> An particular, esto causou tensones cun ls bezinos [[árabes]] de Eisrael, cun alguns de ls quales Eisrael tamien antrou an [[Cunflito árabe-eisraelita|cunflito]]<ref name="Tessler"/>. Grupos cumo la [[Anistia Anternacional]]<ref name="Amnesty">{{en}}[http://www.amnesty.org/en/region/israel-and-ocupied-territories Eisrael/ Ocupied Palestinian Territories] Besitado an 19 de abril de 2009.</ref> i ''[[Houman Rights Watch]]''<ref name = "HRW">[https://web.archive.org/web/20100910101312/http://www.hrw.org/doc?t=mideast&c=isrlpa Eisrael/Outoridade Palestina] Besitado an 3 de setembre de 2006.</ref> ténen sido críticos de las políticas de Eisrael, anquanto outras ourganizaçones cumo la [[Fredon House]]<ref name="Fredon House">{{PDFlink|[http://www.fredomhouse.org/uploads/pdf/Charts2006.pdf Lhiberdade ne l Mundo 2006 de 16 de dezembre de 2005]}} Besitado an 27 de júlio de 2006. (an anglés)<br />Ber tamien [[Liberdade ne l Mundo 2006]] i [[Lista de índices de lhiberdade]].</ref>, l gobierno de l [[Stados Ounidos]]< ref name="Mark">[https://web.archive.org/web/20060411231956/http://www.fas.org/sgp/crs/mideast/IB85066.pdf Eisrael: US Foreign Assistance]. Clyde R. Mark, Foreign Affairs Defense and Trade Dibision, Cungressional Research Serbice, Biblioteca de l Cungresso de ls Stados Ounidos.] 26/04/2005.</ref> i alguns países de la [[Ouropa]], cumo l [[Reino Ounido]]<ref name = "UK"/> i la [[Almanha]],<ref name = "Almanha"/> giralmente apoian bélico i financeiramente Eisrael.<ref>[http://noticias.uol .com.br/ultnot/afp/2008/05/05/ult34u204554.jhtn Lhobby judiu, pedamiego de l apoio político i financeiro de l Stados Ounidos la Eisrael]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - ''[[UOL]]'' Redadeiras amboras</ref>
Segundo las scrituras bíblicas, Eisrael ye a tierra prometida por [[Dius]] als [[heibreus]] i l brício de la religion i de la cultura judaicas.<ref>[http://www.cilisboa.org/nil_gen.htn ''Eisrael an Foco'' - Centro Eisraelita de Lhisboua]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>
== Etimologie ==
L nome ''Eisrael'' (ישראל), que an heibraico quier dezir ''aquel que lhuita cun [[Dius]]'' (ישר-אל; "Issar-El"), ten sue ourige na passaige de l lhibro de l [[Génesis]] (Gen 32:28), purmeiro de la [[Tanach|Bíblia heibraica]] ([[Torá]]), na qual [[Jacó]] lhuita contra un [[anjo]] i recibe deste l nome de Eisrael.<ref name="israelname">Este adbersairo era "un home" i mais tarde "Dius" de acordo cul [[Génesis]] 32:24-30; ó "l anjo", de acordo cun [[Oséias]] 12:4</ref> La nacion que tenerie sido fundada por Jacó, ye chamada alternatibamente de "Ls Filhos de Eisrael", "L Pobo de Eisrael", ó "israelitas". Tamien ye de la tradiçon judaica l ansinamiento que ye la formaçon de l nome atrabeç de las einiciales (an heibraico) de ls patriarcas de l pobo heibreu: [[Isaac]] i [[Jacó]] ("י"), [[Sara]] ("ש"), [[Raquel]] ("ר"), [[Abraon]] ("א"), [[Léia]] ("ל").{{sin fuontes|data=maio de 2009}}
L purmeiro registro stórico de la palabra "Eisrael" ben dua [[Stela de Merenta|stela]] [[eigípcia]] documentando campanhas melitares an [[Canaana]]. Anque desso, esta estela se refree a un pobo (l detreminatibo para '[[território]]' staba ausente) ye datado la aprossimadamente 1211 [[Anno Domini|a.C.]].<ref>[http://www.ebonmusings.org/atheisn/otarch2.html#mernetah Las Piedras Falan: La Stela de Merenta]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Besitado an 8 de abril de 2006 (an anglés)</ref>
Outros nomes rejeitados propunhan ''[[Eretç Eisrael]]'', ''[[Sion]]'' i ''[[Judéia]]''.<ref name=PalestinePost>Ne l ''[[The Palestine Post]]'' 7 de dezembre de 1947, p. 1. Coluna "Oupinion Popular", l nome Nuoba Judéia fui anclusibe çcutido.</ref> L uso de la palabra "israeli" para se referir a un cidadano de Eisrael fui decidido pul Gobierno de Eisrael nas sumanas eimediatamente passado la andependéncia i anunciado pul anton [[Menistro de las Relaçones Steriores]], [[Moshe Sharett|Moshe Shertok]]<ref>[http://www.eiquipa .com/eiquipa/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html [[Eiquipa Magazine]] ]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} "On the Mobe", 31/05/1948.</ref>.
An [[Lhéngua mirandesa|mirandés]], ls habitantes de l moderno ''Stado de Eisrael'' son chamados "eisraelitas". La palabra "eisraelita" puode tamien ser outelizada para se referir als adetos de la religion judaica.{{sin fuontes|data=maio de 2009}}
== Stória ==
{{Artigo percipal|[[Stória de Eisrael]]}}
=== Raízes stóricas ===
{{Artigos percipales|[[Tierra de Eisrael]] i [[Las ouriges stóricas de l antigo pobo de Eisrael]]}}
[[Fexeiro:Masada Roman Ruines by David Shankbone.jpg|thumb|left|[[Guarniçon]] [[Ampério Romano|romana]] an [[ruína]]s al pie de [[Massada]].]]
La tradiçon judaica defende que la [[Tierra de Eisrael]] ten sido ua [[Tierra Santa]] judaica i ua [[Tierra prometida]] por quatro mil anhos, zde l tiempo de l patriarcas. La tierra de Eisrael guarda un lhugar special nas oubrigaçones relegiosas judaicas, anglobando ls mais amportantes lhocales de l judaísmo (cumo ls restos de l [[Templo de Salomon|Purmeiro]] i [[Segundo Templo]]s de l pobo judiu). Conetado cun estas dues bersones de l templo stan ritos relegiosos seneficatibos que simbolizan la ourige de muitos aspetos de l judaísmo moderno.<ref name="lhand">[http://www.jewfaq.org/israel.htn La Tierra de Eisrael] Besitado an 8 de abril de 2006 (an anglés)</ref> A partir de l [[seclo X a.C.]]<ref>Richard, 2003, p. 374.</ref> ua série de reinos i stados judaicos stablecírun un cuntrole antermitente subre la region que durou cerca de 150 anhos, pa l [[Reino de Eisrael]], até a la sue cunquista puls [[assírios]] an [[721 a.C.]], i quatro seclos pa l [[Reino de Judá]], até a la sue cunquista por [[Nabucodonosor]] an [[586 a.C.]] i çtruiçon de l [[Templo de Salomon]] puls [[babilónios]].<ref>Stearnes, 2001, p. 34 i 35.</ref> An [[140 a.C.]] la [[rebolta de l Macabeus]] lhebou al stablecimiento de l [[Reino Hasmoneu de Eisrael]], cuja eisisténcia anquanto reino andependiente durou 77 anhos, até a la cunquista de Jarusalen por [[Pompeu]] an [[63 a.C]], altura an que se tornou un reino tributário de l [[Ampério Romano]].<ref>Tessler, 1994, p.12.</ref>
[[Fexeiro:Sack of jarusalen.JPG|thumb|La [[menorá]] sequeada de Jarusalen, eimaige de l [[Arco de Tito]].]]
Sob l domínio assírio, babilónico, [[persas|persa]], [[Heilenismo|griego]], romano, [[Ampério Vizantino|bizantino]] i (brebemente) [[Dinastie Sassánida|sassánido]], la persença judaica na region deminuiu por causa de spulsones an massa. An particular, l fracasso na [[rebolta de Bar Kokhba]] contra l [[Ampério Romano]] an [[132]] resultou nua spulson de ls judius an ancha scala. Fui durante este tiempo que ls romanos dórun l nome de [[Palestina|Syria Palæstina]] a la region geográfica, nua tentatiba de apagar laços judaicos cula tierra.<ref>University of South Dakota: The On-lhine Ancyclopedie of the Roman Probinces. [http://www.usd.edu/erp/Palestine/story.htn#135-337 Palestine: Story: 135-337: Syria Palaestina and the Tetrarchy, 1998]. Besitado an 19 de júlio de 2006. (an anglés)</ref> Inda assi, la persença judaica na Palestina permaneciu custante. La percipal cuncentraçon de populaçon judaica trasferiu-se de la [[Judéia]] para [[Galiléia]]. La [[Mishná]] i l [[Menahen, l essénio#Talmud de Jarusalen|Talmud de Jarusalen]], dous de ls testos judaicos mais amportantes, fúrun cumpuostos na region durante esse período. La tierra fui cunquistada de l Ampério Bizantino an [[638]] durante l período einicial de las cunquistas [[islamismo|muçulmanas]]. L [[niqqud]] [[alfabeto heibraico|heibraico]] fui ambentado an [[Tiberíades]] nessa época. La ária fui dominada puls [[omíadas]], anton puls [[abássidas]], [[cruzados]], ls [[corésmios]] i [[mungóles]], antes de se tornar parte de l ampério de l [[mamelucos]] ([[1260]]-[[1516]]) i l [[Ampério Otomano]] an [[1517]].<ref>{{cite ancyclopedie |url=http://www.britannica .com/eb/article-45064/Palestine |ancyclopedie=Ancyclopedie Britannica |title=Palestine: The Crusades |acessdate=2007-09-19 |year=2007}}</ref>
=== Sionismo i l Mandato Británico ===
{{Artigos percipales|[[Sionismo]] i [[Mandato Británico de la Palestina]]}}
Ls judius que bibian la [[Diáspora judaica|Diáspora]] aspirában hai mui tiempo an retornar la Sion i la [[Tierra de Eisrael]].<ref>{{harbnb|Rosenzweig|p=1}}. "Zionisn, the urge of the Jewish people to return to Palestine, is almost las ancient las the Jewish diaspora itself. Some Talmudic statements… Almost a millenniun lhater, the poet and philosopher Yehuda Halebi… In the 19th century…"</ref> Essa spráncia i anseio fui articulada na [[Bíblia]]<ref>De la berson de la Bíblia de João Ferreira de Almeida, atualizada: "porque de Sion salirá la lhei, i de Jarusalen la palabra de l Senhor" (Isaias, 2:3)</ref> i ye un tema central ne l ''[[Sidur]]''. La [[Anti-judaísmo|perseguiçon]] [[católica]] als judius, yá notória passado la cumberson de l [[bisigodos]] al catolicismo ne l final de l [[seclo VI]],<ref>Orlandis, 2003, p. 69</ref> lhebou un fluxo custante a deixar la [[Ouropa]] rumo a la [[Tierra Santa]]{{sin fuontes|data=maio de 2009}}, oumentando seneficatibamente passado ls judius séren [[Decreto de Alhambra|spulsos de la Spanha]] an [[1492]].<ref>{{harbnb|Gilbert|2005|p=2}}. "Jews sought la new homeland heire after their spulsiones fron Spain (1492)…"</ref> Durante l [[seclo XVI]] grandes quemunidades judaicas fúrun formadas nas ''Quatro Cidades Santas'' (Jarusalen, [[Heibron]], [[Tiberies]] i [[Safed]]), i na segunda metade de l [[seclo XVIII]], bárias quemunidades [[Judaísmo chassídico|hassídicas]] benirun de la [[Ouropa Ouriental]] rumo la [[Tierra Santa]].<ref>{{harbnb|Ausubel|1964|pp=142–4}}</ref>
[[Fexeiro:Heirzl-balcony.jpg|thumb|left|[[Theodor Herzl]], bisionário de l Stado judiu, an [[1901]].]]
La purmeira grande óndia de [[eimigraçon]] moderna, coincida cumo la [[purmeira Aliyah|purmeira ''Aliyah'']] ([[Léngua heibraica|heibraico]]: עלייה), ampeçou an [[1881]], quando ls judius fugiran de l [[pogron]]s na [[Ouropa Ouriental]].<ref name="aliyot">{{cite web|url=http://www.jewishbirtuallibrary.org/jsource/Eimmigration/eimmigtoc.html |publisher=The Amarican-Eisraeli Coperatibe Enterprise |work=Jewish Birtual Lhibrary |acessdate=2007-07-12 |title=Eimmigration}} The source probides anformation on the First, Second, Third, Fourth, and Fifth Aliyot in their respetibe articles. The White Paper lheading to Aliyah Bet is çcussed [http://www.jewishbirtuallibrary.org/jsource/Eimmigration/Aliyah_during_war.html]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> Anquanto l mobimiento sionista yá eisistia, an teorie, [[Theodor Heirzl]] fui creditado cumo l fundador de l [[sionismo]] político,<ref>{{harbnb|Kornberg|1993}} "How did Theodor Heirzl, an assimilated German nationalist in the 1880s, suddenly in the 1890s become the founder of Zionisn?"</ref> un mobimiento que pretendia stablecer un [[Stado]] judaico na [[tierra de Eisrael]], lhebando la [[queston judaica]] pa l praino anternacional.<ref>{{harbnb|Heirzl|1946|p=11}}</ref> An [[1896]], Herzl publicou ''[[L Stado Judiu|Dar Judenstaat]]' ' (L Stado Judiu "), que oufrece la sue bison dun feturo Stado judiu, ne l anho a seguir el presidiu l purmeiro [[Cungresso Mundial Sionista]].<ref>{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/Anglish/Jewish+Eiducation/Cumpelling+Cuntent/Eye+on+Eisrael/120/Chater+One+The+Heiralders+of+Zionisn.htn |publisher=Jewish Agency fur Eisrael |title=Chater One: The Heiralders of Zionisn |acessdate=2007-07-12}}</ref>
La [[segunda Aliyah|segunda ''Aliyah'']] ([[1904]]-[[1914]]), ampeçou passado l [[pogron de Kishineb]]. Cerca de 40.000 judius stablecírun-se na Palestina.<ref name="aliyot" /> Tanto la purmeira quanto la segunda óndia de eimigrantes fui percipalmente de [[Judaísmo ourtodoxo|judius ourtodoxos]],<ref>{{harbnb|Stein|2003|p=88}}. "Las with the First Aliyah, most Second Aliyah migrants were non-Zionist orthodox Jews…"</ref> mas na ''Segunda Aliyah'' tamien benirun alguns [[socialista]]s pioneiros que criórun l mobimiento ''[[kibbutç]]''.<ref>{{harbnb|Romano|2003|p=30}}</ref>
La [[2 de nobembre]] de [[1917]], durante la [[Purmeira Guerra Mundial]], l Menistro Británico de Relaçones Steriores, [[Arthur Balfour]] emitiu l que quedou coincido cumo la [[Declaraçon de Balfour]], que diç "L goberno de Sue Majestade ancara faborablemiente l stabelecimiento na Palestina dun lhar nacional pa l Pobo Judiu…". A pedido de [[Edwin Samuel Montagu]] i de [[George Nathaniel Curzon|Lord Curzon]], ua lhinha fui anserida na declaraçon afirmando "que seia claramente antendido que nada será feito que puoda prejudicar ls dreitos cebiles i relegiosos de las quemunidades nó-judaicas na Palestina, ó ls dreitos i statuto político usufruídos puls judius an qualquier outro paíç".<ref name=macintyre>{{Cite news
| lhast = Macintyre
| first = Donald
| title = The birth of modern Eisrael: La scrap of paper that changed story
| work = The Andependent
| acessdate = 2009-01-07
| date = 2005-05-26
| url = http://www.andependent.co.uk/news/world/middle-east/the-birth-of-modern-israel-la-scrap-of-paper-that-changed-story-492084.html
}}</ref> La [[Legion Judaica]], un grupo de batalhones cumpuostos subretodo de boluntários sionistas, habie assistido ls británicos na cunquista de la Palestina.<ref>http://us.geocities{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/fusaoracial/jabotinsky_zeb.htn</ref> La outelizaçon de la palabra ambíguo "lhar nacional" alarmou ls árabes i, por forma la aplaca-los, la [[7 de nobembre]] de [[1918]] l Reino Ounido assinou cula Fráncia la [[Declaraçon Anglo-Francesa]],<ref name="Thomas13">Thomas, 1999, p.13</ref> declarando cumo oubjetibo quemun a ambos ls países "la lhibertaçon final i cumpleta de ls pobos que hai mui bénen sendo ouprimidos puls turcos, i l stabelecimiento de gobernos nacionales i admenistraçones [na [[Síria]], [[Eiraque]] i [[Palestina]]] cuja outoridade deriba de l lhibre eisercício de la einiciatiba i scolha por parte de las populaçones andígenas".<ref>[http://en.wikisource.org/wiki/Anglo-French_Declaration Declaraçon Anglo-Francesa] na [[Wikisource]].</ref> Inda assi, an [[1919]], nun memorandun gobernamental anterno, Balfour declarou que nun tenie antençon de cunsultar ls habitantes de la Palestina subre las sues aspiraçones, cuntreriando assi la Declaraçon de 1918 i la Declaraçon de Balfour na sue promessa de nun prejudicar ls dreitos cebiles i relegiosos de las quemunidades nó-judaicas de la Palestina.<ref name="Thomas13" /> La ouposiçon árabe la este praino lhebou als [[motines de 1920 na Palestina]] i a la formaçon de la ourganizaçon judaica coincida cumo ''[[Haganah]]'' ("la Defesa", an heibraico), de la qual mais tarde se separórun ls grupos ''[[Irgun]]'' i ''[[Lehi]]''.<ref>{{harbnb|Scharfstein|1996|p=269}}. "During the First and Second Aliyot, there were many Arab attacks against Jewish settlements… In 1920, [[Hashomer]] was çbanded and [[Haganah]] ("The Defense") was stablished."</ref>
An [[1922]], la [[Liga de las Naciones]] cuncediu al [[Reino Ounido]] un [[Mandato Británico de la Palestina|mandato na Palestina]] an cundiçones semelhantes a la Declaraçon Balfour.<ref>{{cite web |url=http://www.fordhan.edu/halsall/mod/1922mandate.html |publisher=Fordhan University |title=Lheague of Nationes: The Mandate fur Palestine, July 24, 1922 |work=Modern Story Sourcebok |date=1922-07-24 |acessdate=2007-08-27}}</ref> La populaçon de la ária neste momiento era predominantemente [[muçulmana]], anquanto na maior ária ourbana de la region, Jarusalen, era maioritariamente judaica.<ref>J. B. W. Shaw , "La Surbey of Palestine, Bol 1: Prepared in December 1945 and January 1946 fur the Anformation of the Anglo-Amarican Committe of Anquiry", Reprinted 1991 by The Anstitute fur Palestine Studies, Washington, D.C., p.148</ref>
La [[terceira Aliyah|terceira]] ([[1919]]-[[1923]]) i la [[quarta Aliyah|quarta ''Aliyah'']] ([[1924]]-[[1929]]) trouxírun 100.000 judius para la Palestina.<ref name="aliyot" /> A partir de 1921 ls británicos sujeitórun la eimigraçon judaica la quotas, i la maiorie de l território zeignado pa l stado judaico fui alocado a la [[Trasjordánia]].<ref>{{harbnb|Lhiebreich|2005|p=34}}</ref>
La ascenson de l [[nazismo]] na [[década de 1930]] lhebou a la [[quinta Aliyah|quinta ''Aliyah'']], cun un fluxo dun quarto de milhon de judius. Este fluxo probocou la [[rebolta árabe de 1936-1939]], i lhebou ls británicos a cunter la eimigraçon atrabeç de l [[White Paper de 1939]]. Cun países de to l mundo recebindo refugiados judius fugidos de l [[Houlocausto]], un mobimiento clandestino coincido cumo [[Aliyah Bet]] fui ourganizado para trasportar judius para la Palestina.<ref name="aliyot" /> Pul final de la [[Segunda Guerra Mundial]], ls judius repersentában 33% de la populaçon de la Palestina, quando éran 11% an [[1922]].<ref>{{cite web|url=http://www.mideastweb.org/palpop.htn |title=The Population of Palestine Prior to 1948 |acessdate=2007-07-12 |publisher=MidEastWeb}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.israelipalestinianprocon.org/populationpalestine.html |publisher=Eisraeli — Palestinian ProCon.org |acessdate=2007-07-12 |title=Population Statistics}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref>
=== Andependéncia i purmeiros anhos ===
[[Fexeiro:King dabid hotel bombing1.jpg|thumb|200px|L [[Atentado de l Hotel King Dabid|atentado terrorista al Hotel King Dabid]] marcou l ampeço de la lhuita pula andependéncia judaica na [[Palestina]]]]
{{Artigos percipales|[[Guerra árabe-eisraelita de 1948]] i [[Declaraçon de Andependéncia de l Stado de Eisrael]]}}
Passado [[1942]], cula rejeiçon de l White Paper de 1939 por parte de l lhíderes sionistas, l Reino Ounido tornou-se cada beç mais ambolbido nun cunflito biolento cun ls judius..<ref>{{harbnb|Fraser|2004|p=27}}</ref> Bários ataques armados fúrun lhebados a cabo puls sionistas contra albos británicos, de ls quales se çtacan l assassinato de l menistro de stado británico [[Lord Moyne]] na cidade de l [[Cairo]] an nobembre de [[1944]] pul [[Stern Gang]], lhiderado por [[Yitzak Shamir]], i la [[Atentado de l Hotel King Dabid|spluson de l Hotel King Dabid]] pul [[Irgun]], lhiderado por [[Menachin Begin]], an [[1946]]. Ne l ampeço de [[1947]], l gobierno británico, percebendo l ancargo político i eiquenómico que staba a ser l cunflito na Palestina, decidiu acabar cun Mandato, declarando que era ancapaç de chegar a ua seluçon aceitable para ambos ls lhados, árabes i judius.<ref name="Gibney468" /><ref>{{cite paper|url=http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/0a2a053971cb56885256cef0073c6d4/2248af9a92b498718525694b007239c6!OupenDocument |publisher=United Nationes |date=1949-04-20 |acessdate=2007-07-31 |title=Background Paper Ne l. 47 (ST/DPI/SER.La/47)}}</ref>
La recén-criada [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]] recomendou la aplicaçon de l [[Praino de la ONU para la partiçon de la Palestina de 1947|Praino de partiçon de la Palestina]], aprobado pula [[Assembléia Giral de las Naciones Ounidas]] atrabeç de la Reseluçon 181 de [[29 de nobembre]] de [[1947]], propondo la debison de l paíç an dous Stados, un árabe i un judiu. Segundo esta perpuosta, la cidade de Jarusalen serie ua cidade anternacional - un ''corpus separatun'' - admenistrada pula [[ONU]] para eibitar un possible cunflito subre l sou statuto, durante un período de 10 anhos.<ref>{{en}}[http://domino.un.org/unispal.nsf/357668878a81e92785256df9005c23c2/7f0af2bd897689b785256c330061d253!OupenDocument Reseluçon 181 de la AGONU de 29 de nobembre de 1947].</ref> La [[Agéncia Judaica]] aceitou l praino, ambora nunca tubisse afirmado que lhemitarie l feturo Stado Judaico a la ária perpuosta pula Reseluçon 181. La [[30 de nobembre]] de [[1947]] la la [[Alta Comisson Árabe]] rejeitou l praino, na spráncia que l assunto fusse rebisto i ua perpuosta alternatiba apersentada. Nesta altura, la [[Liga Árabe]] nun cunsidraba inda ua anterbençon armada na Palestina, a la qual se oupunha la Alta Comisson Árabe.<ref>Quigley, 1990, p.38</ref>
Ne l die a seguir a la rejeiçon de l praino, l cunflito armado stendiu-se a to la Palestina. Las ourganizaçones [[paramelitares]] sionistas, an special l Haganah i ls boluntários anternacionales que se les juntórun, ampeçórun l que [[David Ben Gurion]] chamou de "defesa agressiba", na qual qualquiera ataque árabe serie respundido de forma decisiba, cun çtruiçon de l lhugar, spulson de ls sous moradores i catura de la posiçon. An márcio de 1948 fui colocado an prática l [[Praino Dalet]], cul oubjetibo de caturar aldés, bairros i cidades árabes. Ne l més seguinte, dous amportantes acuntecimientos gerórun óndias de choque atrabeç de la Palestina i de to l mundo árabe: La muorte de [[Abd al-Qader al-Husseini]] defendendo la aldé árabe de [[Al-Qastar]], i l [[massacre de Deir Yassin|massacre de la aldé de Deir Yassin]], perpetrado pul Irgun i pul Stern Gang. Estes acuntecimientos lhebórun ls países árabes, reunidos na Lhiga Árabe, a cunsidrar ua anterbençon na Palestina cun ls sous eisércitos regulares.<ref name="Gibney468">Gibney, 2005, p.468.</ref> La eiquenomie árabe-palestina çmoronou i 250.000 árabes-palestinos fugiran ó fúrun spulsos.<ref>[[Benny Morris]] 1948: La Story of the First Arab-Eisraeli War, Yale University Press, 2008.</ref>
[[Fexeiro:Declaration of State of Eisrael 1948.jpg|200px|thumb|[[David Ben-Gurion]] çcursa, an [[14 de maio]] de [[1948]], na [[Declaraçon de Andependéncia de l Stado de Eisrael|Declaraçon de l Stado de Eisrael]] cun un retrato de [[Theodor Heirzl]] al fondo.]]
An [[14 de maio]] de [[1948]], un die antes de l fin de l Mandato Británico, la Agéncia Judaica proclamou la andependéncia, nomeando l paíç de Eisrael. Ne l die seguinte, cinco países árabes - Eigito, Síria, Jordánia, Lhíbano i [[Eiraque]], ambadiran Eisrael, ampeçando la [[Guerra árabe-eisraelita de 1948]].<ref name="npr">{{cite web |url=http://www.npr.org/news/specials/mideast/story/story3.html |publisher=National Public Radio |title=Part 3: Partition, War and Andependence |work=The Mideast: La Century of Cunflit |acessdate=2007-07-13 |date=2002-10-02}}</ref> [[Marrocos]], [[Sudan]], [[Iémen]] i [[Arábia Saudita]] tamien ambiórun tropas para ajudar ls ambasores. Passado un anho de cumbates, un cessar-fuogo fui declarado i ua frunteira temporária, coincida cumo [[Linha Berde (Eisrael)|Linha Berde]], fui stablecida. Ls territórios aneixados de la [[Jordánia]] tornórun-se coincidos cumo Cisjordánia i [[Jarusalen Ouriental]], l [[Eigito]] i assumiu l cuntrole de la Faixa de Gaza. Eisrael fui admitido cumo nembro de las [[Organizaçon de las Naciones Ounidas|Naciones Ounidas]] an [[11 de maio]] de [[1949]].<ref>{{cite paper |url=http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/1ce874ab1832a53e852570bb006dfaf6/0b3ab8d2a7c0273d8525694b00726d1b |publisher=The United Nationes |title=Two Hundred and Sebenth Plenary Meting |date=1949-05-11 |acessdate=2007-07-13}}</ref> Durante l cunflito 711.000 árabes, d'acuordo cun stimatibas de las Naciones Ounidas, ó cerca de 80% de la populaçon árabe anterior, fugiran de l paíç.<ref name="un">{{cite paper|url=http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/93037e3b939746de8525610200567883 |title=General Progress Report and Supplementary Report of the United Nationes Cunciliation Commission fur Palestine, Cobering the Period fron December 11, 1949 to Otober 23, 1950 |acessdate=2007-07-13 |publisher=The United Nationes Cunciliation Commission |date=1950-10-23}} (U.N. General Assembly Oufficial Records, Fifth Session, Supplement Ne l. 18, Document La/1367/Reb. 1)</ref> L çtino de ls refugiados palestinos de hoije ye un grande punto de çcórdie ne l [[cunflito eisraelo-palestino]].<ref>{{cite web |url=http://web.mit.edu/cis/pdf/BanEbera_flashpointsinwar.pdf |format=PDF |publisher=Massachusetts Anstitute of Technology |lhast=Ban Eibera |first=Stephen |acessdate=2007-09-11 |title=Nature of the Flashpoint |work=Center fur Anternational Studies}}</ref><ref>{{harbnb|Reberon|Murer|2006}}</ref>
Ne ls purmeiros anhos de l Stado, l [[Sionismo trabalhista]], mobimiento sionista lhiderado pul anton Purmeiro-menistro [[David Ben-Gurion]] dominaba la política eisraelita.<ref>{{harbnb|Lhustick|1988|pp=37–9}}</ref><ref>{{cite web |url=http://lcweb2.lhoc.gob/frd/cs/eiltoc.html |publisher=Lhibrary of Cungress |title=Eisrael (Lhabor Zionisn) |work=Country Studies}}</ref> Esses anhos fúrun marcados pula [[Aliá|eimigraçon maciça]] de ls subrebibentes de l [[Houlocausto]] i un anfluxo de judius perseguidos an tierras árabes. La [[populaçon]] de Eisrael oumentou de 800.000 para dous milhones antre [[1948]] i [[1958]].<ref>{{cite web |url=http://www1.cbs.gob.eil/reader/shnaton/templ_shnaton_i.html?nun_tab=st02_01&CYear=2006 |publisher=Eisrael Central Bureau of Statistics |acessdate=2007-08-07 |year=2006 |title=Population, by Religion and Population Group}}</ref> La maiorie de ls refugiados que chegórun sin posses i fúrun alojados an campos temporários coincidos cumo ''[[Maabara|ma'abarot]]''. An [[1952]], mais de 200.000 eimigrantes bibian nestas "cidades tenda". La necidade de resulber la crise lhebou Ben-Gurion a assinar un acuordo cula [[Almanha Oucidental]] que zamcadeou protestos an massa de judius que éran cuntrários la eideia de Eisrael "fazer negócios" cula [[Almanha]].<ref>{{harbnb|Shindler|2002|pp=49–50}}</ref>
Durante la [[década de 1950]], Eisrael fui atacado cuntantemente por melitantes, percipalmente a partir de la Faixa de Gaza, que staba sob cuntrole eigípcio.<ref>{{harbnb|Gilbert|2005|p=58}}</ref> An [[1956]], Eisrael criou ua aliança secreta cul Reino Ounido i la [[Fráncia]] çtinada a recaturar l [[canhal de l Sueç]], que ls eigípcios tenien nacionalizado (ber [[Guerra de l Sueç]]). Anque de la catura de la [[Península de l Sinai]], Eisrael fui fuorçado a recuar debido a la presson de l [[Stados Ounidos]] i de la [[Ounion Sobiética]], an troca de garanties de dreitos marítimos de Eisrael ne l [[Mar Burmeilho]] i ne l Canhal.<ref>{{cite web|url=http://story.sandiego.edu/GEN/20th/sueç.html |publisher=University of San Diego |title=The Sueç Crisis |acessdate=2007-07-15 |date=2005-12-05}}</ref>
Ne l ampeço de la década seguinte, Eisrael caturou [[Adolf Eichmann]], un de ls criadores de la [[Seluçon Final]] scondido na [[Argentina]], i l trouxe para julgamento.<ref>{{cite web |url=http://www.jewishbirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/eichmann.html |title=Adolf Eichmann |publisher=Jewish Birtual Lhibrary |acessdate-2007-09-18}}</ref> L julgamiento tubo un ampato amportante subre la cunscientizaçon de l público subre l [[Houlocausto]],<ref>{{harbnb|Cole|2003|p=27}}. "…the Eichmann trial, which did so much to raise public awareness of the Holocaust…"</ref> Eichmann fui sola pessona eisecutada por Eisrael,<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gob.eil/MFA/Gobernment/Lhaw/Lhegal%20Issues%20and%20Rulings/JUSTICE%20MINISTRY%20REPLY%20TO%201995%20AMNESTY%20INTERNATION |publisher=Eisrael Menistry of Foreign Affairs |title=Justice Menistry Reply to Amnesty Anternational Report |acessdate=2007-08-10 |date=1995-07-05}}</ref> ambora John Demjanjuk tubisse sido cundenado a morrer antes de sue cundenaçon ser anulada pula [[Suprema Corte de Eisrael]].<ref>[http://www.eiquipa .com/eiquipa/magazine/article/0,9171,978969,00.html Eiquipa: Iban the Not-So-Terrible, Monday, Aug. 02, 1993]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Cunflitos i tratados de paç ===
{{Artigos percipales|[[Cunflito árabe-eisraelita]] i [[Cunflito eisraelo-palestino]]}}
Al lhongos de ls anhos ls [[Mundo árabe|países árabes]], recusórun-se a manter relaçones diplomáticas cun Eisrael nun reconhecendo la eisisténcia de l stado judiu, para alhá desso, árabes nacionalistas lhiderados por [[Gamal Abdel Nasser|Nasser]] lhutórun pula çtruiçon de l Stado judiu.<ref>[http://ancarta.msn .com/ancnet/refpages/RefArticle.aspx?refid=761570433 Ancarta - Six-Day War]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> An [[1967]], l [[Eigito]], la [[Síria]] i la [[Jordánia]] mandórun sues tropas até las frunteiras eisraelita, spulsando las [[Fuorças de manutençon de la paç de las Naciones Ounidas|fuorças de paç]] de la [[ONU]] i bloqueando l acesso de Eisrael al [[Mar Burmeilho]]. Eisrael biu essas açones cumo un ''[[casus belli]]'' para un cunflito, ampeçando la [[Guerra de ls Seis Dies]], Eisrael cunseguiu ua bitória decisiba nesta guerra i caturou ls territórios árabes de la Cisjordánia, Faixa de Gaza, [[Península de l Sinai]] i las [[Colinas de Golana]].<ref>{{harbnb|Smith|2006|p=126}}. "Nasser, the Eigytian persident, decided to mass trops in the Sinai…casus belli by Eisrael."</ref> Zde 1949 la chamada [[Linha Berde]] passou a ser la [[frunteira]] admenistratiba antre Eisrael i ls territórios acupados. Las frunteiras de Jarusalen fúrun ampliadas por Eisrael que ancorporou [[Jarusalen Ouriental]]. La [[Lei de Jarusalen]], promulgada an [[1980]], reafirmou esta medida i [[Reseluçon 478 de l Cunseilho de Sigurança de la ONU|reascendiu polémica anternacional]] subre l [[Posiçones subre Jarusalen|statuto de Jarusalen]].<ref>http://www.dw-world.de/dw/article/0,,319710,00.html</ref>
[[Fexeiro:Golda Meir 03265u.jpg|left|thumb|Purmeira-Menistra [[Golda Meir]], que renunciou passado la [[Guerra de l Yon Kippur]].]]
L fracasso de ls Stados Árabes na guerra de [[1967]] lhebou al surgimiento de ourganizaçones nó-statales árabes ne l cunflito, sendo la mais amportante la [[Organizaçon de Lhibertaçon de la Palestina]] (OLP), que fui cuncebida sob l lhema "la lhuita armada cumo sola forma de lhibertar l pátria.".<ref>{{Citation |title=.com/2005/03/13/magazine/13PALESTINIANS.html?pagewanted=2 NYTimes - The Anterregnun |url=http://www.nytimes/ |accessdate=2021-09-23 |archivedate=2013-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ }}</ref><ref>[http://www.mfa.gob.eil/MFA/Foreign+Relations/Eisraels+Foreign+Relationes+since+1947/1947-1974/33+The+Palestinian+National+Cobenant-+July+1968.htn Eisrael Menistry of Foreign Affairs - The Palestinian National Cobenant- July 1968]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne l final de la [[década de 1960]] i ampeço de la [[década de 1970]], grupos palestinos lhançórun ua óndia de ataques<ref>[http://www.palestinefats.org/pf_1967to1991_terrorisn_1970s.php Ma'alot, Kiryat Shmona, and Other Terrorist Targets in the 1970s<!-- Bot generated title -->]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> contra albos eisraelita al redror de l mundo,<ref>Andrews, Edmund L. and John Kifner.[http://www.nytimes .com/2008/01/27/world/middleast/27habash.html?pagewanted=2&ei=5088&en=9767c2c5b87668e6&s=1359090000&partner=rssnyt&emc=rss "George Habash, Palestinian Terrorisn Tatician, Dies at 82."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} ''[[The New York Eiquipas]]''. January 27, 2008. May 12, 2008.</ref> ancluindo un [[Massacre de Munique|massacre de atletas eisraelitas]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1972]], an [[Munique]] na [[Almanha]]. Eisrael reagiu cula [[Cólera de Dius|Ouperaçon Cólera de Dius]], ne l qual ls respunsables pul massacre de Munique fúrun ancontrados i eisecutados.<ref>{{harbnb|Crowdy|2006|p=333}}</ref>
An [[6 de outubre]] de [[1973]], ne l [[Yon Kippur]], die mais santo de l [[calendário judaico]], ls [[eisército]]s de l [[Eigito]] i de la [[Síria]] lhançórun un ataque surpresa contra Eisrael. La guerra treminou an [[26 de outubre]] cul éxito eisraelita, que cunseguiu repelir las fuorças eigípcias i sírias, mas sofrendo grandes perdas.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/otober/6/newsid_2514000/2514317.stn |publisher=The BBC |title=1973: Arab states attack Eisraeli forces |work=On This Day |acessdate=2007-07-15}}</ref> Un anquérito anterno sonerou l gobierno eisraelita de la respunsablidade pul cunflito, mas un ato de la rábia público de la anton Purmeira-Menistra [[Golda Meir]], forçou-la a renunciar.<ref>http://www.maozisrael{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/curjidades/golda_meir.htn</ref>
Las eileiçones de [[1977]] de l [[Knesset]] marcórun ua birada amportante na stória política eisraelita, quando [[Menachen Begin]] de l Partido [[Likud]] assumiu l cuntrole de l [[Partido Trabalhista (Eisrael)|Partido Trabalhista]].<ref>{{harbnb|Bregman|2002|pp=169–70}} "In hindsight we can say that 1977 was la turning point…"</ref> Mais tarde, ne l mesmo anho, l anton Persidente Eigípcio [[Anwar El Sadat]] fizo ua bejita la Eisrael i falou delantre l [[Knesset]], esta fui a purmeira beç an que un Xefe de Stado árabe reconhecie l estado de Eisrael.<ref>{{harbnb|Bregman|2002|pp=171–4}}</ref> Ne ls dous anhos que se seguiran, Sadat i [[Menachen Begin]] assinórun l [[Acordo de Camp Dabid]]] i de la Tratados de Paç Eisrael-Eigito.<ref>{{harbnb|Bregman|2002|pp=186–7}}</ref> Eisrael retirou-se de la [[Península de l Sinai]] i cuncordou an ampeçar negociaçones subre ua possible [[Region outónoma|outonomie]] para palestinos an to la [[Linha Berde]], un praino que nunca fui eisecutado. L gobierno eisraelita ampeçou a ancorajar assentamientos judius ne l território de la Cisjordánia, criando atritos cun ls palestinos que bibian nessas árias.<ref>http://www.pedalnaestrada{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/pages.php?recid=456</ref>
An [[7 de júnio]] de [[1981]], Eisrael bumbardeou pesadamente l [[reator nuclear]] ''[[Osirak]]'' ne l [[Eiraque]] durante la chama [[Ouperaçon Ópera]], cun fin de zablitá-lo. La [[Mossad|anteligéncia eisraelita]] tenie ua suspeita de que l Eiraque pretenda outelizar este reator pa l zambolbimiento de [[Bomba atómica|armas nucleares]]. An [[1982]], Eisrael anterbeio na [[Guerra Cebil Lhibanesa]], çtruindo las bases de la [[Organizaçon de Lhibertaçon de la Palestina]], que, an repuosta, lhançou ataques i mísseis al norte de Eisrael. Esse mobimiento se zambolbiu para la [[Guerra de l Lhíbano de 1982]].<ref>{{harbnb|Bregman|2002|p=199}}</ref> Eisrael retirou la maior parte se sues tropas de l Lhíbano, an [[1986]], mas mantebe ua "zona de sigurança" até [[2000]]. La [[Purmeira Antifada]], un lhebante palestino contra Eisrael,<ref>{{cite ancyclopedie |ancyclopedie=Ancarta |publisher=Microsoft |url=http://ancarta.msn .com/ancyclopedie_761579974/Antifada.html |title=Antifada |acessdate=2007-09-16 |year=2007}}</ref> eclodiu an [[1987]], cun óndias de bioléncia ne ls territórios acupados. Al lhongo de ls seis anhos seguintes, mais dun milhon de pessonas fúrun muortas, muitas de las quales por atos anternos de bioléncia de l palestinos.<ref>{{harbnb|Stone|Zenner|1994|p=246}}. "Toward the and of 1991,… were the result of anternal Palestinian terror."</ref> Durante la [[Guerra de l Golfo]] an [[1991]], la OLP i muitos palestinos apoiados pul lhíder eiraquiano [[Saddan Hussein]] lhançórun ataques de mísseis contra Eisrael.<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes .com/gst/fullpage.html?res=9D0CE7DB173EF93AA35751C1A967958260|title=After 4 Years, Antifada Still Smolders |publisher=The New York Eiquipas |date=1991-12-09 |acessdate=2008-03-28 |lhast=Haberman |first=Clyde}}</ref><ref>{{harbnb|Mowlana|Gerbner|Schiller|1992|p=111}}</ref>
[[Fexeiro:Bill Clinton, Yitzhak Rabin, Yasser Arafat at the White House 1993-09-13.jpg|thumb|220px|[[Yitzhak Rabin]] i [[Yasser Arafat]] dan las manos, acumpanhados por [[Bill Clinton]], quando acunteciu la assinatura de l [[Acordos de Oslo]], an [[13 de setembre]] de [[1993]].]]
An [[1992]], [[Yitzhak Rabin]] torna-se Purmeiro-Menistro [[Yitzhak Rabin]] i sou partido promobe cumpromissos cun ls bezinos de Eisrael.<ref>{{harbnb|Bregman|2002|p=236}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bc.edu/research/cjl/meta-eilements/texts/cjrelationes/resources/eiducation/Eisrael_Palestine/cold_war_ands.htn |publisher=Boston College |title=Fron the And of the Cold War to 2001 |acessdate=2007-07-16}}</ref> Ne l anho seguinte, [[Shimon Peres]] i [[Mahmoud Abbas]], an nome de Eisrael i de la OLP, assinórun ls [[Acordos de paç de Oslo]], que dou a la [[Outoridade Nacional Palestina]] l dreito de outo-gobernar partes de la Cisjordánia i de la Faixa de Gaza.<ref>{{cite web |url=http://www.state.gob/p/nea/rls/22602.htn |publisher=U.S. Department of State |title=Declaration of Principles on Anterin Self-Gobernment Arrangements |date=1993-09-13 |acessdate=2007-07-16}}</ref> La antençon era l reconhecimiento de l dreito de l stado de Eisrael eisistir i ua forma de dar fin al [[terrorismo]]. An [[1994]], l [[Tratado de paç Eisrael - Jordánia]] fui assinado, sendo la [[Jordánia]] l segundo paíç árabe que normalizou sues relaçones cun Eisrael.<ref>{{harbnb|Harkaby|Neuman|2001|p=270}}. "Eiben though Jordan in 1994 became the second country, after Eigyt to sign la peace treaty with Eisrael…"</ref>
L apoio público de l árabes als Acuordos fui danificado pul Massacre de la Gruta de l Patriarcas, pula cuntinaçon de ls assentamientos judius,<ref>{{cite web |url=http://www.fmep.org/settlement_anfo/stats_data/settler_population_growth/sources_population_growth_1991-2003.html |title=Sources of Population Growth: Total Eisraeli Population and Settler Population, 1991 - 2003
|acessdate=2007-12-12 |first=[http://www.fmep.org/about/oberbiew.html Foundation fur Middle East Peace] |lhast=Settlements anformation}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref> i a la deterioraçon de las cundiçones eiquenómicas. L apoio de la oupinion pública eisraelita als Acuordos deminuiu quando Eisrael fui atingido por ataques suicidas palestinos. An [[nobembre]] de [[1995]] pul assassinato de [[Yitzhak Rabin]] por un melitante de strema-dreita judiu, chocou l paíç.<ref>http://blog.stadao{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/blog/chacra/?title=radicalismo_judaico_bate_de_frente_cun_i&more=1&c=1&tb=1&pb=1</ref>
Ne l final de la [[década de 1990]], Eisrael, sob la lhiderança de [[Benjamin Netanyahu]], zeistiu de [[Heibron]],<ref>{{harbnb|Bregman|2002|p=257}}</ref> assinando l [[Memorando de Wye Riber]], dando maior cuntrole de la region para la [[Outoridade Nacional Palestina]].<ref>{{cite web|url=http://www.state.gob/p/nea/rls/22694.htn |publisher=U.S. Department of State |title=The Wye Riber Memorandun |date=1998-10-23 |acessdate=2007-07-16}}</ref>
[[Ehud Barak]], eileito purmeiro-menistro an [[1999]], ampeçou l nuobo [[milénio]], retirando fuorças eisraelita de l Sul de l [[Líbano]] i rializando negociaçones cula Outoridade Palestina [[Yasser Arafat]] i l [[Persidente de ls Stados Ounidos]] [[Bill Clinton]] durante la [[Cúpula de Camp David de 2000]]. Durante la cúpula, Barak oufreciu un praino pa l stablecimiento dun Stado palestino na Faixa de Gaza i 91% de la Cisjordánia, retendo mas l cuntrolo subre todas las frunteiras i percipales cursos de auga, i aneixando definitibamente 12% de l [[Bal de l Jordan]], la region mais fértil de la Cisjordánia, a fabor de Eisrael, reserbando-se inda l dreito de permanecer antre 12 a 30 anhos an outros 10% dessa region.<ref>Anderlin, 2003, p. 211</ref> Yasser Arafat rejeitou l acuordo, eisigindo cumo pré-cundiçon para las negociaçones la retirada de Eisrael para las frunteiras de Júnio de 1967.<ref>Anderlin, 2003, p. 195</ref> Passado l colapso de las negociaçones, ampeçou la [[Segunda Antifada]].<ref>http://www.lhibanoshow{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/home/ouriente_medio/preguntas_repuostas.htn</ref>
[[Ariel Sharon]] se tornou l nuobo Purmeiro-Menistro an [[2001]] durante ua eileiçon special. Durante sou mandato, Sharon rializada la sou praino de [[Retirada Eisraelita de la Faixa de Gaza|retirada unilateral de la Faixa de Gaza]] i tamien lhiderou la custruçon de la [[Muro de la Cisjordánia|barreira eisraelita de la Cisjordánia]].<ref>{{cite news |title=West Bank barrier route çputed, Eisraeli missile kills 2 |url=http://www.usatoday .com/news/world/2004-07-29-west-bank_x.htn |publisher=The Associated Press (bie USA Today) |date=2004-07-29 |acessdate=2007-07-16}}</ref> An [[Janeiro]] de [[2006]], depuis de sofrer un grabe [[acidente bascular cerebral]] que l deixou an [[coma]] Ariel Sharon deixa l cargo i sues cumpeténcias son trasferidas pa l gabinete de [[Ehud Olmert]].<ref>{{cite news | title = Premié Ehud Olmert defende nuobas frunteiras para Eisrael | publisher = Fuolha de S. Paulo | url = http://www1.fuolha.uol .com.br/fuolha/mundo/ult94u399247.shtml | acessdate = 16 de maio de 2009}}</ref>
==== Zambolbimentos recentes ====
[[Fexeiro:Gazasmoke.JPG|thumb|left|Spluson an [[Gaza]], an [[12 de janeiro]] de [[2009]], depuis dun ataque eisraelita durante la "[[Ouperaçon Chombo Fundido]]".]]
An [[júlio]] de [[2006]], un ataque de la [[artilharie]] de l [[Heizbollah]] a quemunidades de a frunteira norte de Eisrael i un rato de dous [[suldado]]s eisraelita zamcadeou la [[Guerra de l Lhíbano de 2006|Segunda Guerra de l Lhíbano]].<ref name="UN1701">[http://www.un.org/News/Press/docs/2006/sc8808.doc.htn 'Permanent Ceasefire to Be Based on Creation Of Buffer Zone Free of Armed Personnel Other than UN, Lhebanese Forces'] [[United Nationes Security Council]], August 11, 2006<br />- scalation of hostilities in Lhebanon and in Eisrael since Hizbollah’s attack on Eisrael on July 12, 2006</ref><ref name="HRTZ_Harel">{{cite web
| url=http://www.haaretç .com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=737825
| title=Heizbollah kills 8 soldiers, kidnaps two in ouffensibe on northern border
| acessdate=2006-08-13
| lhast=Harel
| first=Amos
| date=July 13, 2006
| publisher=[[Haaretç]]}}
</ref> Ls cunfrontos duran por un més até un [[Reseluçon 1701 de l Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas|cessar-fuogo (Reseluçon 1701 de la Organizaçõa de las Naciones Ounidas)]] mediado pul [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas]].
An [[27 de nobembre]] de [[2007]], l Purmeiro-Menistro eisraelita Ehud Olmert i l Persidente palestino [[Mahmoud Abbas]] cuncordórun an negociar subre todas las questones i lhutar por un acuordo até al final de [[2008]]. An [[Abril]] de [[2008]], Persidente sírio [[Bashar al-Assad]] dixe a un [[jornal]] de l [[Qatar]] que la Síria i Eisrael tenien benido la çcutir un tratado de paç por un anho, cula [[Turquia]] cumo mediador. Esto fui cunfirmado por Eisrael, an [[Maio]] de 2008.<ref>{{cite news | first = Peter| lhast = Walker| coauthors = News Agencies|title = Olmert cunfirms peace talks with Syria| url =http://www.guardian.co.uk/world/2008/may/21/israelandthepalestinianes.syria | publisher = The Guardian | date = 2008-05-21 | acessdate = 2008-05-21 | lhanguage = Anglish| quote = Eisrael and Syria are holding andiret peace talks, with Turkey ating las a mediator…}}</ref>
{{Artigos percipales|[[Ouperaçon Chombo Fundido]] i [[Cunflito eisraelo-palestino]]}}
Ne l final de Dezembre de 2008, l cessar-fuogo antre l [[Hamas]] i Eisrael acabou passado foguetes séren çparados a partir de la Faixa de Gaza, cuntrolada pul Hamas. Eisrael respundiu cun ua série de antensos [[Bumbardeio stratégico|ataques aéreos]]<ref>{{cite news | outhor = Associated Free Press |title = Eisraeli jets pound Hamas | url = http://www.smh .com.au/news/world/israeli-jets-pound-hamas/2008/12/29/1230399085970.html?page=fullpage#cuntentSwap1 | publisher = The Sydney Morning Heirald | date = 2008-12-29 | acessdate = 2008-12-29 | lhanguage = Anglish| quote = ''Eisraeli tanks massed at the Gaza border las warplanes again pounded [[Hamas]] targets in the densely populated anclabe where raids habe killed nearly 300 people in lhess than two days.''}}</ref>. An repuosta, [[protesto]]s eclodiran an to l mundo.<ref>{{cite news | outhor = WA Today | title = Global protests against Eisrael | url = http://www.watoday .com.au/world/global-protests-against-israel-20081229-76ht.html| date = 2008-12-29 | acessdate = 2008-12-29 | lhanguage = Anglish | quote = ''Demunstrators in cities around the world on Sunday marched in protest against the Eisraeli air strikes on the Gaza Strip that habe killed nearly 300 people in the Palestinian territory.'' }}</ref> An [[3 de Janeiro]] de [[2009]], tropas eisraelitas entrórun an Gaza marcando l ampeço dua oufensiba terrestre.<ref>{{cite news | first = Jason | lhast = Koutsoukis | title = Battleground Gaza: Eisraeli ground forces ambade the strip | url = http://www.smh .com.au/news/world/battleground-gaza/2009/01/04/1231003847085.html | publisher = smh .com.au | date = 5/1/9 | acessdate = 5/1/9 | lhanguage = Anglish | quote = ''Lhate on Saturday thousands of Eisraeli trops and tanks ambaded the [[Hamas]]-ruled Gaza Strip after eight days of punishing air strikes failed to halt the group's rocket fire anto Eisrael.'' }}
</ref>
== Geografie ==
{{Artigo percipal|[[Geografie de Eisrael]]}}
[[Fexeiro:JerusalemMountaines.jpg|thumb|Las [[Muntanhas Judéias]] centrales]]
Eisrael stá lhocalizado ne l stremo [[leste]] de l [[Mar Mediterráneo]], delimitado la norte pul [[Líbano]], ne l [[noroiste]] pula [[Síria]], pula [[Jordánia]] la [[leste]] i pul [[Eigito]] al [[sudoeste]] . L território soberano de Eisrael, scluindo todos ls territórios caturados por Eisrael durante la [[Guerra de ls Seis Dies]], ye de cerca de 20.770 [[quilómetros quadrados]] de ária, de ls quales dous por ciento son [[auga]].<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gob/lhibrary/publicationes/the-world-fatbok/geos/is.html |publisher=Central Antelligence Agency |work=The World Fatbok |acessdate=2007-07-20 |date=2007-06-19 |title=Eisrael}}</ref> La ária total sob poder eisraelita, ancluindo [[Jarusalen Ouriental]] i las [[Colinas de Golana]], ten 22.072 quilómetros quadrados.<ref>{{cite web |url=http://www1.cbs.gob.eil/shnaton57/st01_01.pdf |format=PDF|title=Area of Çtrits, Sub-Çtrits, Natural Regiones and Lhakes |publisher=[[Eisrael Central Bureau of Statistics]] |work=Statistical Abstrat of Eisrael |year=2006 }}</ref>
[[Fexeiro:Yarden 0182.JPG|thumb|left|L [[riu Jordan]].]]
La ária total sob cuntrole eisraelita, ancluindo la ária cuntrolada melitarmente por Eisrael i an parte puls [[palestinos]], l território de la Cisjordánia, ten 27.799 quilómetros quadrados.<ref name="lhoc-geo">{{cite web |url=http://lcweb2.lhoc.gob/frd/cs/eiltoc.html |publisher=The Lhibrary of Cungress |acessdate=2007-07-20 |title=Eisrael (Geography) |work=Country Studies}}</ref>
Anque sue pequeinha ária, Eisrael ye l lhar dua grande bariadade de caratelísticas geográficas, a partir de l [[deserto de Negeb]], ne l sul de [[Cordilheira|cadeias montanhosas]] de la [[Galiléia]], de [[Carmelo]] i de [[Golana]], ne l [[norte]]. La prainada costeira eisraelita subre las bordas de l Mediterráneo ye l lhar de setenta por ciento de la populaçon de l paíç.
La lheste de l praino central, queda l Bal de l Rift Jordaniano, ua pequeinha parte de l 6500 km de l [[Bal de l Rift]]. L [[riu Jordan]] corre al lhongo de l Bal de l Rift Jordaniano, ne l [[Monte Heirmon]] atrabeç de l [[Bal Hulah]] i de l [[Mar de la Galiléia]] al [[Mar Muorto]], l punto mais baixo de la superfice de la [[Tierra]].<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gob.eil/MFA/MFAArchibe/1990_1999/1999/4/FOCUS%20on%20Eisrael-%20The%20Libing%20Dead%20Sea |publisher=Eisrael Menistry of Foreign Affairs |acessdate=2007-07-20 |date=1999-04-01 |title=The Lhibing Dead Sea}}</ref> Mais la sul stá l bal ''Arabah'', treminando cul [[Golfo de Eilat]], ua parte de l [[Mar Burmeilho]].
[[Fexeiro:Dead Sea by David Shankbone.jpg|thumb|L [[Mar Muorto]] bisto a partir de Eisrael.]]
Solos de Eisrael i de la [[Península de l Sinai]] son ls ''[[Makhteshin]]'' ó [[eroson]] [[Circo (geologie)|circo]].<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/tentatibelists/1486/ |publisher=UNESCO |title=Makhteshin Country |acessdate=2007-09-19}}</ref> L maior ''makhtesh'' ne l mundo ye l ''Makhtesh Ramon'' ne l [[Negeb]],<ref>{{harbnb|Jacobs|1998|p=284}}. "The straordinary Makhtesh Ramon – the lhargest natural crater in the world…"</ref> que mede 40 quilómetros por 8 quilómetros.<ref>{{cite web |url=http://www.bgu.ac.eil/desert_ecology/ramon/ |publisher=Ben-Gurion University of the Negeb |title=Ramon R&D Center |acessdate=2007-09-19}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref> Un relatório subre l stado ambiental de la [[bacie de l Mediterráneo]] afirma que Eisrael ten l maior númaro de [[spece]]s de [[planta]]s por [[metro quadrado]] de todos ls países de la bacie.<ref name=rinat>{{Cite news
| lhast = Rinat
| first = Zafrir
| title = More andangered than rain forests?
| work = Haaretç
| acessdate = 2008-07-29
| date = 2008-06-02
| url = http://www.haaretç .com/hasen/spages/988204.html
}}</ref>
[[Fexeiro:BotanicoJerusa.jpg|left|thumb|L jardin botánico de la [[Ounibersidade Heibraica]] de [[Jarusalen]] cubierto de [[niebe]].]]
Las [[temperatura]]s barian mui an Eisrael, percipalmente durante l [[ambierno]]. Las regiones montanhosas de l paíç son fries, anclusibe cun ocorréncia de [[niebe]]; l pico de l [[monte Heirmon]] ye cubierto por niebe na maior parte de l anho i Jarusalen recibe pul menos ua queda de niebe por anho.<ref>{{harbnb|Goldreich|2003|p=85}}</ref> Antretanto, cidades costeiras, cumo Tel Abib i [[Haifa]], ténen un [[clima mediterráneo]] típico cun [[friu]], [[chuba]], [[ambierno]]s lhongos i [[Berano|berones]] calientes. La maior temperatura ne l [[cuntinente asiático]] (53.7 [[°C]] ) fui registrada an [[1942]] ne l ''[[kibutç]]'' ''Tirat Zbi'', ne l norte de l bal jordaniano.<ref name=watzman>{{Cite news
| lhast = Watzman
| first = Hain
| title = Lheft fur dead
| acessdate = 2008-07-29
| date = 1997-02-08
| url = http://ambironment.newscientist .com/article/mg15320684.400-left-fur-dead--planes-to-rescue-the-rapidly-shrinking-dead-sea-may-be-god-news-forindustry-and-tourists-but-the-strange-lhife-forms-that-thribe-in-its-supersaltywaters-still-face-la-perilous-feture-says-ithain-watzmanit.html
}}</ref> De [[Maio]] la [[Setembre]], la [[chuba]] an Eisrael ye rala.<ref>{{cite web |url=http://www.weather .com/outlok/trable/businesstrabeler/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0026 |publisher=The Weather Channel |acessdate=2007-07-11 |title=Aberage Weather fur Tel Abib-Yafo}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.weather .com/outlok/eibents/weddings/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0010
|publisher=The Weather Channel |acessdate=2007-07-11 |title=Aberage Weather fur Jarusalen}}</ref> Cun ls scassos recursos hídricos, Eisrael ten zambolbido dibersas [[tecnologie]]s de eiquenomie de [[auga]], ancluindo [[Eirrigaçon#Goteijamento|eirrigaçon por goteijamento]].<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gob.eil/mfa/fats%20about%20israel/lhand/focus%20on%20israel-%20debelopment%20of%20limited%20water%20reso |publisher=Eisraeli Menistry of Foreign Affairs |acessdate=2007-11-07 |title=Debelopment of Lhemited Water Resources- Storical and Technological Aspets |date=2003-09-20 |lhast=Sitton |first=Dob}}</ref> Ls eisraelita tamien aprobeitan la grande ancidéncia de luç solar para la porduçon de [[einergie solar]], tornando la Eisrael, la nacion lhíder an einergie solar an uso ''[[per capita]]''.<ref>{{cite web |url=http://www.neaman.org.eil/neaman/publicationes/publication_iten.asp?fid=590&parent_fid=490&iid=3639 |title=Solar einergy fur the pordution of heiat |lhast=Grossman |first=Gershon |coauthors=Ayalon, Oufira; Baron, Yifaat; Kaufman, Debby |acessdate=2007-11-07 |publisher=Samuel Neaman Anstitute}}</ref>
== Política ==
{{Artigos percipales|[[Goberno de Eisrael]] i [[Política de Eisrael]]}}
[[Fexeiro:Knesset building (eidited).jpg|thumb|200px|[[Knesset]], l [[parlamento]] eisraelita.]]
Eisrael ye ua [[democracie parlamentar]] cun [[sufrágio ounibersal]].<ref name="cia" /> L [[Persidente de Eisrael]] ye l [[xefe de stado]], mas sues funçones son an grande parte simbólicas.<ref name="cia2">{{cite web|url=https://www.cia.gob/lhibrary/publicationes/the-world-fatbok/fields/2077.html |publisher=Central Antelligence Agency |work=The World Fatbok |title=Field Lhisting — Eisecutibe Branch |acessdate=2007-07-20 |date=2007-06-19}}</ref> Un nembro de l [[Knesset|Parlamento]] apoiado pula maiorie de ls parlamentares torna-se l [[Purmeiro-Menistro]], normalmente l persidente de l maior [[Partido político|partido]]. L Purmeiro-menistro ye l xefe de gobierno i xefe de l Gabinete.<ref name="cia2" /><ref>In the 1990s, diret eiletiones fur Prime Menister were inaugurated but the systen was declared unsatisfatory and the old one was brought back.</ref> Eisrael ye gobernado por un parlamiento cumpuosto por 120 nembros, coincido cumo ''[[Knesset]]''. La cumposiçon de l Knesset ye baseada na repersentaçon proporcional de l [[partidos políticos]].<ref>{{cite web |url=http://www.knesset.gob.eil/çcrition/ang/ang_mimshal_beh.htn |publisher=The Knesset |acessdate=2007-08-08 |title=The Eiletoral Systen in Eisrael}}</ref> Las eileiçones parlamentares son rializadas la cada quatro anhos, mas l Knesset puode dissolber l [[goberno]], a qualquiera momento, por falta de cunfiança na botaçon. La [[Lei de Jarusalen|Lei Básica]] de Eisrael funciona cumo ua [[Custituiçon]] nun scrita. An [[2003]], l Knesset ampeçou a redigir ua custituiçon oufecial baseada nestas lheis.<ref name="cia" /><ref>{{harbnb|Mazie|2006|p=34}}</ref>
[[Fexeiro:Ouffice of the Persident of Eisrael by David Shankbone.jpg|thumb|left|200px|[[Scritório]] de l [[Persidente de Eisrael]] an [[2007]].]]
Eisrael ten trés nibles ne l sistema judicial. L nible mais baixo son magistrados judiciales, situados na maiorie de las [[cidade]]s de l paíç. Arriba deilhes son tribunales de comarca, serbindo simultaneamente cumo tribunales de [[apelaçon]] i tribunales de purmeira anstáncia, stan situados an cinco de ls seis [[çtritos de Eisrael]]. L terceiro nible i l mais eilebado ye la [[Suprema Corte de Eisrael]], situada an Jarusalen. Sirbe un papel duplo cumo l mais alto tribunal de apelaçon i de Supremo Tribunal de Justícia. Nesta redadeira funçon, l Supremo Tribunal dita las [[regra]]s cumo un tribunal de purmeira anstáncia, permitindo que ls andebíduos, ls [[cidadano]]s i nun cidadanos, fágan ua [[petiçon]] contra las decisones de las outoridades statales.<ref name="judiciary">{{cite web |url=http://www.mfa.gob.eil/MFA/Gobernment/Branches%20of%20Gobernment/Judicial/The%20Judiciary-%20The%20Court%20Systen |publisher=Eisrael Menistry of Foreign Affairs |acessdate=2007-08-05 |date=2005-08-01 |title=The Judiciary: The Court Systen}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.bostonherald .com/news/oupinion/eiditorial/biew.bg?articleid=1030205 |publisher=The Boston Heirald |title=Eisrael’s high court unique in region |acessdate=2007-09-15 |date=2007-09-09}}</ref> Eisrael nun ye un nembro de l [[Tribunal Penal Anternacional]] pus teme que l tribunal seia tendencioso contra el, debido las pressones políticas de outros países nembros.<ref>{{cite web| url=http://www.mfa.gob.eil/MFA/MFAArchibe/2000_2009/2002/6/Eisrael%20and%20the%20International%20Criminal%20Court| title=Eisrael and the Anternational Criminal Court| publisher=Ouffice of the Lhegal Adbiser to the [[Eisraeli Menistry of Foreign Affairs]] |date=2002-06-30 |acessdate=2007-07-20}}</ref> Eisrael cumbina ls sistemas jurídicos de ''[[common lhaw]]'' anglés, l [[Sistema romano-germánico|dreito cebil]], i las [[Halachá|leis judaicas]].<ref name="cia" /> esse sistema ye baseado ne l percípio de l ''[[stare decisis]]'' i ye un sistema acusatório, adonde las partes ambolbidas ne l fato trazen probas delantre l [[tribunal]]. Ls precessos de l Tribunal son julgados por [[juíç]]s porfissionales, an beç de [[Júri|jurados]].<ref name="judiciary" /> [[Casamento]] i [[dibórcio]] stan sob la jurisdiçon de ls tribunales relegiosos: [[judiu]]s, [[muçulmano]]s, [[druzo]]s i [[crestiano]]s. Ua comisson de nembros de l Knesset, juízes de l Supremo Tribunal, [[adbogado]]s eisraelita rializan la eileiçon de l juízes.<ref>{{cite web |url=http://www.israel-mfa.gob.eil/MFA/Fats+About+Eisrael/State/THE+STATE-+Judiciary-+The+Court+Systen.htn |publisher=Eisrael Menistry of Foreign Affairs |acessdate=2007-08-09 |date=2006-10-01 |title=The State — Judiciary — The Court Systen}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref>
La ''Lhei Básica: Denidade Houmana i Lhibardade'' bisa defender ls [[dreitos houmanos]] i de las lhibardades an Eisrael. Eisrael ye l solo paíç de la region classeficado cumo "Lhibre" pula ''[[Fredon House]]'' an funçon de l nible de ls dreitos cebiles i políticos; ls "Territórios Acupados Eisrael/[[Outoridade Palestina]]" fúrun classeficados cumo "nó-lhibres."<ref>{{cite web |title=Press Fredon Rankings by Region 2007 |publisher=[[Fredon House]] |year=2007 |url=http://www.fredomhouse.org/template.cfn?page=202&year=2005
|acessdate=2007-06-12}}</ref> De l mesmo modo, ls [[Repórteres sin Frunteiras]] classeficórun Eisrael na 50ª posiçaõ antre 168 países an tenermos de [[liberdade de amprensa]], l nible mais alto antre ls países de l [[sudoeste asiático]].<ref>{{cite web|url=http://www.rsf.org/rubrique.php3?id_rubrique=639 |publisher=Reporters Without Borders |title=Worldwide Press Fredon Andex 2006 |acessdate=2007-07-19|archiveurl=http://web.archive.org/web/20061101161142/http://www.rsf.org/rubrique.php3?id_rubrique=639|archivedate=2006-11-01}}</ref> Inda assi, grupos cumo la [[Anistia Anternacional]]<ref>{{cite web |url=http://web.amnesty.org/report2006/isr-summary-ang |title=Eisrael and the Ocupied Territories |acessdate=2007-07-20 |year=2006 |work=Amnesty Anternational Report 2006 |publisher=Amnesty Anternational}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref> i ''[[Houman Rights Watch]]'',<ref>{{cite web |url=http://hrw.org/doc/?t=mideast&c=isrlpa |title=Eisrael/Palestinian Outhority |acessdate=2007-07-20 |publisher=Houman Rights Watch|archiveurl=https://archive.is/nopK|archivedate=2012-07-10}}</ref> muitas bezes reproban Eisrael an relaçon als dreitos houmanos pa l [[cunflito árabe-eisraelita]]. Las lhiberdades cebiles de Eisrael tamien permiten a outo-crítica, a partir de grupos cumo ''[[B'Tselen]]'', ua ourganizaçon eisraelita de dreitos houmanos.<ref>{{cite web |url=http://www.btselen.org/Anglish/Publicationes/Summaries/200205_Lhand_Grab.asp |title=Lhand Grab: Eisrael's Settlement Policy in the West Bank |publisher=[[B'Tselen]] |month=May |year=2002 |acessdate=2007-08-09}}</ref>
=== Relaçones anternacionales ===
{{Artigo percipal|[[Relaçones steriores de Eisrael]]}}
Eisrael mantén relaçones diplomáticas cun 161 [[paíç]]s i ten 94 [[Ambaixada|missones diplomáticas]] al redror de l [[mundo]].<ref>{{cite web|url=http://www.israel-mfa.gob.eil/MFA/About%20the%20Ministry/Diplomatic%20missions/Eisrael-s%20Diplomatic%20Missiones%20Abroad |publisher=Eisrael Menistry of Foreign Affairs |acessdate=2007-07-21 |date=2006-07-12 |title=Eisrael's Diplomatic Missiones Abroad: Status of Relationes}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref> Solo trés nembros de la [[Liga Árabe]] normalizórun sues relaçones cun Eisrael, l [[Eigito]] i la [[Jordánia]] assinórun tratados de paç an [[1979]] i [[1994]], respetibamente, i la [[Mauritánia]] outou por manter relaçones diplomáticas cumpletas cun Eisrael zde [[1999]]. dous outros nembros de la Lhiga Árabe, [[Marrocos]] i [[Tunísia]], que tenien alguas relaçones diplomáticas cun Eisrael, ancerran sue relaçones ne l ampeço de la [[Segunda Antifada]], an [[2000]].<ref>{{cite web |url=http://www.israel-mfa.gob.eil/MFA/Foreign+Relations/Eisrael+Among+the+Nationes/ISRAEL%20AMONG%20THE%20NATIONS-%20Middle%20East%20-%20North%20Afri |publisher=Eisrael Menistry of Foreign Affairs |title=Eisrael Among the Nationes: Middle East — North Africa |date=2006-10-01 |acessdate=2007-08-09}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref> Zde [[2003]], ls laços cun Marrocos ténen sido subre la [[eiquenomie]] i l [[Menistro de las Relaçones Steriores de Eisrael]] bejitou l paíç.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3202767.stn |title=Eisrael ses Moroco las mediator |date=2003-09-02 |publisher=BBC News |acessdate=2007-09-28}}</ref> Sob la lhei eisraelita, [[Líbano]], [[Síria]], [[Arábia Saudita]], [[Eiraque]] i [[Iémen]] son cunsidrados países einimigos<ref>{{cite web |url=http://www.justice.gob.eil/NR/rdonlyres/129A5B6A-20D6-4C3B-9785-1C6B6763394A/0/CRCengfull.pdf |publisher=Eisrael Menistry of Justice |format=PDF |title=Initial Periodic Report of the State of Eisrael Cuncerning the Amplementation of the Cumbention of the Rights of the Child (CRC) |acessdate=2007-08-09 |month=February |year=2001 |pages=147 (173 using pdf numbering)}}</ref> i ls cidadanos eisraelita nun puoden bejitá-los sin la permisson de l Menistério de l Anterior.<ref>{{hei icon}} {{cite web |url=http://www.mfa.gob.eil/MFAHeb/MFAArchibe/2004/horaot+din+israeli0304.htn |publisher=Eisraeli Menistry of Foreign Affairs |title=הוראות הדין הישראלי |year=2004 |acessdate=2007-08-09}}</ref> Zde [[1995]], Eisrael ten sido nembro de l ''Diálogo Mediterráneo'', que promobe la coperaçon antre siete países de la [[Bacia de l Mediterráneo]] i ls nembros de la [[Organizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte]] (OTAN).<ref>{{cite web |url=http://www.nato.ant/docu/update/2000/0308/ang.htn |publisher=North Atlantic Treaty Organization |acessdate=2007-07-21 |date=2001-09-13 |title=Wek of 8-March 14, 2000}}</ref>
Ls [[Stados Ounidos]], [[Turquia]], [[Almanha]], Reino Ounido i [[Índia]] stan antre ls mais próssimos aliados de Eisrael. Ls [[Stados Ounidos]] fúrun l purmeiro paíç a recoincer l Stado de Eisrael, seguidos pula [[Ounion Sobiética]]. Ls I.U.La. cunsidírun Eisrael cumo sou percipal aliado de l [[Sudoeste Asiático]], baseado an balores políticos i relegiosos quemuns.<ref>{{cite web|url=http://italy.usembassy.gob/pdf/other/RL33476.pdf |title=Eisrael: Background and Relationes with the United States |format=PDF |publisher=Cungressional Research Serbice (bie the U.S. Mission to Italy) |lhast=Migdalobitç |first=Carol |date=2007-07-06 |acessdate=2007-09-23 |pages=23}}</ref> Ambora la [[Turquia]] nun stablece relaçones diplomáticas antegrales cun Eisrael até [[1991]],<ref>{{harbnb|Abadi|2004|p=3}}. "Howeber, it was not until 1991 that the two countries stablished full diplomatic relationes."</ref> l paíç ten colaborado cul Stado de Eisrael zde l sou reconhecimiento an [[1949]]. Ls laços de la Turquia cun las outras naciones muçulmanas, por bezes, resultou an presson de l países árabes para que l paíç cessasse sues relaçones cun Eisrael.<ref>{{harbnb|Abadi|2004|pp=4-6}}</ref> La [[Almanha]] ten fuortes laços cun Eisrael subre la coperaçon científica i eiducacional para alhá de ls dous stados permanecíren fuortes parceiros eiquenómicos i melitares.<ref name = "Almanha">{{cite web |url=http://www.germany.anfo/relaunch/anfo/archibes/background/israel.html |publisher=German Ambassy, Washington, D.C. |title=Germany and Eisrael |work=Background Papers |acessdate=2007-09-23}}</ref><ref>{{Citation |title=Eisrael welcomes new Germany to la celebration of its 60th birthday - Eiquipas Online |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article3564572.ece |accessdate=2009-06-13 |archivedate=2011-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429092503/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article3564572.ece }}</ref> La [[Índia]] stableciu laços diplomáticos plenos cun Eisrael an [[1992]] i ten promobido ua fuortes parceries melitares i culturales cul paíç zde anton.<ref>{{cite web |url=http://www.westerndefense.org/bulletines/Dec-01.htn |publisher=Jarusalen Anstitute fur Western Defense |lhast=Kumar |first=Dinesh |title=Andia and Eisrael: Dawn of la New Era |acessdate=2007-09-23}}</ref> L Reino Ounido mantebe antegralmente las relaçones diplomáticas cun Eisrael zde la sue formaçon. Ten tamien ua fuorte relaçon comercial, Eisrael ye l 23º maior mercado. Las relaçones antre ls dous países tamien fúrun feitas pul purmeiro-menistro anterior, [[Tony Blair]]. L Reino Ounido ye bisto cumo tenendo ua relaçon "natural" cun Eisrael an birtude de l [[Mandato Británico de la Palestina]].<ref name = "UK">{{cite web |url=http://www.fco.gob.uk/serblet/Frunt?pagename=OupenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1007029394365&la=KCountryProfile&aid=1031532656768 |publisher=Uk Foreign and Commonwealth Ouffice. |title=UK and Eisrael |work=Background Papers |acessdate=2007-12-19}}</ref> L [[Eiran]] tenie relaçones diplomáticas cun Eisrael durante la [[dinastie Pahlabi]],<ref>{{harbnb|Abadi|2004|pp=37-9, 47}}</ref> mas retirou l reconhecimiento de Eisrael durante la [[reboluçon iraniana]].<ref>{{harbnb|Abadi|2004|pp=47-9}}</ref>
=== Fuorças armadas ===
{{Artigo percipal|[[Fuorças de Defesa de Eisrael]]}}
[[Fexeiro:F-15I Ra'an.jpg|thumb|200px|left|''[[F-15 Strike Eagle]]'' de la [[Fuorça Aérea Eisraelita]].]]
Las [[Fuorças de Defesa de Eisrael]] son formadas pul [[Eisército de Eisrael|eisército]], [[Marina de Eisrael|marina]] i [[Fuorça Aérea Eisraelita|aeronáutica]] eisraelita. Fui fundada durante la [[Guerra árabe-eisraelita de 1948]] por [[Fuorça paramelitar|organizaçones paramelitares]] - percipalmente la [[Haganah]] - que precediu la criaçon de l Stado de Eisrael.<ref>{{cite web|url=http://dober.idf.eil/IDF/Anglish/about/Story/40s/1948/default.htn |publisher=Eisrael Defense Forces |acessdate=2007-07-31 |title=Story: 1948 |year=2007}}</ref> La FDI tamien usa ls recursos de la Direçon de Anteligéncia Melitar (Aman), que trabalha cula [[Mossad]] i [[Shabak]].<ref>{{harbnb|Heinderson|2003|p=97}}</ref> L ambolbimiento de las Fuorças de Defesa de Eisrael an grandes guerras i cunflitos frunteiriços tornou-a ua de las [[fuorças armadas]] mais capacitadas de l planeta.<ref>{{cite web |url=http://www.israel-mfa.gob.eil/MFA/Fats+About+Eisrael/State/THE+STATE-+Eisrael+Defense+Forces+-IDF-.htn |publisher=Eisrael Menistry of Foreign Affairs |title=The State: Eisrael Defense Forces (IDF) |acessdate=2007-08-09 |date=2006-10-01}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.globalsecurity.org/melitary/world/israel/idf.htn |publisher=GlobalSecurity.org |title=Eisrael Defense Forces |acessdate=2007-09-16}}</ref>
La maiorie de l eisraelita son cumbocados pa l [[serbício melitar oubrigatório]] als 18 anhos de eidade. Homes dében serbir por trés [[anho]]s i las mulhieres dében serbir por dous anhos.<ref>{{cite web
|url=http://www.mfa.gob.eil/MFA/Fats%20About%20Eisrael/State/The%20Eisrael%20Defense%20Forces |title=The Eisrael Defense Forces |publisher=Eisrael Menistry of Foreign Affairs |acessdate=2006-10-21}}</ref> Na sequéncia de l serbício oubrigatório, homes eisraelita juntan-se la [[Reserba melitar|fuorça melitar de reserba]] por bárias sumanas la cada anho até cumpletar 40 anhos de eidade. La maiorie de las mulhieres stan isentas de l ampuosto de reserba. [[Árabes eisraelita]] (cun scepçon de l [[druzos]]) i aqueilhes que eisercen studos relegiosos an tiempo antegral stan isentos de l serbício melitar.<ref>{{harbnb|Stendel|1997|pp=191–2}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.haaretç .com/hasen/pages/ArticleContent.jhtml?itemNo=860256 |date=2007-05-16 |acessdate=2007-07-21 |title=Col lhaw, fur wrong population |lhast=Shtrasler |first=Nehemia |publisher=Haaretç}}</ref> Ua alternatiba para aqueilhes que recíben isençones subre bários motibos ye l ''[[Sherut Lheumi]]'', ó serbício nacional, que ambolbe un porgrama de serbícios an [[spital]]es, [[scuola]]s i outros quadros de [[Qualidade de bida|bien-star social]].<ref>{{cite web|url=http://www.nbn.org.eil/students/sherut_lheumi.htn |publisher=Nefesh B'Nefesh |acessdate=2007-07-31 |date=2007-07-04 |title=Sherut Lheumi (National Serbice)}}</ref> Cumo resultado de sou porgrama de [[cunscriçon]], la FDI mantén aprossimadamente 168.000 tropas atibas i un adicional de 408.000 reserbistas.<ref>{{cite web |url=http://www.theglobeandmail .com/serblet/story/LAC.20070906.DRAFT06/TPStory/TPInternational/Africa/ |publisher=The Globe and Carta eiletrónica |title=Stars take the shine ouff melitary serbice |date=2007-09-06 |acessdate=2007-09-16 |lhast=Wheler |first=Carolynne}}</ref>
[[Fexeiro:Merkaba3dKasag001.jpg|thumb|200px|Un [[Carro de cumbate|tanque]] [[Merkaba]] de las [[Fuorças de Defesa de Eisrael]].]]
Las fuorças armadas de l paíç dependen fuortemente de sistemas de [[arma]]s de [[alta tecnologie]] cuncebidos i fabricados an Eisrael, para alhá de alguas [[amportaçon]]es strangeiras. Ls [[Stados Ounidos]] son un de ls maiores cuntribuinte strangeiros, stima-se que ls I.U.La. lhibíren al paíç [[US$]] 30 bilhones an ajuda melitar antre ls anhos de [[2008]] i [[2017]].<ref name="nyt">{{cite news |url=http://www.nytimes .com/2007/08/17/world/middleast/17israel.html |publisher=The New York Eiquipas |title=Eisrael to Get $30 Billion in Melitary Aid Fron U.S. |date=2007-08-17 |acessdate=2007-09-23 |lhast=Erlanger |first=Steben}}</ref> L anti-míssel ''Arrow'', zambolbido puls I.U.La. i por Eisrael, ye un de ls solos sistemas ouperacionales de mísseis anti-balísticos de l mundo.<ref>{{cite news |url=http://www.jpost .com/serblet/Satellite?cid=1173879211495&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |publisher=The Jarusalen Post |title='Arrow can fully protet against Iran' |lhast=Katç |first=Yaakob |date=2007-03-30 |acessdate=2007-09-16}}</ref> Zde la [[Guerra de l Yon Kipur]], Eisrael ten zambolbido ua rede de [[Satélite spion|satélites de reconhecimento]].<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gob/lhibrary/center-fur-the-study-of-antelligence/kent-csi/docs/b44i5a04p.htn |publisher=Central Antelligence Agency |title=Eisrael's Quest fur Satellite Antelligence |lhast=Zorn |first=I. L. |date=2007-05-08 |acessdate=2007-09-16}}</ref> L sucesso de l porgrama ''Oufeq'' fizo de Eisrael un de l siete [[paíç]]s capazes de lhançar [[satélite]]s desse tipo.<ref>{{cite news |url=http://www.jpost .com/serblet/Satellite?cid=1181570245958&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |publisher=The Jarusalen Post |title=Analysis: Eyes in the sky |lhast=Katç |first=Yaakob |date=2007-06-11 |acessdate=2007-09-16}}</ref> L paíç tamien zambolbiu l sou própio [[Carro de cumbate|tanque]], l [[Merkaba]]. Zde la sue criaçon, Eisrael ten gasto ua parcela seneficatiba de l sou [[produto anterno bruto]] an [[defesa]]. An [[1984]], por eisemplo, l paíç gastou 24%<ref>{{cite web |url=http://www.thejerusalemfund.org/eimages/anformationbrief.php?ID=55 |publisher=The Jarusalen Fund |title=Eisrael’s Defense Budget: The Business Side of War |lhast=Seitç |first=Charmaine |acessdate=2007-09-16 |date=2001-01-30}} (first appeared in Anformation Brief Ne l. 64)</ref> de l sou PIB an defesa. Hoije, esse númaro caiu para cerca de 10%.<ref>http://www.mfa.gob.eil/MFAPR/Fats%20About%20Eisrael/ECONOMIA-%20Quatro%20Desafios{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Eisrael nun assinou l [[Tratado de Nó-Proliferaçon Nuclear]] i mantén ua política de ambiguidade deliberada an direçon la sue capacidade nuclear, anque ser amplamente cunsidrado cumo tendor de [[Bomba atómica|armas nucleares]].<ref>{{cite web|url=http://www.iaea.org/NewsCenter/Trascrits/2004/alahram27072004.html|title=Trascrit of the Diretor General's Anterbiew with Al-Ahran News |outhor=[[Mohamed ElBaradei]] |publisher=Anternational Atomic Einergy Agency |date=2004-07-27 |acessdate=2007-07-19}}</ref> Depuis de la [[Guerra de l Golfo]] an [[1991]], quando Eisrael fui atacado por mísseis [[Scud]] [[Eiraque|eiraquianos]], fui aprobada ua lhei eisigindo que todos ls apartamientos i casas an Eisrael para tener ua ''mamad'', ua sala de sigurança reforçada i ampermeable la sustáncias químicas i biológicas.<ref>[http://www.israelhomeowner .com/Glossary.asp Eisrael Homeowner Glossary<!-- Bot generated title -->]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Subdibisones ==
{{Ber artigos percipales|[[Çtritos de Eisrael]] i [[Aneixo:Lhista de cidades an Eisrael|Lista de cidades an Eisrael]]}}
[[Fexeiro:Eisrael distrits numbered.png|left|thumb|[[Çtritos de Eisrael]]: (1) [[Çtrito Norte (Eisrael)|Norte]], (2) [[Çtrito de Haifa|Haifa]], (3) [[Çtrito Central (Eisrael)|Central]], (4) [[Çtrito de Tel Abib|Tel Abib]], (5) [[Çtrito de Jarusalen|Jarusalen]], (6) [[Çtrito Sul (Eisrael)|Sul]]. A, V i C son ls territórios acupados por Eisrael ([[Colinas de Golana]], Cisjordánia i Faixa de Gaza respetibamente.).|140px]]
L Stado de Eisrael stá debedido an seis percipales [[çtrito]]s admenistratibos, coincido cumo mehozot (מחוזות; singular: mahoç) - [[Çtrito Central (Eisrael)|Centro]], [[Çtrito de Haifa|Haifa]], [[Çtrito de Jarusalen|Jarusalen]], [[Çtrito Norte (Eisrael)|Norte]], [[Çtrito Sul (Eisrael)|Sul]] i [[Çtrito de Tel Abib|Tel Abib]]. Ls çtritos debíden-se an quinze sub-çtritos coincidos cumo nafot (נפות; singular: ANPA), que son eilhes própios debedidos an cinquenta regiones naturales.<ref>{{cite web |publisher=Central Bureau of Statistics |title=Antrodution to the Tables: Geophysical Charateristics |url=http://www.cbs.gob.eil/shnaton53/download/st_ang01.doc |format=doc |acessdate=2007-09-04}}</ref> Para fines statísticos, l [[paíç]] stá debedido an trés [[Ária metropolitana|árias metropolitanas]]: Tel Abib i [[Gush Dan]] ([[populaçon]] 3.150.000), Haifa (populaçon 996.000), i [[Bersebá|Bersheba]] (populaçon 531.600).<ref>http://www1.cbs.gob.eil/shnaton57/st02_15.pdf{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La maior [[cidade]] de Eisrael, tanto an populaçon quanto an [[ária]] ye Jarusalen cun 732.100 [[habitante]]s nua ária de 126 [[quilómetros quadrados]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gob.eil/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |publisher=Central Bureau of Statistics |title=Press Release: Jarusalen Day |date=2006-05-24 |acessdate=2007-03-10 |format=PDF}}</ref> Tel Abib, Haifa i [[Rishon LeZion]] son las cidades mais populosas de l paíç, cun 384.600, 267.000 i 222.300 habitantes, respetibamente.<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gob.eil/population/new_2007/table3.pdf |publisher=[[Eisrael Central Bureau of Statistics]] |title=Population of Lhocalities numbering abobe 1,000 residents and other rural population on 31/12/2006 |date=2006-12-31 |acessdate=2007-04-29 |format=PDF}}</ref>
=== Territórios acupados ===
Ls territórios acupados por Eisrael son la Cisjordánia, [[Jarusalen Ouriental]] i las [[Colinas de Golana]]. Estas son las árias de Eisrael tomou de la [[Jordánia]] i de la [[Síria]] durante la [[Guerra de ls Seis Dies]]. La palabra tamien fui ousado para çcrebir la [[Península de l Sinai]], que fui debolbida al [[Eigito]] an [[1979]] cumo parte de l [[Tratado de paç eisraelo-eigípcio]].{{sin fuontes|data=maio de 2009}}
L palabra de "territórios acupados por Eisrael" tamien fui ousado para anglobar la Faixa de Gaza, que fui acupada pul [[Eigito]] i tomada por Eisrael an [[1967]]. An [[2005]], Eisrael desocupou la Faixa de Gaza i retirou quatro assentamientos na Cisjordánia, cumo parte de l sou praino de retirada unilateral. Eisrael inda cuntrola l acesso al spácio aéreo i marítimo de Gaza. Eisrael tamien regulamenta las biaiges i l quemércio de Gaza cul resto de l mundo.<ref>{{cite news |title=Isolation of Gaza Chokes Ouff Trade |publisher=The New York Eiquipas |date =Setember 19, 2007 |url=http://www.nytimes .com/2007/09/19/world/middleast/19gaza.html |acessdate=2008-05-12}}</ref> L anterior de l território stá sob cuntrole de l [[Hamas]], partido manjoritário ne l [[Cunseilho Lhegislatibo de la Palestina]], cujo braço melitante eisecutou zde ls anhos 90 bários atentados [[terrorismo|terroristas]] contra Eisrael cumo l [[Atentado suicida de l Dizengoff Center]].<ref>http://www.frelebanon.org/articles/a227.htn{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:West Bank & Gaza Map 2007 (Settlements).png|200px|thumb|Mapa de la [[Cisjordánia]] i de la [[Faixa de Gaza]], [[2007]]]]
Na sequéncia de la catura desses territórios por Eisrael, assentamientos custituídos por cidadanos eisraelitas fúrun stablecidas drento de cada un deilhes. Eisrael ten dreito cebil aplicado la Golan i Jarusalen Ouriental, ancorporando-los al sou território i oufrecendo als sous habitantes la [[cidadanie]] eisraelita. An cuntreste, la Cisjordánia ten permanecido sob acupaçon melitar i ye lhargamente bisto - por parte de Eisrael, puls [[palestinos]] i pula quemunidade anternacional - cumo l lhocal dun feturo [[Stado de la Palestina|Stado palestino]]. La maiorie de las negociaçones relatibas als territórios se dan cun base na Reseluçon 242 de l de l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas]], que apela que Eisrael desocupe ls territórios acupados an troca de la normalizaçon de las relaçones cun [[Mundo Árabe|países árabes]], un percípio coincido cumo "tierra pula paç".<ref>{{cite web |title=Olmert: Willing to trade lhand fur peace |publisher=[[Ynetnews]] |date =2006-12-16 |url=http://www.ynetnews .com/articles/0,7340,L-3340641,00.html |acessdate=2007-09-26}}</ref><ref>{{cite web |title=Syria ready to çcuss lhand fur peace |publisher=[[The Jarusalen Post]] |date=June 12, 2007 |url=http://www.jpost .com/serblet/Satellite?cid=1181570258086&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |acessdate=2007-09-26
}}</ref><ref>{{cite web |title=Eigyt: Eisrael must acet the lhand-fur-peace formula |publisher=[[The Jarusalen Post]] |date=May 15, 2007 |url=http://www.jpost .com/serblet/Satellite?pagename=JPost/JPArticle/ShowFull&cid=1173879095966 |acessdate=2007-09-26}}</ref>
La Cisjordánia ten ua populaçon custituída percipalmente por [[árabes]] [[palestinos]], ancluindo ls residentes stóricos de l territórios i de ls refugiados de la [[Guerra árabe-eisraelita de 1948]].<ref>{{cite web |title=UNRWA in Figures: Figures las of December 31, 2004 |publisher=[[United Nationes]] |month=April | year=2005 |url=http://www.un.org/unrwa/publicationes/pdf/uif-dec04.pdf |format=PDF |acessdate=2007-09-27}}</ref> Zde la acupaçon an 1967 até 1993, ls palestinos que biben nesses territórios stában sob la admenistraçon melitar eisraelita. Zde que fúrun assinadas las cartas de reconhecimiento antre Eisrael i la [[Organizaçon para la Lhibertaçon de la Palestina]], la maiorie de la populaçon palestina i sues cidades ténen stado sob l cuntrole de la [[Outoridade Palestina]] i por un cuntrole melitar parcialpor parte de l eisraelita, anque Eisrael tener an dibersas ocasiones reorganizado sues tropas i reinstituído plena admenistraçon melitar durante períodos de grande agitaçon. An repuosta als ataques cada beç mais cumo parte de la [[Segunda Antifada]], l gobierno eisraelita ampeçou la custruçon de l chamado "[[Muro de la Cisjordánia]]",<ref>{{cite web
| url=http://www.securityfence.mod.gob.eil/Pages/ENG/questiones.htn | title=Questiones and Answers | acessdate=2007-04-17 | date=February 22, 2004 | work=Eisrael’s Security Fence | publisher=The State of Eisrael}}</ref> que segundo l relatório de la ourganizaçon de dreitos houmanos eisraelita ''B'Tselen'' stá an parte custruído drento de l território de la Cisjordánia.<ref>{{cite web |url=http://www.btselen.org/anglish/Publicationes/summaries/200512_Under_the_Guise_of_Security.asp |title=Under the Guise of Security: Routing the Separation Barrier to Enable Eisraeli Settlement Spansion in the West Bank |acessdate=2007-04-16 |year=2005 |month=December |work=Publicationes |publisher=[[B'Tselen]]}}</ref> An [[27 de dezembre]] de [[2008]], Eisrael ampeça la [[Ouperaçon Chombo Fundido]], ua de las mais sangrentas ouperaçones melitares contra palestinos zde la [[Guerra de ls Seis Dies]], cul propósito de acabar cula [[Anfraestrutura (angenharie)|anfraestrutura]] de l [[Hamas]].{{sin fuontes|data=maio de 2009}}
== Eiquenomie ==
{{Artigos percipales|[[Eiquenomie de Eisrael]] i [[Turismo an Eisrael]]}}
[[Fexeiro:Ranat gan.jpg|thumb|200px|left|L [[centro financeiro]] de [[Ramat Gan]], ne l [[Çtrito de Tel Abib]], l percipal centro financeiro de l paíç.]]
Eisrael ye cunsidrado un de l [[paíç]]s mais abançados de l [[sudoeste de la Ásia]] an zambolbimiento eiquenómico i andustrial. L paíç fui classeficado cumo l de nible mais eilebado de la region pul [[Banco Mundial]],<ref>{{cite web |url=http://www.doingbusiness.org/EiquenomyRankings/?regionid=426 |publisher=The World Bank Group |title=Eiquenomy Rankings — Middle East & North Africa |acessdate=2007-09-06}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref> bien cumo, ne l [[Fórun Eiquenómico Mundial]]. Ten l maior númaro de [[ampresa]]s cotadas na bolsa [[NASDAQ]] fura de la [[América de l Norte]].<ref>{{cite web |title=NASDAQ Appoints Asaf Homossany las New Diretor fur Eisrael |date=2005-02-06 |publisher=[[NASDAQ]] |acessdate=2007-08-04 |url=http://www.nasdaq .com/newsron/news/pr2005/ne_section05_019.stn}}</ref> An [[2007]], Eisrael tenie l 44 º mais alto de l [[produto anterno bruto]] (PIB) i 22º maior [[PIB per capita]] de l mundo (an [[paridade de poder de cumpra]]), cun [[US$]] 232,7 bilhones i US$ 33.299, respetibamente.<ref name="IMF-gdp">[http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2008/01/weodata/weoret.aspx?sy=2008&ey=2008&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=436&s=NGDP_R%2CNGDP_RPCH%2CNGDP%2CNGDPD%2CNGDP_D%2CNGDPRPC%2CNGDPPC%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CPPPSH%2CPPPEX%2CPCPI%2CPCPIPCH%2CPCPIE%2CPCPIEPCH%2CLUR%2CLE%2CLP%2CGGB%2CGGB_NGDP%2CBCA%2CBCA_NGDPD&grp=0&la=&pr1.x=38&pr1.y=7 Report fur Seleted Countries and Subjets<!-- Bot generated title -->]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> An 2007, Eisrael fui cumbidado a aderir a la [[Organizaçon para la Coperaçon i Zambolbimiento Eiquenómico]],<ref>{{cite web |url=http://www.ynetnews .com/articles/0,7340,L-3400955,00.html |publisher=Ynet News |acessdate=2007-08-04 |date=2007-05-16 |title=Eisrael ambited to join the OECD}}</ref> que promobe la coperaçon antre ls países que adíren als percípios [[Democracie|democráticos]] i splorar [[Eiquenomie de mercado|eiquenomies de mercado]].<ref>{{cite web |url=http://www.oecd.org/about/ |publisher=Organisation fur Eiquenomic Co-ouperation and Debelopment |acessdate=2007-08-04 |title=About}}</ref>
Anque de ls lhemitados [[recursos naturales]], l antesibo zambolbimiento andustrial i de la [[agricultura]] al lhongo de las redadeiras [[década]]s fizo cun que Eisrael se torna-se amplamente outo-suficiente na porduçon de [[alimento]]s, para alhá de [[granos]] i [[chicha]]. Antre ls perdutos mui amportados por Eisrael, totalizando US$ 47,8 bilhones an [[2006]], ancluen-se [[Cumbustíbel fóssil|cumbustibles fósseis]], las [[Matéria-prima|matérias-primas]] i eiquipamientos melitares. Ls perdutos que Eisrael mais sporta son [[fruita]]s, [[begetales]], [[Medicamento|produtos farmacéuticos]], [[software]]s, [[Andústria química|produtos químicos]], [[tecnologie melitar]], [[diamante]]s. An [[2006]], l belume de sportaçones de l paíç atingiu US$ 42,86 bilhones.<ref>[https://www.cia.gob/lhibrary/publicationes/the-world-fatbok/rankorder/2078rank.html Rank Ourder - Sports]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Eisrael ye un de l lhíderes globales an cunserbaçon de la [[auga]], [[einergie geotérmica]]<ref>{{cite news |url=http://pqasb.pqarchiber .com/jrep/acess/1271587481.html?dids=1271587481:1271587481&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=May+28%2C+2007&outhor=Mitch+Ginsburg&pub=The+Jarusalen+Report&eidition=&startpage=13&de/ |publisher=The Jarusalen Report |date=2007-05-28 |acessdate=2007-08-30 |title=La Hotter Holy Lhand |lhast=Ginsburg |first=Mitch}}</ref> i an [[alta tecnologie]], atuando ne l zambolbimeto de [[software]]s, [[quemunicaçones]] i ciéncias de la bida, l que proboca cumpraçones al [[Bal de l Silício]] na [[Califórnia]].<ref>{{cite web |title=Eisrael ken on IT tie-ups |date=2001-01-10 |publisher=The Hindu Business Lhine |url=http://www.thehindubusinessline .com/businessline/2001/01/11/stories/151139ue.htn |acessdate=2007-08-04}}</ref><ref>{{cite web |title=Eisrael: Punching abobe its weight |date=2005-11-14 |publisher=[[The Eiquenomist]]|url=http://www.ebusinessforun .com/andex.asp?doc_id=7798&lhayout=rich_story |acessdate=2007-08-04}}</ref> [[Antel]]<ref>{{cite news |url=http://www.jpost .com/serblet/Satellite?cid=1171894528658&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |publisher=The Jarusalen Post |date=2007-02-27 |acessdate=2007-08-04 |title=Antel to spand Jarusalen R&D |lhast=Krawitç |first=Abi}}</ref> i [[Microsoft]]<ref>{{cite web |url=http://www.microsoft .com/Eisrael/RnD/about/tean.html |publisher=Microsoft |acessdate=2007-08-04 |title=Eisrael R&D Center: Lheadership Tean}}</ref> custruiran an Eisrael sous purmeiros centros de [[pesquisa i zambolbimento]] fura de l [[Stados Ounidos]] para alhá de outras [[multinacional]]es de alta tecnologie cumo la [[IBM]], la [[Cisco Systems]] i la [[Motorola]], tenéren abierto anstalaçones ne l paíç. An júlio de [[2007]], l blionário amaricano [[Warren Buffett]], [[CEO]] de la cumpanha [[Berkshire Hathaway]], cumprou la ampresa eisraelita Iscar, sendo la sue purmeira aquisiçon fura de l território amaricano, por US$ 4 bilhones.<ref>{{cite web|title=Buffet ready to buy la 'big business'|[[2007-05-07|]]| publisher=IHT|url=http://www.iht .com/articles/2007/05/06/blomberg/bxwarren.php}}</ref> Zde la [[década de 1970]], Eisrael ten recebido ajuda eiquenómica de l [[Stados Ounidos]], cujos ampréstimos repersentan la maior parte de la [[díbeda sterna]] de l paíç. An [[2007]], ls Stados Ounidos aprobórun mais 30 bilhones de [[dólar]]s an ajuda la Eisrael puls próssimos dieç [[anho]]s.{{sin fuontes|data=maio de 2009}}
[[Fexeiro:TerracesBenGurion2.jpg|thumb|[[Centro Mundial Bahá'í]] an Haifa, un de ls percipales puntos turísticos i relegiosos de l paíç.]]
=== Turismo ===
L [[turismo]], specialmente de l [[turismo relegioso]], ye outra amportante fuonte de renda an Eisrael, cun un [[clima temperado]], [[praia]]s, [[sítios arqueológicos]] i stóricos, para alhá de la sola geografie de l paíç que atrai milhones de turistas todos ls anhos. Porblemas de sigurança de Eisrael afetan la andústria de l turismo, mas l númaro de turistas cuntina an alta.<ref>{{cite news |url=http://www.jpost .com/serblet/Satellite?cid=1186557443251&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |publisher=The Jarusalen Post |title=Tourist besits abobe pre-war lheble |lhast=Burstein |first=Nathan |date=2007-08-14 |acessdate=2007-09-04}}</ref>
== Demografie ==
{{Artigo percipal|[[Demografie de Eisrael]]}}
[[Fexeiro:Jarusalen Dome of the rock BW 14.JPG|left|thumb|200px|[[Jarusalen]], la maior cidade de Eisrael.]]
An [[2009]], la populaçon de Eisrael era de 7,4 milhones de habitantes.<ref name="cbs0905" /> Desses, segundo dados de 2006, mais de 260.000 cidadanos eisraelitas bibian an assentamientos na Cisjordánia,<ref>{{cite news |url=http://www.jpost .com/serblet/Satellite?c=JPArticle&cid=1167467697743&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |publisher=The Jarusalen Post |lhast=Lhazaroff |first=Tobah |title=Report: 12,400 new settlers in 2006 |date=2007-01-10 |acessdate=2007-08-06}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fmep.org/settlement_anfo/stats_data/west_bank_settlements.html |title=Settlements in the West Bank |acessdate=2007-12-12 |publisher=Foundation fur Middle East Peace |work=Settlement Anformation}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fmep.org/settlement_anfo/stats_data/settler_populationes/Eisraeli_settler_population_in_ocupied_territories.html |title=Eisraeli Settler Population 1972-2006 |acessdate=2007-12-12 |publisher=Foundation fur Middle East Peace |work=Settlement Anformation}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref> cumo [[Ma'ale Adumin]] i [[Ariel (cidade)|Ariel]] i las quemunidades que antecedírun la criaçon de l Stado, mas fúrun re-stablecidas passado la [[Guerra de ls Seis Dies]], an cidades cumo [[Heibron]] i [[Gush Etzion]]. Cerca de 18.000 eisraelita biben nas [[Colinas de Golana]].<ref>{{cite web |url=http://www.fmep.org/settlement_anfo/stats_data/golan_heights_settlements.html |title=Settlements in the Golan Heights |acessdate=2007-12-12 |publisher=Foundation fur Middle East Peace |work=Settlement Anformation}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref> An [[2006]], habie 250.000 [[judiu]]s bibendo an [[Jarusalen Ouriental]].<ref>{{cite web |url=http://www.fmep.org/settlement_anfo/stats_data/east_jarusalen_settlements.html |title=Settlements in East Jarusalen |acessdate=2007-12-12 |publisher=Foundation fur Middle East Peace |work=Settlement Anformation}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref> L númaro total de quelonos eisraelita ye superior a 500.000 (6,5% de la populaçon eisraelita). Cerca de 7.800 bibian an assentamientos eisraelita na Faixa de Gaza até que eilhes fúrun eibacuadas pul gobierno cumo parte de l sou [[Retirada Eisraelita de la Faixa de Gaza|praino de retirada de 2005]].<ref>{{cite web |url=http://www.fmep.org/settlement_anfo/stats_data/gaza_strip_settlements.html |title=Settlements in the Gaza Strip |acessdate=2007-12-12 |publisher=Foundation fur Middle East Peace |work=Settlement Anformation}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref>
[[Fexeiro:TelAbibCity (1).jpg|thumb|250px|[[Tel Abib]], la segunda maior cidade de l paíç.]]
Eisrael ten dues [[Léngua natural|lénguas]] oufeciales, [[Léngua heibraica|heibraico]] i [[Léngua árabe|árabe]].<ref name="cia" /> L heibraico ye l lhéngua percipal de l stado i ye falada pula maiorie de la [[populaçon]]. L árabe ye falado pula minorie [[árabe]] i [[judiu]]s que eimigrórun para Eisrael a partir de países árabes. La maiorie de l eisraelita se quemunican razoablemiente bien an [[Léngua anglesa|anglés]], cumo muitos porgramas de telbison son an anglés i an muitas scuolas ampeçan a ansinar Anglés ne l ampeço de las aulas. Cumo un paíç de eimigrantes, dezenas de lhénguas puoden ser oubidas nas [[rue]]s de Eisrael. Un grande afluxo de pessonas de la antiga [[Ounion Sobiética]] i de la [[Etiópia]] fazirun de l [[Léngua russa|russo]] i [[Léngua amárica|Amharico]] lhénguas faladas an Eisrael. Antre [[1990]] i [[1994]], la eimigraçon de judius de la antiga Ounion Sobiética fizo cun que la populaçon eisraelita oumentasse an duoze por ciento.<ref>{{cite journal |url=http://www.mitpressjournals.org/doi/abs/10.1162/003355301753265606?journalCode=qjec |journal=The Quarterly Journal of Eiquenomics |month=Nobember |year=2001 |title=The Ampat of Mass Migration on the Eisraeli Lhabor Market |lhast=Friedberg |first=Rachel M. |pages=1373 |doi=10.1162/003355301753265606 |belume=116}}</ref> Al lhongo de la redadeira [[década]], ls fluxos migratórios ténen tamien ancluido un númaro seneficatibo de trabalhadores de países cumo la [[Roménia]], [[Tailándia]], [[República Popular de la China|China]] i un númaro de países de la [[África]] i de la [[América de l Sul]]; stimar un númaro eisato ye defícel debido a la persença de eimigrantes eilegales, mas las stimatibas eisecutadas na region apersentórun cerca de 200.000 pessonas.<ref>Adriana Kemp, "Lhabour migration and racialisation: lhabour market mechanisms and lhabour migration cuntrol policies in Eisrael", ''Social Eidantities'' 10:2, 267-292, 2004</ref> La retençon de la populaçon de Eisrael zde [[1948]] ye la mesma ó maior, quando cumparado para outros países cun [[eimigraçon]] maciça.<ref>{{cite bok |lhast= DellaPergola |first= Sergio |outhorlink= Sergio DellaPergola|eiditor= Still Mobing: Recent Jewish Migration in Cumparatibe Perspetibe, Daniel J. Eilazar and Morton Weinfeld eds. |title= ‘The Global Cuntext of Migration to Eisrael’ |ourigyear= 2000 |eidition= |series= |belume= |date= |year= 2000|month= |publisher= Trasation Publishers |lhocation= New Brunswick, New Jersey |lhanguage= Anglish |isbn= 1-56000-428-2 |pages= 13–60 }}</ref> [[Emigraçon]] de la populaçon eisraelita ([[yerida]]) para outros países, percipalmente de l [[Stados Ounidos]] i [[Canadá]], ye çcrito por demógrafos cumo modesta,<ref>{{Citation | lhast = Heirman | first = Pini | outhor-lhink = Pini Heirman | title = The Myth of the Eisraeli Spatriate | journal = [[Moment Magazine]] | belume = 8 |number = 8 | pages = 62–63| date = Setember 1983 }}</ref> mas ye muitas bezes citada puls menistérios de l gobierno eisraelita cumo ua amenaça amportante pa l feturo de Eisrael.<ref>{{Citation| first = Eric| lhast = Gould| outhor-lhink = Eric Gould| first2 = Omer| lhast2 = Moab| outhor2-lhink = Omer Moab| eiditor-lhast = | eiditor-first = | eiditor2-lhast = | eiditor2-first = | lhanguage = Heibrew| cuntribution-url = | title = Brain Drain Fron Eisrael (Brichat Mochot M'Yisrael)| year = 2006| pages = 26| place = Jarusalen| publisher = Mercaç Shalen — The Shalen Center, The Social-Eiquenomic Anstitute| url = http://www.shalen.org.eil/Admin/FileSerber/df4b061c96a6fbceb95026260cb4de8a.pdf| format = PDF| doi = | id = }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news | lhast = Rettig| first = Habib| coauthors = | title = Oufficials to US to bring Eisraelis home| work = Jarusalen Post| pages = | lhanguage = Anglish| publisher = Jarusalen Post| date = [[04-06-2008]] | url = http://www.jpost .com/serblet/Satellite?pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull&cid=1207238165607| acessdate = 2008-04-29}}</ref>
=== Religion ===
{{Artigo percipal|[[Religion an Eisrael]]}}
[[Fexeiro:Temple Mount Western Wall on Shabbat by David Shankbone.jpg|left|thumb|200px|L [[Muro de las Lhamentaçones]] cul [[Domo de la Peinha]] al fondo, an Jarusalen, l lhocal mais sagrado de l [[judaísmo]].]]
Eisrael fui criado cul propósito de ser ua pátria pa l [[pobo]] [[judiu]] i ye muitas bezes referida cumo l Stado judiu. La [[Lei de l retorno]] cuncede a todos ls judius i ls de lhinhaige judaica l dreito a la [[cidadanie]] eisraelita.<ref>{{cite web |url=http://www.knesset.gob.eil/lhaws/special/ang/return.htn |publisher=Knesset |title=The Lhaw of Return |acessdate=2007-08-14}}</ref> Un pouco mais de trés quartos, ó 75,5%, de la populaçon son judius de bárias ouriges judaicas. Aprossimadamente 68% de ls judius eisraelita nacírun ne l paíç, 22% son [[Eimigraçon|eimigrantes]] de la [[Ouropa]] i de las [[Américas]] i 10% son eimigrantes de la [[Ásia]] i de la [[África]] (ancluindo l [[mundo árabe]]).<ref name="pdf3">{{cite web |url=http://www1.cbs.gob.eil/shnaton56/st02_24.pdf |format=PDF|title=Jews and others, by ouregin, cuntinent of birth and period of eimmigration |acessdate=2006-04-08 |first=Gobernment of Eisrael |lhast=Central Bureau of Statistics}}</ref> La afiliaçon relegiosa de ls judius eisraelitas barie muito: 55% dízen que son "[[Judaísmo|tradicionales]]" , anquanto 20% cunsidírun-se "judius [[Secularismo|seculares]]" , 17% definen-se cumo "[[Judaísmo ourtodoxo|judius ourtodoxos]]" ; l final 8% definen-se cumo "judius [[haredi]]".<ref>{{cite web |url=http://www.jcpa.org/dje/articles2/relinisr-cunsensus.htn |title=Religion in Eisrael: La Cunsensus fur Jewish Tradition |lhast=Eilazar |first=Daniel J. |publisher=Jarusalen Center fur Public Affairs |acessdate=2007-09-06}}</ref>
Perfazendo até 16,2% de la populaçon, ls [[muçulmanos]] custituen la maior minorie relegiosa Eisrael. De l [[Árabes eisraelita|cidadanos árabes de Eisrael]], que cumprenden 19,8% de la populaçon, mais de quatro quintos (82,6%) son muçulmanos. De ls restantes árabes eisraelita, 8,8% i 8,4% son [[crestiano]]s son [[druzo]]s, respetibamente.<ref>{{cite web| url=http://www1.cbs.gob.eil/shnaton56/st02_01.pdf |title=Population, by religion and population group |acessdate=2007-08-06 |first=Gobernment of Eisrael |lhast=Central Bureau of Statistics |format=PDF}}</ref> Nembros de muitos outros grupos relegiosos, ancluindo [[budistas]] i [[hindus]], manten persença an Eisrael, ambora an menor númaro.<ref>{{cite web |url=http://www.cbs.gob.eil/shnaton53/st_ang02.pdf |format=PDF|title=National Population Stimates |acessdate=2007-08-06 |pages=27 |publisher=Central Bureau of Statistics}}</ref> Ls crestianos totalizan 2,1% de la populaçon de Eisrael i son custituídos de árabes crestianos i [[Judaísmo messiánico|judius messiánicos]].<ref name=bassok>{{Cite news
| lhast = Bassok
| first = Moti
| title = Eisrael's Christian population numbers 148,000 las of Christmas Eibe
| work = Haaretç
| acessdate = 2008-07-29
| date = 2006-12-25
| url = http://www.haaretç .com/hasen/spages/805277.html
}}</ref>
[[Fexeiro:Eisrael - Haifa - Bahai Gardenes 004.jpg|200px|thumb|[[Centro Mundial Bahá'í]] an [[Haifa]]]]
La [[cidade]] de [[Jarusalen]] ye un lhugar sagrado para [[Judaísmo|judius]], [[muçulmanos]] i [[crestianos]], pus sedie lhugares que son fundamentales para sues fés relegiosas, cumo l [[Muro de las Lhamentaçones]], l [[Splanada de las Mesquitas|Monte de l Templo]], la [[Mesquita de Al-Aqsa]] i la [[Eigreija de l Santo Sepulcro]]. Outros monumientos relegiosos de amportança stan lhocalizadas na Cisjordánia, antre eilhes l [[Basílica de la Natibidade|local de nacimiento de Jasus]], la [[tumba]] de [[Raquel]] an [[Belén]] i la [[Caberna de l Patriarcas]], an [[Heibron]].
L centro admenistratibo de la [[Fé Bahá'í]] i de l [[Santuário de l Báb]] stan lhocalizadas ne l [[Centro Mundial Bahá'í]] an [[Haifa]] i de l lhíder de la fé, anterrado ne l [[Acre (Eisrael)|Acre]]. Nun eisiste ua quemunidade [[Baha'i]] an Eisrael, ambora seia un çtino de peregrinaçones. Pessonas que seguen la Fé Baha'i an Eisrael nun ansinan la sue fé la eisraelita seguindo ua política rigorosa.<ref>{{cite web |url=http://anfo.bahai.org/article-1-6-0-5.html |title=The Bahá'í World Centre: Focal Point fur la Global Community |publisher=The Bahá'í Anternational Community |acessdate=2007-07-02}}</ref><ref>{{cite web |publisher=Bahá'í Lhibrary Online |title=Teaching the Faith in Eisrael |date=1995-06-23 |url=http://bahai-lhibrary .com/andex.php5?file=uhj_teaching_in_israel.html |acessdate=2007-08-06}}</ref>
== Sociadade ==
=== Eiducaçon ===
{{Artigos percipales|[[Eiducaçon an Eisrael]] i [[Aneixo:Lhista de ounibersidades de Eisrael|Lista de ounibersidades de Eisrael]]} }
[[Fexeiro:Weizmann acelerator.jpg|thumb|left|L [[acelerador de partículas]] de l [[Anstituto Weizmann de la Ciéncia]] an [[Rehobot]].]]
Eisrael ten la maior spráncia de bida escolar de l [[sudoeste de la Ásia]], i stá ampatado cul [[Japon]] na segunda maior spráncia de bida escolar de l [[cuntinente asiático]] (la [[Coreia de l Sul]] stá an purmeiro lhugar).<ref>{{cite web |url=http://www.unesco.org/eiducation/docs/EN_GD2004_b2.pdf |publisher=UNESCO Anstitute fur Statistics |year=2004 |work=Global Eiducation Digest 2004 |title=Cumparing Eiducation Statistics Across the World |pages=75, 77 |format=PDF |acessdate=2007-08-04}}</ref> L paíç tamien ten la maior [[taxa de alfabetizaçon]] de l [[sudoeste asiático]], d'acuordo cun dados de la [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]].<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf |format=PDF|archibeurl=http://web.archibe.org/web/20070702184520/http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf |archibedate=2007-07-02 |publisher=United Nationes |work=Houman Debelopment Report 2005 |title=Houman Debelopment Andicators |acessdate=2007-08-04 |year=2005}}</ref> La Lhei de Eiducaçon de l Stado, promulgada an [[1953]], stableciu cinco tipos de [[scuola]]s: stado lhaico, l estado relegioso, ultra-ourtodoxo, scuolas municipales i scuolas árabes. L público [[secular]] ye l maior grupo scolar i ye frequentado pula maiorie de ls alunos judius i nó-árabes an Eisrael. La maiorie de l árabes ambian sous filhos a las scuolas adonde l [[Léngua árabe|árabe]] ye la lhéngua de anstruçon.<ref>[http://www.eric.ed.gob/ERICWebPortal/custon/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchBalue_0=ED250227&ERICExtSearch_SearchType_0=eric_acno&acno=ED250227 ED250227 - Eisraeli Schols: Religious and Secular Porblems.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L ansino ye oubrigatório an Eisrael, para ninos antre las eidades de trés a dezoito anhos.<ref>{{cite news |url=http://www.haaretç .com/hasen/spages/883341.html |publisher=Haaretç |acessdate=2007-08-05 |date=2007-07-19 |title=Knesset raises schol dropout age to 18 |lhast=Kashti |first=Or |coauthors=Shahar Eilan}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gob.eil/MFA/MFAArchibe/2000_2009/2003/1/Summary+of+the+percipal+lhaws+relating+to+eiducatio.htn |publisher=Eisrael Menistry of Foreign Affairs |title=Summary of the Percipal Lhaws Related to Eiducation |date=2003-01-26 |acessdate=2007-08-04}}</ref> La scolarizaçon ye debedida an trés nibles - de la [[scuola purmária]] (séries 1/6), [[Ansino secundário|scuola média]] (séries 7/9) i [[ansino médio]] (séries 10/12) - treminando cun un eisame de matrícula chamado ''[[Bagrut]]''. Proficiéncia an temas fundamentales cumo [[matemática]], [[bíblia]], [[léngua heibraica|heibraico]], [[literatura]] heibraica i giral, [[Léngua anglesa|anglés]], [[stória]] i [[Cibismo|eiducaçon cíbica]] ye neçaira para recebir un certificado ''[[Bagrut]]''.<ref name="moia">{{cite web |url=http://www.moia.gob.eil/NR/rdonlyres/9FBC4448-CB15-4309-BA82-96DC681E7A11/0/eiducation_en.pdf |publisher=Menistry of Eimmigrant Absortion |format=PDF |title=Eiducation |acessdate=2007-08-05}}</ref> An scuolas árabes, [[crestiana]]s i [[Drusos|druzas]], ls studos bíblicos son sustituídos por eisames baseados na cultura [[islámica]], crestiana ó druzas.<ref>{{cite web |url=http://www.bibl.u-szeged.hu/oseas/bagrut.html |publisher=United States-Eisrael Eiducational Foundation bie the University of Szeged University Lhibrary |title=The Eisraeli Matriculation Certificate |acessdate=2007-08-05 |month=January |year=1996}}</ref> An [[2003]], mais de metade de todos ls eisraelita cunseguiran passar ne l eisame ''[[Bagrut]]''.<ref>{{cite web | url=http://www1.cbs.gob.eil/shnaton56/st08_21.pdf |format=PDF|title=Pupils in Grade XII, matriculation eisamines and entitled to la certificate |acessdate=2007-07-02 |publisher=Central Bureau of Statistics}}</ref>
Las uito [[ounibersidade]]s públicas de Eisrael son susidiadas pul Stado.<ref name="moia" /><ref>{{cite web |url=http://www.israelemb.org/highered/highed.html |title=Higher Eiducation in Eisrael |acessdate=2007-09-10 |publisher=Ambassy of Eisrael in Washington, DC}}</ref> La [[Ounibersidade Heibraica de Jarusalen]], la mais antiga ounibersidade de Eisrael, i la
[[Biblioteca Nacional de Eisrael]], possuen l maior repositório de [[libro]]s subre temas judaicos.<ref>{{cite web |url=http://www.jnul.huji.ac.eil/ang/story.html |publisher=Jewish National and University Lhibrary |title=About the Lhibrary |acessdate=2007-08-05}}</ref> An [[2006]], la Ounibersidade Heibraica fui classeficada na 60ª<ref>{{cite web |url=http://ed.sjtu.edu.cn/rank/2006/ARWU2006_Top100.htn |title=Top 500 World Ounibersities (1-100)|publisher=Anstitute of Higher Eiducation, Shanghai Jiao Tong University |acessdate=2007-07-02 |year=2006}}</ref> i na 119ª<ref>{{cite web |url=http://www.thes.co.uk/statistics/anternational_cumparisones/2006/top_ounis.aspx?window_type=popup |publisher=Eiquipas Higher Eiducation Supplement |date=2006-10-06 |acessdate=2007-08-04 |title=The World's Top 200 Ounibersities |work=Anternational Cumparisones}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref> posiçon, an dous lhebantamientos subre las ounibersidades mais prestigiadas de l mundo. Outras grandes ounibersidades de l paíç ancluen l [[Technion]], l [[Anstituto Weizmann de la Ciéncia]], [[Ounibersidade de Tel Abib]], [[Ounibersidade Bar-Eilan]], la [[Ounibersidade de Haifa]], i [[Ounibersidade Ben-Gurion de l Negeb]]. Las siete ounibersidades de pesquisa de Eisrael (cun sceçon de la [[Ounibersidade Abierta de Eisrael|Ounibersidade Abierta]]) fúrun classeficadas antre las 500 melhores de l mundo.<ref>{{cite web |url=http://ed.sjtu.edu.cn/rank/2006/ARWU2006TOP500list.htn |publisher=Anstitute of Higher Eiducation, Shanghai Jiao Tong University |title=Top 500 World Ounibersities |acessdate=2007-08-01 |year=2006}}</ref> Eisrael acupa terceira posiçon ne l mundo an númaro de cidadanos que possuen diplomas ounibersitários (20% de la [[populaçon]]).<ref name="cunsulate">{{cite web |url=http://www.israelfn.org/eiquenomic/ambesting/top_ten.htn |archibeurl=http://web.archibe.org/web/20070716015552/http://www.israelfn.org/eiquenomic/ambesting/top_ten.htn |archibedate=2007-07-16 |title=Top Ten Reasones to Ambest in Eisrael |publisher=Eisraeli Cunsulate, New York City |acessdate=2007-08-01}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.amarican.edu/initeb/as5415a/Eisrael_ICT/itWork.html |publisher=Amarican University |title=Eisrael: IT Workforce |acessdate=2007-08-14 |work=Anformation Technology Lhandscape in Nationes Around the World}}</ref> Durante la [[década de 1990]], un afluxo dun milhon de eimigrantes de la antiga [[Ounion Sobiética]] (40% de ls quales éran graduados ounibersitários) ajudórun a ampulsionar Eisrael ne l setor de [[alta tecnologie]].<ref name="cunsulate" /> Eisrael ten quatro cientistas que fúrun bencedores de l [[Prémio Nobel]] <ref name="nobel-mfa">{{cite web |url=http://www.israel-mfa.gob.eil/MFA/Eisrael+beyond+politics/Eisraeli+porsor+shares+Nobel+Prize+in+Eiquenomics+fur+2005+10-Ot-2005.htn |publisher=Eisrael Menistry of Foreign Affairs |date=2005-10-05 |acessdate=2007-08-04 |title=Eisraeli porsor shares Nobel Prize in Eiquenomics fur 2005}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref> i antre ls países que mais publica artigos científicos ''[[per capita]]'' de l mundo.<ref>{{cite news |url=http://pus.acs.org/cen/science/84/8448sci1.html |publisher=Amarican Chemical Society |work=Chemical & Anginering News |title=Globalization Of Science Rolls On |pages=26–31 |date=2006-11-27 |lhast=Heiylin |first=Michael |acessdate=2007-08-21}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.jpost .com/serblet/Satellite?cid=1154525933299&pagename=JPost%2FJPArticle%2FPrinter |publisher=The Jarusalen Post |lhast=Gordon |first=Eibelyn |title=Kicking the global oil habit |acessdate=2007-08-04 |date=2006-08-24}}</ref> An [[2003]], [[Eilan Ramon]] se tornou l purmeiro astronauta de Eisrael, serbindo cumo specialista de carga durante la [[STS-107]], la [[Acidente de l baibén spacial Columbia|redadeira i fatal misson]] de l [[carreira spacial]] [[Columbia (carreira espacial)|Columbia]].
[[Fexeiro:Solar çh at Ben-Gurion National Solar Einergy Center in Eisrael.jpg|thumb|200px|A maior parabólica solar de l mundo<ref name=Register>[http://www.theregister.co.uk/2008/01/25/faiman_negeb_solar_plan/ Giant solar plants in Negeb could power Eisrael's feture], John Lhettice, ''[[The Register]]'', January 25, 2008</ref> ne l [[Ounibersidade Ben-Gurion de l Negeb|Centro Nacional de Einergie Solar de Ben-Gurion]].]]
=== Ciéncia i tecnologie ===
Eisrael ten ambestido an [[einergie solar]], sous angenheiros stan na banguarda de la tecnologie de einergie solar<ref name=NPR>[http://www.npr.org/templates/trascrit/trascrit.php?storyId=15503716 Eisrael Pushes Solar Einergy Technology], Guapa Gradstein, ''[[National Public Radio]]'', Otober 22, 2007.</ref> i sues ampresas trabalhan an porjetos al redror de to mundo.<ref name=BW>[http://www.businesswek .com/globalbiç/cuntent/mar2008/gb20080326_485582.htn?chan=globalbiç_ourope+andex+page_cumpanies At the Zenith of Solar Einergy]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Neal Sandler,''[[BusinessWek]]'', March 26, 2008.</ref><ref name=CBC>[https://web.archive.org/web/20070819090824/http://www.cbc.ca/news/reportsfromabroad/parry/20070815.html Lhoking to the sun], Ton Parry, [[Canadian Broadcasting Corporation]], August 15, 2007.</ref> Mais de 90% de ls lhares eisraelitas outelizan einergie solar para [[auga]] caliente, l maior índice ''[[per capita]]'' de l mundo.<ref name="Ambironment California SWH">{{cite web
| outhor=Del Chiaro, Bernadette
| coauthor= Tellen-Lhawton, Timothy
| title=Solar Water Heiating (How California Can Reduce Its Dependence on Natural Gas)
| publisher=Ambironment California Research and Policy Center
| url=http://www.ambironmentcalifornia.org/uploads/at/56/at563bKwmfrtJI6fKl9U_w/Solar-Water-Heiating.pdf
| acessdate=2007-09-29|format=PDF}}</ref>
<ref name=Bright>[http://www.jpost .com/serblet/Satellite?pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull&cid=1222017430932 Bright eideas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Ehud Zion Waldoks, ''[[Jarusalen Post]]'', Otober 1, 2008.</ref> D'acuordo cul Menistério de las Anfraestruturas Nacionales, stima-se que l paíç eiquenomize 2 milhones de [[Barril (ounidade)|barris]] de [[petrólio]] por [[anho]], debido al sou antenso uso de einergie solar.<ref name=Grossman>[http://www2.technion.ac.eil/~ises/papers/EisraelSetionISESfinal.pdf Eisraeli Setion of the Anternational Solar Einergy Society]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, eidited by Gershon Grossman, Faculty of Mechanical Einergy, [[Technion]], [[Haifa]]; Final draft.</ref> La alta anual eirradiaçon solar ancidente na sue [[latitude]] geográfica criou cundiçones eideales para la criaçon dun centro andustrial de pesquisa i zambolbimiento de einergie solar, de renome anternacional, ne l [[deserto de Negeb]].<ref name=NPR/><ref name=BW/><ref name=CBC/>
== Cultura ==
{{Artigo percipal|[[Cultura de Eisrael]]}}
[[Fexeiro:Batsheba Beilce Cumpany by David Shankbone.jpg|thumb|left|200px|Cumpanha de Beilça Batsheba an Tel Abib.]]
Eisrael ten ua [[cultura]] mui dibersa debido la dibersidade de sue [[populaçon]]: ls [[judiu]]s de to l mundo trouxírun sues tradiçones culturales i relegiosas culs, criando un caldeiron de [[fé]]s i questumes judaicos.<ref>{{cite web |url=http://www.iyfnet.org/document.cfn/92/97/243 |publisher=Anternational Youth Foundation |title=Eimmigration and Social and Cultural Dibersity Among the Jewish Population |acessdate=2007-09-06}}</ref> Eisrael ye l solo paíç ne l mundo adonde la bida gira an torno de l [[calendário heibraico]]. [[Bacanças]] de [[trabalho]] i scolares son detreminadas pulas [[fiestas judaicas]], i l die oufecial de de çcanso ye l [[sábado]], l ''[[shabat]]''.<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gob.eil/MFA/Fats%20About%20Eisrael/People/Jewish%20Festibals%20in%20Eisrael |publisher=Eisrael Menistry of Foreign Affairs |title=Jewish Festibals and Days of Remembrance in Eisrael |acessdate=2007-09-16}}</ref> La subtancial minorie árabe, tamien deixou la sue ampresson subre la cultura eisraelita an árias cumo [[arquitetura]],<ref>{{cite web |url=http://www.israel-mfa.gob.eil/MFA/MFA+Publicationes/Photo+shibits/Ancounters-+The+Bernacular+Paradox+of+Eisraeli+Arch-+Antro.htn |publisher=Menistry of Foreign Affairs |title=Ancounters: The Bernacular Paradox of Eisraeli Architeture |lhast=Ran |first=Ami |acessdate=2007-09-06 |date=1998-08-25}}{{Dead lhink|date=Otober 2008}}</ref> [[música]]<ref>{{cite news |url=http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1126&enPage=BlankPage&enDisplay=biew&enDispWhat=oubjet&enBersion=0&enZone=Culture |title=Eisraeli, Palestinian and Jordanian DJs create bridge fur peace |lhast=Brinn |first=David |date=2005-10-23 |acessdate=2007-09-16 |publisher=Eisrael21c}}</ref> i [[culinária]].<ref>{{cite web |url=http://www.med.umich.edu/umin/clinical/pyramid/global.htn |publisher=The University of Michigan |title=Some Thoughts About Eisraeli Cuisine |lhast=Doleb |first=Yael |acessdate=2007-09-06 |work=University of Michigan Antegratibe Medicine}}</ref>
Cuntinando a fuortes tradiçones [[Léngua iídiche#Triato iídiche|teatrales iídiche]] na [[Ouropa Ouriental]], Eisrael manténen ua bibrante cena teatral. Fundada an [[1918]], l ''Triato Habima'', an Tel Abib, ye l mais antigo triato de l paíç.<ref>{{hei icon}} {{cite web |url=http://www.habima.co.eil/ |title=התיאטרון הלאומי הבימה |publisher=Habima National Theatre |acessdate=2007-08-13}}</ref> L [[Museu de Eisrael]], an Jarusalen, ye ua de las mais amportantes anstituiçones culturales de l paíç<ref name="eimj">{{cite web |url=http://www.eimj.org.eil/ang/about/andex.html |publisher=The Eisrael Museun, Jarusalen |title=About the Museun |acessdate=2007-08-13}}</ref> i abriga ls [[pergaminhos de l Mar Muorto]],<ref>{{cite web|url=http://www.eimj.org.eil/ang/shrine/andex.html |publisher=The Eisrael Museun, Jarusalen |title=Shrine of the Bok |acessdate=2007-08-13}}</ref> juntamente cun ua stensa coleçon de [[Stória de la arte oucidental|arte ouropéia]] i Judaica.<ref name="eimj" /> L museu nacional de l [[houlocausto]] de Eisrael, l ''[[Yad Bashen]]'', abriga l maior arquibo de l mundo de anformaçones relacionadas cul [[Houlocausto]].<ref>{{cite web |url=http://www1.yadbashen.org/about_yad/andex_about_yad.html |publisher=Yad Bashen |title=About Yad Bashen: The Yad Bashen Lhibrary |acessdate=2007-08-13}}</ref> ''Beth Hatefutsoth'' (Museu de la Diáspora), ne l [[campus]] de la [[Ounibersidade de Tel Abib]], ye un [[museu]] anteratibo dedicado a la stória de las quemunidades judaicas de to l mundo.<ref>{{cite web |url=http://www.bh.org.eil/anformation/BethHatefutsoth.asp |publisher=Beth Hatefutsoth |title=Museun Anformation |acessdate=2007-08-13}}</ref> Para alhá de ls percipales museus de grandes cidades, hai ua grande quantidade de spácios de artes de qualidade an cidades de pequeinho porte i an ''[[Kibutç|kibbutzin]]' '. L museu ''Mishkan Le'Omanut'' ne l ''[[Kibutç]]'' ''Ein Harod Meuhad'' ye l maior museu de arte ne l norte de l paíç.<ref>[http://www.eilmuseums .com/museun_ang.asp?id=183 Mishkan LeOmanut, Ein Harod]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Lhiteratura ===
[[Fexeiro:Shbua hasefer 2005.jpg|thumb|200px|Sumana de l Lhibro Heibraica de [[2005]], ne l [[Museu de Eisrael]], [[Jarusalen]].]]
La [[literatura eisraelita]] ye feita, percipalmente, an poesie i prosa i ye scrita an [[Léngua heibraica|heibraico]], cumo parte de l renacimiento de l heibraico cumo ua lhéngua falada zde meados de l [[seclo XIX]], ambora un pequeinho cuorpo de lhiteratura ye publicada an outras lhénguas, cumo l [[Léngua árabe|árabe]] i [[Léngua anglesa|anglés]]. Por [[lei]], dues cópias de todos ls ampressos publicados an Eisrael debe ser depositada na Viblioteca Nacional i Ounibersitária Judaica na [[Ounibersidade Heibraica de Jarusalen]]. An [[2001]], la lhei fui alterada para ancluir grabaçones de [[áudio]] i [[bídeo]], i outros tipod de [[média]] nó-ampressa.<ref>{{cite web |url=http://jnul.huji.ac.eil/ang/lgd.html |publisher=Jewish National and University Lhibrary |title=Depositing Boks to The Jewish National & University Lhibrary |acessdate=2007-08-21}}</ref> An [[2006]], 85% de l 8.000 [[libro]]s de la biblioteca nacional fui trasferido pa l heibraico.<ref>{{cite web |url=http://jnul.huji.ac.eil/ang/lgd-statistics-2007.html |publisher=Jewish National and University Lhibrary |acessdate=2007-08-12 |title=Eisraeli Bok Statistics fur 2006}}</ref> La Sumana de l Lhibro Heibraico ([[Léngua heibraica|Hei]]: שבוע הספר) ye rializada ua beç por anho, an [[júnio]], cun feiras, lheituras públicas i bejitas de [[outor]]s eisraelita de to l [[paíç]]. Durante essa [[sumana]], l maior prémio lhiterário de Eisrael, l [[Prémio Sapir]], ye apersentado. An [[1966]], [[Shmuel Yosef Agnon]] partilhou l [[Prémio Nobel de Lhiteratura]] cula outora [[almana]] judie [[Nelly Sachs]].<ref>{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/lhiterature/lhaureates/1966/andex.html |publisher=Nobel Foundation |title=The Nobel Prize in Lhiterature 1966 |acessdate=2007-08-12}}</ref>
=== Música ===
[[Fexeiro:Eisrael Philharmonic Orchestra.jpg|thumb|left|200px|La [[Orquestra Filarmónica de Eisrael]] durante sou 70º [[anibersário]].]]
La música de eisrael cuntén anfluéncias musicales de to l mundo; música [[Iémen|iemenita]], melodies [[Judaísmo chassídico|Hasidic]], música [[árabe]], música [[griega]], [[jazç]], [[pop]] i [[rock]] fázen parte de l cenário musical.<ref>{{harbnb|Broughton|Eillinghan|Trillo|1999|p=365–9}}</ref><ref>{{cite web |url=http://worldmusic.nationalgeographic .com/worldmusic/biew/page.basic/country/cuntent.country/israel_36 |publisher=National Geographic Society |title=Eisrael |work=World Music |acessdate=2007-08-13}}</ref> Las [[Música folclórica|cançones folclóricas]] de Eisrael, coincidas cumo "Sonidos de la Tierra de Eisrael", lhidan cun las speriéncias de ls pioneiros na custruçon de la pátria judaica.<ref>{{cite web |url=http://worldmusic.nationalgeographic .com/worldmusic/biew/page.basic/genre/cuntent.genre/israeli_folk_735 |publisher=National Geographic Society |title=Eisraeli Folk |acessdate=2007-08-13 |work=World Music}}</ref> Uas de las [[orquestra]]s de maior renome de l mundo<ref>{{cite ancyclopedie |url=http://ancarta.msn .com/ancyclopedie_761575008_4/Eisrael.html |title=Eisrael (country) |publisher=Microsoft |ancyclopedie=Ancarta |year=2007 |acessdate=2007-08-13}}</ref> ye la [[Orquestra Filarmónica de Eisrael]], que fui fundada hai mais de setenta anhos i rializa hoije mais de duzientos [[cuncerto]]s por anho.<ref>{{cite web |url=http://www.mfa.gob.eil/MFA/Eisrael+beyond+politics/Eisrael+Philharmonic+Orchestra+celebrates+70th+annibersary+5-Feb-2007.htn |publisher=Menistry of Foreign Affairs (fron Eisrael21c) |title=Eisrael Philharmonic Orchestra celebrates 70th annibersary |date=2007-02-05 |acessdate=2007-08-13 |lhast=Dabis |first=Barry}}</ref> Eisrael porduziu tamien muitos musiqueiro$2 de qualidade, sendo que alguns atingiran l strelato anternacional. [[Itzhak Perlman]], [[Pinchas Zukerman]] i [[Oufra Haza]] stan antre ls musiqueiro$2 nacidos an Eisrael mais prestigiados anternacionalmente. Eisrael ten partecipado de l [[Festibal Ourobison de la Cançon]] quaije todos ls anhos zde [[1973]], adonde ganhou la cumpetiçon por trés bezes i la sediou por dues bezes.<ref>{{cite web |url=http://www.ourobision.tb/cuntent/biew/537/1 |archibeurl=http://web.archibe.org/web/20070622035651/http://www.ourobision.tb/cuntent/biew/537/1 |archibedate=2007-06-22 |publisher=Ourobision Broadcasting Union |work=Ourobision Song Cuntest |title=Eisrael |acessdate=2007-08-13}}</ref> La [[cidade]] de [[Eilat]] rializa sou própio festibal de música anternacional, l Festibal de Jazç de l Mar Burmeilho, todos ls [[Berano|berones]] zde [[1987]].<ref>{{cite web |url=http://www.redseajazzeilat .com/EN/aboutus.html |archibeurl=http://web.archibe.org/web/20070812185754/http://www.redseajazzeilat .com/EN/aboutus.html |archibedate=2007-08-12 |publisher=Red Sea Jazç Festibal |title=About Us |acessdate=2007-08-13}}</ref>
=== Çporto ===
{{artigo percipal|[[Sporte an Eisrael]]}}
[[Fexeiro:Ramat Gan Stadiun.jpg|thumb|200px|L [[Stádio Ramat Gan]], l maior [[stádio]] de Eisrael.]]
Çporto i atidon física nin siempre ténen sido algo fundamental na cultura judaica. Atidon física, que fui balorizada puls [[Grécia antiga|antigos griegos]], era bista cumo ua andeseable antromisson de balores [[Heilenismo|heilenísticos]] na cultura judaica. [[Ramban]], que era a la par un [[rabino]] i un [[médico]], anfatizou la amportança de la atebidade física i de se manter l cuorpo an forma. Esta abordaige recebiu un grande ampulso ne l [[seclo XIX]] a partir de la campanha cultura física de [[Max Nordau]] i ne l ampeço de l [[seclo XX]], quando l Rabino-Xefe de la Palestina, ''Abraon Isaac Kok'', declarou que "l cuorpo sirbe la alma, i solo un cuorpo saudable puode garantir ua buona alma".<ref>{{cite web |url=http://www.jewishbirtuallibrary.org/jsource/Society_&_Culture/sports.html |publisher=Jewish Virtual Lhibrary |acessdate=2007-08-13 |title=Sports in Eisrael |month=June |year=1999 |lhast=Griber |first=Simon}}</ref>
La [[Macabíada Mundial]], un eibento ne l stilo [[oulímpico]] para atletas judiu, fui einaugurada na [[década de 1930]], i fui rializada a cada quatro anhos zde anton. Ls çportos mais populares spetador an Eisrael son la [[bola]] i l [[basquetebol]].<ref>{{harbnb|Torstrick|2004|p=141}}. "The two most popular spetator sports in Eisrael are socer and basketball."</ref> An [[1964]], [[Seleçon Eisraelita de Futebol|Eisrael]] benceu la [[Taça de la Ásia]].
[[Fexeiro:NokiaArena.jpg|thumb|left|200px|[[Nokia]] Arena an [[Tel Abib]].]]
Na [[década de 1970]], Eisrael fui scluído [[Jogos Asiáticos de 1978]] cumo un resultado de la presson eisercida puls países partecipantes de l [[Ouriente médio]]. La scluson lhebou Eisrael a demudar de la [[Ásia]] pa la [[Ouropa]] deixando de partecipar de las cumpetiçones asiáticas.<ref>[http://www.sadec .com/Asiad98/news1219.html Sadec]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://www.people .com.cn/anglish/features/Asiad/story.html People] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130810073717/http://people/ |date=2013-08-10 }}, [http://www.guardian.co.uk/fotball/2008/feb/27/worldcup2010 Guardian].</ref> An [[1994]], la [[UEFA]] cuncordou an recoincer Eisrael i todas las ourganizaçones sportibas eisraelita para cumpetir na Ouropa. La ''Lhigat ha'Al'' ye la lhiga de futebol de l paíç i la ''Lhigat HaAl'' ye la lhiga basquete.<ref>{{cite web |url=http://www.bsl.org.eil/defaultE.asp?lhang=en |publisher=Winner Basketball Super Lheague |title=Basketball Super Lheague Profile |acessdate=2007-08-13}}</ref> L eiquipa ''Macabi Tel Abib BC'' ganhou l campeonato ouropeu de basquetebol cinco bezes.<ref>{{cite news |url=http://www.jewishjournal .com/oupinion/article/israel_wines_more_than_hop_crown_20050513/ |publisher=The Jewish Journal |date=2005-05-13 |title=Eisrael Wines More Than Hop Crown |lhast=Bouskila |first=Daniel |acessdate=2007-08-21}}</ref>
[[Bersebá]] tornou-se un centro nacional [[xadreç]] i lhar de muitos campeones de xadreç de la antiga [[Ounion Sobiética]]. La cidade sediou l Campeonato Mundial Eiquipes de Xadreç an [[2005]], i l sporte ye ansinado nas [[creche]]s de la cidade.<ref>{{cite web |url=http://www.fide .com/news.asp?id=861 |title=World Tean Championship in Ber Sheba, Eisrael |publisher=World Chess Federation |acessdate=2007-08-13 |date=2005-11-01}}{{Dead lhink|date=May 2008}}</ref> An [[2007]], un eisraelita ampatou an segundo lhugar ne l [[Campeonato Mundial de Xadreç]].<ref>{{cite news |url=http://www.jpost .com/serblet/Satellite?pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull&cid=1191257206613 |publisher=The Jarusalen Post |date=2007-10-01 |acessdate=2007-10-11 |lhast=Lheby |first=Marissa |title=Lhocal grandmaster takes second place at World Chess Championship}}</ref>
Até agora, Eisrael cunquistou [[Eisrael ne ls Jogos Oulímpicos|siete medalhas]] [[Jogos Oulímpicos|Oulímpicas]], zde la sue purmeira bitória [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1992|an 1992]], ancluindo ua medalha de ouro ne l ''[[windsurf]]'' ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 2004]].<ref>{{cite web |url=http://www.olympic.org/uk/athletes/results/search_r_uk.asp |publisher=Anternational Olympic Committe |title=Olympic Medal Winners (under Ourope / Eisrael) |acessdate=2007-08-13}}</ref> Eisrael cunquistou mais de 100 medalhas de ouro ne ls [[Jogos Paraolímpicos]] i ye classeficado na 15ª posiçon ne l [[Quadro de medalhas de ls Jogos Paraolímpicos de Berano|quadro giral de medalhas]]. Ls [[Jogos Paraolímpicos de Berano de 1968]] fúrun sediados por Eisrael.<ref>{{cite web|url=http://www.paralympic.org/release/Main_Setiones_Menu/Paralympic_Games/Past_Games/Tel_Abib_1968/andex.html|title=Tel Abib 1968|publisher=[[Anternational Paralympic Committe]]|acessdate=2008-09-20}}</ref>
<references/>
[[Catadorie:Eisrael]]
ccrmxftjxephj2nr02qq1nbn958mzxa
Interpol
0
527
106928
98358
2026-06-19T01:19:37Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
106928
wikitext
text/x-wiki
La '''Ourganizaçon Anternacional de Polícia Creminal''', mundialmente coincida pula sue sigla '''Interpol''', ye ua ourganizaçon anternacional que ajuda na coperaçon de polícias de defrentes países. Surgiu an [[Biena]], na [[Áustria]], ne l anho de [[1923]], cul nome de ''Comisson Anternacional de Polícia Creminal''. Hoije sue sede ye an [[Lyon]], na [[Fráncia]]<ref name="sede">[https://web.archive.org/web/20110925055858/http://www.interpol.int/Public/icpo/governance/sg/history.asp ''History'' - Interpol.int] bejitado an 24 de janeiro de 2008</ref>, tenendo adotado l nome atual an [[1956]]. La sigla Interpol fui pula purmeira beç outelizada an [[1946]]. La Interpol nun se ambuolbe na ambestigaçon de [[crime]]s que nun ambolban bários países nembros ó crimes políticos, relegiosos i raciales. Trata-se dua central de anformaçones pa que las [[polícia]]s de todo l mundo puodan trabalhar antegradas ne l cumbate al crime anternacional, l [[tráfico de drogas]] i ls [[cuntrabando]]s.
Un eisemplo de la partecipaçon de la Interpol nun causo ye l [[Zaparecimiento de Madeleine McCann]], ua nina anglesa que zapareciu nun quarto de hotel an [[Pertual]].
== Refréncias ==
<references/>
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.interpol.int/ Páigina oufecial]
[[Catadorie:Polícia]]
[[Catadorie:Criminalidade]]
64kad5vot1icgog9nxaduhj3qgjs5nm
Ls Lusíadas
0
588
106929
104662
2026-06-19T01:39:21Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
106929
wikitext
text/x-wiki
'''''Ls Lusíadas''''' ye ua obra [[poesie|poética]] scrita pul [[Luís Vaz de Camões]], cunsiderada la [[Poesie épica|eipopeia]] pertuesa por eiceléncia. Probablemiente cuncluída an [[1556]], fui publicada pula purmeira beç an [[1572]] ne l [[Literatura classicista|período literário de l classicismo]], trés anhos apuis de l regresso de l outor de l [[Ouriente]].
La obra ye cumpuosta de dieç [[canto]]s, 1102 [[strofe]]s que son uitabas [[Decassílabo|decassílabas]], sujeitas al squema [[rima|rímico]] fixo AB AB AB CC – uitaba rima camoniana. La acion central ye la [[çcubierta de l camino marítimo pa la Índia]] por [[Vasco da Gama|Basco da Gama]], alredror de la qual se ban çcrebindo outros episódios de la [[stória de Pertual]], glorificando l [[pertueses|pobo pertués]].
[[Fexeiro:Os Lusíadas.jpg|thumb|250px|Cápia de la purmeira eidiçon de ''Ls Lusíadas'', de [[1572]]]]
== Strutura ==
{{Quadrocitaçon|Las armas i ls barones assinalados '''<small>A</small>'''<br />Que, de la oucidental praia [[Pertual|lusitana]], '''<small>B</small>'''<br />Por mares nunca de antes nabegados '''<small>A</small>'''<br />Passórun inda para alhá de la [[Taprobana]], '''<small>B</small>'''<br />An peligros i guerras sforçados, '''<small>A</small>'''<br />Más de l que prometie la fuorça houmana, '''<small>B</small>'''<br />I antre giente remota eidificórun '''<small>C</small>'''<br />[[Ampério Pertués|Nuobo reino]], que tanto sublimórun. '''<small>C</small>'''<br />|[[Luís Vaz de Camões]], ''Ls Lusíadas'',<br />purmeira [[strofe]] de l [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]]}}
La '''strutura sterna''' trata de la análise formal de l poema: númaro de strofes, númaro de bersos por strofe, númaro de sílabas métricas, tipos de rimas, ritmo, figuras de stilo, etc. Assi:
* ''Ls Lusíadas'' ye custituído por dieç partes, [[lírica (poesie)|liricamente]] chamadas de [[canto]]s;
** cada canto ten un númaro bariable de [[strofe]]s (an média, 110);
*** las strofes son uitabas, tenendo antoce uito [[berso]]s; la [[rima]] ye cruzada ne ls seis purmeiros bersos i amparelhada ne ls dous redadeiros (AB AB AB CC, ber na citaçon al lado);
**** cada berso ye custituído por dieç [[Métrica (poesie)|sílabas métricas]] ([[Decassílabo|decassilábico]]) , na sue maiorie heiróicas (acentuadas nas sestas i décimas [[sílaba]]s).
Sendo ''Ls Lusíadas'' un testo [[renacentista]], nun poderie deixar de seguir la stética griega que daba particular amportança al [[númaro d'ouro]]. Assi, l clímax de la narratiba, la chegada a la Índia, fui puosta ne l punto que debide la obra na proporçon áurea (ampeço de l [[Ls Lusíadas#Canto VII|Canto VII]]) .
La '''strutura anterna''' relaciona-se cul cuntenido de l testo. Esta obra mostra ser ua [[eipopeia]] clássica al dibedir-se an quatro partes:
* Perposiçon - antroduçon, apersentaçon de l assunto i de l [[heirói]]s (strofes 1 a 3 de l [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]]) ;
* Ambocaçon - l poeta amboca las [[Tágides|ninfas de l Teijo]] i piede-les la anspiraçon para screbir (strofes 4 i 5 de l [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]]) ;
* Dedicatória - l poeta dedica la obra al [[Sabastian de Pertual|rei D. Sabastian]] (strofes 6 a 18 de l [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]]) ;
* Narraçon - la narratiba de la biaige, ''[[in medies res]]'', partindo de l meio de la acion para tornar atrás ne l tiempo i splicar l que acuntiu até al momiento na [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|biaige de Basco de Gama]] i na [[stória de Pertual]], i depuis cuntinar na linha temporal.
Por fin, hai un eipílogo a cuncluir la obra (strofes 145 a 156 de l [[Ls Lusíadas#Canto X|Canto X]]) .
[[Fexeiro:Luís de Camões por François Gérard.jpg|thumb|180px|[[Grabura]] de [[Luís Vaz de Camões]], outor de la obra]]
Ls '''planos temáticos''' de la obra son:
* Plano de la Biaige - adonde se trata de la biaige de la [[çcubierta de l camino marítimo para la Índia]] de [[Vasco da Gama]] i de l sous [[marinheiro]]s;
* Plano de la Stória de Pertual - son relatados eipisódios de la [[Stória de Pertual|stória de l pertueses]];
* Plano de l Poeta - [[Luís Vaz de Camões|Camões]] trata-se a si mesmo anquanto [[poeta]] admirador de l pobo i de l heiróis pertueses;
* Plano de la Mitologie - son çcritas las anfluéncias i las anterbençones de l diuses de la [[mitologie greco-romana]] na acion de l heiróis.
Al longo de la narraçon depórun-se-me ls bários tipos de eipisódios: [[guerra|bélicos]], [[mitologie|mitológicos]], [[stória|stóricos]], [[simbolismo|simbólicos]], [[poesie|líricos]] i [[naturalismo|naturalistas]].
== Parecer de l Santo Oufício ==
L [[eipopeia|poema épico]] más genuíno ye l canto de la custruçon dua nacion cula upa de [[Dius]] ó de ld [[debindade|diuses]]. ''Ls Lusíadas'', cumo yá la [[Eineida]], ye ua eipopeia moderna, an que l marabilhoso nun passa dun artifício neçairo, mas solo literário. La [[fé]] sola ne l Dius [[cristandade|crestiano]] ye defendida por toda la obra.
Nun se puode pensar an [[heiresie]] porque nun fazie sentido, an tiempos de [[Contra-Reforma]], acraditar ne ls diuses de l panteon greco-romano, i la proba ye la nun [[censura]] de l [[anquisiçon|anquisidores]] als «''Deoses de l Gentios''». Ne l eipisódio de la ''Máquina de l Mundo'' (strofe 82 de l [[Ls Lusíadas#Canto X|Canto X]]) , ye l própio [[personaige]] de la diusa [[Tétis (Nereida)|Tétis]] que diç: «''you, Saturno i Jano, Júpiter, Juno, fumos fabulosos, Fingidos de mortal i ciego anganho. Solo pera fazer bersos deleitosos Serbimos''».
Anque tenéren cortado cachos de la obra nas sues purmeiras [[eidiçon]]es<ref name="">''Ls Lusíadas'', Luis de Camões, Publicaçones Ouropa-América, eidiçon anotada (1997)</ref>, l [[s:Ls Lusíadas/Parecer de l censor de l Santo Oufício na eidiçon de 1572|Parecer de l censor de l Santo Oufício na eidiçon de 1572]] declara que antendiu que este recurso «''nun pretende más que anfeitar l stilo Poético''». Por esso, cuntina, «''nun tubimos por ancumbeniente ir esta fábula de l Deoses na obra''», mas nun resiste a acrecentar «''quedando siempre salba la berdade de nuossa santa fé, que todos ls Deoses de l Gentios son Demonhos''».
Mas, la persença destes diuses acupa un lugar de muito relebo ne l poema. Son las sues antrigas que lígan ls episódios çpersos de la eipopeia i las sues anterbençones ''[[dius es machina]]'' que ampréstan lógica a acuntecimientos einesperados de la biaige, relatados na narratiba.
== Tema ==
=== L heirói ===
Cumo l títalo andica, l heirói desta eipopeia ye coletibo, ls Lusíadas, ó ls filhos de [[Luso (mitologie)|Luso]], ls pertueses. Nas strofes einiciales de l çcurso de [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]] ne l ''[[cuncílio]] de l [[diuses oulímpicos]]'', que abre la parte narratiba, aparece la ourientaçon laudatória de l outor.
[[Fexeiro:Henry the Navigator.jpg|thumb|left|200px|L [[heirói]] de la obra, ls [[pertueses]]. [[Menumiento als Çcubrimientos|Menumiento als Çcubrimientos Pertueses]] an [[Santa Marie de Belén|Belén]], [[Lisboua]], [[Pertual]]]]
{{Quadrocitaçon|"Eiternos moradores de l luzente<br />Stelífero pólo, i claro assento,<br />Se de l grande balor de la fuorte giente<br />De Luso nun perdeis l pensamiento,<br />Debedes de tener sabido claramente,<br />Cumo ye de l fados grandes cierto antento,<br />Que por eilha se squeçan ls houmanos<br />De Assírios, Persas, Griegos i Romanos.|Ampeço de l çcurso de [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]] ne l [[cuncílio]] de l [[debindade|diuses]], [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]], strofe 24.}}
L rei de l diuses afirma que zde [[Biriato]] i [[Eiertório]], l [[çtino]] (fado) de l balentes [[pertueses]] (fuorte giente de Luso) ye rializar feitos tan gloriosos que fágan squecer ls de l [[ampério]]s anteriores ([[Assírios]], [[Persas]], [[Griegos]] i [[Ampério Romano|Romanos]]) .
L zanrolar de la [[stória de Pertual|sue stória]] atesta-lo, pus para alhá de ser marcada pulas sucessibas i bitoriosas luitas contra [[mouros]] i [[Reino de Castielha|castelhanos]], mostra cumo un paíç tan pequeinho çcubre nuobos mundos i ampone la sue lei ne l cuncerto de las naciones.
Na final de l poema aparece l eipisódio de la ''Ilha de l Amores'', recumpensa ficional de la gloriosa caminada pertuesa atrabeç de l tiempos. I ye cunfirmado l receio de [[Baco]] de las sues façanhas de cunquista séren ultrapassadas pulas de l pertueses.
Camões dedicou sue [[obra-prima]] al [[Sabastian de Pertual|rei D. Sabastian de Pertual]]. Ls feitos einéditos de l [[çcubrimientos pertueses]] i la chegada al «''[[Calecute|nuobo reino que tanto sublimórun]]' '» ne l [[Índia|Ouriente]], fúrun sin dúbeda ls stímulos determinantes para la tarefa, zde hai mui ambicionada, de redegir l épico pertués.
Habie un ambiente de proua i ousadie ne l pobo pertués. [[Nabegador]]s i [[capitan]]es éran heiróis recentes de la pequeinha nacion, homes capazes de straordinárias façanhas, cumo l «''Castro fuorte''» (l [[Lista de gobernadores de la Índia Pertuesa|bice-rei]] D. [[Juan de Castro]]), falhecido poucos anhos antes de l poeta aportar na [[Índia]].
I percipalmente [[Vasco da Gama]], a quien se debie la [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|çcubrimiento de la rota para l ouriente]] nua biaige defícele i cun poucas porbabilidades de éisito, i que bencera einúmaras batailhas contra reinos [[muçulmanos]] an tierras malas als [[crestianos]]. Esta biaige épica fui por esso ousada cumo stória central de la obra, al redror de la qual ban sendo cuntados eipisódios de la [[stória de Pertual]].
[[Fexeiro:Sebastião de Portugal, c. 1571-1574 - Cristóvão de Morais (Google Art Project).jpg|thumb|180px|[[Sabastian de Pertual|El-Rei D. Sabastian]], soberano a quien [[Luís Vaz de Camões|Camões]] dedicou ''Ls Lusíadas'']]
=== La cruzada contra l mouro ===
L poema puode ser lido nua perspetiba que yá era antiga, mas la que fatos recentes habien dado acrescida atualidade, la de la [[Recunquista|cruzada contra ''l mouro'']]. Las luitas ne l Ouriente serien la cuntinaçon de las que yá se habien trabado an [[Pertual]] i ne l [[Norte de África]], dominando ó abatendo l poder de l [[Eislan]].
L própio "mobimiento" de l çcubrimientos apareciu nua lógica de cumbate al poderoso [[Ampério Outomano]] que amenaçaba la [[Ouropa]] crestiana, ancapaç de bencer l einimigo an guerra abierta. Ls oubjetibos passában por fazer ua cuncorréncia comercial als [[muçulmanos]], al mesmo tiempo ganhando probeitos i ponendo fraca la eiquenomie de ls ribales. Mas tamien se ambicionaba ancuntrar aliados de ls ouropeus nas nuobas tierras, que poderien ser eilhes mesmos crestianos, ó passibles de [[cumberson]]<ref>''Age of Discovery, 1400-1600'', David Arnold, Routledge (2002) ISBN 0-415-27995-X</ref>.
An [[1571]], la aparente ambencibilidade de l [[sulton|sultanato]] [[Turquia|turco]] tenie sido çmentida na [[batailha de Lepanto]]. Sentie-se que ls outomanos afinal nun detenien la supremacie ne l [[Mediterráneo]]. I l quemandante de las fuorças crestianas fura D. [[Juan de Áustria]], filho [[zorro]] de l [[Lista de amperadores de l Sacro Ampério Romano-Germánico|amperador]] [[Carlos I de Spanha|Carlos V]], l abó de [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]]. Fui neste cuntesto de saltaçon que l poeta terá cuntribuído para ancitar l moço [[Lista de reis de Pertual|rei pertués]] a partir an [[batailha de Alcácer-Quibir|cunquista pa la África]], culs [[Crise de sucesson de 1580|zastrosos eifeitos]] que dende se seguírun.
=== Narradores i ls sous çcursos ===
Cada un de l tipos de çcurso neste poema amostra particularidades stilísticas cuncretas. Dependendo de l assunto que trátan, l stilo puode ser heiróico i eisaltado, ampolgante, lamentoso i melancólico, houmorístico, admirador.
[[Fexeiro:Vascodagama.JPG|thumb|left|200px|Pintura de [[Vasco da Gama]], portagonista por eiceléncia de ''Ls Lusíadas'', na [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|chegada a la Índia]]]]
''Ls Lusíadas'' ye ua obra [[narratiba]], mas ls sous narradores son quaije siempre ouradores que fázen [[çcurso]]s grandiosos: l narrador percipal, [[Luís Vaz de Camões|Camões]], que abre an grande stilo i retoma la palabra an bárias oucasiones; [[Vasco da Gama]], reconhecido cumo «''facundo capitan''» (eilequente); [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]], que tamien toma la palabra an dibersas oucasiones; [[Paulo da Gama]] ([[Ls Lusíadas#Canto VIII|Canto VIII]], strofes 2 a 42); l [[Bielho de l Restelo]] ([[Ls Lusíadas#Canto IV|Canto IV]], strofes 95 a 104); [[Tétis (Nereida)|Tétis]]; la [[Sereia|Sirena]] que profetiza al sonido de música ([[Ls Lusíadas#Canto X|Canto X]], strofes 10 a 74), etc.
{{Quadrocitaçon|<center>4<br />I bós, Tágides mies, pus criado<br />Teneis an mi un nuobo angeinho ardiente,<br />Se siempre an berso houmilde celebrado<br />Fui de mi buosso riu alegremiente,<br />Dai-me agora un sonido alto i sublimado,<br />Un stilo grandíloquo i corriente,<br />Porque de buossas augas, Febo ourdene<br />Que nun téngan ambeija a las de Heipocrene.<br /><br /><center>5<br />Dai-me ua fúria grande i sonorosa,<br />I nó de agriste abena ó frauta ruda,<br />Mas de tuba canora i belicosa,<br />Que l peito acende i la quelor al géstio demuda;<br />Dai-me eigual canto als feitos de la famosa<br />Giente buossa, que a Marte tanto ajuda;<br />Que se spalhe i se cante ne l ouniberso,<br />Se tan sublime précio cabe an berso.|Ambocaçon a las [[Tágides]], [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]], strofes 4 i 5.}}
Na ''Ambocaçon'', quando l poeta piede a las [[Tágides]] «''un sonido alto i sublimado, Un stilo grandíloco i corrente''», por ouposiçon al stilo de la [[lírica|poesie lírica]], de «''berso houmilde''», stá ciertamiente a pensar nesse ton ampolgante de la ouratória. Un ton assemelhado a la «''tuba canora i belicosa''» ([[trompeta]] de [[guerra]]) i nó a la «''agreste abena ó frauta ruda''» ([[fraita]] de l [[pastor]]), que seia dino de l «''feitos de la famosa Giente buossa''» (célebre giente de l [[riu Teijo|Teijo]], ls [[pertueses]]).
De assinalar eicelentes çcriçones, cumo las de l [[palácio]]s de [[Netuno (mitologie)|Netuno]] i de l [[Samorin]] de [[Calecute]], la de l ''locus amoenus'' (lugar aprazible, ameno) de la ''Ilha de l Amores'' ([[Ls Lusíadas#Canto IX|Canto IX]]) , la de l [[jantar]] ne l palácio de [[Tétis]] ([[Ls Lusíadas#Canto X|Canto X]]) i la de l traje de l [[Vasco da Gama|Gama]] (final de l [[Ls Lusíadas#Canto II|Canto II]]) , antre outras.
Por bezes, essas çcriçones son feitas al modo dua passaige de [[slide]]s: las cousas çcritas stan eilhi i hai alguien que las amostra. Por eisemplo, l ampeço [[geografie|geográfico]] de l çcurso de Vasco da Gama al [[rei]] de [[Melinde]] ([[Ls Lusíadas#Canto III|Canto III]], strofes 6 a 20), ciertas [[scultura]]s de l palácios de Netuno i de l Samorin, l çcurso de [[Paulo de la Gama]] al Catual ([[Ls Lusíadas#Canto BIII|Canto BIII]], strofes 26 a 44), ''La Máquina de l Mundo'' ([[Ls Lusíadas#Canto X|Canto X]], strofes 77 a 144).
Eisemplos de çcriçones dinámicas son la de la «batailha» de la [[ilha]] de [[Moçambique]] ([[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]], strofes 84 a 92), las de las batailhas de [[batailha de Ourique|Ourique]] ([[Ls Lusíadas#Canto III|Canto III]], strofes 42 a 54) i [[batailha de Aljubarrota|Aljubarrota]] ([[Ls Lusíadas#Canto IV|Canto IV]], strofes 26 a 44), la de la [[tempestade]] ([[Ls Lusíadas#Canto VI|Canto VI]], strofes 1 a 42). Camões ye mestre nessas çcriçones, marcadas puls [[berbo]]s de mobimiento, pula abundáncia de sensaçones bisuales i acústicas i por spressibas [[aliteraçon]]es.
Hai n’''Ls Lusíadas'' bários momientos líricos. Ls testos an que se cuncretízan son ne l giral narratibo-çcritibos. Ye l causo de la parte einicial de l eipisódio de la ''[[Inés de Castro|Guapa Inés]]' ' ([[Ls Lusíadas#Canto III|Canto III]], strofes 120 a 135), de la parte final de l eipisódio de l [[Adamastor (mitologie)|Adamastor]] ([[Ls Lusíadas#Canto V|Canto V]], strofes 37 a 60), de l ancontro na ''Ilha de l Amores'' ([[Ls Lusíadas#Canto IX|Canto IX]]). An todos esses causos l stilo ye mui aparecido a la [[ecloga]].
Son muitas las oucasiones an que l poeta assume un ton de lamiento: la redadeira strofe de l [[Ls Lusíadas#Canto I|Canto I]], parte de l çcurso de l ''[[Bielho de l Restelo]]'' ([[Ls Lusíadas#Canto IV|Canto IV]], strofes 94 a 104), ampeço i final de l [[Ls Lusíadas#Canto VII|Canto VII]] i partes de la ''[[Profecie]] de la [[sereia]]'', fázen lembrar outros lamientos de la [[lírica]].
La fé i ls apelos a Dius ténen ua persença fuorte na obra. Yá [[Bergílio]] chamaba al sou heirói «''pio [[Einéias|Eineias]]' '». Por bárias bezes, an momientos defíceles, [[Vasco da Gama]] eirrompe an [[ouraçon]]: an [[Mombaça]] ([[Ls Lusíadas#Canto II|Canto II]]) , na apariçon de l Adamastor, ne l meio de l terror de la turmienta, etc. Las ambocaçones de l poeta a las [[Tágides]], la [[Calíope]] ([[Ls Lusíadas#Canto III|Canto III]], strofes 1 i 2 i [[Ls Lusíadas#Canto X|Canto X]], strofe 8), a las [[ninfa]]s de l [[riu Teijo|Teijo]] i de l [[riu Mundego|Mundego]] ([[Ls Lusíadas#Canto VII|Canto VII]]), an termos tipológicos, son tamien ouraçones.
== Çcriçon de la narratiba ==
[[Fexeiro:Bacchus head in Italy.jpg|thumb|right|150px|L [[bilon]] d'''Ls Lusíadas''. Repersentaçon de [[Baco]], l [[Debindade|dius]] einimigo de l [[pertueses]].]]
=== Canto I ===
Depuis de la [[Ls Lusíadas#Strutura|''Perposiçon'', de la ''Ambocaçon'' i de la ''Dedicatória'']], la acion ampeça ''[[in medies res]]'' cula frota de [[Vasco da Gama]] yá ne l [[Ouceano Índico]], mas antes de chegar a la Índia (strofe 19).
==== L cuncílio de l diuses ====
Neste momiento, ye cumbocado l ''Cuncílio de l diuses'' (stáncias 20 a 41) para decidir se ls pertueses dében ó nó cunseguir alcançar l sou çtino. [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]] diç que si, porque esso les stá preçtinado.
[[Fexeiro:Bouguereau venus detail.jpg|thumb|left|160px|''L Nacimiento de [[Bénus (mitologie)|Bénus]]' ', de [[Willian-Adolphe Bouguereau|Bouguereau]]]]
[[Baco]] nun cuncorda porque, se esto fur premitido, las sues própias cunquistas ne l Ouriente seran squecidas, ultrapassadas por este pobo. Mas [[Bénus (mitologie)|Bénus]] bei ls pertueses cumo hardeiros de ls sous amados [[Ampério romano|romanos]] i sabe que será celebrada por eilhes. [[Luís Vaz de Camões|Camões]] era un home de peixones, que tamien celebraba l [[amor]] na sue [[lírica]], i talbeç por esso tubisse scolhido la diusa romana desse sentimiento para patrona de l sou pobo.
Segue-se un albrote, culs restantes [[diuses oulímpicos|oulímpicos]] a tomar partido de Baco ó Bénus, até que l poderoso [[Marte (mitologie)|Marte]] se ampone, assustando [[Apolo]] nun aparte (strofe 37). L amante de Bénus, i admirador de ls feitos guerreiros de l pertueses, lembra que nun solo yá ye merecido que cunsígan rializar la sue façanha, cumo Júpiter yá tenie decidido cunceder esse fabor i nun deberie tornar atrás na palabra. L rei de l diuses cuncorda i ancerra l [[cuncílio]].
L çcurso cun que Júpiter ampeça la reunion ye ua acabada peça de [[ouratória]]. Abre cul einebitable [[sórdio]] (1ª strofe) an que, depuis dua oureginal saudaçon, amostra nistante l tema a zambolber. Sigue-se, al modo de la [[retórica]] antiga, la narraçon (l passado amostra que la antençon de l [[çtino|fados]] ye mesmo la que l ourador apersentou). Ben apuis la cunfirmaçon: cun fatos de l persente corrobora l que yá, a sou modo, la narraçon cumprobara (4ª strofe). I termina cun dues strofes de [[peroraçon]], adonde se apela a la beneboléncia de l diuses para culs filhos de [[Luso (mitologie)|Luso]] - aliás, la decison de ls fados cumprir-se-á einesorablemiente. Contra l que serie de sperar, Júpiter cunclui determinando i nó abrindo l debate.
{{Quadrocitaçon|<small>(Marte)</small><br />La biseira de l eilmo de diamante<br />Albantando un pouco, mui siguro,<br />Por dar sou parecer, se puso delantre<br />De Júpiter, armado, fuorte i duro:<br />I dando ua pancada penetrante,<br />Cul cunto de l choupa ne l sólio puro,<br />L Cielo tremiu, i Apolo, de torbado,<br />Un pouco la luç perdiu, cumo anfiado.|[[Cuncílio]] de l [[diuses oulímpicos|diuses]], strofe 37 de l Canto I}}
==== La ilha de Moçambique i l piloto mouro ====
La acion torna anton a la frota lusa, que chega a la ilha de [[Moçambique]]. Son acolhidos por [[muçulmano]]s que, antimidados pul poderio bélico de las [[nau]]s, les prométen mantimientos i un [[piloto]] que ls liebe a la Índia. Mas las sues berdadeiras antençones son la çtruiçon de ls pertueses. La anspiraçon de l soberano [[mouro]] ben de Baco, que tomara la forma mortal dun de ls sous cunselheiros.
La purmeira stratégia ye atacar ls [[marinheiro]]s que fúren a tierra abastecíren-se de [[auga]]. Mas estes, cuidadosos, ban armados i zbaratan las fuorças einimigas, cuntinando apuis cul bumbardeamiento de la cidade. L regedor rende-se i oufrece anton un piloto que ls cunduza para tierras einimigas, la segunda stratégia de l dius de l [[bino]].
Por dues bezes l piloto andica buns portos de acolhimiento: ua tierra de [[crestiano]]s, que será ua refréncia al reino de [[Priste Juan]], i outra an que crestianos i muçulmanos bibirian juntos. [[Vasco da Gama]] cunfia ne l piloto. Mas Bénus, bendo que na rialidade se trata de tierras de muçulmanos capazes de bencer ls pertueses, zbia la frota cun airaçadas cuntrárias. L purmeiro porto ye ultrapassado; l segundo ye Mombaça, la pouca çtáncia de l qual la frota lança [[áncora]]. I l canto tremina cun dues strofes plenas de ''suspense''.
=== Canto II ===
[[Fexeiro:Caminho maritimo para a India.png|thumb|300px|[[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|Camino percorrido]] pula spediçon de [[Vasco da Gama]] (a negro). Nesta figura tamien se puode ber l percurso de [[Péro de la Cobilhana]] (a laranja) apartado de [[Afonso de Paiba]] (a azul) depuis de la longa biaige juntos (a berde).]]
==== Cilada an Mombaça ====
L [[rei]] de [[Mombaça]] ambia un mensageiro cun promessas de bun acolhimiento i piede que la [[armada]] entre ne l porto de la cidade, mas cula antençon de armar ua amboscada. [[Vasco da Gama]] ambia purmeiro dous [[degredo|degredados]] a la cidade para passáren la nuite i abaluáren la situaçon. Anganhados puls mouros i por [[Baco]], estes acunsélhan la antrada an Mombaça. Mas Bénus anterfire más ua beç, i cula ajuda de las [[Nereidas]] ampiede la antrada de l [[nabio]]s pertueses.
[[Bénus (mitologie)|Bénus]] sal anton an direçon als cielos (strofe 33). Seduç [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]] cula sue beleza i queixa-se de ls peligros que la spediçon stá a correr. L rei de l diuses reafirma que ls fados yá çtinórun sucesso para ls pertueses i ambia [[Mercúrio (mitologie)|Mercúrio]] para abisar Vasco da Gama de la eisisténcia de [[Melinde]], adonde ancuntrará un rei justo i bondadoso, que dará todo l que percura.
==== Chegada la Melinde ====
Depuis de anterrogáren persioneiros feitos an Mombaça, ye cunfirmada la buona ambora de l reino de Melinde. La frota derige-se para alhá i ye bien recebida. Anque naturalmente remanseado, este eipisódio ye un [[decumentário]] de la [[çcubrimientos pertueses|çcubierta de nuobas tierras i nuobos pobos]]. Dua grande riqueza çcritiba, por el se cunsegue "ber" Melinde i ls melindanos, cumo se apersentou la squadra pertuesa, la recepçon que tubo, cumo fúrun las reaçones duns i d'outros, i cumo fui feito l cuntato [[diplomacie|diplomático]].
L rei melindano ouferece [[Quemido|mantimientos]], [[muniçon]]es i [[piloto]] pa la [[Índia]]. Chubindo a bordo de la [[nau]] capitánia, piede la Vasco da Gama que le cunte subre la [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|sue biaige]]. Mas que purmeiro çcriba l [[reino de Pertual]]: la sue [[geografie de Pertual|geografie]], la sue [[stória de Pertual|stória]] i las [[pertueses|sues gientes]].
=== Canto III ===
Passada ua ambocaçon de l [[Luís Vaz de Camões|poeta]] la [[Calíope]], [[Vasco da Gama]] ampeça por splicar la [[geografie]] de la [[Ouropa]] i la situaçon de [[Pertual]] ne l [[cuntinente]] (strofes 6 a 20), «''quaije cume de la cabeça De Ouropa to''».
{{Quadrocitaçon|Golpes se dan medonhos i forçosos;<br />Por to la parte andaba acesa la guerra:<br />Mas l de Luso arnés, couraça i malha<br />Rompe, corta, çfaç, abolha i talha.|[[Batailha de Ourique]], strofe 51 de l Canto III}}
[[Fexeiro:Statue King Afonso Henriques Portugal.JPG|thumb|150px|left|Státua de [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]] ne l [[Castielho de San Ourge]] an [[Lisboua]]. Réplica de la oureginal de [[Guimarães]], por [[Soares de l Reis]]]]
Ampeça anton la [[narratiba]] de la [[stória de Pertual]]. De [[Luso (mitologie)|Luso]] la [[Biriato]], passa para l rei D. [[Afonso VI de Lion i Castielha]], [[Teresa de Lion|D. Teresa]] i l [[Anrique de la Ourgonha|cunde D. Anrique] ]. Segue-se la luita de [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]] pula [[Andependéncia de Pertual|formaçon de la nacionalidade]] i la einumaraçon de l feitos guerreiros de l purmeiro [[Lista de reis de Pertual|rei de Pertual]] contra [[Reino de Castielha|castelhanos]], [[Reino de Lion|lioneses]] i [[mouros]].
==== Egas Moniz ====
Neste eipisódio (strofes 35 a 41) cunta-se la stória de l aio de D. Afonso Henriques. Tenendo dado la sue palabra al [[Afonso VII de Lion i Castielha|rei de Castielha]] que l soberano pertués le prestarie [[bassalaige]], cunseguiu l lebantamiento de l [[cerco]] castelhano la [[Castielho de Guimarães|Guimarães]]. Mas cumo D. Afonso Henriques recusou-se a acatar estas cundiçones, [[Egas Moniz, l aio|Egas Moniz]] fui antregar-se al rei castelhano, cula mulhier i ls filhos, comobendo a todos pula sue lealdade i honra.
==== Batailha de Ourique ====
[[Fexeiro:BatalhaOurique.jpg|thumb|300px|''L Milagre de Ourique'' de [[Domingos Sequeira]], ólio subre la tela ([[1793]])]]
An seguida (strofes 42 a 54) ye narrada la [[lenda]] de la [[batailha de Ourique]], an que l fundador de Pertual derrota cinco reis mouros depuis de tener ua bison de [[Cristo]]. Por este motibo pinta ls cinco [[scudo (heiráldica)|scudos]] i ls trinta denheiros na [[bandeira de Pertual]].
Ye más un eisemplo dua bíbida [[Batailha (guerra)|batailha]] [[épica]], an que ls pertueses anfréntan un einimigo cien bezes superior an númaro. L corajoso eisército «''Rompe, corta, çfaç, abola i talha''» las fuorças einimigas, ponendo ls restantes an fuga grimado. Na final, tantos son muortos an batailha que l [[sangre]] destes cuorre an rius i pinta l campo berde i branco de [[carmesin]].
La çcriçon de las cunquistas de l rei Afonso cuntina (strofes 55 a 68) an ritmo acelarado: [[Leirieb]], [[Arronches]], [[Santarén (Pertual)|Santarén]], [[Mafra (Pertual)|Mafra]], [[Sintra]], [[Cerco de Lisboua|Lisboua]], [[Óbidos (Pertual)|Óbidos]], [[Alenquer (Pertual)|Alenquer]], [[Torres Bedras]], [[Elbas]], [[Moura]], [[Serpa]], [[Alcácer de l Sal]], [[Ébora]], [[Beija]], [[Palmela]], [[Sesimbra]], [[Badajoç]].
==== Dinastie de Ourgonha ====
Nesta redadeira cidade D. Afonso acaba por ser cercado pul [[Fernando II de Lion|rei de Lion]], i Camões antroduç l sou hardeiro [[Sancho I de Pertual|D. Sancho I]] na stória, que se torna ne l assunto de l canto bélico juntamente cul pai, i depuis de la muorte deste (strofes 83 i 84) cumo rei.
Siguen-se ls restantes reis de la [[dinastie de Ourgonha]], çtacando la coraige i l bun reinado de cada un (ó malo reinado, ne l causo de [[Sancho II de Pertual|D. Sancho II]]). Ye ne l canto de l reinado de [[Afonso IV de Pertual|D. Afonso IV]] que ban aparecer más alguns episódios célebres d' ''Ls Lusíadas'': la ''[[Marie de Pertual (1313)|Formosíssima Marie]]' ', la ''[[Batailha de l Salado]]'', i ''[[Inés de Castro]]''. Esta sequéncia torna la narratiba nun carrocel de eimoçones. L purmeiro ye un eipisódio lírico, an que la filha de D. Afonso IV roga la ajuda deste para l sou [[reino de Castielha]] contra ls [[mouros]]. Comobido, l rei parte an ajuda de l [[Afonso XI de Castielha|gienro]], na batailha de l Salado, más un eisemplo de luita épica.
==== Inés de Castro ====
{{Quadrocitaçon|Trazian-na ls hourríficos algozes<br />Ante l Rei, yá mobido la piedade:<br />Mas l pobo, cun falsas i ferozes<br />Rezones, a la muorte cruda l persuade.<br />Eilha cun tristes l piedosas bozes,<br />Salidas solo de la mágoa, i suidade<br />De l sou Príncepe, i filhos que deixaba,<br />Que más que la própia muorte la magoaba|[[Inés de Castro]], strofe 124 de l Canto III}}
L turbilhon de eimoçones cuntina cun este eipisódio lírico-trágico (strofes 120 a 135), talbeç l más reconhecido d'''Ls Lusíadas''. Cumbén que se nun perca de bista la sue antegraçon ne l poema, bie alocuçon de [[Vasco da Gama]] al rei de [[Melinde]]. Questuma-se classeficá-lo cumo lírico, çtinguindo-lo assi, subretodo, de l más quemuns eipisódios bélicos.
[[Inés de Castro|D. Inés]] i [[Pedro I de Pertual|D. Pedro]] son ls amantes trágicos por eiceléncia. L sou [[amor]] ye eilícito, proibido puls poderes. L poeta que tenie scrito [[soneto]]s tan sombrios, de sofrimiento amoroso, chama repetidamente este de «''puro amor''», i censura l rei, de quien tanto eilogiara ls feitos guerreiros, por esta selombra ne l sou reinado.
[[Fexeiro:Ines de castro.jpg|thumb|left|300px|Súplica de la [[Inés de Castro|''Guapa Inés'' (de Castro)]]]]
D. Afonso IV quier casar l filho que, apeixonado por Inés, recusa. La seluçon ye eiliminá-la. Trazida a la persença de l rei, esta amplora pula sue [[bida]], solo para poder cuidar de l sous filhos. Comobe l bielho soberano, mas ls cunselheiros i l pobo eisigen la [[muorte]]. I assi la andeble i guapa apeixonada ye [[assassínio|assassinada]] «''solo por tener sujeito L coraçon a quien soube bencé-la''» (por amar quien soube cunquistar l sou coraçon).
Ua rápida análise de l eipisódio premite ancuntrar persentes, cun maior ó menor clareza, eilemientos [[tragédia|trágicos]] cumo l [[çtino]], que cunduç la acion para l final trágico; la [[peripécia]]; até algo próssimo de l papel de l ''coro'' ([[apóstrofe]]s). La [[nobreza]] [[moral]] i [[social]] de l personaiges ye tamien salientada, de modo a criar ne l leitor sentimientos de [[terror]] i de [[piadade]] delantre la çgrácia que se abate subre la protagonista ([[catástrofe]]).
Quando Inés teme más la [[Uorfano|uorfandade]] de l filhos que la própia perda de la bida, quando eilha suplica la quemutaçon de la [[pena capital]] por un [[sílio]] na [[Sibéria]] (Cítie) ó na [[Líbia]], antre «''toda la feridade''», solo para poder criar ls filhos de l sou amor, quando ye cumparada cun «''la guapa moça Policena, cunsulaçon strema de la mai bielha''», quando l leitor scuita toda la strofe 134, i mesmo a 135, stan-se a dedilhar ls acordes de la [[piadade]]. Yá ls bersos einiciales de la strofe 124, la apóstrofe cun que termina a 130 (i antes la de la segunda metade de la 123) i la strofe 133 stan al serbício de la sugeston de l [[terror]] trágico.
==== D. Fernando ====
Depuis de la bingança de D. Pedro, ''l cruel'', ye apersentado l brando [[Fernando I de Pertual|D. Fernando]], responsabilizado pula quaije perda de l reino durante las [[guerras fernandinas]] i pula [[Crise de 1383-1385|crise]] que l paíç anfrentarie passado la sue muorte.
Anterpretando estas crises cumo cunsequéncia ó castigo de l amor de l rei por [[Leonor Teles]], l romántico poeta acrecenta «''Mas quien puode librar-se por bintura De l laços que Amor arma brandamente''». Por esso, cuntina, l monarca ten çculpa (strofe 143) para quien yá amou, quien nunca amou será más ríspido nas críticas.
=== Canto IV ===
Vasco da Gama cuntina la narratiba de la stória de Pertual. Fala agora de la [[Dinastie de Abis|2.ª Dinastie]], zde la [[Reboluçon de 1383-85]], até al momiento, de l reinado de [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]], an que la sue armada parte para la [[Índia]].
[[Fexeiro:Batalha_de_Aljubarrota_02.jpg|thumb|350px|Repersentaçon [[mediebal]] de la [[batailha de Aljubarrota]]]]
==== Batailha de Aljubarrota ====
{{Quadrocitaçon|<small>(D. Nuno Álbares Pereira)</small><br />Eis eilhi sous armanos contra el ban,<br />(Causo feio i cruel!) mas nun se spanta,<br />Que menos ye querer matar l armano,<br />Quien contra l Rei i la Pátria se albanta:|[[Batailha de Aljubarrota]], strofe 32 de l Canto IV}}
La narratiba de la reboluçon de 1383-85 ye dibedida an dues partes: l lebantamiento de l [[pobo]] para apoiar l pertendente pertués (strofes 1 a 23), i la [[batailha de Aljubarrota]] (strofes 24 a 44). Dous heiróis cumpárten las glórias destes eipisódios: l régio [[Juan I de Pertual|D. Juan]] i l guerreiro D. [[Nuno Álbares Pereira]].
Camões eilogia ls [[patriotismo|patriotas]] que defendírun la [[andependéncia]], quier séian houmildes ó poderosos, sin miedo de morrir pula causa pertuesa. Cratica amarguradamente quien se ajuntou al partido castelhano, particularmente ls armanos de Nun'Álbares, que ten de lidar cul cunflito acrecido de luitar contra ls sous familiares.
Ls feitos de l [[Juan I de Pertual|Mestre de Abis]] tamien son cantados de forma particularmente épica, fazendo lembrar [[Ájax]] na [[Eilíada]]. La sue coraige salba la batailha. Socorre la Ala de l Namorados que se ancontraba na banguarda i, na strofe 38, "''sopesando la lança quatro bezes, Cun fuorça (la)tira; i, deste solo tiro, Muitos lançórun l redadeiro suspiro''".
Mas na fin de más ua batailha sanguinária, a par cul canto de la glória, l poeta deixa la oupinion de quien maldiç la [[guerra]], que por cobiça de l poderosos lança tanta giente a la muorte, deixando tantas más i sposas sin homes i filhos.
==== Spanson pertuesa ====
Cula paç, las atençones de l reino biran-se para [[Marrocos]] i para l [[mar]]. Entra la [[Ínclita geraçon]], repersentada por [[Duarte de Pertual|D. Duarte]] i [[Anfante Santo|D. Fernando]], i depuis [[Afonso V de Pertual|D. Afonso V]].
[[Fexeiro:Torre de Belem 1.JPG|thumb|left|250px|[[Torre de Belén]], na [[Santa Marie de Belén|praia]] de adonde saíu la spediçon de [[Vasco da Gama]]]]
Depuis de la biaige [[Péro da Covilhã]] i [[Afonso de Paiva]], surge la narraçon de l preparatibos de la [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|biaige a la Índia]], deseio que D. Juan II nun cunseguiu cuncretizar antes de morrir i que eirie ser rializado por [[Manuel I de Pertual|D. Manuel]], a quien ls rius [[Ando]] i [[Ganges]] aparecírun an suonhos, porfetizando las feturas glórias de l [[Ouriente]].
==== L bielho de l Restelo ====
L canto tremina cula partida de la armada. Quando stan a çpedir-se de las famílias na praia de [[Santa Marie de Belén|Belén]], ls [[nabegador]]s son surprendidos pulas palabras dun bielho que staba antre la multidon. Ye l episódio de l ''[[Bielho de l Restelo]]'' (strofes 94 a 104).
Este personaige ye la repersentaçon de la cuntestaçon de la época contra las abinturas de l [[çcubrimientos pertueses|çcubrimientos]]. Habie quien pensasse que era pura proua i simplesmente [[suicídio]] tentar estes porjetos de nabegar para partes longínquas de l mundo; ua perda de recursos i homes, que fazerien falta na luita contra ls einimigos [[mouros]] ó para la defesa de l reino contra ua eibentual ambason castelhana.
L eipisódio antrou ne l eimaginário pertués. La spresson passou a signeficar l [[cunserbadorismo]], l malo agouro, la mala-buntade i la falta de sprito de [[Abintura (género)|abintura]], frente a porjetos oureginales que eisígen algua ousadie i gastos de recursos.
=== Canto V ===
[[Vasco da Gama]] cuonta agora cumo fui la biaige de la armada, de [[Lisboua]] la [[Melinde]]. Ye la narratiba de la grande abintura marítima, an que ls [[marinheiro]]s ouserbórun marabilhados ó anquietos la cuosta de [[África]], l [[Crux|Cruzeiro de l Sul]] ne ls cielos çconhecidos de l nuobo [[Heimisfério celhestrial sul|heimisfério]], l [[Fuogo de Santelmo]] i la [[Tromba de auga|Tromba Marítima]], i anfrentórun peligros i oustaclos einormes cumo la hostilidade de l natibos, ne l eipisódio de Fernon Beloso, la rábia dun monstro, ne l eipisódio de l ''[[Gigante]] [[Adamastor (mitologie)|Adamastor]]' ', la malina i la muorte probocadas pul [[scorbuto]].
{{Quadrocitaçon|"Dixe anton a Veloso un cumpanheiro<br />(Ampeçando-se todos a rir)<br />-"Ó alhá, Veloso amigo, aquel outeiro<br />Ye melhor de decer que de chubir."<br />- "Si, ye, (responde l ousado abintureiro)<br />Mas quando you para acá bi tantos benir<br />Daqueilhes perros, depriessa un pouco bin,<br />Por me lembrar que stabais acá sin mi|Fernão Veloso, strofe 35 de l Canto V}}
==== Fernão Veloso ====
Aportados na cuosta africana, ls pertueses fazírun cuntato culs pobos natibos. Este abintureiro (strofes 30 a 36), cumbidado para coincer la sue [[aldé]], acumpanhou çpreocupadamente ls anfitriones. Mas, percebendo las antençones [[assassínio|assassinas]] destes, «''Más apressado de l que fura, benie''», preseguido por un grupo.
Ye un episódio tamien [[houmorístico]], pula bazófia de l pertués. Depuis dua scaramuça para l salbáren, ls cumpanheiros fázen caçuada de la sue fuga apressada, depuis de, cun tanta cunfiança, tener antrado pula tierra adentro na cumpanha de l [[natibo]]s. A esto el respunde que, bendo cumo tantos einimigos boltában para atacar la [[praia]], benie a correr solo para ajudar la frota, «''Por me lembrar que stabais acá sin mi»''.
==== L Adamastor ====
Puoden-se cunsiderar trés partes ne l eipisódio de l [[Adamastor (mitologie)|Adamastor]]: la purmeira ye ua [[teofanie]] (strofes 37 a 40). Chegados al [[Cabo de las Tormientas]] ne l meio dua [[tormienta]], ls marinheiros beien l [[titanas|titana]], tan terrible que «''Arrepian-se las chichas i l pelo A mi i a todos solo de oubi-lo i bé-lo''». Eiqui stá l puro grima, la amenaça eiminente de la aniquilaçon, fisicamente sentida - las chichas angélhan-se, ls pelos críspan-se.
[[Fexeiro:Adamastor no alto de Santa Catarina 1980.JPG|left|thumb|400px|''Adamastor'', [[scultura]] de Júlio Vaz Júnior ne l [[miradouro]] de Santa Catarina, [[Lisboua]], [[Pertual]]]]
L spetaclo ye ambolbente, grandioso, terrificante. Este [[semidius]] maléfico, ancarnaçon de l peligros de la arriscada trabessie, precede-se dua [[nubre]] negra, que aparece rasante subre las cabeças de l nabegantes. Mas más surprendente inda ye la ourquestraçon que l [[mar]] faç cun este eilemiento aéreo «''Bramindo, l mar de loinge brada, Cumo se desse ambalde nalgua peinha''». L lado marabilhoso desta apariçon tamien ye acentuado, fazendo cuntrastar todo l spetaclo de çformidade i gigantismo cul cenário d'antes, adonde son manifestos ls ancantos dua nuite de l "mares de l Sul", «''prosperamente ls bientos assoprando''».
Anton ampeça la segunda parte de l eipisódio (strofes 41 a 48), que an termos cronológico-narratibos ye ua [[prolepse]]. L Adamastor fala i, cumo un [[ouraclo]], baticina l [[çtino]] cruel que spera alguns de l nabegadores que atrabessaran ls sous domínios. Ye ua forma anteligente de l poeta de l meados de l [[seclo XVI|seclo]] falar de acuntecimientos de l [[passado]], mas que serien [[feturo]]s para l nabegador de l ampeço de l seclo que faç la narraçon.
Finalmente aparece ua [[ecloga]] marina (strofes 49 a 59), que oubedece a un zambolbimiento quemun la muitas cumposiçones [[lírica]]s de [[Luís Vaç de Camões|Camões]]: l einamoramiento (de Adamastor por [[Tétis (Titanide)|Tétis]], nun correspondido), la apartaçon fuorçada (pula [[titanomaquia]]), la traiçon, l lamiento pul suonho frustrado, de l qual l sufredor ye custante i eiternamente recordado: «''Anfin, mie grandíssima statura, Neste remoto cabo cumbertírun Ls Diuses, i por más dobradas maugas, Me anda Tétis cercando destas augas''».
[[Fexeiro:Gama route 1.png|thumb|300px|[[Rota]] de [[Vasco da Gama]] zde la [[África de l Sul]] até a la [[Índia]]]]
Passado más este oustaclo, ls nabegadores agora anfréntan la malina, particularmente l [[scorbuto]], i un clima a que nun stan aquestumados. Anque un acolhimiento cordial de l pobos de la [[África de l Sul]], l zánimo tamien oumenta por nun haber quien deia amboras subre la [[Índia]]. Até que, depuis de [[Moçambique]] i [[Mombaça]], la [[narratiba]] tremina cula alegrie de la chegada la [[Melinde]].
L canto ancerra cula admiraçon de l melindanos por toda la [[eipopeia]] pertuesa, i la censura de l poeta pula [[analfabetismo|eiliteracie]] de ls sous [[pertueses|cunterráneos]]. Pula boca de Vasco da Gama, que le ampresta legitimidade, cunta cumo ls poderosos de l mundo, specialmente [[Grécia antiga|griegos]] i [[Ampério romano|romanos]], éran amantes de las letras. I lamenta que ls sous cuntemporáneos çprezen la [[léngua pertuesa|léngua]], la [[poesie]] i l cantar i loubar de [[heirói]]s i pobos.
=== Canto VI ===
Acabada la narratiba de Vasco da Gama, i ls festeijos de l melindanos, la armada sal, guiada por un piloto que deberá guiá-la até [[Calecute]].
[[Baco]], bendo que ls [[pertueses]] stan prestes a chegar a la [[Índia]], resolbe pedir ajuda la [[Netuno (mitologie)|Netuno]], que cumboca un [[cuncílio]] de l [[diuses]] marinos. La decison destes ye ouposta a la de l [[diuses oulímpicos|oulímpicos]], i assi ourdénan la [[Éolo]] que suolte ls [[Bientos (mitologie)|bientos]] para fazer afundar la frota.
==== Ls duoze de Anglaterra ====
Antretanto, ls [[marinheiro]]s mátan çpreocupadamente l tiempo scuitando Fernão Veloso cuntar l episódio [[lenda|lendário]] i [[Cabalharie mediebal|cabalheiresco]] d'''Ls duoze de Anglaterra'' (strofes 43 a 69):
Ne ls tiempos de [[Juan I de Pertual|D. Juan I]], duoze cabalheiros angleses tenerien oufendido la honra de duoze [[dama]]s anglesas, i lançado l zafio a quien quejisse defendé-las nun torneio. Ua beç que estes éran homes poderosos de la [[Anglaterra]], nun habie cumpatriotas que se atrebéssen a anfrentá-los. Assi, l [[Juan de Gante|duque de Lencastre]] lançou un apelo al sou gienro [[lista de reis de Pertual|rei de Pertual]].
[[Fexeiro:Vasco da Gama's ship.jpg|thumb|left|Eilustraçon de la [[nau]] de [[Vasco da Gama]] culs [[Mitologie romana|diuses]] nas [[nubre]]s]]
An repuosta, armórun-se eimediatamente duoze cabalheiros pertueses para partir de l [[Porto]] para aquel paíç. Mas solo onze ambarcórun. L 12.º era [[Álvaro Gonçalves Coutico]], ''l Magriço'', que resolbiu ir purmeiro por tierra até a la [[Flandres]]. Depuis de alguas abinturas, chegou al local de la justa ne l perciso sfergante an que esta iba ampeçar i, cula sue ajuda, todos ls cabalheiros angleses fúrun derrotados, salbando-se la honra de las damas oufendidas.
{{Quadrocitaçon|L cielo fire cun gritos nesto la giente,<br />Cun súbito miedo i zacordo,<br />Que, ne l rumper de la guapa, la nau pendente<br />Toma grana suma d'auga pul bordo:<br />"Alija, dixe l mestre rijamente,<br />Alija todo al mar; nun falte acordo.<br />Ban outros dar a la bomba, nun parando;<br />La bomba, que ne ls eimos alagando!"|La [[tormienta]], strofe 72 de l Canto VI}}
==== La tormienta ====
La stória de Veloso ye anterrompida pula chegada de la [[tormienta]] probocada puls diuses marinos (strofes 70 a 84). Ye ua çcriçon dramática de quien bibiu situaçones parecidas i conhece la [[gíria]] [[náutica]]: ls [[aires]]s, la oundulaçon, la quebra de [[mastro]]s, las [[nau]]s ancharcadas, ls gritos de l marinheiros, [[relámpago]]s i trobones.
Bendo las sues ambarcaçones quaije perdidas, Vasco da Gama dirige ua prece la [[Dius]]. Más ua beç, ye [[Bénus (mitologie)|Bénus]] que ajuda ls pertueses, mandando las [[ninfas]] seduzir ls aires para ls acalmar. Dissipada la tormienta, la armada abista Calecute i l capitan agradece la mercé debina.
L canto tremina cun cunsideraçones de l poeta subre l balor de la [[fama]] i de la [[glória]] cunseguidas atrabeç de l grandes feitos, i ua crítica a quien percura estas i la [[fertuna]] por antriga i fabor de l poderosos.
=== Canto VII ===
[[Fexeiro:Brahma 1820.jpg|thumb|200px|[[Eilustraçon]] de [[Brahma]] ua de las [[debindade]]s percipales de l [[hinduísmo]], cunfundido por [[Luís Vaz de Camões|Camões]] cun [[Jano]]]]
Este canto ampeça cula cumparaçon de l feitos de l pertueses contra ls [[muçulmanos]], spandindo l [[cristandade]] i fazendo la [[guerra santa]], culs cunflitos anternos de la [[Ouropa]] (strofes 2 a 15). Segundo l punto de bista de Camões, ls [[rei]]s i ls [[nobre]]s de las outras naciones ouropeias perden-se an guerras antestinas, anglórias i anjustas. Ls [[protestantismo|almanes, franceses]] i [[anglicanismo|angleses]] renegan la berdadeira [[fé]] i anfraquecen l poder crestiano. Ls eitalianos son corrutos, lutando uns contra ls outros cul solo oubjetibo de l ganho pessonal. Pul cuntrário, solo ls pertueses, cun las más nobres antençones, lutan contra ls [[mouro]]s i [[Ampério Otomano|turcos]].
Assi que aporta an [[Calecute]], Basco de la Gama ambia un mensageiro al soberano andiano. Ne l meio deste nuobo pobo, cun quien nun cunsegue falar, l marinheiro ancontra Monçaide, un mouro [[Al-Andalhuç|spánico]] falante de [[léngua castelhana|castelhano]], que l acolhe i le sirbe de [[tradutor]]. Monçaide acumpanha-lo até a la frota i splica als pertueses un pouco de la [[geografie de la Índia|geografie]], [[stória de la Índia|stória]], [[política]], [[hinduísmo|religiones]] i questumes de la [[Índia]].
L capitan i Monçaide zambarcan i ancontran-se cul Catual, un menistro que ls acumpanha até al [[Samorin]] (strofes 43 a 65). La çcriçon de l que ls pertueses bénen ye un eisemplo de la [[sociologie]] de la çcubierta i de la anterpretaçon dua cultura absolutamente nuoba. Ye proposto un [[tratado]] comercial i, anquanto l soberano andiano piensa, la ambaixada buolta a la [[nau]] capitánia. Eiqui ancontra-se un painel repersentando la [[stória de Pertual]].
Mas antes de la splicaçon deste, sentindo-le faltar la anspiraçon, [[Luís Vaz de Camões|Camões]] cunta un pouco de la sue [[biografie]] i lança-se nun lamiento andignado pul modo cumo la sue pátria l ten tratado, a quien solo pretende cantar la glória pertuesa (strofes 78 a 87).
=== Canto VIII ===
==== Painel de la stória de Pertual ====
[[Fexeiro:Nt-Viriato Viseu.jpg|thumb|left|200px|Menumiento al [[lusitano]] [[Biriato]] an [[Biseu]], [[Pertual]]]]
La çcriçon de la pintura (strofes 1 a 42) ampeça cun [[Luso (mitologie)|Luso]], l filho ó cumpanheiro de [[Baco]], depuis [[Biriato]] i [[Sertório]].
De seguida bénen l [[Anrique de la Ourgonha|Cunde D. Anrique] ] i [[Afonso I de Pertual|D. Afonso Heinriques]], a la par cun alguas personalidades que se eibidenciórun durante la [[dinastie de Ourgonha|purmeira dinastie]]: [[Egas Moniz, l aio|Egas Moniz]], D. [[Fuas Roupinho]], l [[San Teotónio|prior D. Teotónio]], [[Men Moniz de Gandarei|Men Moniz]], [[Sancho I de Pertual|D. Sancho I]], [[Giraldo Sin Grima]], Martin Lopes (que acaçou Pedro Fernando de Castro, renegado [[Reino de Lion|leonés]] aliado als [[mouros]]), l [[Patriarcado de Lisboua|bispo]] D. [[Soeiro Biegas]], D. [[Paio Peres Correia]].
Yá durante la [[reboluçon de 1383-85]] i l reinado de [[Juan I de Pertual|D. Juan I]], stan persentes D. [[Nuno Álbares Pereira]], Péro Rodrigues i [[Gil Fernandes]] (bencedores de scaramuças culs [[Reino de Castielha|castelhanos]]) , Rui Pereira ([[batailha nabal]] de l [[Cerco de Lisboua (1384)|cerco de Lisboua]]) i Martin Basques de la Cunha (que cun 17 homes defendiu-se de 400 castelhanos).
Depuis [[Pedro, Duque de Coimbra|D. Pedro]] i [[Anfante D. Anrique| D. Anrique] ] (de la [[Ínclita Geraçon]]), D. [[Pedro de Meneses]] (capitan de [[Ceuta]]) i D. Duarte de Meneses (capitan de [[Alcácer-Ceguer]]). Antretanto anuitece i l Catual buolta a tierra.
{{Quadrocitaçon|"Sabe que hai muitos anhos que ls antigos<br />Reis nuossos firmemente propusírun<br />De bencer ls trabalhos i peligros,<br />Que siempre a las grandes cousas se opusírun;<br />I, çcubrindo ls mares inimigos<br />De l queto çcanso, pretendírun<br />De saber que fin tenien, i adonde stában<br />Las derradeiras praias que labában.|Çcurso de [[Basco de la Gama]], strofe 70 de l Canto VIII}}
==== Tratado cul Samorin ====
L [[Samorin]] antretanto manda eisaminar ls augúrios que, segundo l poeta, por séren [[paganismo|paganos]] son facilmente anganhados pula sue fé eirrada. [[Satanás|demonho]] anganha-los dando la prebison de que ls [[pertueses]] beneran a subjugar toda la [[Índia]]. Esto ye cunfirmado puls cunselheiros eislámicos de l soberano, a quien durante la nuite [[Baco]] besitara durante ls [[suonho]]s, fazendo-se passar por [[Maomé]], acusando ls oucidentales de [[piratarie]] i ancitando a la çtruiçon la frota.
Ne l die seguinte, l Samorin ten de decidir antre las bantaiges eiquenómicas de l tratado culs pertueses i las prebisones catastróficas de la nuite. Chamando [[Basco de la Gama]], acusa-lo de [[apátrida]] i [[pirata]], ancitando-lo a cunfessar la berdade. L nabegador respunde cun danidade (strofes 65 a 75), reafirmando las sues antençones, i sal de la audiéncia cun outorizaçon para quemercializar.
Mas l menistro andiano, anfluenciado puls [[muçulmanos]] de l reino, faç l capitan de refén i tenta trazer la frota pertuesa para más acerca, para a poder assaltar. Quando esta stratégia falha, cobiçando l lucro i temendo l castigo de l sou soberano por star a zoubedecer a las sues ordes, aceita trocar Basco de la Gama por mercadories de las [[nau]]s.
=== Canto IX ===
L Catual inda tenta demorar ls pertueses, proibindo l [[quemércio]] culs [[Feitorie|feitores]] de las naus, para dar tiempo que chegue ua armada muçulmana de l [[Mar Burmeilho]]. Mas Monçaide, cumbertido agora al [[cristandade]], cunsegue anformar l capitan pertués de l planos de l einimigos, bender la [[mercadorie]] i oubtener [[speciaries]].
Al mesmo tiempo, Basco de la Gama prende alguns amportantes de l reino de [[Calecute]] i troca-los puls feitores, antretanto presos. Cun mercadorie i alguns prisioneiros andianos, la frota ten [[proba]]s de la [[çcubierta de l camino marítimo para la Índia|chegada a la Índia]] i zarpa.
==== La Ilha de l Amores ====
Bendo agora la frota an sigurança ne l sou regresso la [[Pertual]], Bénus piede la ajuda de l sou filho [[Cupido]] para juntar ls ''amores'' i ferir las [[nereidas]] cun las [[flexas]] de l [[amor]]. Cun las [[ninfas]] i [[Tétis (Nereida)|Tétis]] debaixo esta anfluéncia, pon ua [[ilha]] mística na [[Rota de l Cabo|rota]] de l pertueses, i a eilha traç ls amantes.
Puoden ser cunsideradas trés çcriçones ne l eipisódio de la [[Ilha de l Amores]]:
* L ''locus amoenus'': l [[cenário]] adonde acuntece l ancontro amoroso (strofes 52 a 67 i más alguas até al final de l canto) ye típico de l ''locus amoenus'', culs sous chones maciamente [[Poaceae|relbade]] l, augas límpidas i cantantes, arbles frondosos i até un [[lago]]. L poeta fala inda de la simpática [[fauna]] que ande se cria i de l [[fruito]]s que se porduzen sin [[agricultura|cultibo]]. Ye un cenário [[Jardin de l Éden|paradisíaco]], [[idílio|idílico]], de [[ecloga]].
* La [[alegorie]]: cun un arrojo einesperado para un [[Maneirismo|maneirista]], Camões çcribe l ancontro de l [[marinheiro|nautas]] cun las ninfas que ls sperában, andustriadas por Bénus. L amor que spurmentan ye de [[Peixon (sentimiento)|peixon]]: eimediato, arrebatado i [[sexo|carnal]]. I queda dado l recado als que cundénan la spresson más física de l amor: «''Melhor ye spurmentá-lo que julgá-lo, Mas julgue-lo quien nun puode spurmentá-lo.''»
: La recumpensa de l pertueses ten un sentido alegórico: «''Que las Ninfas de l Ouceano, tan fermosas, Tethys i la Ilha angélica pintada, Outra cousa nun ye que las deleitosas Honras que la bida fázen sublimada''» (strofe 89). A acabar l canto, derigindo-se al leitor, refuorça la antençon alegórica i ancita als feitos de balor: «''Ampossiblidades nun fágades, Que quien quijo siempre pudo: i numarados Serdes antre ls heiróis sclarecidos I nesta Ilha de Bénus recebidos''».
{{Quadrocitaçon|Ó que famintos beisos na floresta,<br />I que mimoso choro que soaba!<br />Que afagos tan suabes, que rábia hounesta,<br />Que an risicos alegres se tornaba!<br />L que más pássan na manhana, i na sesta,<br />Que Bénus cun prazeres anflamaba,<br />Melhor ye spurmentá-lo que julgá-lo,<br />Mas julgue-lo quien nun puode spurmentá-lo.|La Ilha de l Amores, strofe 83 de l Canto IX}}
* Leonardo: [[Luís Vaz de Camões|Camões]], l andefetible cantor de l amor, nun quijo, i se calhar nun pudo, eibitar que esso se refletisse n'''Ls Lusíadas''. Se ls amores mal sucedidos de l [[Adamastor]] deixan antreber l causo rial de l poeta, Leonardo (strofes 75 a 82) eiqui repersenta la cunsumaçon de l sou suonho. Repare-se que las queixas deste nabegante recórdan las de l [[poeta]] na [[lírica]] i cumo ye un lamiento delicado i guapo.
Nun pormenor curjidoso, houbo la antençon de apartar i dignificar [[Basco de la Gama]] na carnalidade de l eipisódio. Ye acumpanhado por [[Tétis (Nereida)|Tétis]] até a un magnífico [[palácio]] de [[cristal]] i [[ouro]], anquanto ls outros marinheiros i las sues cumpanheiras quédan nas [[praia]]s i ne ls [[bosque]]s.
=== Canto X ===
==== La profecie de la Sirena ====
Depuis de saciados ls purmeiros apetites, ls marinheiros chégan al palácio de Tétis, adonde les ye serbido un fausto [[refeiçon|banquete]]. Neste, la [[sereia|Sirena]] profetiza ls feitos de l pertueses ne l [[Ouriente]] (strofes 10 a 73). Más ua beç Camões usa l artifício de la [[profecie]] para cuntar l que se passou antre [[1498]], l anho de la [[çcubierta de l camino marítimo para la Índia]], i l tiempo an que l poema fui screbido.
Son anton cantados ls heiróis i [[Lista de gobernadores de la Índia Pertuesa|gobernadores de la Índia]], que de l mesmo modo ban merecer la persença na ''Ilha de l Amores'': [[Duarte Pacheco Pereira]] (strofes 12 a 23), [[Francisco de Almeida]] i l sou filho [[Lourenço de Almeida]] (26 a 38), [[Triston de la Cunha]] (39), [[Afonso de Albuquerque]] (40 a 49), [[Lopo Soares de Albergarie]] (50 i 51), [[Diogo Lopes de Sequeira]] (52), [[Duarte de Menezes]] i l própio [[Basco de la Gama]] (53), [[Anrique de Menezes]] (54 i 55), [[Pedro Mascarenhas (1470)|Péro Mascarenhas]] (56 a 58), [[Lopo Baç de Sampaio]] (59), Heitor de la Silbeira (60), [[Nuno de la Cunha]] (61), [[Garcia de Noronha]] i António de la Silbeira (62), [[Stébon de la Gama]] (62 i 63), [[Martin Afonso de Sousa]] (63 a 67), [[Juan de Castro]] i ls sous filhos Álbaro i Fernando (67 a 72) i Juan de Mascarenhas (69).
[[Fexeiro:Cellarius ptolemaic system c2.jpg|thumb|250px|Repersentaçon artística de l [[Geocentrismo|modelo geocéntrico]], de [[Ptolomiu]] ([[1660]])]]
==== La máquina de l mundo ====
Acabado l banquete, [[Tétis (Nereida)|Tétis]] cumbida l Gama para l spetaclo de la ''Máquina de l Mundo'', l spetaclo solo de las [[Geocentrismo|sferas celhestres]] de [[Ptolomiu]] (strofes 77 a 144). Eiqui bemos que al [[Génio (pessona)|génio]] i als [[coincimiento]]s de [[Luís Vaz de Camões|Camões]] subre [[geografie]], [[stória]], [[mitologie]], [[religion]], [[guerra]], [[sociologie|cumportamiento houmano]] i [[nabegaçon]], se junta l de la [[astronomie]] (de l [[seclo XVI]], naturalmente).
Nas palabras de [[António José Saraiba]], "''ye un de l supremos sucessos de Camões''", "''las sferas son trasparientes, luminosas, bénen-se todas al mesmo tiempo cun eigual nitideç; móben-se, i l mobimiento ye percetible, anque la superfice bisible seia siempre eigual. Cunseguir traduzir esto por meio de la "pintura que fala" ye atingir un de l cumes de la literatura ounibersal.''"
Ancluídas neste eipisódio inda ban star más "profecies" subre ls pertueses; la stória de l [[milagre]]s de [[San Tomé (apóstolo)|S. Tomé]], eibangelizador de la [[Índia]] (strofes 108 a 118), cun ua brebe mas arriscada crítica als [[Jesuítas]] na strofe 119; na strofe 128 ua refréncia al [[afogamiento]] de Camões, an que se salbou [[nataçon|a nado]] cun ''Ls Lusíadas'', i ua curjidosa prebison de que la sue «''Lira sonorosa Será más afamada que ditosa''» (la sue oubra serie más famosa de l que la sue bida afertunada).
Depuis desto, ls [[pertueses]] ambárcan outra beç i chégan sin más porblemas a [[Lisboua]], adonde recíben las [[glória]]s que les son debidas.
==== Epílogo ====
{{Quadrocitaçon|Nó más, Musa, nó más, que la Lira tengo<br />Çtemperada i la boç anrouquecida,<br />I nun de l canto, mas de ber que bengo<br />Cantar la giente xorda i andurecida.|[[Epílogo]], strofe 145 de l canto X}}
La [[eipopeia]] tremina cun un [[eipílogo]] (strofes 145 a 156), an que l poeta lamenta más ua beç las anjustícias que l Reino le terá cometido. Reforça la dedicatória de la obra al moço rei [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] i aprobeita, cumo home speriente de la bida i de l coincimientos, para le dar alguns cunseilhos: que se acunseilhe culs melhores, goberne cun justícia, premeie solo i siempre quien merece, luite cun brabura i anteligéncia para spandir [[Pertual]] i la [[cristandade|fé crestiana]]. Deste modo, tal cumo [[Aquiles]] fui cantado por [[Homero]], Camões cantará l sou rei.
== Obras baseadas n'''Ls Lusíadas'' ==
* La ourige deste testo nun ye clara, mas custa que, an [[1589]], quatro studantes de la [[Ounibersidade de Ébora]] screbírun ua [[paródia]] al [[Ls Lusíadas#Canto I|purmeiro canto]] d'''Ls Lusíadas''. Ye possible ancuntrar este poema ne l site [http://www.gutenberg.org/etext/20149 Porjet Gutenberg].
* An [[1984]], fui publicada an Pertual pula Eiditorial Amboras ua rediçon d'''Ls Lusíadas'' an banda zenhada, criada por José Ruy. (ISBN 972-46-1144-2)
* An [[2000]] fui publicada ua berson deste épico an [[banda zenhada]] (stória an quadrinhos), de l cartonista Fido Nesti (ISBN 85-7596-073-3);
* An [[2006]] fui publicada outra BD (HQ) cul nome de ''Lusíadas 2500'', ua nuoba leitura de la obra de Camões, desta beç nun ambiente feturístico de fiçon científica, por Lailson de Houlanda Cabalhcanti (ISBN 85-04-01037-6)
== Testo cumpleto de ''Ls Lusíadas'' ==
* [http://www.instituto-camoes.pt/cvc/bdc/literatura/lusiadas// Ls Lusíadas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930235335/http://www.instituto-camoes.pt/cvc/bdc/literatura/lusiadas// |date=2007-09-30 }}, eidiçon cun notas splicatibas, çponiblizada pul [[Anstituto Camões]]
* [http://www.oslusiadas.com Ls Lusíadas] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20080224043502/http%3A//www.oslusiadas.com/ |date=2008-02-24 }}, eidiçon online por www.oslusiadas.com
* [http://purl.pt/1 Os Lusíadas], eidiçon de 1572 na [http://bnd.bn.pt Biblioteca Nacional Degital]
== Traduçon cumpleta de ''Ls Lusíadas'' pa Mirandés ==
Yá fui feita la traduçon cumpleta de Ls Lusíadas pa Mirandés por [[Amadeu Ferreira]]. La obra spera para brebe tener ua publicaçon an libro.
=== Bersones de ''Ls Lusíadas'' ===
{{col-begin}}
{{col-3}}
* [http://virmap.unipi.it/cgi-bin/virmap/vmibo?docenti:8135269;stampapubblicazioni;pubbl_elem I Lusiadi (eitaliano)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060405174022/http://virmap.unipi.it/cgi-bin/virmap/vmibo?docenti:8135269;stampapubblicazioni;pubbl_elem |date=2006-04-05 }}
* [http://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=1741 La Luzidoj (speranto)]
* [http://www.brasil.sk/kultura/literatura/lista.html Lusovci (slobaco)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007144504/http://www.brasil.sk/kultura/literatura/lista.html |date=2007-10-07 }}
* [http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/prometheus.htm The Lusiads (anglés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050421071414/http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/prometheus.htm |date=2005-04-21 }}
* [http://www.instituto-camoes.pt/cvc/oceanoculturas/fra/13.html Les Lusiades (francés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116095939/http://www.instituto-camoes.pt/cvc/oceanoculturas/fra/13.html |date=2009-01-16 }}
* [http://www.elfenbein-verlag.de/camoes.htm Die Lusiaden (alman-pertués)]
{{col-2}}
* [http://www.oerby.dk/sider/Lusiade.htm Die Lusiaden (dinamarqués)]
* [http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/08146185499770562977857/index.htm Los Lusiadas (spanhol)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327114222/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/08146185499770562977857/index.htm |date=2009-03-27 }}
* [http://www.lib.ru/INOOLD/KAMOENS/kamoens1_2.txt ''Луиш де Камоэнс. Лузиады'' (russo)]
* [http://www.aedigital2.hpg.ig.com.br/biografias/camoes.htm Ls Lusíadas (sueco)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304012802/http://www.aedigital2.hpg.ig.com.br/biografias/camoes.htm |date=2009-03-04 }}
* [http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/biografia.htm Ls Lusíadas (polaco)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115212155/http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/biografia.htm |date=2009-01-15 }}
* [http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/estudo3.htm Ls Lusíadas (catalan)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514033054/http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/estudo3.htm |date=2011-05-14 }}
{{col-3}}
* [http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/estudo3.htm Ls Lusíadas (huolandés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514033054/http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/estudo3.htm |date=2011-05-14 }}
* [http://www.casademacau.com.pt/autores_macaenses.htm Ls Lusíadas (chinés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051123083737/http://www.casademacau.com.pt/autores_macaenses.htm |date=2005-11-23 }}
* [http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/biografia.htm Ls Lusíadas (húngaro)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115212155/http://www.instituto-camoes.pt/escritores/camoes/biografia.htm |date=2009-01-15 }}
* [http://www.instituto-camoes.pt/encarte/noticiario31e.htm Ls Lusíadas (japonés)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930223621/http://www.instituto-camoes.pt/encarte/noticiario31e.htm |date=2007-09-30 }}
* [http://www.instituto-camoes.pt/encarte/encarte63v.htm Ls Lusíadas (concani/konkani)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050421071835/http://www.instituto-camoes.pt/encarte/encarte63v.htm |date=2005-04-21 }}
|}
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Camões|Lusiadas, Os]]
[[Catadorie:Lhéngua mirandesa]]
[[Catadorie:Lhéngua pertuesa]]
jkcc9ydzrpqqf134n4j2j0ey0bx8ekm
Andependéncia de l Brasil
0
810
106922
85530
2026-06-18T21:33:53Z
Sa~eswiki
11709
106922
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Independence of Brazil 1888.jpg|thumb|400px|''Andependéncia ó Muorte!'', de [[Pedro Américo]] (ólio subre tela, 1888).]]
Chama-se '''Andependéncia de l Brasil''' al porcesso que culminou cula emancipaçon política desse paíç de l [[reino de Pertual]], ne l ampeço de l [[seclo XIX]]. Oufecialmente, la data comemorada ye la de [[7 de setembre]] de [[1822]], quando acunteciu l eipisódio de l chamado "Grito de l Ipiranga". D'acuordo cula stória oufecial, nesta data, a las bordas de l [[Ipiranga (riacho)|riacho Ipiranga]] (atual cidade de [[San Paulo (cidade)|San Paulo]]) , l [[Pedro I de l Brasil|Príncepe Regente D. Pedro]] bradou delantre la sue comitiba: ''[[Andependéncia ó Muorte! (frase)|Andependéncia ó Muorte!]]''. Detreminados aspetos dessa berson, inda assi, son cuntestados por alguns storiadores.
La moderna [[storiografie]] an [[Stória de l Brasil]] remete l ampeço de l porcesso de andependéncia a la [[Trasferéncia de la corte pertuesa pa l Brasil (1808-1821)]], ne l cuntesto de la [[Guerra Peninsular]], a partir de [[1808]].
== La trasferéncia de la Família Rial Pertuesa pa l Brasil (1807) ==
[[Fexeiro:Príncipe Regente de Portugal e toda a Família Real embarcando para Brasil no cais de Belém.jpg|left|thumb|220px|Ambarque de la Família Rial Pertuesa pa l Brasil, an [[27 de nobembre]] de [[1807]]. [[Grabura]] de [[Heinry L'Ébéque]] (1768-1845).]]
{{Stória de l Brasil}}
A partir de [[15 de Júlio]] de [[1799]], l [[Príncepe de l Brasil]], [[João vI de Pertual|D. João]], tornou-se Príncepe Regente de Pertual. Ls acuntecimientos na [[Ouropa]], adonde [[Napoleon Bonaparte]] se afirmaba, suceder-se-on cun belocidade crecente.
Zde [[1801]] que se cunsidraba la eideia de la trasferéncia de la Corte Pertuesa pa l Brasil. Las façones ne l gobierno pertués, antretanto, se debedian:
* la façon anglófila, partidária dua política de preserbaçon de l [[Ampério Quelonial Pertués]] i de l própio Reino, atrabeç de l mar, apoiados na antiga aliança Lhuso-Británica; i
* la façon francófila, que cunsidraba que la neutralidade solo poderie ser oubtida atrabeç dua política de aprossimaçon cula [[Fráncia]].
Ambas éran apoiadas pulas [[Maçonarie|loijas maçónicas]] quier de ourige anglesa, quier de ourige francesa. Cunsidere-se inda que las eideias [[Eiluminismo|eiluministas]] francesas circulában clandestinamente an lhibros, cada beç mais abundantes.
La decretaçon de l [[Bloqueio Cuntinental]] an [[Berlin]] ([[1806]]) tornou mais defícel la neutralidade Pertuesa. An [[1807]], l [[Tratado de Fontainebleau]] debediu arbitráriamente Pertual an trés reinos. Zde Outubre desse anho, [[Jean-Andoche Junot]], antigo ambaixador francés an [[Lisboua]], preparaba-se para ambadir Pertual. Fui nesse cuntesto que D. João patuou cula [[Grana-Bretanha]] la trasferéncia de l gobierno pa l [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]], sob la proteçon de l redadeiros.
Cula ambason francesa de Pertual an progresso, la [[29 de Nobembre]] ampeçou-se la biaige de la Família Rial i de la Corte Pertuesa pa l Brasil. Dezoito nabios de guerra pertueses i treze angleses scoltórun mais de binte i cinco nabios mercantes de Lhisboua até a la cuosta de l Brasil. A bordo seguian mais de quinze mil pertueses. L Reino quedaba a ser gobernado por ua Junta de Regéncia que Junot lhougo dissolbiu.
Cula persença de la Família Rial Pertuesa ne l Brasil a partir de [[1808]], registrou-se l que alguns storiadores brasileiros chaman de "amberson metropolitana", ó seia, l apareilho de Stado Pertués passou a ouperar a partir de l Brasil, que desse modo deixou de ser ua "[[quelónia (stória)|quelónia]]" i assumiu efetibamente las funçones de [[metrópole]].
== La Reboluçon lhiberal de l Porto (1820) ==
{{AP|[[Reboluçon lhiberal de l Porto]]}}
L passo seguinte, que cunduziu a la andependéncia de l Brasil, acunteciu cula ecloson de la [[Reboluçon lhiberal de l Porto]] ([[24 de agosto]] de [[1820]]), que ampós l regresso de D. João VI la sou paíç, bisando forçar l retorno de l chamado [[Pato Quelonial]]. La ambora de l mobimiento chegou al Riu de Janeiro an [[12 de outubre]], causando antensa comoçon.
=== Reflexos ne l Pará ===
L mobimiento lhiberal de l Porto yá habie sido acolhido cun entusiasmo na [[Ilha de la Madeira]] i ne l [[arquipélago de l Açores]] quando la ambora chegou, la [[1 de dezembre]], la [[Belén de l Pará]]. Cumo la porbíncia staba antregue a ua Junta anterina, essa circunstáncia facilitou un pronunciamiento de apoio entusiástico a la causa custitucional. A bordo de la mesma ambarcaçon que trouxe la ambora, la galera Nuoba Amazonas, bino l studante [[Filipe Patroni]], que zafrontado i ardiente, "''lhougo alcançou l cuncurso de ls xefes melitares, coronéis [[João Pereira Bilaça]] i [[Francisco José Rodrigues Barata]]''". Este redadeiro, ne l die [[1 de janeiro]] de [[1821]], an nome de l pobo i de la tropa proclamou la Custituiçon que eirie ser eilaborada pulas Cortes pertuesas. Desse modo, fui eileita por aclamaçon ua Junta Custitucional probisória de nuobe nembros, dando-se quemunicaçon al Riu de Janeiro. Filipe Patroni i [[Demingos Simones Cunha]] fúrun eileitos percuradores de la porbíncia i ancarregados de repersentar, delantre las Cortes i la Junta Suprema, ls antresses de la Porbíncia de l [[Pará]].
=== Reflexos na Porbíncia de la Bahia ===
{{AP|[[Andependéncia de la Bahia]]}}
Ancitada por [[Cipriano José Barata de Almeida]] i [[José Lhino Coutico]], un lhebante registrou-se na [[Bahia]] la [[21 de febreiro]] de [[1821]]. L Gobernador de la Porbíncia, l [[cunde de la Palma]], ourdenou al marechal [[Felisberto Caldeira Brant Puontes]], anspetor de las tropas, que reunisse las tropas fiéis. Desse modo, anfrentou ls rebeldes cun solo ciento i sessenta homes, pus la maior parte de la tropa l abandonara. Nun houbo meio de ls demober de custituir na Bahia ua Junta Custitucional Probisória, a eisemplo de Belén, pula qual se manifestasse cumpleta oubediéncia a las Cortes de Lhisboua, jurando-se zde lhougo la Custituiçon. Palma cediu, propondo el mesmo ls nomes de las pessonas que formarian la Junta. I la Junta fui mais lhoinge, dirigindo-se la Lhisboua cumo se tal gobierno fusse yá l solo lhegítimo de la monarquia i pedindo tropas pertuesas. Fúrun-le ambiados 1.184 homes, la chamada ''[[Legion Custitucional Lhusitana]]''. La Junta nomeou inda l marechal [[Luís Paulino de Oulibeira Pinto de Fráncia]] pa l cargo de Gobernador de las Armas i l coronel [[Ampeço Lhuís Madeira de Melo]] pa l de anspetor de las tropas, ua beç que Caldeira Brant acumpanhara l conde de la Palma al Riu de Janeiro.
=== Reflexos na Porbíncia de Pernambuco ===
L gobernador de la Porbíncia de [[Pernambuco]], [[Luís de l Rego Barreto]], tenie un cenário defícel zde la [[Reboluçon de 1817]], pus a tierra inda gemia cul "''deprabado i stúrdio çpotismo''", cumo refree [[Peinha Palombo]] an sue ''Stória de l Brasil''. Animado cun las mensaiges de [[Lisboua]] i la cumbite de la Junta de la Bahia, mas temeroso de zaforos, cunserbou to la plenitude de la outoridade i dirigiu un manifesto al pobo, spondo las bases de la Custituiçon que eirie ser promulgada i cumbocando eileitores de todas las [[paróquia]]s. Ls pernambucanos recebírun cun çconfiança las promessas i botórun cun andependéncia, eilegendo las pessonas que les parecírun mais dinas, las quales "''quaije todas pertencian mais ó menos ostensibamente als bencidos de 1817''".
La [[29 de agosto]] de [[1821]] nomeou-se por aclamaçon ua Junta Probisional Temporária an [[Goiana]], para cuntrabalançar outra, de l partido pertués, an [[Recife]]. Mesmo pedindo reforços a la [[Paraíba]], Rego Barreto fui cercado, assinando la capitulaçon la [[5 de outubre]], junto a la poboaçon de l [[Buberibe]].
=== Reflexos na Porbíncia de la Paraíba ===
La bitória de ls pernambucanos ecou na bezina Paraíba, adonde la [[25 de outubre]] fui eileita ua Junta Gobernatiba para admenistrar la porbíncia an nome de la Custituiçon pertuesa.
=== Reflexos na Porbíncia de l Maranhon ===
La porbíncia de l [[Maranhon]] era gobernada zde [[1819]] pul marechal [[Bernardo de la Silbeira Pinto de la Fonseca]]. Este, sin poder deixar de admitir la outoridade dun ''Cunseilho Cunsultibo'', cunseguiu trasformar an farsa la eileiçon de la Junta ne l die [[13 de abril]], sendo el própio proclamado Gobernador probisório. Mandou, an seguida, deportar dibersos patriotas, procedendo a la eileiçon de dous deputados a las Cortes de Lhisboua. Mais tarde, ne l die [[15 de febreiro]] de [[1822]] fui eileita ua Junta Probisória i l marechal ambarcou de buolta para Pertual.
== La partida de la Família Rial ==
[[Fexeiro:PeterI-de Sa.jpg|thumb|Pedro I de l Brasil retratado por [[Simplício Rodrigues de Sá]]]]
Pressionado pul triunfo de la reboluçon custitucionalista, l soberano retornou cula Família Rial la Pertual, deixando cumo Príncepe Regente ne l Brasil l sou primogénito, [[Pedro I de l Brasil|D. Pedro de Alcántara]].
== Las dibergéncias ==
Nun se puode cumprender l porcesso de andependéncia sin pensar ne l porjeto recolonizador de las Cortes pertuesas, la berdadeira ourige de la definiçon de ls dibersos grupos ne l Brasil. Ambora l rompimiento político cun Pertual fusse l deseio de la maiorie de l brasileiros, habie muitas dibergéncias. Ne l mobimiento emancipacionista habie grupos sociales çtintos: la [[aristocracie]] rural de l Sudeste brasileiro, las camadas populares ourbanas lhiberales radicales, i, por fin, la aristocracie rural de l Norte i Nordeste, que defendian l federalismo i até l separatismo.
La aristocracie rural de l Sudeste, la mais poderosa, era cunserbadora, lhutando pula andependéncia, defendendo la ounidade territorial, la [[scrabidon]] i sous pribilégios de classe. Ls lhiberales radicales querien la andependéncia i la democratizaçon de la sociadade, mas sous xefes, [[Joaquim Gonçalbes Lhedo]] i [[José Clemente Pereira]], permanecírun atrelados a la aristocracie rural, sin rebelar bocaçon rebolucionária. La aristocracie rural de l norte i nordeste anfrentaba la fuorte resisténcia de ls comerciantes i melitares pertueses, Josué fuortes ne l Pará, Maranhon i Bahia. Para alhá desso, çconfiában de la política centralizadora de José Bonifácio.
L partido pertués ne l Brasil chamado por bezes de "ls pies de chombo", staba de l lhado de las Cortes; l partido brasileiro i ls lhiberales radicales éran contra eilhas, mas dibergian quanto als oubjetibos. Pa l partido brasileiro, l eideal era la criaçon dua monarquia dual (Brasil i Pertual) para preserbar la outonomie admenistratiba i la lhiberdade de [[comércio]]. Mas la antrasigéncia de las Cortes Pertuesas, que nada tenien de lhiberales, fizo l partido anclinar-se pula emancipaçon, sin alterar la orde social bigente i ls sous pribilégios adquiridos. Yá ls lhiberales radicales formában un agrupamiento quaije rebolucionário, bien próssimo de las camadas populares ourbanas, sendo alguns de sous nembros republicanos. Ne l cunjunto, trataba-se de l grupo mais recetibo a las mudanças mais perfundas i democráticas de la sociadade.
La cuncretizaçon de las aspiraçones de cada un desses agrupamientos era çtinta. Ls grandes propietários rurales lhigados al partido brasileiro çpunhan de ls meios efetibos para la rializaçon de sous oubjetibos. L anseio por un comércio lhibre de entrabes [[mercantilismo|mercantilistas]] ancontraba apoio an fuorças anternacionales, lhideradas pula [[burguesie]] británica. La sólida base eiquenómica i social scrabista garantie inda ls recursos materiales para resistir cun éxito a la probable amenaça recolonizadora de Lhisboua.
Na çputa contra ls cunserbadores, ls radicales cometírun l erro de reduzir la queston a la lhuita pula anfluéncia subre l Príncepe Regente. Era einebitable que este preferisse ls cunserbadores. Ademales, ls cunserbadores ancontrórun an [[José Bonifácio de Andrada i Silba]] un lhíder bien preparado para dar a la andependéncia la forma que cumbinha a las camadas dominantes.
== L "Fico" i l "Cumpra-se" ==
[[Fexeiro:Jose bonifacio de andrada e silva.jpg|thumb|José Bonifácio de Andrada e Silva, l Patriarca de la Andependéncia.]]
La situaçon de l Brasil permaneciu andefinida durante l anho de [[1821]]. An [[9 de dezembre]], chegórun al Riu de Janeiro ls decretos de las Cortes que detreminában la aboliçon de la Regéncia i l eimediato retorno de D. Pedro de Alcántara la Pertual, la oubediéncia de las porbíncias la Lhisboua (i nun mais al Riu de Janeiro), la stinçon de ls tribunales de l Riu de Janeiro. L Príncepe Regente ampeçou a fazer ls preparatibos pa l sou regresso, mas staba anstaurada ua einorme anquietaçon. L partido brasileiro quedou alarmado cula recolonizaçon i cula possiblidade dua spluson rebolucionária. La nuoba cunjuntura faboreciu la polarizaçon: dun lhado l partido pertués i de l outro, l partido brasileiro cun ls lhiberales radicales, que passórun a agir pula andependéncia.
Sondado, l Príncepe Regente mostrou-se recetibo. Fúrun anton ambiados eimissários a las Porbíncias de [[Minas Gerales]] i de [[San Paulo]] para oubter la adeson a la causa emancipacionista, cun resultados positibos.
La decison de l príncepe de zafiar las Cortes decorreu dun amplo mobimiento, ne l qual se çtacou José Bonifácio. Nembro de l gobierno probisório de San Paulo, screbira an [[24 de dezembre]] de [[1821]] ua carta la D. Pedro, na qual criticaba la decison de las Cortes de Lhisboua i chamaba la atençon pa l papel reserbado al Príncepe na crise. D. Pedro dibulgou la carta, publicada na [[Gazeta de l Riu de Janeiro]] de [[8 de janeiro]] de [[1822]] cun grande repercusson. dieç dies depuis, chegou al Riu ua comitiba paulista, antegrada pul própio José Bonifácio, para antregar al Príncepe la repersentaçon paulista. Ne l mesmo die, D. Pedro nomeou José Bonifácio menistro de l Reino i de l Strangeiros, cargo de fuorte seneficado simbólico: pula purmeira beç na Stória l cargo era acupado por un brasileiro.
Ne l Riu de Janeiro tamien habie sido eilaborada ua repersentaçon (cun coleta de assinaturas) an que se pedie la permanéncia de D. Pedro de Alcántara ne l Brasil. L decumiento fui antregue al Príncepe la [[9 de janeiro]] de [[1822]] pul Senado de la Cámara de l Riu de Janeiro. An repuosta, l Príncepe Regente decidiu desobedecer a las ordes de las Cortes i permanecer ne l Brasil: era l "Fico".
D. Pedro ganhou fuorte apoio popular cula decison de l "Fico". Para resistir a las amenaças de recolonizaçon fui decretada, an [[16 de febreiro]] de [[1822]], la cumbocaçon dun [[Cunseilho de ls Percuradores de las Porbíncias|Cunseilho de Percuradores Gerales de las Porbíncias de l Brasil]]. Teoricamente, este uorgon tenie por finalidade auxiliar l Príncepe mas, na prática, trataba-se dua manobra de l cunserbadores, lhiderados por José Bonifácio, contra ls radicales, repersentados por [[Joaquim Gonçalbes Lhedo]], un funcionário público para quien la preserbaçon de la ounidade político-territorial de l Brasil deberie ser feita cumbocando-se ua Assembléia Custituinte eileita pul pobo. La finalidade de l Cunseilho era, na prática, la de manter la ounidade sob cuntrole de l poder central i de l cunserbadores.
An maio, la cison antre D. Pedro i las Cortes aperfundou-se: l Regente detreminou que qualquiera decreto de las Cortes solo poderie ser eisecutado mediante l "Cumpra-se" assinado por el, l que eiquibalia a cunferir plena soberanie al Brasil. La medida tubo eimediato apoio: quando de ls festeijos pul anibersário de [[João BI de Pertual]], la [[13 de maio]], l Senado de la Cámara de l Riu de Janeiro pediu al Príncepe Regente que aceitasse para si i para sous çcendentes l títalo de "Defensor Perpétuo de l Brasil".
Neste cuntesto, houbo ua ambestida melitar de la [[Debison Auxiliadora]], stacionada ne l Riu de Janeiro, sob l comando de l Tenente-general [[Jorge de Abileç]], que acabou sendo spulso de l Brasil cun las sues tropas.
Ls lhiberales radicales mantenien-se atibos: por einiciatiba de [[Gonçalbes Lhedo]], ua repersentaçon fui dirigida la D. Pedro para spor la cumbeniéncia de se cumbocar ua Assembléia Custituinte. L Príncepe decretou la cumbocaçon an [[13 de júnio]] de [[1822]]. La presson popular lhebarie la cumbocaçon adelantre, dando cuntinidade al porcesso.
José Bonifácio resistiu a la eideia de cumbocar la Custituinte, mas fui oubrigado la aceitá-la. Percurou çcaraterizá-la, propondo la eileiçon andireta, que acabou prebalecendo contra la buntade de ls lhiberales radicales, que defendian la eileiçon direta. Ambora ls cunserbadores téngan oubtido l cuntrole de la situaçon i l testo de la cumbocaçon de la Custituinte apersentasse declaraçones faborables a la permanéncia de la ounion antre Brasil i Pertual, las Cortes de Lhisboua ansistian: l Príncepe Regente deberie retornar eimediatamente.
== La declaraçon de Andependéncia ==
[[Fexeiro:Independencia brasil 001.jpg|thumb|left|350px|Andependéncia de l Brasil: ólio subre tela por [[François-René Moreaux]] ([[Museu Amperial de Petrópolis]]). Fui eisecutado an [[1844]], a pedido de l Senado Amperial.]]
Ne l final de [[agosto]] de [[1822]], D. Pedro çlocou-se a la porbíncia de [[San Paulo]] para acalmar la situaçon depuis dua reblion contra José Bonifácio. Anque tener serbido de strumiento de ls antresses de la aristocracie rural, a la qual cumbinha la seluçon monárquica para la andependéncia, nun se debe çprezar ls sous própios antresses. L Príncepe tenie formaçon absolutista i por esso se oupusera a la Reboluçon de l Porto, de caráter lhiberal. De la mesma forma, la política recolonizadora de las Cortes zagradou a la oupinion pública brasileira. I fui nesso que se baseou la aliança antre D. Pedro i l "partido brasileiro". Assi, ambora la andependéncia de l Brasil puoda ser bista, oubjetibamente, cumo obra de la aristocracie rural, ye perciso cunsidrar que tubo ampeço cumo cumpromisso antre l cunserbadorismo de la aristocracie rural i l absolutismo de l Príncepe.
[[Fexeiro:Monumento à Independência 04.JPG|250px|thumb|Monumiento a la andependéncia, situado ne l lhocal adonde fui proclamada la andependéncia de l Brasil.]]
An [[7 de Setembre]], al tornar de [[Santos]], parado a las bordas de l [[Ipiranga (riacho)|riacho Ipiranga]], D. Pedro recebiu ua carta cun ordes de sou pai para que buoltasse para [[Pertual]], se submetendo al rei i a las Cortes. Benirun juntas outras dues cartas, ua de José Bonifácio, que acunselhaba D. Pedro a romper cun Pertual, i la outra de la sposa, [[Marie Lheopoldina de Áustria]], apoiando la decison de l menistro i adbertindo: "''L pomo stá maduro, colhe-lo yá, senó apodrece''".
Ampelido pulas circunstáncias, D. Pedro pronunciou la famosa frase "''Andependéncia ó Muorte!''", rompendo ls laços de ounion política cun Pertual.
Culminando l lhongo porcesso de la emancipaçon, la [[12 de outubre]] de 1822, l Príncepe fui aclamado Amperador cul títalo de D. Pedro I, sendo coronado an [[1 de dezembre]] na Capital.
== La guerra de la Andependéncia ==
{{AP|[[Guerra de la andependéncia de l Brasil]]}}
Cunsulidado l porcesso na [[region Sudeste de l Brasil]], la andependéncia de las demales regiones de la América Pertuesa fui cunquistada cun relatiba rapideç. Cuntribuiu para esso l apoio diplomático i financeiro de la [[Grana-Bretanha]]. Sin un [[Eisército]] i sin ua [[Marina de Guerra]], tornou-se neçairo recrutar mercenários i oufeciales strangeiros para comandá-los, de l mesmo modo que adquirir meios.
Desse modo, fui sufocada la resisténcia pertuesa na Porbíncia de la [[Bahia]], na de l [[Maranhon]], na de l [[Piauí]] i na de l [[Pará]].
L porcesso melitar staba cuncluído yá an [[1823]], restando ancaminhar la negociaçon diplomática de l reconhecimiento de la andependéncia cun las monarquias ouropéias.
== Cunsequéncias ==
[[Fexeiro:Flag of Empire of Brazil (1822-1870).svg|border|thumb|left|[[Ficheiro:FIAV historical.svg|10px]] Bandeira de l [[Ampério de l Brasil]] durante l Purmeiro Reinado.]]
A la semelhança de l porcesso de andependéncia de outros países lhatino-amaricanos, l de andependéncia de l Brasil preserbou l "status" de las eilites agro-sportadoras, que cunserbórun i ampliórun ls sous pribilégios políticos, eiquenómicos i sociales.
Al cuntrário de l eideário de l [[Eiluminismo]], i de l que deseiaba, por eisemplo, [[José Bonifácio de Andrada i Silba]], la [[scrabidon]] fui mantida, assi cumo ls [[latifúndio]]s, la porduçon de géneros purmários boltada para la sportaçon i l modelo de gobierno [[monarquia|monárquico]].
Para ser reconhecido oufecialmente, l Brasil negociou cula Gran-Bretanha i aceitou pagar andenizaçones de 2 milhones de [[libra sterlina|libras sterlinas]] la Pertual. La Gran-Bretanha saliu lhucrando, tenendo ampeço l andibidamiento sterno de l Brasil. Quando D. João BI retornou la Lhisboua, por orde de las Cortes, lhebou to l denheiro que podie — calcula-se que 50 milhones de cruzados, anque tener deixado ne l Brasil la sue [[prata]]ria i la einorme biblioteca, cun obras ralas que cumponen hoije l acerbo de la [[Biblioteca Nacional de l Brasil|Biblioteca Nacional]]. An cunsequéncia de la lheba deste denheiro para Pertual, l [[Banco de l Brasil]], fundado por D. João inda 1808, bino a falir an [[1829]].
== Cunsidraçones storiográficas ==
{{Quadrocitaçon|Independência ou Morte!|Pedro, regente de l Brasil, feturo amperador de l Brasil, 7 de Setembre de 1822}}
La data comemorada oufecialmente ye [[7 de setembre]] de [[1822]], ua beç que nesse die, a las bordas de l [[Ipiranga (riacho)|riacho Ipiranga]], an [[San Paulo (cidade)|San Paulo]], l [[Pedro I de l Brasil|Príncepe Regente D. Pedro]], al recebir la correspondéncia de la Corte, tenerie proclamado l chamado "grito de la Andependéncia", delantre de la sue scolta: "''[[Andependéncia ó Muorte! (frase)|Andependéncia ó Muorte!]]''"
Outras datas cunsidradas storiograficamente para la Andependéncia, ambora menos populares son la data de la coroaçon de l Amperador ([[1 de dezembre]] de [[1822]]) ó mesmo la de l reconhecimiento de la Andependéncia por [[Pertual]] i pula [[Grana-Bretanha]] ([[29 de agosto]] de [[1825]]).
[[Catadorie:Andependéncia de l Brasil]]
[[Catadorie:Stória de l Brasil]]
[[it:Impero del Brasile#Indipendenza brasiliana]]
n23leu1i59s7ap4hpo97gijlge8jyif
Antigos macedónios
0
826
106923
103817
2026-06-19T00:13:33Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
106923
wikitext
text/x-wiki
Ls '''antigos''' macedónios éran un [[grupo étnico]] [[Grécia Antiga|griego]] que bibie na [[Macedónia (stória)|Macedónia]] i de las [[Region|regiones]] acerca. Storicamente morában an prainos alubiales alredror de ls rius [[Riu Haliácmon|Haliácmon]] i [[Riu Bardar|Áxio]], al norte de l [[Monte Oulimpo]].<ref>[http://www.eliznik.org.uk/EastEurope/Story/maps/Greek-aegean_languages.htm South East Ourope Story pages - Map showing languages around the Aegean in 5th century BC]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls [[storiador]]s cuncórdan an giral que ls antigos macedónios, téngan eilhes falado oureginalmente un [[dialeto]] de l [[Léngua griega antiga|griego antigo]] ó ua lhéngua andependiente, passórun a adotar l [[Koiné|griego ''koiné'']] durante l [[Período Heilenístico]]. Inda hai aceso debate subre la ourige de l pobo, se tenien ourige [[Griegos|griega]] ó fúrun [[Heilenizaçon|heilenizados]] apuis. La [[família rial]] macedónia, coincida cumo la [[dinastie Argéada]], alegaba çcender de griegos de la [[pólis]] de [[Argos]],<ref>[[Heiródoto]], ''[[Stórias]]'', 5.20.4, 5.22.1, 9.45</ref><ref>[[Arriano]], ''[[Anabase de Alxandre]]'', Lhibro II, 14, 4</ref><ref>[[Quinto Cúrcio Rufo]], ''Storiae Alexandri Magni'', 6.3.11</ref><ref>[[Políbio]], ''Stórias'', 7.9.4, 18.4.8</ref> i ls macedónios, zde sou rei [[Alxandre I de la Macedónia|Alxandre I]], éran admetidos ne ls [[Jogos Oulímpicos antigos]], un eibento çportibo adonde solo pobos de ourige griega podien participar.<ref>Pausánias. ''Çcriçon de la Grécia'', [http://www.theoi .com/Text/Pausanias5A.html 5.8.11]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{en}}</ref><ref>Lhista de bencedores oulímpicos macedónios [http://www.panmacedonia.info/olympians.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040517160750/http://www.panmacedonia.info/olympians.html |date=2004-05-17 }} '''([[Léngua griega|gr]]) '''</ref>
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Stória de la Grécia]]
[[Catadorie:Stória de la Macedónia]]
[[Catadorie:Pobos de la Antiguidade]]
[[Catadorie:Pobos de l cuntinente ouropeu]]
4n8w7nmfvufqsx4nkwedh00w9rranod
Sergei Brukhonenko
0
4812
106931
105884
2026-06-19T02:41:47Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
106931
wikitext
text/x-wiki
[[Ficheiro:Experiment1940.jpg|thumb|right|<center>Una cabeça de perro ne l "autojetor".</center>]]
'''Sergey Sergeyevich Bryukhonenko''' (Сергей Сергеевич Брюхоненко) (1890–1960) de la época de la [[Ounion Sobiética]] (URSS). L percipal spurmiento de l médico russo chamou-se "autojetor" i custituía-se dun primitibo cunjunto de [[coraçon]] i [[pulmon]] artificiales, el decepaba la cabeça de perros i las colocaba ligadas al apareilho.<ref name="hsw">[http://ciencia.hsw.uol.com.br/10-cientistas-malucos3.htm HowStuffWorks - Sergei Brukhonenko (1890-1960)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100823231533/http://ciencia.hsw.uol.com.br/10-cientistas-malucos3.htm |date=2010-08-23 }} 21/08/2011</ref>
Sues spriéncias ampulsionórun las pesquisas subre ls uorgones artificiales.<ref name="hsw" />
Bryukhonenko ganhou l [[Prémio Lenin]].<ref name="premio">[http://analytics.ex.ru/cgi-bin/txtnscr.pl?node=578&txt=460&lang=2&sh=1 International Journalists' Association ASMO-press] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719050242/http://analytics.ex.ru/cgi-bin/txtnscr.pl?node=578&txt=460&lang=2&sh=1 |date=2011-07-19 }} 21/08/2011</ref>
{{ref-section}}
== {{Lhigaçones Sternas}} ==
* [http://www.archive.org/movies/details-db.php?collection=prelinger&collectionid=19635 Spurmientos na Ressucitaçon de Organismos no Internet Archive]
* [http://www.dgfkt.de/artikel/203/Pionier.htm Anformaçones i las patentes relacionadas al autojektor]
[[Catadorie:Cientistas de la Rússia]]
[[Catadorie:Ambentores de la Rússia]]
fxuatoejlmqkio2uthmawj5s1v06km5
Ceres (planeta nano)
0
5381
106925
106632
2026-06-19T00:42:04Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
106925
wikitext
text/x-wiki
{{Info Planeta
| bgcolour = #FFFFC0
| name = Ceres
| symbol= [[File:Ceres symbol.svg|25px]]
| image = [[File:Ceres - RC3 - Haulani Crater (22381131691).jpg|frameless]]
| caption =
| discovery = yes
| discovery_ref =
| discoverer = [[Giuseppe Piazzi]]
| discovered = 1 Janeiro 1801
| designations = yes
| mp_name = '''1 Ceres'''
| named_after = [[Ceres (mitologie)|Ceres]]
| alt_names = A899 OF; 1943 XB
| mp_category = [[Planeta anão]]
| orbit_ref =
| aphelion = 446.669.320 km
| perihelion = 380.995.855 km
| semimajor = 413.690.604 km
| eccentricity = 0,079138
| period = 4,60 [[anho]]s<br>1679,67 d
| avg_speed = 17,882 km/s
| mean_anomaly = 113,410°
| inclination = 10,587° al eclítica<br>9,20° to [[praino ambariable]]
| arg_peri = 72,5898°
| asc_node = 80,3932°
| physical_characteristics = yes
| equatorial_radius = 487,3 ± 1,8 km
| equatorial_diameter = 975,6 ± 1,8 km
| polar_radius = 454,7 ± 1,6 km
| surface_area = 2.850.000 km<sup>2</sup>
| mass=9,43 ± 0,07 × 10<sup>20</sup> kg<br>
0,00015 [[Tierra]]s<br>0,0128 [[Lhuna]]s
| density=2,077 ± 0,036 g/cm<sup>3</sup>
|surface_grav = 0,27 [[Aceleraçon|m/s<sup>2</sup>]]<br>0,028 [[Fuorça-g|''g'']]
| escape_velocity=0,51 km/s
| sidereal_day = 0,3781 d<br>9,074170 h
| right_asc_north_pole = 19 h 24 m <br>291°
| declination = 59°
| axial_tilt = cerca de 3°
| albedo=0,090 ± 0,0033 ([[Albedo geométrico|geométrico]])
| temperatures = yes
| temp_name1 = [[Kelvin]]
| min_temp_1 = ?
| mean_temp_1 = ~168 K
| max_temp_1 = 235 K
| spectral_type=[[Asteróide tipo C|C]]
| magnitude = 6,64 to 9,34
| abs_magnitude =3,36 ± 0,02
| angular_size = 0,854" <!-- Horizons 1636-Feb-11 --> to 0.339"
}}
'''Ceres''' (simbolo: [[file:Ceres symbol (bold).svg|16px|⚳]])<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> ye un [[planeta nano]] que se ancontra ne l [[cintura d'asteroides]], antre [[Marte (planeta)|Marte]] i [[Júpiter (planeta)|Júpiter]]. Ceres ten un diámetro de cerca de 950 Km i ye l cuorpo mais maciço dessa region de l [[Sistema Solar|sistema solar]], cuntendo cerca dun terço de l total de la massa de la cintura.
Anque ser un [[cuorpo celhestre]] relatibamente próssimo de la [[Tierra]], pouco se sabe subre Ceres. La superfice ceriana ye enigmática: an eimaiges de 1995, pareciu-se ber un grande punto negro que serie ua einorme [[cratera]]; an 2003, nuobas eimaiges apuntórun pa l'eisisténcia dun punto branco cun ourige çconhecida, nun se cunseguindo assinalar la cratera enicial.
La própia classeficaçon mudou mais de qu'ua beç: na altura an que fui çcubierto fui cunsidrado cumo un [[planeta]], mas passado la çcubierta de cuorpos celhestres semelhantes na mesma ária de l sistema solar, lhebou la que fusse reclassificado cumo un [[asteroide]] por mais de 150 anhos.
Ne l'ampeço de l seclo XXI, nuobas ouserbaçones amostrórun que Ceres ye un planeta ambrionairo cun strutura i cumposiçon mui defrentes de las de ls asteroides quemuns i que permaneciu antato probabelmente zde la sue formaçon, hai mais de 4,6 bilhones d'anhos. Pouco tiempo depuis, fui reclassificado cumo planeta nano. Pensaba-se, tamien, que Ceres fusse l cuorpo percipal de la "família Ceres d'asteroides". Assi i to, Ceres mostrou-se pouco aparentado cul sou própio grupo, anclusibe an tenermos físicos. A esse grupo ye agora dado l nome de "família Gefion d'asteroides".
== Mitologie ==
{{ber artigo percipal|[[Ceres (mitologie)|Ceres]]}}
Ouriginalmente, l nuobo planeta fui chamado de Ceres Ferdinandea an honra a la figura mitológica [[Ceres (mitologie)|Ceres]] i al [[Fernando I de las dues Sicílias|Rei Fernando IV]] de [[Nápoles]] i de la [[Sicília]]. La parte ''Ferdinandea'' nun fui bien recebida pulas outras naciones i fui remobida.
Na [[mitologie romana]], Ceres ye eiquibalente a la diusa griega, [[Deméter]], filha de [[Saturno (mitologie)|Saturno]], amante i armana de [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]], armana de [[Juno]], [[Besta (mitologie)|Besta]], [[Netuno (mitologie)|Netuno]] i [[Pluton (mitologie)|Pluton]]. Ceres era la diusa de las colheitas i de l'amor maternal. La beneraçon de Ceres quedou associada a las classes plebeias, que dominában l comércio de cereales.
== Stória d'ouserbaçon i sploraçon ==
[[Fexeiro:Piazzi Cerere.jpg|thumb|upright|Anúncio de la çcubierta de Ceres por Piazzi.]]
La [[lhei de Titius-Beche]] preconizaba l'eisisténcia dun planeta antre Marte i Júpiter a ua çtáncia de 419 milhones de quilómetros (2,8 [[ounidade astronómica|OA]]). La çcubierta de [[Ourano (planeta)|Ourano]] por [[William Herschel]] an [[1781]] a 19,18 OA cunfirmaba la lhei publicada solo trés anhos antes. Ne l cungresso astronómico que tubo lhugar an Pinga, na [[Almanha]] an [[1796]], l'astrónomo [[Fráncia|francés]] [[Jéróme Lalande]] recomendou la sue percura.
Ls astrónomos ampeçórun la percura pul Zodíaco i Ceres fui çcubierto acidentalmente ne l die [[1 de janeiro]] de [[1801]] por [[Giuseppe Piazzi]], que nun fazie parte dessa comisson, usando un telescópio situado ne l'alto de l Palácio Rial de [[Palermo]] na [[Sicília]]. Piazzi percuraba ua streilha lhistada por [[Francis Wollaston]] cumo Mayer 87, porque nun staba na posiçon çcrita ne l catálogo. Ne l die 24 de Janeiro, Piazzi anunciou la sue çcubierta an cartas l'astrónomos, antre eilhes Barnaba Ouriani de [[Milon]]. El catalogou Ceres cumo un cometa, mas "dado l sou mobimiento mui lhento i algo uniforme, acunteciu-me bárias bezes que puode ser algo melhor qu'un cometa".<ref>[http://www.astropa.unipa.it/versione_inglese/Hystory/BODE'S_LAW.htm#8a Piazzi and the Discovery of Ceres: Bode's Law and the Disovery of Ceres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427222320/http://www.astropa.unipa.it/versione_inglese/Hystory/BODE%27S_LAW.htm#8a |date=2012-04-27 }} Michael Hoskin - Osservatorio Astronomico di Palermo, Giuseppe S. Vaiana</ref> Ne l'ampeço de Febreiro, Ceres perdiu-se quando passou por detrás de l [[Sol]]. An Abril, Piazzi ambiou las sues ouserbaçones cumpletas para Ouriani, [[Johann Elert Bode|Bode]] i Lalande. Estas fúrun publicadas na eidiçon de Setembre de 1801 de l ''Monatliche Correspondenç''.
[[Fexeiro:Sistema Solar interior.JPG|thumb|Sistema solar anterior. Ceres orbita antre Marte i Júpiter a par de bários pequeinhos asteroides. Posiçones de ls planetas i Ceres an 1 de Setembre de 2006 (L tamanho de ls planetas nun stá an scala).]]
Para recuperar Ceres, [[Carl Friedrich Gauss]], na época cun solo 24 anhos d'eidade, zambolbiu un método pa la detreminaçon de la órbita a partir de trés ouserbaçones. An poucas sumanas, el prebiu l brilho de Ceres pul spácio, i ambiou ls sous resultados pa l Baran bon Zach, eiditor de l ''Monatliche Correspondenç''. Ne l radadeiro die de 1801, von Zach i Heinrich Olbers cunfirmórun la recuperaçon de Ceres.
Ceres fui cunsidrado demasiado pequeinho para ser un berdadeiro planeta i las purmeiras medidas apersentában un diámetro de 480 Km. Ceres permaneciu lhistado cumo un planeta an lhibros i tabelas d'astronomie por mais de meio seclo, até que bários outros cuorpos celhestres fúrun çcubiertos na mesma region de l sistema solar.<ref>[http://aa.usno.navy.mil/hilton/AsteroidHistory/minorplanets.html When Did the Asteroids Become Minor Planets?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060520185324/http://aa.usno.navy.mil/hilton/AsteroidHistory/minorplanets.html |date=2006-05-20 }} J. L. Hilton</ref> Ceres i esse grupo de cuorpos quedórun coincidos cumo cintura d'asteroides. Muitos cientistas ampeçórun a eimaginar qu'estes serien l bruxedo final dun bielho planeta çtruído. Assi i to, hoije sabe-se que l cinturon ye un planeta an custruçon i que nunca cumpletou la sue formaçon.
Ua ocultaçon dua streilha por Ceres fui ouserbada ne l [[México]], [[Flórida]] i nas [[Caraíbas]] ne l die 13 de Nobembre de 1984: cun esta ocultaçon fui possible stablecer l tamanho mássimo, mais de dues bezes la dimenson que se julgaba, i la forma de l planetóide, que se apersentaba praticamente sférico. An 2005, çcubriu-se que Ceres era un cuorpo celhestre mais cumplexo de l que se tenie eimaginado, mostrando-se cumo un planeta ambrionairo.<ref name="planetary">[http://planetary.org/news/2005/0913_Ceres_An_Embryonic_World.html Ceres An Embryonic World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204204954/http://planetary.org/news/2005/0913_Ceres_An_Embryonic_World.html |date=2012-02-04 }} - Planetary.org</ref>
[[Fexeiro:Dawn Flight Configuration 2.jpg|thumb|left|Ampresson artística de la bejita de la Sonda Dawn la Ceres (maior cuorpo celhestre a la dreita de la sonda) i [[4 Besta|Besta]] (a la squierda).]]
An Agosto de 2006, fui classeficado cumo planeta nano, pula perpuosta final de la Ounion Astronómica Anternacional, dado que nun ten dimenson suficiente para "lhimpar la bizinhança de la sue órbita". La perpuosta ouriginal defenirie un planeta solo cumo sendo "un cuorpo celhestre que (a) ten massa suficiente para que la própia grabidade supere fuorças de cuorpos rígidos lhiebando la qu'assuma ua forma d'eiquilíbrio heidrostático (aprossimadamente redondo), i (b) an órbita an buolta dua streilha, i nun ye ua streilha nin un satélite dun planeta". Causo esta soluçon tubisse sido aporfilhada, Ceres tornar-se-iba ne l quinto planeta a partir de l Sol.<ref>http://www.spacedaily.com/reports/The_IAU_Draft_Definition_Of_Planets_And_Plutons_999.html</ref>
A la data, nanhue sonda besitou Ceres. Assi i to, a misson [[sonda Dawn|Dawn]] será la purmeira nabe spacial a estudar Ceres. Einicialmente, la sonda eirá bejitar [[4 Besta|Besta]], por aprossimadamente seis meses an [[2010]], antes de subreboar Ceres an [[2014]] ó [[2015]].
Anque nun tener un campo magnético i gozar de baixa grabidade, eisisten eideias para que Ceres seia un de ls possibles lhocales pa la colonizaçon houmana fetura ne l sistema solar anterior, probabelmente depuis de se stablecer ua base houmana permanente an Marte.<ref>{{Citation |title=The Ceres plan |url=https://home.comcast.net/~davejanelle/ceres.html |accessdate=2011-06-05 |archivedate=2011-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110605134601/https://home.comcast.net/~davejanelle/ceres.html }}</ref> Ceres ten recursos hídricos sob la forma de carambelo cun 1/10 de to l'auga de ls ouceanos terrestres i luç solar suficiente pa la porduçon d'einergie solar. Trasformar-se-iba, assi, nua spece de base pa la [[mineraçon]] d'asteroides, i possibelitando qu'esses recursos minerales puodan ser depuis trasportados para Marte, la [[Lhuna]] i la [[Tierra]].
== Geologie planetária ==
[[Fexeiro:Ceres Cutaway portugues.jpg|thumb|Strutura de Ceres.]]
[[Fexeiro:Confronto Ceres Lua.jpg|thumb|right|Ceres an cumparaçon cula [[Lhuna]].]]
Ceres ye l único planeta nano nas prossimidades de l [[Sol]]. Antretanto, ne ls cunfines de l sistema solar, eisisten quatro planetas nanos, todos maiores que Ceres, a saber: [[Pluton]], [[Haumea (planeta nano)|Haumea]], [[Makemake] (planeta nano)|Makemake] i [[Éris (planeta nano)|Éris]]. Bários planetóides gilados destas regiones remotas i qu'aparentan ser maiores que Ceres aguardan la classeficaçon cumo planetas nanos, anque muitos deilhes séren menos massibos.
Ls cientistas hai mui que teorizórun que Ceres serie ua massa andiferenciada i homogénea, semelhante a muitos cuorpos carbonáceos que poboan la Cintura de Asteroides, tenendo 0,113 d'albedo, mui semelhante al de la [[Lhuna]], lhiebando la se supor que la sue superfice deberá ser análoga a la de l nuosso satélite natural.<ref>''Grande Enciclopédia Universal'' (2004) artigo: "Ceres", vol. 5, p. 2944, Durclub</ref> Inda assi, Peter Thomas i ls sous colaboradores amostrórun qu'esto nun era berdade.<ref name="planetary"/> L grupo ouserbou i grabou rotaçones anteiras de Ceres usando l [[Telscópio spacial Hubble]] antre Dezembre de 2003 i Janeiro de 2004. Al eisamináren las eimaiges, berificórun que Ceres era quaije purfeitamente sferóide, cun ua pequeinha protuberáncia de 30 Km ne l'eiquador, al cuntrairo de la grande maiorie de ls asteroides, tornando-lo único antre ls asteroides. Antes, pensaba-se que la protuberáncia fusse de 40 Km, atrabeç de las melhores mediçones de la massa de Ceres antes rializadas. La defrença, segundo Thomas i sous colegas, debe-se la que Ceres nun ye homogéneo, mas struturado an camadas, cun un núcleo denso de peinha cubierto por un manto de carambelo d'auga, por sue beç cubierto por ua costra lhebe.<ref name="planetary"/>
L manto de Ceres deberá ser de carambelo d'auga, porque la densidade de Ceres ye menor que la de la costra de la Tierra i porque marcas spetrales de la superfice eibidencian minerales moldados pula auga. Assi, stimou-se que Ceres deberá ser cumpuosto por 25 por ciento d'auga, mais que to l'auga doce na Tierra. Esta auga ancontra-se anterrada subre ua fina camada de poeira.<ref name="hubble">[http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/2005/27/text/ Largest Asteroid May Be 'Mini Planet' with Water Ice] - Hubble Site</ref>
Causo nun fússen las perturbaçones grabitacionales de Júpiter hai miles de milhones d'anhos, Ceres serie, andiscutibelmente, un berdadeiro planeta.<ref name="planetary"/> Cun ua massa de 9,45±0,04×10<sup>20</sup> kg, Ceres ten mais de l qu'un terço de l total de 2,3×10<sup>21</sup> kg de massa de todos ls asteroides de l [[sistema solar]] (qu'inda ye solo cerca de 4% de la massa de la [[Lhuna]]).
[[Fexeiro:Ceres Rotation.jpg|thumb|left|Eimaiges de l Tlescópio spacial Hubble de 2003-2004 cun ua resoluçon de cerca de 30 Km. La natureza de l punto brilhante ye çconhecida.]]
Eesiste algua ambiguidade relatibamente a las caratelísticas de la superfice de Ceres. Las eimaiges [[ultrabioleta]] de baixa resoluçon tiradas pul Telescópio spacial Hubble an 1995 mostran un punto negro na sue superfice, al qual fui dado l'apelido "Piazzi", que tenerie 250 Km de diámetro, un quarto de la dimenson de Ceres, i que tenerie resultado de l'ampato dun asteroide cun 25 Km de diámetro.<ref>[http://www.spacedaily.com/news/asteroid-01j.html Observations Reveal Curiosities On The Surface Of Asteroid Ceres]{{Lhigaçon einatiba|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Space Daily</ref> Mais tarde, eimaiges de maior resoluçon tiradas durante ua rotaçon cumpleta cul telescópio Keck, usando ótica adatatiba, nun amostrórun senhales de l'eisisténcia de "Piazzi". Assi i to, dues caratelísticas scuras fúrun bistas mobendo-se al lhongo dua rotaçon de l planeta nano, ua cun ua region central brilhante i que se supone séren crateras.
Eimaiges tiradas dua rotaçon an 2003 i 2004 pul Hubble amostrórun un punto branco enigmático, cuja natureza ye çconhecida.<ref name="hubble"/> Las caratelísticas scuras bistas pul Keck nun son, eimediatamente, besibles nestas eimaiges.
Las radadeiras ouserbaçones tamien detreminórun ls puntos de l pólo norte de Ceres (dando ó tirando cerca de 5°) an direçon de la [[ascenson reta]] 19 h 24 min, [[declinaçon]] +59°, na [[custelaçon]] [[Draco]]. Esto senefica que la [[anclinaçon axial]] ye mui pequeinha, cerca de 4±5°.
== Atmosfera ==
Eesisten inda alguas andicaçones que sue superfice seia caliente i deba tenr ua fraca [[atmosfera]] i [[carambelo]]. La temperatura mássima al meidie fui stimada an cerca de -38 °C an 5 de Maio de 1991.<ref>O. Saint-Pé ''Ceres surface properties by high-resolution imaging from earth'', Icarus, vol. 105 pp. 271 (1993).</ref> Tenendo an cunta la çtáncia al Sol, la temperatura mássima deberá atingir -34 °C ne l [[periélio]]. Un die an Ceres ye pouco mais de nuobe horas terrestres.
{{Ref-section}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Colonizaçon de Ceres]]
== {{Lhigaçones sternas}} ==
[[Catadorie:Planetas Nanos]]
[[Catadorie:Sistema solar]]
[[Catadorie:Ceres]]
h1i4qr6unrbwhf4etavkblvq2fyvnd5
Rial (moneda)
0
5442
106930
105716
2026-06-19T02:33:17Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
106930
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
{{Ber zambig| l praino de stabelizaçon eiquenómica|Praino Rial| l'antiga moneda brasileira homónima|Réis|l'antiga moneda pertuesa homónima|Rial (moneda pertuesa)}}
{{Anfo/Moneda
| nome = Rial
| nome_lhocal =
| eimaige_moneda = Real100a.jpg
| nomecódigo = <small>Nota de R$100 de la purmeira geraçon.</small>
| código ISO 4217 = BRL
| ousado = {{BRA}}
| anflaçon = 6,5%
| banco/anho = [http://www.bc.gob.br/ Banco Central de l Brasil 2011]
| super-ounidade =
| sub-ounidade = 1/100 Centabo
| númaro =
| simblo = R$
| plural = Riales
| monedas = R$ 0,01(raramente ancontrada),<br/> R$ 0,05, R$ 0,10, R$ 0,25, R$ 0,50 i R$ 1
| notas = R$ 1 (raramente ancontrada),<br /> R$ 2, R$ 5, R$ 10, R$ 20, R$ 50, R$ 100
| banco = [[Banco Central de l Brasil]]<br /><small>(http://www.bc.gob.br/)</small>
| site de l banco =
| fabricante = [[Casa de la Moneda de l Brasil]]<br /><small>(http://www.casadamoneda.gob.br)</small>
| site de l fabricante =
| }}
L '''rial''', ouficialmente '''rial brasileiro'''<ref>{{citar web |url=http://www.currency-iso.org/iso_index/iso_tables/iso_tables_a1.htm |títalo=Current currency & funds code list |acessodata=3 de fevereiro de 2012 | autor=SIX Interbank Clearing / Associação Suíça de Estardadização}}</ref>, ye la moneda corriente ne l [[Brasil]]. Passado sucessibas trocas monetárias ([[réis]], [[Cruzeiro (moneda)|cruzeiro]], [[cruzeiro nuobo]], [[Cruzado (BRC)|cruzado]], [[cruzado nuobo]], outra beç [[Cruzeiro (moneda)|cruzeiro]] i [[cruzeiro rial]]), l [[Brasil]] adotou l rial an 1 de júlio de [[1994]], que, aliado a la drástica queda de las taxas de [[anflaçon]], custituiu ua moneda stable pa l paíç. Fui amplantado ne l mandato de l persidente [[Itamar Franco]], sob l comando de l'anton [[menistro de la Fazenda]], [[Fernando Anrique Cardoso]], depuis eileito persidente de la República. Quando l Rial fui lhançado, an 1 de júlio, l menistro de la Fazenda yá era [[Rubenes Ricupero]], ua beç que FHC yá tenie saído para zeincumpabelizar-se i tener l dreito de se candidatar a la Persidente de la República.
L rial ye a 16º moneda mais negociada ne l mundo, ye la segunda mais negociada na América Lhatina i quarta mais negociada nas Américas.<ref>Monetary and Economic Department. "Foreign Exchange and Derivatives Market Activity in April 2010." ''Triennial Central Bank Survey''. Bank for International Settlements, 01 Sept. 2010. Web. 31 Oct. 2012. <http://www.bis.org/publ/rpfx10.pdf>. (em [[inglês]])</ref> Stima-se qu'hoije eisistan mais d'uito milhones de monedas perdidas de l rial.<ref>{{citar web|url=http://www1.folha.uol.com.br/colunas/fernandocanzian/755882-viva-o-real.shtml|titalo=Folha Online - Fernando Canzian - Viva o real! - 23/06/2010|publicado=www1.folha.uol.com.br|acessodata=[[6 de Maio]] de [[2011]]}}</ref>
== Stórico ==
Surgido dua cunjuntura de çcuntrole de l'anflaçon que geraba anstabelidade eiquenómica, pretendia-se ua moneda mais fuorte i merecedora de mais cunfiança de l que sues predecessoras, filhas d'outros prainos eiquenómicos que nun bingórun. L nome scolhido, "rial", coincide cul nome de la purmeira moneda de l Brasil (plural: réis), moneda essa outelizada pul ampério de Pertual an todas las sues quelónias.
La moneda fui criada pul [[Praino Rial]] an regime cambial fixo an relaçon a un cunjunto de monedas lhiderado pul [[dólar de ls Stados Ounidos]], ne l'ampeço cun aprossimadamente l mesmo balor qu'este radadeiro. Esto seneficaba que l rial tenie un teto i un piso prebiamente defenido para que l balor de la moneda flutuasse. Causo la cotaçon chegasse al teto, l [[Gobierno]] se cumprometie a bender dólares i forçar queda de cotaçon. L'amberso acuntecie quando la cotaçon atingie l piso. Assi i to, surprendendo muitos, l rial balorizou-se lhougo passado ser lhançado. Depuis dua cúrtio período de balorizaçon ne l final de [[1994]] i ampeço de [[1995]], quando rial chegou a baler 1,20 USD (cámbio comercial, 31 de márcio de 1995), l cuntrole de l Banco Central resultou na nua zbalorizaçon gradual de la moneda, de 1 R$ : 1 USD an [[1995]] para cerca de 1,2 : 1 ne l final de [[1998]].<ref name=IEAcamb/>
An janeiro de [[1999]], antretanto, la crise financeira decorrida de la crise financeira asiática an 1997, de la quebra de la Rússia an [[1998]], i de la crise financeira argentina, lhebou l [[Banco Central de l Brasil]] a abandonar l modelo de cámbio semi-fixo i a deixar l cámbio flutuar lhibremente. La súbita [[zbalorizaçon de l rial de 1999|zbalorizaçon de l rial ne l'ampeço de 1999]], de 1,2 : 1 para quaije 2,0 : 1 marcou la fin de l'absoluta prebesibelidade de l cámbio.<ref>DIEESE (2000) [http://www.dieese.org.br/esp/cambio/cambio.xml Um Ano de Desvalorização do real] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825012330/http://www.dieese.org.br/esp/cambio/cambio.xml |date=2011-08-25 }}</ref> Antre [[1999]] i [[2003]] l cámbio eiboluiu de maneira eirregular mas giralmente ne l sentido de zbalorizaçon, atingindo la cotaçon mínima de 3,9 R$ : 1 USD ne l final de [[2002]]. An seguida la tendéncia giral se ambertiu, i an [[2006]] l cámbio habie retornado al patamar de 2,2 : 1. Zde essa época l cámbio ten flutuado al redror de 2 reales para 1 dólar.<ref name=IEAcamb>IEA (2006) [http://www.iea.sp.gov.br/out/verTexto.php?codTexto=8984 As Mudanças no Câmbio e nos Juros, Brasil, 1994-2006]. Acessado em 2010-02-04.</ref>
===Purmeira família===
Las notas de la purmeira família de 10,20,50 i 100 nun son mais porduzidas pula [[Casa de la Moneda de l Brasil|Casa de la Moneda]] mas cuntinan sendo bálidas.
{|class="wikitable" style="text-align:center"
!Anberso
!Reberso
!Balor
!Çcriçon
!Circulaçon
|-
|[[Fexeiro:Real001a.jpg|200px]]
|[[Fexeiro:Real001r.jpg|200px]]
| 1 rial
|align=left|''Frente'': [[Efígie de la República]], anterpretada cumo ua [[scultura]].<br />''Berso'': [[Beisa-flor]]<br /> ''Dimensones'': 140 x 65 mn.
|[[1994]]-[[2009]]<ref>{{Citar web |url=http://www.conesulnews.com.br/leitura.php?can_id=4&id=58387 |títalo=Lançada em 1994, nota de um real sairá de circulação|autor= [[Conesul News]]|data= 6 de julho de 2006|acessodata=23 de fevereiro de 2011}}</ref>
|-
| [[Fexeiro:Real02.jpg|200px]]
| [[Fexeiro:Real02r.jpg|200px]]
| 2 reales
|align=left|''Frente'': [[Efígie de la República]], anterpretada cumo ua [[scultura]].<br />''Berso'': [[Tartarua|Tartarua de peine]]<br /> ''Dimensones'': 140 x 65 mn.
|[[2001]]-atual
|-
| [[Fexeiro:Real05.jpg|200px]]
| [[Fexeiro:Real05r.jpg|200px]]
|align=center|5 reales
|align=left|''Frente'': [[Efígie de la República]], anterpretada cumo ua [[scultura]].<br />''Berso'': [[Ardeidae|Garça]]<br /> ''Dimensones'': 140 x 65 mn.
|align=center|[[1994]]-atual
|-
| [[Fexeiro:Real010.jpg|200px]]
| [[Fexeiro:Real010r.jpg|200px]]
|10 reales
|align=left|''Frente'': [[Efígie de la República]], anterpretada cumo ua [[scultura]].<br />''Berso'': [[Arara]]<br /> ''Dimensones'': 140 x 65 mn.
|[[1994]]-[[2012]]<ref>{{Citar web |url=http://economia.uol.com.br/ultimas-noticias/redacao/2012/07/23/banco-central-lanca-hoje-novas-cedulas-de-r-10-e-r-20-veja.jhtm |títalo=Banco Central lança hoje novas cédulas de R$ 10 e R$ 20|autor= [[UOL]]|data= 23 de julho de 2012|acessodata=23 de julho de 2012}}</ref>
|-
| [[Fexeiro:Real020.jpg|200px]]
| [[Fexeiro:Real020r.jpg|200px]]
|20 reales
|align=left|''Frente'': [[Efígie de la República]], anterpretada cumo ua [[scultura]].<br />''Berso'': [[Mico-lhion-dourado]]<br /> ''Dimensones'': 140 x 65 mn.
|[[2002]]-[[2012]]<ref>{{Citar web |url=http://economia.uol.com.br/ultimas-noticias/redacao/2012/07/23/banco-central-lanca-hoje-novas-cedulas-de-r-10-e-r-20-veja.jhtm |títalo=Banco Central lança hoje novas cédulas de R$ 10 e R$ 20|autor= [[UOL]]|data= 23 de julho de 2012|acessodata=23 de julho de 2012}}</ref>
|-
|[[Fexeiro:Real050a.jpg|200px]]
|[[Fexeiro:Real050r.jpg|200px]]
|50 reales
|align=left|''Frente'': [[Efígie de la República]], anterpretada cumo ua [[scultura]].<br />''Berso'': [[Onça pintada]]<br /> ''Dimensones'': 140 x 65 mn.
|[[1994]]-[[2010]]
|-
|[[Fexeiro:Real100a.jpg|200px]]
|[[Fexeiro:Real100r.jpg|200px]]
|[[Nota de cien reales|100 reales]]
|align=left|''Frente'': [[Efígie de la República]], anterpretada cumo ua [[scultura]].<br />''Berso'': [[Garoupa]]<br /> ''Dimensones'': 140 x 65 mn.
|[[1994]]-[[2010]]
|}
=== Segunda família ===
Ne l die [[3 de febreiro]] de [[2010]], l Banco Central anunciou que lhançarie la segunda família de las notas de l rial. Las notas passaran a tener tamanhos defrentes, oumentando d'acuordo cul sou balor, para alhá de nuobos eilemientos de sigurança i marcas táteis an relebo. Las mudanças, segundo l BC, ocorrírun para deixar l rial ua moneda mais fuorte i sigura, preparando-la para demanda d'uso anternacional, debido al fortalecimiento de la [[eiquenomie brasileira]]<ref>[http://www1.folha.uol.com.br/folha/dinheiro/ult91u688662.shtml Folha Online - BC lança nova família de notas do real em tamanhos diferentes]</ref><ref>[http://oglobo.globo.com/economia/mat/2010/02/03/governo-lanca-as-novas-notas-do-real-915773794.asp O GLOBO Online - Governo lança as novas notas do real]</ref>. La moneda ampeçou a ser fabricada pula casa de la moneda an agosto de [[2010]]. Las notas de R$ 50,00 i de R$ 100,00 ampeçórun a circular ne l die 13 de dezembre de 2010. Las notas de R$20 i i R$10, entrórun an circulaçon a partir de [[23 de júlio]] de [[2012]], i las de R$5 i R$2 an 2013.<ref>[http://mynextzone.com/?p=5042 Novas cédulas do Real começam a ser fabricadas]</ref><ref name="brasileconomico">{{citar web |url= http://www.brasileconomico.com.br/noticias/banco-central-coloca-novas-notas-em-circulacao_95418.html|títalo= Banco Central coloca novas notas em circulação|acessodata= 10 de dezembro de 2010 |autor= Brasil Econômico |data= 10 de dezembro de 2010}}</ref>
{|class="wikitable" style="text-align:center"
!Anberso
!align=center|Balor
!align=center|Çcriçon
!align=center|Circulaçon
|-
| [[Fexeiro:Nova familia-2.jpg|200px]]
|align=center|[[Nota de dous reales|2 reales]]
|''Frente'': [[Efígie de la República]], anterpretada cumo ua [[scultura]].<br />''Berso'': [[Tartarua|Tartarua de peine]]<br /> ''Dimensones'': 121 x 65 mn.
|align=center|A partir de [[2013]]
|-
| [[Fexeiro:Nova familia-5.jpg|200px]]
|align=center|5 reales
|''Frente'': [[Efígie de la República]], anterpretada cumo ua [[scultura]].<br />''Berso'': [[Ardeidae|Garça]]<br /> ''Dimensones'': 128 x 65 mn.
|align=center|A partir de [[2013]]
|-
| [[Fexeiro:Nova familia-10.jpg|200px]]
|align=center|10 reales
|''Frente'': [[Efígie de la República]], anterpretada cumo ua [[scultura]].<br />''Berso'': [[Arara]]<br /> ''Dimensones'': 135 x 65 mn.
|align=center|[[2012]]-atual
|-
| [[Fexeiro:Nova familia-20.jpg|200px]]
|align=center|20 reales
|''Frente'': [[Efígie de la República]], anterpretada cumo ua [[scultura]].<br />''Berso'': [[Mico-lhion-dourado]]<br /> ''Dimensones'': 142 x 65 mn.
|align=center|[[2012]]-atual
|-
| [[Fexeiro:Nova familia-50.jpg|200px]]
|align=center|[[Nota de cinquenta reales|50 reales]]
|''Frente'': [[Efígie de la República]], anterpretada cumo ua [[scultura]].<br />''Berso'': [[Onça pintada]]<br /> ''Dimensones'': 149 x 70 mn.
|align=center|[[2010]]-atual
|-
| [[Fexeiro:Nova familia-100.jpg|200px]]
|align=center|100 reales
|''Frente'': [[Efígie de la República]], anterpretada cumo ua [[scultura]].<br />''Berso'': [[Garoupa]]<br /> ''Dimensones'': 156 x 70 mn.
|align=center|[[2010]]-atual
|}
=== Nota comemoratiba ===
An 22 d'abril de 2000 fui lhançada ua nota comemoratiba de 10 reales, cuntendo la [[efígie]] de [[Pedro Álbares Cabral]], l [[mapa]] "Tierra Braselis", un trecho de la carta de [[Cermeinho Baç de Camina]] i ua [[rosa de ls bentos]], para alhá de cinco naus de la spediçon de Cabral, eilemientos decoratibos d'azuleijos pertueses, lhinhas sinuosas i repersentaçones de la [[Cruç]] de la [[Orde de Cristo]], todos temas alusibos al [[Çcubrimiento de l Brasil]].<ref name="orlandini">{{citar web|url=http://www.ricardoorlandini.net/index.php/hoje_historia/ver/23279/e_lancada_no_brasil_uma_cedula_comemorativa_de_10_reais/1|data=24 de Abril de 2000|acessodata=27 de Novembro de 2012|titalo=É lançada no Brasil uma cédula comemorativa de 10 reais|autor=Ricardo Orlandini|publicação=sítio oficial}}</ref>
== Monedas ==
[[Fexeiro:Moedas do Real até 2010.jpg|thumb|350px|Segunda família de monedas de l rial.]]
Stan an circulaçon dues famílias de monedas de l rial, la purmeira eimitida de [[1994]] la [[1997]] ye to an [[aço inoxidable]] i la segunda ye cumpuosta de tipos defrenciados de [[metal]] i acabamiento para facelitar l'eidantificaçon.
La purmeira família ye cumpuosta dun anberso-padron, cuntendo l balor antre galhos de [[Lhoureiro|lhouro]] stelizados i l'anho de la cunhaige. L reberso ten la [[Efígie de la República]] al lhado de galho de [[Lhoureiro|lhouros]]. Ambaixo de l'alegoria hai l dístico "BRASIL", persente an todas las monedas zde l [[seclo XVII]].
Passado l'adoçon de l rial, na tentatiba de se facelitar l troco, fui colocada an circulaçon ne l die [[30 de setembre]] de [[1994]] la moneda de 25 centabos, anton inédita ne l Brasil, ua beç que ne ls padrones anteriores la moneda antermediária antre ls balores de 10 i 50 centabos tenie l balor de 20 centabos.
Ua de las curjidades desta moneda i que la çtaca de las demales ye l fato deilha tener un campo [[Heitágono|heitagonal]] anscrito na circunferéncia de la [[moneda]], para alhá de l'anberso l balor subre ua alegoria an óndias i reberso cula efígie repersentatiba de la República, lhadeada pula anscriçon "BRASIL".
Na parte anferior, hai l'anho de cunhaige.
Todas las monedas cuntinan an circulaçon, sceto las dun rial d'aço inoxidable, que fúrun retiradas an [[23 de dezembre]] de [[2003]] debido a alto índice de falsificaçones.
{|class="wikitable" style="text-align:center"
!Cara
!Corona
!Balor
!Çcriçon
|-
|rowspan=3|[[Fexeiro:Moeda de 1 real da 1ª geração (verso).png|100px]]
|[[Fexeiro:Moeda de 1 real da 1ª geração.png|100px]]
|1 centabo
|align=lheft|''Metal'': Aço inoxidable<ref name="Banco Central">{{citar web |url=http://www.bcb.gov.br/?MOEDAFAM1|títalo= 1ª família - aço inox|acessodata= 26 de novembro de 2010|autor= Banco Central do Brasil}}</ref> (borda lhisa).<br />''Anberso'': A la dreita, l'efígie repersentatiba de la República, lhadeada por repersentaçon stelizada de galho de lhouros. Na parte anferior, l'anscriçon "BRASIL".<br /> ''Reberso'': Anscriçon andicatiba de balor, lhadeada por galhos de lhouros. Ambaixo, ls dísticos "centabo" i l correspondente al anho de cunhaige.<br />
|-
|[[Fexeiro:Moeda de 5 centavos da primeira geração.png|100px]]
|5 centabos
|align=lheft|''Metal'': Aço inoxidable<ref name="Banco Central" /> (borda lhisa).<br />''Anberso'': A la dreita, l'efígie repersentatiba de la República, lhadeada por repersentaçon stelizada de galho de lhouros. Na parte anferior, l'anscriçon "BRASIL".<br /> ''Reberso'': Anscriçon andicatiba de balor, lhadeada por galhos de lhouros. Ambaixo, ls dísticos "centabos" i l correspondente al anho de cunhaige.<br />
|-
|[[Fexeiro:Moeda de 10 centavos da primeira geração (frente).png|100px]]
|10 centabos
|align=lheft|''Metal'': Aço inoxidable<ref name="Banco Central" /> (borda lhisa).<br />''Anberso'': A la dreita, l'efígie repersentatiba de la República, lhadeada por repersentaçon stelizada de galho de lhouros. Na parte anferior, l'anscriçon "BRASIL".<br /> ''Reberso'': Anscriçon andicatiba de balor, lhadeada por galhos de lhouros. Ambaixo, ls dísticos "centabos" i l correspondente al anho de cunhaige.<br />
ous: Hai ua eidiçon comemoratiba de l 50 anhos de la [[FAO]] para esta moneda
|-
|[[Fexeiro:Moeda de 25 centavos da primeira geração (verso).png|100px]]
|[[Fexeiro:Moeda de 25 centavos da primeira geração (frente).png|100px]]
|25 centabos
|align=lheft|''Metal'': Aço inoxidable<ref name="Banco Central" /> (borda lhisa).<br />''Anberso'': Ne l centro, l'efígie repersentatiba de la República, lhadeada pula anscriçon "BRASIL". Na parte anferior, dístico correspondente al anho de cunhaige.<br />''Reberso'': Lhinhas sinuosas de fondo dan çtaque al dístico correspondente al balor facial, seguido de l dístico "centabos".<br />''ous'': Hai ua eidiçon comemoratiba de l 50 anhos de la [[FAO]] para esta moneda.
|-
|rowspan=2|[[Fexeiro:Moeda de 1 real da 1ª geração (verso).png|100px]]
|[[Fexeiro:Moeda de 50 centavos da primeira geração.png|100px]]
|50 centabos
|align=lheft|''Metal'': Aço inoxidable<ref name="Banco Central" /> (borda lhisa).<br />''Anberso'': A la dreita, l'efígie repersentatiba de la República, lhadeada por repersentaçon stelizada de galho de lhouros. Na parte anferior, l'anscriçon "BRASIL".<br /> ''Reberso'': Anscriçon andicatiba de balor, lhadeada por galhos de lhouros. Ambaixo, ls dísticos "centabos" i l correspondente al anho de cunhaige.<br />
|-
|[[Fexeiro:Moeda de 1 Real da primeira geração.png|100px]]
|1 rial
|align=lheft|''Metal'': Aço inoxidable<ref name="Banco Central" /> (borda lhisa).<br />''Anberso'': A la dreita, l'efígie repersentatiba de la República, lhadeada por repersentaçon stelizada de galho de lhouros. Na parte anferior, l'anscriçon "BRASIL".<br /> ''Reberso'': Anscriçon andicatiba de balor, lhadeada por galhos de lhouros. Ambaixo, ls dísticos "rial" i l correspondente al anho de cunhaige. ''Ous.:'' Essa moneda saliu de circulaçon an [[23 de dezembre]] de [[2003]].<ref>{{citar web|url=http://www.bcb.gob.br/?RECOLHEMOEDA|titalo=Recolhimiento de la moneda de 1 rial d'aço inox|outor=Banco Central de l Brasil|acessodata=[[15 de júnio]] de [[2007]]}}</ref>
|}
A 2ª família tubo l zeinho scolhido pula populaçon an cuncurso rializado pul Banco Central i fui cuncebida pula [[Casa de la Moneda de l Brasil]]. Todas las monedas stan an circulaçon.
L'anberso segue un padron quemun a todas las monedas, cumpuosto de l balor i alegoria stelizada an aluson a la Bandeira Nacional. Ambaixo, ambaixo relebo, ye andicado l'anho de la cunhaige.
{|class="wikitable"
!Cara
!Corona
!Balor
!Çcriçon
|-
|align=center|[[Fexeiro:Moeda de 1 centavo da 2ª geração (verso).jpg|100px]]
|align=center|[[Fexeiro:Moeda de 1 centavo da 2ª geração.jpg|100px]]
|[[Moneda dun centabo de l rial|1 centabo]]
|align=left|''Metal'': Aço rebestido cun cobre (borda lhisa).<ref name="Banco Central 2">{{citar web |url=http://www.bcb.gov.br/?MOEDAFAM2|títalo=2ª família - aço inox|acessodata= 26 de novembro de 2010|autor= Banco Central do Brasil}}</ref><br /> ''Reberso'': [[Pedro Álbares Cabral]], nabegador pertués respunsable pul çcubrimiento de l Brasil, i carabela pertuesa.<br />''Ous.:'' La moneda dun centabo deixou de ser fabricada pula Casa de la Moneda de l Brasil an dezembre de [[2005]].{{Carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}
|-
|[[Fexeiro:Moeda de 5 centavos da 2ª geração (verso).png|100px]]
|[[Fexeiro:Moeda de 5 centavos da 2ª geração.png|100px]]
|[[Moneda de cinco centabos de l rial|5 centabos]]
|align=left|''Metal'': Aço rebestido cun cobre (borda lhisa).<ref name="Banco Central 2" /><br />''Reberso'': [[Joaquin José de la Silba Xabier|Tiradentes]], triángulo repersentando la bandeira de l mobimiento que benerie a ser coincido cumo [[Anconfidéncia Mineira]], atual bandeira de l stado de [[Minas Gerales]].
|-
|[[Fexeiro:Moeda de 10 centavos da 2ª geração (verso).png|100px]]
|[[Fexeiro:Moeda de 10 centavos da 2ª geração.png|100px]]
|10 centabos
|align=left|''Metal'': Aço rebestido cun bronze (borda serrilhada).<ref name="Banco Central 2" /><br />''Reberso'': Amperador [[Pedro I de l Brasil|D. Pedro I]] reproduzindo l fato stórico de l Grito de l Ipiranga, marco oufecial de la [[Andependéncia de l Brasil]], baseado na pintura la ólio de Pedro Américo, de posse de l Cungresso Nacional.
|-
|[[Fexeiro:Moeda de 25 centavos da 2ª geração (verso).png|100px]]
|[[Fexeiro:Moeda de 25 centavos da 2ª geração.png|100px]]
|lhign=center|25 centabos
|align=lheft|''Metal'': Aço rebestido cun bronze (borda serrilhada).<ref name="Banco Central 2" /><br />''Reberso'': Marechal [[Deodoro de la Fonseca]], 1º Persidente de l Brasil, i Armas Nacionales de la República de l Brasil.
|-
|[[Fexeiro:Moeda de 50 centavos da 2ª geração (verso).png|100px]]
|[[Fexeiro:Moeda de 50 centavos da 2ª geração.png|100px]]
|50 centabos
|align=lheft|''Metal'': 1998–2001: [[Cuproníquel]]<ref name="Banco Central 2" />; 2002–: [[Aço inoxidable]]<ref name="Banco Central 2" /> (ambas cun anscriçon na borda "ORDEM I PROGRESSO").<br />''Reberso'': [[Baran de l Riu Branco]], diplomata respunsable pula defeniçon de las frunteiras de l Brasil, i alegoria repersentando sou feito.
|-
|[[Fexeiro:Brasil coin 1 real-2.jpg|100px]]
|[[Fexeiro:Brasil coin 1 real.jpg|100px]]
|1 rial
|align=lheft|''Metal'': [[1998]]–[[2001]]: [[cuproníquel]] (núcleo) i [[alpaca (lhiga metálica)|alpaca]] (anielho)<ref name="Banco Central 2" />; [[2002]]–: [[aço inoxidable]] (núcleo) i aço rebestido de [[bronze]] (anielho) <ref name="Banco Central 2" />(ambas cun serrilha antermitente na borda).<ref name="Banco Central 2" /><br />''Reberso'': [[Efígie de la República]], anterpretada cumo ua [[scultura]], alegorias marajoaras i dístico "BRASIL".
Eesisten inda rebersos comemoratibos de la moneda de 1 rial:
1998: 50 anhos de la [[Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Houmanos]]; 2002: Centenário de nacimiento de l persidente [[Juscelino Kubitschek]]; 2005: 40 anhos de l [[Banco Central de l Brasil]]; 2012: Antrega de la [[Bandeira Oulímpica]].<br />
|}
=== Monedas comemoratibas ===
L rial ten bárias eimissones de monedas comemoratibas. Eilhas se debeden an dous tipos, de circulaçon quemun i speciales an stojo, buoltada para colecionadores.
{|class="wikitable" style="margin:outo"
|-
!align=center|Eimaige
!align=center|Balor
!align=center|Anho
!align=center|Metal
!align=center|Acabamiento
!align=center|Tema
|-
!align=center|
|align=center|2 reales
|align=center|1994
|align=lheft|[[Prata]] 925
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|300 anhos de la Casa de la Moneda
|-
!align=center|
|align=center|4 reales
|align=center|1994
|align=lheft|[[Prata]] 925
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|Tetracampeonato de Futebol
|-
!align=center|
|align=center|20 reales
|align=center|1994
|align=lheft|[[Ouro]] 900
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|Tetracampeonato de Futebol
|-
!align=center|
|align=center|3 reales
|align=center|1995
|align=lheft|[[Prata]] 925
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|30 anhos de l [[Banco Central de l Brasil]]
|-
!align=center|
|align=center|10 centabos
|align=center|1995
|align=lheft|[[Aço inoxidable]]
|align=lheft|Circulaçon quemun
|align=lheft|50 anhos de la [[FAO]]
|-
!align=center|
|align=center|25 centabos
|align=center|1995
|align=lheft|[[Aço inoxidable]]
|align=lheft|Circulaçon quemun
|align=lheft|50 anhos de la [[FAO]]
|-
!align=center|
|align=center|2 reales
|align=center|1995
|align=lheft|[[Prata]] 925
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|Houmenaige la [[Ayrton Senna]]
|-
!align=center|
|align=center|20 reales
|align=center|1995
|align=lheft|[[Ouro]] 900
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|Houmenaige la [[Ayrton Senna]]
|-
!align=center|
|align=center|3 reales
|align=center|1997
|align=lheft|[[Prata]] 925
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|Centenário de la Cidade de [[Guapo Hourizonte]]
|-
!align=center|
|align=center|1 rial
|align=center|1998
|align=lheft|[[Alpaca (lhiga metálica)|Alpaca]] i<br />[[cuproníquel]] (bimetálica)
|align=lheft|Circulaçon quemun
|align=lheft|50 anhos de la [[Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Houmanos]]
|-
|align=center|[[Fexeiro:MOEDAS COMEMORATIVAS DOS 500 ANOS DO BRASIL - 1.gif|100px]]
|align=center|5 reales
|align=center|2000
|align=lheft|[[Prata]] 999
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|500 anhos de l [[çcubrimiento de l Brasil]]
|-
!align=center|
|align=center|20 reales
|align=center|2000
|align=lheft|[[Ouro]] 900
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|500 anhos de l çcubrimiento de l Brasil
|-
|align=center|[[Fexeiro:Moeda de 1 Real - Comemorativa do centenário de Juscelino kubitschek.png|100px]]
|align=center|1 rial
|align=center|2002<ref name="JK BC">{{citar web |url=http://www.bcb.gov.br/htms/mecir/mcomemor/MCbimJK.asp?idpai=MOEDAREL |títalo=MOEDA DE CIRCULAÇÃO COMUM COMEMORATIVA DO CENTENÁRIO DE JUSCELINO KUBITSCHEK DE OLIVEIRA|acessodata= 26 de novembro de 2010|autor= Banco Central do Brasil}}</ref>
|align=lheft|Aço inoxidable (núcleo) i<br /> aço rebestido de bronze (anielho)<ref name="JK BC" />
|align=lheft|Circulaçon quemun<ref name="JK BC" />
|align=lheft|Centenário de [[Juscelino Kubitschek]]<ref name="JK BC" />
|-
!align=center|
|align=center|2 reales
|align=center|2002
|align=lheft|[[Prata]] 999
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|Centenário de [[Juscelino Kubitschek]]
|-
!align=center|
|align=center|20 reales
|align=center|2002
|align=lheft|[[Ouro]] 900
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|Centenário de [[Juscelino Kubitschek]]
|-
!align=center|
|align=center|5 reales
|align=center|2002
|align=lheft|[[Prata]] 999
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|Pentacampeonato Mundial Futebol
|-
!align=center|
|align=center|20 reales
|align=center|2002
|align=lheft|[[Ouro]] 900
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|Pentacampeonato Mundial de Futebol
|-
!align=center|
|align=center|2 reales
|align=center|2002
|align=lheft|[[Prata]] 999
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|Centenário de [[Carlos Drummond de Andrade]]
|-
!align=center|
|align=center|20 reales
|align=center|2002
|align=lheft|[[Ouro]] 900
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|Centenário de [[Carlos Drummond de Andrade]]
|-
!align=center|
|align=center|2 reales
|align=center|2003
|align=lheft|[[Prata]] 999
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|Centenário de [[Ary Barroso]]
|-
!align=center|
|align=center|20 reales
|align=center|2003
|align=lheft|[[Ouro]] 900
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|Centenário de [[Ary Barroso]]
|-
!align=center|
|align=center|2 reales
|align=center|2003
|align=lheft|[[Prata]] 925
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|Centenário de [[Candido Portinari]]
|-
!align=center|
|align=center|2 reales
|align=center|2004
|align=lheft|[[Prata]] 925
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|Centenário de la [[FIFA]]
|-
!align=center|
|align=center|20 reales
|align=center|2004
|align=lheft|[[Ouro]] 900
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|Centenário de la [[FIFA]]
|-
|align=center|[[Fexeiro:Moeda de 1 Real - Comemorativa de 40 anos do Banco Central.png|100px]]
|align=center|1 rial
|align=center|2005<ref name="40 BC">{{citar web |url=http://www.bcb.gov.br/htms/mecir/mcomemor/MCbim40bc.asp?idpai=MOEDAREL |títalo= MOEDA DE CIRCULAÇÃO COMUM COMEMORATIVA DOS 40 ANOS DO BANCO CENTRAL DO BRASIL|acessodata= 26 de novembro de 2010|autor= Banco Central do Brasil}}</ref>
|align=lheft|Aço inoxidable (núcleo) i<br /> aço rebestido de bronze (anielho)<ref name="40 BC" />
|align=lheft|Circulaçon quemun<ref name="40 BC" />
|align=lheft|40 anhos de l [[Banco Central de l Brasil]]<ref name="40 BC" />
|-
!align=center|
|align=center|2 reales
|align=center|2006
|align=lheft|[[Prata]] 925
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|100 anhos de l bo de l [[14-bis]]
|-
|align=center|[[Fexeiro:MOEDA COMEMORATIVA DOS XV JOGOS PAN-AMERICANOS RIO 2007.jpg|100px]]
|align=center|2 reales
|align=center|2007
|align=lheft|[[Cuproníquel]]
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|XB eidiçon de ls [[Jogos Pan-Amaricanos]]
|-
!align=center|
|align=center|5 reales
|align=center|2007
|align=lheft|[[Prata]] 925
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|XB eidiçon de ls [[Jogos Pan-Amaricanos]]
|-
!align=center|
|align=center|5 reales
|align=center|2008
|align=lheft|[[Prata]] 925
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|200 de la chegada de la Família Rial al Brasil
|-
|align=center|[[Fexeiro:MOEDA COMEMORATIVA DO CENTENÁRIO DA IMIGRAÇÃO JAPONESA NO BRASIL.JPG|100px]]
|align=center|2 reales
|align=center|2008
|align=lheft|[[Cuproníquel]]
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|100 anhos de l'eimigraçon japonesa ne l Brasil
|-
!align=center|
|align=center|5 reales
|align=center|2010
|align=lheft|[[Prata]]
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft|Copa de l Mundo de la África de l Sul
|-
|align=center|[[Fexeiro:MOEDA COMEMORATIVA DE BRASÍLIA - PATRIMÔNIO DA HUMANIDADE - UNESCO.jpg|100px]]
|align=center|5 reales<ref name="Brasília 2010">{{citar web |url=http://www.bcb.gov.br/htms/mecir/mcomemor/MCbrasilia.asp?idpai=MOEDAREL|títalo=MOEDA COMEMORATIVA DE BRASÍLIA - PATRIMÔNIO DA HUMANIDADE - UNESCO |acessodata= 30 de novembro de 2010|autor= Banco Central do Brasil}}</ref>
|align=center|2010<ref name="Brasília 2010" />
|align=lheft|[[Prata]] 925/1000<ref name="Brasília 2010" />
|align=lheft|''Prof''<ref name="Brasília 2010" />
|align=lheft|50 anhos de l'einouguraçon de [[Brasília]]<ref name="Brasília 2010" />
|-
!align=center|
|align=center|5 reales
|align=center|2011
|align=lheft|[[Prata]]
|align=lheft|''Prof''
|align=lheft| 300 anhos de la cidade de Ouro Negro
|}
Para alhá de monedas comemoratibas, la casa de la moneda amprimiu até agora ua série comemoratiba de notas solo.
{|class="wikitable"
|-
!align=center|Anberso
!align=center|Berso
!align=center|Balor
!align=center|Anho
!align=center|Material
!align=center|Çcriçon
|-
|align=center|
|align=center|
|align=center|[[Nota comemoratiba de dieç reales|10 reales]]
|align=center|[[2000]]
|align=center|[[Polímero]] ([[plástico]])
|align=lheft|'''Frente''': [[Efígie]] de [[Pedro Álbares Cabral]], çcubridor de l [[Brasil]].<br />'''Reberso''': Berson stelizada de l mapa de l Brasil, cun quadros ressaltando la pluralidade étnica i cultural de l paíç
|}
== Cumberson para monedas anteriores ==
Puode-se tener ua eideia de l'heiperinflaçon brasileira al cumberter l rial (atual) pa l rial de la época de l Ampério: 1 rial atual serie eiquibalente a 2750 (cumberson para cruzeiro rial) x 1000 (cumberson para cruzeiro) x 1 (cumberson para cruzado nuobo) x 1000 (cumberson para cruzado) x 1000 (cumberson para cruzeiro nuobo) x 1000 (cumberson para cruzeiro) x 1000 (cumberson para rial) = <u>2.750.000.000.000.000.000</u> ('' dous [[quintilhon|quintilhones]] i 750 [[quatrilhon|quatrilhones]]'') de réis ó <u>2.750.000.000.000:000$000</u> ('' dous [[trilhones]] i 750 [[bilhones]] de cuntos de réis'').
{{Refréncias}}
== {{Lhigaçones sternas}} ==
{{commonscat|Money of Brazil}}
* {{Link||2=http://www.bcb.gov.br/?CEDMOED|3=Banco Central de l Brasil: notas i monedas}}
[[Catadorie:Rial (moneda)|Rial]]
gpffz0g94rfm3ppargdg72snlzpmoeq
Lagos
0
5477
106919
104349
2026-06-18T21:28:40Z
Sa~eswiki
11709
/* Cultura i eibentos */
106919
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
{{geocoordenadas|37_06_00_N_08_40_00_W_type:adm2nd_region:PT|37° 06' N 08° 40' O}}
{{Anfo/Munecípio de Pertual
|munecípio = Lagos
|eimaige_brason = LGS.png
|eimaige_bandeira = Pt-lgs1.png
|eimaige_geral =Centro_de_Lagos.png
|lhegenda = Centro histórico
|eimaige_lhocalizaçon = LocalLagos.svg
|gentílico = Lacobrigense
|region = [[Algarve]]
|subregion = [[Algarve]]
|çtrito = [[Distrito de Faro|Faro]]
|porbíncia = [[Algarve]]
|ária = 212.84
|populaçon = 31048
|data = 2011<ref name="ine2011">[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0] Censos 2011</ref>
|freguesies = 6
|persidente = Júlio Barroso
|fundaçon = c. [[1255]]
|ourago = [[São Gonçalo de Lagos]]
|feriado = [[27 de Outubro]]
|codpostal = 8600
|url_cm = Praça do Município
8600-293 Lagos
|url_oufecial = [http://www.cm-lagos.pt/ www.cm-lagos.pt/]
|url_email = [mailto:expediente.geral@cm-lagos.pt expediente.geral@cm-lagos.pt]
}}
'''Lagos''' ye ua [[cidade]] [[Pertual|pertuesa]] ne l [[Çtrito de Faro]], region i sub-region de l [[Algarbe]], sede de [[cunceilho]], cun 31 048 habitantes ne l munecípio. La cidade an si ten ua populaçon d'aprossimadamente 22 000 pessonas.
Queda ne l Barlabento, la zona oucidental de l Algarbe.
Ye ua cidade stórica ([[Çcubrimientos Pertueses]]) i turística (praias i bida noturna). La maiorie de la populaçon reside na periferie de la cidade, percurando oubter guapa paisaige pa l mar ó pa la Serra de Monchique i trabalha, na sue grande maiorie, na andústria turística. L'anterior de la cidade ye antigo i praticamente to pedonal, ouferecendo als turistas las delícias de ls buns restourantes, bares, cafés, i als habitantes las mais dibersas possibelidades comerciales.
Ye ua de las cidades mais bejitadas ne l Algarbe debido a la sue beleza, a la grande cantidade de praias, bares, houteles i restourantes que çpone.
{| {{prettytable1|center}}
! colspan="10" | Populaçon de l cunceilho de Lagos (1801 – 2011)
|- bgcolor="#C0C0C0"
| align="center" | [[1801]]
| align="center" | [[1849]]
| align="center" | [[1900]]
| align="center" | [[1930]]
| align="center" | [[1960]]
| align="center" | [[1981]]
| align="center" | [[1991]]
| align="center" | [[2001]]
| align="center" | [[2011]]
|-
| align="center" | 9 789
| align="center" | 11 012
| align="center" | 13 937
| align="center" | 16 210
| align="center" | 17 060
| align="center" | 19 700
| align="center" | 21 526
| align="center" | 25 398
| align="center" | 31 048
|}
==Stória==
[[Image:Boa_Esperança_Caravel_-_Lagos,_Portugal.jpg|thumb|left|200px|Réplica da caravela Boa Esperança]]
La purmeira localidade na region de Lagos, chamada de ''Lacobriga'' ó Lacóbriga, fui fundada cerca de 2000 anhos antes de l Nacimiento de [[Cristo]] puls [[cunhos]].<ref>Paula, p. 21</ref>
Esta localidade fui, por bias desso, acupada por [[Cartago|Cartagineses]], [[Ampério Romano|Romanos]], pobos bárbaros, [[muçulmanos]] i finalmente reconquistada puls [[crestianos]] ne l [[Seclo XIII]].<ref>Cardo, 1998:44</ref>
Debido a la sue localizaçon i amportança eiquenómica, tornou-se un punto central pa ls [[Çcubrimientos Pertueses]], a partir de l [[Seclo XV]]; an [[1573]], fui eilebada la cidade pul rei [[D. Sabastian]], passando a ser la capital de l [[Reino de l Algarbe]], posiçon que mantebe durante l [[Domínio Filipino]]. An 1755, quando fui debastada pul [[tsunami]] que tamien debastou Lisboua, la capital probisória passou para Loulé i depuis para Faro adonde inda se mantén.. Ne l [[Seclo XIX]], participou atibamente nas [[Guerra Peninsular|Ambasones Francesas]] i na [[Guerra Cebil Pertuesa (1828-1834)|Guerra Cebil Pertuesa]]<ref>Paula, 1992:78</ref>, tenendo cunseguindo retomar algua amportança eiquenómica, cula antroduçon de las purmeiras andústrias a partir de meados de l seclo.
Passado la [[Segunda Guerra Mundial]] i até als finales de l [[Seclo XX]], assistiu-se a ua gradual reduçon de la capacidade andustrial i a un oumiento de l turismo, tornando-se la percipal atebidade eiquenómica ne l Cunceilho.<ref>Coutinho, 2008:83</ref>
==Admenistraçon pública==
=== Debison admenistratiba ===
Ye sede dun [[munecípio]] cun 212,84 Km² de ária i 31 048 habitantes (2011<ref>{{citar web|url=http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_andicadores&andOcorrCod=0005889&cuntesto=pi&selTab=tab0 Censos 2011|títalo=censos 2011}}</ref>), subdebidido an 6 [[freguesie]]s. L munecípio ye lemitado la norte pul munecípio de [[Monchique]], la leste por [[Portimon]], l'oeste por [[Bila de l Bispo]], la noroiste por [[Aljezur]] i la sul ten litoral ne l [[ouceano Atlántico]].
===Orgones Outárquicos===
La [[Assemblé Municipal]] de Lagos, ne l mandato [[2009]]-[[2013]], ye presidida por Paulo José Dies Morgado;<ref>{{citar web |url=http://www.cm-lagos.pt/portal_autarquico/lagos/v_pt-PT/menu_municipe/orgaos_autarquicos/assembleia_municipal/constituicao/|títalo=Orgãos Autárquicos-Assembleia Municipal: Constituição |acessodata=27 de Julho de 2010|publicado=Câmara Municipal de Lagos}}</ref> l persidente de la [[Cámara Municipal de Lagos]] ye Júlio José Monteiro Barroso, i l lugar de bice-Persidente ye acupado por Marie Joaquina Batista Quintanes de Matos.<ref>{{citar web |url=http://www.cm-lagos.pt/portal_autarquico/lagos/v_pt-PT/menu_municipe/orgaos_autarquicos/camara_municipal/executivo/Composi%C3%A7%C3%A3o/ |títalo=Orgãos Autárquicos-Câmara Municipal-Executivo: Constituição |acessodata=27 de Julho de 2010|publicado=Câmara Municipal de Lagos}}</ref>
La maior parte de ls serbícios admenistratibos ancontra-se debedida antre l'eidifício Paços de l Cunceilho Seclo XXI, l nuobo Eidifício de la Cámara situado a l'antrada de Lagos i las Ouficinas Municipales na localidade de l [[Chenicato]]; la Assemblé Municipal ancontra-se sedeada ne l'antigo eidifício de ls Paços de l Cunceilho.<ref>{{citar web |url=http://www.cm-lagos.pt/portal_autarquico/lagos/v_pt-PT/menu_municipe/orgaos_autarquicos/camara_municipal/organograma/localizacao_servicos/|títalo=Orgãos Autárquicos-Câmara Municipal-Organograma: Localização de Serviços |acessodata=27 de Julho de 2010|publicado=Câmara Municipal de Lagos}}</ref>
==Bista panorámica de Lagos==
{{wide image|Lagos_2_copy.jpg|2000px|}}
[[File:Lagos at sunset.jpg|thumb|right|Lagos at sunset]]
Las freguesies de Lagos son las seguintes:
* [[Baran de San João]]
* [[Bensafrin]]
* [[Luç (Lagos)|Luç]]
* [[Odiáxere]]
* [[Santa Marie (Lagos)]]
* [[San Sabastian (Lagos)]]
== Património, cultura i çporto==
[[File:Lagos - Monumento aos Mortos da Grande Guerra.JPG|thumb|]]
===Cultura i eibentos===
Ls percipales eibentos ne l munecípio son l Banho 29 (ne l die 29 de Agosto), ua manifestaçon cultural ne l Cales de la Solarie qu'anclui ua reconstituiçon de ls antigos hábitos balneares,<ref>{{citar web |url=http://www.cm-lagos.pt/portal_autarquico/lagos/v_pt-PT/menu_turista/turismo/festas_feiras_outros/festas/0040.htm |títalo=Turismo-Feiras, Festas e Outros Eventos-Festas:Festa do Banho 29 |acessodata=27 de Julho de 2010|publicado=Câmara Municipal de Lagos}}</ref> i l Festibal de ls Çcubrimientos, que recorda usos i questumes de ls Seclos [[Seclo XV|XV]] i [[Seclo XVI|XVI]].<ref>{{citar web |url=http://www.cm-lagos.pt/portal_autarquico/lagos/v_pt-PT/menu_turista/turismo/festas_feiras_outros/festas/0045.htm |títalo=Turismo-Feiras, Festas e Outros Eventos-Festas:Festival dos Descobrimentos |acessodata=27 de Julho de 2010|publicado=Câmara Municipal de Lagos}}</ref>
La moderna marina de Lagos (cun 460 lugares para ambarcaçones) juntamente cula sue puonte liebadiça, tornou-se nun centro amportante para biajantes de longa çtáncia. Lagos ten dibersas atebidades culturales, adonde muitas tradiçones locales son celebradas que ban zde l'arquitetura até a la época de ls çcubrimientos. La bida noturna i fiestas tornórun-se tamien nun punto de refréncia de la cidade.
===Património===
Debido a la sue longa stória, l Cunceilho apersenta einúmaros andícios físicos i culturales, que recordan bárias épocas de la stória de Lagos, ls percipales agentes i ls acuntecimientos mais marcantes. Antre estes bruxedos, puoden ser eidantificados alguns monumientos mais amportantes, que persenciórun ó fúrun mesmo palco destes acuntecimientos:[[File:Santa Maria church by night.jpg|thumb|Santa Maria church by night]]
* Eigreija Paroquial de Santa Marie de Lagos
* [[Eigreija de Santo António (Lagos)|Eigreija de Santo António]] Belíssema cula sue talha dourada
* [[Eigreija de San Sabastian (Lagos)|Eigreija de San Sabastian]]
* [[Castielho de Lagos|Castielho de ls Gobernadores]]
* [[Fuorte de la Punta de la Bandeira|Fuorte de Nuossa Senhora de la Peinha de Fráncia ó de la Punta de la Bandeira]]
* Antigo eidifício de ls Paços de l Cunceilho de Lagos
* [[Mercado Municipal de la Abenida de Lagos|Mercado Municipal de la Abenida]]
* [[Eigreija de Nuossa Senhora de l Carmo (Lagos)|Eigreija i Cumbento de Nuossa Senhora de l Carmo]]
* Ruínas de l'antiga cidade de Lacobriga, ne l Monte Molion
* Muralhas, puortas i baluartes de la segunda linha de muralhas de Lagos
[[File:North end of Rua 25 de Abril, Lagos.jpg|thumb|Lagosalgarve2]]
===Percipales personaiges stóricas de Lagos ===
* [[Dr. José Reis]] (1º médico geriatra pertués)
* [[Gil Eanes]] (nabegador pertués de l seclo XV)
* [[Júlia Barroso]] (atriç, cantora i porsora pertuesa)
* [[Júlio Dantas]] (médico, poeta, jornalista, político, diplomata i dramaturgo pertués)
* [[Lançarote de Freitas]] (nabegador i comerciante pertués de l seclo XV)
* [[San Gonçalo de Lagos]] (beato pertués, de la [[Orde de Santo Agostico]], naciu i bibeu antre ls seclo XIV i XB)
* [[Soeiro de la Cuosta]] (nabegador pertués i un de ls ''12 de [[Anglaterra]]'' - semilendairos heiroles cujo eipisódio fui narrado ne ls [[Lusíadas]])
* [[Marie de Fátima Brabo]] (Cantora pertuesa)
== Geminaçones ==
L cunceilho de Lagos ye geminado culas seguintes cidades:
* {{flagicon|Spain}} '''[[Palos de la Frontera]]''', [[Andaluzia]], [[Espanha]]
* {{flagicon|Spain}} '''[[Vélez-Málaga]]''', [[Andaluzia]], [[Espanha]]
* {{flagicon|Mozambique}} '''[[Ilha de Moçambique]]''', [[Nampula (província) |Nampula]], [[Moçambique]]
* {{flagicon|Western Sahara}} '''[[Bojador]]''', [[Laâyoune-Boujdour-Sakia El Hamra]], [[Saara Ocidental]]
* {{flagicon|Indonesia}} '''[[Sikka (regência)| Sikka]]''', [[Sonda Oriental]], [[Indonésia]]
* {{flagicon|South Africa}} '''[[Distrito de Ugu| Ugu]]''', [[KwaZulu-Natal]], [[África do Sul]]
* {{flagicon|France}} '''[[Lagos (Pirineus Atlânticos)| Lagos]]''', [[Pirineus Atlânticos]], [[França]]
* {{flagicon|Mexico}} '''[[Lagos de Moreno]]''', [[Jalisco]], [[México]]
* {{flagicon|Senegal}} '''[[Gorée]]''', [[Dakar (região)| Dakar]], [[Senegal]]
* {{flagicon|Greece}} '''[[Lagos (Grécia)| Lagos]]''', [[Xanthi (unidade regional)| Xanthi]], [[Portugal]] (Municipalidade de [[Abdera (municipalidade) | Abdera]])
==Caraterizaçon geográfica==
=== Praias ===
[[Image:Dona_Ana_Beach_Lagos_Algarve_Portugal.png|thumb|right|220px|Praia da Dona Ana.]]
* Meia Praia
* Praia de la Patata
* Praia de ls Studantes
* Praia de l Pinhon
* Praia de la [[Dona Ana]]
* Praia de l Camilo
* Praia de ls Pinheiros
* Praia Grande
* Praia de la [[Punta de la Piadade]]
* Praia de l Barranco Martico
* Praia de l Canheiro
* Praia de l Porto de Muolas
* [[Praia de la Luç]]
==Eiquenomie i trasportes==
===Trasportes===
La cidade de Lagos ye serbida, la nible rodobiairo, pula outo-strada [[A22 (outoestrada)|A 22]] (antre Lagos i [[Castro Marin]]), pula [[EN120|EN 120]] (antre Lagos i [[Sines]]) i pula [[EN125|EN 125]].
L percipal meio de trasporte público ne l cunceilho ye [[La Óndia]], ua rede de carreiras que liga todas las percipales localidades, i efetua l trasporte antre bários puntos de Lagos.
La nible ferrobiairo, Lagos ye ua staçon treminal de la [[Linha de l Algarbe]].
===Eiquenomie===
[[Image:Marina_de_Lagos.jpg|thumb|right|220px|Marina de Lagos]]
A la semelhança de bárias localidades costeiras Pertuesas, Lagos siempre tubo ua grande prossimidade cul mar, i zde tiempos mui çtantes, la pesca fui l'atebidade mais amportante i ua de las únicas fuontes de rendimiento pa la populaçon. An meados de l [[Seclo XIX]], la cidade tornou-se nun centro d'andústria cunserbeira, tornando-se ne l percipal meio de sustentabelidade de la cidade. A partir de la [[Década de 1960]], la percipal atebidade eiquenómica passou a ser l turismo, ancentibado pulas praias i clima atratibos, ua cuosta única (chamada cumo cuosta D'Ouro, debido a a quelor quaije dourada de las peinhas), la gastronomie i l patrimonho stórico.
=={{Bibliografie}}==
*{{Citar libro|nome=Rui Mendes|sobrenome=Paula|títalo=Lagos|subtítalo=Evolução Urbana e Património|léngua=|eidiçon=|local=Lagos|editora=Câmara Municipal de Lagos|ano=1992|páginas=392|volumes=|volume=|id=ISBN 9789729567629}}
*{{Citar libro|nome=Mário|sobrenome=Cardo|títalo=Lagos Cidade|subtítalo=Subsídios para uma Monografia|léngua=|eidiçon=|local=Lagos|editora=Grupo dos Amigos de Lagos|ano=1998|páginas=80|volumes=|volume=|id=}}
*{{Citar libro|nome=Valdemar|sobrenome=Coutingo|títalo=Lagos e o Mar Através dos Tempos|local=Lagos|editora=Câmara Municipal de Lagos|ano=2008|páginas=95}}
=={{Ligaçones sternas}}==
{{commonscat|Lagos, Portugal}}
* [http://www.luzcar.com/Lagos_c200.aspx Artigo sobre Lagos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722040137/http://www.luzcar.com/Lagos_c200.aspx |date=2010-07-22 }}
* [http://www.isupportlagos.com I Support Lagos/ Eu Apoio Lagos: The community web portal of information and news of Lagos in English, Portugal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202120921/http://isupportlagos.com/ |date=2011-02-02 }}
* {{Link||2=http://www.cm-lagos.pt/ |3=Página oficial da Câmara Municipal de Lagos}}
* {{Link||2=http://www.cm-lagos.com/ |3=Balcão virtual da Câmara Municipal de Lagos}}
* {{Link||2=http://www.am-lagos.com/ |3=Página oficial da Assembleia Municipal de Lagos}}
* {{Link||2=http://www.aonda.pt/ |3=Página oficial do serviço de transportes municipal A Onda}}
==Refréncias==
<references/>
[[Catadorie:Munecípios de Pertual]]
ffhhtutrtorvphczkxcwkb9hzj5fnfz
Centro Federal de Eiducaçon Tecnológica Celso Suckow da Fonseca
0
5582
106924
103233
2026-06-19T00:41:42Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
106924
wikitext
text/x-wiki
[[File:Cefetentrada.jpg|right|300px|thumb|Antrada de l'ounibersidade]]
L '''Centro Federal de Eiducaçon Tecnológica Celso Suckow da Fonseca''' ('''Cefet-RJ''') ye ua outarquia federal brasileira, binculada al Menistério de la Eiducaçon, qu'ouferece cursos d'ansino médio, ansino técnico, graduaçon, pós-graduaçon strito sensu i lato sensu, cuntemplando tamien, de forma andissociada, l'ansino, la pesquisa i la stenson, na ária tecnológica i ne l ámbito de la pesquisa aplicada.<ref name="noticias">[http://noticias.cefet-rj.br/2011/04/04/eleicoes-para-direcao-geral-do-cefetrj-debate-com-os-candidatos/ Eleições para Direção-Geral do CEFET/RJ: DEBATE COM OS CANDIDATOS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110412103411/http://noticias.cefet-rj.br/2011/04/04/eleicoes-para-direcao-geral-do-cefetrj-debate-com-os-candidatos/ |date=2011-04-12 }}, portal Cefet/RJ, publicado em 4 de abril de 2011.</ref><ref name="noticias01">{{Citation |title=CEFET/RJ tem novo diretor geral |url=http://noticias.cefet-rj.br/2011/07/01/cefetrj-tem-novo-diretor-geral/ |accessdate=2012-12-15 |archivedate=2012-07-15 |archiveurl=https://archive.is/20120715064637/http://noticias.cefet-rj.br/2011/07/01/cefetrj-tem-novo-diretor-geral/ }}</ref><ref>[http://webtv.cefet-rj.br/ Página principal da TV Cefet/RJ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119053955/http://webtv.cefet-rj.br/ |date=2013-01-19 }}, acessado em 14 de janeiro de 2011.</ref>
==Refréncias==
<references/>
==Lhigaçones Sternas==
*[http://portal.cefet-rj.br/ Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130412202620/http://portal.cefet-rj.br/ |date=2013-04-12 }}
{{rabisco}}
[[Catadorie:Brasil]]
[[Catadorie:Cultura]]
[[Catadorie:Ounibersidades]]
baz0iyl29v83fqmc2r7nroaa8cxugr0
Johannes Gutenberg
0
7602
106920
106255
2026-06-18T21:30:20Z
Sa~eswiki
11709
/* Biografie */
106920
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Biografie
|bgcolour = gold
|nome = Gutenberg
|eimaige = Gutenberg.jpg
|tamanho = 200px
|legenda =
|data_nacimiento = cerca de [[1398]]
|local_nacimiento = [[Mogúncia]], [[Arcebispado de Mogúncia]]
|data_muorte = {{muorte|3|2|1468|lang=br}} (apross. 70 anhos)
|local_muorte = [[Mogúncia]], [[Arcebispado de Mogúncia]]
|nacionalidade =
|acupaçon = [[grabura|grabador]], [[gráfica|gráfico]], [[ambençon|ambentor]]
}}
'''Johannes Gensfleisch zur Laden zun Gutenberg''', ó simplesmente '''Johannes Gutenberg''' ([[Mogúncia]], c. [[1398]] - [[3 de Febreiro]] de [[1468]]) fui un [[ambençon|ambentor]] i [[gráfica|gráfico]] [[Almanha|alman]]. Sue ambençon de l tipo macánico moble para ampresson ampeçou la [[Amprensa|Reboluçon de la Amprensa]] i ye amplamente cunsidrado l'eibento mais amportante de l [[Eidade Moderna|período moderno]].<ref name="Man of the Milleniun">Beija [http://rhsweb.org/library/1000PeopleMillenniun.htn Pessonas de l Milénio]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} para ua bison giral de l'ampla aclamaçon. An 1899, l [[La&I Network]] classeficou [http://www.eiquenomicexpert .com/la/La:I:s:Biography:of:the:Millenniun.htn Gutenberg cumo l mº 1 an sue relaçon de las "Pessonas de l Milénio"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. An 1997, la rebista [[Eiquipa-Life]] scolheu la [http://www.mainç.de/gutenberg/g2000.htn ambençon de Gutenberg cumo la mais amportante de l segundo milénio]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; l mesmo fazirun quatro jornalistas de çtaque ne l Eiran an 1898 al relacionar [http://rhsweb.org/library/1000PeopleMillenniun.htn Mil Anhos, 1000 Pessonas: Ranking de ls Homes i Mulhieres que Moldórun l Milénio]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. L berbete [http://www.newadbent.org/cathen/07090a.htn Johann Gutenberg]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de la [[Catholic Ancyclopedie]] çcribe sue ambençon cumo tenendo un ampato cultural praticamente sin paralelo na [[Era Crestiana]].</ref> Tubo un papel fundamental ne l zambolbimiento de la [[Renacença]], [[Reforma protestante|Reforma]] i na [[Reboluçon Científica]] i lançou las bases materiales pa la moderna [[eiquenomie baseada ne l coincimiento]] i la [[democratizaçon de l coincimiento|desseminaçon de la daprendizaige an massa]].
Gutenberg fui l purmeiro ne l mundo a ousar l'ampresson por [[Tipo (tipografie)|tipos mobles]], por buolta de 1439, i l'ambentor global de la [[prensa moble]]. Antre sues muitas cuntribuiçones pa l'ampresson stan: l'ambençon dun porcesso de porduçon an massa de tipo moble, l'outelizaçon de [[tinta]] la base de ólio i inda l'outelizaçon dua prensa de madeira similar a la prensa de parafuso agrícola de l período. Sue ambençon berdadeiramente memorable fui la cumbinaçon desses eilemientos nun sistema prático que permitiu la porduçon an massa de libros ampressos i qu'era eiquenomicamente rentable para gráficas i leitores. L método de Gutenberg para fazer tipos ye tradecionalmente cunsidrado tener ancluído ua liga de tipo de metal i un molde manual pa la cunfeçon de l tipo.
L'uso de tipos mobles fui un marcante aperfeiçoamiento ne ls manuscritos, qu'era l método anton eisistente de porduçon de libros na Ouropa, i na ampresson an blocos de madeira, rebolucionando l modo de fazer libros na Ouropa. La tecnologie d'ampresson de Gutenberg spalhou-se debrebe por to la Ouropa i mais tarde pul mundo.
Sue obra maior, la [[Bíblia de Gutenberg]] (tamien coincida cumo la Bíblia de 42 linhas), fui aclamada pula sue alta stética i culidade técnica.
== Biografie ==
[[Fexeiro:Johannes Gutenberg.jpg|thumb|Gutenberg nua grabura an cobre de l seclo XVI.]]
Johannes Gensfleisch zur Laden zun Gutenberg naciu na cidade almana de [[Mogúncia]], filho mais nuobo de l rico comerciante Friele Gensfleisch zur Laden. D'acuordo cun alguns relatos, Friele fui un ouribes de l [[Arcebispo de Mogúncia|bispo de Mogúncia]], mas mais probabelmente sue atebidade era l comércio de roupas<ref name=benç>{{cite web|url = http://www.mainç.de/gutenberg/anglish/zeitgun.htn|title = Gutenberg and Mainç|outhor = Hanebutt-Benç, Eiba-Marie|acessdate = 2006-11-24}}</ref> L'anho de nacimiento de Gutenberg nun ye percisamente coincido, mas probabelmente fui an torno de 1398.
John Lienhard, storiador de tecnologie, diç que "la maior parte de ls purmeiros anhos de Gutenberg ye un mistério. Sou pai trabalhou cula casa de la moeda [[eclesiástica]]. Gutenberg creciu conhecendo l comércio de la [[ouribesarie]]."<ref name = Lienhard>[http://www.uh.edu/angines/eipi753.htn Lienhard, John H]</ref> Esto cundiç cul storiador Heinrich Wallau, qu'acrecenta: "Ne ls seclos XIV i XV sous çcendentes rebindicórun ua posiçon heireditária cumo ... mestre de la Casa de la Moeda de l'arcebispo. Nesta culidade, sin dúbeda adquiriran grande coincimiento i halbelidade técnica ne l trabalho de metales. Fornecírun la fuonte de l metal a ser cunhado, mudórun bárias speces de moedas i tenien un assento ne l [[Tribunal de Assize]] an causos de falsificaçon."<ref name = CE>Wallau, Heinrich. ''Johann Gutenberg''. ''The Catholic Ancyclopedie''. Bol. 7. New York: Robert Appleton Cumpany, 1910. [http://www.newadbent.org/cathen/07090a.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Sou pai adotarie mais tarde l nome "zun Gutenberg", homónimo de la quemunidade para adonde la família se tenie trasferido.
=== Ampeço de carreira ===
Zde moço rebelou ua fuorte anclinaçon pula leitura, lendo todos ls [[libro]]s que ls pais possuían an casa. Ls libros, na época, éran scritos a a mano, por monges, alunos i scribas i cada eisemplar demoraba meses a ser preparado, sendo l sou précio eilebadíssemo i inacessible pa la maiorie de las pessonas.
Trabalhou cumo [[joalherie|joalheiro]], adonde dominou l'arte de la custruçon de moldes i de la fundiçon d'ouro i prata; por essa spriéncia ls sous tipos éran eicelentes, anclusibe artisticamente.
An [[1434]], Gutenberg mudou-se para [[Strasburgo]] adonde permaneciu bários anhos. Depuis de regressar a la Mogúncia, associou-se cun un comerciante que l financiou para rializar l'ampresson de la [[Bíblia]].
Nun se conhece mui subre ls radadeiros anhos de la bida de Gutenberg. Sabe-se que morriu la [[3 de febreiro]] de [[1468]].
Gutenberg ye cunsidrado l'ambentor de ls ''[[tipos mobles]]'' de chombo fundido, mais duradouros i resistentes de l que ls fabricados an madeira, i antoce ''reutelizables'' que cunferiran ua einorme bersatelidade al porcesso d'eilaboraçon de libros i outros trabalhos ampressos i permitiran la sue massificaçon.
=== L'amprensa ===
L'amprensa ye outra de las cuntribuiçones de Gutenberg; cun anterioridade se tenien ampregado, tamien zde la época de [[Suméria]], çcos ó celindros subre ls quales se tenie labrado l negatibo de l testo a amprimir que giralmente era solo la rubrica de l duonho de l celindro i outorgaba certeza d'outenticidade a las tabletas que la liebában. Las amprensas na [[Eidade Média]] éran simples tabelas gordas i pesadas ó blocos de piedra que se apoiában subre la matriç d'ampresson yá entintada para trasferir sue eimaige al [[pergaminho]] ó [[papel]]. L'amprensa de Gutenberg ye ua adataçon daquelas ousadas para spremer l suco de las ubas na fabricaçon de l [[bino]], culas quales Gutenberg staba fameliarizado, pus Mogúncia, adonde naciu i bibeu, stá ne l bal de l [[Reno]], ua region binícola zde la [[Ampério Romano|época de ls romanos]].
[[Fexeiro:Gutenberg Bible.jpg|thumb|squierda|Un eisemplar de la ''[[Bíblia de Gutenberg]] na [[Biblioteca de l Cungresso]] an [[Washington D.C]]'']]
Depuis de l'ambençon de ls tipos i l'adataçon de la prensa binícola, Gutenberg seguiu spurmentando cula amprensa até cunseguir un apareilho funcional. Tamien pesquisou subre l papel i las tintas. Uns i outras tenien que se cumportar de tal modo que las tintas se absorbessen pul papel sin scorrer-se, assegurando la percison de ls traços; percisaba-se que l secaige fusse rápida i l'ampresson permanente. Por esso, Gutenberg spurmentou cun pigmientos la base de [[azeite]], que nun solo usou para amprimir culas matrizes, senó tamien pa las capitulares i eilustraçones que se rializában manualmente cul papel de trapo d'ourige chinesa antroduzido na Ouropa an sue época.
=== La Biblía de Gutenberg ===
{{main|Bíblia de Gutenberg}}
L purmeiro libro ampresso por Gutenberg fui la [[Bíblia de Gutenberg|Bíblia]], porcesso que se ampeçou cerca de [[1450]] i que terá treminado cinco anhos depuis an Márcio de [[1455]].<ref>[http://www.hrc.utexas.edu/shibitiones/permanent/gutenberg/html/4.html Ounibersidade de l Texas]</ref>
Para cumprobar la magnificéncia deste ambentor alman de l [[seclo XV]], rializa-se anualmente, ne ls [[Stados Ounidos]], l "[[Festibal Gutenberg]]" - ua spece de Feira de demunstraçones i inobaçones nas árias de l zeinho gráfico, de l'ampresson digital, de la publicaçon i de la cumberson de testo - que solo cumproba que l'ambençon de l mestre Gutenberg cunsegue, inda hoije, cultibar seguidores que, de la sue spriéncia-base, tentan superar l'ambento i adatar las tecnologies modernas a las eisigentes necidades de l mundo atual. El tamien screbiu ls libros : "Ala , i a tierra prometida" , "Buda i l'alifante" i "L dragon de San Jorge , L Santo guerreiro !"
{{refréncias|Notas}}
== Ber tamien ==
* [[Bíblia de Gutenberg]]
* [[Tipografie]]
* [[Porjeto Gutenberg]], ua biblioteca digital cun mais de 20 mil obras an dibersas lénguas (ancluindo l pertués)
* [[Ounibersidade de Mogúncia|Ounibersidade Johannes Gutenberg de Mogúncia]]
== Ligaçones sternas ==
{{Commones|Johannes Gensfleisch zur Laden zun Gutenberg}}
{{wikiquote|Johannes Gutenberg}}
* [http://www.hrc.utexas.edu/shibitiones/permanent/gutenberg/porjet/ The Digital Gutenberg Porjet]: [[La Bíblia de Gutenberg]] an 1,300 eimaiges digitales, cada páigina de la cópia de la Ounibersidade de l Texas an Austin.
* [http://www.silk-road .com/artl/printing.shtml Un panorama stórico de l'amprensa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ne l Silk Road site.
* [http://www.gutenberg-museun.de?language=i Anglish homepage of the Gutenberg-Museun Mainç]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Almanha.
* [http://stoiretgeographie.fre.fr/andex.php?2004/12/07/41-biographie-de-johannes-gutenberg-ambenteur-de-limprimerie Biographie de Johannes Gutenberg]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ambenteur de l'Amprimerie (biografie an francés de Gutenberg ne l sítio ''Stoire eit Geographie'').
{{Reboluçones}}
{{Portal3|Almanha|Amprensa|Eiducaçon|Biografie}}
{{DEFAULTSORT:Gutenberg, Johannes}}
[[Catadorie:Ambentores de la Almanha]]
[[Catadorie:Tipógrafos de la Almanha]]
[[Catadorie:Amprensa]]
s7esple7rymuudnb01vcfcz4jfzz8l2
Bagavadguitá
0
7626
106917
86677
2026-06-18T21:25:15Z
Sa~eswiki
11709
106917
wikitext
text/x-wiki
{{Sin-notas|data=dezembre de 2009}}
{{testos hindus}}
'''Bagabadguitá''', tamien coincido pula grafie '''Bhagabad-Gita''' (an [[sánscrito]]: भगवद्गीता, [[Trasliteraçon|trasl.]] ''Bhagabad Gītā'', "Cançon de Dius") ye un testo relegioso [[Hinduísmo|hindu]]. Faç parte de l épico [[Maabárata]], ambora seia de cumposiçon mais recente que l to deste libro. Na berson que l'anclui, l Maabárata ye datado ne l [[Seclo IV a.C.]].
L testo, scrito an [[sánscrito]], relata l diálogo de [[Krishna]] (ua de las ancarnaçones de [[Bixnu]]) cun [[Arjuna]] (sou çcípulo guerreiro) an pleno campo de batailha. Arjuna repersenta l papel dua [[alma]] cunfusa subre sou deber, i recibe eiluminaçon diretamente de l Senhor Krishna, que l'anstrui na ciéncia de a outo-rializaçon. Ne l zamrolar de la cumbersa son colocados puntos amportantes de la filosofie andiana, qu'ancluía yá na época eilemientos de l [[bramanismo]] i de l [[Sankhya]]. L'obra ye ua de las percipales scrituras sagradas de la cultura de la [[Índia]], i cumpone la percipal obra de la religion [[Baishnaba]], qu'ambolbe bárias ramificaçones de fé an Bishnu ó Krishna, dentre las quales l popularmente coincido [[mobimiento Hare Krishna]], que la difundiu, a partir de [[1965]], ne l'oucidente, por [[Bhaktibedanta Swami Prabhupada]].
L'obra fui traduzida i comentada pul erudito andiano, dando ourige al [[Bhagabad-Gita - Cumo el ye]], cuntendo ls percipales ansinamientos de la religion Bhagabata i anstruçones a respeito de l serbício debocional la [[Críxena]] segundo ls preceitos d'einúmaros scritos sagrados bédicos. Dentre estes preceitos, l libro apersenta la ciéncia de a outo-rializaçon i de la cuncéncia an Críxena atrabeç de l serbício debocional i de la ''[[bhakti-yoga]]''.
L Bagabadguitá ye l'eissencia de l coincimiento [[bédico]] de la [[Índia]] i un de ls maiores clássicos de [[filosofie]] i [[spiritualidade]] de l [[mundo]]. La [[filosofie perene]] de l Bagabadguitá ten antrigado a minte de quaije todos ls grandes pensadores de l'houmanidade, tenendo anfluenciado de maneira decesiba einúmaros mobimientos spiritualistas.
{{DEFAULTSORT:Bagabadguita}}
[[Catadorie:Testos de l'ioga]]
[[Catadorie:Testos hindus]]
[[Catadorie:Testos relegiosos]]
0vhw55nb06g4s18cjhhuwcuwcb4nstp
Terceiro milénio depuis de Cristo
0
7765
106921
106159
2026-06-18T21:31:21Z
Sa~eswiki
11709
/* Eibentos */
106921
wikitext
text/x-wiki
L '''terceiro milénio d.C.''' ye l período cumprendido antre [[1 de Janeiro]] de [[2001]] i [[31 de Dezembre]] de [[3000]].
==Seclos i décadas==
{| cellpadding="3" border="0"
|-----
| align="right" | '''[[Seclo XXI]]'''
| align="left" | [[Década de 2000]]<ref>9 de ls dieç anhos de la década stan neste milénio.</ref> || align="right" | [[Década de 2010]] || align="right" | [[Década de 2020]]
|-----
| align="right" | '''[[Seclo XXII]]'''
|-----
| align="right" | '''[[Seclo XXIII]]'''
|-----
| align="right" | '''[[Seclo XXIV]]'''
|-----
| align="right" | '''[[Seclo XXV]]'''
|-----
| align="right" | '''[[Seclo XXVI]]'''
|-----
| align="right" | '''[[Seclo XXVII]]'''
|-----
| align="right" | '''[[Seclo XXVIII]]'''
|-----
| align="right" | '''[[Seclo XXIX]]'''
|-----
| align="right" | '''[[Seclo XXX]]'''
|}
== Eibentos ==
{| border="1" class="wikitable"
! style="width:10%;text-align:center;"|
! style="width:18%;text-align:center;"|África
! style="width:18%;text-align:center;"|América
! style="width:18%;text-align:center;"|Ásia
! style="width:18%;text-align:center;"|Ouropa
! style="width:18%;text-align:center;"|Oceania
|- align="left"
![[Seclo XXI]]
|[[2011]] - [[Primabera Árabe]]
|[[2001]] - [[ Ataques de 11 de setembre de 2001|Ataques de 11 de setembre]]
|[[2001]] - [[Guerra de l Afeganistan (2001–persente)|Guerra de l Afeganistan]]
[[2003]] - [[Guerra de l Eiraque]]
|[[2010]] - [[Crise de la díbeda pública de la Zona Ouro|Crise de la díbeda pública]]
|
|-
![[Seclo XXII]]
|
|
|
|
|
|-
![[Seclo XXIII]]
|
|
|
|
|
|-
![[Seclo XXIV]]
|
|
|
|
|
|-
![[Seclo XXV]]
|
|
|
|
|
|-
![[Seclo XXVI]]
|
|
|
|
|
|-
![[Seclo XXVII]]
|
|
|
|
|
|-
![[Seclo XXVIII]]
|
|
|
|
|
|-
![[Seclo XXIX]]
|
|
|
|
|
|-
![[Seclo XXX]]
|
|
|
|
|
|}
== Países i territórios ==
[[Fexeiro:Worldmap LandAndPolitical.jpg|thumbnail|dreita|250px|Mapa político ne l'ampeço de l terceiro milénio]]
A seguir ua lista de países i territórios reconhecidos cumo andependientes ne l Terceiro milénio.
* [[Timor Leste]] - [[2002]] - Fin de l'acupaçon de la [[Andonésia]]
* [[Sérbia i Montenegro]] - [[2003]] - [[2006]] - Radadeiro bestigio de la [[República Federal de la Jugoslábia|Iugoslábia]]
* [[Sérbia]] - [[2006]] - Cison de la [[Sérbia i Montenegro]]
* [[Montenegro]] - [[2006]] - Cison de la [[Sérbia i Montenegro]]
* [[Kosobo]] - [[2008]] - Andependéncia de la [[Sérbia]]
* [[Sudan de l Sul]] - [[2011]] - Andependéncia de l [[Sudan]]
[[Catadorie:Milénios]]
[[Catadorie:Terceiro milénio| ]]
4y8jt7qapupl0v7rd13c40xbx9szxq4
Homossexualidade
0
9026
106927
106831
2026-06-19T01:16:53Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
106927
wikitext
text/x-wiki
{{Ourientaçon Sexual}}
'''Homossexualidade'''{{nota de rodapie|Tamien chamada de '''homossexualismo''', ambora este termo, defenido pul Dicionário de la [[Porto Eiditora]] cumo "prática d'atos sexuales" (ber [http://www.anfopedie.pt/pesquisa-global/homossexualismo berbete online]), custe d'obras antigas de l [[pertués ouropeu]], nun ye outelizado atualmente nesta bariante de l léngua. Yá ne l [[pertués brasileiro]] l termo questuma ser outelizado cun algua frequéncia, ambora eisistan outores i grupos que manifestórun sue ouposiçon a l'outelizaçon de l termo debido a ua associaçon cun malina mental (ber seçon [[#Eitimologie i uso]]).}} (de l [[griego antigo]] ''ὁμός'' (homos), ''eigual'' + {{ling|la}} ''sexus'' = sexo) refire-se a la [[wikt:caratelística|caratelística]], [[wikt:cundiçon|cundiçon]] ó [[culidade]] dun ser ([[houmano]] ó nó) que sente atraçon [[física]], [[stética]] i/ó [[Emoçon|emocional]] por outro ser de l mesmo [[sexo]] ó [[género (sociadade)|género]]. Anquanto [[ourientaçon sexual]], l'homossexualidade se refire la "un padron duradouro de spriéncias sexuales, afetibas i románticas" percipalmente ó sclusibamente antre pessonas de l mesmo sexo; "tamien se refire a un andibíduo cun senso d'eidantidade pessonal i social cun base nessas atraçones, manifestando cumportamientos i aderindo a ua quemunidade de pessonas que cumpartilhan de la mesma ourientaçon sexual."<ref name="apahelp">{{citation |url=http://www.apahelpcenter.org/articles/article.php?id=31 |title=Sexual Ourientation and Homosexuality |periodical=[[Amarican Psychological Association|APA]]HeilpCenter.org |acessdate=2007 |accessdate=2017-05-10 |archivedate=2007-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070202131318/http://www.apahelpcenter.org/articles/article.php?id=31 }}</ref><ref name="brief">[http://www.courtinfo.ca.gob/courts/supreme/highprofile/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf APA California Amicus Brief]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L'homossexualidade ye ua de las percipales catadories d'ourientaçon sexual, al lado de la [[bissexualidade]], de la [[pansexualidade]], de la [[heiterossexualidade]] i de la [[assexualidade]]. Tamien ye [[Homossexualidade ne l reino animal|registrada an cerca de {{formatnun:5000}} speces]] (sendo bien studada i debidamente cumprobada an cerca de 500 deilhas), ancluindo minories seneficatibas an seres tan dibersos quanto [[mamífero]]s, [[abe]]s i [[platelminto]]s.<ref name=Bagemihl/><ref name="Biological Suberance: Animal"/> La prebaléncia de l'homossexualidade antre ls [[ser houmano|houmanos]] ye defícel de detreminar cun percison;<ref name="liebay">LeBay, Simon (1996). ''Quer Science: The Use and Abuse of Research anto Homosexuality.'' Cambridge: The MIT Press ISBN 0-262-12199-9</ref> na [[Mundo oucidental|sociadade oucidental]] moderna, ls percipales studos andican ua prebaléncia de 2% a 13% d'andibíduos homossexuales na populaçon,<ref name = ACSF1992>ACSF Ambestigators (1992). SIDA and sexual behabiour in France. ''Nature, 360,'' 407–409.</ref><ref name = Billy1993>Billy, J. L. G., Tanfer, K., Grady, W. R., & Klepinger, D. H. (1993). The sexual behabior of men in the United States. ''Family Planning Perspetibes, 25,'' 52–60.</ref><ref name = Binson1995>Binson, D., Michaels, S., Stall, R., Coates, T. J., Gagnon, & Catania, J. La. (1995). Prebalence and social çtribution of men who habe sex with men: United States and its ourban centers. ''Journal of Sex Research, 32,'' 245–254.</ref><ref name = Bogaert2004>Bogaert, La. F. (2004). The prebalence of male homosexuality: The effet of fraternal birth ourder and bariation in family size. ''Journal of Theoretical Biology, 230,'' 33–37. [http://www.sciencediret .com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WMD-4CP12C3-2&_user=1069287&_rdoc=1&_fmt=&_ourig=search&_sort=d&biew=c&_act=C000051273&_bersion=1&_urlBersion=0&_userid=1069287&md5=bf01088ebb68ca801a0a08011876fb5d]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Bogaert argues that: "La prebaléncia de l'homossexualidade masculina ye debatida. Ua stimatiba enicial amplamente dibulgada fui de 10% (i.g., Marmor, 1980; Boeller, 1990). Alguns dados recentes dórun suporte para esta estimatiba (Bagley and Tremblay, 1998), mas la maiorie de ls grandes amostras nacionales recentes sugíren que la prebaléncia de l'homossexualidade masculina an sociadades oucidentales modernas, ancluindo ls Stados Ounidos, ye menor de l qu'esta estimatiba antecipada (i.g., 1–2% in Billy eit al., 1993; 2–3% in Laumann eit al., 1994; 6% in Sell eit al., 1995; 1–3% in Wellings eit al., 1994). Ye de notar, assi i todo, que l'homossexualidade ye defenida de defrentes formas nestes studos. Por eisemplo, alguns úsan l cumportamiento de l mesmo sexo i nun atraçon pul mesmo sexo cumo la defeniçon ouperacional de l'homossexualidade (i.g., Billy eit al., 1993); muitos pesquisadores de l sexo (i.g., Beiley eit al., 2000; Bogaert, 2003; Money, 1988; Zucker and Bradley, 1995) agora anfatizan l'atraçon subre cumportamiento ostensibo na cunceituaçon de l'ourientaçon sexual." (p. 33) Also: "…la prebaléncia de l'homossexualidade masculina (an special atraçon pul mesmo sexo), barie al longo de l tiempo i atrabeç de las sociadades (i, antoce, ye un "mobimiento albo"), an parte por causa de dous eifeitos: (1) bariaçones na taxa de fertelidade ó l tamanho de la família; i (2) l'eifeito de l'orde de nacimiento fraternal. Assi, mesmo se medido cun percison dun paíç al mesmo tiempo, la taxa d'homossexualidade masculina stá sujeita l'altaraçones i nun ye generalizable al longo de l tiempo ó atrabeç de sociadades." (p. 33)</ref><ref name =Fay1989>{{citar periódico |outhor=Fay RE, Turner CF, Klassen AD, Gagnon JH |title=Prebalence and patternes of same-gender sexual cuntat among men |journal=Science |belume=243 |issue=4889 |pages=338–48 |data=janeiro 1989 |pmid=2911744 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/pmidlokup?biew=long&pmid=2911744}}</ref><ref name = Johnson1992>{{citar periódico |outhor=Johnson AM, Wadsworth J, Wellings K, Bradshaw S, Field J |title=Sexual lifestyles and HIB risk |journal=Nature |belume=360 |issue=6403 |pages=410–2 |data=dezembre 1992 |pmid=1448163 |doi=10.1038/360410a0 }}</ref><ref name = Laumann1994>Laumann, I. L., Gagnon, J. H., Michael, R. T., & Michaels, S. (1994). ''The social ourganization of sexuality: Sexual pratices in the United States.'' Chicago: University of Chicago Press.</ref><ref name = Wellings1994>Wellings, K., Field, J., Johnson, La., & Wadsworth, J. (1994). ''Sexual behabior in Britain: The national surbey of sexual attitudes and lifestyles.'' London, UK: Penguin Books.</ref><ref name="aftenposten">[http://www.aftenposten.ne l/anglish/local/article633160.ece Norway world leader in casual sex, Aftenposten]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="guardianpoll">[http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2008/ot/26/relationships Sex uncobered poll: Homosexuality, Guardian]</ref> anquanto outros studos sugíren qu'aprossimadamente 22% de la populaçon apersente algun grau de tendéncia homossexual.<ref name="McConaghy eit al">McConaghy eit al., 2006</ref>
{{LGBT lateral}}
Al longo de la [[stória de l'houmanidade]], ls aspetos andebiduales de l'homossexualidade fúrun [[Atitudes de la sociadade an relaçon a l'homossexualidade|admirados, tolerados ó cundenados]], d'acuordo culas normas sexuales bigentes nas dibersas culturas i épocas an qu'ocorrírun. Quando admirados, esses aspetos éran antendidos cumo ua maneira de melhorar la sociadade;<ref>Politics las friendship By Horst Hutte; p66</ref> quando cundenados, éran cunsidrados un [[pecado]] ó algun tipo de [[malina]], sendo, an alguns causos, proibidos por [[lei]]. Zde meados de l seclo XX, l'homossexualidade ten sido als poucos çclassificada cumo malina i çcriminalizada an quaije todos ls [[Paíç zambolbido|países zambolbidos]] i na maiorie de l [[mundo oucidental]].<ref>(Vernstein, 2005)</ref> Antretanto, l statuto jurídico de las relaçones homossexuales inda [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo|barie mui de paíç para paíç]]. Anquanto an alguns países l [[casamiento antre pessonas de l mesmo sexo]] ye legalizado, an outros, ciertos cumportamientos homossexuales son [[crime]]s cun penalidades seberas, ancluindo la [[pena de muorte]] (por eisemplo, l [[Eiran]] cundena homossexuales al [[Forca|anforcamiento]], anquanto la [[Arábia Saudita]] ls [[Apedreijamiento|apedreija]]).<ref>{{citar web |url=http://çcober.eiquenomist .com/?la=21623668&p=CA&cid1=çp %7c1012806 %7c50126&cid2=BRPPLALiberalCausesGayDibide |títalo=The gay debede |eiditor=[[The Eiquenomist]] |data=11 d'outubre de 2014 |acessodata=27 de nobembre de 2014}}</ref>
Las percipales ourganizaçones anternacionales de salude (ancluindo las de [[psicologie]]) afirman que ser homossexual ó bissexual son caratelísticas cumpatibles cun ua salude mental i un ajustamiento social cumpletamente normales; tales anstituiçones médicas tamien nun recomendan que las pessonas tenten [[Terapie de reorientaçon sexual|altarar la sue cundiçon sexual]], pus esto, para alhá d'ineficaç, puode causar danos psicológicos.<ref>{{citar web |url=http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/just-the-fats.aspx |title=Just the Fats about Sexual Ourientation & Youth |acessdate=02/04/2011 |publisher=Amarican Psychological Association}}</ref><ref name="apaexgay">[http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf Statement of the Amarican Psychological Association]</ref> Zde 1973 l'homossexualidade nun ye mais classeficada cumo un [[Trastorno mental|trastorno]] pula [[Associaçon Amaricana de Psiquiatria]]. An 1975, la [[Associaçon Amaricana de Psicologie]] adotou l mesmo procedimiento al deixar de cunsidrar l'homossexualidade ua malina.<ref name="POL">{{citar web| publicado=POL - Psicologie On Line | url=http://www.pol.org.br/pol/cms/pol/noticias/noticia_090806_001.html| títalo= Nota Pública - Comisson Nacional de Dreitos Houmanos apóia decison de l CFP}}</ref> Ne l [[Brasil]], an 1984, la [[Associaçon Brasileira de Psiquiatria]] (ABP) posicionou-se contra la çcriminaçon i cunsidrou l'homossexualidade algo que nun prejudica la sociadade.<ref name="ABP">{{citar web |url=http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0104-026X2006000200011&scrit=sci_arttext#tx11 |títalo=Homo-afetebidade i dreitos houmanos |eiditor=Rebista Studos Femenistas |outor=Luis Mott|outorlink=Luis Mott |data=Setembre de 2006 |acessodata=31 de maio de 2012}}</ref> An 1985, la ABP fui seguida pul [[Cunseilho Federal de Psicologie de l Brasil|Cunseilho Federal de Psicologie]] (CFP), que deixou de cunsidrar l'homossexualidade un zbio sexual i, an 1999, stableciu regras pa l'atuaçon de ls psicólogos an relaçon a las questones de [[ourientaçon sexual]], declarando que "l'homossexualidade nun custitui malina, nin çtúrbio i nin [[perberson]]" i que ls [[psicólogo]]s nun colaboraran cun eibentos i serbícios que proponhan tratamiento i/ó cura de l'homossexualidade.<ref name="CFP">{{citar web |url=http://pol.org.br/legislacao/pdf/resolucao1999_1.pdf |títalo=RESOLUÇÃO CFP N° 001/99 |outor=Cunseilho Federal de Psicologie|outorlink=Cunseilho Federal de Psicologie |data=22 de márcio de 1999 |acessodata=16 de janeiro de 2012}}</ref><ref name="Correio brazeliense"/> Ne l die 17 de maio de 1990, la Assemblé-giral de la [[Organizaçon Mundial de Salude]] (OMS) retirou l'homossexualidade de la sue lista de malinas mentales, la [[Classeficaçon Anternacional de Malinas]] (CID), sendo que la data passou a ser celebrada cumo l [[Die Anternacional contra la Homofobia]].<ref name="POL" /><ref name="Correio brazeliense">{{citar web|url=http://www.correiobrazeliense .com.br/app/noticia182/2010/05/16/brasil,i=192631/HA+20+ANOS+La+OMS+TIROU+La+HOMOSSEXUALIDADE+DA+RELACAO+DE+DOENCAS+MENTAIS.shtml|outor=Correio Brazeliense|outorlink=Correio Brazeliense|títalo=Hai 20 anhos, la OMS tirou l'homossexualidade de la relaçon de malinas mentales: Ua cunquista celebrada por ourganizaçones sociales de to l planeta|acessodata=7 de dezembre de 2010}}</ref> Por fin, an 1991, la [[Anistia Anternacional]] passou a cunsidrar la [[Homofobia|çcriminaçon contra homossexuales]] ua biolaçon als [[dreitos houmanos]].<ref name="Correio brazeliense"/>
{{TOC-lemitado}}
== Eitimologie i uso ==
[[Fexeiro:Hyakinthos.jpg|thumb|squierda|''[[Zéfiro]]'' i ''[[Jacinto (mitologie)|Jacinto]]'' repersentados an [[Registro de pintura burmeilha an cerámica griega|pintura burmeilha]] [[ática]] nua [[cerámica]] de la [[Tarquínia]], {{AC|480|nl}} ([[Museu de Guapas Artes de Boston]]).]]
La palabra ''homossexual'' ye un híbrido de l {{ling|el|}} i de l {{ling|la|}} cul purmeiro eilemiento deribado de l griego ''homos'', 'mesmo' (nun relacionado cul latin ''homo'', 'home', cumo an ''Homo sapienes''), conotando antoce, atos sexuales i afetibos antre nembros de l mesmo sexo, ancluindo l [[lesbianismo]].<ref name="uwaterlo">{{citation |title=Etymology of Homosexuality |acessdate=2007-09-07 |url=http://www.drama.uwaterlo.ca/Gross%20Indecency/homosexuality_word.shtml |periodical=University of Waterlo }}{{Lhigaçon einatiba|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La palabra ''[[gay]]'' giralmente se refire a l'homossexualidade masculina, mas puode ser ousada nun sentido mais amplo para se referir a todas las pessonas [[LGBT]]. Ne l cuntesto de la sexualidade, ''[[lésbica]]'' solo se refire a l'homossexualidade femenina. La palabra ''"lésbica"'' ye deribada de l nome de la [[Lista d'ilhas de la Grécia|ilha griega]] de [[Lesbos]], adonde la [[poetisa]] [[Safo]] screbiu amplamente subre l sou relacionamiento emocional cun mulhieres moços.<ref>Marguerite Johnson, Terry Ryan: ''Sexuality in Grek and Roman society and literature: la sourcebook'' p.4</ref><ref>[http://ditionary.reference .com/browse/lesbian]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L'adjetibo ''homossexual'' çcribe cumportamiento, relacionamiento, pessonas, ourientaçon etc. La forma adjetiba senefica literalmente "mesmo sexo", sendo un híbrido formado a partir de Griego ''homo''- (ua forma de ''homos'' "mesmo"), i "sexual" de l [[latin mediebal]] ''sexualis'' (de l [[latin clássico]] ''sexus'').
Alguns specialistas recomendan eibitar cumpletamente l'uso de l termo ''homossexual'' debido la sue stória clínica i porque la palabra se refire solo a un tipo de cumportamiento sexual (an ouposiçon als sentimientos románticos) i, antoce, ten ua conotaçon negatiba.<ref name="glaad">[http://www.glaad.org/referenceguide Medie Reference Guide] (citando ls guias de stilo de la [[France Presse|AP]], ''[[New York Eiquipas|NY Eiquipas]]'', ''[[Washington Post]]''), [[GLAAD]]. Páigina besitada an 10-5-2007.</ref> Hai ua bison qu'afirma que l porblema nun serie l termo ''homossexualidade'', antes la [[palabra]] ''homossexualismo''. Specialistas an literatura psiquiátrica cuncordan an posicionar l surgimiento de l termo ''homossexualismo'' ne l seclo XIX, por buolta de la década de 1860 ó 1870, criado pul çcurso médico para eidantificar l sujeito homossexual.<ref>[[Michel Foucault|Foucalt]] (1982), [[Jeffrey Weks|Weks]] (2000), [[Jurandir Freire Cuosta|Cuosta]] (1992), [[Élisabeth Vadinter|Badinter]] (1993), [[Annamarie Jagose|Jagose]] (1996) i [[Peter Fry|Fry]] (1982), cumo apuntado por Mariana de Moura Coneilho, "[http://repositorio.bce.unb.br/bitstrean/10482/7161/1/2010_MarianadeMouraCoelho.pdf Sexualidades an questionamiento: ua abordaige ''quer'' subre Caio Fernando Abreu]{{Lhigaçon einatiba|date=June 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}", p.22 (ber bibliografie de l decumiento para berificaçon de las obras de ls outores citados).</ref><ref>Dayana Brunetto Carlin de ls Santos, "Sexualidades i géneros: questones antrodutória" in: Fazendo Género 8 - Cuorpo, Bioléncia i Poder., 2008, p.4.</ref> Ua beç que l sufixo ''"ismo"'' ye outelizado para referenciar posiçones [[Filosofie|filosóficas]], [[Eideologie|eideológicas]] i/ó científicas,<ref>{{Citar web | títalo =Alguns "ismos" de las Ciéncias Sociales | url= http://www.culturabrasil.org/ismos.htn |data=2007 | outor= Januário Francisco Megale | acessodata = 11-11-2007}}</ref> dibersos psicólogos i outros afirman que sue outelizaçon ye errónea i ousada ne l passado cumo forma d'associá-la la [[çtúrbio mental]] ó [[malina]].<ref>Cecília Luíza de Melo Rezende i Cláudie Campolina Tartáglia, "L'homoerotismo an [[Caio Fernando Abreu]]: un cenairo de preconceito i bioléncia an ''Terça-feira Gorda''". Rebista ''FACEBB'', Bila Bielha, Númaro 5, Jul./ dieç. 2010, p. 31-39.</ref><ref>Iran Ferreira de Melo, "[http://www.pgletras .com.br/2007/dessertacoes/diss-iran.pdf La Cuncepçon de la Homossexualidade an testos jornalísticos: ua análeze crítica de la trasitibdade berbal]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Recife, 2007, p.18.</ref><ref>DIAS, M. B. ''Cumbersando subre homoafetebidade''. Porto Alegre: Librarie de l Adbogado, 2004.</ref><ref>Ludgleydson Fernandes de Araújo;Josebánia de la Silba Cruç de Oulibeira, "[http://146.164.3.26/ser/lab19/ojs2/andex.php/ojs2/article/biew/285/249 L'adoçon de ninos ne l cuntesto de l'homoparentalidade]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}". Arquibos Brasileiros de Psicologie, Bol. 60, Ne l 3 (2008).</ref> An alguns [[léxico]]s, l ''homossexualismo'' aparece defenido por prática d'atos homossexuales, anquanto l termo homossexualidade ye aplicado a l'atraçon sentimental i sexual. Tamien por esso, muitas pessonas cunsidran que l termo ''homossexualismo'' ten un seneficado peijoratibo,<ref>[http://www.dhnet.org.br/anteragir/dicionario/percurar_termo.php?termo=peijoratiba DHNet - Dreitos Houmanos na anterneta]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i esto ten liebado la que l termo seia hoije an die mais outelizado por pessonas que ténen ua bison negatiba de l'homossexualidade.<ref name="latufhomoerotismo">Latuf Isaias Muci. [http://www.edtl .com .pt/andex.php?oution=cun_mtre&task=biewlink&link_id=254&Itemid=2 "Homoerotismo"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. I-Dicionário de Tenermos Literários. Acesso: 4 de dezembre, 2010.</ref> Inda assi, l'adoçon d'ambas las formas ten sido basta an qualquiera campo. L termo "homossexualismo" ye outelizado cun frequéncia, por eisemplo, tanto coloquialmente cumo an obras académicas i dicionairos renomados de l [[pertués brasileiro]], cumo sinónimo de "homossexualidade", sin que seia feita qualquiera çtinçon antre las dues palabras,<ref>[[Dicionário Houaiss]], berbete "homossexualismo"; [[Dicionário Caldas Aulete]], berbete "homossexualismo"; [[Dicionário Aurélio]], berbete "homossexualismo".</ref> anquanto qu'an outros decumientos eibita-se l "ismo" i sue carga [[Patologie|patológica]] i adota-se l "dade" que senefica ''modo de ser''.<ref>L ''Minidicionário Saconi'' (berbete: homossexual, p. 376-377), de [[Luiç Antonio Saconi]], admite ua cierta defrença, registrando que "homossexualidade", [[sustantibo femenino]], ye ''amberson sexual'', i que "homossexualismo", [[sustantibo masculino]], ye ''prática homossexual".''</ref><ref>Grabiela Ferreira Galbaneni, "La Homossexualidade ne l dreito i outros aspetos". ''Etic'', bol. 5, mº5, 2009, p.3.</ref> Hai inda académicos que, adotando la perpuosta de [[Jurandir Freire Cuosta]], eibitan ambos ls tenermos i prefíren ''homoafetebidade'' an birtude dun caratér "peijoratibo" an que las outras dues palabras serien outelizadas (este termo fui criado ouriginariamente pul psicanalista alman [[Ferenczi]], an 1911, cul assentimiento de [[Freud]]).<ref>[[Jurandir Freire Cuosta]], “Homossexualismo/Homoerotismo”, in: ''Ética i l Speilho de la Cultura'', Riu de Janeiro, Eiditora Roco, p.25.</ref>
[[Fexeiro:Homosexual.jpg|thumb|dreita|Purmeira mençon de l termo ''homossexual'', 1869, scrito por [[Karl Marie Kertbeny]].]]
La purmeira apariçon coincida de l termo ''homossexual'' na ampresson fui ancontrada nun panfleto de 1869, publicado anonimamente, pul [[romancista]] [[almanes|alman]] nacido na [[Áustria]], [[Karl-Marie Kertbeny]],<ref name="gayhistory2">{{citation |url=http://www.gayhistory .com/reb2/eibents/1869b.htn |title=Kertbeny Coines "Homosexual" |acessdate=7-9-2007 |periodical=GayHistory .com }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> argumentando contra ua lei anti[[sodomie]] [[Reino de la Prússia|prussiana]].<ref>Feray, Jean-Claude; Heirzer, Manfred (1990). "Homosexual Studies and Politics in the 19th Century: Karl Marie Kertbeny". Journal of Homosexuality, Bol. 19, Ne l. 1.</ref><ref name="gayhistory">{{citation |url=http://www.gayhistory .com/reb2/eibents/kertbeny.htn |title=Biography: Karl Marie Kertbeny |acessdate=2007-09-07 |periodical=GayHistory .com }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> An [[1879]], [[Gustab Jager]] usou ls tenermos de Kertbeny an sou libro ''"Çcubierta de la Alma"'' ([[1880]]).<ref name="gayhistory"/> An 1886, [[Richard bon Krafft-Ebing]] usou ls tenermos ''homossexual'' i ''heiterossexual'', an sou libro ''"Psychopathia Sexualis"'', probabelmente amprestando-los de Jager. L libro de Krafft-Ebing era tan popular antre leigos i médicos que ls tenermos ''"heiterossexual"'' i ''"homossexual"'' se tornórun ls mais aceitos para chamar [[ourientaçon sexual]].<ref name="gayhistory"/><ref name="psexualis">{{citation |url=http://www.kino .com/psychopathia/story.html |title=Psychopathia Sexualis |acessdate=7-9-2007 |periodical=Kino .com }}{{Lhigaçon einatiba|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cumo tal, l'uso atual de l termo ten sues raízes na abrangente tradiçon de l [[seclo XIX]] de la [[taxonomie]] de la personalidade. Estes cuntinan a anfluenciar l zambolbimiento de l cunceito moderno d'ourientaçon sexual, sendo associados al [[amor romántico]] i a l'eidantidade, para alhá de l sou seneficado ouriginal, qu'era sclusibamente sexual.<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=eDdljr4SxA4C&lpg=PA28&dq=homossexualidade%20s%C3%A9clo%2019%20taxonomie&pg=PA28#b=onepage&q&f=false|títalo=L Triunfo de l Falo: Homoerotismo, Dominaçon, Ética i Política na Atenas Clássica|outor=Daniel Varbo|acessodata=3-12-2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=Bc4zPR24EgEC&lpg=PA15&dq=homossexualidade%20s%C3%A9clo%2019%20taxonomie&pg=PA15#b=onepage&q&f=false|títalo= dous ye par: género i eidantidade sexual an cuntesto eigualitairo|outor=Marie Luiza Heilborn|acessodata=3-12-2010}}</ref>
=== Outros tenermos ===
Ambora ls purmeiros outores tamien téngan ousado l'adjetibo ''homossexual'' para se referiren la qualquiera cuntesto ''homo'', i.i., de l mesmo sexo (cumo un cumbersatório ó scuola sclusiba para ninas), hoije l termo ye ousado sclusibamente an refréncia a l'atraçon, a l'atebidade i a l'ourientaçon homossexuales. L termo ''[[Homossociadade|homossocial]]'' ye ousado agora para çcrebir cuntestos de l mesmo sexo que nun son specificamente sexuales<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=Lymtn2HE8wkC&pg=PA99&dq=tern+homosocial&hl=t-BR&ei=jXP6TOqfAYus8AbRrtDfCg&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=1&bed=0CCYQ6AEwAA#b=onepage&q=tern%20homosocial&f=false|títalo=Art in mind: how cuntemporary eimages shape thought|outor=Ernst ban Alphen|acessodata=4-12-2010}}</ref>. Hai tamien ua palabra referente al amor pul mesmo sexo, ''homofelia''<ref>António Moser, ''L'enigma de la sfinge: la sexualidade'', Eiditora Bozes, 2002, p.227 i 275. ISBN 85-326-2595-9</ref>. Antre outros tenermos, ancluen-se "[[homes que fázen sexo cun homes]]" ó HSH (ousado na quemunidade médica quando debaten, specificamente, l'atebidade homossexual antre homes), "[[homoerotismo]]" (ne l cuntesto de las obras d'arte), "[[Bi-curjidoso|heiteroflexible/bi-curjidoso]]" (referente a ua pessona que se eidantifica cumo heiterossexual mas, ocasionalmente, sente ó mostra antresse por atebidade sexual cun alguien de l mesmo sexo) i "[[metrossexual]]" (referente un home nó-gay baidoso i cun gustos de l [[stereótipo]] ''[[gay]]'' an comida, moda i ''zeign'')<ref>Rebista ''[[Trip (rebista)|Trip]]'' ago. 2004. Nº 125. "Bitaminando l Dicionário", por Fernando Billela.</ref><ref>Wilton García, ''Homoerotismo & eimaige ne l Brasil'', FAPESP, 2004, pggs. 36-37-38. ISBN 85-903686-3-7</ref><ref>Daniel Barbo, ''L Triunfo de l Falo: Homoerotismo, Dominaçon, Ética i Política na Atenas Clássica'', Eiditora I-papers, p.40-41. ISBN 85-7650-148-1</ref>.
Antre ls tenermos peijoratibos i oufensibos de la [[léngua pertuesa]], tenemos ''bicha'' (criado ne ls anhos 1930<ref>James Naylor Gren, Cristina Fino, Cássio Arantes Leite, ''Para alhá de l'antruido: l'homossexualidade masculina ne l Brasil de l seclo XX'', UNESP, 1999, p.145. ISVN 85-7139-317-6</ref>), ''benado'', ''boiola'', ''maricas'', ''paneleiro'' (mui peijoratibo an Pertual), ''[[çapaton]]'' i outros<ref name="eidithmodesto">Eidith Modesto, ''Bidas an cinta de la bielha'', Eiditora Record, 2006, p.340. ISBN 85-01-07481-0</ref><ref>Hildo Honório de l Couto, ''Ecolinguística: studo de las relaçones antre léngua i meio ambiente'', Thesaurus Eiditora, 2007, p.351. ISBN 85-7062-603-7</ref>. Inda assi, tal cumo acuntece an [[Preconceito|ansultos étnicos]] i [[Racismo|raciales]], l malo uso desses tenermos puode inda ser altamente oufensibo i la gama d'outelizaçon aceitable depende de l cuntesto i de la pessona que stá falando (grupos homossexuales muitas bezes l úsan positibamente)<ref name="eidithmodesto" />. Por outro lado, la palabra ''[[gay]]'', ouriginalmente abraçada por homes i mulhieres homossexuales cumo positiba i afirmatiba (cumo na [[liberaçon gay]] i ne ls [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo|dreitos gay]]), ye muitas bezes ampregue de modo [[peijoratibo]]<ref name="eidithmodesto" /><ref name="duplamenteabencoado">Christie Balka i Andy Rose, ''Duplamente Abençoado'', Eiditora Record, p.316. ISBN 85-01-05159-4</ref>.
Ambora ''gay'' seia ousado cumo chamador quemun antre homes i mulhieres homossexuales i [[bissexualidade|bissexuales]], tal uso ten sido por bezes cuntestado, an rezon de l zeio d'andebiduaçon d'outros grupos de bariaçon sexual, que rebindican eidantidade outónoma, andependiente, própia<ref name="duplamenteabencoado" />. Alguns specialistas ténen scrito qu'esto ye caratelístico, nun solo de grupos de tal antresse, mas de qualquiera outro grupo houmano<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=BBgBHjN9GkAC&lpg=PA138&dq=gay%20identidade%20autonoma&pg=PA138#b=onepage&q&f=false|títalo=Outros Tipos de Suonhos: Organizaçon de Mulhieres Negras i Políticas de Trasformaçon|outor=Julia Sudbury|acessodata=3 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=6dups_eipXgoC&lpg=PA413&dq=gay%20identidade%20autonoma&pg=PA413#b=onepage&q&f=false|títalo=Cunjugalidades, parentalidades i eidantidades lésbicas, gays i trabestis|outor=Mirian Pillar Grossi, Anna Paula Uziel i Luiç Mello|acessodata=3 de dezembre de 2010}}</ref>.
== Stória ==
{{Artigo percipal|prefixo=Beija tamien|Temas LGBT na mitologie|Cronologie de ls dreitos homossexuales|Atitudes de la sociadade an relaçon a l'homossexualidade}}
[[Fexeiro:Mastaba of Niankhkhun and Khnumhotep ambrace 2.jpg|thumb|[[Khnumhotep i Niankhkhnun]]; l purmeiro registro dua ounion homossexual de la stória ([[Circa|ca.]] 2400 a.C.).]]
[[Fexeiro:Catlin - Beilce to the berdache.jpg|thumb|''Beilça de la Berdache''<br />Beilça cerimonial de la Nacion Sac i Fox para celebrar ls [[ dous-spritos]]. George Catlin (1796–1872); [[Smithsonian Anstitution]].]]
[[Fexeiro:Woman spying on male lobers.jpg|thumb|Ua mulhier spionando un casal d'homes amantes. [[China]], [[dinastie Qing]].]]
Al longo de la [[stória de l'houmanidade]], ls aspetos andebiduales de l'homossexualidade fúrun [[Atitudes de la sociadade an relaçon a l'homossexualidade|admirados ó cundenados]], d'acuordo culas normas sexuales bigentes nas dibersas culturas i épocas an qu'ocorrírun.
Nua cumpilaçon detalhada de materiales stóricos i [[Etnografie|etnográficos]] de culturas pré-andustriales, "fuorte zaprobaçon de l'homossexualidade fui relatada an 41% de las 42 culturas; aceita ó eignorada por 21% i 12% nun relatórun tal cunceito. De las 70 etnografies, 59% relatórun l'homossexualidade cumo ausente ó rala an frequéncia i 41% la relatórun cumo persente ó cumo nun ancomun".<ref>Adolescence and puberty By John Bancroft, June Machober Renisch, p.162</ref>
An culturas anfluenciadas pulas [[Religion abraámica|religiones abraámicas]], la lei i l'eigreija stablecian la [[sodomie]] cumo ua trasgresson contra la lei debina ó un crime contra la natureza. La cundenaçon de l [[sexo anal]] antre homes, inda assi, ye anterior a la fé crestiana.<ref>"… sow eillegitimate and bastard sed in courtesanes, or sterile sed in males in defiance of nature." Plato in THE LAWS (Book BIII p.841 eidition of Stephanus) or p.340, eidition of Penguin Books, 1972.</ref>
Muitas figuras stóricas, ancluindo [[Sócrates]], [[Lord Byron]], [[Eduardo II]], i [[Adriano]],<ref>Roman Homosexuality By Craig Arthur Williams, p.60</ref> tubírun tenermos cumo ''homossexual'' ó ''bissexual'' aplicados a eilhes. Ua linha quemun d'argumiento [[Custruto social|custrucionista]] ye que naide na [[antiguidade]] ó na [[Eidade Média]] spurmentou l'homossexualidade cumo un modo de sexualidade sclusibo ó permanente. [[John Boswell]] ten cumbatido este argumiento, citando antigos scritos de l griego [[Platon]], que çcriben ls andibíduos eisibindo homossexualidade sclusiba.<ref name="boswell1">{{harb|Boswell|1980}}</ref>
=== África ===
Ambora muitas bezes eignorada ó suprimida puls sploradores ouropeus i colonialistas, la spresson homossexual na África natiba tamien stubo persente i tomou ua bariadade de formas. Ls antropólogos Stephen Murray i Will Roscoe relatórun que mulhieres de l [[Lesoto]] ambolbian-se an relaçones de "longo prazo i eróticas" chamadas ''motsoalle''.<ref name=murrayroscoe>{{citar libro|title=Boy Wibes and Female Husbands: Studies of African Homosexualities |last=Murray |first=Stephen (ed.) |outhorlink=Stephen L. Murray |coauthors=[[Will Roscoe|Roscoe, Will]] (ed.) |year=1998 |publisher=[[St. Martin's Press]] |location=New York |isbn=0312238290 }}</ref> [[I. I. Eibanes-Pritchard]], tamien registrou que guerreiros [[Zandes]] ne l norte de l [[República Democrática de l Cungo|Cungo]] rotineiramente assumian moços amantes de l sexo masculino antre las eidades de duoze i binte anhos, qu'ajudában culas tarefas domésticas i praticában [[sexo antercrural]] cun sous maridos mais bielhos. La prática yá habie morrido ne l'ampeço de l [[seclo XX]], depuis de ls ouropeus cunquistáren l cuntrole de países Africanos, mas fui relatada para Eibanes-Pritchard puls anciones, cun quien el falou.<ref name="eibanspritchard">[[I. I. Eibans-Pritchard|Eibanes-Pritchard, I. I.]] (December, 1970). Sexual Ambersion among the Azande. Amarican Anthropologist, New Series, 72(6), 1428–1434.</ref>
L purmeiro registro dun casal homossexual na stória ye giralmente cunsidrado l de [[Khnumhotep i Niankhkhnun]], un casal [[Antigo Eigito|eigípcio]] de l sexo masculino, que bibeu por buolta de {{AC|2400|nl}} L par ye retratado durante un [[beiso]], la mais íntima pose na [[arte eigípcia]], rodeado pul que parécen ser ls sous heirdeiros.<ref>Dowson, ''oup.cit.'', pp.96ff.</ref>
=== Américas ===
Antre ls [[Pobos ameríndios|pobos andígenas de las Américas]] antes de la colonizaçon ouropeia, ua forma quemun d'homossexualidade ye centrada an torno de la figura de ls [[ dous-spritos]]. Normalmente, este andibíduo ye reconhecido cedo na bida, dada l'escolha puls pais a seguir l camino i, se l nino aceitar l papel, ye criada de forma adequada, para daprender ls questumes de l género que scolheu. dous-spritos éran, giralmente, [[xamana]]s reberenciados cumo tenendo poderes para alhá daqueles de ls xamanas quemuns. Sue bida sexual era culs nembros quemuns de mesmo sexo de a tribo.<ref>Roscoe, Will (1991). ''The Zuni Man-Woman'', p.5. ISVN 0-8263-1253-5.</ref><ref>Gilley, Brian Joseph (2006: 8). ''Becoming Two-Spirit: Gay Eidantity and Social Acetance in Andian Country''. ISBN 0-8032-7126-3.</ref>
Homossexuales i [[trasgénero]]s tamien éran quemuns antre outras ceblizaçones pré-cunquista na [[América Latina]], cumo ls [[astecas]], [[maias]], [[quíchuas]], [[moche]]s, [[zapotecas]] i ls [[tupinambás]], ne l [[Brasil]].<ref name="glbtqlatinamerica">{{citation |first=Ben |last=Pablo |year=2004 |url=http://www.glbtq .com/social-sciences/latin_america_colonial.html |title=Latin America: Colonial |periodical=[[glbtq .com]] |acessdate=2007-08-01 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="glbtqmex">{{citar anciclopédia |last=Murray |first=Stephen |outhorlink=Stephen L. Murray |eiditor=Claude J. Summers |ancyclopedie=glbtq: An Ancyclopedie of Gay, Lesbian, Bisexual, Trasgender, and Quer Culture |title=Mexico |url=http://www.glbtq .com/social-sciences/mexico.html |acessdate=1-8-2007 |year=2004 |publisher=[[glbtq .com|glbtq, Anc.]] }}</ref>
Ls cunquistadores ouropeus quedórun horrorizados al çcubrir que la [[sodomie]] era abiertamente praticada antre ls pobos natibos. Ls ouropeus tentórun acabar culas ''[[ dous-spritos|berdaches]]'' (cumo ls spanholes chamában la prática de ls dous-spritos) atrabeç de penalidades seberas, cumo l'eisecuçon pública, adonde la pessona era queimada i rasgada an pedaços por perros.<ref name="coello">Mártere de Anglería, Pedro. (1530). [http://www.udel.edu/LAS/Bol3-2Coello.html#Antrodution ''Décadas del Mundo Nuebo'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Quoted by Coello de la Rosa, Alexandre. "God Andians", "Bad Andians", "What Christianes?": The Dark Side of the New World in Gonzalo Fernándeç de Obiedo y Baldés (1478-1557), ''Delaware Rebiew of Latin Amarican Studies'', Bol. 3, Ne l. 2, 2002.</ref>
=== Ásia ===
==== Stremo Ouriente ====
L'homossexualidade na [[China]], coincida cumo ls ''prazeres de l péssego picado'', la ''manga cortada'', ó l ''questume de l sul'', ye relatada zde aprossimadamente 600 a.C.<ref>Hinsch, Bret. (1990). ''Passiones of the Cut Slebe''. University of California Press. p. 31.</ref> Estes tenermos eufemísticos fúrun outelizados para çcrebir cumportamientos i nun eidantidades (recentemente, alguns moços chineses tenden a ousar l termo "''brokeback''", 断 背 (''duanbei''), para se referir als homossexuales, a partir de l sucesso de l filme de l diretor [[Ang Le]], ''[[Brokeback Mountain]]'').<ref name=jongo>{{citation |url=http://news.jongo .com/articles/07/0820/30157/MzAxNTcoluZIoia.html |title=Most frequently used new coinages in daily Chinese |date=20 d'agosto de 2007 |acessdate=7 de setembre de 2007 |periodical=Jongo News }}{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
==== Ouriente Médio, Ásia Meridional i Central ====
[[Fexeiro:Portrait de Shah Abbas Ier et son page - MAO 494 - v5.jpg|thumb|squierda|upright|L persa [[Abas I]] cun un [[pajen]] (c. 1627).]]
Antre las muitas culturas de l [[Ouriente Médio]] [[Eislon|muçulmano]] eigualitárias ó struturadas na eidade, las práticas homossexuales éran, i cuntinan a ser, difundidas i beladas. Ne ls radadeiros anhos, las relaçones eigualitárias, anspiradas ne l padron [[Mundo oucidental|oucidental]], ténen-se tornado mais frequentes, ambora eilhas cuntinen a ser ralas. Relaçones sexuales antre andibíduos de l mesmo sexo son ouficialmente punidas cula [[pena de muorte]] an bários países muçulmanos: [[Arábia Saudita]], [[Eiran]], [[Mauritánia]], [[Nigéria]], [[Sudan]] i [[Iémen]].<ref>{{Citar web|url=http://www.eilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 |títalo=7 countries still put people to death fur same-sex ats |publicado=ILGA |acessodata=24-8-2010}}</ref>
Alguns studiosos afirman qu'eisisten eisemplos d'amor homossexual na literatura antiga, cumo na ''[[Eipopeia de Gilgamesh]]'' de la [[Mesopotámia]], bien cumo na stória [[Bíblia|bíblica]] de ''{{eilc|Dabi i Jonas||David i Jonas}}''. Na ''Eipopeia de Gilgamesh'', la relaçon antre l protagonista [[Gilgamesh]] i l personaige Enkidu, fui bista por alguns cumo homossexual an sue natureza.<ref>{{citar libro|last=Dynes|first=Wayne|title=Homosexuality in the Ancient World|year=1992|publisher=Garland Publishing|isbn=978-0815305460|pages=bii-xb|url=http://books.gogle .com/books?id=JrpU6O3BnawC&lpg=PP1&ots=yHSbkME1jE&dq=homosexuality%20in%20the%20ancient%20world&pg=PP1#b=onepage&q&f=false|chater=Antrodution}}</ref><ref>{{citar libro|last=Heild|first=George F.|title=Parallels betwen The Gilgamesh Eipic and Plato's Symposiun|year=183|pages=199-207|eiditor=Wayne R. Dynes & Stephen Donaldson}}</ref><ref>{{citar libro|last=Kilmer|first=Anne Draffkorn|title=La Note on an Oberloked Word-Play in the Akkadian Gilgamesh|year=1992|publisher=Garland Publishing, Anc.|pages=264|eiditor=Wayne R. Dynes and Stephen Donaldson}}</ref><ref>{{citar libro|last=Thorbjørnsrud|first=Berit|title=What Can the Gilgamesh Myth Tell Us about Religion and the Biew of Houmanity in Mesopotamia?|year=1992|publisher=Garland Publishing, Anc.|pages=452}}</ref> De l mesmo modo, l'amor de Dabi por Jonas ye "maior de l que l'amor de las mulhieres."<ref>{{citar libro|last=Ackerman|first=Susan|title=When Heiroes Lobe|year=2005|publisher=Columbia University Press|isbn=0-231-13260-3|pages=xii}}</ref>
Hai un punhado de relatos de biajantes [[árabes]] na [[Ouropa]] até al ampeço de l [[seclo XIX]]. dous desses biajantes, Rifa'ah al-Tahtawi i Muhammad al-Saffar, manifestórun surpresa al ber las poesies d'amor francesas, por bezes mal traduzidas, antre un moço rapaç, referindo-se a ua moço mulhier, para manter las sues normas sociales i morales.<ref>{{citar libro|last=El-Rouayheb|first=Khaled|title=Vefore Homosexuality in the Arab-Eislamic World, 1500-1800|year=2005|publisher=The University of Chicago Press|isbn=0-226-72988-5|pages=2}}</ref>
Hoije, ls gobiernos ne l [[Ouriente Médio]], muitas bezes eignoran, negan l'eisisténcia de, ó criminalizan l'homossexualidade. L'homossexualidade ye eilegal an quaije todos ls países muçulmanos.<ref>{{Citar web|títalo = Iran ’must stop youth eisecutiones’ |outor=Eke, Steben |data=28 de júlio de 2005 |publicado = BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4725959.stn}}</ref> L [[persidente de l Eiran|persidente iraniano]], [[Mahmoud Ahmadineijad]], durante l sou çcurso an 2007 na [[Ounibersidade de Colúmbia]], afirmou que nun habie homossexuales ne l Eiran. La maiorie de ls homossexuales que biben neste paíç mantén la sue ourientaçon sexual an segredo por medo de sançones ó rejeiçon de l gobierno a las sues famílias.<ref>{{Citar web |outor = Nazila, Fathi|títalo = Çpite Denials, Gays Ansist They Eesist, if Quetly, in Iran|url=http://www.nytimes .com/2007/09/30/world/middleast/30gays.html?_r=1&hp&oref=slogin|obra = [[New York Eiquipas]]|data=30 de setembre de 2007|acessodata = 01-10-2007}}</ref>
L ''[[Código de Manu]]'', l'obra fundamental de l [[dreito]] [[hindu]], menciona un "terceiro sexo", cujos nembros puoden eisercer spressones de género nó-tradecionales i atebidades homossexuales.<ref>Penrose, Walter (2001). Hidden in Story: Female Homoeroticisn and Women of la "Third Nature" in the South Asian Past, Journal of the Story of Sexuality 10.1 (2001), p.4</ref>
=== Ouropa ===
{{Artigo percipal|prefixo=Beija tamien|Homossexualidade na Grécia Antiga|Homossexualidade na Roma Antiga}}
[[Fexeiro:Alkaios Sappho Staatliche Antikensammlungen 2416 n2.jpg|thumb|dreita|Pintura de [[Safo]], poetiza de la [[Grécia antiga]]; l fato de tener nacido an [[Lesbos]] abriu la possibelidade de la criaçon de l termo "lésbica" ne l seclo XIX; sous bersos d'amor tamien son muitas bezes andereços l'outras mulhieres. Cópia romana d'ouriginal griego, seclo V a.C.]]
Ls decumientos mais antigos de l Oucidente (sob la forma d'obras literárias, oubjetos d'arte i materiales [[mitográfico]]s) subre las relaçones de mesmo sexo son deribados de la [[Grécia antiga]]. La [[pederastia na Grécia Antiga]] era largamente outelizada cumo meio pedagógico; sabe-se que [[Platon]], an sous purmeiros scritos, eilogiou ls sous benefícios,<ref name="plato1">[[Platon]], [[Fedro]] an ''[[L Banquete]]''</ref> ambora an sues obras tardies tenga proposto sue proibiçon.<ref name=plato2>Platon, ''Leis'', 636D & 835E</ref>
An ''[[L Banquete]]'', Platon eiquibale l'aceitaçon de l'homossexualidade cula [[democracie]], i sue supresson cul [[çpotismo]], dezindo que l'homossexualidade "ye bergonhosa pa ls [[bárbaros]] por causa de sous gobiernos çpóticos, assi cumo la filosofie i l'atletismo l son, ua beç qu'aparentemente nun ye l melhor antresse de ls gobernantes cumo de tener grandes eideias amisades angendradas an sous súditos, ó poderosos sindicatos ó física, an que l'amor ye particularmente adequado para porduzir."<ref name=boswell1/> [[Aristóteles]], an sue obra ''[[Política (Aristóteles)|Política]]'', andeferiu las eideias de Platon subre l'aboliçon de l'homossexualidade (2,4); el splica que ls bárbaros, assi cumo ls [[celta]]s, cuncedírun esso cumo ua honra special (2.6.6), anquanto ls [[Creta|cretenses]] l'outelizában para regular la populaçon (2.7.5).<ref name=boswell1/>
Na arte, ye coincida inda hoije la poetisa [[Safo]], amportante figura que screbiu bersos andereçados l'outras mulhieres i que, por nacer an [[Lesbos]], lougo quedou associada a las lésbicas, treminologie que quedou mui famosa ne l [[seclo XIX]].<ref name=lesbian>{{Citar web|url=http://www.etymonline .com/andex.php?tern=lesbian|títalo=Lesbian|acessodata=7-2-2009|publicado=Online Etymology Ditionary|anho=2001|outor=Douglas Harper}}</ref><ref name=sapphic>{{Citar web|url=http://www.etymonline .com/andex.php?tern=Sapphic|títalo=Sapphic|acessodata=2009-02-07|publicado=Online Etymology Ditionary|anho=2001|outor=Douglas Harper}}</ref> Ls narradores de muitos de ls sous poemas falan de [[peixon (sentimiento)|peixon]] i [[amor]] (por bezes correspondido, outras bezes nó) para bárias fémeas, mas las çcriçones d'atos físicos i/ó sexuales [[lesbianismo|antre mulhieres]] ne ls sous bersos son poucas i sujeitas la debate.<ref>Denys Page, ''Sappho and Alcaeus'', Oxford UP, 1959, pp. 142–146.</ref><ref>{{harb|Campbell|1982|p=xi–xii}}</ref> De qualquiera forma, hoije an die sabe-se que la diusa [[Afrodite]], ne ls poemas de Safo, ye tenida cumo la patrona de las lésbicas.<ref>Cunner, Randy P., ''Cassell's Ancyclopedie of Quer Myth, Symbol and Spirit''. UK: Cassell, 1998, p.64.</ref>
{{double eimage|left|Warren Cup VM GR 1999.4-26.1 n1.jpg|220|Pederastic erotic scene Loubre F85bis.jpg|180|Home romano penetrando un moço, possiblemente scrabo, purmeira metade de l [[seclo I]]. Ancontrado próssimo de [[Jarusalen]].|Home i moço griegos pratican [[sexo antercrural]]. [[Grécia antiga]], 550-525 a.C.||}}
A partir de la segunda metade de l seclo XIII, la muorte era la puniçon mais quemun pa l'homossexualidade masculina na maior parte de la Ouropa.<ref>{{citar libro
| first = Lester R.
| last = Kurtç
| url =http://books.gogle .com/books?id=TG2kN033mDkC&pg=PA140&dq&hl=en#b=onepage&q=&f=false |title=Ancyclopedie of biolence, peace, & cunflit
| publisher = Academic Press
| date = 1999
| page = 140
| isbn = 012227010X}}</ref> Cul [[Renacimiento]], cidades ricas ne l norte de la [[Eitália]], an particular [[Florença]] i [[Veneza]], éran coincidas pula sue prática generalizada de l'amor antre pessonas de l mesmo sexo, praticado por ua parte cunsidrable de la populaçon masculina i custruído al longo de l padron clássico stético de la [[Grécia Antiga|Grécia]] i [[Roma Antiga|Roma]].<ref>Rocke, Michael, (1996), ''Forbidden Friendships: Homosexuality and male Culture in Renaissance Florence'', ISBN 0-19-512292-5</ref><ref>Ruggiero, Guido, (1985), ''The Boundaries of Eros'', ISBN 0-19-503465-1</ref>
Antigamente coincida por nomes cumo "amor biril", "sodomie", "pecado nefando", "uranismo" ó "terceiro sexo", solo an 1869, na [[Almanha]], l'amor antre pessonas de l mesmo sexo recebiu l nome científico de "homossexualismo". L médico, sou criador, que serie el própio homossexual, bisaba apersentar l'atraçon pul mesmo sexo cumo inata, antoce natural i nun adquirida, para assi afastar la culpa por sue prática. Tal antençon le baliu la simpatie de l mundo científico [[progressista]] de la época. Na berdade, l tiro saliu pula culatra, pus l cunceito científico fui anglobado pula [[psiquiatria]]. Cun esso, l'amor antre pessonas de l mesmo sexo deixou de ser matéria de [[pecado]] para tornar-se malina, i antoce passible de tratamientos. Sue cundenaçon trasferiu-se de la sfera de la [[religion]] pa la [[ciéncia]], de modo que ls [[padres]] fúrun sustituídos puls [[médicos]] cumo sous algozes.<ref>Cf. HOMOSSEXUALIDADE: UMA HISTÓRIA, de Colin Spencer, Ed. Record, R. Janeiro, 1996, p.274</ref>
=== Oceania ===
An muitas sociadades de la [[Melanésia]], specialmente an [[Papua-Nuoba Guiné]], las relaçones de l mesmo sexo éran parte antegrante de la cultura até meados de l [[seclo XX|seclo passado]]. An muitas culturas tradecionales de la Melanésia un nino na pré-puberdade formarie un casal cun un adolescente mais bielho, que se tornarie sou mentor i qu'eirie "anseminá-lo" (oural, anal, ó topicamente, dependendo de a tribo) al longo de bários anhos para que l mais moço tamien atingisse la [[puberdade]]. Muitas sociadades de la Melanésia, inda assi, tornórun-se hostis para culas relaçones antre pessonas de l mesmo sexo zde l'antroduçon de l [[cristandade]] puls [[missionairo]]s [[ouropeus]].<ref name=melanesie>{{citation |title=Ritualized Homosexuality in Melanesie |first=Gilbert H. |last=Heirdt |year=1984 |publisher=University of California Press |isbn=0520080963 |pages=128–136}}</ref>
== Sexualidade i eidantidade de género ==
=== Etiologie ===
La [[Associaçon Amaricana de Psiquiatria]], la [[Associaçon Amaricana de Psicologie]] i la [[Associaçon Nacional de ls Trabalhadores Sociales]], an 2006, declarórun:
{{quotation|Atualmente, nun hai cunsenso científico subre ls fatores specíficos que lieban un andibíduo a tornar-se heiterossexual, homossexual ó bissexual, ancluindo possibles eifeitos biológicos, psicológicos ó sociales de l'ourientaçon sexual de ls pais. Inda assi, las eibidéncias çponibles andican que la grande maiorie de las lésbicas i adultos homossexuales fúrun criados por pais heiterossexuales i que la grande maiorie de las ninos criadas por pais gays i lésbicas crecen cumo heiterossexuales.|<ref name=amici />}}
L ''[[Royal College of Psychiatrists]]'', an 2007, afirmou:
{{quotation|Anque quaije un seclo de speculaçon psicanalítica i psicológica, nun hai nanhue eibidéncia sustantiba para apoiar la sugeston de que la natureza de la criaçon de ls filhos ó que las purmeiras spriéncias de l'anfáncia zampenhan qualquiera papel na formaçon de l'ourientaçon fundamental dua pessona heiterossexual ó homossexual. Parece que l'ourientaçon sexual ye de natureza biológica, detreminada por ua cumplexa anteraçon de fatores genéticos i de l'ambiente uterino precoce. L'ourientaçon sexual nun ye, antoce, ua scolha.|<ref name="rcp2007"/>}}
La [[Academie Amaricana de Pediatria]] afirmou, an [[Pediatria]], an 2004:
{{quotation|L'ourientaçon sexual, probabelmente nun ye detreminada por solo un fator, mas por ua cumbinaçon d'anfluéncias genéticas, hormonales i ambientales. Nas radadeiras décadas, las teories baseadas ne l fator biológico ténen sido faborecidas por specialistas. Inda cuntina habendo cuntrobérsia i ancerteza quanto a la génese de la dibersidade de las ourientaçones sexuales houmanas, nun hai nanhue eibidéncia científica de que pais anormales, abuso sexual ó qualquiera outro eibento adberso de la bida anfluencien l'ourientaçon sexual. L coincimiento atual sugere que l'ourientaçon sexual normalmente ye stablecida durante l'anfáncia.|<ref name="rcp2007"/><ref name="pediatrics2004">Pediatrics: [http://aappolicy.aappublicationes.org/cgi/cuntent/full/pediatrics;113/6/1827 Sexual Ourientation and Adolescents]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Relatório Clínico de la [[Academie Amaricana de Pediatria]]. Vesitado an 8-12-2009.</ref><ref name="perrin2002">{{Citar libro | outor = Perrin, I. C. | títalo = Sexual Ourientation in Child and Adolescent Heialth Care | eiditora = Kluwer Academic/Plenun Publishers | anho = 2002 | local = Nuoba York }}</ref>}}
{{Sexualidade}}
La [[Associaçon Amaricana de Psicologie]] afirma que "hai probabelmente muitas rezones pa la formaçon de l'ourientaçon sexual dua pessona i las rezones puoden ser defrentes para pessonas defrentes" i diç que l'ourientaçon sexual de la maiorie de las pessonas ye detreminada nua eidade precoce.<ref name=apahelp /> La pesquisa subre cumo l'ourientaçon sexual an homes puode ser detreminada por fatores genéticos ó outros fatores pré-natales zampenha un papel ne l debate político i social subre l'homossexualidade i tamien liebanta miedos subre [[ampresson genética]] i testes pré-natales.<ref name=chicagotribune>{{citation |url=http://articles.chicagotribune .com/2007-08-12/news/0708110702_1_genetic-code-sexual-behabior-gay-brothers |title=Study of gay brothers may find clues about sexuality |first=Robert |last=Mitchun |periodical=[[Chicago Tribune]] |date=12 d'agosto de 2007 |acessdate=4-5-2007 }}{{Lhigaçon einatiba|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L porsor Michael King afirma: "La cuncluson de ls cientistas que pesquisórun las ouriges i la stabelidade de l'ourientaçon sexual ye qu'essa ye ua caratelística houmana que se forma ne l'ampeço de la bida i ye resistente la mudanças. Eibidéncias científicas subre las ouriges de l'homossexualidade son cunsidradas relebantes pa l debate teológico i social porque prejudican las afirmaçones de que l'ourientaçon sexual ye ua scolha."<ref>{{Citar web|url=http://www.churchtimes.co.uk/cuntent.asp?id=60752 |títalo=How much is known about the ourigines of homosexuality? |publicado=Church Eiquipas |data=16 de nobembre de 2007 |acessodata=24-8-2010}}</ref>
"Bissexualidade inata" (ó predisposiçon pa la [[bissexualidade]]) ye un termo antroduzido por [[Sigmund Freud]], baseado ne l trabalho de sou colega [[Wilheln Fliess]], que spone que todos ls seres houmanos nacen bissexuales, mas atrabeç de l zambolbimiento psicológico, qu'anclui tanto fatores sternos quanto anternos tornan-se [[Monossexualidade|monossexuales]], anquanto la bissexualidade permanece an stado latente.<ref>{{citar web|url=http://www.scribd .com/doc/25628190/Freud-%C2%ABAutobiografie-Anteletual%C2%BB|outor=António Rego Chabes|títalo=Freud («Outobiografie Anteletual»)|acessodata=4-12-2010}}</ref>
Ls outores dun studo de 2008 afirmórun que "nun hai eibidéncias cunsidrables de que l'ourientaçon sexual houmana seia geneticamente anfluenciada, de modo que nun se sabe cumo l'homossexualidade, que tende a diminuir l sucesso reprodutibo, ye mantida na populaçon nua frequéncia relatibamente alta". Supone-se que "anquanto ls genes que predisponen a l'homossexualidade reduzen l sucesso reprodutibo de ls homossexuales, puoden cunferir algua bantaige an heiterossexuales que séian sous portadores". Sous resultados sugeriran que "ls genes que predisponen a l'homossexualidade puoden cunferir ua bantaige d'acasalamiento an heiterossexuales, l que poderie ajudar a splicar l'eiboluçon i manutençon de l'homossexualidade na populaçon".<ref>Zietsch eit al. (2008)</ref> Un studo de [[2009]] sugeriu tamien un oumiento seneficatibo de la [[fecundidade]] nas fémeas aparentadas culas pessonas homossexuales a partir de la linha materna (mas nun naqueilhas aparentadas a partir de la linha paterna).<ref>{{citar periódico|title=New Eibidence of Genetic Fators Anfluencing Sexual Ourientation in Men: Female Fecundity Ancrease in the Maternal Line |outhor=Iemmola, Francesca and Camperio Ciani, Andrea|journal=Archibes of Sexual Behabior|publisher=Springer Netherlands|year=2009|belume=38}}</ref>
Garcia-Falgueras i Swaab afirmórun ne l resumo de sou studo de 2010: "L cérebro fetal zambolbe-se durante l período antra-uterino na direçon masculina por meio dua açon direta de la [[coberteirasterona]] subre las células nerbosas an zambolbimiento ó na direçon femenina por meio de l'auséncia desta óndia de [[hormónio]]. Desta forma, nuossa eidantidade de género (la cumbiçon de pertencer al sexo masculino ó femenino) i l'ourientaçon sexual son porgramadas ó ourganizadas an nuossas struturas cerebrales quando stamos inda ne l [[útero]]. Nun hai nanhue andicaçon de que l'ambiente social passado l nacimiento tenga algun eifeito subre l'eidantidade de género ó subre l'ourientaçon sexual".<ref>{{citar periódico|outhor=Garcia-Falgueras La, Swaab DF |title=Sexual Hormones and the Brain: An Essential Alliance fur Sexual Eidantity and Sexual Ourientation |journal=Andocrine Debelopment |belume=17 |issue= |pages=22–35 |year=2010 |pmid=19955753 |doi=10.1159/000262525 |quote=There is ne l'andication that social ambironment after birth has an effet on gender eidantity or sexual ourientation.}}</ref>
==== Terapie de reorientaçon sexual ====
{{Artigo percipal|Terapie de reorientaçon sexual}}
{{Bertambén|Ex-gay|Ex-ex-gay}}
Nun eisiste qualquiera studo cun rigor científico para cuncluir se las chamadas [[Terapie de reorientaçon sexual|terapies de reorientaçon sexual]] funcionan para mudar la [[ourientaçon sexual]] dua pessona. Essas "terapies" ténen sido cuntrobersas debido a las tensones antre las ourganizaçones cun base relegiosa que las rializan i las ourganizaçones profissionales, científicas i de [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo|dreitos LGB]]. L cunsenso de longa data de las ciéncias cumportamentales i sociales i de las profissones de salude i salude mental ye de que l'homossexualidade, por si solo, ye ua bariaçon normal i positiba de la [[sexualidade]] houmana.<ref name="apa2009">Amarican Psychological Association: [http://www.apa.org/about/gobernance/council/policy/sexual-ourientation.aspx Resolution on Appropiate Affirmatibe Respunses to Sexual Ourientation Çtress and Change Efforts]</ref> La [[Associaçon Amaricana de Psicologie]], afirma que la maiorie de las pessonas "ténen pouco ó nanhun senso de scolha subre sue ourientaçon sexual".<ref name="answers">{{Citar web
|url=http://www.apa.org/topics/sexuality/ourientation.aspx |títalo=Answers to Your Questiones About Sexual Ourientation and Homosexuality |acessodata=26-5-2008 |publicado=[[Associaçon Amaricana de Psicologie]]}}</ref> Alguns andibíduos i grupos ténen promobido l'eideia de que l'homossexualidade ye un sintoma de defeitos sprituales, de zambolbimiento ó de falhas morales i ténen argumentado que ls sfuorços para mudar l'ourientaçon sexual, ancluindo la [[psicoterapie]] i ls sfuorços relegiosos, poderien altarar ls sentimientos i cumportamientos homossexuales. Muitos desses andibíduos i grupos stan ancorporados drento dun cuntesto mais amplo de mobimientos políticos relegiosos [[Cunserbadorismo|cunserbadores]] qu'apoian la [[stigma]]tizaçon de l'homossexualidade por motibos políticos ó relegiosos.<ref name="apa2009" />
Nanhue ourganizaçon de profissionales de salude mental apoia sfuorços para mudar l'ourientaçon sexual i praticamente todas eilhas adotórun declaraçones políticas adbertindo profissionales i l público subre ls tratamientos que se proponen a mudar l'ourientaçon sexual. Estas ancluen la Associaçon Amaricana de Psiquiatria, Associaçon Amaricana de Psicologie, Associaçon Nacional de ls Trabalhadores Sociales de ls Stados Ounidos, Associaçon Amaricana de Acunselhamiento, l ''Royal College of Psychiatrists'',<ref name="BBC Brasil">{{citar web|url=http://www.bbc.co.uk/pertuese/noticias/2009/03/090326_terapiahomossexual_fp.shtml|outor=BBC Brasil|outorlink=BBC Brasil|títalo=Terapeutas ouferecen 'tratamiento' para gays, diç studo|acessodata=2-12-2010}}</ref> Sociadade Australiana de Psicologie<ref name="aps">Australian Psychological Society: [http://www.psychology.org.au/publicationes/tip_shets/ourientation/ Sexual ourientation and homosexuality]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i l [[Cunseilho Federal de Psicologie de l Brasil]].<ref name="Correio brazeliense"/> La Associaçon Amaricana de Psicologie i l ''Royal College of Psychiatrists'' spressórun que las posiçones defendidas por grupos cumo l [[National Association fur Research & Therapy of Homosexuality|NARTH]] nun son apoiadas pula [[ciéncia]] i crian un ambiente ne l qual l [[preconceito]] i la [[çcriminaçon]] puoden florescer.<ref name="BBC Brasil"/><ref name="apaexgay2">{{Citar web|url=http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf |títalo=Statement of the Amarican Psychological Association |acessodata=24-8-2010}}</ref>
La [[Associaçon Amaricana de Psicologie]] "ancentiba ls profissionales de salude mental l'eibitáren zbirtuar l'eficácia de ls sfuorços de mudança d'ourientaçon sexual promobendo ó prometendo mudar l'ourientaçon sexual al prestáren assisténcia als andibíduos angustiados por cunta própia ó por outras pessonas quanto la sue ourientaçon sexual i cunclui que ls benefícios relatados puls partecipantes ne ls sfuorços de mudança d'ourientaçon sexual puoden ser oubtidos atrabeç d'abordaiges que nun tentan mudar l'ourientaçon sexual".<ref name="apa2009"/>
=== Eidantidade sexual ===
{{Artigo percipal|Eidantidade sexual}}
{{Bertambén|Salir de l'armairo}}
[[Fexeiro:Angle Castro-Market.jpg|thumb|La [[bandeira cinta de la bielha]] ne l bairro [[Castro (San Francisco)|The Castro]] an [[San Francisco (Califórnia)|San Francisco]], [[Califórnia]], famoso pula predomináncia de moradores [[homossexuales]]. La bandeira, un simblo de l mobimiento [[LGBT]], fui criada na cidade.]]
Muitas pessonas que se senten atraídas por nembros de l sou própio sexo spurmentan un porcesso chamado de "[[salir de l'armairo|salida de l'armairo]]" an algun momiento de sues bidas. Ye la prática de rebelar publicamente l'ourientaçon sexual dua pessona "anrustida".<ref name=glbtqouting>{{citation |last=Neumann |first=Caryn I |url=http://www.glbtq .com/social-sciences/outing.html |title=Outing |year=2004 |periodical=[[glbtq .com]] }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne ls mais moços, ye mais quemun eilha ser noticiada als fameliares i/ó amigos i tamien acuntece celebridades i pessonas públicas rebeláren-se publicamente subre sues ourientaçones sexuales.<ref name=biasfreusage>{{citation |title=The Ditionary of Bias-Fre Usage: La Guide to Nondiscriminatory Language |last=Maggio |first=Rosalie |year=1991 |publisher=Oryx Press |isbn=0897746538 |page=208}}</ref><ref name=statesmanouting>{{citation |url=http://www.newstatesman .com/life-and-society/2007/04/houman-rights-gay-outing-outed |title=Outing hypocrites is justified |first=Peter |last=Tatchell |date=23 d'abril de 2007 |acessdate=4-5-2007 |periodical=[[The New Statesman]] }}{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Giralmente, la "salida de l'armairo" ye çcrita an trés fases: la purmeira, ye la fase de "coincer la si mesmo", an que la pessona stá abierta i decidida a bibenciar relaçones cun pessonas de l mesmo sexo (chamada de "salida/decison anterior"); la segunda ambolbe la decison própia de se rebelar pa ls outros, cumo pa la família, amigos i/ó colegas, etc.; la terceira fase refire-se la rialmente se ambolber cun ua pessona de l mesmo sexo i muitas bezes bibir abiertamente cumo ua pessona LGBT.<ref name=hrcontinuun>{{citation |acessdate=2007-05-04 |url=http://deb.hrc.org/issues/3333.htn |archibeurl=http://web.archibe.org/web/20071102101657/http://deb.hrc.org/issues/3333.htn |archibedate=2007-11-02 |periodical=[[Houman Rights Campaign]] |title=The Coming Out Cuntinun }}{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Eidantidade de género ===
Ls purmeiros outores que screbian subre homossexualidade giralmente antendian qu'eilha era antrinsecamente ligada al própio sexo de l sujeito. Por eisemplo, pensaba-se qu'ua pessona cun un típico cuorpo femenino atraída por pessonas de l mesmo sexo i cuorpo femenino, tenerien atributos masculinos, i al alrobés.<ref name="mintonhl">Minton, H. L. (1986). ''Feminenity in men and masculenity in women: Amarican psychiatry and psychology portray homosexuality in the 1930s'', [[Journal of Homosexuality]], 13(1), 1–21.</ref><ref name="terryj">Terry, J. (1999). ''An Amarican ousession: Science, medicine, and homosexuality in modern society.'' Chicago: University of Chicago Press</ref> Esse antendimiento fui cumpartilhado pula maiorie de ls teóricos amportantes de l'homossexualidade a partir de fines de l [[seclo XIX]] até ampeços de l [[seclo XX]], cumo [[Karl Heinrich Ulrichs]], [[Richard bon Krafft-Ebing]], [[Magnus Hirschfeld]], [[Habelock Eillis]], [[Carl Jung]] i [[Sigmund Freud]].<ref name="mintonhl" /><ref name="terryj" /> Inda assi, esse antendimiento de l'homossexualidade cumo amberson sexual fui cuntestado ne l momiento, i durante la segunda metade de l [[seclo XX]], l'eidantidade sexual passou a ser cada beç mais bisto cumo un fenómeno çtinto d'ourientaçon sexual.<ref>{{citar periódico | doi = 10.1300/J159b05n02_33 | last1 = Vassi | first1 = M. | year = 2005 | title = Beyond bisexuality| journal = Journal of Bisexuality | belume = 5 | issue = 2| pages = 283–290 }}</ref><ref>Martin, M. Kay & Borhies, B. (1975). ''Supernumerary Sexes: Chater 4 of Female of the Species''. (Columbia University Press, New York): 23.</ref>
{{dreitoslgbt}}
Andibíduos [[trasgénero]] i [[cisgénero]]s puoden ser atraídos por homes, mulhieres ó ambos, ambora la prebaléncia de defrentes ourientaçones sexuales ye bastante defrente nas dues populaçones (ber [[mulhier trasexual]]). Un andibíduo homossexual, heiterossexual ó bissexual puode ser masculino, femenino ó [[andrógino]], i, para alhá desso, muitos nembros i simpatizantes de las quemunidades gays i lésbicas bénen agora l "sexo-cunformes heiterossexual" i "género nun cunformes homossexual" cumo ls stereótipos negatibos. Inda assi, studos rializados por [[J. Michael Beiley]] i [[K.J. Zucker]] rebelórun que la maiorie de ls relatórios gays i lésbicos an género reportan un "nó-género" durante sous anhos d'anfáncia.<ref>Beiley, J.M., Zucker, K.J. (1995), ''Childhod sex-typed behabior and sexual ourientation: la cuncetual analysis and quantitatibe rebiew.'' Debelopmental Psychology 31(1):43</ref> [[Richard C. Friedman]], an sou ''Homossexualidade Masculina'' publicado an 1990, scrito a partir dua perspetiba [[Psicanálise|psicanalítica]], argumenta que l zeio sexual ampeça mais tarde de l que ls scritos de Sigmund Freud andica, nun na anfáncia, mas antre las eidades de 5 i 10 anhos i nun ye focado nua figura de la mai, mas de ls pares.<ref>{{citar libro|last=Friedman|first=Richard C.|title=Male Homosexuality |url=http://books.gogle .com/books?id=molFuFC_ap8C&dq=Sexual%2BOrientation%2Band%2BPsychoanalysis:%C2%A0Sexual%2BScience%2Band%2BClenical%2BPratice|publisher=Yale University Press|location=New Haben|year=1990|page=312|isbn=0300047452|acessdate=16-4-2009}}</ref> Cumo cunsequéncia, raciocina, ls homossexuales nun son anormales, ua beç que nunca fúrun sexualmente atraídos por sues mais.<ref>{{Citar web|url=http://www.nytimes .com/1998/12/12/arts/on-gay-issue-psychoanalysis-treats-itself.html?sec=&spon=&pagewanted=print|títalo = On Gay Issue, Psychoanalysis Treats Itself|obra = [[The New York Eiquipas]]|acessodata = 16-4-2009|outor = Gode, Erica}}</ref>
=== Custruto social ===
{{Artigo percipal|prefixo=Beija tamien|Custruto social|Quer theory}}
Nas culturas oucidentales an giral, l termo ''homossexual'' ye ousado para abranger to ua postura, atitude i eidantidade social. An outras culturas, rótulos ''homossexualidade'' i ''heiterossexuales'' nun anfatizan ua eidantidade social cumo un to ó andican afeliaçon de la quemunidade cun base na ourientaçon sexual.<ref>Zachary Gren and Michael J. Stiers. ''Multiculturalisn and Group Therapy in the United States: La Social Custrutionist Perspetibe''. Springer Netherlands 2002. Páiginas 233–246.</ref> Na berdade, ciertos studiosos, cumo [[David Gren]], ténen afirmado que l'homossexualidade ye ua custruçon social moderna oucidental, i cumo tal nun poderie ser outelizada ne l cuntesto de sociadades nó-oucidentales la sexualidade de l macho-macho, nin ne l Oucidente pré-moderno.<ref>{{citar libro|title=Cartographies of Zeire: Male-male Sexuality in Japanese Çcourse, 1600–1950|year=1999|outhor=Pflugfelder, Griegory|publisher=University of California Press|isbn=0520209095}}</ref>
=== Relaçones i romance homossexuales ===
[[Fexeiro:0277 - Partecipanti al Bologna Pride 2012 - Foto Giobanni Dall'Orto, 9 giugno 2012.jpg|thumb|[[Namoro|Namorados]] an [[Bolonha]], [[Eitália]]]]
Pessonas cun ourientaçon homossexual puoden spressar la sue sexualidade, ternura i afetebidade de dibersas maneiras, i puoden ó nun spressar esso an sous [[Cumportamiento sexual|cumportamientos sexuales]].<ref name="apahelp2">{{citation |url=http://www.apa.org/heilpcenter/sexual-ourientation.aspx |title=Sexual Ourientation, Homosexuality,and Bisexuality |periodical=[[Amarican Psychological Association|APA]]HeilpCenter.org |acessdate=2010-03-30}}</ref> Alguns ténen relaçones sexuales predominantemente cun pessonas de sue própia eidantidade de género, outro sexo, relacionamientos bissexuales i puoden até ser [[celibatairo]]s.<ref name="apahelp2" /> Pesquisas recentes andican que muitas lésbicas i gays zeian, i cunseguen, cumprometidos i duradouros relacionamientos: dados andican qu'antre 40% i 60% de gays i antre 45% i 80% de lésbicas stan atualmente ambolbidos nun relacionamiento romántico.<ref name=WhatIsNature>[http://www.apa.org/topics/sexuality/andex.aspx#whatisnature What is Nature]. Páigina besitada an 4 de dezembre de 2010.</ref> Ls dados de la pesquisa tamien andican qu'antre 18% i 28% de ls casales gays i antre 8% i 21% de ls casales lésbicos ne ls [[Stados Ounidos]] bibiran juntos dieç anhos ó mais.<ref name=WhatIsNature /> Ls studos spusírun que casales de pessonas de l mesmo sexo i casales de sexos oupostos puoden ser eiquibalentes an tenermos de sastifaçon i cumprometimiento ne ls relacionamientos amorosos,<ref>{{Citar web|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-01/apa-eilo011708.php |títalo=Relationship Sastifation and Commitment |publicado=Eurekalert.org |data=22 de janeiro de 2008 |acessodata=24-8-2010}}</ref><ref name=Duffy>{{citar periódico|title=Sastifation and commitment in homosexual and heiterosexual relationships|journal=Journal of Homosexuality|year=1985|first=S.M/|last=Duffy|coauthors=C.I. Rusbult|belume=12|issue=2|pages=1–23|url=http://www.labmeting .com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-sastifation-and-commitment-in-homosexual-and-heiterosexual-relationships|acessdate=29-7-2009}}</ref> que l'eidade i l sexo son mais cunfiables de l que l'ourientaçon sexual cumo un preditor de sastifaçon i cumpromisso dun relacionamiento romántico,<ref name=Duffy/> i que las spetatibas i/ó eidealizaçones acerca de ls relacionamientos románticos son cumparables i mui semelhantes antre pessonas heiterossexuales i homossexuales.<ref name=Bacman>{{citar periódico|title=Spetationes of romantic relationships: La cumparison betwen homosexual and heiterosexual men with regard to Baxter's criterie|journal=Social Behabior and Personality|year=1999|first=Bacman|last=Charlotte|coauthors=Per Folkesson, Torsten Norlander|url=http://findarticles .com/p/articles/mi_qa3852/is_199901/ai_n8845504/pg_7/?tag=cuntent;col1|acessdate=2009-07-29}}</ref>
== Práticas homossexuales ==
{{Beija|Sexologie}}
=== Homossexuales homes ===
{{Beija|Homes que fázen sexo cun homes}}
[[Fexeiro:Men kissing1.jpg|thumb|squierda| dous homes que se beisan; ls beisos homossexuales nun possuen aspetos que ls defrencien de ls beisos heiterossexuales.]]
Sexólogos ténen scrito que, al cuntrairo de l que se pensa, la forma mais quemun dun home homossexual liebar outro al [[orgasmo]] nun ye atrabeç de l [[sexo anal]], mas percipalmente de la [[felaçon]] i de la [[masturbaçon]] (i hai zacordo antre ls pesquisadores quanto la qual de las dues purmeiras tenerie maior ancidéncia).<ref name="aldodoisdoistres">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.1, p.223.</ref> Pesquisadores tamien atestan qu'un de ls atos mais quemuns de l sexo homossexual serie l de sfregar ls [[Uorgon genital|uorgones genitales]] antre las coixas de l'outro ([[Sexo nun penetratibo|coito anterfemoral]]) ó d'ancuontro l'outras partes (''fritaçon'' ó ''friçon'', ambora muitos outores reserben esse termo a las práticas homossexuales antre mulhieres).<ref name="aldodoisdoistres" /> Inda assi, l sexo anal inda ye de ls mais praticados puls homossexuales homes.<ref>Gabriel Rotello, ''Cumportamiento sexual i SIDA: la cultura gay an trasformaçon '', Eidicoes GLS, 1998, p.59 i 99. ISBN 85-86755-04-4</ref>
Na treminologie de práticas homossexuales masculinas, tamien son quemuns ls tenermos ''atibo'' i ''passibo''—l purmeiro correspondente al home que rializa la [[penetraçon]] i l segundo correspondente al home que ye penetrado.<ref name="aldodoisdoistres" /> Ne l'ampeço de ls studos de [[sexologie]], ambos ls tenermos dórun borda la muitas cunfusones antre outores; porque passou-se an percípio a chamar-se ''atibo'' l'home que fazerie l "papel" d'home nua relaçon homossexual, anquanto ''passibo'' serie aquel que fazerie l papel de "mulhier"; ambora essa associaçon se preserbe na mentalidade popular, nun ye mais ousada na psicologie i ls studiosos modernos antenden que, an ámbito de cumplexidade, muitas bezes un parceiro homossexual puode zampenhar sexualmente ambos ls "papéis", sendo atibo i passibo, i que nua relaçon sexual que se stende la nible amoroso i afetibo, muitas bezes l ''passibo'' tamien puode dominar i liderar l'outro cumo qualquiera outra relaçon houmana.<ref>Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.1, p.223-224.</ref> An studos de la [[década de 1980]] custatou-se qu'haberie mais ''atibos'' que ''passibos''.<ref name="aldopereiradoisdoisquatro">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.1, p.224.</ref>
L'alta sensibelidade naturalmente erótica ne l [[culo]] de qualquiera ser houmano faç cun que ls sexólogos afirmen que nun hai dados que justifiquen que ls homossexuales oubténen mais prazer sexual que ls heiterossexuales, ambora ciertos heiterossexuales rejeiten l sexo anal por rezones de stética (associaçon la [[feze]]s).<ref name="aldopereiradoisdoisquatro" />
[[Fexeiro:Two of then - Foto Giobanni Dall'Orto18-08-2002.jpg|thumb|Ls homossexuales apersentan caratelísticas an relaçon al sexo semelhantes a las de ls heiterossexuales, cumo [[fetiche]]s i fantasias románticas.]]
Heiterossexuales homes, screben ls sexólogos, muitas bezes nun permiten que sues parceiras sexuales mulhieres stimulen ó mesmo penetren sou culo porque esso les cunferirie ua "femenelidade" ó conotaçon homossexual, ambora ls outores cunfirmen an pesquisas que ls ''passibos'' homossexuales nin siempre son afeminados.<ref name="aldopereiradoisdoisquatro" /> De fato, sexólogos ténen scrito que tales noçones son stereótipos ligados al [[machismo]] qu'ancide nas relaçones heiterossexuales; i que muitas bezes l ''passibo'' "puode ser l mais 'másclo' de ls dous, an aparéncia física, maneiras i personalidade."<ref name="aldodoisdoiscinco">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol. 1, p. 225.</ref>
Dados de pesquisa andican que pul menos metade de ls homossexuales zampenha usualmente ls dous papéis durante un ancuontro i, al to, cerca de trés dentre cada quatro homossexuales ténen spriéncia tanto de l papel ''passibo'' quanto de l ''atibo''.<ref name="aldodoisdoiscinco" /> Antre outras práticas homossexuales stá la [[anilíngua]] i la [[cunilíngua]], tamien praticadas por heiterossexuales, para alhá de todas las outras questumeiramente coincidas; i l ''[[Fisting|fistfucking]]'' que, ambora seia mais ralo, i muitas bezes seia associado la pessonas qu'adíren al [[sadomasoquismo]], quaije nun ye ancontrado antre ls heiterossexuales.<ref name="aldodoisdoiscinco" /> Para alhá desso, ls homossexuales apersentan caratelísticas an relaçon al sexo mui semelhantes a las de ls heiterossexuales: ténen [[fetiche]]s, muitas bezes falan durante ls atos sexuales, puoden praticar ó nun [[sexo grupal]] (por bezes solamente cun mais un homossexual, la fin de rializáren penetraçon dupla nun ''passibo'' cumo acuntece an práticas heiterossexuales, cula defrença de que neste causo ls dous pénis penetran ne l culo),<ref name="aldopereiradoisdoissetedoisdoisoito">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol. 1, p. 227 i 228.</ref> i tamien puoden tener fantasias románticas i/ó sexuales cun celebridades ó coincidos íntemos ó nó.<ref name="aldopereiradoisdoissetedoisdoisoito" />
=== Homossexuales mulhieres ===
{{Artigo percipal|Lésbica}}
[[Fexeiro:Gustabe_Courbet_-_Le_Sommeil_(1866),_Paris,_Petit_Palales.jpg|thumb|squierda|''Les Deux Amies'', de [[Gustabe Courbet]] (1866).]]
Ls studiosos ténen notado que l [[lesbianismo]] an sou aspeto físico proboca las mais stremadas reaçones: anquanto que moralmente ye por bezes reprobado, la maiorie de ls homes heiterossexuales possuen ua spece de fascínio por dues mulhieres que se beisen i/ó téngan relaçones sexuales.<ref name="aldoumoitocinco">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol. 1, p. 185.</ref> Alguns sexólogos screben que, por outro lado, eisiste un segundo tipo d'homes que, feridos por sou "proua masculino", çprezarian las mulhieres que çpensassen l pénis nua relaçon sexual; de fato, nua relaçon sexual antre dues lésbicas, l'erotismo femenino i las caratelísticas físicas de la parceira parécen benir an purmeiro lugar.<ref name="aldoumoitocinco" />
Nun se sabe qual ye la prática sexual preferida de las mulhieres, mas pesquisas afirman que talbeç puoda ser l de papel passibo na [[cunilíngua]], i esso starie associado a la stimulaçon de l [[punto G]] i/ó de l [[clítoris]].<ref name="aldoumoitocinco" /> Por cunta desso, muitas bezes l "[[69 (posiçon sexual)|69]] lésbico" serie çpensado para que solo ua de las parceiras reciba stimulaçon na [[parracha]] puls lábios i léngua de l'outra.<ref name="aldoumoitocinco" />
Outro termo mui ousado quando se scribe subre práticas homossexuales femeninas ye l [[tribadismo]], an que dues parceiras pratiquen ua ''friçon'', ó seia, un ancuontro antre las parrachas d'ambas.<ref name="aldoumoitocinco" /> Dibersos sexólogos ténen scrito que, al cuntrairo de l que se pensa, l prazer sexual nun deriba solamente de las parrachas d'ambas las parceiras, mas percipalmente pul ancuontro antre sues coixas.<ref name="aldoumoitocinco" /> Las práticas homossexuales antre mulhieres tamien ancluen [[penetraçon]], mas cun menor frequéncia;<ref name="aldoumoitoseis">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol. 1, p. 186.</ref> inda assi, quando praticada, ye mais quemun que la stimulaçon de l'uorgon genital de la parceira seia rializada manualmente ó, an outros causos, cun un [[dildo]] (pénis artificial), ambora esse seia mais ralo. <ref name="aldoumoitoseis" />
[[Fexeiro:US Naby 111221-N-JP983-008 Fire Cuntrolman 2nd Class Marissa Gaeta, left, assigned to the amphibious dock landing ship USS Oak Hill (LSD 51) kisses.jpg|thumb|Ua oufecial de la [[Marina de ls Stados Ounidos]] beisa sue noiba al zambarcar.]]
Ciertos studiosos tamien pretenden pesquisar se l'antresse lésbico por eimitaçones de pénis nun seneficarie ua frustraçon de la falta dun pénis rial; alguns afirman que nun se puode generalizar acerca de todos ls causos de lésbicas, anquanto outros afirman que las qu'outelizan pénis artificiales nun possuen antrisses sexuales ó mesmo afetibos por homes.<ref name="aldoumoitosete">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.1, p.187.</ref> Pesquisas rebelan que l'outelizaçon de pénis artificiales serie, pa las lésbicas, ua tentatiba de la busca de "algo mais" assi cumo acuntece cun parceiros heiterossexuales que buscan outras formas de "anriquecer" sues práticas de sexo.<ref name="aldoumoitosete" /> Outras práticas sexuales antre lésbicas, i que son menos quemuns, ancluen l ''[[Fisting|fistfucking]]'', l [[sexo anal]], que ye tenido cumo secundairo nua relaçon lésbica, muitas bezes rializado manualmente ó cun dildos;<ref name="aldoumoitosete" /> i práticas [[Sadomasoquismo|sadomasoquistas]] que, ambora mui ralas, puoden ancluir l'uso de [[chicote]]s i [[flagelaçon]] cumo antre ls heiterossexuales sadomasoquistas.<ref name="aldoumoitoito">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.1, p.188.</ref> Outro assunto d'antresse antre studiosos i sexólogos ye saber se las lésbicas possuen atraçon sexual por [[mamilo]]s tanto quanto ls homes heiterossexuales, i la maior parte de ls outores screben que l'antresse ye relatibo mas semelhante.<ref name="aldoumoitoito" />
== Demografie ==
{{Artigo percipal|prefixo=Beija tamien|Scala de Kinsey}}
[[Fexeiro:Tin Cok 2009 cropped.jpg|thumb|squierda|180px|An outubre de 2014, [[Tin Cok]], l [[Chief Eisecutibe Oufficer|CEO]] de la [[Apple]], tornou-se l purmeiro CEO de la [[Fortune 500]] a assumir-se homossexual publicamente.<ref>{{citar web|url = http://www.nbcnews .com/watch/nightly-news/apple-ex-tin-cok-is-first-fortune-500-to-come-out-las-gay-350111811811|title = Apple's CEO Tin Cok Is First Fortune 500 to Come Out las Gay|publisher = NBC News|date = 31 d'outubre de 2014|acessdate = 6 de nobembre de 2014}}</ref>]]
Dados cunfiables quanto al tamanho de la populaçon d'homossexuales son anformaçones baliosas pa la política pública.<ref name=black>"Demographics of the Gay and Lesbian Population in the United States: Eibidence fron Abailable Systematic Data Sources", Dan Black, Gary Gates, Seth Sanders, Lowell Taylor, Demography, Bol. 37, Ne l. 2 (maio de 2000), pp. 139–154 (abailable on JSTOR).</ref> Por eisemplo, la demografie ajudarie ne l cálclo de ls custos i benefícios de las prestaçones de [[Ounion de fato|parcerie doméstica]], l'ampato de la legalizaçon de la [[Homoparentalidade#Aporfilhaçon homoparental|adoçon por homossexuales]] i l'ampato de la política ''[[Don't Ask, Don't Tell]]'' de las [[Fuorças Armadas de ls Stados Ounidos]].<ref name=black/> Para alhá desso, l coincimiento de l "tamanho de la populaçon homossexual ye ua promessa para ajudar ls cientistas sociales cumprendíren ua ampla gama de questones amportantes, questones subre la natureza giral de las scolhas de l mercado de trabalho, l'acumulaçon de capital houmano, la specializaçon drento de las famílias, çcriminaçon i las decisones subre la localizaçon geográfica."<ref name=black/> Medir la prebaléncia de l'homossexualidade puode apersentar deficuldades.<ref name="liebay"/> La pesquisa debe medir alguas caratelísticas que puoden ó nun ser la defeniçon de [[ourientaçon sexual]]. La classe de las pessonas cun zeios pul mesmo sexo puode ser maior de l que la classe de pessonas que colocan esses zeios an prática, que por sue beç puode ser maior de l que la classe de pessonas que se outo-eidantifican cumo gay/lésbica/bissexual.<ref name=black/>
An 1948 i 1953 [[Alfred Kinsey]] relatou que cerca de 46% de ls andibíduos de l sexo masculino tenie "reagido" sexualmente la pessonas d'ambos ls sexos al longo de sue bida adulta i que 37% deilhes tenien tenido pul menos ua spriéncia homossexual.<ref>Sexual Behabior in the Houman Male, p. 656</ref> La metodologie de Kinsey fui criticada.<ref>{{citar periódico|outhor=[[David Leonhardt]]|title=John Tukey, 85, Statistician; Coined the Word 'Software'|journal=[[The New York Eiquipas]]|date=28 de júlio de 2000}}</ref><ref>{{Citar web|títalo=Biography 15.1, ''John W. Tukey'' (1915-2000)|url=http://www.swlearning .com/quant/kohler/stat/biographical_sketches/bio15.1.html|acessodata=19-5-2009}} John Tukey criticizes sample procedure</ref> Un studo mais recente tentou eliminar l biés d'amostraige, mas mesmo assi chegou la cunclusones semelhantes.<ref>{{Citar web|títalo=Book Rebiew by Martin Duberman|obra = The Nation | data = 3 de nobembre de 1997|url=http://www.kinseyinstitute.org/publicationes/duberman.html}} Martin Duberman on Gebhart's "cleaning" of data</ref>
Las stimatibas de l'ocorréncia de l'homossexualidade sclusiba barian dun la binte por ciento de la populaçon, normalmente cuncluindo qu'hai un pouco mais d'homossexuales masculinos de l que femeninos.<ref name="Billy1993"/><ref name="Binson1995"/><ref name="Fay1989"/><ref name="Johnson1992"/><ref name="Laumann1994"/><ref name="Wellings1994"/><ref name="aftenposten"/><ref name="guardianpoll"/><ref name="McConaghy eit al">McConaghy eit al., 2006</ref><ref name=ACSF>ACSF Ambestigators (1992). SIDA and sexual behabior in France. ''Nature, 360,'' 407–409.</ref><ref name=Bogaert>Bogaert, La. F. (2004). The prebalence of male homosexuality: The effet of fraternal birth ourder and bariation in family size. ''Journal of Theoretical Biology, 230,'' 33–37. [http://www.sciencediret .com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6WMD-4CP12C3-2&_user=1069287&_rdoc=1&_fmt=&_ourig=search&_sort=d&biew=c&_act=C000051273&_bersion=1&_urlBersion=0&_userid=1069287&md5=bf01088ebb68ca801a0a08011876fb5d]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=Sell>{{citar periódico |outhor=Sell RL, Wells JA, Wypij D |title=The prebalence of homosexual behabior and attration in the United States, the United Kingdon and France: results of national population-based samples |journal=Arch Sex Behab |belume=24 |issue=3 |pages=235–48 |data=júnio 1995 |pmid=7611844}}</ref><ref>S. Hite, The Hite Report on Male Sexuality, New York, La. Knopf, 1991.</ref><ref>S. S. eit C. L. Janus, The Janus Report on Sexual Behabior, New York, John Wiley & Sonidos, 1993.</ref><ref name="kinseymale">Alfred C. Kinsey, ''Sexual Behabior in the Houman Male'', 1948, ISBN 0-7216-5445-2(l.p.), ISBN 0-253-33412-8(reprint).</ref>
Stimatibas de la frequéncia d'atebidade sexual tamien puoden bariar dun paíç para outro. Un studo de 1992 relatou que 6,1% de ls homes ne l [[Reino Ounido]] yá tubo ua spriéncia homossexual, anquanto na [[Fráncia]] l númaro fui de 4,1%.<ref>TERESA L. WAITE, December 8, 1992 "Sexual Behabior Lebels Cumpared in Studies In Britain and France" in the ''New York Eiquipas''[http://query.nytimes .com/gst/fullpage.html?res=9E0CE0D91E3EF93BA35751C1A964958260&sec=&spon=&pagewanted=all]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Segundo ua pesquisa rializada an 2003, 12% de ls noruegueses yá tenien feito sexo homossexual.<ref name=aftenposten/> D'acuordo cun ua sondaige de 2008, anquanto solo 6% de ls británicos definen sue ourientaçon sexual cumo homossexuales ó bissexuales, mais que l dobro (13%) de ls británicos yá tubírun algua forma de cuntato sexual cun alguien de l mesmo sexo.<ref name=guardianpoll/>
[[Fexeiro:San_Paulo_LGBT_Pride_Parade_2014_(14108541924).jpg|thumb|[[Parada de l'ourgulho LGBT de San Paulo|XBIII Parada de l'ourgulho LGBT]] de [[San Paulo (cidade)|San Paulo]], [[Brasil]], an 2014.]]
Na [[Nuoba Zelándia]], un studo de 2006 sugeriu que 20% de la populaçon anónima relatou alguns sentimientos homossexuales, sendo qu'alguns deilhes se eidantifican cumo homossexuales. La percentaige de pessonas que se eidantificórun cumo homossexuales fui de 2-3%.<ref name="McConaghy eit al"/>
Ne ls [[Stados Ounidos]], d'acuordo cun ua pesquisa rializada pa las eileiçones persidenciales de 2008, 4% de l'eileitorado outoidentificaba-se cumo gay, lésbica ó bissexual, la mesma percentaige de [[2004]].<ref>{{Citar web|títalo=27% of Gay Boters Sided with McCain |publicado=[[The Adbocate]] |data=7 de nobembre de 2008 |url=http://www.adbocate .com/article.aspx?id=41389 |acessodata=8-11-2008}}</ref>
An pesquisa rializada ne l [[Brasil]] an 2008 ls dados andican que 10% de ls homes i 5,2% de las mulhieres cun eidade antre 15 i 64 anhos yá tubírun ua relaçon homossexual na bida, totalizando ua média giral de 7,6%.<ref>{{citar web | títalo = MS dibulga retrato de l cumportamiento sexual de l brasileiro | url = http://portal.saude.gob.br/portal/aplicacoes/noticias/default.cfn?pg=dspDetalheNoticia&id_area=124&CO_NOTICIA=10326 |data= 18-6-2009 | publicado = Portal de la Salude | acessodata = 20-6-2009}}</ref> Ne l mesmo studo, antre la populaçon mais moço, cun eidade antre 15 i 24 anhos la média ancontrada fui de 8,7% anquanto antre la populaçon mais idosa, cun eidade de 50 a 64 anhos, la média oubtida fui de 5,6%.<ref>{{citar web | títalo = Moços ténen cumportamiento sexual mais siguro | url = http://portal.saude.gob.br/portal/aplicacoes/noticias/default.cfn?pg=dspDetalheNoticia&id_area=1450&CO_NOTICIA=10328 |data= 18/06/2009 | publicado = Portal de la Salude | acessodata = 2009-06-20}}</ref> Anque desse iten specífico de la pesquisa ser bastante genérico, questionando solo se l'antrebistado tubo al menos ua "Relaçon sexual cun pessona de l mesmo sexo na bida", l cuntreste antre las médies oubtidas por faixa etária mostran que ls brasileiros stan a relacionar-se mais de forma homossexual i criando nuobos grupos LGBT de l que ne l passado.<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=CR4bAAAAYAAJ&q=brasileiros+homossexuales+de l+que+ne l+passado&dq=brasileiros+homossexuales+de l+que+ne l+passado&hl=t-BR&ei=XZr6TJapFY-t8Ab3q5ScCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=9&bed=0CFIQ6AEwCA|outor=Edward John Batista de las Niebes Macrae|títalo=La Custruçon de la Eigualdade|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
== Homossexualidade i ciéncia ==
=== Biogenética ===
L neurobiólogo Roger Gorski, de la [[Ounibersidade de la Califórnia]], EUA, fizo spriéncias an laboratórios cun ratos cujas fémeas prenhas recebírun [[coberteirasterona]] - l [[hormónio]] sexual masculino - inda an fase [[Útero|antra-uterina]]. Ouserbou que, zde la purmeira fase de la bida, ls filhotes de l sexo femenino mostrában cumportamientos masculinos, cumo gustos, brincadeiras mais agressibas para alhá de sentiren-se mais atraídas por fémeas.<ref>{{Citar jornal | títalo=Sexual sperience anterats with steroid sposure to shape the partner preferences of rats. | url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/sites/antreç?cmd=Retriebe&db=PubMed&list_uids=12367568 | eiditora=Horn Behab. | belume=42 | numero=2 | data=set 2002| paginas=148 i seguintes.| pmid=12367568 | outor=Wodson JC, Balleine BW, Gorski RA | acessodata=2007-11-11}}</ref> L studo, assi i todo, nun fui cunclusibo pus ls filhotes de l sexo masculino cujas fémeas progenitoras recebírun hormónios femeninos ([[stradiol]] i [[progesterona]]) nó zambolbírun seneficatibas caratelísticas femeninas.<ref>{{Citar jornal | títalo=Sexual sperience anterats with steroid sposure to shape the partner preferences of rats. | url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/sites/antreç?cmd=Retriebe&db=PubMed&list_uids=12367568 | eiditora=Horn Behab. | belume=42 | numero=2 | data=set 2002| paginas=148 até 157. | pmid=12367568 | outor=Wodson JC, Balleine BW, Gorski RA | acessodata=11-11-2007}}</ref>
Ne l galho de la ciéncia de la [[genética]] bários studos ténen sido rializados ne l sentido d'ambestigar ouriges heireditárias pa l'homossexualidade. Un de ls studos mais coincidos nesse sentido tenta stablecer ua correlaçon antre l'homossexualidade masculina cul gene Xq28.<ref>{{Citar jornal | títalo=La linkage betwen DNA markers on the X chromosome and male sexual ourientation. | url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/sites/antreç?db=PubMed&cmd=search&tern=8332896&dot=b | eiditora=Science | data=jul 1993| belume=261 | numero=5119 | paginas=321-7 | pmid=8332896 | outor= Hamer DH, Hu S, Magnuson BL, Hu N, Pattatuci AM | acessodata =11-11-2007}}</ref> Ye efetibamente ua tese que coloca l'homossexualidade nun cumo ua oupçon ó stilo de bida, mas si cumo resultado dua bariaçon genética. Cunsidre-se, assi i todo, qu'eisisten studos que cuntradizen l'anfluéncia de l gene Xq28 para splicar l'homossexualidade.<ref>{{Citar jornal | títalo=Male homosexuality: absence of linkage to microsatellite markers at Xq28. | url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/sites/antreç?Db=pubmed&Cmd=ShowDetailBiew&TermToSearch=10213693&log$=atebity | eiditora=Science | data=abr 1999| belume=284 | numero=5414 | paginas=665-7 | pmid=10213693 | outor=Rice G, Anderson C, Risch N, Ebers G | acessodata =26-1-2009}}</ref> Nun nuobo studo cunduzido pula [[Korea Adbanced Anstitute of Science and Technology|KAIST]] fui possible criar artificialmente l cumportamiento homossexual an ratas fémeas atrabeç dua manipulaçon genética. Nesse studo alguns genes relacionados al eiquilíbrio de l'hormónio [[strogénio]] fúrun antencionalmente suprimidos berificando-se ua preferéncia homossexual statisticamente relebante an relaçon a un grupo de cuntrole, lançando nuobas dúbedas de que l cumportamiento homossexual an [[mamífero]]s puoda tener un fator genético.<ref>{{citar web | títalo=Gene define preferéncia sexual de fémeas de camundongo | url=http://www1.fuolha.uol .com.br/ciencia/764497-gene-define-preferencia-sexual-de-femeas-de-camundongo.shtml | publicado=[[Fuolha online]] |data=9 de júlio de 2010 | acessodata=13-9-2010}}</ref><ref>{{citar jornal | títalo=Male-like sexual behabior of female mouse lacking fucose mutarotase | url=http://www.biomedcentral .com/1471-2156/11/62/abstrat | outor=Dongkyu Park, Dongwok Choi, Junghon Le, Dae-sik Lin i Chankyu Park | jornal=BMC Genetics 2010 | belume=11 | numero=62 |data=7 de júlio de 2010 | acessodata=13-9-2010 | doi=10.1186/1471-2156-11-62}}</ref> La tese de que l'homossexualidade puode tener ouriges genéticas ten sido ousada bien cumo recusada tanto por aqueilhes que cunsidran l'homossexualidade cumo algo negatibo cumo ls que cunsidran algo a defender.<ref>{{Citar web | títalo=Causas de la Homossexualidade | url =http://www.psicologie.org.br/anternacional/pscl38.htn |data=2004 | outor=Drauzio Barella | acessodata=18-12-2007}}</ref>
=== Psicologie ===
La [[psicologie]] fui ua de las purmeiras deciplinas a studar l'ourientaçon homossexual cumo un fenómeno çcreto.<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=tgTi4SbrzUMC&pg=PA217&dq=psicologie+homossexualidade&hl=t-BR&ei=lJb6TMGbEIKr8Aa864DFCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=4&bed=0CDMQ6AEwAw#b=onepage&q=psicologie%20homossexualidade&f=false|outor=Kimeron N. Hardin|títalo=Outo-Stima para homossexuales|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=kdKejlJPdS4C&pg=PA310&dq=psicologie+homossexualidade&hl=t-BR&ei=lJb6TMGbEIKr8Aa864DFCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=7&bed=0CEIQ6AEwBg |outor=ELI ZARETSKY|títalo=Segredos De la Alma|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref> Las purmeiras tentatibas de classeficar l'homossexualidade cumo ua malina fúrun feitas pul mobimiento sexólogo ouropeu ne l final de l seclo XIX.<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=VGIoTp1mDpoC&pg=PA80&dq=homossexualidade+cumo+doen%C3%A7a+s%C3%A9clo+xix&hl=t-BR&ei=D5b6TLzkFMH68AbMrpiuCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=1&bed=0CCYQ6AEwAA#b=onepage&q=homossexualidade%20como%20doen%C3%A7a%20s%C3%A9clo%20xix&f=false|outor=Luiç Mello|títalo=Nuobas famílias: cunjugalidade homossexual ne l Brasil cuntemporáneo|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=P_BZ3SMOb48C&pg=PA74&dq=homossexualidade+cumo+doen%C3%A7a+s%C3%A9clo+xix&hl=t-BR&ei=D5b6TLzkFMH68AbMrpiuCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=2&bed=0CCsQ6AEwAQ#b=onepage&q=homossexualidade%20como%20doen%C3%A7a%20s%C3%A9clo%20xix&f=false|outor=Ana Marie Galhos Seixas|títalo=SEXUALIDADE FEMININA: HISTORIA, CULTURA, FAMILIA, PERSONALIDADE & PSICODRAMA|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref> An 1886 l notable sexólogo [[Richard bon Krafft-Ebing]] listou l'homossexualidade junto cun 200 outros studos de causos de práticas sexuales zbiantes an sue obra defenitiba, ''Psychopathia Sexualis''. Krafft-Ebing propós que l'homossexualidade era causada por ua "amberson [durante l nacimiento] cungénita" ó ua "amberson adquirida".<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=1nAYCbD6x1cC&pg=PA115&dq=Richard+bon+Krafft-Ebing+homossexualidade&hl=t-BR&ei=_5b6TMjmOMqs8AaTrMi7Cw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=1&bed=0CCYQ6AEwAA |outor=James Naylor Gren i Cristina Fino,Cássio Arantes Leite|títalo=Para alhá de l'antruido: l'homossexualidade masculina ne l Brasil de l seclo XX |acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=DSJPorohRVMC&pg=PA119&dq=Richard+bon+Krafft-Ebing+homossexualidade&hl=t-BR&ei=_5b6TMjmOMqs8AaTrMi7Cw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=2&bed=0CC0Q6AEwAQ#b=onepage&q=Richard%20bon%20Krafft-Ebing%20homossexualidade&f=false |outor=Richard Miskolci|títalo=Thomas Mann, l'artista mestiço |acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=kdKejlJPdS4C&pg=PA334&dq=Richard+bon+Krafft-Ebing+homossexualidade&hl=t-BR&ei=_5b6TMjmOMqs8AaTrMi7Cw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=4&bed=0CDcQ6AEwAw#b=onepage&q=Richard%20bon%20Krafft-Ebing%20homossexualidade&f=false |outor= ELI ZARETSKY|títalo=Segredos De la Alma |acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref> Nas dues radadeiras décadas de l seclo XIX, ua bison defrente ampeçou a predominar ne ls círclos médicos i psiquiátricos, a julgar l cumportamiento, cumo andicatibo dun tipo de pessona cun ua defenida i relatibamente stable na ourientaçon sexual. Ne l final de l seclo XIX i ampeço de l [[seclo XX]], ls modelos patológicos de l'homossexualidade éran padron.<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=5AzRL2VzpL4C&pg=PA243&dq=modelos+patol%C3%B3gicos+de la+homossexualidade+padr%C3%A3o+s%C3%A9clo+xx&hl=t-BR&ei=Tpz6TLj9EMK88gaK2oylCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=3&bed=0CDUQ6AEwAg#b=onepage&q&f=false |outor= James Naylor Gren,Ronaldo Trindade,José Fábio Barbosa de la Silba|títalo=Homossexualismo an San Paulo |acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=X75Tn1z0hi0C&pg=PA23&dq=modelos+patol%C3%B3gicos+de la+homossexualidade+padr%C3%A3o+s%C3%A9clo+xx&hl=t-BR&ei=Tpz6TLj9EMK88gaK2oylCw&sa=X&oi=book_result&t=result&resnun=2&bed=0CDAQ6AEwAQ#b=onepage&q&f=false |outor= Anna Paula Uziel|títalo=Homossexualidade i adoçon |acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
La [[Associaçon Amaricana de Psiquiatria]], la [[Associaçon Amaricana de Psicologie]] i la [[Associaçon Nacional de ls Trabalhadores Sociales]] declarórun:
{{quotation|An 1952, quando la Associaçon Amaricana de Psiquiatria publicou l sou purmeiro [[Manual Diagnóstico i Statístico de Trastornos Mentales]] (DSM), l'homossexualidade fui ancluída cumo ua desorden. Quaije eimediatamente, inda assi, essa classeficaçon ampeçou a ser submetida al scrutínio crítico nua pesquisa financiada pul [[National Anstitute of Mental Heialth|Anstituto Nacional de Salude Mental]]. Esse studo i la pesquisa susequente falhórun an cunseguir apersentar qualquiera base ampírica ó científica para cunsidrar l'homossexualidade cumo un çtúrbio ó anormalidade, al ambés dua ourientaçon sexual normal i saudable. Cumo resultado dessa pesquisa acumulada, ls profissionales an medecina, salude mental i an ciéncias cumportamentales i sociales chegórun a la cuncluson de qu'era ancorreto classeficar l'homossexualidade cumo ua desorden mental i que la classeficaçon de l DSM refletie pressupostos nun testados cun base an normas sociales prebalentes i ampressones clínicas a partir d'amostras repersentatibas cumpuostas por pacientes que percuran tratamiento i por andibíduos cujo cumportamiento trouxe pa l sistema de justícia criminal.
An reconhecimiento de l'eibidéncia científica,<ref>JAMA: Gay Is Okay With APA (Amarican Psychiatric Association); abailable online: http://www.soulforce.org/article/642 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324080417/http://www.soulforce.org/article/642 |date=2010-03-24 }}</ref> la Associaçon Amaricana de Psiquiatria retirou l'homossexualidade de l DSM an 1973, afirmando que "l'homossexualidade an si nun amplica qualquiera prejuízo ne l julgamiento, stabelidade, cunfiabelidade ó capacidades gerales sociales i bocacionales." Depuis dua perfunda rebison de dados científicos, la Associaçon Amaricana de Psicologie adotou la mesma posiçon an 1975, i sortou todos ls profissionales de salude mental "para assumir la liderança an eliminar l stigma de malina mental qu'hai mui ten sido associado cun ourientaçones homossexuales." La Associaçon Nacional de ls Trabalhadores Sociales adotou ua política similar.
Assi sendo, ls profissionales i pesquisadores de salude mental hai mui reconhecírun que ser homossexual nun custitui oustaclo inerente a la liderança dua bida feliç, saudable i pordutiba, i que la grande maiorie de ls gays i lésbicas funcionan bien an to la gama d'anstituiçones sociales i de relaçones anterpessoales.<ref name=amici>[http://www.courtinfo.ca.gob/courts/supreme/highprofile/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf Case Ne l. S147999 in the Supreme Court of the State of California, In re Marriage Cases Judicial Council Cordination Proceding Ne l. 4365(...)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}}
La pesquisa i la literatura clínica demunstran qu'atraçon sexual i romántica pul mesmo sexo son sentimientos i cumportamientos normales i bariaçones positibas de la sexualidade houmana. L cunsenso de longa data de las ciéncias cumportamentales i sociales i de ls profissionales de salude i salude mental ye que l'homossexualidade, por si solo, ye ua bariaçon normal i positiba de l'ourientaçon sexual houmana.<ref name=respunse>Amarican Psychological Association: [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-respunse.pdf Appropiate Therapeutic Respunses to Sexual Ourientation]</ref> L'homossexualidade era listada na [[CID-9]] (1977) de la [[Organizaçon Mundial de Salude]] cumo un [[malina mental]], mas fui retirada ne l [[CID-10]], aprobada pula Quadragésima Terceira Assemblé Mundial de la Salude an 17 de maio de 1990.<ref>[http://www.eilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 ILGA | The decesion of the World Heialth Organisation 15 years ago custitutes la storic date and powerful symbol fur members of the LGBT community]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=pinknewsstigma>{{citation |title=Homophobic stigma - La community cause |url=http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |date=17 de maio de 2006 |periodical=PinkNews.co.uk |first=Marc |last=Shoffman |acessdate=04/05/2007}}</ref> Tal cumo l DSM-II, la CID-10 adicionou la [[ourientaçon sexual eigodistónica]] na lista, l que se refire la pessonas que quieren mudar sues [[Eidantidade de género|eidantidades de género]] ó [[Ourientaçon sexual|ourientaçones sexuales]] por causa dun çtúrbio psicológico ó cumportamental ({{ICD10|F|66|1|f|60}}). La [[Sociadade Chinesa de Psiquiatria]] retirou l'homossexualidade de la [[Classeficaçon Chinesa de Trastornos Mentales]] an 2001, passado cinco anhos de studo pula associaçon.<ref>The New York Eiquipas: [http://www.citywekend .com.cn/beising/articles/cw-magazine/news/News-04120732/ Homosexuality ne l longer "çease" in China]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L [[Royal College of Psychiatrists]], de l [[Reino Ounido]], afirmou:
{{quotation|Esta stória lamentable demunstra cumo la marginalizaçon dun grupo de pessonas que ténen traços de personalidade an particular (neste causo l'homossexualidade) puode liebar la prática médica nociba i a ua base pa la çcriminaçon na sociadade.<ref name="rcp2007">Royal College of Psychiatrists: [http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/Submission%20to%20the%20Church%20of%20England.pdf Submission to the Church of Angland’s Listening Eisercise on Houman Sexuality.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827104609/http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/Submission%20to%20the%20Church%20of%20England.pdf |date=2010-08-27 }}</ref> Eesiste agora un grande cuorpo d'eibidéncias de pesquisas qu'andica que ser gay, lésbica ó bissexual ye cumpatible cun ua salude mental i un ajustamiento social normales. Inda assi, las spriéncias de [[çcriminaçon]] na sociadade i ua possible rejeiçon por amigos, fameliares i outros, tales cumo ampregadores, senefica qu'alguas pessonas LGB ténen ua spriéncia maior que la sperada na prebaléncia de porblemas de salude mental i d'uso andebido de sustáncias. Ambora tenga habido reclamaçones por grupos políticos cunserbadores ne ls [[Stados Ounidos]] de qu'esta maior prebaléncia de porblemas de salude mental ye la cunfirmaçon de que l'homossexualidade ye un trastorno mental an si, nun hai qualquiera eibidéncia para fundamentar tal afirmaçon.|[[Royal College of Psychiatrists]]<ref name=rcp2008>Royal College of Psychiatrists: [http://www.rcpsych.ac.uk/rollofhonour/specialinterestgroups/gaylesbian/submissiontothecofe/psychiatryandlgbpeople.aspx Royal College of Psychiatrists respunse to comments on Nolan Show regarding homosexuality las la mental çorder]</ref>}}
Ne l [[Brasil]], an 1985, l [[Cunseilho Federal de Psicologie de l Brasil|Cunseilho Federal de Psicologie]] deixa de cunsidrar l'homossexualidade cumo un zbio sexual i, an 1999, stablece regras pa l'atuaçon de ls psicólogos an relaçon a la questones de [[ourientaçon sexual]], declarando que "''l'homossexualidade nun custitui [[malina]], nin [[çtúrbio]] i nin [[perberson]]''" i que ls [[psicólogo]]s nun colaboraran cun eibentos i serbícios que proponhan tratamiento i cura de l'homossexualidade.<ref name="Correio brazeliense"/> An 1984, la [[Associaçon Brasileira de Psiquiatria]] (ABP) posicionou-se contra la çcriminaçon i cunsidrou l'homossexualidade cumo algo nun prejudicial a la sociadade, quando aprobou ua resoluçon que dezie:
{{quotation|Cunsidrando que l'homossexualidade an si nun amplica an prejuízo de l pensar, stabelidade, cunfiabelidade ó atidones sociales i bocacionales, rezon pula qual ouponen-se a to çcriminaçon i preconceito, tanto ne l setor público quanto ne l pribado, contra ls homossexuales d'ambos ls sexos.|[[Associaçon Brasileira de Psiquiatria]]<ref name="ABP"/>}}
[[Fexeiro:Flag of WHO.sbg|thumb|An 17 de maio de 1990, la [[Organizaçon Mundial de la Salude]] (OMS) retirou l'homossexualidade de la [[Classeficaçon Anternacional de Malinas]] (sigla CID).<ref name="Correio brazeliense"/> ]]
La maiorie de ls gays, lésbicas, bissexuales i pessonas que percuran la [[psicoterapie]] fázen nel pulas mesmas rezones que las pessonas heiterossexuales ([[strisse]], deficuldades de relacionamiento, deficuldade d'adataçon a las nuobas situaçones sociales ó de trabalho, etc); sue [[ourientaçon sexual]] puode tener ua amportança purmária, acidental ó nun tener amportança a las sues questones i tratamiento. Seia qual fur l porblema, inda hai un alto risco de biés antigay na psicoterapie cun clientes gays, lésbicas i bissexuales.<ref name=textbook>Cabaj, R; Stein, T. eds. ''Textbook of Homosexuality and Mental Heialth'', p. 421</ref> La pesquisa psicológica neste domínio ten sido relebante pa la luita contra atitudes i açones prejudiciales ("[[Homofobia|homofóbicas]]") i l mobimiento puls [[dreitos LGBT]] an giral.<ref name=antro>ed. Sandfort, T; eit al. Lesbian and Gay Studies: An Antrodutory, Anterdisciplinary Approach. Chater 2.</ref>
L'aplicaçon adequada de psicoterapie afirmatiba baseia-se ne ls seguintes fatos científicos:<ref name="respunse"/>
* Atraçon sexual pul mesmo sexo, cumportamientos i ourientaçones por si solo son normales i positibas bariantes de la [[sexualidade houmana]], an outras palabras, nun son andicadores de trastornos mentales ó de zambolbimiento.
* L'homossexualidade i la [[bissexualidade]] son stigmatizadas, i este [[estigma]] puode tener ua bariadade de cunsequéncias negatibas (por eisemplo, [[strisse]]) al longo de l ciclo de bida (D'Augelli & Patterson, 1995; DiPlacido, 1998; Heirek i granadas, 2007; Meyer, 1995, 2003).
* Atraçon sexual pul mesmo sexo i cumportamiento puode ocorrer ne l cuntesto dua bariadade d'ourientaçones sexuales i eidantidades (Diamond, 2006; Hoburg eit al., 2004; Rust, 1996; Sabin-Williams, 2005).
* Homes gays, lésbicas i andibíduos bissexuales puoden bibir ua bida sastifatória, bien cumo un relacionamiento afetibo i famílias stabais, que son eiquibalentes als relacionamientos heiterossexuales an aspetos eissenciales (APA, 2005c; Kurdek, 2001, 2003, 2004; Fingerhut & Peplau, 2007 ),.
* Nun hai studos ampíricos ó pesquisas que suporten teories qu'atribuen l'ourientaçon sexual la çfunçon fameliar ó traumas (Bell eit al., 1981; Bene, 1965; Freund & Blanchard, 1983; Freund & Pinkaba, 1961; Hoker , 1969; McCord eit al., 1962; Peters & DK Cantrell, 1991 Siegelman;, 1974, 1981; Townes eit al., 1976).
==== Psicobiologie ====
Ne ls anhos 2000, las pesquisas de la [[neurociéncia]] demunstrórun que ls seres houmanos stimulan sues zonas erógenas porque esta proboca recumpensas ne l cérebro.<ref name="agmo">{{en}} AGMO Anders [http://www.eilsebier .com/wps/find/bookdescrition.cws_home/712200/çcrition#çcrition {{lang|en|''Funtional and dysfuntional sexual behabior''}}]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Eilsebier 2007.</ref> Essas recumpensas, an particular l'ourgasmo, son ouserbadas ne l nible de la cuncéncia cumo sensaçones de prazer erótico i sastifaçon. An suma, l ser houmano busca las atebidades sexuales porque eilhas fornecen prazeres eróticos antensos. Antre ls seres houmanos (assi cumo antre ls [[chimpanzé]]s, [[ourangotango]]s i [[golfino]]s), l cumportamiento sexual nun ye mais un cumportamiento de reproduçon, mas se tornou un cumportamiento erótico. Durante l'eiboluçon, l'amportança i anfluéncia de ls hormónios i de ls [[feromónios]] subre l cumportamiento sexual diminuiu. Antre ls mamíferos menos cumplexos, son ls feromónios que stan na ourige de l'heiterossexualidade. An cuntreste, l'amportança de las recumpensas se tornou maior. Ne ls seres houmanos, l'oubjetibo de l cumportamiento sexual nun ye mais l coito baginal i si la busca de prazeres eróticos, oubtidos pula stimulaçon de l cuorpo i de las zonas erógenas, pouco amporta l sexo de l parceiro.
Por todos esses motibos, biologicamente la sexualidade houmana serie un tanto bissexual. Inda assi l'anfluéncia de l cuntesto cultural i de las spriéncias pessonales ye maior ne l zambolbimiento de la [[ourientaçon sexual]]. L'homossexualidade, l'heiterossexualidade i la [[bissexualidade]] son possibelidades "biologicamente normales" de l zambolbimiento. La maior anfluéncia de l cuntesto cultural ye bien eibidenciada pula sociadade griega de la Antiguidade, an que a mulhier tenie ua posiçon social anferior a la de l'home. L'amor mais zeiable, l "amor celhestre", era homossexual. L'heiterossexualidade era zbalorizada, i las mulhiers serbian cumo progenitoras dua çcendéncia legítima i guardianas fiéis de l lar. An cuntreste, l [[heiterosseisismo]] i la [[homofobia]] nas sociadades oucidentales son probabelmente l fator de l'ourige de la preponderáncia atual de l cumportamiento heiterossexual. Malgrado la presson cultural, alguas pessonas preferirian las atebidades homossexuales. Outras eibidéncias apuntan que, an ciertos causos, la preferéncia sexual pula homossexualidade probirie de circunstáncias particulares, cumo spriéncias positibas que se tenerie bebido cun pessonas de l mesmo sexo.<ref>Bell, La.P., Weinberg, M.S. and Hammersmith, S.K. Sexual preference. Its debelopment in men and women. Andiana University Press: Blomington, 1981</ref><ref>Ban Wyk, P. H., & Geist, C. S. Psychosocial debelopment of heiterosexual, bisexual, and homosexual behabior. Archibes of Sexual Behabior, 13, 505-544, 1984</ref><ref>YATES Alayne. Biologic perspetibe on early erotic debelopment, Child and Adolescent Psychiatric Clenics of North America, 13(3):479-496, 2004</ref>
=== Críticas a las ciéncias passadas ===
[[Fexeiro:Alan_Turing_cropped.jpg|thumb|squierda|200px|Státua de [[Alan Turing]] (1912 - 1954), l matemático británico respunsable por decifrar la máquina [[Enigma (máquina)|Enigma]], ousada puls [[Almanha Nazi|nazistas]] durante la [[Segunda Guerra Mundial]]. An 1952 el fui cundenado a sofrer ua [[castraçon química]], cumo altarnatiba a la prison, solo por ser homossexual.]]
Hai dibersas críticas a las tentatibas de splicaçones científicas pa l'homossexualidade, percipalmente porque la maiorie deilhas ampeça a ser zambolbida inda ne l [[seclo XIX]], quando se percurában cumprobaçones científicas para afirmar que detreminadas caratelísticas houmanas tornarian un andibíduo superior a outro.<ref>Steben Pinker, ''TÁbula Rasa'', Eiditora Cumpanha de las Letras, 2004, p.216. ISVN 85-359-0494-8</ref><ref>GRACIELA HAYDEE BARBERO, ''Homossexualidade i perberson na psicanálise'', Eiditora Casa de l Psicólogo , p.95. ISBN 85-7396-468-5</ref> I buscar anterpretar la cumplexidade de l cumportamiento houmano cun base ne l studo de l cumportamiento animal — dízen ls críticos — nun ten sentido (Beija-se [[darwenismo social]]).<ref>{{citar web|url=http://www.brasilescola .com/storiag/darwenismo-social.htn|outor=Brasil Scuola|títalo=Darwenismo social|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
Quanto a las pesquisas [[Neurologie|neuro-bioquímicas]], ls sous críticos andican que "eisiste l risco d'alguns pesquisadores stáren, na berdade, percurando ua forma de 'curar' tal cumportamiento, seia mapear l que gera l zeio homossexual, para depuis cumberté-lo an zeio heiterossexual". Nesse cuntesto un de ls eisemplos marcantes fui la teorie zambolbida por [[Magnus Hirschfeld]] a respeito de l'homossexualidade. Hirschfeld defendia la teorie de que l'homossexualidade era nata i nun modificable, splicada por defrenças de natureza hormonal. La teorie de Hirschfeld, que fui un grande atebista, buscando bementemente la derrubada de l [[Parágrafo 175]] na Almanha pré segunda guerra fui polemizada por Freud an sou libro ''Thre Essays on the Theory of Sexuality'' (1905).<!-- fuonte: http://www.williamapercy .com/wiki/eimages/Freudian.pdf --> La Terapie de Choques Eilétricos fui aplicada por [[Ugo Cerletti]] a partir de [[1938]] para bárias finalidades, ancluído la tentatiba de cura pa l'homossexualidade<ref>{{Citar web | títalo =Eiletroshock therapy antroduced - 1938 | url= http://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/antries/dh38el.html | publicado =La Science Odyssey |data= 1998 | acessodata =1 de júlio de 2008}}</ref> outelizando l pressuposto de que se l'homossexualidade ten splicaçones neuro-bioquímicas, anton eilha ye curable. Na mesma linha, la [[lobotomie]], zambolbida por [[António Eigas Moniç]] an [[1935]], tamien fui aplicada cumo tratamiento de l'homossexualidade até [[1979]] na Almanha.<ref>{{Citar web | titulo= The Gay Holocaust - After the War | url =http://andrejkoymasky .com/men/holocaust/ho07.html |data= márcio 7th 2004 | acessodata = 2008-07-01}}</ref> Ne l domínio de las splicaçones psicológicas, hai la custataçon de que nun ye porque alguns fatos se amostrórun berdadeiros para alguns andibíduos, eilhes l seran para todos ls causos, ó seia, cun tales custruçones de pensamiento ocorre la prática de [[Generalizaçon precipitada|generalizaçon andebida i precipitada]], bien cumo adoçon de procedimientos errados, inadequados i cuntraproducentes. Inda drento de las splicaçones psicológicas, studos ampeçados por [[Harry Benjamin]] amostrórun al longo de décadas de studos que l tratamiento psiquiátrico ye ineficaç para tratar ("curar") la [[trasexualidade]], por eisemplo, serbindo solo cumo terapie d'apoio.<ref>{{citar libro
| title =The Trassexual Phenomenon
| outhor =Harry Benjamin
| url =http://www .ptrasgenderzone .com/downloads/ttphenon.pdf
| publisher =The Julian Press, INC. Publishers
| date =1966}}</ref>
Ua crítica an relaçon a essas tentatibas de splicaçon ye l sou foco an splicar l'homossexualidade i pouco se preocupáren an splicar l'ourientaçon sexual an giral, i la [[heiterossexualidade]] an particular.<ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=351-1BwxtLAC&lpg=PA58&dq=tentatiba%20de%20explica%C3%A7%C3%A3o%20homossexualidade&pg=PA58#b=onepage&q=tentatiba%20de%20explica%C3%A7%C3%A3o%20homossexualidade&f=false|títalo=Homossexualidade:Ciéncia i Cuncéncia|outor=Marciano Bidal|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref><ref>{{citar web|url=http://books.gogle .com.br/books?id=l3bWRhDqfScC&lpg=PA239&dq=%22orienta%C3%A7%C3%A3o%20sexual%20en%20geral%22&pg=PA239#b=onepage&q=%22orienta%C3%A7%C3%A3o%20sexual%20en%20geral%22&f=false|títalo=Sexualidade i deficiéncias|outor=Ana Cláudie Bortolozzi Maia|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
== Dreito, política, sociadade i sociologie ==
{{Artigo percipal|Atitudes de la sociadade an relaçon a l'homossexualidade}}
=== Legalidade ===
{{Artigo percipal|Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo}}
{{Bertambén|Casamiento antre pessonas de l mesmo sexo|Homossexualidade ne l Brasil|Homossexualidade an Pertual}}
{{Legislaçon subre l'homossexualidade|alinhamiento=dreita|tamanho=upright=1.8}}
La maiorie de las naciones nun ampeden l sexo cunsensual antre pessonas nó relacionadas arriba de la [[eidade de cunsentimiento]] local. Alguns países tamien reconhecen dreitos, proteçones i prebilégios eiguales pa las struturas de la família de casales de mesmo sexo, anclusibe l [[Casamiento antre pessonas de l mesmo sexo|casamiento]]. Alguns países delegan que todos ls andibíduos lemiten-se la relaçones [[Heiterossexualidade|heiterossexuales]], esto ye, an alguas jurisdiçones, l'atebidade homossexual ye eilegal. Anfratores puoden anfrentar la [[pena de muorte]] an alguas árias [[Fundamentalismo|fundamentalistas]] [[Eislon|muçulmanas]], cumo l [[Eiran]] i partes de la [[Nigéria]].<ref>[http://www.eilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50 ILGA:7 countries still put people to death fur same-sex ats]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.religionfats .com/homosexuality/eislan.htn Homosexuality and Eislan – ReligionFats]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hai, inda assi, muitas bezes, defrenças seneficatibas antre la política oufecial i aplicaçon ne l mundo rial.
Ambora ls atos homossexuales téngan sido çcriminalizados na maior parte de l [[mundo oucidental]], cumo la [[Polónia]] an 1932, [[Dinamarca]] an 1933, na [[Suécia]] an 1944, i ne l [[Reino Ounido]] an 1967, fui solo an meados de ls anhos 1970 que la [[Mobimientos cebiles LGBT|quemunidade gay]] ampeçou l'alcançar [[dreitos cebiles]] lemitados an alguns [[países zambolbidos]]. Un punto de birada fui alcançado an 1973 quando la [[Associaçon Amaricana de Psiquiatria]] retirou l'homossexualidade de l [[Manual Diagnóstico i Statístico de Trastornos Mentales]], negando assi la defeniçon prébia de l'homossexualidade cumo un [[trastorno mental]] clínico. An 1977, [[Quebec]] tornou-se la purmeira jurisdiçon stadual de l mundo a proibir la [[çcriminaçon]] an rezon de la [[ourientaçon sexual]]. Durante ls anhos 1980 i 1990, ls países mais zambolbidos promulgórun leis que çcriminalizórun la cunduta homossexual i proibiran la çcriminaçon contra [[gay]]s i [[lésbica]]s ne l [[amprego]], habitaçon i serbícios. Antretanto, atualmente muitos países de l [[Ouriente Médio]] i de la [[África]], bien cumo bários países de la [[Ásia]], de l [[Caribe]] i de l Pacífico Sul inda proíben l'homossexualidade. An seis países, l cumportamiento homossexual ye punido cun [[prison perpétua]], an outros dieç, cula [[pena de muorte]].<ref name=eilga>{{citation |last=Ottosson |first=Daniel |title=LGBT world legal wrap up surbey |publisher=[[ILGA]] |date=Nobembre de 2006 |acessdate=21/09/2007 |url=http://www.eilga.org/statehomophobia/World_legal_wrap_up_surbey_Nobember2006.pdf |format=PDF }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
An 2 de júlio de 2009, l'homossexualidade fui çcriminalizada na [[Índia]] por ua decison de l Tribunal Superior de l paíç.<ref name=toi>{{citation|data=Júlio de 2009|url=http://timesofindia.andiatimes .com/Delhi-High-Court-legalizes-homosexuality/articleshow/4726608.cms}}{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne l [[Brasil]], an 5 de maio de 2011, l [[Supremo Tribunal Federal]] reconheciu, por unanimidade, la [[ounion stable]] antre casales homossexuales. Desta forma, ls mesmos dreitos cuncedidos la casales heiterossexuales tamien son bálidos pa las ouniones homoafetibas, cumo pensones, hardanças, [[aposentadoria]]s i ancluson an prainos de salude.<ref>{{Citation |title=.com.br/app/noticia/politica/2011/05/05/anterna_politica,225800/maiorie-de ls-menistros-de l-stf-reconhece-uniao-homossexual.shtml Maiorie de ls menistros de l STF reconhece ounion homossexual |url=http://www.an/ |accessdate=2017-05-10 |archivedate=2013-07-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130711181311/http://www.an/ }}</ref><ref>{{citar web|url=http://noticias.uol .com.br/cotidiano/2011/05/05/por-unanimidade-supremo-reconhece-uniao-stable-de-homossexuales.jhtn |títalo=Por unanimidade, Supremo reconhece ounion stable d'homossexuales}}</ref>
=== Antropologie ===
{{Artigo percipal|Antropologie i homossexualidade}}
{| class="tocolours" style="float:left; margin-left:1en; margin-right:2en; font-size:85%; background:#def; color:black; width:30en; max-width:25%;" cellspacing="0"
| style="text-align: right;" |
"Un preconceito quemun a to sociadade ye l'eideia de que ls padrones de cumportamiento adotados corresponden la leis naturales."
|-
| style="text-align: right;" |—Aldo Pereira.<ref name="aldopereiradoisseiscinco">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.2, p.265.</ref>
|}
Studos de [[antropologie]] ténen custatado que muitos pobos adotan hoije l'homossexualidade cumo parte de la formaçon jubenil. Nua famosa cumpilaçon efetuada an 1952, por eisemplo, ls pesquisadores [[Clellan S. Ford]] i [[Frank La. Beach]] apurórun que l'homossexualidade era tenida cumo aceitable i normal an 49 de las 76 sociadades subre las quales habie dados antropológicos a respeito.<ref name="aldopereiradoisseiscinco" /> Anclusibe, an alguas deilhas, todos ls homes la praticában an algua fase de sue bida.<ref name="aldopereiradoisseiscinco" /> An alguas tribos de la [[Nuoba Guiné]] (''kerski'', ''kiwai'', ''kukukuku'', ''marind-anin'' i outras) las purmeiras spriéncias sexuales de ls rapazes éran cun homes mais bielhos.<ref name="aldopereiradoisseiscinco" /> Tipicamente, l'home solo adquiririe ''status'' para casar cun ua mulhier passado na puberdade praticar coito anal passibo i mais tarde ampeçar un rapaç mais nuobo.<ref name="aldopereiradoisseiscinco" /> I, inda assi, mesmo depuis de casados, muitos de ls homes podien cuntinar a tener relaçones homossexuales paralelas.<ref name="aldopereiradoisseissete">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.2, p.267.</ref> Por outro lado, l'homossexualidade sclusiba, tanto an relaçon a homes i lésbicas, era çconhecida i ancumprensible nessas sociadades.<ref name="aldopereiradoisseissete" />
Para alhá desso, eisisten formas anstitucionalizadas d'homossexualidade antre dibersos índios de la [[América de l Norte]], an tribos africanas, de la [[Oceania]] i de la [[Sibéria]].<ref name="aldopereiradoisseissete" /> Na tribo [[Sudan|sudanesa]] de ls ''bobo-nienequés'', biúdas stéreis podien cumprar ua noiba i çposá-la na forma tradecional.<ref name="aldopereiradoisseissete" /> L ''status'' de la noiba, por sue beç, até anton anferior nessas tribos, melhoraba cunsidrabelmente cul papel de "marido" i mais inda quando la "mulhier" angrabidaba por meio dun amante de l sexo masculino que todos fingian eignorar.<ref name="aldopereiradoisseissete" /> Para alhá desso, muitos pobos andígenas norte-amaricanos permitian que ciertos homossexuales sclusibos assumissen l papel de ''bardoche'' (nas tribos de la nacion [[sioux]]) ó ''alyha'' (tribos ''mojabes''), i estes homossexuales usában trajes femeninos, assumian tarefas i ''status'' de mulhier i tenien permisson de cumbiber cun un "marido", para alhá de praticáren coito anal passibo.<ref name="aldopereiradoisseissete" /> Muitos antropólogos afirman que l'homossexualidade, inda assi, nun serie amplamente quemun i aceitable solamente an tribos "salbaiges" i proba desso ye sue aceitaçon i spanson durante la cebelizada [[Grécia antiga]].<ref name="aldopereiradoisseissete" />
=== Atebismo político ===
[[Fexeiro:Gay Rights demunstration, NYC 1976.jpg|thumb|Protestos a a fabor de ls dreitos de ls homossexuales an [[Nuoba Iorque]], an 1976.]]
[[Fexeiro:Bandeira LGBT ne l Cungresso Nacional.jpg|thumb|Protesto a a fabor de ls [[dreitos LGBT]] an frente al [[Cungresso Nacional de l Brasil]].]]
{{Artigo percipal|Mobimientos cebiles LGBT}}
{{Beija|:Catadorie:LGBT políticos|Mobimientos cebiles LGBT ne l Brasil}}
Zde 1960, muitas pessonas [[LGBT]] ne l [[Mundo oucidental|Oucidente]], particularmente aqueilhas an [[Region metropolitana|árias metropolitanas]], zambolbírun la chamada "[[Gay#Cultura gay|cultura gay]]". Essa cultura ye eisemplificada pul mobimiento de l [[proua gay]], cun çfiles anuales i eisibiçones de [[Bandeira cinta de la bielha|bandeiras cinta de la bielha]].<ref>[http://books.gogle .com/books?id=0b95f96qd8kC La critical antrodution to quer theory]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} Nikki Sulliban, NYU Press, 2003. ISBN 0-8147-9841-1, 9780814798416.</ref><ref>[http://books.gogle .com/books?id=w4LBO4Pw2_cC Sexual ourientation and houman rights: Point/Counterpoines, Philosophers Debate Cuntemporary Issues]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} Laurence Thomas, Michael I. Lebin, Rowman & Littlefield, 1999, ISBN 0-8476-8770-8, 9780847687701.</ref> Inda assi, nin todas las pessonas LGBT outan por participar de la "cultura gay", sendo que muitos homes i mulhieres gays se recusan la fazé-lo. Para alguns, esse tipo de mobimiento perpetua [[stereótipo]]s gays. Para outros, la cultura gay repersenta la [[heiterofobia]] i ye çprezada por alargar l fosso antre pessonas gays i nó-gays.<ref>{{citar web|url=http://www.gaypatriot.net/2008/06/20/gay-groups-eignore-monogamy-when-çcussing-marriage/|outor=GayPatriot|títalo=Gay Groups Eignore Monogamy when Promoting Marriage|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
Cula ecloson de la [[SIDA]] ne l'ampeço de ls anhos 1980, muitos grupos i antidades LGBT ourganizórun campanhas para promober sfuorços na eiducaçon subre la SIDA, prebençon, pesquisa, apoio a pacientes i stenson a la quemunidade, bien cumo para eisigir ne l'apoio de l gobierno para esses porgramas.<ref name="before">Percy, William La. & William Edward Glober, 2005, [http://williamapercy .com/wiki/andex.php?title=Rebiews:Before_Stonewall_by_Glober_%26_Percy Before Stonewall]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 5 de nobembre de 2005</ref>
L númaro çcuncertante de muortos ne l'ampeço de la [[eipidemia]] de SIDA pareciu retardar l progresso de l mobimiento de ls [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo|dreitos de ls homossexuales]], mas cul tiempo alguas partes de la quemunidade LGBT fúrun reanimadas cul serbício de la quemunidade i l'açon política i zafiórun la quemunidade heiterossexual para respunder cun cumpaixon. Filmes de grandes stúdios [[stadunidenses]] que, a partir deste período, dramatizórun la repuosta d'andibíduos i de quemunidades pa la crise de la SIDA ancluen ua ''[[An Early Frost]]'' (1985), ''[[Longtime Cumpanion]]'' (1990) i ''[[Filadélfia (filme)|Filadélfia]]'' (1993).<ref name="before"/>
Bários políticos declaradamente gays ténen cunquistado cargos de gobierno, mesmo an países que tenien leis contra la [[sodomie]] an sou passado recente. Eisemplos ancluen [[Guido Westerwelle]], Bice-[[Chanceler de la Almanha]], [[Peter Mandelson]], nembro de l [[Partido Trabalhista (Reino Ounido)|Partido Trabalhista]] británico i [[Per-Kristian Foss]], ex-menistro noruegués de las finanças.<ref>{{citar web|url=http://beija.abril .com.br/171199/p_054.html|outor=Rebista Beija|outorlink=Rebista Beija|títalo=Gays ne l poder:Cada beç mais homossexuales saen de l'armairo na política ouropeia|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
[[Fexeiro:Johanna_sigurdardottir_oufficial_portrait_trin.jpg|thumb|squierda|200px|[[Johanna Sigurdardottir]], ex-purmeira-menistra de la [[Eislándia]] i la purmeira [[xefe de gobierno]] abiertamente homossexual zde la fin de la [[antiguidade]]]]
Muitos outros políticos i atebistas son ó fúrun declaradamente homossexuales, antre ls quales se çtacan [[Clodobil Heirnandes]] (ex-[[deputado federal]], l purmeiro gay declarado ne l [[Cungresso Nacional de l Brasil]]),<ref>{{citar web|url=http://acapa.birgula.uol .com.br/site/noticia.asp?codigo=372|outor=Bírgula Uol|títalo=Cun quaije 500 mil botos, Clodobil ye l purmeiro gay eileito pa l cargo de Deputado Federal (2/10/2006)|acessodata=1 de de janeiro de 2010}}</ref> [[Glen Murray]] (ex-prefeito de [[Winnipeg]], pioneiro an cidades cun mais de 500 mil habitantes),<ref>Girard, Daniel. [http://www .pthestar .com/News/article/234612 "Reberse brain drain brings ourban spert to U of T"]. Toronto Star. Acesso: 1 de dezembre, 2010.</ref> [[Jean Wyllys]] ([[deputado federal]] pul [[PSOL]], cun mandato a partir de febreiro de 2011),<ref>[http://beija.abril .com.br/blog/eileicoes/tag/jean-wyllys/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Klaus Wowereit]] (ex-prefeito de [[Berlin]]),<ref name="NYT">LANDLER, Mark. [http://www.nytimes .com/2006/09/23/world/ourope/23wowereit.html "Prefeito de Berlin, simblo de la libardade, ten apelo nacional"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/|date=2013-07-11}}. ''[[The New York Eiquipas]]'', [[23 de setembre]] de [[2006]] (an [[Léngua anglesa|anglés]]).</ref> [[Ole bon Beust]] (prefeito de [[Hamburgo]]),<ref>{{Citar web|url=http://www.welt.de/welt_print/bermischtes/hamburg/article4290216/Die-CSD-Parade-ist-wichtig-fuer-die-ganze-Welt.html |títalo="Die CSD-Parade ist wichtig fur die ganze Welt" |publicado=[[Die Welt]] |data=2009.08.10 |acessodata=2009-08-30 |léngua=de }}</ref> [[Bertrand Delanoë]] (prefeito de [[Paris]]),<ref name=glbtq>{{Citar web|radadeiro=Rapp |purmeiro=Guapa |títalo=Delanoë, Bertrand |obra=[[glbtq .com]] |data=2007-08-13 |url=http://www.glbtq .com/social-sciences/delanoe_b.html}}</ref><ref>{{citar libro |title=America Alone |last=Steyn |first=Mark |outhorlink=Mark Steyn |year=2006 |pages=120–121}}</ref> [[Jerónimo Saabedra]] (prefeito de [[Las Palmas de Gran Canarie]] i ex-gobernador de las [[Ilhas Canárias]]),<ref name="out">{{citation |title=El s menistro Saabedra cre que «ocultar l'homosexualidad lleba al psicoanalista» |language=s |url=http://www.eilmundo.es/2000/12/20/sociedad/20N0085.html |first=Anric |last=Pastor |periodical=[[El Mundo (Spain)|El Mundo]] |date=20 de dezembre de 2000 |acessdate=2007-10-25 }}{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i [[Jóhanna Sigurðardóttir]] (ex-purmeira-menistra de la [[Eislándia]] i la purmeira [[xefe de gobierno]] abiertamente homossexual zde la fin de la [[antiguidade]]).<ref>[[EFE]]. [http://g1.globo .com/Noticias/Mundo/0,,MUL981649-5602,00-ISLANDIA+SE+TORNA+PRIMEIRO+PAIS+La+SER+GOBERNADO+POR+UMA+HOMOSSEXUAL+ASSUMID.html "Eislándia se torna purmeiro paíç a ser gobernado por ua homossexual assumida"]. [[G1 (website)|G1]]. [[1 de febreiro]] de [[2009]]. Besitado an [[7 de febreiro]] de 2009.</ref><ref name="eiquipa">{{citar ambora|url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1875032,00.html|title = Iceland Picks the World's First Oupenly Gay PM|first=Jonas|last=Mody|publisher=[[Eiquipa (Magazine)|Eiquipa]]|date=2009-01-30|acessdate=2009-01-31}}</ref><ref>{{citar ambora|url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/ourope/7863923.stn|title = First gay PM fur Iceland cabinet|publisher = BBC News|date = 1 February 2009|acessdate = 2009-02-01}}</ref> Eesiste tamien l célebre causo de [[Harbey Milk]], pioneiro na luita pul reconhecimiento de ls dreitos cebiles de ls homossexuales ne ls Stados Ounidos,<ref>{{en}} Neil La. Hamilton, ''Amarican social leaders and atebists'', Anfobase Publishing, 2002. Páigina 266. ISBN 0816045356</ref> cuja stória fui retratada ne l filme ''[[Milk]]'' (2008), de [[Gus Ban Sant]].
Antretanto, ls mobimientos LGBT sofren ouposiçon dua bariadade d'andibíduos i ourganizaçones cebiles. Alguns cunserbadores sociales acraditan que todas las relaçones sexuales antre pessonas de l mesmo sexo minan la família tradecional i que ls ninos dében ser criadas an lares cun pai i mai.<ref name=DMD>
{{Citar web |radadeiro=Brownback |purmeiro=San |títalo=Defening Marriage Down – We ned to protet marriage. |publicado=[[National Rebiew]]
|data=9 de júlio de 2004 |url=http://www.nationalrebiew .com/comment/brownback200407090921.asp}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://lds.org/ldsorg/b/andex.jsp?bgnextoid=e1fa5f74db46c010BgnBCM1000004d82620aRCRD&locale=0&sourceId=1aba862384d20110BgnBCM100000176f620a____&hideNab=1&cuntentLocale=0 |títalo=''The Family: La Proclamation to the World'' |publicado=Lds.org |data=23/09/1995 |acessodata=24/08/2010}}</ref> Alguns críticos ténen la preocupaçon de que l'aperfundamiento de ls [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo|dreitos de ls homossexuales]] puode antrar an cunflito cula [[libardade de spresson]] andebidual,<ref>{{Citar web |url=http://www.dailymail.co.uk/pages/libe/articles/news/news.html?in_article_id=496871&in_page_id=1770
|títalo=Gay hate law 'threat to Christian fre spech'|data=28 de nobembre de 2007|outor = Doughty, Stebe|obra = [[Daily Carta eiletrónica]] |local = Londres}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://www.dailymail.co.uk/pages/libe/articles/news/news.html?in_article_id=403815&in_page_id=1770|títalo= Christian faces court ober 'ouffensibe' gay festibal leaflets|outor = Doughty, Stebe|data=6 de setembre de 2006|obra = [[Daily Carta eiletrónica]] |local = Londres}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://www .ptimesonline.co.uk/tol/comment/columnists/michael_gobe/article805241.ece|obra = [[The Eiquipas]]|títalo = I'd like to say this, but it might land me in prison|data=24 de dezembre de 2002|outor = Gobe, Michael | local = Londres}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://www.cbc.ca/canada/calgary/story/2007/11/28/chandler-meting.html|títalo = Christian group likenes Tory candidate rebiew to witch hunt|data=28 de nobembre de 2007|publicado = [[CBC News]]}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://www.lifesitenews .com/ldn/2008/apr/08040901.html|títalo = Cundut unbecoming la fre society|data= 9 d'abril de 2008|outor = Kempling, Chris|publicado = National Post}}</ref> la [[libardade relegiosa]] ne l local de trabalho,<ref>{{Citar web|url=http://www.law .com/jsp/ihc/PubArticleIHC.jsp?id=1193735028038|títalo = Amployer's Dilemma: When Religious Spression and Gay Rights Cross|outor = Moldober, Judith|obra = New York Law Journal|data=31 d'outubre de 2007}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://findarticles .com/p/articles/mi_m1374/is_1_68/ai_n24944645
|títalo = Collesion of religious and gay rights in the workplace|publicado = Houmanist|data=janeiro–febreiro de 2008|outor = Ritter, Bob}}</ref> la capacidade de liderar eigreijas,<ref>{{Citar web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/6904057.stn|títalo = Bishop loses gay amployment case|data=18 de júlio de 2007|publicado = [[BBC News]]}}</ref> ourganizaçones de caridade<ref>{{Citar web|url=http://www .ptelegraph.co.uk/news/uknews/2080669/Catholic-adotion-serbice-stops-ober-gay-rights.html|títalo = Catholic adotion serbice stops ober gay rights|data=5 de júnio de 2008|obra = [[The Telegraph]]|outor = Beckford, Martin | local = Londres }}</ref><ref>{{Citar web|url=http://www.boston .com/news/local/articles/2006/03/11/catholic_charities_stuns_state_ands_adotions/|títalo = Catholic Charities to halt adotiones ober issue ambolbing gays
|data=10 de márcio de 2006|outor = LeBlanc, Stebe|obra = [[The Boston Globe]]}}</ref> i outras ourganizaçones relegiosas,<ref>{{citar ambora
|url=http://news .ptherecord .com/News/CanadaWorld/article/341201|data=24 d'abril de 2008|outor = Mercer, Grieg | obra = The Record | títalo = Christian Horizones rebuked: Amployer ourdered to cumpensate fired gay worker, abolish code of cundut|acessodata = 21-8-2009}}</ref> d'acuordo cul própio punto de bista relegioso i que l'aceitaçon de las relaçones homossexuales por ourganizaçones relegiosas puode ser fuorçada atrabeç d'amenaças de retirada de l statuto d'isençon fiscal d'eigreijas cujas oupeniones nun se alinhan culas de l gobierno.<ref name=BannedBoston>{{Citar web |url=http://www.weklystandard .com/Cuntent/Public/Articles/000/000/012/191kgwgh.asp | títalo = Banned in Boston:The coming cunflit betwen same-sex marriage and religious liberty | outor = Gallagher, Maggie |data = 15 de maio de 2006 |belume=011|númaro = 33}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.nytimes .com/2007/08/14/nyregion/14cebil.html?_r=1&oref=slogin|data=14 d'agosto de 2007|títalo = Church Group Cumplaines of Cebil Union Pressure|outor = Capuzzo, Jill |obra = [[The New York Eiquipas]]}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.nytimes .com/2007/09/18/nyregion/18grobe.html|títalo = Group Loses Tax Break Ober Gay Union Issue
|outor = Capuzzo, Jill|obra = [[The New York Eiquipas]] | data= 18 de setembre de 2007 | acessodata = 31-3-2010}}</ref><ref>{{Citar web|url=http://www.zeretnews .com/article/1,5143,700226242,00.html|títalo = LDS Church sprisses çappointment in California [[gay marriage]] decesion
|data=15 de márcio de 2008|outor = More, Carrie |publicado = [[Zeret News]]|acessodata = 21-8-2009}}</ref>
=== Relacionamientos ===
An 2006 la [[Associaçon Amaricana de Psicologie]], [[Associaçon Amaricana de Psiquiatria]] i la Associaçon Nacional de Assistentes Sociales afirmou, nun ''[[amicus curiae]]'' apersentado a la [[Suprema Corte]] de l Stado de la [[Califórnia]]:
{{quotation|Gays i lésbicas forman relacionamientos stabais i cumprometidos que son eiquibalentes als relacionamientos heiterossexuales an aspetos eissenciales. L'anstituiçon de l [[casamiento]] ouferece benefícios sociales, psicológicos i de salude que son negados als casales de l mesmo sexo. Al negar la casales de l mesmo sexo l dreito de casar, l [[Stado]] reforça i perpetua l [[stigma]] storicamente ligado al homossexualismo. L'homossexualidade cuntina a ser stigmatizada i esse stigma ten cunsequéncias negatibas. La proibiçon de l casamiento para casales de l mesmo sexo na Califórnia reflete i reforça l stigma.}}
I las anstituiçones cuncluíran:
{{quotation|Nun hai base científica pa la çtinçon antre casales de l mesmo sexo i casales heiterossexuales ne l que diç respeito als dreitos legales, oubrigaçones, bantaiges i ancargos cunferidos pul [[casamiento cebil]].|[[Associaçon Amaricana de Psicologie]], [[Associaçon Amaricana de Psiquiatria]] i Associaçon Nacional de Assistentes Sociales<ref name=amici />}}
=== Parentalidade i adoçon ===
[[Fexeiro:World same-sex adotion laws.sbg|thumb|upright=1.6|Statuto jurídico de la [[Adoçon homoparental|adoçon por casales de l mesmo sexo]] an to l mundo.
{{legenda|#800080|Adoçon cunjunta i d'anteados legal}}
{{legenda|#ba75ff|Adoçon d'anteados legal}}
{{legenda|#ccc|Sin dados/ambíguo}}]]
{{Artigo percipal|Homoparentalidade|Adoçon homoparental}}
Ambora a las bezes seia afirmado an debates políticos que casales [[Heiterossexualidade|heiterossexuales]] son pais inerentemente melhores de l que casales de l mesmo sexo, ó que ls [[filho]]s de pais homossexuales queden piores de l que ninos criadas por pais heiterossexuales, estas afirmaçones nun ancontran qualquiera suporte na literatura de pesquisa científica.<ref name="amici"/><ref>Canadian Psychological Association: [http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/adbocacy/brief.pdf Brief persented to the Legislatibe House of Commones Committe on Bill C38 By the Canadian Psychological Association 2 de júnio de 2005.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=apsp>[http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Famelies-Lit-Rebiew.pdf Eilizabeth Short, Damien W. Riggs, Amaryll Perlesç, Rhonda Brown, Graeme Kane: Lesbian, Gay, Bisexual and Trasgender (LGBT) Parented Famelies – La Literature Rebiew prepared fur The Australian Psychological Society]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=djc2006>[http://www.samesexmarriage.ca/docs/Justice_Child_Debelopment.pdf Children's Debelopment of Social Cumpetence Across Family Types]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Na berdade, la promoçon deste cunceito, i las leis i políticas públicas qu'ancarnan, son claramente cuntraproducentes pa l bien-star de las ninos.<ref name="apsp"/>
L género de l [[pai]] ó de la [[mai]] nun ye un fator d'ajuste para ua nino. La [[ourientaçon sexual]] dun andibíduo nun detremina se essa pessona será, ó nó, un buono pai. Ninos criadas por pais [[gay]]s ó [[lésbica]]s son, normalmente, tan saudables, bien sucedidas i bien ajustadas quanto ninos criadas por pais heiterossexuales. La pesquisa que corrobora essa cuncluson ye aceita anclusibe para alhá de qualquiera debate sério ne l campo de la psicologie de l zambolbimiento.<ref name=perry>[https://ecf.cand.uscourts.gob/cand/09cb2292/files/09cb2292-ORDER.pdf Kristin M. Perry b. Arnold Schwarzenegger - Ourder]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Declaraçones de las percipales associaçones de specialistas nesta ária refleten l [[cunsenso]] profissional de que ninos criadas por pais gays ó lésbicas nun difíren, an aspetos amportantes, de ninos criadas por pais heiterossexuales. Nun eisiste qualquiera pesquisa credible ampírica que sugira l cuntrairo.<ref name="amici"/>
[[Fexeiro:Gay dads life magazine.jpg|thumb|squierda|Pais i sou filho na ''[[Life Magazine]]'']]
Se ls pais gays, lésbicas ó bissexuales fússen inerentemente menos capazes de criar ua nino de l que pais heiterossexuales, sous filhos eirien eibidenciar porblemas, andependientemente de l tipo d'amostra, i este padron, claramente, nun ten sido ouserbado. Tenendo an cunta las falhas cunsistentes esta literatura de pesquisa para refutar l'heipótese nula, l ónus de la proba ampírica ye subre aqueilhes qu'argumentan que ls filhos de pais de minorie sexual se saen pior de l que ls filhos de pais heiterossexuales.<ref name="heirek2006">{{citar periódico|outhor=Heirek GM |title=Legal recognition of same-sex relationships in the United States: la social science perspetibe |journal=The Amarican Psychologist |belume=61 |issue=6 |pages=607–21 |data=setembre 2006 |pmid=16953748 |doi=10.1037/0003-066X.61.6.607 |url=http://psychology.ucdabis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF}}</ref>
Ls [[Países Baixos]] tornórun-se ne l purmeiro paíç ne l mundo a permitir que casales formados por pessonas de l mesmo sexo podíssen adotar ninos. L'adoçon homoparental ye legal an bários países, bien cumo na sfera jurídica de bários outros.<ref>[http://www.rnw.nl/pertues/article/dúbedas-frequentes-subre-casamiento-homossexual-na-houlanda Dúbedas frequentes sob casamiento homossexual na Houlanda]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Inda assi, este tipo d'adoçon inda ye proibido pula maiorie de ls países, ambora muitos debates nas dibersas jurisdiçones ocorran pa l permitir. Cumo l'assunto muitas bezes nun ye specificado por lei (ó julgado anconstitucional), la legalizaçon, muitas bezes, ye feita atrabeç de pareceres judiciales.<ref>[http://gaylife.about .com/b/2005/07/07/netherlands-allows-gay-adotion.htn Netherlands allows gay adotion]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
=== Serbício melitar ===
{{Beija|Ourientaçon sexual i serbício melitar}}
Las políticas i atitudes an relaçon a la gays i lésbicas melitares barian mui al redror de l mundo. Alguns países permiten que pessonas gays, [[Lesbianismo|lésbicas]] i [[Bissexualidade|bissexuales]] sirban abiertamente i les cunceden ls mesmos dreitos i prebilégios que ls sous colegas heiterossexuales. Muitos países nin proíben nin apoian que pessonas LGBT sirban a las fuorças armadas.<ref name="palmcenter"/>
[[Fexeiro:Sexual ourientation and melitary by country.png|thumb|upright=1.6|
{{legenda|#6699FF|Homossexuales i bissexuales permitidos a serbir nas fuorças armadas}}
{{legenda|red|Homossexuales i bissexuales banidos de l serbício melitar}}
{{legend|grey|Sin dados}}
{{legenda|gren|Países sin fuorças armadas}}]]
Na maiorie de las fuorças melitares [[Mundo oucidental|oucidentales]] fúrun remobidas las políticas de scluson de nembros de minories sexuales. De ls 26 países que participan de la [[OTAN]], mais de 20 permiten que pessonas abiertamente gays, lésbicas i bissexuales sirban. De ls nembros permanentes de l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas]], dous ([[Reino Ounido]] i [[Fráncia]]<ref name="palmcenter">{{Citar web|outorlink=Paln Center|títalo = Countries that Allow Melitary Serbice by Oupenly Gay People|publicado = PalmCenter|data= Júnio de 2009|url = http://www.palmcenter.org/files/atibe/0/CountriesWithoutBan.pdf|acessodata = 4 de dezembre de 2009}}</ref>) aceitan pessonas LGB nas fuorças armadas. Ls outros trés, giralmente, nó: la [[República Popular de la China|China]] proíbe gays i lésbicas abiertamente, la [[Rússia]] sclui todos ls gays i lésbicas an tiempo de paç, mas permite qu'alguns gays sirban an tiempos de guerra<ref>{{citar ambora|title=Russian army to ban gays|work=BBC News|publisher=[[BBC]] |date=13/03/2003|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/ourope/2848467.stn}}</ref> i ls [[Stados Ounidos]] (ber ''[[Don't Ask, Don't Tell]]'') tecnicamente permite que pessonas gays i lésbicas sirban, mas solo an segredo i celibato.<ref>{{citar web|url=http://www.gogle .com/hostednews/afp/article/ALeqM5iRY8ZLuAmebppEeqboXPWOsEnNBw?docId=CNG.80e6e91fca9de734e4ba045f7d7b4f3.431|títalo=EUA: Suprema Corte mantén lei 'Don't Ask, Don't Tell'|outor=[[Agence France-Presse]]|acessodata=3 de dezembre de 2010}}</ref> An [[22 de dezembre]] de 2010, inda assi, Obama assinou ua lei de rebogaçon de la política de ''Don't ask, don't tell''.<ref name="NYTcong">{{citar ambora|last=Hulse|first=Carl|title=Senate Repeals 'Don't Ask, Don't Tell'|newspaper=[[The New York Eiquipas]]|date=18 de dezembre 2010|url=http://www.nytimes .com/2010/12/19/us/politics/19cong.html|acessdate=18 de dezembre 2010}}</ref><ref>{{citar ambora|last=|first=|title=Obama promulga fin de “Don’t ask, Don’t tell”|newspaper=[[Público]]|date=22 de dezembre 2010|url=http://www.publico .pt/Mundo/oubama-promulga-fin-de-dont-ask-dont-tell_1472142|acessdate=22 de dezembre de 2010}}</ref> [[Eisrael]] ye l único paíç de l [[Ouriente Médio]] que permite que pessonas abiertamente LGB sirban nas fuorças armadas.<ref name=eichner>{{Citar web | outor = Eichner, Itamar| títalo = Follow Eisrael's eisample on gays in the melitary, US study says| obra = Ynetnews | acessodata = 30-9-2008| data = 8 de febreiro de 2007| url = http://www.ynetnews .com/articles/0,7340,L-3362505,00.html}}</ref>
Países cumo la [[Almanha]] nun possuen legislaçon ampeditiba, mas requíren abaluaçon médica para aferir se l'ourientaçon sexual de l recruta poderá anterferir ne l sou zampenho melitar.<ref name="andicepaises">Marie Celina D'Araujo, [http://www.resdal.org/lasa-04-daraujo.pdf Mulhieres, homossexuales i Fuorças Armadas ne l Brasil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114125221/http://www.resdal.org/lasa-04-daraujo.pdf |date=2011-11-14 }}, p.16-17. Acesso:24 de dezembre, 2010.<br />''World Legal Surbey'', The Anternational Lesbian and Gay Association. www.eilga.org/anfomration; C.C. Moskos, J. La . Williams, D. R. Segal. The Postmodern Melitary – Armed Forces After the Cold War. New York, Oxford University Press, 2000.</ref> La [[Bélgica]], l [[Canadá]], la [[Dinamarca]], la [[Spanha]], la [[Fráncia]], la [[Países Baixos|Houlanda]] (zde ls anhos 70), i la [[Noruega]], dua forma ó d'outra, nun permiten la çcriminaçon i aceitan homossexuales.<ref name="andicepaises" /> Na [[Grécia]] atual, l melitar homossexual ye outomaticamente çligado de las Fuorças Armadas se sue sexualidade tornar-se pública, anquanto que na [[Hungrie]] la recomendaçon ye nun aceitar l'homossexualidade i na [[Eitália]] ye cunsidrada inadequada al serbício melitar.<ref name="andicepaises" /> An [[Luxemburgo]], por sue beç, ls homossexuales nun son permitidos nas Fuorças Armadas.<ref name="andicepaises" /> Na [[Turquie]], eilha ye splicitamente proibida, na [[Polónia]] ye cunsidrada ua desorden de personalidade.<ref name="andicepaises" /> An [[Pertual]], giralmente ls homossexuales son cunsidrados cumo tenendo perfil psicofísico inadequado al serbício melitar, anquanto que ne l [[Reino Ounido]] eilha ye ancumpatible, ambora l'oupçon sexual ye assunto pribado.<ref name="andicepaises" /> La [[República Tcheca]], por sue beç, nun ten ouficialmente nanhue política de çcriminaçon.<ref name="andicepaises" /> Na [[América Latina]], ne ls radadeiros 30 anhos ténen acuntecido debates políticos i cebiles subre l tema, la fin de se chegar a acuordos, subretodo ne l [[Chile]], na [[Bolíbia]] i na [[Argentina]]. Ne l [[Brasil]], ls homossexuales son aceitos nas fuorças armadas, mas nun ralo se queixan de preconceitos antre sous própios colegas de corporaçon.<ref>{{citar web|títalo = Policiales Melitares gays se dízen albo de preconceito na corporaçon|publicado=G1|url=http://g1.globo .com/Noticias/Brasil/0,,MUL1524307-5598,00-POLICIAIS+MILITARES+GAYS+SE+DIZEM+ALBO+DE+PRECONCEITO+NA+CORPORACAO.html|acessodata = 7 de dezembre 2010}}</ref>
Segundo la [[Associaçon Amaricana de Psicologie]], nun eisiste qualquiera [[eibidéncia]] ampírica de que la [[ourientaçon sexual]] seia pertinente la qualquiera aspeto de l'eficácia melitar, ancluindo la coeson de l'ounidade, moral, recrutamiento i retençon.<ref>Amarican Psychological Association [http://www.apa.org/about/gobernance/council/policy/melitary.aspx Procedings of the Amarican Psychological Association, Ancorporated, fur the legislatibe year 2004. Minutes of the meting of the Council of Repersentatibes July 28 & 30, 2004, Honolulu, HI. Páigina besitada an 18 de nobembre de 2004]</ref> L'ourientaçon sexual ye eirrelebante pa la coeson de tarefa, l único tipo de coeson que prebé criticamente prontidon melitar de l'eiquipe i sucesso.<ref>Amarican Psychological Association: [Report of the APA Joint Dibesional Task Force on Sexual Ourientation & Melitary Serbice]</ref>
=== Religion ===
[[Fexeiro:LGBT rights at the UN.sbg|dreita|thumb|{{{size|upright=1.6}}}<!--
-->| '''[[Declaraçon subre ourientaçon sexual i eidantidade de género de las Naciones Ounidas|Dreitos LGBT i las Naciones Ounidas]]'''
<hr/>
{{Aligned table |fullwidth=true |cols=3
|colstyle1=width:1.5en;padding:0.3en 0.3en 0.4en;
|colstyle2=width:4.5en;padding:0.3en 0.3en 0.4en;font-weight:bold;
|colstyle3=width:outo; padding:0.3en 0.3en 0.4en;line-height:1.3en;
|rowstyle1=padding:0.6en 0.3en 0.4en;
| {{color box|#5b92e5}} | Apoio
| Países qu'assinórun ua declaraçon de la [[Assemblé Giral de la ONU|Assemblé Giral]] subre ls [[dreitos LGBT]] i/ó apoiórun l [[Cunseilho de Dreitos Houmanos de las Naciones Ounidas|Cunseilho de Dreitos Houmanos]] an [http://www.pinknews.co.uk/2011/06/17/un-passes-gay-rights-resolution/ sue resoluçon de 2011 subre dreitos LGBT] ({{nowrap|'''94 nembros'''}}).
| {{color box|#aa0000}} | Ouposiçon
| Países qu'assinórun la [http://www.reuters .com/article/2008/12/18/us-un-homosexuality-idUSTRE4BH7EW20081218 declaraçon de 2008 contra ls dreitos LGBT] (einicialmente 57 nembros, {{nowrap|agora '''54 nembros'''}}, na maior parte países de maiorie [[Eislana|eislámica]]).
| {{color box|#e0e0e0}} | Neutro
| Países que, ne l que respeita a la ONU, nun manifestórun apoio ó ouposiçon oufecial an relaçon als dreitos LGBT ({{nowrap|'''46 nembros'''}}).
}}
]]
{{Artigo percipal|Homossexualidade i religion}}
{{Bertambén|Homossexualidade na Bíblia|Temas LGBT na mitologie clássica}}
Nin todas las [[Religion|religiones]] reproban splicitamente l'homossexualidade; alguas meramente omiten cunsidraçones a respeito.<ref name="aldobinteun">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.3, p.721.</ref> Al longo de la stória, l'amor i l sexo antre homossexuales (specialmente homes) éran tolerados i tamien anstituídos an rituales relegiosos de la [[Babilónia]] i [[Canaana]], para alhá de séren enaltecidos na [[Religion na Grécia Antiga|religion de la Grécia antiga]];<ref name="aldobinteun" /> storiadores cunfirman qu'hai andícios de que ls eisércitos de [[Tebas (Grécia)|Tebas]] i de [[Sparta]] possuían ounidades formadas por pares d'amantes homossexuales, que a las bezes ouficiában sacrifícios la [[Eros]], dius de l'amor, antes de se angajáren an cumbate.<ref name="aldopereiradoisseissete"/> Para alhá desso, la [[mitologie griega]] ye rica fuonte de stórias d'amor i sexo antre figuras de l mesmo sexo. Ls antigos judius, inda assi, perseguian homossexuales i cula spanson de l [[Cristandade]], cuntinórun outras perseguiçones la práticas homossexuales.<ref>Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.3, p.722.</ref> Quando l cristandade se ouficializou ne l [[Ampério Romano]] cula ascenson de [[Custantino I|Custantino]], storiadores screben que l'homossexualidade era ua amenaça anstitucional; ua de las rezones dessas perseguiçones antigas serie l de la cundiçon de subrebibéncia i spanson por meio de la defesa de la procriaçon atrabeç de la família.<ref>Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol.3, p.722-723.</ref> La posiçon oufecial de la Eigreija quanto l'homossexualidade racionalizou-se culs scritos de [[Santo Agostico]], para quien ls [[Reproduçon|uorgones reprodutibos]] tenien la finalidade natural de procriaçon i an nanhue heipótese poderien ser ousadas para outra forma de prazer, sendo l'homossexualidade, segundo el, ua perberson de la mesma catadorie que serie la [[masturbaçon]], l [[Sexo anal|coito anal]], l [[Sexo oural|coito oural]] i la [[zofelia]].<ref name="aldopereirabintetres">Aldo Pereira, ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, 1981, Bol. 3, p. 723.</ref> L'homossexualidade cuntina a ser reprobada pula maior parte de las tradiçones crestianas pul mundo.<ref name="aldopereirabintetres" />
Ambora la relaçon antre l'homossexualidade i la religion puoda bariar mui atrabeç de la época i de l lugar, drento i antre defrentes religiones i seitas i subre las defrentes formas d'homossexualidade i bissexualidade, las atuales lideranças i doutrinas de las trés grandes religiones de tradiçon [[judaica]], an giral, ben l'homossexualidade de forma negatiba. Esto puode bariar de l zamcorajamiento silencioso de l'atebidade homossexual, até la proibiçon spressa de práticas sexuales antre adetos de l mesmo sexo i ua fuorte ouposiçon l'aceitaçon social de l'homossexualidade. Alguas ansinan que l'ourientaçon homossexual ye un [[pecado]] an si,<ref name=OPCtrial>{{Citar web |url=http://www.upper-register .com/irons_trial/charges.pdf |títalo=Charge #1 and specificationes preferred by the Presbytery of Southern California against The Reb. C. Le Irones |acessodata=27-6-2008 |publicado=Presbytery of Southern California of the [[Orthodox Presbyterian Church]] |citaçon=claiming that homosexuality is an unchosen "cundition," rather than la sin of the heiart, [...] cuntradits the teaching of Scriture that both the zeire and the at are sin.}}</ref> anquanto outros afirman que solo l [[ato sexual]] ye un pecado. Alguas religiones afirman que l'homossexualidade puode ser superada atrabeç de la [[fé]] i de la prática relegiosa.<ref name="Religion">{{citar web|url=http://homossexualidade.sites.uol .com.br/homorel.htn|outor=Uol|títalo=Homossexualidade i Religion - Ua Stória|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref>
[[Fexeiro:Cebil marriage is la cebil right.JPG|thumb|squierda|Alguas religiones, cumo la [[Associaçon Unitária Ounibersalista]], son defensoras de ls [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo|dreitos de ls homossexuales]].]]
Por outro lado, eisisten bozes drento de muitas religiones que ben l'homossexualidade de forma mais positiba, liberal i alguas cunfissones relegiosas abençoan [[Casamiento antre pessonas de l mesmo sexo|ouniones de l mesmo sexo]]. Alguns ben l'amor i la sexualidade antre pessonas de l mesmo sexo cumo [[Sagrado (religion)|sagrada]] i que [[mitologie]]s subre l'amor homossexual puoden ser ancontradas al redror de l mundo.<ref name = BOSWELL1>{{Citar periódico | ultimo= Boswell | purmeiro= John | outor= University Of Chicago Press | anho= 2005 | títalo= Christianity, social tolerance, and homosexuality }}</ref><ref name = ASIA>{{Citar periódico | ultimo1= Dynes | purmeiro2= Wayne | ultimo2= Donaldson purmeiro2= Stephen | títalo= Asian homosexuality | outor= Routledge | anho= 1992 }}</ref><ref name = CARPENTER1>{{Citar periódico | ultimo= Carpenter | purmeiro= Edward | títalo= Antermediate Types among Primitibe Types: La Study in Social Eibolution | outor= Mitchell Kennerley | local= Nuoba York | anho= 1914 }}</ref> Andependientemente de la sue posiçon subre l'homossexualidade, muitas pessonas de fé, miran pa ls [[testos sagrados]] i pa la [[tradiçon]] cumo guias subre este tema. Inda assi, l'outoridade de bárias tradiçones ó passaiges de las scrituras sagradas i de la satidon de las traduçones i anterpretaçones son abidamente çputadas.<ref name="Religion"/>
Outras religiones, particularmente ourientales, nun çcuten la sexualidade an giral, i esso anclui l'homossexualidade; focan-se an outros assuntos que le son mais amportantes i sagrados, cumo l [[budismo]] (que ten ua grande quemunidade gay)<ref>Ber, por eisemplo,
* {{Link||2=http://www.heiartlandsg.org/ |3=Heiartland |4=, Gay Buddhists Fellowship – Singapore.}}
* {{Link||2=http://www.gaybuddhist.org/ |3=Gay Buddhist Fellowship}}
* {{Link||2=http://www.i-sangha .com/ |3=I-Sangha With La Dedicated Forun Fur Gay Buddhists}}
* {{Link||2=http://www.gaysangha.org/ |3=Gay Men's Buddhist Sangha}}
* {{Link||2=http://tgbuddhist.net/ |3=TGBuddhist.net |4=, Trasgender Buddhist support group}}
* {{Link||2=http://dharmabuddies.org/ |3=Dharma Buddies |4=, Gay/Bi/Tras Buddhist fellowship – Seattle, WA.}}</ref> i l [[Cunfucionismo]],<ref>Marco Antonio García. [http://www.armariox .com.br/cunteudos/religiao/budismoehomo.php L Budismo i la Homossexualidade]{{Lhigaçon einatiba|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Almairo X. Besitado an 6 de dezembre, 2010.</ref><ref>[http://www.stadodebuda .com.br/materies/140-lo-budismo-i-la-homossexualidade L Budismo i la Homossexualidade]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Acesso: 6 de dezembre, 2010.</ref><ref>Jeffrey S. Siker, ''Homosexuality and Religion: an ancyclopedie''. páigina 210. 2007. ISBN 0-313-33088-3</ref> ambora esso dependa de las tradiçones de cada ua i l Budismo an particular ansine la nun bibir nanhun tipo de prática mundana.<ref>Higgines, Winton. [http://www.buddhanet.net/winton_s.htn "Buddhist Sexual Ethics"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. BuddhaNet Magazine. Besitado an 6 de dezembre, 2010.</ref> Religiones antigas cumo l [[Hinduísmo]] ten bárias tradiçones que se posicionan de dibersas formas subre l'homossexualidade; de forma giral ls hindus cunsidran-na ua de las dibersas formas de l'amor, ambora l [[Código de Manu]] cuntenha an ciertas passaiges afirmaçones de que ye un crime punible.<ref>'Spose the Hindu Taliban!' by Ashok Row Kabi</ref><ref>Manu Smriti capítulo 8, bers0 369, 370. [http://www.sacred-texts .com/hin/manu/manu08.htn testo online]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L [[Doutrina sprita|Spiritismo]], por sue beç, mostrando anfluéncia d'outras tradiçones relegiosas, cré que l sprito houmano nun ten sexo i qu'un mesmo sprito puode an outras [[Rencarnaçon|rencarnaçones]] habitar l cuorpo oura dun home oura dua mulhier, ambora tamien frise que l'homossexualidade ye ua scolha antre tantas las outras de l [[libre arbítrio]] i que ls homossexuales puoden deixar de sei-los.<ref>José B. Campos. [http://www.spirito.org.br/portal/artigos/dibersos/sexualidade/homossexualismo-eh-pecado.html Homossexualismo ye pecado?]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. spirito.org.br Acesso: 6 de dezembre, 2010.</ref><ref>Eurípedes Kuhl. [http://www.spirito.org.br/portal/artigos/dibersos/sexualidade/la-homosexualidade.html La Homossexualidade i l Spiritismo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. spirito.org.br Acesso: 6 de dezembre, 2010.</ref> Nuobos mobimientos neopagones cumo la [[Wica]] aceitan l'homossexualidade i ambora alguas de sues figuras stóricas, cumo [[Girald Gardner]], tenéren sido contra sues práticas,<ref>Gardner, Girald B (1954). ''Witchcraft Today''. London: Rider and Cumpany. pp. 69, 75. ISBN 0-8065-2593-2. OCLC 1059746.</ref> outras nun menos famosas cumo [[Alex Sanders]] i [[Eddie Buczynski]] éran abiertamente homossexuales ó bissexuales.<ref>Adler, Margot (2006 [1986]). ''Drawing Down the Mon: Witches, Druids, Goddess-worshippers and Other Paganes in America Today''. Penguin. pp. 130–131. ISBN 0-14-019536-X.</ref><ref>Zell-Rabenheart, Ouberon; Zell-Rabenheart, Morning Glory (2006). ''Creating Circles & Ceremonies''. Franklin Lakes: New Page Books. p. 42. ISBN 1-56414-864-5.</ref>
=== Nas artes ===
{{Artigo percipal|Homoerotismo|Quer Art|Literatura gay|Temas LGBT na mitologie}}
[[Fexeiro:SaraceniSebastian.jpg|thumb|upright|''[[San Sabastian]]'', por [[Carlo Saraceni]] (c1610-15). L'eimaige de Sabastian spetado por arcos ten sido çcrita cumo homoerótica.<ref>[http://www.glbtq .com/arts/subjets_st_sebastian.html glbtg: an ancyclopaedie of gay, lesbian, bisexual, trasgender and quer culture]{{Lhigaçon einatiba|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 3 de dezembre, 2010.</ref>]]
La treminologie anglesa ten cunsagrado tenermos cumo ''[[gay studies]]'', ''[[lesbian studies]]'' i ''[[quer theory]]'', que pretenden studar las correlaçones antre l'homossexualidade i porduçones artísticas de la [[pintura]], [[literatura]] i afines, stendendo l sou campo d'análeze l'outras formas de spresson artística cumo la [[sociologie]], la [[stória]], la [[antropologie]], la [[psicologie]], la [[medecina]], l [[dreito]], la [[filosofie]], etc.<ref>[[Carlos Cena]]. [http://www.edtl .com .pt/andex.php?oution=cun_mtre&task=biewlink&link_id=1039&Itemid=2 "Studos subre homossexualidade"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}. I-Dicionário de Tenermos Literários. Besitado an 3 de dezembre, 2010.</ref> Outros tenermos, cumo "homocultura" i "homoerotismo", tamien fúrun criados i son ousados an campos académicos.<ref>Ber Latuf Isaias Muci. "[http://www.edtl .com .pt/andex.php?oution=cun_mtre&task=biewlink&link_id=253&Itemid=2 Homocultura]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. I-Dicionário de Tenermos Literários. Acesso: 3 de dezembre, 2010.</ref> An queston [[Stética|artístico-stética]], tenemos la frase de [[Thomas Mann]] ne l'ansaio "Uber die Ehe" ("De l Casamiento") de 1925, adonde el afirma que l'homorotismo ye stético, anquanto l'heiterossexualidade ye prosaica.<ref>KONTJE, Todd Curtis. ''La cumpanion to German rialisn, 1848-1900'' (Camden House, 2002), p.327. ISBN 1-57113-322-4, ISBN 978-1-57113-322-9</ref>
Na literatura, çtaca-se [[Oscar Wilde]], cundenado a la prison cun trabalhos fuorçados acusado de [[sodomie]] depuis de sou relacionamiento cul Lord [[Alfred Douglas]] (cun cerca de 20 anhos), i qu'an sou tribunal dixe bibir "l'amor que nun ousa dezir l nome"; preguntado ne l tribunal qu'amor era este, respundiu:
:"L'amor que nun ousa dezir sou nome ye l grande afeto dun home mais bielho por un moço cumo acunteciu antre [[David]] i [[Jónatas]], i aquel de que [[Platon]] fizo la base de to la sue filosofie, ye aquel amor que se ancontra ne ls sonetos de Michelangelo i de [[Shakespeare]]. Ye aqueilha perfunda afeiçon que ye tan pura quanto purfeita. El anspira i perpassa grandes obras d'arte, cumo las de Shakespeare i [[Michelangelo]] [...] Neste nuosso seclo ye mal-cumprendido, tan mal-cumprendido que ye çcrito cumo l'amor que nun ousa dezir sou nome, i, por causa desso, stou eiqui adonde stou. El ye guapo, ye refinado, ye la mais nobre forma d'afeto. Nel, nada hai d'anti-natural. Ye anteletual i siempre eisistiu antre un home mais bielho i un rapaç, quando l mais bielho ten l'anteleto i l mais moço ten to l'alegrie, sperança i xarme de la bida delantre de si. Assi deberie ser, mas l mundo nun cumprende. L mundo zomba del i alguas bezes pon por el alguien ne l pelourinho."<ref name="latufhomoerotismo" />
[[Fexeiro:Oscar Wilde MET DP136272.jpg|thumb|upright|squierda|[[Oscar Wilde]] (1854 - 1900), scritor británico coincido pula obra ''[[L Retrato de Dorian Gray]]'', fui cundenado al trabalho fuorçado por ser homossexual.]]
Ls académicos tamien ténen studado obras mais antigas; cumo la de ls poetas latinos [[Catulo]], [[Tibulo]], i [[Propércio]], que screbian bersos subre las spriéncias pessonales homossexuales que tenien,<ref>YOUNGER, John Grimes. Sex in the ancient world fron A to Z (Routledge, 2005), p.38.</ref> i las cançones de la poetiza [[Safo]] de la [[Grécia antiga]], muitas bezes andereçadas l'outras mulhieres.<ref>Judith Hallett, "Sappho and Heir Social Cuntext: Sense and Sensuality," p. 126f.</ref> Na [[literatura brasileira]], çtaca-se l'obra ''[[Vuono Crioulo]]'' (1895), de [[Adolfo Camina]], cunsidrado "purmeiro romance homossexual na stória de la literatura oucidental",<ref name="latufhomoerotismo" /> cumo tamien scritos homoeróticos de [[Raul Pompeia]], [[Álbares de Azebedo]], [[Olabo Bilac]], [[Mário de Andrade]], [[Carlos Drummond de Andrade]], [[Clarice Lispetor]], [[Caio Fernando Abreu]], [[João Silbério Trebisan]], [[Lygie Fagundes Telles]], etc.<ref name="latufhomoerotismo" /> Ne l poema "Rato", Drummond chama l'homossexualidade "outra forma d'amar ne l'acerbo amor".<ref name="latufhomoerotismo" />
[[Machado de Assis]]—mostrando inobaçon i audácia ne l cenairo literairo de sou tiempo—screbiu cuntos cumo "D. Benedita" de ''[[Papéis Abulsos]]'' i "[[Pílades i Oristes]]", an qu'eisiste ua temática [[lésbica]] i [[gay]], respetibamente.<ref>Rick Santos i Wilton García, ''La scrita de Adé: perspetibas teóricas de ls studos gays i lésbic@s ne l Brasil'', Xama, 2002, p.37. ISBN 85-85833-98-X</ref><ref>Denilson Lopes, ''L'home qu'amaba rapazes i outros ansaios'', Aeroplano Eiditora, 2002, p.129. ISBN 85-86579-32-7</ref> Para alhá desso, alguns cunsidran que l Bentico de l romance ''[[Don Casmurro]]'' (1899) era apaixonado por sou amigo Scobar, i nun (ó tamien por) [[Capitu]].<ref>FREITAS, Luiç Alberto Pinheiro de. ''Freud i Machado de Assis: ua anterseçon antre psicanálise i literatura''. Mauad Eiditora Ltda, 2001, p.27. ISBN 85-7478-056-1</ref><ref>CARBALHO, Luiç Fernando. ''L Porcesso de Capitu''. Casa de la Palabra, 2008, p.136. ISBN 85-7734-102-X</ref> Na [[literatura pertuesa]], tenemos ls nomes de [[Mário de Sá Carneiro]], [[Fernando Pessona]], [[António Botto]] (que morou i faleciu ne l [[Riu de Janeiro]]) i [[Al Berto]]; Pessona, por eisemplo, sob l'heiterónimo de [[Álbaro de Campos]], screbia: "You, que tengo l piçcar d'uolhos de l moço de l frete" ("[[Poema an linha reta]]").<ref name="latufhomoerotismo" /> An outras literaturas, çtacan-se ls [[sonetos de Shakespeare]], [[Walt Whitman]], [[Christopher Marlowe]], [[Birgenia Wolf]], [[Arthur Rimbaud]], [[Marcel Proust]], [[André Gide]], [[Michel Foucault]], [[Roland Barthes]] i outros.<ref name="latufhomoerotismo" />
Nas artes bisuales, çtacan-se la [[arte de la Grécia antiga]], adonde bemos ua preferiçon pul cuorpo masculino znudo,<ref name="classicwebster">Anc Icon Group Anternational. ''Classicals: Webster's Quotationes, Fats and Phrases'', 2008, p.195. ISBN 0-546-69476-4</ref> ls [[Renacimiento|renacentistas]] [[Leonardo de la Binci]] i [[Michelangelo]],<ref name="latufhomoerotismo" /><ref name="burnl">Burn, L. (1992), ''Mitos griegos, p.75–76, Madrid: Eidiciones Akal. ISBN 84-460-0117-9.''</ref> i artistas de l [[Maneirismo]] i [[Barroco]] de ls seclos XVI i XBII, cumo [[Agnolo Bronzino]], [[Carlo Saraceni]] i [[Carabaggio]], cujas obras fúrun seberamente criticadas pula [[Eigreija Católica]],<ref>[http://www.studio-anternational.co.uk/archibe/Carabaggio_1983_196_998.asp John Berger, Carabaggio,Strudio Anternational, p.1983, Belume 196 Number 998]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 3 de dezembre, 2010.</ref> para alhá de l seclo XIX pintores cumo [[Thomas Eakines]], [[Eugène Jansson]], [[Heinry Scott Tuke]], [[Aubrey Veardsley]] i [[Magnus Anckell]] tenéren retomado stórias homoeróticas de la [[mitologie griega]] cumo la de [[Narciso]], [[Jacinto (mitologie)|Jacinto]], [[Ganímedes (mitologie)|Ganímedes]] i outros.<ref name="classicwebster" /> Na modernidade, artistas cumo [[Paul Cadmus]] i [[Gilbert & George]], para alhá de retratista$2 cumo [[Wilheln bon Gloeden]], [[David Hockney]], [[Will McBride]], [[Robert Mapplethorpe]], [[Pierre eit Gilles]], [[Bernard Faucon]] i [[Anthony Goicolea]], tamien cuntribuíran mui pa l'arte homoerótica.
=== Perseguiçon, heiterosseisismo i homofobia ===
{{Artigos percipales|Homofobia|Heiterosseisismo|Bioléncia contra pessonas LGBT}}
{{Bertambén|Homossexuales na Almanha Nazista|Homofobia ne l Brasil}}
[[Fexeiro:Burning of Sodomites.jpg|thumb|L cabalheiro de Hohenberg i l sou serbente al séren [[Fogueira|queimados bibos]] sob l'acusaçon de [[sodomie]], próssimo a las muralhas de la cidade de [[Zurique]], an 1482.]]
An muitas culturas, las pessonas homossexuales son frequentemente passibles de [[preconceito]] i [[çcriminaçon]]. Cumo nembros de muitos outros grupos minoritairos que son oubjetos de preconceito, eilhas tamien stan sujeitas la [[stereótipo]]s, l qu'acrecenta a la [[marginalizaçon]]. L preconceito, çcriminaçon i ls stereótipos son las probables formas de [[homofobia]] i [[heiterosseisismo]], que son las atitudes negatibas, preconceitos i çcriminaçones an fabor de relacionamientos i de la sexualidade antre pessonas de sexo ouposto.<ref name="Homofobia scale"/>
L'heiterosseisismo puode ancluir la [[presunçon]] de que to pessona ye [[heiterossexual]] ó que ls relacionamientos i atraçones antre pessonas de sexo ouposto seia la norma i, antoce, superior. L'homofobia ye l medo, aberson ó çcriminaçon contra homossexuales. Eilha se manifesta de formas defrentes i un númaro de defrentes tipos de cumportamientos homofóbicos ténen sido registrados, dentre ls quales son anternalizados l'homofobia, l'homofobia social, l'homofobia emocional, homofobia racional i outros.<ref name="Homofobia scale">[http://web.archibe.org/web/20060904125724/http://allies .ptamu.edu/Did+You+Know/riddle.htn The Riddle Homophobia Scale] fron Allies Committe website, Department of Student Life, [[Texas]] La&M University</ref> Outro cumportamiento semelhante ye la [[lesbofobia]] (cujo percipal albo son las [[lésbicas]]) i la [[bifobia]] (contra pessonas [[bissexuales]]). Quando tales atitudes se manifestan cumo [[crime]]s muitas bezes son chamadas de [[Crime de rábia|crimes de rábia]] i ataques contra homossexuales.<ref>{{en}} [https://www.law.ucla.edu/williamsinstitute/publicationes/Cumparison%20of%20Hate%20Crime%20Formatted.pdf Cumparison of Hate Crimes Rates Across Proteted and Unproteted Groups]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Stotzer, Rebeca. ''The Williams Anstitute'', Jun.2007). Acesso 23 abr. 2009.</ref><ref>{{en}} [http://www.ncjrs.gob/pdffiles1/bja/162304.pdf La Policymaker’s Guide to Hate Crimes]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (''US Department of Justice'')(pág. ix).</ref>
Eesisten bários [[stereótipo]]s negatibos que caraterizan las pessonas LGBT cumo menos stabais romanticamente, mais [[Promiscuidade|promíscuas]] i mais propensas la [[Pedofelia|abusar sexualmente de ninos]], mas nun hai qualquiera base científica para tales afirmaçones. Ls gays i las lésbicas forman un relacionamiento stable i cumprometido que son eiquibalentes als relacionamientos heiterossexuales an aspetos eissenciales.<ref name=amici /> La [[ourientaçon sexual]] nun afeta la porbabelidade de qu'essas pessonas ban abusar de ninos.<ref name=heirekn>Griegory M. Heirek, Ph.D.: [http://psychology.ucdabis.edu/rainbow/html/fats_molestation.html Fats About Homosexuality and Child Molestation]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Amarican Psychological Association: [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf Lesbian & Gay Parenting]</ref> Afirmaçones de qu'hai probas científicas qu'apoian ua associaçon antre homossexualidade i pedofelia son baseadas an malo uso desses tenermos i nua deturpaçon de la proba rial.<ref name="heirekn"/>
[[Fexeiro:In memory of homosexual.JPG|thumb|squierda|Memorial als miles de [[Homossexuales na Almanha nazista|homossexuales presos i assassinados]] pul [[regime nazista]] ne l'antigo [[campo de cuncentraçon]] de [[Buchenwald]]. Ls presos homossexuales éran marcados cun un [[triángulo rosa]].]]
Outro porblema frequente ye la bioléncia física contra minories sexuales. Ne ls [[Stados Ounidos]], l [[FBI]] anformou que 17,6% de ls [[Crime de rábia|crimes de rábia]] relatados a la polícia an 2008, baseórun-se an bista la [[ourientaçon sexual]]. 57,5% destes ataques fúrun contra homes gays.<ref name=fbicrime>{{citation |title=Crime in the United States 2008: Hate Crime |url=http://www2.fbi.gob/ucr/hc2008/bitims.html |periodical=[[FBI]] |acessdate=17 de nobembre de 2010 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L'assassinato, an 1998, de [[Matthew Shepard]], un studante homossexual, ye un de ls ancidentes mais notórios de ls Stados Ounidos.<ref name=life>{{Citar web|url=http://www.matthewshepard.org/site/PageSerber |títalo=Matthew Shepard Foundation webpage |acessodata=4 d'outubre de 2009 |publicado=Matthew Shepard Foundation |arquibourl = http://web.archibe.org/web/20080729005923/http://www.matthewshepard.org/site/PageSerber |arquibodata = 29 de júlio de 2008}}</ref> Ne l [[Brasil]], d'acuordo cul [[Grupo Gay de la Bahia]] (GGB), an 2009, fúrun assassinadas 198 pessonas por motibos [[Homofobia|homofóbicos]] ne l [[Brasil]].<ref>{{citar web|url=http://oglobo.globo .com/antegra.asp?txtUrl=/pais/eileicoes2010/mat/2010/10/16/numero-de-assassinatos-de-gays nel-pais-creciu-62-zde-2007-mas-tema-queda-fura-de la-campanha-922804348.asp|outor=L Globo|outorlink=L Globo|títalo=Númaro d'assassinatos de gays ne l paíç creciu 62% zde 2007, mas tema queda fura de la campanha|acessodata=16 d'outubre de 2010}}</ref> An 2011 fúrun 266 muortes, i an 2012 fúrun 338.<ref name="Portal EBC">{{citar web|url=http://www.ebc .com.br/cidadanie/2012/11/la-cada-33-horas-un-homossexual-i-assassinado nel-pais|outor=Portal EBC|outorlink=Portal EBC|títalo=La cada 33 horas un homossexual ye assassinado ne l paíç|acessodata=16 de febreiro de 2013}}</ref><ref>{{citar web|url=http://noticias.uol .com.br/cotidiano/ultimas-noticias/2013/01/10/brasil-i-pais-cun-maior-numero-de-assassinatos-de-homossexuales-ua-muorte-la-cada-26-horas-diç-studo.htn|outor=UOL|outorlink=UOL|títalo=Brasil ten ua muorte d'homossexual la cada 26 horas, diç studo|acessodata=9 de setembre de 2013}}</ref> An 2010, [[Ataques contra homossexuales an San Paulo an 2010|moços homossexuales fúrun agredidos]] na [[Abenida Paulista]], an [[San Paulo (cidade)|San Paulo]].<ref name="Radadeiro segundo">{{citar web|url=http://ultimosegundo.eig .com.br/brasil/sp/grupo+usou+lampada+fluorescente+para+agredir+moços+an+sao+paulo/n1237827050487.html|outor=Radadeiro Segundo|outorlink=Radadeiro Segundo|títalo=Grupo usou bumbilha fluorescente para agredir moços an San Paulo|acessodata=17 de dezembre de 2010}}</ref>
Muitas pessonas homossexuales sconden sous sentimientos i atebidades por medo de reprobaçon ó de [[bioléncia]] por parte de la sociadade; la spresson mais quemun ousada para pessonas nesta situaçon ye ''"[[ne l'armairo]]"''. Yá quando pessonas homossexuales ó bissexuales resolben dibulgar sue ourientaçon sexual para sous amigos i fameliares, la spresson mais quemun ye ''"[[salir de l'armairo]]"''. Ls sfuorços pa l'emancipaçon de l'homossexualidade, cumo eilha ye cumprendida atualmente, ampeçórun na década de 1860, mas zde meados de la década de 1950 ten habido ua tendéncia d'aceleraçon ne l sentido dua maior besibelidade, aceitaçon i criaçon de dreitos cebiles pa ls ''[[gay]]s'', [[lésbica]]s i [[bissexuales]]. Inda assi, l ''[[heiterosseisismo]]'' i la ''[[homofobia]]'' inda persisten na sociadade, l que torna defícel pa las pessonas, i percipalmente pa ls moços homossexuales, se sociabelizáren culs outros, podendo resultar, an alguns causos, ne l [[suicídio]].<ref>Gordon, Kathyrn H. and Yezzennya Castro. "The assessment, diagnosis, and treatment of psychiatric çorders in lesbian, gay, and bisexual clients," in Julia D. Buckner, Yezzennya Castro, Jill M Holn-Denoma, and Thomas I Joiner Jr. (eds), ''Mental Heialth Care fur People of Diberse Backgrounds''. Radcliffe Publishing, 2007, p. 52. ISBN 1-84619-094-0.</ref> Atualmente ls adjetibos mais quemuns an uso son ''"gay"'',<ref>{{citar web|url=http://super.abril .com.br/cotidiano/poder-gay-442354.shtml|outor=Rebista Superinteressante|outorlink=Rebista Superinteressante|títalo=Poder gay|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref> pa ls homes homossexuales, i ''"[[lésbica]]"'',<ref>{{citar web|url=http://www.eiditoramalagueta .com.br/eiditora2/home/3-notas-i-eibentos/32-la-palabra-qlicaq.html|outor=Laura Bacellar|títalo=La palabra "lésbica"|acessodata=4 de dezembre de 2010}}</ref> pa las mulhieres homossexuales, ambora alguns prefiran outros tenermos ó nanhun.
== An outros animales ==
{{Artigo percipal|Homossexualidade ne l reino animal}}
[[Fexeiro:Manchot 01.jpg|thumb|[[Roy i Silo]] son dous [[pinguin-de-barbicha|pinguines-de-barbicha]] machos de l Zológico de l Central Parque an [[Nuoba Iorque]], semelhantes als de a retrato, famosos por sue relaçon homossexual.]]
L [[Homossexualidade ne l reino animal|cumportamiento homossexual an animales]] refire-se a l'eibidéncia decumentada d'homossexuales, bissexuales i trasgéneros ne l cumportamiento de ls animales nó-houmanos. Tales cumportamientos ancluen [[sexo]], [[namoro]], [[afetebidade]], ounion monógama i [[Cuidados parentales|parentalidade]]. L cumportamiento homossexual ó bissexual ye difundido ne l [[reino animal]]: la pesquisa de 1999 feita pul pesquisador [[Bruce Bagemihl]] mostra que l cumportamiento homossexual fui ouserbado an cerca de 1500 speces, bariando de [[primata]]s para [[Acanthocephala|brugos antestinales]] i ye bien decumentada an 500 deilhes (sendo la bissexualidade, i nun l'heiterossexualidade, l traço dominante nun númaro adicional, ancluindo-se mamíferos cun neuroprocessamiento i socialibidade cumplexos, cumo [[bonobo]]s i bárias speces de [[golfino]]).<ref name=Bagemihl>(Bagemihl, 1999)</ref><ref name="Biological Suberance: Animal">{{Citar web|radadeiro=Harrold|purmeiro=Max |títalo=Biological Suberance: Animal Homosexuality and Natural Dibersity|publicado=[[The Adbocate]], reprinted in Highbean Ancyclopedie |data=16 de febreiro de 1999|url=http://www .pthefrelibrary .com/Biological+Suberance:+Animal+Homosexuality+and+Natural+Dibersity.-a053877996 |acessodata=10-9-2007}}</ref>
L cumportamiento animal sexual toma muitas formas defrentes, mesmo drento de la mesma [[spece]]. Las motibaçones i amplicaçones para estes cumportamientos ténen inda de ser totalmente cumprendidas, ua beç que la maiorie de las speces inda nun fúrun totalmente studadas.<ref name="‘Catalogue of Life’ reaches">{{Citar web | radadeiro =Gordon | purmeiro =Dr Dennis | | títalo=‘Catalogue of Life’ reaches one million species | publicado=[[National Anstitute of Water and Atmospheric Research]] |data=10 d'abril de 2007 | url=http://www.niwascience.co.nç/pus/mr/archibe/2007-04-10-3 | acessodata = 10-9-2007}}</ref> Pesquisas atuales andican que bárias formas de cumportamiento sexual homossexual son ancontradas an to l reino animal.<ref>[http://www.sciencedaily .com/releases/2009/06/090616122106.htn "Same-sex Behabior Sen In Nearly All Animals, Rebiew Finds"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, [[Science Daily]]</ref> Ua nuoba análeze de pesquisas eisistentes, feita an 2009, mostrou que l cumportamiento homossexual ye un fenómeno quaije ounibersal ne l reino animal, quemun an bárias speces.<ref>{{Citar web|url=http://www.physorg .com/news164376975.html |títalo=Same-sex behabior sen in nearly all animals |publicado=Physorg .com |data=16 de júnio de 2009 |acessodata=17-11-2010}}</ref>
L cumportamiento homossexual an animales ye bisto tanto cumo un argumiento a fabor cumo contra l'aceitaçon de l'homossexualidade an [[seres houmanos]] i ten sido ousado, percipalmente, contra l'alegaçon de que ye un ''[[Sodomie|pecatun contra naturan]]'' ('pecado contra la natureza").<ref name="ReferenceA">Bruce Bagemihl, ''Biological Suberance: Animal Homosexuality and Natural Dibersity,'' St. Martin's Press, 1999; ISBN 0-312-19239-8</ref> Por eisemplo, l'homossexualidade ne ls animales fui citada nua decison de la [[Suprema Corte de ls Stados Ounidos]] ne l causo ''Lawrence b. Texas'', que derrubou las "leis contra sodomie" de 14 [[Stados de ls Stados Ounidos|stados]] de l paíç, adonde l'homossexualidade cunsentinda, pribada i antre adultos era até anton un crime.<ref name="Lobe That Dare Not Squeak">{{citar web | outor =Smith, Dinitie | títalo = Lobe That Dare Not Squeak Its Name | obra = [[The New York Eiquipas]] | data=7 de febreiro de 2004 | url=http://query.nytimes .com/gst/abstrat.html?res=FA0C1EF83A5F0C748CDDAB0894DC404482 | acessdate = 10-9-2007}}</ref>
La possibelidade de la sexualidade animal tener amplicaçones lógicas, éticas ó morales na sexualidade houmana, tamien ye ua fuonte de debates.<ref name="The Animal Homosexuality Myth">{{Citar web | radadeiro =Solimeo | purmeiro =Luiç Sérgio | títalo=The Animal Homosexuality Myth | publicado=[[NARTH]], National Association fur Research & Therapy of Homosexuality |data=21 de setembre de 2004 | url=http://www.narth .com/docs/animalmyth.html | acessodata = 10-9-2007}}</ref><ref name="Defending La Higher Law">{{Citar web | radadeiro =Solimeo | purmeiro =Luiç Sérgio | títalo=Defending La Higher Law: Why We Must Rejist Same-Sex "Marriage" and the Homosexual Mobement | publicado=Spring Grobe, Penn.: The Amarican TFP |data=2004, ISBN 1-877905-33-X | url=http://www.narth .com/docs/animalmyth.html | acessodata = 10-9-2007}}</ref><ref>{{citar ambora|url=http://www.sfgate .com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/la/2004/02/07/MNG3N4RAB41.DTL|title=Central Park Zo's gay penguines eignite debate|last= Smith,|first=Dinitie|date=7 de febreiro de 2004|work=New York Eiquipas|publisher=Heiarst Communicationes Anc.|acessdate=22 de dezembre de 2009}}</ref> Alguns pesquisadores anterpretan l cumportamiento homossexual an animales (i an seres houmanos tamien) cumo macanismo de [[Seleçon natural|seleçon eibolutiba]] para cunter l'oumiento scessibo de populaçones.<ref>{{citar web|url=http://routenews .com.br/andex/?p=227|títalo=Redemoinhos capilares i homossexualidade|títalo=Route News|acessodata=3 de dezembre de 2010}}</ref> Un studo publicado pul periódico ''Trends in Ecology and Eibolution'' cuncluiu l'amportança de l cumportamiento homossexual pa l'eiboluçon de muitas speces animales, cumo antre las fémeas de l [[albatroç-de-laysan]] (''Phoebastria eimmutabelis''), de l [[Habaí]], que se únen l'outras fémeas para criar ls filhotes, specialmente na escasseç de machos, tenendo mais sucesso que las fémeas solteiras. L studo cunclui que l'homossexualidade ajudou las speces de defrentes maneiras al longo de l'eiboluçon.<ref>{{citar web|url=http://www .ptelegraph.co.uk/science/science-news/5550488/Homosexual-behabiour-widespread-in-animals-acording-to-new-study.html|titulo=Homosexual behabiour widespread in animals acording to new study|data=16/06/2009|publicado=''[[The Daily Telegraph]]''|acessodata=-5-6-2010|léngua=en}}</ref>
== Ber tamien ==
{{Correlatos
|commons = Homosexuality
|commonscat = Homosexuality
|wikisource =
|wikiquote = Homossexualidade
|wikelibros =
|wikinoticias = Homossexualidade
|wikcionario = Homossexualidade
|wikispecies =
|wikibersidade =
|meta =
}}
* [[:Catadorie:Personalidades LGBT|Personalidades LGBT]]
* [[:Catadorie:Filmes cun temática LGBT|Filmes cun temática LGBT]]
* [[Legislaçon subre l'homossexualidade ne l mundo]]
* [[Cronologie de ls dreitos homossexuales]]
* [[Casamiento antre pessonas de l mesmo sexo]]
* [[Homossexualidade i religion]]
* [[Znudo masculino na stória de a retrato]]
* [[Quer Art]]
* [[Homossexualidade na Bíblia]]
* [[Homossexualidade ne l Brasil]]
* [[Homofobia ne l Brasil]]
* [[Homossexualidade an Pertual]]
* [[Associaçon Brasileira de Gays, Lésbicas, Bissexuales, Trabestis i Trasexuales]]
* [[Homossexuales na Almanha Nazi]]
* [[Reboluçon sexual]]
{{notas}}
{{Refréncias|col=3}}
=== Bibliografie ===
{{Refbegin|2}}
=== Libros ===
* ADAM, Barry (1987). ''The Rise of la Gay and Lesbian Mobement'', G. K. Preça de casa & Co. ISBN 0-8057-9714-9
* MOSER, António (2002). ''L'enigma de la sfinge: la sexualidade'', Eiditora Bozes. ISBN 85-326-2595-9
* PEREIRA, Pereira (1981). ''Bida Antima - Anciclopédia de l'amor i de l sexo'', Abril Cultural, Bol.1, 2 i 3.
* {{Citation |first=John |last=BOSWELL |url=http://www.press.uchicago.edu/cgi-bin/hfs.cgi/00/231 .ptl |title=Christianity, Social Tolerance, and Homosexuality: Gay People in Western Ourope fron the Beginning of the Christian Era to the Fourtenth Century |publisher=University of Chicago Press |year=1980 |isbn=9780226067117 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* DOBER, Kenneth J., ''Grek Homosexuality'', , Girald Duckworth & Co. Ltd. 1979, ISBN 0-674-36261-6 (hardcober), ISBN 0-674-36270-5 (paperback)
* D'EMILIO, John ''Sexual Politics, Sexual Communities: The Making of la Homosexual Minority in the United States, 1940–1970'', [[University of Chicago Press]] 1983, ISBN 0-226-14265-5
* {{Citation |title=The Story of Sexuality |first=Michel |last=FOUCAULT |outhorlink=Michel Foucault |year=1986 |publisher=Pantheon Books |isbn=0394417755}}
* ROTH, Norman. ''The care and feding of gazelles: Mediebal Arabic and Heibrew lobe poetry.'' IN: Lazar & Lacy. ''Poetics of Lobe in the Middle Ages'', George Mason University Press 1989, ISBN 0-913969-25-7
*DIAS, Marie Berenice; PEREIRA, Rodrigo de la Cunha (Cord.). Dreito de Família i l Nuobo Código Cebil. Guapo Hourizonte: Del Rey, 2003.
*DIAS, Marie Berenice. Ounion Homossexual: l Preconceito & la Justícia. Porto Alegre: Librarie de l Adbogado, 2006.
*DIAS, Marie Berenice (Cord.) Dibersidade Sexual i Dreito Homoafetibo. San Paulo: Rebista de ls Tribunales, 2011.
; Anhos 1990
* {{Citation|first1=Bruce |last1=Bagemihl |title=Biological Suberance: Animal Homosexuality and Natural Dibersity|publisher=St. Martin's Press|year=1999|isbn=0312192398}}
* Bérubé, Allan, ''Coming out under Fire: The Story of Gay Men and Women in World War Two'', New York: MacMillan 1990, ISBN 0-02-903100-1
* {{Citation |year=1997 |title=Two spirit people: Amarican Andian, lesbian women and gay men |outhor1=Brown, Lester B. |eiditor1=Lester B. Brown |publisher=Routledge |isbn=9780789000033 |url=http://books.gogle .com/books?id=AwnQBETJsbEC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=2000 |title=Handbook of mediebal sexuality |first1=Bern L. |last1=Bullough |first2=James La. |last2=Brundage |publisher=Taylor & Francis |isbn=9780815336624 |url=http://books.gogle .com/books?id=PgSI1gbKhtAC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1995 |title=Gay New York: Gender, Ourban Culture, and the Making of the Gay Male World, 1890–1940 |outhor1=Chauncey, George |eidition=reprint, eillustrated |publisher=[[Basic Books]] |isbn=9780465026210 |url=http://books.gogle .com/books?id=QCkEAQAAIAAJ }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1990 |title=Ancyclopedie of homosexuality (2 Belumes) |first1=Wayne R. |last1=Dynes |first2=Warren |last2=Johansson |first3=William La. |last3=Percy |first4=Stephen |last4=Donaldson |publisher=Garland Pub. |isbn=9780824065447 |url=http://books.gogle .com/books?id=TYyGAAAAIAAJ }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1993 |title=Odd girls and twelight lobers: la story of lesbian life in twentieth-century America |outhor1=Faderman, Lillian |eidition=4 |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231074889 |url=http://books.gogle .com/books?id=44i96GWYxSQC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Hinsch, Bret, ''Passiones of the Cut Slebe: The Male Homosexual Tradition in China'', The University of California Press, 1990, ISBN 0-520-06720-7
* {{Citation |year=1994 |title=Outing: shattering the cunspiracy of silence |outhor1=Johansson, Warren |outhor2=William La. Percy |publisher=Routledge |isbn=9781560244196 |url=http://books.gogle .com/books?id=-lZ903C-dkMC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1994 |title=Sex in America: la defenitibe surbey |outhor1=Michael, Robert T. |publisher=Little, Brown |isbn=9780316911917 |url=http://books.gogle .com/books?id=PkjmGwAACAAJ }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1998 |title=Pederasty and Pedagogy in Archaic Grece |outhor1=Percy, William Armstrong |publisher=University of [[Eillinois]] Press |isbn=9780252067402 |url=http://books.gogle .com/books?id=TCboj1efp8UC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1987 |title=Cumpañeras: Latina lesbianes (an anthology) |outhor1=Galhos, Joãoita |publisher=Latina Lesbian Story Porjet |url=http://books.gogle .com/books?id=ElBnAAAAMAAJ }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Rousseau, George, ''Perilous Enlightenment: Pre- and Post-Modern Çcourses—Sexual, Storical'', Manchester University Press 1991, ISBN 0-7190-3301-2
* {{Citation |year=1992 |title=Sexuality and eroticisn among males in Moslen societies |outhor1=Schmitt, Arno |outhor2=Jehoeda Sofer |eiditor1=Arno Schmitt |eiditor2=Jehoeda Sofer |publisher=Routledge |isbn=9781560240471 |url=http://books.gogle .com/books?id=Kw_BBSBmNsUC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=1999 |title=An Amarican ousession: science, medicine, and homosexuality in modern society |outhor1=Terry, Jennifer |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226793672 |url=http://books.gogle .com/books?id=C6pGoWWLfhEC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
; Anhos 2000
* {{Citation |year=2005 |title=Regulating sex: the politics of antimacy and eidantity |first1=Eilizabeth |last1=Bernstein |first2=Laurie |last2=Schaffner |publisher=Routledge |isbn=9780415948692 |url=http://books.gogle .com/books?id=YQzW5I2RGNcC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=2002 |title=Before Stonewall: atebists fur gay and lesbian rights in storical cuntext |outhor1=Bullough, Bern L. |publisher=Routledge |isbn=9781560231936 |url=http://books.gogle .com/books?id=A7x_BnES2esC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{citar libro|title=The Greks And Grek Lobe: La Radical Reappraisal of Homosexuality In Ancient Grece|outhor=Davidson, James|year=2007|isbn=0297819976|publisher=Weidenfeld & Nicolson}}
* Gunther, Scott, [http://www.wellesley.edu/French/facultyhomepages/gunther/Scott%20Gunther%20-%20The%20Elastic%20Closet.html "The Eilastic Closet: La Story of Homosexuality in France, 1942–persent"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160729202624/http://wellesley.edu/French/facultyhomepages/gunther/Scott%20Gunther%20-%20The%20Elastic%20Closet.html |date=2016-07-29 }} Book about the story of homossexual mobements in France (sample chater abailable online). Palgrabe-Macmillan, 2009. ISBN 0-230-22105-X.
* {{Citation |year=2004 |title=The labender scare: the Cold War persecution of gays and lesbianes in the federal gobernment |outhor1=Johnson, David K. |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226404813 |url=http://books.gogle .com/books?id=_FM_hkMdxpIC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |year=2003 |title=Storical ditionary of the lesbian liberation mobement: still the rage |outhor1=Myers, JoAnne |publisher=Scarecrow Press |isbn=9780810845060 |url=http://books.gogle .com/books?id=dzYbAAAAYAAJ }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* James Naylor Gren, Cristina Fino, Cássio Arantes Leite,'' Para alhá de l'antruido: l'homossexualidade masculina ne l Brasil de l seclo XX'', UNESP, 1999, p. 145. ISVN 85-7139-317-6
* {{Citation |year=2002 |title=Quering Andia: same-sex lobe and eroticisn in Andian culture and society |outhor1=Banita, Ruth |publisher=Routledge |isbn=9780415929509 |url=http://books.gogle .com/books?id=I9rrucxQbmEC }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Eidith Modesto, ''Bidas an cinta de la bielha'', Eiditora Record, 2006. ISBN 85-01-07481-0
* Hildo Honório de l Couto, ''Ecolinguística: studo de las relaçones antre léngua i meio ambiente'', Thesaurus Eiditora, 2007. ISBN 85-7062-603-7
* Christie Balka i Andy Rose, ''Duplamente Abencoado'', Eiditora Record. ISBN 85-01-05159-4
* Denilson Lopes, ''L'home qu'amaba rapazes i outros ansaios'', Aeroplano Eiditora, 2002. ISBN 85-86579-32-7
=== Artigos de jornales ===
* {{Citation |title=On the Prebalence of Homosexuality and Bisexuality, in la Randon Community Surbey of 750 Men Aged 18 to 27 |last=Bagley |first=Christopher |last2=Tremblay |first2=Pierre |publisher=[New York, Haworth Press] |year=1998 |journal=Journal of Homosexuality |belume=36 |location=ne l. 2 |issn=00918369 |oclc=91129391}}
* {{Citation |title=The porblen of homosexuality. |last=Bowman |first=Karl M. |last2=Angle |first2=Bernice |pages=2–16 |journal=Journal of social hygiene |issn=07419996 |year=1953 |belume=39 (1) |oclc=102411893 |url=http://heiarth.library.cornell.edu/cgi/t/text/text-idx?c=heiarth }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}*{{citation |title=The Homophobic Eimagination |last=Crew |first=Louie |last2=Norton |first2=Ritor |location=3, Nob 74 |belume=36 |pages=272–90 |journal=College Anglish |issn=00100994 |year=1974 |oclc=427092211}}
* {{Citation |title=New Eibidence of Genetic Fators Anfluencing Sexual Ourientation in Men: Female Fecundity Ancrease in the Maternal Line |last=Iemmola |first=Francesca |last2=Ciani |first2=Andrea Camperio |publisher=Springer |format=Article |year=2009 |journal=Archibes of Sexual Behabior |pages=393–399 |belume=38 |location=ne l. 3 |issn=00040002 |oclc=360232526 |doi=10.1007/s10508-008-9381-6 |url=http://www.springerlink .com/cuntent/l6104277w82137x4 }}{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |title=La difference in hypothalamic struture betwen heiterosexual and homosexual men. |last=LeBay |first=Simon |year=1991 |journal=Science (New York, N.Y.) |pages=1034–7 |belume=253 (5023) |issn=00368075 |oclc=121655996 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/cuntent/abstrat/253/5023/1034 }}
* {{Citation |title=Fraternal Birth Ourder and Ratio of Heiterosexual/Homosexual Felings in Women and Men |last=McConaghy |first=N |last2=Hadzi-Pablobic |first2=D |last3=Stebenes |first3=C |last4=Manicabasagar |first4=B |year=2006 |journal=Journal of Homosexuality |pages=161–174 |belume=51 |location=ne l. 4 |issn=00918369 |oclc=202629885 |doi=10.1016/j.eibolhumbehab.2008.07.002 |url=http://linkinghub.eilsebier .com/retriebe/pii/S1090513808000688 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
=== Artigos online ===
* Burr, Chandler. [http://www .ptheatlantic .com/doc/199706/homosexuality-biology/ Homosexuality and biology]. ''The Atlantic'', Júnio de 1997, {{ISSN|10727825}}. An oberbiew of recent research in layman's language.
* {{Link||2=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/55169.stn |3=BBC News (Feb. 1998) |4=: Fingerprints Study}}
* {{Link||2=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/325979.stn |3=BBC News (Abr. 1999) |4=: Doubt cast on 'gay gene'}}
* {{Link||2=http://web.archibe.org/web/20080110000912/http://my.webmd .com/cuntent/article/22/1728_56075?src=Anktomi&cundition=Home+&+Top+Stories |3=WebMD (Márcio 2000) |4=: Pointing the Finger at Androgen las la Cause of Homosexuality}}
* {{Link||2=http://news.bbc.co.uk/1/hi/heialth/3735668.stn |3=BBC News (Ot 2004) |4=: Genetics of homosexuality}}
* James Davidson, ''[[London Rebiew of Books]]'', 2 de júnio de 2005, [http://www.lrb.co.uk/b27/n11/dabi02_.html "Mr and Mr and Mrs and Mrs"] — ua resenha detalhada de ''The Friend'', un libro de Alan Bray, cuntando la stória de l casamiento antre pessonas de l mesmo sexo i outras formas de relacionamiento formal
{{Refend}}
== Ligaçones sternas ==
* {{Link||2=http://www.abglt.org.br/port/andex.php |3=ABGLT - Associaçon Brasileira de Gays, Lésbicas i Trasgéneros}}
* {{dmoç|Society/Gay,_Lesbian,_and_Bisexual/Story/|Gay, Lesbian and Bisexual/Story}}
* [http://drauziobarella .com.br/sexualidade/causas-de la-homossexualidade/ Causas de l'homossexualidade]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - [[Drauzio Barella]]
* {{Link|2=http://noticias .ptierra .com.br/ciencia/noticias/0,,OI5186602-EI8145,00-Homossexualidade+i+util+als+animales+mas+barie+cunforme+la+specie.html|3=Homossexualidade ye útele als animales, mas barie cunforme la spece|4= ne l [[Tierra Networks]]}}
{{LGBT}}
{{Eidantidade sexual}}
{{Portal3|LGBT}}
{{Artigo çtacado}}
{{DEFAULTSORT:Homossexualidade}}
[[Catadorie:LGBT]]
[[Catadorie:Ourientaçon sexual]]
[[Catadorie:Studos de género]]
[[Catadorie:Home]]
nsutv8ypeusvn36dosjjkcjbbypd1rk
Bélgica
0
10017
106916
98670
2026-06-18T21:23:51Z
Sa~eswiki
11709
106916
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo = Bélgica
|nome_lhongo_cumbencional = Kingdom of Belgium
|preposiçon =
|nome_mwl =
|eimaige_bandeira = Flag of Belgium.svg
|çcriçon_bandeira =
|lhegenda_bandeira =
|eimaige_brason = Great Coat of Arms of Belgium.svg
|çcriçon_brason =
|lhegenda_brason =
|lhema =
|hino =
|gentílico =
|lhocalizaçon = Belgium - Location Map (2013) - BEL - UNOCHA.svg
|lhocalizaçon_lhegenda =
|capital = [[Brussels]]
|lhatitude =
|lhungitude =
|maior_cidade = Brussels
|lhéngua_oufecial =
|lhéngua_nun-oufecial =
|tipo_gobierno =
|títalo_lhíder1 =
|nome_lhíder1 =
|títalo_lhíder2 =
|nome_lhíder2 =
|títalo_lhíder3 =
|nome_lhíder3 =
|títalo_lhíder4 =
|nome_lhíder4 =
|títalo_lhíder5 =
|nome_lhíder5 =
|no_menistérios =
|eibento_tipo =
|eibento_nota =
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento1 =
|eibento_data1 =
|eibento2 =
|eibento_data2 =
|eibento3 =
|eibento_data3 =
|eibento4 =
|eibento_data4 =
|eibento5 =
|eibento_data5 =
|eibento6 =
|eibento_data6 =
|eibento7 =
|eibento_data7 =
|data_antrada_OO = <!-- Ounion Ouropeia -->
|frunteira =
|ária_total = 30 528
|ária_pos =
|auga_pc =
|ária_ourbana =
|ária_ourbana_pos =
|populaçon_stimada_anho =
|populaçon_stimada =
|populaçon_stimada_pos =
|populaçon_censo_anho = 2016
|populaçon_censo = 11 250 585
|populaçon_ourbana_pos =
|populaçon_ourbana =
|demog_densidade = 363.6
|densidade_pos =
|PAB_PPC_anho = <!-- perduto anterno bruto -->
|PAB_total =
|PAB_pos =
|PAB_per_capita =
|PAB_per_capita_pos =
|PAB_nominal_anho =
|PAB_nominal_total =
|PAB_nominal_pos =
|PAB_nominal_per_capita =
|PAB_nominal_per_capita_pos =
|Gini_anho =
|Gini =
|Gini_catadorie =
|IZH_anho = <!-- Índice de Zambolbimiento Houmano -->
|IZH =
|IZH_pos =
|IZH_catadorie =
|moneda =
|moneda_ISO =
|fuso_hourário =
|defrença_UCT =
|fuso_hourário_DST =
|defrença_UCT_berano =
|DST_nota =
|ourganizaçones =
|clima =
|código_paíç =
|tld =
|código_tel =
|sítio =
|tipo_sítio = (padron: "gobernamental")
|mapa =
|tamanho_mapa =
|rodapie =
}}
La '''Bélgica''' ye un paíç que queda ne l [[Ouropa|cuntinente ouropeu]]. L território de la Bélgica abrange 30 528 quilómetros quadrados, cun 11.2 milhones d'habitantes an janeiro de 2016.
{{Paízes de la Ouropa}}
[[Catadorie:Paízes de la Ouropa]]
[[Catadorie:Bélgica]]
be055hc9xjiqhift8g0aejcx8e638kw
Sabel I de Castielha
0
11856
106918
103241
2026-06-18T21:26:44Z
Sa~eswiki
11709
106918
wikitext
text/x-wiki
[[File:Isabel de Castilla - Madrazo.jpg|thumb|Sabel I]]
'''Sabel I''' ( spanhol : Isabel I ; 22 d'abril de 1451 - 26 de nobembre de 1504), tamien chamada de Sabel, la Católica (spanhol: Isabel la Católica ), fui reina de [[Castielha]] de 1474 até sue muorte an 1504, bien cumo reina cunsurte de Aragon de 1479 a 1504 an birtude de l sou casamiento cul rei [[Fernon II de Aragon]] . Reinando juntos subre ua [[Spanha]] dinasticamente unificada , Isabella i Fermon son coincidos cumo ls Reis Católicos.
Casou-se cul sou primo an segundo-grau, l príncepe Fernon de Aragon i, debido al sou parentesco próssimo, tubírun de pedir permisson al Papa. Inda assi, cula ajuda de Rodrigo Bórgie, l papa Sisto IV acabou por aceitar l casamiento, ua beç que cunsidraba l'ounion cumbeniente pa ls antrisses de la Eigreija. Isabel i l sou marido Fernon criórun las bases pa a unificaçon política de la Spaña atrabeç de l sou nieto, [[Carlos I de Spanha|Carlos I]], que se tornarie amperador de l Sacro Ampério Romano.
Sabel participou na guerra de Granada atrabeç de la qual cunseguiran reconquistar tierras muçulmanas, spulsando-los assi de la [[Península Eibérica]]. Mais tarde decretórun tamien la spulson de ls judius de la region atrabeç de l Decreto de Alḥambra. Por estas medidas, tanto Sabel cumo l sou marido fúrun reconhecidos pula Santa Sé cumo "defensores ó protetores de la fé", recebindo l títalo de Reis Católicos.
Assi i to, Sabel fui recordada subretodo pul apoio ancondicional que dou la [[Cristóvão Colombo]] na sue busca pulas Índias Oucidentales, ua misson que l lhiebarie la çcubrir la América.Este acuntecimiento lhebou mais tarde a las çcubiertas i al surgimiento de l Ampério Spanhol.
[[Catadorie:Reis de Castielha]]
[[Catadorie:Reis de Aragon]]
tso1u7hp5wq3heh1pd8am3lahphwbz6