Biquipédia mwlwiki https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Multimédia Special Cumbersa Outelizador(a) Cumbersa outelizador(a) Biquipédia Cumbersa Biquipédia Fexeiro Cumbersa fexeiro Biqui Cumbersa Biqui Modelo Cumbersa modelo Ajuda Cumbersa ajuda Catadorie Cumbersa catadorie Portal Cumbersa portal TimedText TimedText talk Módulo Cumbersa módulo Evento Evento Discussão Negócio 0 666 107886 94092 2026-08-14T12:45:58Z ~2026-44729-62 15463 /* Ber tamien */ 107886 wikitext text/x-wiki An [[eiquenomie]], '''negócio''', ye referido cumo un [[comércio]] ó [[ampresa]], que ye [[admenistraçon|admenistrado]] por pessona(s) para arrecolher recursos financeiros para a apoiar bienes i serbícios, i por esso premitindo la circulaçon de capital antre ls dibersos setores. De modo mui resumido, podemos dezir que se antende por negócio toda i qualquiera atebidade eiquenómica cul oujetibo de lucro. =={{Ber tamien}}== * [[Plano de negócio]] * [[Ampresa]] {{rabisco-eiquenomie}} [[Category:Eiquenomie]] [[Category:Negócios| ]] ps2sr8tfs9s93k6qb6xtk6qk7hl5hdw Ouceanie 0 674 107896 102828 2026-08-14T20:33:04Z ~2026-44729-62 15463 /* */ 107896 wikitext text/x-wiki {{Anfo_cuntinente | nome = Ouceanie | preposicao = de la | localizacao = LocationOceania.png | bezinos = [[Ásia]] i [[Antártica]] | numero_paises = 16 | numero_territorios = 22 | arua_total = 9.008.458 | maior_pais = [[Oustrália]] | menor_pais = [[Nauru]] | populacon = 32.000.000 | demog_densidade = 21.2 | pais_más_populoso = [[Oustrália]] (21.050.000 hab.) | pais_menos_populoso = [[Tubalu]] (10.000 hab.) | pais_más_poboado = [[Nauru]] | pais_menos_poboado = [[Oustrália]] | lenguas = [[léngua anglesa|Anglés]], [[léngua francesa|francés]], [[bislamá]], [[léngua caroliniana|caroliniano]], [[léngua chamorro|chamorro]], [[Léngua maori|maori]], [[léngua fijiana|fijiano]], [[léngua futunana|futunano]], [[léngua gilbertesa|gilbertés]], [[léngua hindi|hindi]], ''[[Hiri Motu]]'', [[léngua andonésia|andonésio]], [[léngua marshalesa|marshalés]], [[léngua nauruana|nauruano]], [[léngua niueana|niueano]], [[léngua palauana|palauano]], [[Léngua pitkern|pitkern]], [[léngua samoana|samoano]], [[léngua taitiana|taitiano]], [[léngua toquelauano|toquelauano]], [[léngua tonganesa|tonganés]], ''[[Tok Pisin]]'', [[léngua tubaluanesa|tubaluanés]], [[léngua walisiana|walisianés]] ''i inda einúmeras lénguas nó-ouficiales''. | punto_más_alto = [[Pirámide Carstensç|Puncak Jaya]], [[Nuoba Guiné]] (4.884 [[metros|n]]) | punto_más_baixo = [[Lago Eyre]], [[Oustrália]] (-15 [[metros|n]]) | maior_lago = | punto_stremo_norte = | punto_stremo_sul = | punto_stremo_leste = | punto_stremo_oeste = | maior_Eilha = [[Oustrália]] | maior_bulcon = | pais_más_rico = [[Oustrália]] | pais_más_pobre = [[Ilhas Salomon]] }} '''Oceánie''' ye l nome ousado para bários grupos de Ilhas ne l [[Ouceano Pacífico]]: [[Polinésia]], [[Melanésia]] i [[Micronésia]]. An uso más amplo anclui tamien la [[Oustrália]]. Yá fui cunsiderado un [[cuntinente]] ó ua de las “cinco partes de l mundo”. Sou nome probén de [[Ouceano]] (an [[Lhéngua lhatina|latin]] ''Oceanus''), [[Debindade|dius]] de la [[mitologie griega]] cuja filha, [[Ásia]], acabou por batizar l [[Ásia|cuntinente asiático]]. Ambora las Ilhas de la '''Ouceanie''' nun formen un cuntinente berdadeiro, Ouceanie las bezes ye associada cul cuntinente de la [[Oustrália]] ó cula [[Oustralásia]], cul perpósito de debedir l [[planeta]] an agrupamentos cuntinentales. Ye l menor "cuntinente" an ária i an populaçon (nun cuntando cula Antártica). L percipal [[paíç]] de la [[Ouceanie]], i que acupa quaije 90% del, ye la [[Oustrália]]. Paíç moderno i de purmeiro mundo, sede de las [[Oulimpíadas]] de [[2000]], ye l 3° de l mundo ne l que diç respeito al [[IDH]] (Índice de Zambolbimento Houmano), i la [[Nuoba Zelándia]], que ye l 14° nesse aspeto, éran locales de degredo de prisioneiros angleses ne l passado. Ls pobos natibos repersentan hoije 1,5% de la populaçon de la [[Oustrália]] i 15% de la [[Nuoba Zelándia]], ambora séian maioritários an muitas de las restantes Ilhas. La region anfrenta sérios porblemas ambientales por causa de la eisisténcia de toneladas de [[resíduos]] [[Toxicidade|tóxicos]] ([[Ólio|ólios]], pesticidas i [[fertilizante]]s). L ourgrama Regional subre l Meio Ambiente de l Pacífico Sul dibulgou an [[2000]] un relatório que andica más de 50 locales de cuntaminaçon an 13 países. La Ouceanie fui tamien palco de [[teste nuclear|testes]] nucleares de l [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] i de la [[Fráncia]]. == Stória == {{AP|[[Stória de la Ouceanie]]}} Durante ls Períodos Glaciales, Oustrália, Nuoba Guiné i Tasmánia éran ligadas por puontes terrestres, formando un único cuntinente, coincido cumo Sahul. Ls australóides, purmeiro pobo a habitar la region, éran ls antepassados de l atuales papuias i de l aborígenes australianos, que dében tener chegado la Sahul hai 60 000 anhos. La seguinte óndia segneficatiba de eimigrantes solo acunteciu an 6000 a.C., quando pobos [[austronésios]] se spalhórun pulas filipinas i Índias Ourientales i misturórun-se culs natibos oustralóides,criando la heiterogénea populaçon de la Melanésia. Por buolta de 1500 a.C.,ls oustronésios, ls maiores nabegantes de la pré-stória, chegórun a las Fiji i, pouco depuis, a la Samoa, punto de partida para a posterior spanson polinésia para l Pacífico Ouriental, acabando na acupaçon de Ilhas tan çtantes cumo l Habaí i la Nuoba Zelándia. === La colonizaçon de la Oustrália === {{AP|[[Stória de la Oustrália]]}} Ls británicos ancorporórun la Oustrália als sous domínios an 1770. Ne l anho de la ancorporaçon oufecial, habitórun a eilha-cuntinente cerca de 300 mil natibos, debedidos an más de 600 tribos, que falában más de 500 dialetos. Bibian nun stágio cultural bastante primitibo, çconhecendo até la prática agrícola. Ne l seclo XVIII, la acupaçon británica restringiu-se a la amplantaçon de quelónias penales, la más amportante dIlhas nas prossimidades de la cidade de Sydney, i a la fixaçon dun pequeinho númaro de colonos, que custatórun las grandes possiblidades de se zambolber la pecuária cun sucesso na quelónia. La pecuária, percipalmente la oubina, creciu an amponéncia ne l seclo XIX, bien cumo la atibidade agrícola, percipalmente boltada a la produçon de l trigo. L que porbocou un grande surto populacional na quelónia al longo desse seclo fui, inda assi, la çcubierta de ouro na porbíncia de Bitória. Na birada de l seclo, la populaçon australiana era de cerca de 3 milhones de habitantes. An 1901, la Oustrália transformou-se nua federaçon outónoma, la quemunidade de la Oustrália, ampeçando un acelerado porcesso de spanson agropecuária i andustrial. Esso determinou la necidade de se ancrementar, particularmente ne l pus-guerra, las correntes migratórias. De 1945 a 1970, l paíç recebiu aprossimadamente 3 milhones de eimigrantes, cerca de 50% de ourige británica. Atualmente la Oustrália ye un de l países que eisercen maior cuntrole subre la eimigraçon strangeira. === La colonizaçon de la Nuoba Zelándia === {{AP|[[Stória de la Nuoba Zelándia]]}} Quando la Nuoba Zelándia fui formalmente acupada puls británicos an 1840, las sues Ilhas éran habitadas puls [[maori]]s, pobo de ourige polinésia. De 1845 a 1870, cula antensificaçon de la colonizaçon, acuntecírun pesados cunflitos antre británicos i maoris, cuntrários a la acupaçon de sues tierras. Derrotados, ls maoris, que fúrun reduzidos de {{formatnun:300000}} para pouco más de {{formatnun:40000}}, assinórun ua série de acordos culs colonizadores. Assi, tubo ampeço ua era de paç i prosperidade na Nuoba Zelándia. La atebidade agropecuária fui la más amportante para l sucesso de la colonizaçon. Çtacórun-se la criaçon de oubinos para produçon de lana i l cultibo de trigo, na fértil praino de Canterbury. A cobrar de 1860, fui la straçon de l ouro que funcionou cumo amportante fator de atraçon populacional, garantindo la cuntinidade de l porcesso de colonizaçon. La Nuoba Zelándia passou a la cundiçon de quelónia británica an 1870, alcançando sue outonomie política apuis de la Purmeira Guerra Mundial. Cul fin de la Segunda Guerra Mundial, la Nuoba Zelándia deixou de pertencer a la sfera de anfluéncia británica, passando á sfera de anfluéncia de l Stados Ounidos. == Dados girales == * '''Ária total an Km²:''' 8.480.355 * '''Populaçon:''' 30.018.000 ([[2000]]) * '''Densidade (habitantes/Km²):''' 3,54 ([[2000]]) * '''Populaçon urbana:''' 22.213.000 (74%) * '''Populaçon rural:''' 7.805.000 (26%) * '''Analfabetismo:''' 4,6% ([[2000]]) * '''Natalidade:''' (% hab): 16,5% (1998) * '''Mortalidade:''' (% hab): 7,5% (1998) * '''PIB total:''' *'''PIB per Capita:''' [[US$]] 15 501,00 (1998) * '''Países:''' 18 países andependientes i más 7 dependentes * '''Religiones percipales:''' [[Catolicismo|Católicos romanos]] (8,1 milhones - 27%) i [[Protestantismo|Protestantes]] (7,2 milhones - 23,9%) * '''Média de eidade de la populaçon:''' 30,7 ([[1998]]) * '''Maiores cidades:''' [[Sydney]], [[Melbourne]] i [[Brisbane]] (todas na [[Oustrália]]) * '''Taxa de crecimento urbano''' : 1,4% ([[1995]]-[[2000]]) Fuonte: [http://www.portalbrasil.eti.br/Ouceanie.htm Portal Brasil]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Regiones == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#ECECEC" ! Nome de la region, seguida por paíç, capital i bandeira ! Ária<br />(Km²) ! Populaçon ! Densidade habitacional ! Capital |- | colspan=5 style="background:#ee;" | '''[[Australásia]]''' |- | {{AUS}} | align="right" | 7 686 850 | align="right" | 21 050 000 | align="right" | 2,5 | [[Canberra]] |- | {{CXR}} (Oustrália) | align="right" | 135 | align="right" | 1493 | align="right" | 3,5 | [[Flying Fish Cobe]] |- | {{CCK}} (Oustrália) | align="right" | 14 | align="right" | 632 | align="right" | 45,1 | [[West Island]] |- | {{NZL}} | align="right" | 268 680 | align="right" | 4 108 037 | align="right" | 14,5 | [[Wellington]] |- | {{NFK}} (Oustrália) | align="right" | 35 | align="right" | 1866 | align="right" | 53,3 | [[Kingston (Eilha Norfolk)|Kingston]] |- | colspan=5 style="background:#ee;" | '''[[Melanésia]]''' |- | {{TLS}} (normalmente cunsiderada ua nacion de la Ásia) | align="right" | 15 007 | align="right" | 947 000 | align="right" | 8,0 | [[Díli]] |- | {{FJI}} | align="right" | 18 270 | align="right" | 856 346 | align="right" | 46,9 | [[Suba]] |- | {{IDN}} (solo la parte de la Ouceanie) | align="right" | 499 852 | align="right" | 4 211 532 | align="right" | 8,4 | [[Jacarta]] |- | {{NCL}} ([[Fráncia]]) | align="right" | 19 060 | align="right" | 207 858 | align="right" | 10,9 | [[Nouméa]] |- | {{PNG}} | align="right" | 462 840 | align="right" | 5 172 033 | align="right" | 11,2 | [[Port Moresby]] |- | {{SLB}} | align="right" | 28 450 | align="right" | 494 786 | align="right" | 17,4 | [[Honiara]] |- | {{BAN}} | align="right" | 12 200 | align="right" | 196 178 | align="right" | 16,1 | [[Port Bila]] |- | colspan=5 style="background:#ee;" | '''[[Micronésia]]''' |- | {{FSM}} | align="right" | 702 | align="right" | 135 869 | align="right" | 193,5 | [[Palikir]] |- | {{GUM}} ([[Stados Ounidos]]) | align="right" | 549 | align="right" | 160 796 | align="right" | 292,9 | [[Hagåtñla]] |- | {{KIR}} | align="right" | 811 | align="right" | 96 335 | align="right" | 118,8 | [[Bairiki]] |- | {{MHL}} | align="right" | 181 | align="right" | 73 630 | align="right" | 406,8 | [[Majuro]] |- | {{NRU}} | align="right" | 21 | align="right" | 12 329 | align="right" | 587,1 | [[Yaren]] |- | {{MNP}} (Stados Ounidos) | align="right" | 477 | align="right" | 77 311 | align="right" | 162,1 | [[Saipan]] |- | {{PLW}} | align="right" | 458 | align="right" | 19 409 | align="right" | 42,4 | [[Melekeok]] |- | colspan=5 style="background:#ee;" | '''[[Polinésia]]''' |- | {{ASM}} (Stados Ounidos) | align="right" | 199 | align="right" | 68 688 | align="right" | 345 2 | [[Pago Pago]], [[Fagatogo]] |- | {{COK}} ([[Nuoba Zelándia|NZ]]) | align="right" | 240 | align="right" | 20 811 | align="right" | 86,7 | [[Abarua]] |- | {{PYF}} (Fráncia) | align="right" | 4167 | align="right" | 257 847 | align="right" | 61,9 | [[Papete]] |- | {{NIU}} (NZ) | align="right" | 260 | align="right" | 2134 | align="right" | 8,2 | [[Alofi]] |- | {{PCN}} ([[Reino Ounido|RO]]) | align="right" | 5 | align="right" | 47 | align="right" | 10 | [[Adamstown]] |- | {{WSM}} | align="right" | 2944 | align="right" | 178 631 | align="right" | 60,7 | [[Apia]] |- | {{TKL}} | align="right" | 10 | align="right" | 1431 | align="right" | 143,1 | nun ten capital |- | {{TGA}} | align="right" | 748 | align="right" | 106 137 | align="right" | 141,9 | [[Nuku'alofa]] |- | {{TUB}} | align="right" | 26 | align="right" | 11 146 | align="right" | 428,7 | [[Funafuti]] |- | {{WLF}} (Fráncia) | align="right" | 274 | align="right" | 15 585 | align="right" | 56,9 | [[Mata-Utu]] |- |- style=" font-weight:bold; " | Total | align="right" | 9 008 458 | align="right" | 35 834 670 | align="right" | 4,0 |- style=" font-weight:bold; " |} == Países andependientes == [[Fexeiro:Oceania.jpg|right|thumb|450px|Países de la Ouceanie]] * {{AUS}}<ref>[[Ilha Macquarie]] na [[Antártida]].</ref> * {{FSM}} * {{FJI}} * {{MHL}} * {{SLB}} * {{IDN}}<ref>[[Papua (probíncia andonésia)|Papua]], [[Papua Oucidental]], [[Ilhas Molucas]] i [[Pequeinhas Ilhas de la Sonda]] quédan na Ouceanie.</ref> * {{KIR}} * {{NRU}} * {{NZL}}<ref>[[Ilhas Antípodas]], [[Ilhas Auckland]], [[Ilhas Bounty]], [[Ilhas Campbell]] i [[Ilhas Snares]] na [[Antártida]].</ref> * {{PLW}} * {{PNG}} * {{WSM}} * {{TLS}}<ref>Nurmalmente cunsiderado ua nacion de la [[Ásia]].</ref> * {{TGA}} * {{TUB}} * {{BUT}} == Territórios dependentes == * [[Eilha Baker]] ([[Stados Ounidos]]) * [[Eilha Christmas]] ó Eilha de Natal ([[Oustrália]])<ref name="Asia">Por bezes cunsiderada ua Eilha de la [[Ásia]].</ref> * [[Ilhas Cocos (Keling)]] (Oustrália)<ref name="Asia"/> * [[Ilhas Cok]] ([[Nuoba Zelándia]]) * [[Guan]] (Stados Ounidos)<ref name="Asia"/> * [[Ilha Howland]] (Stados Ounidos) * [[Ilha Jarbis]] (Stados Ounidos) * [[Atol Johnston]] (Stados Ounidos) * [[Recife Kingman]] (Stados Ounidos) * [[Ilhas de l Mar de Coral]] (Oustrália) * [[Ilhas Marianas Setentrionales]] (Stados Ounidos) * [[Ilha Midway]] (Stados Ounidos) * [[Niue]] (Nuoba Zelándia) * [[Ilha Norfolk]] (Oustrália) * [[Nuoba Caledónia]] (Fráncia) * [[Atol Palmyra]] (Stados Ounidos) * [[Ilhas Pitcairn]] ([[Reino Ounido]]) * [[Polinésia Francesa]] (Fráncia) * [[Samoa Amaricana]] (Stados Ounidos) * [[Tokelau]] (Nuoba Zelándia) * [[Eilha Wake]] (Stados Ounidos) * [[Wallis i Futuna]] (Fráncia) == Outros territórios sin statuto de dependéncia == * [[Habai]] (parte antegrante de l Stados Ounidos) * [[Minami Torishima]] ó Ilha Marcus (parte antegrante de l [[Japon]]) * [[Ilhas Ogasawara]] ó Ilhas Bonin (parte antegrante de l Japon) * [[Eilha de Páscoa]] i [[Ilha Sala i Gómeç]] (partes antegrantes de l [[Chile]]) {{ref-section|Notas}} == {{Ber tamien}} == {{wikcionário|Ouceanie}} * [[Fauna de la Ouceanie]] * [[Lista de países de la Ouceanie por populaçon]] {{Ouceanie}} {{Regiones de l mundo}} {{Cuntinentes}} [[Catadorie:Ouceanie]] ooduhyen0504uqu4zbrypuumqtlcwih 107897 107896 2026-08-14T20:34:40Z ~2026-44729-62 15463 /* La colonizaçon de la Oustrália */ 107897 wikitext text/x-wiki {{Anfo_cuntinente | nome = Ouceanie | preposicao = de la | localizacao = LocationOceania.png | bezinos = [[Ásia]] i [[Antártica]] | numero_paises = 16 | numero_territorios = 22 | arua_total = 9.008.458 | maior_pais = [[Oustrália]] | menor_pais = [[Nauru]] | populacon = 32.000.000 | demog_densidade = 21.2 | pais_más_populoso = [[Oustrália]] (21.050.000 hab.) | pais_menos_populoso = [[Tubalu]] (10.000 hab.) | pais_más_poboado = [[Nauru]] | pais_menos_poboado = [[Oustrália]] | lenguas = [[léngua anglesa|Anglés]], [[léngua francesa|francés]], [[bislamá]], [[léngua caroliniana|caroliniano]], [[léngua chamorro|chamorro]], [[Léngua maori|maori]], [[léngua fijiana|fijiano]], [[léngua futunana|futunano]], [[léngua gilbertesa|gilbertés]], [[léngua hindi|hindi]], ''[[Hiri Motu]]'', [[léngua andonésia|andonésio]], [[léngua marshalesa|marshalés]], [[léngua nauruana|nauruano]], [[léngua niueana|niueano]], [[léngua palauana|palauano]], [[Léngua pitkern|pitkern]], [[léngua samoana|samoano]], [[léngua taitiana|taitiano]], [[léngua toquelauano|toquelauano]], [[léngua tonganesa|tonganés]], ''[[Tok Pisin]]'', [[léngua tubaluanesa|tubaluanés]], [[léngua walisiana|walisianés]] ''i inda einúmeras lénguas nó-ouficiales''. | punto_más_alto = [[Pirámide Carstensç|Puncak Jaya]], [[Nuoba Guiné]] (4.884 [[metros|n]]) | punto_más_baixo = [[Lago Eyre]], [[Oustrália]] (-15 [[metros|n]]) | maior_lago = | punto_stremo_norte = | punto_stremo_sul = | punto_stremo_leste = | punto_stremo_oeste = | maior_Eilha = [[Oustrália]] | maior_bulcon = | pais_más_rico = [[Oustrália]] | pais_más_pobre = [[Ilhas Salomon]] }} '''Oceánie''' ye l nome ousado para bários grupos de Ilhas ne l [[Ouceano Pacífico]]: [[Polinésia]], [[Melanésia]] i [[Micronésia]]. An uso más amplo anclui tamien la [[Oustrália]]. Yá fui cunsiderado un [[cuntinente]] ó ua de las “cinco partes de l mundo”. Sou nome probén de [[Ouceano]] (an [[Lhéngua lhatina|latin]] ''Oceanus''), [[Debindade|dius]] de la [[mitologie griega]] cuja filha, [[Ásia]], acabou por batizar l [[Ásia|cuntinente asiático]]. Ambora las Ilhas de la '''Ouceanie''' nun formen un cuntinente berdadeiro, Ouceanie las bezes ye associada cul cuntinente de la [[Oustrália]] ó cula [[Oustralásia]], cul perpósito de debedir l [[planeta]] an agrupamentos cuntinentales. Ye l menor "cuntinente" an ária i an populaçon (nun cuntando cula Antártica). L percipal [[paíç]] de la [[Ouceanie]], i que acupa quaije 90% del, ye la [[Oustrália]]. Paíç moderno i de purmeiro mundo, sede de las [[Oulimpíadas]] de [[2000]], ye l 3° de l mundo ne l que diç respeito al [[IDH]] (Índice de Zambolbimento Houmano), i la [[Nuoba Zelándia]], que ye l 14° nesse aspeto, éran locales de degredo de prisioneiros angleses ne l passado. Ls pobos natibos repersentan hoije 1,5% de la populaçon de la [[Oustrália]] i 15% de la [[Nuoba Zelándia]], ambora séian maioritários an muitas de las restantes Ilhas. La region anfrenta sérios porblemas ambientales por causa de la eisisténcia de toneladas de [[resíduos]] [[Toxicidade|tóxicos]] ([[Ólio|ólios]], pesticidas i [[fertilizante]]s). L ourgrama Regional subre l Meio Ambiente de l Pacífico Sul dibulgou an [[2000]] un relatório que andica más de 50 locales de cuntaminaçon an 13 países. La Ouceanie fui tamien palco de [[teste nuclear|testes]] nucleares de l [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] i de la [[Fráncia]]. == Stória == {{AP|[[Stória de la Ouceanie]]}} Durante ls Períodos Glaciales, Oustrália, Nuoba Guiné i Tasmánia éran ligadas por puontes terrestres, formando un único cuntinente, coincido cumo Sahul. Ls australóides, purmeiro pobo a habitar la region, éran ls antepassados de l atuales papuias i de l aborígenes australianos, que dében tener chegado la Sahul hai 60 000 anhos. La seguinte óndia segneficatiba de eimigrantes solo acunteciu an 6000 a.C., quando pobos [[austronésios]] se spalhórun pulas filipinas i Índias Ourientales i misturórun-se culs natibos oustralóides,criando la heiterogénea populaçon de la Melanésia. Por buolta de 1500 a.C.,ls oustronésios, ls maiores nabegantes de la pré-stória, chegórun a las Fiji i, pouco depuis, a la Samoa, punto de partida para a posterior spanson polinésia para l Pacífico Ouriental, acabando na acupaçon de Ilhas tan çtantes cumo l Habaí i la Nuoba Zelándia. === La quelonizaçon de la Oustrália === {{AP|[[Stória de la Oustrália]]}} Ls británicos ancorporórun la Oustrália als sous domínios an 1770. Ne l anho de la ancorporaçon oufecial, habitórun a eilha-cuntinente cerca de 300 mil natibos, debedidos an más de 600 tribos, que falában más de 500 dialetos. Bibian nun stágio cultural bastante primitibo, çconhecendo até la prática agrícola. Ne l seclo XVIII, la acupaçon británica restringiu-se a la amplantaçon de quelónias penales, la más amportante dIlhas nas prossimidades de la cidade de Sydney, i a la fixaçon dun pequeinho númaro de colonos, que custatórun las grandes possiblidades de se zambolber la pecuária cun sucesso na quelónia. La pecuária, percipalmente la oubina, creciu an amponéncia ne l seclo XIX, bien cumo la atibidade agrícola, percipalmente boltada a la produçon de l trigo. L que porbocou un grande surto populacional na quelónia al longo desse seclo fui, inda assi, la çcubierta de ouro na porbíncia de Bitória. Na birada de l seclo, la populaçon australiana era de cerca de 3 milhones de habitantes. An 1901, la Oustrália transformou-se nua federaçon outónoma, la quemunidade de la Oustrália, ampeçando un acelerado porcesso de spanson agropecuária i andustrial. Esso determinou la necidade de se ancrementar, particularmente ne l pus-guerra, las correntes migratórias. De 1945 a 1970, l paíç recebiu aprossimadamente 3 milhones de eimigrantes, cerca de 50% de ourige británica. Atualmente la Oustrália ye un de l países que eisercen maior cuntrole subre la eimigraçon strangeira. === La colonizaçon de la Nuoba Zelándia === {{AP|[[Stória de la Nuoba Zelándia]]}} Quando la Nuoba Zelándia fui formalmente acupada puls británicos an 1840, las sues Ilhas éran habitadas puls [[maori]]s, pobo de ourige polinésia. De 1845 a 1870, cula antensificaçon de la colonizaçon, acuntecírun pesados cunflitos antre británicos i maoris, cuntrários a la acupaçon de sues tierras. Derrotados, ls maoris, que fúrun reduzidos de {{formatnun:300000}} para pouco más de {{formatnun:40000}}, assinórun ua série de acordos culs colonizadores. Assi, tubo ampeço ua era de paç i prosperidade na Nuoba Zelándia. La atebidade agropecuária fui la más amportante para l sucesso de la colonizaçon. Çtacórun-se la criaçon de oubinos para produçon de lana i l cultibo de trigo, na fértil praino de Canterbury. A cobrar de 1860, fui la straçon de l ouro que funcionou cumo amportante fator de atraçon populacional, garantindo la cuntinidade de l porcesso de colonizaçon. La Nuoba Zelándia passou a la cundiçon de quelónia británica an 1870, alcançando sue outonomie política apuis de la Purmeira Guerra Mundial. Cul fin de la Segunda Guerra Mundial, la Nuoba Zelándia deixou de pertencer a la sfera de anfluéncia británica, passando á sfera de anfluéncia de l Stados Ounidos. == Dados girales == * '''Ária total an Km²:''' 8.480.355 * '''Populaçon:''' 30.018.000 ([[2000]]) * '''Densidade (habitantes/Km²):''' 3,54 ([[2000]]) * '''Populaçon urbana:''' 22.213.000 (74%) * '''Populaçon rural:''' 7.805.000 (26%) * '''Analfabetismo:''' 4,6% ([[2000]]) * '''Natalidade:''' (% hab): 16,5% (1998) * '''Mortalidade:''' (% hab): 7,5% (1998) * '''PIB total:''' *'''PIB per Capita:''' [[US$]] 15 501,00 (1998) * '''Países:''' 18 países andependientes i más 7 dependentes * '''Religiones percipales:''' [[Catolicismo|Católicos romanos]] (8,1 milhones - 27%) i [[Protestantismo|Protestantes]] (7,2 milhones - 23,9%) * '''Média de eidade de la populaçon:''' 30,7 ([[1998]]) * '''Maiores cidades:''' [[Sydney]], [[Melbourne]] i [[Brisbane]] (todas na [[Oustrália]]) * '''Taxa de crecimento urbano''' : 1,4% ([[1995]]-[[2000]]) Fuonte: [http://www.portalbrasil.eti.br/Ouceanie.htm Portal Brasil]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Regiones == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#ECECEC" ! Nome de la region, seguida por paíç, capital i bandeira ! Ária<br />(Km²) ! Populaçon ! Densidade habitacional ! Capital |- | colspan=5 style="background:#ee;" | '''[[Australásia]]''' |- | {{AUS}} | align="right" | 7 686 850 | align="right" | 21 050 000 | align="right" | 2,5 | [[Canberra]] |- | {{CXR}} (Oustrália) | align="right" | 135 | align="right" | 1493 | align="right" | 3,5 | [[Flying Fish Cobe]] |- | {{CCK}} (Oustrália) | align="right" | 14 | align="right" | 632 | align="right" | 45,1 | [[West Island]] |- | {{NZL}} | align="right" | 268 680 | align="right" | 4 108 037 | align="right" | 14,5 | [[Wellington]] |- | {{NFK}} (Oustrália) | align="right" | 35 | align="right" | 1866 | align="right" | 53,3 | [[Kingston (Eilha Norfolk)|Kingston]] |- | colspan=5 style="background:#ee;" | '''[[Melanésia]]''' |- | {{TLS}} (normalmente cunsiderada ua nacion de la Ásia) | align="right" | 15 007 | align="right" | 947 000 | align="right" | 8,0 | [[Díli]] |- | {{FJI}} | align="right" | 18 270 | align="right" | 856 346 | align="right" | 46,9 | [[Suba]] |- | {{IDN}} (solo la parte de la Ouceanie) | align="right" | 499 852 | align="right" | 4 211 532 | align="right" | 8,4 | [[Jacarta]] |- | {{NCL}} ([[Fráncia]]) | align="right" | 19 060 | align="right" | 207 858 | align="right" | 10,9 | [[Nouméa]] |- | {{PNG}} | align="right" | 462 840 | align="right" | 5 172 033 | align="right" | 11,2 | [[Port Moresby]] |- | {{SLB}} | align="right" | 28 450 | align="right" | 494 786 | align="right" | 17,4 | [[Honiara]] |- | {{BAN}} | align="right" | 12 200 | align="right" | 196 178 | align="right" | 16,1 | [[Port Bila]] |- | colspan=5 style="background:#ee;" | '''[[Micronésia]]''' |- | {{FSM}} | align="right" | 702 | align="right" | 135 869 | align="right" | 193,5 | [[Palikir]] |- | {{GUM}} ([[Stados Ounidos]]) | align="right" | 549 | align="right" | 160 796 | align="right" | 292,9 | [[Hagåtñla]] |- | {{KIR}} | align="right" | 811 | align="right" | 96 335 | align="right" | 118,8 | [[Bairiki]] |- | {{MHL}} | align="right" | 181 | align="right" | 73 630 | align="right" | 406,8 | [[Majuro]] |- | {{NRU}} | align="right" | 21 | align="right" | 12 329 | align="right" | 587,1 | [[Yaren]] |- | {{MNP}} (Stados Ounidos) | align="right" | 477 | align="right" | 77 311 | align="right" | 162,1 | [[Saipan]] |- | {{PLW}} | align="right" | 458 | align="right" | 19 409 | align="right" | 42,4 | [[Melekeok]] |- | colspan=5 style="background:#ee;" | '''[[Polinésia]]''' |- | {{ASM}} (Stados Ounidos) | align="right" | 199 | align="right" | 68 688 | align="right" | 345 2 | [[Pago Pago]], [[Fagatogo]] |- | {{COK}} ([[Nuoba Zelándia|NZ]]) | align="right" | 240 | align="right" | 20 811 | align="right" | 86,7 | [[Abarua]] |- | {{PYF}} (Fráncia) | align="right" | 4167 | align="right" | 257 847 | align="right" | 61,9 | [[Papete]] |- | {{NIU}} (NZ) | align="right" | 260 | align="right" | 2134 | align="right" | 8,2 | [[Alofi]] |- | {{PCN}} ([[Reino Ounido|RO]]) | align="right" | 5 | align="right" | 47 | align="right" | 10 | [[Adamstown]] |- | {{WSM}} | align="right" | 2944 | align="right" | 178 631 | align="right" | 60,7 | [[Apia]] |- | {{TKL}} | align="right" | 10 | align="right" | 1431 | align="right" | 143,1 | nun ten capital |- | {{TGA}} | align="right" | 748 | align="right" | 106 137 | align="right" | 141,9 | [[Nuku'alofa]] |- | {{TUB}} | align="right" | 26 | align="right" | 11 146 | align="right" | 428,7 | [[Funafuti]] |- | {{WLF}} (Fráncia) | align="right" | 274 | align="right" | 15 585 | align="right" | 56,9 | [[Mata-Utu]] |- |- style=" font-weight:bold; " | Total | align="right" | 9 008 458 | align="right" | 35 834 670 | align="right" | 4,0 |- style=" font-weight:bold; " |} == Países andependientes == [[Fexeiro:Oceania.jpg|right|thumb|450px|Países de la Ouceanie]] * {{AUS}}<ref>[[Ilha Macquarie]] na [[Antártida]].</ref> * {{FSM}} * {{FJI}} * {{MHL}} * {{SLB}} * {{IDN}}<ref>[[Papua (probíncia andonésia)|Papua]], [[Papua Oucidental]], [[Ilhas Molucas]] i [[Pequeinhas Ilhas de la Sonda]] quédan na Ouceanie.</ref> * {{KIR}} * {{NRU}} * {{NZL}}<ref>[[Ilhas Antípodas]], [[Ilhas Auckland]], [[Ilhas Bounty]], [[Ilhas Campbell]] i [[Ilhas Snares]] na [[Antártida]].</ref> * {{PLW}} * {{PNG}} * {{WSM}} * {{TLS}}<ref>Nurmalmente cunsiderado ua nacion de la [[Ásia]].</ref> * {{TGA}} * {{TUB}} * {{BUT}} == Territórios dependentes == * [[Eilha Baker]] ([[Stados Ounidos]]) * [[Eilha Christmas]] ó Eilha de Natal ([[Oustrália]])<ref name="Asia">Por bezes cunsiderada ua Eilha de la [[Ásia]].</ref> * [[Ilhas Cocos (Keling)]] (Oustrália)<ref name="Asia"/> * [[Ilhas Cok]] ([[Nuoba Zelándia]]) * [[Guan]] (Stados Ounidos)<ref name="Asia"/> * [[Ilha Howland]] (Stados Ounidos) * [[Ilha Jarbis]] (Stados Ounidos) * [[Atol Johnston]] (Stados Ounidos) * [[Recife Kingman]] (Stados Ounidos) * [[Ilhas de l Mar de Coral]] (Oustrália) * [[Ilhas Marianas Setentrionales]] (Stados Ounidos) * [[Ilha Midway]] (Stados Ounidos) * [[Niue]] (Nuoba Zelándia) * [[Ilha Norfolk]] (Oustrália) * [[Nuoba Caledónia]] (Fráncia) * [[Atol Palmyra]] (Stados Ounidos) * [[Ilhas Pitcairn]] ([[Reino Ounido]]) * [[Polinésia Francesa]] (Fráncia) * [[Samoa Amaricana]] (Stados Ounidos) * [[Tokelau]] (Nuoba Zelándia) * [[Eilha Wake]] (Stados Ounidos) * [[Wallis i Futuna]] (Fráncia) == Outros territórios sin statuto de dependéncia == * [[Habai]] (parte antegrante de l Stados Ounidos) * [[Minami Torishima]] ó Ilha Marcus (parte antegrante de l [[Japon]]) * [[Ilhas Ogasawara]] ó Ilhas Bonin (parte antegrante de l Japon) * [[Eilha de Páscoa]] i [[Ilha Sala i Gómeç]] (partes antegrantes de l [[Chile]]) {{ref-section|Notas}} == {{Ber tamien}} == {{wikcionário|Ouceanie}} * [[Fauna de la Ouceanie]] * [[Lista de países de la Ouceanie por populaçon]] {{Ouceanie}} {{Regiones de l mundo}} {{Cuntinentes}} [[Catadorie:Ouceanie]] 7l72gko6zybheys4n8ltc2zjfmpn6jd 107898 107897 2026-08-14T20:35:32Z ~2026-44729-62 15463 /* La colonizaçon de la Nuoba Zelándia */ 107898 wikitext text/x-wiki {{Anfo_cuntinente | nome = Ouceanie | preposicao = de la | localizacao = LocationOceania.png | bezinos = [[Ásia]] i [[Antártica]] | numero_paises = 16 | numero_territorios = 22 | arua_total = 9.008.458 | maior_pais = [[Oustrália]] | menor_pais = [[Nauru]] | populacon = 32.000.000 | demog_densidade = 21.2 | pais_más_populoso = [[Oustrália]] (21.050.000 hab.) | pais_menos_populoso = [[Tubalu]] (10.000 hab.) | pais_más_poboado = [[Nauru]] | pais_menos_poboado = [[Oustrália]] | lenguas = [[léngua anglesa|Anglés]], [[léngua francesa|francés]], [[bislamá]], [[léngua caroliniana|caroliniano]], [[léngua chamorro|chamorro]], [[Léngua maori|maori]], [[léngua fijiana|fijiano]], [[léngua futunana|futunano]], [[léngua gilbertesa|gilbertés]], [[léngua hindi|hindi]], ''[[Hiri Motu]]'', [[léngua andonésia|andonésio]], [[léngua marshalesa|marshalés]], [[léngua nauruana|nauruano]], [[léngua niueana|niueano]], [[léngua palauana|palauano]], [[Léngua pitkern|pitkern]], [[léngua samoana|samoano]], [[léngua taitiana|taitiano]], [[léngua toquelauano|toquelauano]], [[léngua tonganesa|tonganés]], ''[[Tok Pisin]]'', [[léngua tubaluanesa|tubaluanés]], [[léngua walisiana|walisianés]] ''i inda einúmeras lénguas nó-ouficiales''. | punto_más_alto = [[Pirámide Carstensç|Puncak Jaya]], [[Nuoba Guiné]] (4.884 [[metros|n]]) | punto_más_baixo = [[Lago Eyre]], [[Oustrália]] (-15 [[metros|n]]) | maior_lago = | punto_stremo_norte = | punto_stremo_sul = | punto_stremo_leste = | punto_stremo_oeste = | maior_Eilha = [[Oustrália]] | maior_bulcon = | pais_más_rico = [[Oustrália]] | pais_más_pobre = [[Ilhas Salomon]] }} '''Oceánie''' ye l nome ousado para bários grupos de Ilhas ne l [[Ouceano Pacífico]]: [[Polinésia]], [[Melanésia]] i [[Micronésia]]. An uso más amplo anclui tamien la [[Oustrália]]. Yá fui cunsiderado un [[cuntinente]] ó ua de las “cinco partes de l mundo”. Sou nome probén de [[Ouceano]] (an [[Lhéngua lhatina|latin]] ''Oceanus''), [[Debindade|dius]] de la [[mitologie griega]] cuja filha, [[Ásia]], acabou por batizar l [[Ásia|cuntinente asiático]]. Ambora las Ilhas de la '''Ouceanie''' nun formen un cuntinente berdadeiro, Ouceanie las bezes ye associada cul cuntinente de la [[Oustrália]] ó cula [[Oustralásia]], cul perpósito de debedir l [[planeta]] an agrupamentos cuntinentales. Ye l menor "cuntinente" an ária i an populaçon (nun cuntando cula Antártica). L percipal [[paíç]] de la [[Ouceanie]], i que acupa quaije 90% del, ye la [[Oustrália]]. Paíç moderno i de purmeiro mundo, sede de las [[Oulimpíadas]] de [[2000]], ye l 3° de l mundo ne l que diç respeito al [[IDH]] (Índice de Zambolbimento Houmano), i la [[Nuoba Zelándia]], que ye l 14° nesse aspeto, éran locales de degredo de prisioneiros angleses ne l passado. Ls pobos natibos repersentan hoije 1,5% de la populaçon de la [[Oustrália]] i 15% de la [[Nuoba Zelándia]], ambora séian maioritários an muitas de las restantes Ilhas. La region anfrenta sérios porblemas ambientales por causa de la eisisténcia de toneladas de [[resíduos]] [[Toxicidade|tóxicos]] ([[Ólio|ólios]], pesticidas i [[fertilizante]]s). L ourgrama Regional subre l Meio Ambiente de l Pacífico Sul dibulgou an [[2000]] un relatório que andica más de 50 locales de cuntaminaçon an 13 países. La Ouceanie fui tamien palco de [[teste nuclear|testes]] nucleares de l [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] i de la [[Fráncia]]. == Stória == {{AP|[[Stória de la Ouceanie]]}} Durante ls Períodos Glaciales, Oustrália, Nuoba Guiné i Tasmánia éran ligadas por puontes terrestres, formando un único cuntinente, coincido cumo Sahul. Ls australóides, purmeiro pobo a habitar la region, éran ls antepassados de l atuales papuias i de l aborígenes australianos, que dében tener chegado la Sahul hai 60 000 anhos. La seguinte óndia segneficatiba de eimigrantes solo acunteciu an 6000 a.C., quando pobos [[austronésios]] se spalhórun pulas filipinas i Índias Ourientales i misturórun-se culs natibos oustralóides,criando la heiterogénea populaçon de la Melanésia. Por buolta de 1500 a.C.,ls oustronésios, ls maiores nabegantes de la pré-stória, chegórun a las Fiji i, pouco depuis, a la Samoa, punto de partida para a posterior spanson polinésia para l Pacífico Ouriental, acabando na acupaçon de Ilhas tan çtantes cumo l Habaí i la Nuoba Zelándia. === La quelonizaçon de la Oustrália === {{AP|[[Stória de la Oustrália]]}} Ls británicos ancorporórun la Oustrália als sous domínios an 1770. Ne l anho de la ancorporaçon oufecial, habitórun a eilha-cuntinente cerca de 300 mil natibos, debedidos an más de 600 tribos, que falában más de 500 dialetos. Bibian nun stágio cultural bastante primitibo, çconhecendo até la prática agrícola. Ne l seclo XVIII, la acupaçon británica restringiu-se a la amplantaçon de quelónias penales, la más amportante dIlhas nas prossimidades de la cidade de Sydney, i a la fixaçon dun pequeinho númaro de colonos, que custatórun las grandes possiblidades de se zambolber la pecuária cun sucesso na quelónia. La pecuária, percipalmente la oubina, creciu an amponéncia ne l seclo XIX, bien cumo la atibidade agrícola, percipalmente boltada a la produçon de l trigo. L que porbocou un grande surto populacional na quelónia al longo desse seclo fui, inda assi, la çcubierta de ouro na porbíncia de Bitória. Na birada de l seclo, la populaçon australiana era de cerca de 3 milhones de habitantes. An 1901, la Oustrália transformou-se nua federaçon outónoma, la quemunidade de la Oustrália, ampeçando un acelerado porcesso de spanson agropecuária i andustrial. Esso determinou la necidade de se ancrementar, particularmente ne l pus-guerra, las correntes migratórias. De 1945 a 1970, l paíç recebiu aprossimadamente 3 milhones de eimigrantes, cerca de 50% de ourige británica. Atualmente la Oustrália ye un de l países que eisercen maior cuntrole subre la eimigraçon strangeira. === La quelonizaçon de la Nuoba Zelándia === {{AP|[[Stória de la Nuoba Zelándia]]}} Quando la Nuoba Zelándia fui formalmente acupada puls británicos an 1840, las sues Ilhas éran habitadas puls [[maori]]s, pobo de ourige polinésia. De 1845 a 1870, cula antensificaçon de la colonizaçon, acuntecírun pesados cunflitos antre británicos i maoris, cuntrários a la acupaçon de sues tierras. Derrotados, ls maoris, que fúrun reduzidos de {{formatnun:300000}} para pouco más de {{formatnun:40000}}, assinórun ua série de acordos culs colonizadores. Assi, tubo ampeço ua era de paç i prosperidade na Nuoba Zelándia. La atebidade agropecuária fui la más amportante para l sucesso de la colonizaçon. Çtacórun-se la criaçon de oubinos para produçon de lana i l cultibo de trigo, na fértil praino de Canterbury. A cobrar de 1860, fui la straçon de l ouro que funcionou cumo amportante fator de atraçon populacional, garantindo la cuntinidade de l porcesso de colonizaçon. La Nuoba Zelándia passou a la cundiçon de quelónia británica an 1870, alcançando sue outonomie política apuis de la Purmeira Guerra Mundial. Cul fin de la Segunda Guerra Mundial, la Nuoba Zelándia deixou de pertencer a la sfera de anfluéncia británica, passando á sfera de anfluéncia de l Stados Ounidos. == Dados girales == * '''Ária total an Km²:''' 8.480.355 * '''Populaçon:''' 30.018.000 ([[2000]]) * '''Densidade (habitantes/Km²):''' 3,54 ([[2000]]) * '''Populaçon urbana:''' 22.213.000 (74%) * '''Populaçon rural:''' 7.805.000 (26%) * '''Analfabetismo:''' 4,6% ([[2000]]) * '''Natalidade:''' (% hab): 16,5% (1998) * '''Mortalidade:''' (% hab): 7,5% (1998) * '''PIB total:''' *'''PIB per Capita:''' [[US$]] 15 501,00 (1998) * '''Países:''' 18 países andependientes i más 7 dependentes * '''Religiones percipales:''' [[Catolicismo|Católicos romanos]] (8,1 milhones - 27%) i [[Protestantismo|Protestantes]] (7,2 milhones - 23,9%) * '''Média de eidade de la populaçon:''' 30,7 ([[1998]]) * '''Maiores cidades:''' [[Sydney]], [[Melbourne]] i [[Brisbane]] (todas na [[Oustrália]]) * '''Taxa de crecimento urbano''' : 1,4% ([[1995]]-[[2000]]) Fuonte: [http://www.portalbrasil.eti.br/Ouceanie.htm Portal Brasil]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Regiones == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#ECECEC" ! Nome de la region, seguida por paíç, capital i bandeira ! Ária<br />(Km²) ! Populaçon ! Densidade habitacional ! Capital |- | colspan=5 style="background:#ee;" | '''[[Australásia]]''' |- | {{AUS}} | align="right" | 7 686 850 | align="right" | 21 050 000 | align="right" | 2,5 | [[Canberra]] |- | {{CXR}} (Oustrália) | align="right" | 135 | align="right" | 1493 | align="right" | 3,5 | [[Flying Fish Cobe]] |- | {{CCK}} (Oustrália) | align="right" | 14 | align="right" | 632 | align="right" | 45,1 | [[West Island]] |- | {{NZL}} | align="right" | 268 680 | align="right" | 4 108 037 | align="right" | 14,5 | [[Wellington]] |- | {{NFK}} (Oustrália) | align="right" | 35 | align="right" | 1866 | align="right" | 53,3 | [[Kingston (Eilha Norfolk)|Kingston]] |- | colspan=5 style="background:#ee;" | '''[[Melanésia]]''' |- | {{TLS}} (normalmente cunsiderada ua nacion de la Ásia) | align="right" | 15 007 | align="right" | 947 000 | align="right" | 8,0 | [[Díli]] |- | {{FJI}} | align="right" | 18 270 | align="right" | 856 346 | align="right" | 46,9 | [[Suba]] |- | {{IDN}} (solo la parte de la Ouceanie) | align="right" | 499 852 | align="right" | 4 211 532 | align="right" | 8,4 | [[Jacarta]] |- | {{NCL}} ([[Fráncia]]) | align="right" | 19 060 | align="right" | 207 858 | align="right" | 10,9 | [[Nouméa]] |- | {{PNG}} | align="right" | 462 840 | align="right" | 5 172 033 | align="right" | 11,2 | [[Port Moresby]] |- | {{SLB}} | align="right" | 28 450 | align="right" | 494 786 | align="right" | 17,4 | [[Honiara]] |- | {{BAN}} | align="right" | 12 200 | align="right" | 196 178 | align="right" | 16,1 | [[Port Bila]] |- | colspan=5 style="background:#ee;" | '''[[Micronésia]]''' |- | {{FSM}} | align="right" | 702 | align="right" | 135 869 | align="right" | 193,5 | [[Palikir]] |- | {{GUM}} ([[Stados Ounidos]]) | align="right" | 549 | align="right" | 160 796 | align="right" | 292,9 | [[Hagåtñla]] |- | {{KIR}} | align="right" | 811 | align="right" | 96 335 | align="right" | 118,8 | [[Bairiki]] |- | {{MHL}} | align="right" | 181 | align="right" | 73 630 | align="right" | 406,8 | [[Majuro]] |- | {{NRU}} | align="right" | 21 | align="right" | 12 329 | align="right" | 587,1 | [[Yaren]] |- | {{MNP}} (Stados Ounidos) | align="right" | 477 | align="right" | 77 311 | align="right" | 162,1 | [[Saipan]] |- | {{PLW}} | align="right" | 458 | align="right" | 19 409 | align="right" | 42,4 | [[Melekeok]] |- | colspan=5 style="background:#ee;" | '''[[Polinésia]]''' |- | {{ASM}} (Stados Ounidos) | align="right" | 199 | align="right" | 68 688 | align="right" | 345 2 | [[Pago Pago]], [[Fagatogo]] |- | {{COK}} ([[Nuoba Zelándia|NZ]]) | align="right" | 240 | align="right" | 20 811 | align="right" | 86,7 | [[Abarua]] |- | {{PYF}} (Fráncia) | align="right" | 4167 | align="right" | 257 847 | align="right" | 61,9 | [[Papete]] |- | {{NIU}} (NZ) | align="right" | 260 | align="right" | 2134 | align="right" | 8,2 | [[Alofi]] |- | {{PCN}} ([[Reino Ounido|RO]]) | align="right" | 5 | align="right" | 47 | align="right" | 10 | [[Adamstown]] |- | {{WSM}} | align="right" | 2944 | align="right" | 178 631 | align="right" | 60,7 | [[Apia]] |- | {{TKL}} | align="right" | 10 | align="right" | 1431 | align="right" | 143,1 | nun ten capital |- | {{TGA}} | align="right" | 748 | align="right" | 106 137 | align="right" | 141,9 | [[Nuku'alofa]] |- | {{TUB}} | align="right" | 26 | align="right" | 11 146 | align="right" | 428,7 | [[Funafuti]] |- | {{WLF}} (Fráncia) | align="right" | 274 | align="right" | 15 585 | align="right" | 56,9 | [[Mata-Utu]] |- |- style=" font-weight:bold; " | Total | align="right" | 9 008 458 | align="right" | 35 834 670 | align="right" | 4,0 |- style=" font-weight:bold; " |} == Países andependientes == [[Fexeiro:Oceania.jpg|right|thumb|450px|Países de la Ouceanie]] * {{AUS}}<ref>[[Ilha Macquarie]] na [[Antártida]].</ref> * {{FSM}} * {{FJI}} * {{MHL}} * {{SLB}} * {{IDN}}<ref>[[Papua (probíncia andonésia)|Papua]], [[Papua Oucidental]], [[Ilhas Molucas]] i [[Pequeinhas Ilhas de la Sonda]] quédan na Ouceanie.</ref> * {{KIR}} * {{NRU}} * {{NZL}}<ref>[[Ilhas Antípodas]], [[Ilhas Auckland]], [[Ilhas Bounty]], [[Ilhas Campbell]] i [[Ilhas Snares]] na [[Antártida]].</ref> * {{PLW}} * {{PNG}} * {{WSM}} * {{TLS}}<ref>Nurmalmente cunsiderado ua nacion de la [[Ásia]].</ref> * {{TGA}} * {{TUB}} * {{BUT}} == Territórios dependentes == * [[Eilha Baker]] ([[Stados Ounidos]]) * [[Eilha Christmas]] ó Eilha de Natal ([[Oustrália]])<ref name="Asia">Por bezes cunsiderada ua Eilha de la [[Ásia]].</ref> * [[Ilhas Cocos (Keling)]] (Oustrália)<ref name="Asia"/> * [[Ilhas Cok]] ([[Nuoba Zelándia]]) * [[Guan]] (Stados Ounidos)<ref name="Asia"/> * [[Ilha Howland]] (Stados Ounidos) * [[Ilha Jarbis]] (Stados Ounidos) * [[Atol Johnston]] (Stados Ounidos) * [[Recife Kingman]] (Stados Ounidos) * [[Ilhas de l Mar de Coral]] (Oustrália) * [[Ilhas Marianas Setentrionales]] (Stados Ounidos) * [[Ilha Midway]] (Stados Ounidos) * [[Niue]] (Nuoba Zelándia) * [[Ilha Norfolk]] (Oustrália) * [[Nuoba Caledónia]] (Fráncia) * [[Atol Palmyra]] (Stados Ounidos) * [[Ilhas Pitcairn]] ([[Reino Ounido]]) * [[Polinésia Francesa]] (Fráncia) * [[Samoa Amaricana]] (Stados Ounidos) * [[Tokelau]] (Nuoba Zelándia) * [[Eilha Wake]] (Stados Ounidos) * [[Wallis i Futuna]] (Fráncia) == Outros territórios sin statuto de dependéncia == * [[Habai]] (parte antegrante de l Stados Ounidos) * [[Minami Torishima]] ó Ilha Marcus (parte antegrante de l [[Japon]]) * [[Ilhas Ogasawara]] ó Ilhas Bonin (parte antegrante de l Japon) * [[Eilha de Páscoa]] i [[Ilha Sala i Gómeç]] (partes antegrantes de l [[Chile]]) {{ref-section|Notas}} == {{Ber tamien}} == {{wikcionário|Ouceanie}} * [[Fauna de la Ouceanie]] * [[Lista de países de la Ouceanie por populaçon]] {{Ouceanie}} {{Regiones de l mundo}} {{Cuntinentes}} [[Catadorie:Ouceanie]] awbchenswto95ipkhhre2ibf0q7w3ea Perro 0 713 107889 107282 2026-08-14T16:17:37Z ~2026-30875-10 15270 /* Grupos de raças caninas */ 107889 wikitext text/x-wiki {{taxocaixa | nome = Perro | período_fóssil = Pleistoceno Superior - Recente | quelor =pink | eimaige =Wikilabrador jardin.JPG | eimage_legenda = perro de la [[raça]] [[Labrador Retrieber]]. | stado = DOM | reino = [[Animalia]] | filo = [[Chordata]] | classe = [[Mammalia]] | orde = [[Carnibora]] | famílhia = [[Canidae]] | género = ''[[Canis]]'' | spece = ''[[Canis lupus|C. lupus]]'' | subspece = '''''C. l. familiaris''''' | trinomial = ''Canis lupus familiaris'' | trinomial_outoridade = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]) }} L '''perro''' (''Canis lupus familiaris'') ye un [[mamífero]] [[Canidae|canídeo]] i talbeç l mais antigo [[Animalia|animal]] [[Domesticaçon|doméstico]]. Teories dízen que surgiu de la domesticaçon de l [[lhobo cinzento]] [[Ásia|asiático]] puls pobos daqueilhe [[cuntinente]] hai cerca de 100.000 anhos. Al longo de ls [[seclo]]s, atrabeç de la domesticaçon, l [[Home|ser houmano]] rializou ua [[seleçon artificial]] de ls perros pulas sues aptidones, caraterísticas físicas ou tipos de [[cumportamiento]]s. l resultado fui ua grande bariedade (mais de 400 [[raça]]s) canina, que atualmente son classeficadas an defrentes grupos ou categorias. L [[rafeiro]] ye la denominaçon dada als perros sien raça definida, '''SRD''', ou [[mestiço]]s, decendentes de defrentes raças. L perro ye un animal social que na maiorie de las bezes aceita l sou duonho cumo l “xefe de la matilha” i ten bárias caraterísticas que l tornan de grande outilidade para l ser houmano, ten eicelente [[cheiro]] i [[audiçon]], ye bun caçador i corredor bigoroso, ye atualmente [[omníboro]], ye anteligente, relatibamente dócil i obediente ao [[ser houmano]], cun buona capacidade de aprendizaige. Desse modo, l perro puode ser [[Adestramento de perros|adestrado]] para eisecutar grande númaro de tarefas úteles al home, cumo [[perro de caça]]; pastorear ganados; cumo [[perro de guardia]] para bigiar porpriedades ou porteger pessonas; cheirar dibersas cousas; resgatar afogados ou soterrados; [[Perro-Guia de Cego|guiar ciegos]]; puxar pequeinhos [[trenó]]s i como [[perro de cumpanha]]. Estes son alguns de ls motibos de la famosa frase: "''L perro ye l melhor amigo de l Home''". Nun se ten conhecimento de ua [[amisade]] tan fuorte i duradoura antre speces çtintas quanto la de l Houmano-perro. == Ourige i eiboluçon == === Ourige === La publicaçon de l manual ''Spécies de Mamíferos de l Mundo'', an que ls [[outor]]es D.E Wilson i D. A. M. Reeder sustentan que la defrença [[genética]] antre [[lhobo]]s i perros ye menor que 0,2[[%]], cunfirmou l cunsenso de la comunidade científica de que l lhobo i l perro son de l mesmo género i de la mesma spece ''[[Canis lupus]]''. Esso quier dezir que l perro doméstico surgiu de l lhobo i que deste ye, no mássimo, ua [[raça]] ou bariadade ou ua [[subspece]]. Por bias desso, l antigo nome científico de l perro ''Canis familiaris'', dado por [[Linaeus]] an [[1758]], fui trocado para ''Canis lupus familiaris''. === Ancestrais i la stória de la domesticaçon === [[Fexeiro:Front view of a resting Canis lupus ssp.jpg|200px|left|thumb|[[Lobo cinzento]], de onde probablemente ouriginórun las mais de [[Aneixo:Lista de raças de perros|800 raças caninas]]. Atualmente l lhobo cinzento ye un [[animal]] non amehaçado.]] Las ouriges de l aparecimiento de l perro caseiro baseian-se an suposiçones, por se tratar de oucorréncias de hai [[Milhon|milhares]] de anhos atrás. Ua de las teories ye la de que ls perros domésticos surgiran hai 10.000 [[anho]]s atrás por [[seleçon artificial]] de [[filhote]]s de lhobos cinzentos i chacales que bibian an bolta de ls acampamientos houmanos [[Pré-Stória|pré-históricos]], alimentando-se de restos de [[alimento]]s ou carcaças deixadas como resíduos pelos caçadores-coletores. ls seres houmanos perceberan que habie ciertos lobos que se aprossimaban mais de l que ls outros i reconheceran certa outilidade nesso, puis eilhes daban alarme de la persença de outros animales selbaiges, como outros lobos ou grandes [[felino]]s. Eibentualmente, alguns [[filhote]]s fúrun acaçados i lhebados para esses acampamientos houmanos, na tentatiba de ser criados ou domesticados. Cun l passar de l tiempo, ls animales que, al atingir la fase adulta, se mostrában ferozes, nun aceitando la persença houmana, éran çcartados ou ampedidos de acasalar. Deste modo, al longo de l tiempo, houbo ua seleçon de animales meigos, tolerantes i obedientes al ser houmano, als quales era permitido l [[acasalamento]] i que, quando adultos, éran de grande outilidade, ajudando na caça i na guarda de l acampamento. Esto lhebou eibentualmente a la criaçon de ls perros domésticos. [[Fexeiro:DogMosaic wb.jpg|thumb|250px|Perro an [[mosaico]] [[Ampério Romano|romano]].]] Deste modo, postula-se que muitas das caraterísticas de ls perros, cumo la lialdade al dono i l anstinto territorial i de caça, fúrun herdados de l cumportamiento an alcateia caraterístico de l lobo. Diç-se tamien que la amportáncia de l perro para l ser houmano seia muito maior de l que manginamos. Ou seia, cul mesmo la auxiliar na caça i la begiar acampamentos, l ser houmano tebe ouportunidade de zambolber la [[fala]], antre outros atributos i superar l robusto [[Home de Neanderthal]] Ls perros apareçen an [[Pintura rupestre|pinturas pré-Stóricas]] de [[caberna]]s, an cenas de caça. Atrabeç de la Arqueologie, fúrun ancuntrados einúmaros oubjetos cun perros como motibos decoratibos, tales cumo cabos de faca antalhados cun l zeinho de un perro cun coleira. Na [[Mitologie egípcia]] de l [[Stória de l Eigipto|Antigo Eigipto]], ls perros tamien éran mumificados para la repersentaçon de Diuses. [[Neith]], mulhier de [[Rá]], ye la diusa de la caça que abre ls caminos, que tan por animal sagrado l perro. Las defrenças antre as raças de perros yá éran besibles na [[Antiguidade]]. Ne l [[Ampério Romano]], ls grupos caninos yá tenian las sues caraterísticas básicas parecidas a las de hoije. Molossos, ''spitzs'', pastores, antre outros yá éran scolhidos por las sues aptidones i strutura. Fúrun ancuntradas placas nas casas de [[Pompéia]], cun la anscriçon ''cabe canem'' (cuidado cun l perro), splicitando que ls perros yá éran outelizados por aqueilhe pobo cumo guardiones, denotando la sua dibersidade funcional. Zde la [[Eidade Média]], la eimaige de l perro ancuntrou lugar de çtaque ne ls [[brason]]es de grandes [[família]]s i tamien na [[heráldica]]. === Zambolbimento de las raças caninas === [[Fexeiro:Cavalier King Charles Spaniel trio.jpg|thumb|200px|left|Perros ténen sido criados an ua bariadade de formas, [[quelor]]es i [[tamanho]]s tan grande que la bariaçon puode ser ampla mesmo dentro de ua sola [[raça]], cumo acuntece cun esses [[Cavalier King Charles Spaniel]].]] Eisisten mais de [[Aneixo:Lista de raças de perros|800 raças]] de perros, recoincidas por bários [[clube]]s an todo l [[mundo]]. Muitos perros, specialmente fuora de ls [[Stados Ounidos de la América]] i de la [[Ouropa Oucidental]], pertençan la nanhue raça reconhecida. Hai alguns tipos básicos de [[raça]] que ténen eiboluíndo l sou relacionamento culs seres houmanos al longo de ls redadeiros 10.000 [[anho]]s ou mais, mas todas las raças modernas son, relatibamente, deribaçones nuobas. Muitos destes son l produto de un deliberado porcesso de seleçon artificial. Debido a esto, alguas raças son altamente specializadas, i hai straordinária dibersidade morfológica antre defrentes raças. Apesar destas defrenças, ls perros son capazes de çtinguir perros la partir de outros tipos de [[animal]]es. La definiçon de ua raça canina ye ua cuntrobérsia. Dependendo de l tamanho de la populaçon oureginal de fundadores, raças de [[genes]] fechados puoden tener porblemas de [[endogamia]], specialmente debido al [[eifeito fundador]]. Criadores de perros stan cada beç mais cuncientes de la amportáncia de la [[genética]] de las populaçones i de la manutençon de dibersos genes. Alguas ourganizaçones definen ua raça mais bagamente, de tal forma que un andibíduo puode ser cunsiderado de ua raça, anquanto 75% de la sua filiaçon ye d’outra raça. [[Fexeiro:Branca.jpg|thumb|200px|Eisemplo de perro rafeiro]] Rafeiros (tamien chamados de "SRD" - de "Sien Raça Definida") son perros que nun pertençan la raças specíficas, sendo misturas na bariante mais de dues percentaiges. Sien raça pura perros i perros son adequadas tanto como cumpanheiros, ls animales de stimaçon, perros de trabalho, ou cuncorrentes ne l çporto. A las bezes defrentes raças perros son criados deliberadamente, la fin de criar anter-raças, como l [[Cockapoo]], ua mistura de [[Cocker Spaniel]] i [[Poodle Miniatura]]. Esses tipos de perros podan eisibir un certo grau de bigor híbrido i de outras caraterísticas desejábles, mas podan herdar qualquier ua das caraterísticas deseiadas de ls sous pais, tales cumo l temperamiento ou de ua determinada [[quelor]] ou tipo de [[pelo]]. Sien análises [[genética]]s de ls pais, ls cruzamentos puoden acabar por hardar defeitos genéticos que acunteçan an dambas las raças parentais. La raça ye un grupo de animales que ten un cunjunto de caraterísticas hereditárias que la çtingue de outros animales drento de la mesma [[spece]]. Cruzar dues ou mais raças ye tamien ua forma de criaçon de nuobas raças, mas ye apenas ua raça quando haber decendéncia de un determinado perro junto de caraterísticas i calidades. == Caraterísticas == Debido la grande bariedade de raças eisistentes las caraterísticas de ls perros son dibersas. === Ls sentidos de ls perros === Ls perros pertencen la família de ls canídeos, de la qual fázen parte tamien, ls lobos. Esta família de [[predador]]es ténen [[sentido]]s apurados para la caça de [[presa]]s i para proteçon de la matilha. * '''Cheiro''' Ls perros possuan trinta bezes mais sensores [[cheiro|olfatibos]] que un ser houmano. Tal capacidade apurada permite la un perro adestrado/polícia, por eisemplo, ancuntrar [[droga]]s, [[mina]]s terrestres i pessonas ne l scombros. * '''Audiçon''' L perro ye capaç de oubir sonidos quatro bezes mais çtantes que l home. L animal ye capaç inda de oubir ultra-sonidos que chegan até 60Khz, cunsiderados einaudibles para l ser houmano (que ls scuitan até 20 K[[hz]], por eisemplo). * '''Bison''' La bison noturna de ls perros ye muito mais apurada que la de ls houmanos. L sou ánglo de bison tamien ye mais amplo, debido la posiçon de ls sous uolhos, localizados al lado de la cabeça. Ls perros, assi cumo todos ls mamíferos nun-primatas, son ditos [[dicromata]]s i nun son capazes de çtinguir la [[quelor]] [[berde]]. === Tamanho === * La raça de perro mais alta ye l [[Dogue Aleman]], la sue [[statura]] baria antre ls 90 [[cm]] i un [[metro]]. * La raça de perro mais pesada ye l [[Mastiff Anglés]], que ultrapassa ls 110 [[kg]]. * La menor raça de [[perro-de-guardia]] ye l [[Pinscher Miniatura]]. * La menor raça de perros de l mundo ye l [[Chihuahua (perro)|Chihuahua]]. == Grupos de raças caninas == [[Fexeiro:GermanShep1 wb.jpg|thumb|180px|[[Pastor Alman]] ]] [[Fexeiro:AmericanCollie.jpg|thumb|180px|[[Collie]] na quelor marta]] * '''Grupo 1''': [[Perro pastor]]es i [[Boiadeiro]]s (fuora Boiadeiros suíços) * '''Grupo 2''': [[Pinscher]] i [[Schnauzer]], [[Molossóide]]s, Boiadeiros i [[Muntanhés suíço|Muntanheses suíços]] i raças parecidas * '''Grupo 3''': [[Terrier]] * '''Grupo 4''': [[Dachshund]]s * '''Grupo 5''': [[Spitz Aleman|Spitz]] i perros de l tipo primitibo * '''Grupo 6''': [[Sabujo]]s farejadores i raças parecidas * '''Grupo 7''': [[Pointer|Perros apuntadores]] ou Pointers * '''Grupo 8''': [[Perro d'auga|Perros d'auga]], [[Lebantador]]es i [[Retriever]]s * '''Grupo 9''': [[Perro de cumpanha]] * '''Grupo 10''': [[Galgo]]s ou * '''Grupo 11''': Raças nun reconhecidas pela FCI, como [[American Pit Bull Terrier]], [[Obelheiro Gaúcho]] i l [[Bulldog Americano]], antre outros. L '''Rafeiro''' ye l nome dado als perros ou [[gato]]s sien [[raça]] definida, '''SRD''', cumo son giralmente referenciados an testos [[medecina beterinária|beterinários]]. Giralmente ls perros i [[gato]]s cunsiderados sien raça definida son [[mestiço]]s, decendentes de defrentes raças. == Relacionamento cun l home == [[Fexeiro:Iraq dog.jpg|right|thumb|Un melitar de ls Stados Ounidos cun un perro durante ua ouperaçon an [[Buhriz]], ne l [[Eiraque]].]] {{quote1|De todos ls animales que conhecemos ye l perro l que mais se ajunta a nós. Seia príncipes que le dan farta quemida, ou mendigos que drumen na rue i solo puoden ouferecer-le ua pequeinha parte de las sues própias forfalhas, eidéntica ye la sue afeiçon i dedicaçon, i cun eigual amor lambe la mano ornada de jóias i ls dedos, cunsumidos de malinas i fame.}} Alguas raças de perro ténen caraterísticas specíficas que ls fázen çtacar an alguas tarefas. Para zambolber mais estas caraterísticas ls perros normalmente son [[Domesticaçon|domesticados]] i [[Adestramento de perros|adestrados]] para obedecer al duonho i para reagir corretamente a determinadas situaçones. Segue ambaixo alguas outelizaçones de ls perros pul home. ;[[Perro-Guia de Cego]] Un '''perro-guia''' ye un animal [[Adestramento de perros|adestrado]] para guiar [[cegueira|pessonas ciegas]] ou cun deficiéncia bisual grabe, ou ajuda-los nas tarefas caseiras. ;[[Perro-oubinte]] ''' Perro-oubinte''' ye un tipo specífico de perro para assisténcia, specificamente selecionado i treinado para ajudar ls [[xurdeç|xordos]], ou deficientes auditibos, alertando l sou manipulador de sonidos amportantes, tales cumo [[campanina]]s, [[alarme]]s de [[ancéndio]], toque de [[telifone]]s, ou alarme de [[reloijo]]. Eilhes tamien puoden trabalhar fuora de casa, alertando para sonidos tales cumo la [[sirene]]s, ampilhadores, aprossimaçon de pessonas por trás de l xordo, i l chamamento de l nome de l manipulador. ;[[Perro de guarda]] Un '''perro de guarda''' ou '''perro de begia''' ye un perro ampregado an guardar ou begiar outros animales ou pessonas andesejábles ou einesperadas. ;[[Perro de caça]] Un '''perro de caça''' ye qualquier perro que deia assisténcia a ls houmanos na [[caça]]. Ten bários tipos de perros de caça zambolbidos para muitas tarefas que ls caçadores percisan que eilhes fágan. Las percipales catadories de perro de caça ancluan hounds, terriers i perdigueiros. Antre esses eisisten Debisones d’acordo culas habilidades que l perro ten. ;[[Perro de cumpanha]] Un perro de cumpanha giralmente chama-se a un perro que nun trabalha, solo dá cumpanha cumo un animal doméstico, al cuntrário de fazer tarefas specíficas cun algun perpósito amportante. == Perros na cultura houmana == Al lhargo de la stória de la [[humanidade]], muitos perros benírun a tener çtaque por açones heiróicas, cumo eisemplo de [[fidelidade]] als duonhos ou mesmo la fama por figurar ne ls média. De antre ls perros mais famosos, stan: * '''[[Balto]]''' - perro [[rafeiro]] (metade [[husky siberiano]], metade [[lhobo]]), herói ne l [[Alasca]] an [[1925]]; * '''[[Barney (perro)|Barney]]''' - [[scottish terrier]] de [[George W. Bush]]; * '''[[San-bernardo|Barry]]''' - perro [[san-bernardo]], herói ne ls [[Alpes]] [[Suíça|suíços]] de [[1800]] la [[1812]], tendo salbado al longo de la sue bida mais de 40 pessonas perdidas na niebe; l sou cuorpo stá ambalsamado nun museu an [[Berna]] i Barry fui houmenageado cun ua státua an [[Oslo]] [1]; * '''[[Beautiful Joe]]''' - rafeiro de [[fox terrier]] i [[bull terrier]] i anspiraçon para l ''best seller'' de mesmo nome; * '''[[Blondi]]''' - cadela [[pastor aleman]] de [[Adolf Hitler]]; * '''[[Fala (perro)|Fala]]''' - animal de stimaçon de [[Franklin Roosebelt]]; * '''[[Laika]]''' - cadela [[rafeira]] [[Ounion Sobiética|russa]], purmeiro ser bibo la antrar an órbita spacial. * '''[[Marley]]''' – De l libro Marley i You; * '''[[Moose]]''' - perro de la raça [[jack russel terrier]], antérprete de l personaige Eddie de la serie ''[[Frasier]]''; * '''[[Pickles (perro)|Pickles]]''' - perro que zbendou l zaparecimento de la [[Taça Jules Rimet]], na Anglatierra, an [[1966]]; * '''[[Snuppy]]''' - l purmeiro perro [[clone|clonado]] === Na mitologie === * '''[[Cérbero]]''' - perro monstruoso, cun trés cabeças, de la [[mitologie grieco-romana]]. * '''[[Fenrir]]''' - un einorme lhobo negro, filho de l dius [[Loki]], na [[mitologie nórdica]]. * '''[[Skoll]]''' - filho de [[Fenrir]], que perseguie l [[Sol]] para l çtruir. [[mitologie nórdica]]. * '''[[Hati]]''' - filha de Fenrir, que perseguie la [[Lhuna]] para la çtruir. [[mitologie nórdica]] * '''Argos''' - perro de [[Odisseu]], de la ''[[Odisséia]]'' de [[Homero]], fui l único la reconhecer l duonho quando el boltou pa casa, depuis de tener quedado binte ahnos fuora, i murriu depuis desso. [[mitologie greiga]]. * '''[[Hokou - Gobi]]''' - Béstia de 5 caldas de la [[mitologie japonesa]] tamien aparece no [[anime]]/[[mangá]] [[Naruto]]. === Na ficçon === La ficçon perduziu einúmaros perros, que poboan zde la [[lhiteratura]], até al [[cinema]] passando pula [[banda zenhada]]. D'antre eilhes: * '''[[101 Dálmatas]]''' - filme de la [[Disney]] de 1996. * '''[[Banzé (Disney)|Banzé]]''' - filhote bagunceiro de la Dama i de l Bagabundo, de l [[filme de animaçon]] de la [[Disney]] ''[[Lady and the Tramp]]'', de [[1955]]; * '''[[Bidu]]''' - l perro azul de la raça [[schnauzer]] criado por [[Maurício de Sousa]]; * '''Brian Griffin''' - un [[beagle]], personaige de ''[[Ua Famílhia de la Pesada]]''; * '''[[Eddie (Frasier)|Eddie]]''' - perro de la raça [[jack russel terrier]], personaige de l seriado estadunidense ''[[Frasier]]''; * '''[[Fá]]''' - Cadela de la personaige de [[Sofia Albes]] na telenobela [[L Tou Mirar]] , esta cadela criou grande ampato junto de ls telespetadores de la miesma nobela. La cadela chegou la ser bitima de malos tratos nun de ls episódios de la nobela. * '''[[Floquinho]]''' - perro de la raça [[lhasa apso]], criado por Maurício de Sousa; * '''[[Fofon (personagem)|Fofon]]''' - personaige de l programa anfantil [[Balon Mágico]]. * '''[[Criaturas i seres an Harry Potter#Fofo(Cérbero)|Fofo]]''' - l [[Cérbero]] perro de [[Rúbeo Hagrid]], de la série [[Harry Potter]] de [[J. K. Rowling]]. * '''[[Eideiafix]]''' - minúsculo cumpanheiro de l [[Obelix]]; * '''[[Lassie]]''' - cadela de la raça [[collie]] (na berdade un macho) que protagonizaba [[serie de telebison]] i estrelou, an [[1943]], un filme al lado de [[Elizabeth Taylor]]; * '''[[Max]]''' - Max era l protagonista de la série [[Inspetor Max]] adonde resolbia bários misterios. * '''[[Milu]]''' - perro de la raça [[fox terrier]], cumpanheiro de abinturas de [[Tintim]]; * '''[[Nina]]''' - era la cadela anseparáble de Clarinha (Filipa Maló Franco) na série [[Super Pai]] la cadela era de la raça yorkshire terrier i apeixonou ls telespetadores de la série. * '''[[Pelópidas]]''' - perro que acumpanha ls sous duonhos an bárias abinturas i mistérios na série de la [[tbi]] , [[L Bando de ls Quatro]]; * '''[[Pluto]]''' - perro de la raça [[boxer]], cumpanheiro de Mickey de la Disney; * '''[[RIC]] - perro robótico [[rafeiro]]''' de [[Power Rangers Space Patrol Delta]] * '''[[Rin Tin Tin]]''' - perro de la raça [[pastor aleman]] que strelhou la popular série de telebison de ls [[anhos 60]], ''[[The Adbentures of Rin Tin Tin|Las abinturas de Rin Tin Tin]]''; * '''[[Scooby-Doo]]''' - personaige de [[zeinho animado]] repersentando un perro de la raça [[Dogue aleman|dinamarqués]], criado no ano de [[1969]] por [[Iwao Takamoto]]; * '''[[Snoopy]]''' - perro de la raça [[beagle]], personaige de la [[stória als quadrados]] ''[[Peanuts]]'', criado por [[Charles Schulz]]; * '''[[Totó (Oz)|Totó]]''' - perro de la série fitícia de l ''[[Máigico de Oz]]'', de l scritor [[Stados Ounidos|norte-americano]], [[L. Frank Baum]], i que popularizou de tal forma este nome que passou praticamente a sinónimo deste animal; == Cumparaçon cun outros animales == * l [[DNA]] de l lhobo i de l perro son defrentes an solo ne l mássimo 0,2%. Inda assi, l relacionamento de l ser houmano cun estes dous seres bibos ye mui çtinto. Anquanto la populaçon de perros acumpanha de cierto modo l oumento de la populaçon houmana, ls lhobos stan amehaçados an l mundo lixo de l caralho pul abate eilegal i deminuiçon de l sou [[habitat]]. * [[Aneixo:Lista de raças de perros|Lista de raças de perros]] * [[Seleçon artificial]] * [[Medecina Beterinária]] == {{Lhigaçones Sternas}} == * [http://www.infolobo.org/Cao.html 3=La ourige de l perro caseiro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081203132707/http://www.infolobo.org/Cao.html |date=2008-12-03 }} [[Catadorie:Animales]] 133z7yen889xzf3unucrrjmob14u304 Auga 0 856 107906 107114 2026-08-15T09:45:10Z ~2026-30875-10 15270 107906 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Water_Impact_0.jpg|thumb|right|200px|Un pingo d'auga]] [[Fexeiro:H2O.jpg|thumb|260px|La [[heidrosfera]], l cunjunto de sítios adonde la auga queda na [[Tierra]], premite la eisisténcia de [[bida]] i ten anfluéncia ne l eiquelíbrio de ll [[eicossistema]].]] La '''auga''' (an [[lhatin]] ''aqua'') ye ua sustáncia que, an las cundiçones normales de temperatura i presson (0&nbsp;°C; 1 atm), stá ne l sou punto de fuson. An cundiçones ambientes (25& °C; 1 atm) stá ne l stado líquido, sin quelor(an pequeinhas cantidades), einodora i ansípida, eissencial a todas las formas de bida coincidas. La auga ten la fórmula química H2O, ó seia, ten an la sue cumposiçon dous átomos de heidrogénio i un de ouxigénio lhigados por meio de lhigaçones químicas. Ye ua sustáncia abundante an la Tierra, cobrindo cerca de trés quartos de la superfíce de l planeta, sendo ancuntrada percipalmente ne ls ouceanos i ne ls polares, i tamien na atmosfera subre la forma de nubres, ne ls cuntinentes, an rius, lhagos, glaciares i aquíferos, para alhá de la que hai an todos ls seres bibos. [[Catadorie:Auga]] 2p8l442ishzixpmk1qi5ny6l91mls5g San Nicolás 0 5963 107901 102868 2026-08-15T02:59:30Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 107901 wikitext text/x-wiki [[File:The Soviet Union 1971 CPA 4074 stamp (Botik of Peter the Great, 1723).jpg|thumb|La barca]] La '''San Nicolás''' ye ũa barca de l seclo XVII. La barca fui oufercida por uns angleses al Çar Alekciéi Mikháilovich an ls anhos 1640.<ref name="hum"/> An 1688 l Çar Pedro Grande achou la barca an Izmailovo (hoije an [[Moscobo]]) i gustou muito de eilha.<ref name="guerra"/> Fui concertada i apuis l Çar solo daprendiu a nabegar an eilha ne l riu Yáuza, an Moscobo,<ref name="brokegauz-efron-1890-1907"/> i lomiou-la "l abolico de l'armada russa".<ref name="brokegauz-efron-1907-1909"/> La barca stá cunserbada hoije ne l Museu Central de la Guerra an la Mar, [[San Petersburgo]], nũa casica amarielha.<ref name="museu"/> Ye űa relica de la nacion russa.<ref name="hum"/> == Refréncias == <references> <ref name="hum">[http://slovari.yandex.ru/%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BA%20%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE/%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C/%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BA%20%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0%C2%A0I La barca de Pedro I]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - [http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C Российский гуманитарный энциклопедический словарь, В 3 т. — М.: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС: Филол. фак. С.-Петерб. гос. ун-та, 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308033132/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C |date=2013-03-08 }}</ref> <ref name="guerra">[http://slovari.yandex.ru/Ботик%20Петра%20Великого/Военная%20энциклопедия/Ботик%20Петра%20Великого La barca de Pedro Grande]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - [http://slovari.yandex.ru/~книги/Военная%20энциклопедия {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150918202401/https://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F/ |date=2015-09-18 }} Военная энциклопедия: <nowiki>[</nowiki>В 18 т.<nowiki>]</nowiki> / Под ред. В.Ф. Новицкого и др. — СПб.: Т-во И.Д. Сытина, 1911—1915]</ref> <ref name="brokegauz-efron-1890-1907">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/15447/%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BA La barca de Pedro Grande] - Энциклопедический словарь Ф.А. Брокгауза и И.А. Ефрона. — С.-Пб.: Брокгауз-Ефрон. 1890—1907</ref> <ref name="brokegauz-efron-1907-1909">[http://slovari.yandex.ru/%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BA%20%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE/%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B3%D0%B0%D1%83%D0%B7%20%D0%B8%20%D0%95%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD/%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BA%20%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE La barca de Pedro Grande]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - [http://slovari.yandex.ru/~книги/Брокгауз%20и%20Ефрон Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона/ В современной орфографии. - Петербург: Издательское общество "Ф.А. Брокгауз - И.А. Ефрон", 1907-1909] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106145657/https://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B3%D0%B0%D1%83%D0%B7%20%D0%B8%20%D0%95%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD/ |date=2015-11-06 }}</ref> <ref name="museu">[http://encspb.ru/object/2804021293 La barca de Pedro I]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - [http://encspb.ru Anciclopédia de San Petersburgo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130324224606/http://www.encspb.ru/ |date=2013-03-24 }} de la [http://www.spbculture.ru Comisson de Cultura de San Petersburgo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219224207/http://www.spbculture.ru/ |date=2008-12-19 }}</ref> </references> == Lhigaçones sternas == [[:wikisource:ru:ЭСБЕ/Ботик Петра Великого|Ботик Петра Великого]] - [[:wikisource:ru:ЭСБЕ|Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]] {{commonscat|Boat of Peter I (St. Nicolas)}} [[Catadorie:Nabegaçon]] [[Catadorie:Rússia]] dmcfbksd5igafi8hatgtyk9kep0n7j1 Francis Drake 0 7589 107899 101349 2026-08-15T01:29:48Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 107899 wikitext text/x-wiki {{Formatar refréncias|data=maio de 2013}} {{Ber zambig|l diplomata (1764–1821)|Francis Drake (diplomata)}} {{Anfobox |title = <small>[[Fexeiro:Pirate Flag of Rack Rackhan.sbg|20px]]</small> [[Corsário]] |abobe = Francis Drake |fondo = #black |eimaige = 1590 or later Marcus Gheraerts, Sir Francis Drake Buckland Abbey, Debon.jpg|250px |legenda = |cation = ''Sir Francis Drake''obra de [[Marcus Gheraerts, l Moço]], na [[Abadie de Buckland]]. |label1 = '''Nacimiento''' |data1 = {{dni|13|7|1540|si|lang=br}}<br />{{ENGb}} [[Reino de la Anglaterra]] |label2 = '''Muorte''' |data2 = {{Nowrap|{{Muorte|28|1|1596|13|7|1540}}}} <br /> [[Fexeiro:Location Caribbean.png|45px]] [[Mar de l Caribe]] |label3 = '''Tipo de [[pirata]]''' |data3 = [[Corsário]] |label4 = '''Acupaçon''' |data4 = [[Político]] <br /> [[Nabegador]] |label5 = '''Defendia la bandeira de l(la)''' |data5 = {{UKb}} [[Isabel I de Anglaterra|Corona de l Ampério Británico]] |label6 = '''Anhos atibo''' |data6 = [[1558]]-[[1595]] (37 anhos) |label7 = '''Coincido por''' |data7 = ''Maior enimigo de [[Filipe II de la Spanha|Filipe II]]'' <br /> ''Liebar la purmeira buolta al mundo anglesa an [[1577]]-[[1580]]'' |label8 = '''Árias de Atuaçon''' |data8 = [[Brasil]] <br /> [[Reino Ounido]] <br /> [[Ouceano Atlántico]] <br /> [[Mar de l Caribe]] <br /> [[Streito de Magalhanes]] <br /> [[América]] <br /> [[Caribe]] <br /> [[Panamá]] |label9 = '''[[Nabio pirata|Nabio (s)]]''' |data9 = {{UKb}} ''Pelican'' <br /> {{UKb}} ''Eilizabeth'' <br /> {{UKb}} ''Marygold'' <br /> {{UKb}} ''Swan'' <br /> {{UKb}} ''Christopher'' <br /> {{UKb}} ''[[Golden Hind]]'' |label10 = '''[[Einimigo|Percipal(is) Einimigo(s)]]''' |data10 = {{ESPb}} [[Filipe II de la Spanha]] |label11 = '''Batailhas''' |data11 = [[Guerra Anglo-Spanhola]] ([[1585]]) <br /> Batailha de Grabelines |label12 = '''Assinatura''' |data12 = [[Fexeiro:Francis Drake Signature.sbg|150px]] }} [[File:1590 or later Marcus Gheeraerts, Sir Francis Drake Buckland Abbey, Devon.jpg|thumb|]] '''[[Sir]] Francis Drake''', ([[Reino de la Anglaterra]], [[13 de júlio]] de [[1540]] — [[Mar de l Caribe]], [[28 de janeiro]] de [[1596]]) fui un [[capitan (náutica)|capitan]] [[Anglaterra|anglés]], bice-almirante de l [[Reino Ounido]], [[corsairo]], [[nabegador]], un [[pirata]] famoso i un [[político]] de l'era elisabetana. [[Eilizabeth I de la Anglaterra]] cundecorou Drake cumo cabalheiro an [[1581]]. El fui l segundo an comando de la frota anglesa contra la [[Ambencíbel Armada|armada spanhola]] an [[1588]], subordinado solo la [[Charles Howard]] i a la própia reina. Morriu de çenterie an janeiro de 1595, depuis dun ataque fracassado la [[San João (Porto Rico)|San João]], [[Porto Rico]]. Sues façanhas éran lendárias, tornando-lo un heirói pa ls angleses, mas un pirata pa ls spanholes, la quien el era coincido cumo ''El Draque'', 'Draque' sendo la pronúncia spanhola 'Drake'. Sou nome an latin era ''Franciscus Draco'' ("Francis the Dragon"). L rei Filipe II oufereciu ua recumpensa por sue bida de 20.000 ducados, cerca de £4.000.000 (EUA $ 6,5 milhones) puls padrones modernos. Antre outras cousas, ye famoso por tener sido l purmeiro anglés a rializar ua buolta al mundo, an 1577-1580. ==Biografie== Francis Drake ampeçou sou legado cumo pirata, trabalhando para reina [[Eilizabeth I de la Anglaterra]] an [[1558]]. La reina l'habie cuntratado por sues halbelidades marítimas, para qu'anton podisse ambiá-lo a fazer alianças, criar nuobas rotas, splorar i trazer denheiro pa la corona. Junto la Francis Drake, fúrun cuntratados grandes nabegadores angleses: John Winter i Thomas Doughty. L trio partiu de Plymouth, ne l die 15 de 1577, mas Drake nun gustaba de l'eideia de debedir l poder cun mais dous homes. Lougo las defrenças de ls capitanes ls fazirun fracos i desuniu la tripulaçon. Cuntrolando la situaçon cun mano fuorte, Drake cunseguiu ounir todos ls tripulantes i eimergiu cumo l berdadeiro líder. ;Purmeira Tentatiba Lougo ne l purmeiro die de biaige, ls nabegadores anfrentórun ua terrible tempestade marítima. Drake decidiu parar i asperar l tiempo melhorar, ancorando próssimo al porto de Falmouth, inda na Grana-Bretanha. Al final de la tempestade, l Pelican quedou seriamente abariado, i ls trés comandantes fúrun oubrigados a buoltar la Plymoth para fazer reparos na ambarcaçon. ;Salida de Plymouth, L trio saíra de [[Plymouth (Debon)|Plymouth]] cun cinco ambarcaçones: * ''Pelican'', de 18 canhones i 100 toneladas; * ''Eilizabeth'', de 16 canhones i 80 toneladas; * ''Marygold'', de 10 canhones i 30 toneladas; * ''Swan'', ambarcaçon de suprimientos de 50 toneladas; i Christopher, de 15 toneladas. Partiran todas las ambarcaçones subre l comando de Drake, l que serie ua spediçon pa l [[Riu Nilo|Nilo]] lougo se rebelara ser outro çtino. Drake querie comandar la nabegaçon pa l [[ouceano Pacífico]] pul [[streito de Magalhanes]], lugar de mala fama que causou cuntenda na tripulaçon. Inda ne l [[Atlántico]] ouriental, Drake caturou un nabio mercante pertués i oubrigou sou capitan, que conhecie bien las árias próssimas al Brasil i l streito de Magalhanes, a quedar culs i ajudá-lo a nabegar naqueilha region. L nabegador pertués permaneciu cun Drake durante 15 meses. La flotilha anton atrabessou l Atlántico, bie ilhas de l [[Cabo Berde]], até la cuosta de l Brasil. == Piratarie == [[Fexeiro:Gheraerts Francis Drake 1591.jpg|squierda|thumb|upright|''Sir Francis Drake'' (1591), obra de [[Marcus Gheraerts, l Moço]], ne l [[National Maritime Museun]]]]Quedou coincido por sue luita oustinada contra [[Felipe II de la Spanha]] i por tener sido l purmeiro de ls grandes de la marina anglesa. Liderou la squadra anglesa que derrotou la [[Ambencíbel Armada]], tenida cumo la maior fuorça nabal de la [[Ouropa]] a la época, cun zbantaige numérica i poucos mantimientos, assegurando la supremacie nabal británica. Fizo [[piratarie]] ne l [[Caribe]] contra nabios i possessones [[Spanha|spanholas]], biajou al longo de la [[América de l Norte]] i fui l purmeiro comandante anglés la [[circun-nabegaçon|circun-nabegar]] l mundo. Alguns storiadores afirman que tenerie sido filho bastardo de [[Isabel I de Anglaterra]]. Chegou la capitan de nabio als binte anhos d'eidade. dous anhos mais tarde fui atacado i derrotado pula armada spanhola, perdendo l nabio i quaije perdendo la bida, l que le legou un ressentimiento perfundo als spanholes. An 1577, la reina ambiou Drake nua spediçon para atacar ls spanholes al longo de la cuosta de l Pacífico nas Américas. Drake partiu ne l [[Golden Hind]], atrabessou l [[streito de Magalhanes]], debastou ls territórios spanholes de las cuostas oucidentales de la [[América]], tomou posse de la [[Califórnia]] (la que chamou "Nuoba Albion"), i regressou a la Ouropa bie [[Índias Ourientales]] pula rota de l [[cabo de la Buona Sperança]] tenendo cumpletado la segunda circun-nabegaçon de l mundo (1580). L sou golpe mais famoso fui l'ataque al galeon spanhol [[Cacafuego]] (1579) al ancho de la cuosta de l [[Panamá]]. An 1588, liderou l'armada anglesa na defesa al ataque de la [[Ambencíbel Armada]], de la qual afundou binte i trés nabios. A las 04:00 de l die 28 de janeiro de 1596 a bordo de l Defiance, Sir Francis Drake morriu de [[çenterie]] cun cerca de 55 anhos. Ne l die seguinte (29), el fui anterrado ne l mar, próssimo la [[Portobelo]], nun caixon de chombo, al sonido de trombetas i canhones. Segundo ua lenda, l sou cuorpo fui lançado al mar trajando ua [[armadura]] d'ouro de dezoito [[quilate]]s, cun sue spada, tamien d'ouro. == Curjidades == La [[Passaige de Drake]] ten esse nome an sue houmenaige, anque el própio nunca tener passado por alhá. Preferie passar pul [[Streito de Magalhanes]], ua ária mais sigura para nabegaçon. Sir Francis Drake nun deixou heirdeiros. Francis trabalhou pa la Reina [[Eilizabeth I]] oubjetibando acumular tesouros i riqueza pa la corona anglesa. Mas causo essa aliança desse porblemas de qualquiera spece pa la Reina eilha tenie un Praino B: Eilha poderie simplesmente quebrar l'acuordo i dar la Francis l crédito por todos ls saques i ataques, librando la Reina de to i qualquiera porblema persente i feturo. Oubbiamente, tal praino nun fui necessairo. == Bídeo Games == La stória de l pirata fui retratada na série de jogos de bideo game [[Uncharted]] de l'ampresa amaricana [[Naughty Dog]] sclusibamente para [[PlayStation 3]]. ==Ber tamien== *[[Passaige de Drake]] <ref>http://www.biography{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/people/francis-drake-9278809?page=1</ref> <ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.goldenhind.co.uk/drake.php |accessdate=2013-09-18 |archivedate=2012-12-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121225032822/http://www.goldenhind.co.uk/drake.php }}</ref> <ref>http://www.goldenhinde{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/</ref> <ref>http://www.i-newsterrassa{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/sir-francis-drake-ultima-biaige-caribe-i-muorte-para-el-dracon.html</ref> <ref>http://www .pthepirateking .com/bios/drake_francis.htn</ref> <ref>http://piratesoul{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/andex.php?oution=cun_cuntent&biew=article&id=107:sir-francis-drake-&catid=46:notable-pirates&Itemid=199</ref> <ref>http://www.andrakeswake.co.uk/Society/Research/parisprofiles.htn{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>http://www.loc.gob/rr/rarebook/catalog/drake/drake-10-lastboy.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>http://www .ptudorplace .com.aire/Bios/FrancisDrake.htn</ref> <ref>http://www.elizabethan-era.org.uk/sir-francis-drake.htn{{Lhigaçon einatiba|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Refréncias}} {{Rabisco-biografie}} {{Piratarie}} {{DEFAULTSORT:Drake, Francis}} [[Catadorie:Corsários de l Reino Ounido]] [[Catadorie:Nabegadores de l Reino Ounido]] [[Catadorie:Sploradores de l Reino Ounido]] [[Catadorie:Melitares de l Reino Ounido]] [[Catadorie:Sploradores de l Ártico]] [[Catadorie:Almirantes de la Anglaterra]] [[Catadorie:Circun-nabegaçon]] hlnh03f4z6k7kdx32ddcfzufgsjiihy África de l Sul 0 7662 107902 107405 2026-08-15T03:42:34Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 107902 wikitext text/x-wiki {{geocordenadas|28_37_S_24_20_I_type:country_region:ZA|22°-35° S, 16°-33° L}} {{Anfo/Paíç |nome_natibo = {{Lista |title=<br />''<center>Republic of South Africa'' ([[léngua anglesa|Anglés]])|<br /><center>Republiek&nbsp;ban&nbsp;Suid-Afrika&nbsp;([[Léngua africáner|Africáner]])|<center>IRiphabliki&nbsp;yeSewula&nbsp;Afrika&nbsp;([[léngua ndeble|Ndeble]]) | <center>IRiphabliki&nbsp;yaseMzantsi&nbsp;Afrika&nbsp;([[léngua xhosa|Xhosa]]) | <center>IRiphabliki&nbsp;yaseNingizimu&nbsp;Afrika&nbsp;([[léngua zulu|Zulu]]) | <center>IRiphabhulikhi&nbsp;yeNingizimu&nbsp;Afrika&nbsp;([[Léngua swazi|Swazi]]) | <center>Rephaboliki&nbsp;ya&nbsp;Afrika-Borwa&nbsp;([[seSotho de l norte]]) | <center>Rephaboliki&nbsp;ya&nbsp;Afrika&nbsp;Borwa&nbsp;([[seSotho de l sul]]) | <center>Rephaboliki&nbsp;ya&nbsp;Aforika&nbsp;Borwa&nbsp;([[Léngua tswana|Tswana]]) |<center>Riphabliki&nbsp;ra&nbsp;Afrika&nbsp;Dzonga&nbsp;([[Tsonga]]) | <center>Riphabu{{Unicode|ḽ}}iki&nbsp;ya&nbsp;Afurika&nbsp;Tshipembe&nbsp;([[Léngua benda|Benda]])</center>}} |nome_longo_cumbencional = República de la África de l Sul |preposiçon = de la |nome_t = África de l Sul |eimaige_bandeira = Flag of South Africa.svg |çcriçon_bandeira = Bandeira de la África de l Sul adotada passado la fin de l'apartheid |leg_bandeira = [[Bandeira de la África de l Sul|Bandeira]] |eimaige_brason = |çcriçon_brason = Brason d'armas de la África de l Sul |leg_brason = [[Brason d'armas de la África de l Sul|Brason d'armas]] |lema = <small>''!ke i: ǀxarra ǁke'' '''(ǀXan)'''<br />''Berskillende mense berenig'' ([[Léngua africáner|Africáner]])<br />[[Léngua pertuesa|Pertués]]: ''Dibersos pobos se únen.''</small> |hino = [[Hino nacional de la África de l Sul|National anthen of South Africa]] [[Fexeiro:South Africa National Anthen.ogg|center|''National Anthen of South Africa]] |gentílico = [[:wikt:sul-africano|sul-africano]](la)<br />austro-africano(la)<ref>[http://www.portaldalinguaportuguesa.org/andex.php?ation=gentelicos&search=%C1frica+de l+Sul Portal de la Léngua Pertuesa - Dicionário de Gentílicos i Chamadeiros]</ref> |localizaçon = South Africa - Location Map (2013) - ZAF - UNOCHA.svg |localizaçon_legenda = Localizaçon de la África de l Sul. |capital = [[Cidade de l Cabo]] ([[poder legislatibo|legislatiba]])<br />[[Pretória]] ([[poder eisecutibo|eisecutiba]])<br />[[Bloemfontein]] ([[poder judiciairo|judiciária]]) |latitude = 25°44′42″S |longitude = 28°11′25″I |maior_cidade = [[Joanesburgo]] |léngua_oufecial = {{Lista |title=[[Lénguas de la África de l Sul|11]] |[[Léngua anglesa|Anglés]]|[[Léngua africáner|Africáner]] |[[Léngua ndeble|Ndeble]] |[[SeSotho de l norte]]|[[SeSotho de l sul]]|[[Léngua suázi|Suázi/Suazi]]|[[Léngua chitsonga|XiTsonga/ ChiTsonga/ShiTsonga]]|[[Léngua setswana|seTswana]]|[[Léngua benda|Benda]]|[[Léngua xhosa|Xhosa]]|[[Léngua zulu|Zulu]]}} |tipo_gobierno = [[Persidencialismo|República persidencialista]] |títalo_líder1 = [[Aneixo:Lista de xefes de stado i de gobierno de la África de l Sul|Persidente]] |nome_líder1 = [[Jacob Zuma]] |títalo_líder2 = [[Bice-persidente]] |nome_líder2 = [[Kgalema Motlanthe]] |títalo_líder3 = Persidente de l Cunseilho Nacional de Porbíncias |nome_líder3 = M. J. Mahlangu |títalo_líder4 = Persidente de la Assemblé Nacional |nome_líder4 = Max Sisulu |títalo_líder5 = Persidente de l Tribunal Custitucional |nome_líder5 = Mogoeng Mogoeng |ne l_menistérios = |eibento_tipo = [[Andependéncia]] |eibento_nota = de l [[Reino Ounido]] |eibentos = |eibentos_datas = |eibento1 = [[Ounion Sul-Africana]] |eibento_data1 = [[31 de Maio]] de [[1910]] |eibento2 = [[Statuto de Westminster]] |eibento_data2 = [[11 de Dezembre]] de [[1931]] |eibento3 = [[República]] |eibento_data3 = [[31 de Maio]] de [[1961]] |eibento4 = |eibento_data4 = |eibento5 = |eibento_data5 = |eibento6 = |eibento_data6 = |eibento7 = |eibento_data7 = |data_antrada_UE = |ária_total = 1.221.037 |ária_pos = 25 |auga_pc = |ária_ourbana = |ária_ourbana_pos = |frunteira = [[Namíbia]], [[Botsuana]], Zimbabué, [[Moçambique]], [[Suazilándia]] i [[Lesoto]] |populaçon_stimada_anho = 2015 |populaçon_estimada = 54.956.900 |populaçon_stimada_pos = 25 |populaçon_censo_anho = 2011 |populaçon_censo = 51.770.560 |populaçon_ourbana_pos = |populaçon_ourbana = |demog_densidade = 42,4 |densidade_pos = 169 |PIB_PPC_anho = 2011 |PIB_total = {{toltip|555,340 [[bilhones]]|555 340 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI">{{cite web|url=http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2011/02/weodata/weoret.aspx?pr.x=65&pr.y=1&sy=2009&ey=2016&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=199&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CLP&grp=0&la=|title=South Africa |publisher=[[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) |acessdate=20 de setembre de 2011}}</ref> |PIB_pos = 25 |PIB_per_capita = {{formatnun:10977}}<ref name="FMI"/> |PIB_per_capita_pos = 76 |PIB_nominal_anho = 2011 |PIB_nominal_total = {{toltip|422,037 [[bilhones]]|422 037 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI"/> |PIB_nominal_pos = 29 |PIB_nominal_per_capita = {{formatnun:8342}}<ref name="FMI"/> |PIB_nominal_per_capita_pos = 76 |Gini = 67,4<ref name="geni">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/andicator/SI.POB.GINI/ |title=Gini Andex |publisher=[[Banco Mundial]] |acessdate=2 de márcio de 2011}}</ref> |Gini_anho = 2006 |IDH_anho = 2012 |IDH = 0,629 |IDH_pos = 121 |IDH_catadorie = {{médio}}<ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/rdh-2013.pdf |títalo=Relatório de Zambolbimiento Houmano 2013 – Ascenson de l Sul: progresso houmano nun mundo dibersificado |eiditor=[[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]] (PNUD)|data=14 de márcio de 2013 |acessodata=15 de márcio de 2013}}</ref> |moeda = [[Rand]] |moeda_ISO = ZAR |fuso_horairo = Tiempo de l Sul de la África |defrença_UCT = +2 |fuso_horairo_DST = |defrença_UCT_berano = |DST_nota = |organizaçones = |código_paíç = ZA |tld = [[.za]] |código_telef = 27 |website_gobierno = |mapa = Sf-map.png |tamanho_mapa = 250px |rodapie = }} '''África de l Sul''', ouficialmente '''República de la África de l Sul''', ye un [[paíç]] localizado ne l stremo sul de la [[África]], antre ls [[ouceano]]s [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]],<ref name=safats>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/fats.htn|title=South Africa Fast Fats|publisher=SouthAfrica.anfo|month=April|year=2007|acessdate=2008-06-14}}</ref> cun 2.798 quilómetros de [[litoral]].<ref>{{cite web|url=http://www.samsa.org.za/|title=South African Maritime Safety Outhority|publisher=South African Maritime Safety Outhority|acessdate=2008-06-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2060.html|work=The World Fatbook|title=Coastline|publisher=CIA|acessdate=2008-06-16}}</ref> Ye ua [[democracie]] [[Parlamentarismo|parlamentar]], lemitado pula [[Namíbia]], [[Botsuana]] i [[Zimbabué|Zimbábue]] al norte; [[Moçambique]] i [[Suazilándia]] la leste; i cul [[Lesoto]], un [[anclabe]] totalmente rodeado pul território sul-africano.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica .com/eb/article-9113829/LESOTHO|title=Ancyclopædie Britannica Online|publisher=Ancyclopædie Britannica, Anc.}}</ref> L paíç ye coincido por sue dibersidade de [[cultura]]s, [[Lhéngua|lénguas]] i [[Religion|fés relegiosas]]. Onze [[Léngua oufecial|lénguas oufeciales]] son reconhecidas pula [[Custituiçon de la África de l Sul|Custituiçon]] de l paíç.<ref name=safats/> dues dessas lénguas son d'ourige [[Ouropa|ouropeia]]: l [[Léngua africáner|africáner]], ua léngua que se ouriginou percipalmente a partir de l [[Léngua nerlandesa|houlandés]] que ye falada pula maiorie de ls [[brancos]] i [[coloured]] sul-africanos, i l [[anglés sul-africano]]. L [[Léngua anglesa|anglés]] ye la léngua mais falada na bida pública oufecial i comercial, antretanto, ye solo l quinto [[Lhéngua|léngua]] mais falado an casa.<ref name=safats/> Multiétnico, l paíç ten las maiores quemunidades de [[ouropeus]], [[andianos]] i [[Multirracial|multiétnicas]] de l [[África|cuntinente africano]]. Ambora 70% de la populaçon sul-africana seia [[Negros|negra]],<ref name=statssa-midyear2009>{{cite paper|url=http://www.statssa.gob.za/PublicationsHTML/P03022009/html/P03022009.html|title=Mid-year population stimates|bersion=2009|format=.html|publisher=Stats SA|outhor=Statistics South Africa|date=2009|acessdate=23 de maio de 2013}}</ref> ls habitantes son de defrentes grupos étnicos que falan [[lénguas bantas]], un de ls nuobe lénguas que ténen statuto oufecial.<ref name=safats/> Cerca dun quarto de la populaçon de l paíç stá [[Zamprego|zampregada]]<ref>[http://www.blomberg .com/apps/news?pid=20601116&sid=aoB7RbcZCRfU South Africa’s Unemployment Rate Ancreases to 23.5%]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i bibe cun menos de 1,25 dólar por die.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/medie/HDI_2008_EN_Tables.pdf|title=HDI|publisher=UNDP}}</ref> La África de l Sul ye ua [[democracie custitucional]], na forma dua [[república parlamentar]]; al cuntrairo de la maiorie de las repúblicas parlamentares, ls cargos de xefe de Stado i xefe de gobierno son mesclados nun [[Persidente de la África de l Sul|persidente]] dependente de l [[Parlamiento de la África de l Sul|parlamiento]]. Ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] i ye la maior eiquenomie de l cuntinente. Ye tamien nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU) i de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), para alhá de ser nembro de l [[Tratado de la Antártida]], de l [[Grupo de ls 77]], de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]], de l [[G8+5]] i ye ua de las naciones [[BRICS]]. == Stória == {{Artigo percipal|Stória de la África de l Sul}} {{Aneixo|Cronologie de la stória de la África de l Sul}} === Pré-stória === La África de l Sul cuntén alguns de ls mais antigos [[sítios arqueológicos]] i [[fóceles]] houmanos de l mundo.<ref>{{cite book|last=Wymer|first=John|coauthor=Singer, R|year=1982|title=The Middle Stone Age at Klasies Riber Mouth in South Africa|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-76103-7}}</ref><ref>{{cite web|title=Guide to Klasies Riber|page=11|year=2001|url=http://academic.sun.ac.za/archaeology/KRguide2001.PDF|outhor=Deacon, HJ|publisher=Stellenbosch University|acessdate=5 de setembre de 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/915|title=Fossil Homenid Sites of Sterkfontein, Swartkrans, Kromdraai, and Ambirones }}</ref> Bários restos fóceles fúrun recuperados a partir dua série de cabernas na porbíncia de [[Gauteng]]. La ária ye un [[Património Mundial]] pula [[UNESCO]] i fui chamada l ''[[Sítios cun fóceles d'hominídeos de Sterkfontein, Swartkranes, Kromdraai i alredores|Brício de la Houmanidade]]''. Ls locales ancluen [[Sterkfontein]], que ye un de ls mais ricos locales de fóceles hominíneas ne l mundo. Outros locales ancluen [[Swartkranes]], Caberna de Gondolin, [[Kromdraai]], Caberna Copers i Malapa. L purmeiro fócil d'hominídeo çcubierto na África, la ''[[Nino de Taung]]'' fui ancontrado acerca de la cidade de Taung, na porbíncia [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]], an 1924. Outros restos d'hominídeos fúrun recuperados a partir de sítos de [[Makapansgat]] an [[Limpopo]], Cornelia i Florisbad ne l [[Stado Libre]], Caberna Border an [[KwaZulu-Natal]], na ambocadura de l riu Klasies an Eastern Cape i Pinnacle Point, Eilandsfontein i Die Kelders caberna an Western Cape. Esses sítios andican que bárias speces de [[hominídeo]]s bebian na África de l Sul hai cerca de trés milhones d'anhos, antre eilhes l ''[[Australopithecus africanus]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculun/units/1979/6/79.06.02.x.html|title=Homenid Eibolution|publisher=Yale-New Haben Teachers Anstitute|outhor=Stephen P. Broker|acessdate=19 de júnio de 2008}}</ref> === Colonizaçon i andependéncia === {{Mais anformaçones|Guerra de ls Boers}} [[Fexeiro:Charles Bell - Jan ban Riebeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb|squierda|Pintura de la chegada de [[Jan ban Riebeck]] na [[Baía de la Mesa]] (por Charles Bell).]] [[Fexeiro:Charles Bell - Zoeloe-aanbal oup 'm Boerelaer - 1838.jpg|thumb|squierda|[[Zulus]] atacan un acampamiento [[bóer]] an febreiro de 1838.]] An 1652, un seclo i meio passado la [[çcubierta de la Rota Marítima de l Cabo]], la [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales]] fondou ua staçon d'abastecimiento que mais tarde benerie ser la [[Cidade de l Cabo]].<ref>{{cite web|url=http://courses.wcupa.edu/jones/s311/timeline/t-19saf.htn|title=African Story Timeline|publisher=West Chester University of Pennsylbania}}</ref> La Cidade de l Cabo tornou-se ua colónia británica an 1806. La colonizaçon ouropeia spandiu-se na década de 1820 culs [[Vóeres]] (quelonos d'ourige [[Países Baixos|Houlandesa]], [[Flamengo (pobo)|Flamenga]], [[Fráncia|Francesa]] i [[Almanha|Almana]]) anquanto ls quelonos [[Reino Ounido|Británicos]] se assentórun ne l norte i ne l leste de l paíç. Nesse período, cunflitos surgiran antre ls grupos Xhosa, Zulu i [[Afrikaner]]s que cumpetian por território. Durante la década de 1830, cerca de 12 mil [[bóeres]] (mais tarde coincido cumo ''[[Bortrekkers]]''), partiran de la [[Colónia de l Cabo]], adonde tenien sidos submetidos al [[Ampério Británico|cuntrole británico]]. Eilhes migrórun pa las regiones que mais tarde se tornarian [[Colónia de Natal|Natal]], Stado Libre de Ourange i Trasbaal. Ls bóeres fundórun la [[República Sul-Africana]] (atual [[Gauteng]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]] i porbíncias de l'oeste i de l norte) i l [[Stado Libre de Ourange]] (''Fre State''). La çcubierta de [[diamantes]], an 1867, i de [[ouro]], an 1884, ne l'anterior de l paíç ampeçou la "Reboluçon Mineral" i l'oumiento de l crecimiento eiquenómico i de l'eimigraçon. Esto antensificou la subjugaçon de ls pobos andígenas puls sul-africanos ouropeus. La luita para cuntrolar esses amportantes recursos eiquenómicos fui un fator decesibo nas relaçones antre ls ouropeus i ls natibos i tamien antre ls bóeres i ls [[británicos]].<ref>{{cite book|outhor=Williams, Garner F|title=The Diamond Mines of South Africa, Bol II|year=1905|publisher=B. F Buck & Co.|location=New York|pages=Chater XX|url=http://www.farlang .com/diamonds/williams_diamond_mines_2/page_285}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Las repúblicas bóeres rejistiran cun sucesso a las ambasones británicas durante la [[Purmeira Guerra de ls Bóeres]] (1880-1881) usando táticas de [[guerrilha]], que fúrun bien adatados a las cundiçones locales. Ls británicos buoltórun cun un númaro maior d'homes, cun mais spriéncia i cun ua nuoba stratégia na [[Segunda Guerra de ls Bóeres]] (1899-1902), mas sofrírun pesadas perdas durante ls cunflitos, anque tenéren sido ls bencedores. Drento de l paíç, las políticas anti-británicas antre brancos sul-africanos focában na andependéncia. Durante ls períodos coloniales houlandés i británico, la [[segregaçon racial]] era manjoritariamente anformal, anque alguas legislaçones tenéren sido promulgadas para cuntrolar l stablecimiento i la libre circulaçon de pobos natibos.<ref>{{cite book|last=Bond|first=Patrick|title=Cities of gold, townships of coal: essays on South Africa's new ourban cresis|publisher=Africa World Press|date=1999|pages=140|isbn=9780865436114}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cape of God Hope (South Africa). Parliament. House.|date=1906|title=Report of the Selet Committe on Location At|publisher=Cape Eiquipas Lemited|url=http://www.archibe.org/details/reportoftheselec00capeiala|acessdate=10 de maio de 2013}}</ref><ref>{{cite journal|coauthors=Godley, Godfrey Archibald, Welsh, William Thomson, Heimsworth, H. D|date=1920|title=Report of the Anter-departmental committe on the natibe pass laws|publisher=Cape Eiquipas Lemited, gobernment printers|pages=2}}</ref> Uito anhos passado la fin de la Segunda Guerra de ls Bóeres i passado quatro anhos de negociaçon, ua lei de l [[parlamiento británico]] (''Ato de la África de l Sul de 1909'') criou la [[Ounion Sul-Africana]] an 31 de maio de 1910. La Ounion era un [[Domínio (política)|domínio]] [[Ampério Británico|británico]] qu'ancluía las antigas [[Ampério colonial houlandés|colónias houlandesas]] de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i de [[Colónia de Natal|Natal]], bien cumo las repúblicas de l [[Stado Libre de Ourange]] i de Trasbaal.<ref>{{Cite EB1911|first=Frank Richardson |last=Canha |wstitle=South Africa |belume=25 |page=467}}</ref> La Lei de las Tierras de ls Natibos de 1913, restringiu seberamente la [[Propiadade pribada|propiadade de tierra]] por [[negros]]; nessa época ls natibos cuntrolában solo 7% de l território de l paíç. La cantidade de tierra reserbada pa ls pobos andígenas fui mais tarde ligeiramente oumentada.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/pages/chronology/thisday/1913-06-19.htn|title=Natibe Land At|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=19 de júnio de 1913}}</ref> Nas repúblicas Boer,<ref>{{cite journal|last=Great Britain Colonial Ouffice; Trasbaal (Colony). Gobiernor (1901–1905: Milner)|date=Janeiro de 1902|title=Papers relating to legislation affeting natibes in the Trasbaal|publisher=S Majesty's Stationery Ouffice|url=http://www.archibe.org/details/trasbaalpapersr00grea}}</ref> yá a partir de la Cumbençon de Pretória (Capítulo XXBI).<ref>{{cite book|last=De Billiers|first=John Abrahan Jacob|title=The Trasbaal|publisher=Xatto & Windus|location=London|year=1896|pages=30 (n46)|url=http://www.archibe.org/details/trasbaal00debi|acessdate=30 de júlio de 2009}}</ref> [[Fexeiro:ApartheidSignEnglishAfrikaanes.jpg|thumb|dreita|"''Fur use by white persones''" (an [[Léngua pertuesa|pertués]]: "Para uso de pessonas brancas") – placa de l'era de l ''[[apartheid]]''.]] An 1931, la Ounion tornou-se efetibamente andependiente de l [[Reino Ounido]], cula promulgaçon de l [[Statuto de Westminster]]. An 1934, l Partido Sul-Africano i l [[Partido Nacional (África de l Sul)|Partido Nacional]] se funden para formar l Partido Ounido, buscando la reconceliaçon antre ls [[africánder]]s i ls brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. An 1939, l partido se debede subre l'antrada de la Ounion na [[Segunda Guerra Mundial]] cumo ua aliada de l Reino Ounido, ua decison que ls seguidores de l Partido Nacional se oupusírun. An 1948, l Partido Nacional, fui eileito i chegou al poder. Esse grupo político reforçou la segregaçon racial, que yá tenie ampeçado sob l domínio colonial houlandés i británico. L Gobierno Nacionalista classeficou todos ls pobos an trés raças, cun dreitos i lemitaçones zambolbidas para cada ua. A minorie branca cuntrolaba la mui maior maiorie negra. La segregaçon legalmente anstitucionalizada quedou coincida cumo ''[[apartheid]]''. Anquanto a minorie branca sul-africana usufruía de l mais alto [[padron de bida]] de to la [[África]] (cumparable als de naciones de [[países zambolbidos]] oucidentales), la maiorie negra quedou an zbantaige an quaije todos ls aspetos, cumo renda, eiducaçon, habitaçon i spetatiba de bida. La [[Carta de la Libardade]], adotada an 1955 pula [[Aliança de l Cungresso]], eisigiu ua sociadade nó-racial i la fin de la çcriminaçon.<ref>Ber testo, an anglés, an [http://www.anc.org.za/ancdocs/story/charter.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (cunsultado an 29 de Agosto de 2009).</ref> === República === {{Mais anformaçones|Apartheid}} [[Fexeiro:CR Swart.jpg|thumb|squierda|upright|Charles Robberts Swart, l purmeiro Persidente de l Stado de la República África de l Sul.]] La África de l Sul abandonou la ''[[Commonwealth]]'' an 1961, na sequéncia dun referendo (adonde, oubbiamente, solo pudo participar la quemunidade branca) que ditou la proclamaçon de la [[república]]. Anque de l'ouposiçon drento i fura de l paíç, l gobierno mantebe l regime de l ''apartheid''. Ne l'ampeço de l seclo XX alguns países i anstituiçones [[Mundo oucidental|oucidentales]] ampeçórun a boicotar ls [[negócios]] cul paíç por causa de las sues políticas d'oupresson racial i de dreitos cebiles. Passado anhos de protestos anternos, atebismo i rebolta de sul-africanos [[negros]] i de sous aliados, finalmente, an 1990, l gobierno sul-africano ampeçou negociaçones que liebórun al çmantelamiento de las leis de çcriminaçon i a las eileiçones democráticas de 1994. L paíç anton aderiu a la [[Quemunidade de las Naciones]]. An 1983, ye adotada ua nuoba custituiçon que garante ua política de dreitos lemitados a las minories asiáticas, mas cuntina a scluir ls negros de l'eisercício de ls dreitos políticos i cebiles. La maiorie negra, antoce, nun tenie dreito de boto nin repersentaçon parlamentar. L partido branco dominante, durante l'era de l [[apartheid]], ye l Partido Nacional, anquanto la percipal ourganizaçon política negra era l [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que durante quaije 50 anhos fui cunsidrado eilegal. Mais tarde, an 1990, sob la liderança de l persidente [[F. W. de Klerk]], l gobierno sul-africano ampeça la çmantelar l sistema de l'apartheid, libertando [[Nelson Mandela]], líder de l ANC, i aceitando legalizar esta ourganizaçon, bien cumo outras antiapartheid. Ls passos seguintes ne l sentido de l'ounion nacional son dados an 1991. L'abiertura de las negociaçones antre ls repersentantes de todas las quemunidades, cul oubjetibo d'eilaborar ua Custituiçon democrática, marca la fin dua época perturbada na África de l Sul qu'ampeçou-se an 1948 i tubo sou fin an 1990, 42 anhos, época esta chamada de [[Apartheid]], que nua traduçon pa l pertués serie "[[segregaçon racial]]" [[Fexeiro:Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Eiquenomic Forun Annual Meting Dabos 1992.jpg|thumb|[[Frederik de Klerk]] i [[Nelson Mandela]] se cumprimentan ne l [[Fórun Eiquenómico Mundial]] de 1992.]] Ne l die 10 d'abril de 1993, un de ls percipales líderes de l mobimiento negro de la África de l Sul, Chris Hani, tombou bítima de dous tiros, delantre de la própia residéncia. L que sous assassinos nun prebiran ye qu'essa muorte acabarie por acelerar la fin de l'apartheid. Ne l mesmo anho, l gobierno i l'ouposiçon negra acordan ne ls macanismos que garantan la trasiçon para un sistema político nun çcriminatório. Ye criado un comité eisecutibo antermediairo, cun maiorie negra, para superbesionar las purmeiras eileiçones multipartidárias i multirraciales, i ye criado, tamien, un ourganismo que queda ancarregado d'eilaborar ua Custituiçon que garanta la fin de l Apartheid. An abril de 1994 son rializadas las [[Eileiçones persidenciales na África de l Sul an 1994|purmeiras eileiçones multirraciales de la stória sul-africana]]. L [[ANC]] ganha las eileiçones i [[Nelson Mandela]], formando un Gobierno d'ounidade nacional, torna-se l purmeiro persidente sul-africano negro. Ne l período pós-''apartheid'', l [[zamprego]] ten sido stremamente alto quanto l paíç ten lutado para lidar culas muitas mudanças. Anquanto muitos negros subiran pa las classes média i alta, la taxa global de zamprego de negros piorou antre 1994 i 2003.<ref name="sach3"/> La pobreza antre ls brancos, antes rala, oumentou.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/article/2008-04-18-zuma-surprised-at-leble-of-white-poberty |title=Zuma surprised at leble of white poberty&nbsp;— Carta eiletrónica & Guardian Online: The smart news source |publisher=Mg.co.za |date=18 d'abril de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> Para alhá desso, l'atual gobierno ten se sforçado para alcançar ua deciplina monetária i fiscal para garantir tanto la redistribuiçon de la riqueza quanto l [[crecimiento eiquenómico]]. Zde l gobierno liderado pul ANC tener assumido l poder, l [[Índice de Zambolbimiento Houmano]] (IDH) de l paíç diminuiu, anque tener oumentado progressibamente até meados de la década de 1990.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/countries/country_fat_shets/ty_fs_ZAF.html|title=South Africa|year=2006|publisher=United Nationes Debelopment Porgramme|work=Houman Debelopment Report|acessdate=28 de nobembre de 2007}}</ref> Alguns atribuen esto a la pandemia de [[HIV]]/[[SIDA]] i al fracasso de l gobierno an tomar medidas para anfrentar l porblema ne ls purmeiros anhos.<ref>{{cite web|url=http://www.salirr.org.za/wsc/pstory.htx?storyID=428|title=Ridicule suceds where leadership failed on SIDA|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=10 de nobembre de 2006}}{{dead link|date=Outubre de 2011}}</ref> An maio de 2008, motines deixórun mais de sessenta pessonas muortas.<ref name="Broke-on-Broke Biolence">{{cite web|url=http://www.slate .com/id/2193949/|title=Broke-on-Broke Biolence|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> L Centro pul Dreito a la Moradie contra Çpeijos stimou que mais de 100 mil pessonas fúrun spulsas de sues casas.<ref>{{cite web|url=http://www.abahlali.org/node/3612|title=COHRE statement on Xenophobic Attacks|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> Ls migrantes i refugiados que percuran asilo ne l paíç éran ls percipales albos, mas un terço de las bítimas era de cidadanos sul-africanos.<ref name="Broke-on-Broke Biolence"/> Nua pesquisa de 2006, l Porjeto de Migraçon Sul-Africao cuncluiu que ls sul-africanos son ls que mais se ouponen a l'eimigraçon an to l mundo.<ref>Jonathan Crush (ed), ''The Perfet Storn: Rialities of Xenophobia in Cuntemporary South Africa'', [http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305083736/http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf |date=2016-03-05 }}, Southern African Migration Porjet, Cape Town & Quen's University, Canada, 2006, p. 1</ref> An 2008, l [[Alto Comissariado de las Naciones Ounidas pa ls Refugiados]] stimou mais de 200 mil refugiados que recebírun asilo na África de l Sul, quaije quatro bezes mais de l que ne l'anho anterior. Essas pessonas benirun percipalmente de l [[Zimbabué|Zimbábue]], ambora muitos tamien béngan de l [[Burundi]], [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Ruanda]], [[Eritréia|Eiritreia]], [[Etiópia]] i [[Somália]]. La cuncorréncia an ampregos, ouportunidades de negócios, serbícios públicos i habitaçon lebou a ua tenson antre refugiados i las quemunidades que ls acuolhírun. Anque de la [[Xenofobie|xenofobia]] inda ye un porblema ne l paíç, la bioléncia recente nun ten sido tan generalizada cumo fui einicialmente temido.<ref name="unhcr.org">{{cite web|outhor=United Nationes High Commissioner fur Refuges |url=http://www.unhcr.org/4cd96a569.html |title=UNHCR Global Appeal 2011&nbsp;– South Africa |publisher=UNHCR |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> == Geografie == {{Artigo percipal|Geografie de la África de l Sul}} [[Fexeiro:South Africa sat.jpg|thumb|squierda|[[Fexeiro de satélite]] de la África de l Sul (''[[The Map Library]]'').]] La África de l Sul stá localizada ne l stremo sul de l [[África|cuntinente africano]], cun ua region costeira que se stende por mais de 2500&nbsp;Km, sendo tamien banhada por dous ouceanos ([[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]]). Cun ua stenson territorial de 1 219 912&nbsp;Km². L paíç ye l 25.º maior de l mundo an ária. La África de l Sul ten ua paisaige bariada. Na parte oucidental, stende-se un grande [[praino]] cumpuosto an parte por [[zerto]] i an parte por pastaiges i [[sabana]]s, cortado pul curso de l [[riu Ourange]] i de l sou percipal afluente, l [[riu Baal|Baal]]. La sul, arguen-se las cordilheiras de l [[Karo]] i, la leste, l [[Drakensberg]], la maior cadeia muntanhosa de la África meridional, adonde queda l punto mais eilebado de l paíç ne l [[Mafadi]] cun 3450 metros, na [[frunteira África de l Sul-Lesoto]]. La norte, l curso de l [[riu Limpopo]] sirbe de frunteira cul [[Botsuana]] i l [[Zimbabué]]. L [[clima]] barie antre ua pequeinha zona de clima mediterránico, ne l stremo sul, na region de l Cabo, la çértico la noroiste. Ne l [[Drakensberg]] hai árias cun clima de muntanha i niebe ne ls puntos mais eilebados, quemumente ne l'ambierno. La maior cidade ye [[Joanesburgo]]. [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Bloemfontein]] i [[Pretória]] son outras cidades amportantes. L'admenistraçon oufecial (gobierno, tribunales, persidéncia i parlamiento) ancontra-se çpersa por [[Pretória]] (sede de l Poder Eisecutibo), [[Cidade de l Cabo]] (sede de l Poder Legislatibo) i [[Bloemfontein]] (sede de l Poder Judiciário). An 1998, atrabeç de la Lei m.º 118, fui criado l [[Cunseilho Sul-africano de Nomes Geográficos]], cul oubjetibo de propor la mudança de ls nomes de cidades, porbíncias i acidentes geográficos, sustituindo nomes an [[Léngua anglesa|Anglés]] i an [[Léngua africáner|Africáner]] por nomes baseados an lénguas africanas. Muitas altaraçones yá fúrun aprobadas, outras stan an studo. An brebe, las grandes cidades de l paíç poderán ser coincidas cumo [[Tshwane]] ([[Pretória]]), Nelson Mandela Bay ([[Port Eilizabeth]])<ref>[http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810014501/http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 |date=2011-08-10 }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref><ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref>, KwaKhangela ([[Durban]])<ref>[http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525 http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525] - Notificaçon de la mudança de l nome de Durban</ref>, [[Mangaung]] ([[Bloemfontein]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Bloemfontein muda para Thabure</ref>, eMonti ([[East London]]), Mbombela ([[Nelspruit]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Anformaçon subre la mudança de nome de Nelspruit</ref> i [[Polokwane]] (Pietersburg), dentre outras. === Clima === La África de l Sul ten, an giral, un [[clima temperado]], an parte por star rodeada puls ouceanos [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]] an trés lados, pula sue localizaçon climaticamente mais lebe ne l [[heimisfério sul]] i debido a la [[altitude]] média, que sobe de forma custante an direçon al norte (an direçon al eiquador) i mais pa l'anterior. Debido l'esta [[topografie]] bariada i pula anfluéncia oceánica, l paíç ten ua grande bariadade de zonas climáticas. [[Fexeiro:Hlalanathi, Northern Drakensberg.jpg|thumb|dreita|La cordilheira [[Drakensberg]], la mais alta cadeia de muntanhas de la África de l Sul.]] Las zonas climáticas barian, zde l [[zerto de l Namibe]] ne l noroiste al [[clima subtropical]] ne l leste, al longo de la frunteira cun [[Moçambique]] i cul Ouceano Índico. De l leste, a tierra sobe debrebe subre ua [[scarpa]] de muntanha an direçon al praino anterior coincida cumo Highbeld. Ambora la África de l Sul seia classeficada cumo [[Clima semiárido|semiárida]], hai ua bariaçon cunsidrable ne l clima, bien cumo na topografie. L stremo sudoeste ténen un clima mui semelhante al de l [[Mediterráneo]], cun [[ambierno]]s chubiosos i beranos calientes i secos, qu'acuolhe l famoso [[bioma]] ''[[Fynbos]]'' de [[pastaige]] i [[mata]]. Essa ária tamien porduç la maior parte de l [[bino]] na África de l Sul. Esta region tamien ye particularmente coincida por sou bento, que sopra antermitente por quaije to l'anho. La fuorça deste bento torna l [[Cabo de la Buona Sperança]] specialmente traiçoeiro pa ls marinheiros, causando muitos [[afogamiento]]s. Mais la leste, na cuosta sul, la precipitaçon ye çtribuída mais uniformemente al longo de l'anho, porduzindo ua paisaige berde. Esta ária ye coincida popularmente cumo la ''Rota de ls Jardines''. La porbíncia de [[Stado Libre]] ye particularmente praina debido al fato de star centralizada ne l praino. Ne l norte de l [[riu Baal]], l Highbeld torna-se melhor regado i nun spurmenta stremos de calor subtropical. [[Joanesburgo]], ne l centro de l Highbeld, stá an 1.740 [[metro]]s i recibe ua precipitaçon anual de 760 [[milímetro]]s. Ls ambiernos nesta region son frius, ambora la [[niebe]] seia rala. Las altas muntanhas [[Drakensberg]], que forman la scarpa sudeste de l Highbeld, ouferecen ouportunidades lemitadas de [[squi]] ne l'ambierno. L lugar mais friu na África de l Sul ye [[Sutherland]], ne l'oeste de las muntanhas Roggebeld, adonde las temperaturas d'ambierno puoden alcançar -15 °C. L'anterior perfundo ten la temperaturas mais eilebadas: la temperatura de 51,7&nbsp;°C fui registrada an 1948 ne l Cabo de l Norte Kalahari acerca de [[Upington]].<ref>{{cite web|url=http://www.safrica.anfo/ess_anfo/sa_glance/geography/geography.htn|title=SouthAfrica.anfo: South Africa's geography}}</ref> [[Fexeiro:Table Mountain fron Table Bay.jpg|thumb|800px|centro|La [[Muntanha de la Mesa]], bista de la [[Baía de la Mesa]], ua amportante atraçon turística de la region de la [[Cidade de l Cabo]].]] === Biodibersidade === [[Fexeiro:Eilephant (Loxodonta Africana) 01.jpg|thumb|dreita|[[Alifante-africano]] ne l [[Parque Nacional Kruger]].]] La África de l Sul assinou la [[Cumbençon subre Dibersidade Biológica]] an 4 de júnio de 1994 i tornou-se ua parte de la cumbençon an 2 de nobembre de 1995.<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.ant/cumbention/parties/list/ |title=List of Parties |date=|acessdate=8 dezembre de 2012}}</ref> L paíç porduziu mais tarde ua Stratégia Nacional de Biodibersidade i un Praino de Açon, que fui recebido pula cumbençon an 7 de júnio 2006.<ref name="cbd.ant">{{cite web|url=http://www.cbd.ant/doc/world/cn/cn-nbsap-01-p1-en.pdf |title=South Africa's National Biodibersity Strategy and Ation Plan |date=|acessdate=10 de dezembre de 2012}}</ref> L paíç stá an sesto lugar antre ls dezessete [[países megadibersos]] de l mundo.<ref>{{cite web|url=http://wayback.archibe.org/web/20101101120514/http://anstitutoaqualung .com.br/anfo_biodibersidade23.html |title=Biodibersity of the world by countries |publisher=Anstitutoaqualung .com.br |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> Einúmaros [[mamífero]]s son ancontrados na region de las [[sabana]]s, cumo [[Lion|liones]], [[leopardos]], [[Rinoceronte-branco|rinocerontes-brancos]], [[Cunnochaetes taurinus|gnus-azules]], [[cudo]]s, [[ampala]]s, [[hiena]]s, [[heipopótamo]]s i [[girafa]]s. La maior parte de la ária de sabana queda ne l nordeste de l paíç, cumo ne l [[Parque Nacional Kruger]] i na Reserba Mala Mala, bien cumo ne l stremo norte de la Biosfera Waterberg. La África de l Sul abriga muitas [[speces andémicas]], cumo l criticamente amehaçado neste mundo lixo L [[Bunolagus monticularis| coneilho-bosquímano]] (''Bunolagus monticularis''), este pequeno animal debe ser respeitado de l [[Karo]]. [[Fexeiro:Weskus Nasionale Park.jpg|thumb|squierda|Campo de flores ne l Parque Nacional West Coast.]] Nun hai nanhue stimatiba recente subre l númaro de speces de [[fungo]]s registradas na África de l Sul. Até 1945, mais de 4.900 speces de fungos (ancluindo las speces formadoras de [[patrielha]]) tenien sido registradas<ref>{{cite doi|10.3114/si.55.1.1}}</ref> i, passado mais de 60 anhos de sploraçon adicional, esse númaro tende a ser mui mais eilebado. An 2006, l númaro total de tipos de fungos qu'eisisten na África de l Sul fui cunserbadoramente stimado an cerca de 200 mil especes, mas essa stimatiba nun lebou an cunta fungos associados a ansetos.<ref>{{cite pmid|18490969}}</ref> Se stubir correta, anton l númaro de fungos de la África de l Sul supera l de speces de plantas. Pul menos an alguns de ls percipales ecossistemas sul-africanos, un percentual stremamente eilebado de fungos son altamente specíficos de las plantas nas quales ocorren.<ref>Marincowitç, S.; Crous, P.W.; Groenewald J.Z. and Wingfield, M.J. (2008) [http://fabiserb.up.ac.za/webresources/pdf/02ccd42960c651fba2ee15dd3c180b.pdf ''Microfungi ocurring on Proteaceae in the fynbos.'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} CBS Biodibersity Series 7.</ref> L númaro de fungos sul-africanos que son andémicos i l númaro de ls que stan an peligro ne l mundo lixo dében, antoce, ser mui mais eilebado que l númaro de plantas amehaçadas. La stratégia de biodibersidade de l paíç i l praino d'açon nun mencionan ls fungos.<ref name="cbd.ant"/> Cun mais de 20 mil speces de plantas defrentes, ó cerca de 10% de todas las speces begetales coincidas na Tierra, la África de l Sul ye particularmente rica an dibersidade de plantas. L bioma predominante na África de l Sul ye la [[pradarie]], adonde la cobertura begetal ye dominada por defrentes [[gramínea]]s, arbustos baixos i arbles de [[acácia]]. La begetaçon torna-se inda mais scassa ne l noroiste, debido a la baixa [[plubiosidade]]. Eesisten bárias speces de suculentas qu'armazenan auga, cumo las [[aloe]]s i [[euphorbia]]s na ária seca de Namaqualand. Las pradaries lentamente se trasforman nun mato alto de [[cerrado]] ne l nordeste de l paíç, cun un crecimiento mais denso. Hai un númaro seneficatibo de [[baobá]]s nesta ária, acerca de la stremidade norte de l Parque Nacional Kruger.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica-trable.net/pages/i_plants.htn |title=Plants and Begetation in South Africa |publisher=Southafrica-trable.net |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> == Demografie == {{Artigo percipal|Demografie de la África de l Sul}} [[Fexeiro:South Africa population density map.sbg|thumb|Mapa de la [[densidade populacional]] na África de l Sul. {{debedir an colunas}} {{legenda|#ffffc|&lt;1 /Km<sup>2</sup>}} {{legenda|#ffeda0|1–3 /Km<sup>2</sup>}} {{legenda|#fed976|3–10 /Km<sup>2</sup>}} {{legenda|#feb24c|10–30 /Km<sup>2</sup>}} {{legenda|#fd8d3c|30–100 /Km<sup>2</sup>}} {{legenda|#fc4e2a|100–300 /Km<sup>2</sup>}} {{legenda|#e31a1c|300–1000 /Km<sup>2</sup>}} {{legenda|#bc0026|1000–3000 /Km<sup>2</sup>}} {{legenda|#800026|&gt;3000 /Km<sup>2</sup>}} {{debedir an colunas fin}} ]] África de l Sul ye ua nacion de cerca de 50 milhones de pessonas de dibersas ouriges, [[cultura]]s, [[léngua]]s i [[religiones]]. L radadeiro [[censo]] fui rializado an 2011 i l próssimo será an 2021. L ''Statistics South Africa'' classefica la populaçon an cinco catadories [[Raças houmanas|raciales]] pulas quales las pessonas puoden se classeficar.<ref name="Census2001">[http://www.statssa.gob.za/census01/html/default.asp Census 2001]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Statistics South Africa.</ref> Ne l meio de l'anho 2009 ls balores stimados para essas catadories fúrun [[negros]] cun 79,3%, [[brancos]] cun 9,1%, [[coloured]] (mestiços) cun 9,0% i andianos i asiáticos cun 2,6% de la populaçon.<ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022009.pdf|title=Midyear population stimates: 2009|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 February 2010}}</ref> La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]:<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. L paíç ten ua populaçon manjoritariamente [[Cristandade|crestiana]]. Mesmo cul crecimiento populacional de la África de l Sul na radadeira década<ref name="Census2001"/><ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/Publicationes/CS2007Basic/CS2007Basic.pdf|title=statssa.gob.za|format=PDF}}</ref> (percipalmente debido a la [[eimigraçon]]), l paíç tenie ua taxa de crecimiento populacional anual de -0,501% an 2008 (st. [[CIA]]), ancluindo l'eimigraçon.<ref>{{cite web|url=http://www.xist.org/earth/pop_growth.aspx|title=The demographic status of the world's population|work=Global Statistics|publisher=GeoHibe}}</ref> La CIA stima que la populaçon an 2009 na África de l Sul tenga ampeçado a crecer outra beç, a ua taxa de 0,281%.<ref>https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La África de l Sul ye l lar de cerca de 5 milhones de [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]], ancluindo cerca de 3 milhones de [[Zimbabué|zimbabuanos]].<ref>{{cite web|url=http://www.iht .com/articles/2008/05/23/africa/23saf.php|title=Anti-eimmigrant biolence spreads in South Africa, with attacks reported in Cape Town}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky .com/skynews/article/0,,30200-1277808,00.html|title=Scape Fron Mugabe: Zimbabwe's Sodus}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?ArticleId=1518-25_2035097|title=More eillegals set to flod SA}}</ref> Ua série de motines anti-eimigrantes acunteciu na África de l Sul an 11 de maio de 2008.<ref name="bbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7396868.stn|title=South African mob kills migrants|publisher=BBC|acessdate=2008-05-19 | date=2008-05-12}}</ref><ref>{{cite news|outhor=Barry Bearak|title=Eimmigrants Fleing Fury of South African Mobs|date=23 May 2008|work=New York Eiquipas|url=http://www.nytimes .com/2008/05/23/world/africa/23safrica.html?_r=1&ref=africa&oref=slogin|acessdate=2008-08-05}}</ref> África de l Sul abriga ua cunsidrable populaçon de [[refugiados]] i requerentes de [[Dreito d'asilo|asilo]]. Segundo la ''World Refuge Surbey 2008'', publicado pul Comité stadunidense para Refugiados i Eimigrantes, esta populaçon era d'aprossimadamente 144.700 pessonas an 2007.<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Grupos de refugiados i requerentes d'asilo que soman mais de 10.000 pessonas ancluídas de l Zimbábue (48.400), [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]] (24.800) i [[Somália]] (12.900).<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Estas populaçones bebian percipalmente an [[Joanesburgo]], [[Pretória]], [[Durban]], [[Cidade de l Cabo]] i [[Port Eilizabeth]].<ref name="World Refuge Surbey 2008">{{cite news|title=World Refuge Surbey 2008|publisher=U.S. Committe fur Refuges and Eimmigrants|date=2008-06-19|url=http://www.refuges.org/surbey}}</ref> Assi cumo an muitos países africanos, la África de l Sul ben spurmentando ua "[[fuga de cérebros]]" ne ls radadeiros 20 anhos. Esso acraditado cumo potencialmente prejudicial pa l'eiquenomie regional,<ref>{{cite web|url=http://jae.oxfordjournals.org/cgi/cuntent/abstrat/13/suppl_2/ii15 |title=World Bank, IMF study 2004 |doi=10.1093/jae/ejh042 |publisher=Jae.oxfordjournals.org |date=2004-12-03 |acessdate=2010-05-30}}</ref> i ye quaije cierta mente prejudicial pa l bien-star de la maiorie de las pessonas que dependen de l'anfra-strutura de salude, tenendo an cunta l'eipidemia de [[HIB]]/[[SIDA]].<ref>{{cite web|url=http://www.eiquinetafrica.org/bibl/docs/heialthpersonnel.pdf |title=Heialth Personnel in Southern Africa: Cunfronting maldistribution and brain drain |format=PDF |date= |acessdate=2010-05-30}}</ref> La fuga de cérebros na África de l Sul tende a demunstrar cuntornos raciales (naturalmente, dado l legado de çtribuiçon de cumpeténcias de la África de l Sul) i ten, antoce, resultado an grandes quemunidades de brancos sul-africanos ne l sterior.<ref>''[http://www.eilo.org/public/anglish/protetion/migrant/download/amp/amp52e.pdf Skilled Labour Migration fron Debeloping Countries: Study on South and Southern Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', Haron Bhorat eit al. 2002. Anternational Migration Porgramme, Anternational Labour Ouffice, Geneba.</ref> {{Cidades mais populosas de la África de l Sul}} === Religion === [[Fexeiro:Graaff-Reinet GR3.jpg|thumb|upright|squierda|Eigreija an [[Graaff-Reinet]].]] D'acuordo cul censo nacional de 2001, ls [[Cristandade|crestianos]] repersentában 79,7% de la populaçon de l paíç. Esso anclui crestianos zion (11,1%), [[Pentecostalismo|pentecostales]] ([[Mobimiento Carismático|carismáticos]]) (8,2%), [[Catolicismo|católicos romanos]] (7,1%), [[Metodismo|metodistas]] (6,8%), [[Eigreija Reformada Nerlandesa|houlandeses reformados]] (6,7%), [[Anglicanismo|anglicanos]] (3,8%); nembros d'outras eigreijas crestianas repersentában outros 36% de la populaçon. Ls [[Eislana|muçulmanos]] repersentan 1,5% de la populaçon, [[Hinduísmo|hindus]] cerca de 1,3%, i [[Judaísmo|judius]] 0,2%. 15,1% nun tenie qualquiera feliaçon relegiosa, 2,3% tenie outra religion i 1,4% nun stában specificados.<ref name=fatbook/><ref name="state.gob">{{cite web|url=http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2005/51496.htn|title=South Africa - Setion I. Religious Demography|publisher=U.S. Department of State|acessdate=2006-07-15}}</ref><ref>Fur la çcussion of Church membership statistics in South Africa please refer to Forster, D. "God's mission in our cuntext, heialing and trasforming respunses" in Forster, D and Bentley, W. ''Methodisn in Southern Africa: La celebration of Wesleyan Mission''. Kemton Park. AcadSA publishers (2008:97-98)</ref> Eigreijas Andígenas Africanas éran ls maiores antre ls grupos crestianos. Acradita-se que muitas de las pessonas qu'alegórun tener nanhue afeliaçon cun qualquiera religion ourganizada, respeitan las [[Religiones tradecionales africanas|religiones tradecionales andígenas]]. Muitos pobos ténen práticas relegiosas [[Sincretismo|sincréticas]], cumbinando anfluéncias crestianas i andígenas.<ref name="DoS">[http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2006/71325.htn Department of State]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, USA.</ref> Nun hai nanhue eibidéncia de que l [[Eislan|eislana]] tenga tenido cuntato culs pobos [[zulu]], [[swazi]] ó [[xhosa]] de la cuosta leste, antes de l'era colonial. Muitos sul-africanos muçulmanos son çcritos cumo mestiços, nomeadamente na porbíncia de [[Cabo Oucidental]], specialmente aqueilhes cujos ancestrales benirun cumo scrabos de l [[arquipélago andonésio]] (ls [[Malaio de l Cabo|malaios de l Cabo]]). Outros son çcritos cumo andianos, nomeadamente an [[KwaZulu-Natal]], ancluindo aqueilhes cujos antepassados benirun cumo comerciantes de l [[sul de la Ásia]]; eilhes ténen sido acumpanhados por outros pobos d'outras partes de la [[África]], assi cumo [[brancos]] ó [[negros]] naturalizados sul-africanos. Sul-africanos muçulmanos afirman que sue [[fé]] ye la [[religion]] que mais crece an cumberson ne l paíç.<ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor .com/2002/0110/p13s1-woaf.html|title=In South Africa, many blacks cumbert to Eislan}}</ref> La populaçon [[Hinduísmo|hindu]] fui purmeiramente stablecida durante l período colonial británico, mas depuis las óndias d'eimigraçon de la [[Índia]], tamien ténen cuntribuíran pa l'oumiento dessa populaçon. La maiorie de ls Hindus son etnicamente de l Sul de la Ásia. Outras religiones minoritárias na África de l Sul son [[sikhismo]], l [[jaenismo]] i la [[Fé Bahá'í]].<ref name="state.gob"/> === Lénguas === {{Artigo percipal|Lénguas de la África de l Sul}} [[Fexeiro:South Africa dominant language map.sbg|thumb|dreita|Mapa mostrando las percipales [[lénguas de la África de l Sul]]. {| width=100% |- | valign=top | {{legenda|#8dd3c7|[[Léngua africáner|Africáner]]}} {{legenda|#ffffb3|[[Léngua anglesa|Anglés]]}} {{legenda|#bebada|[[Léngua ndeble|Ndeble]]}} {{legenda|#fb8072|[[Léngua xhosa|Xhosa]]}} {{legenda|#80b1d3|[[Léngua zulu|Zulu]]}} {{legenda|#fdb462|[[SeSotho de l norte]]}} | valign=top | {{legenda|#b3de69|[[SeSotho de l sul]]}} {{legenda|#fcde5|[[Léngua tswana|Tswana]]}} {{legenda|#bc80bd|[[Léngua swazi|Swazi]]}} {{legenda|#cebc5|[[Léngua benda|Benda]]}} {{legenda|#ffed6f|[[Léngua tsonga|Tsonga]]}} {{legenda|#d0d0d0|Nanhue dominante}} |}]] La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]: [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. An númaro de lénguas ouficias, l paíç ye l terceiro, solo atrás de la [[Bolíbia]] i de la [[Índia]]. Anque todas las lénguas séren formalmente eiguales, alguas lénguas son faladas mais de l qu'outras. D'acuordo cul Censo Nacional de 2001, las trés lénguas mais faladas an casa son l zulu (23,8%), l xhosa (17,6%) i l'africáner (13,3%). Nun oustante l fato de que l'anglés ye reconhecida cumo la léngua de l comércio i de la ciéncia, sendo falada an casa por solo 8,2% de ls sul-africanos an 2001, ua percentaige inda menor de l qu'an 1996 (8,6%).<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref><ref name="Census2001"/> L paíç tamien reconhece uito outros lénguas nó-oufeciales: [[Léngua fanagalo|fanagalo]], [[khwe]], [[Léngua lobedu|lobedu]], [[Léngua nama|nama]], [[Léngua ndeble de l norte|ndeble de l norte]], [[Léngua phuti|phuthi]], [[Lénguas khoisan|san]] i la [[léngua gestual sul-africana]]. Estas lénguas nó-oufeciales puoden ser outelizadas an detreminadas outelizaçones oufeciales an árias lemitadas, adonde fui detreminado qu'essas lénguas son predominantes. Inda assi, sues populaçones nun son seneficadamente grandes para eisigir l reconhecimiento nacional. Muitas de las lénguas "nun oufeciales" de ls pobos [[san]] i [[khoikhoi]] possuen [[dialeto]]s regionales que se stenden an direçon al norte de la [[Namíbia]] i de [[Botsuana|Botswana]], para alhá d'outros lugares. Esses pobos, que son ua populaçon fesicamente çtinta d'outros africanos, ten sue própia eidantidade cultural cun base an sues sociadades de [[caçadores-coletores]]. Eilhes ténen sido marginalizados, an grande medida, i muitas de las sues lénguas. Muitos sul-africanos brancos tamien falan outras lénguas ouropeias, tales cumo [[Léngua pertuesa|pertués]] (falado tamien por [[angola]]ne ls i [[Moçambique|moçambicanos]] negros), [[Léngua almana|alman]] i [[Lhéngua griega|griego]], ambora alguns asiáticos i andianos na África de l Sul falan lénguas asiáticas, cumo l [[Léngua tamil|tamil]], [[Léngua hindi|hindi]], [[léngua guzerate|guzerate]], [[Léngua urdu|urdu]] i [[Léngua telugu|telugu]]. L [[Lhéngua francesa|francés]] ye inda falada puls franceses sul-africanos, specialmente an lugares cumo la ''[[Franschhoek]]'', adonde eisisten muitos sul-africanos d'ourige francesa. === Cumposiçon étnica === L ''Statistics South Africa'' define cinco catadories raciales pulas quales las pessonas puoden se classeficar ne l censo. Las stimatibas de l censo de 2011 para estas catadories fui [[negros]] africanos cun 79,2%, [[brancos]] cun 8,9%, ''[[coloured]]'' (mestiço) cun 8,9%, andiano ó asiático cun 2,5% i outros/nun specificado cun 0,5%. L purmeiro censo na África de l Sul, feito an 1911, mostrou que ls brancos repersentában 22% de la populaçon; esse númaro caiu para 16% de la populaçon an 1980.<ref>{{Cite book | outhor = Study Commission on U.S. Policy toward Southern Africa (U.S.) | title = South Africa: eiquipa running out: the report of the Study Commission on U.S. Policy Toward Southern Africa | url = http://books.gogle .com/books?id=sq43lnbklEUC&pg=PA42 | publisher = University of California Press | year = 1981 | page = 42 | isbn = 0-520-04547-5 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Fexeiro:South Africa dominant population group map.sbg|thumb|dreita|Grupos populacionales dominantes na África de l Sul. {{debedir an colunas}} {{legenda|#fb8072|Africanos negros}} {{legenda|#8dd3c7|''Coloured'' (multirraciales)}} {{legenda|#80b1d3|Andianos ó asiáticos}} {{legenda|#ffffb3|Brancos}} {{legenda|#bebada|Nanhun dominante}} {{debedir an colunas fin}}]] De loinge, la maior parte de la própia populaçon ye classeficada cumo "africana" ó "negra", mas esse grupo populacional nun ye culturalmente i/ó lenguisticamente homogéneo. Ls percipales grupos étnicos negros ancluen ls [[zulus]], [[xhosas]], [[basothos]] (basotho de l sul), [[SeSotho de l norte|bapedi]] (basotho de l norte), [[Benda (África de l Sul)|bendas]], [[tswanas]], [[tsongas]], [[suázis]] i [[ndeble]]s, ls quales falan las [[lénguas bantu]]. La populaçon ''[[coloured]]'' (multirraciales) stá cuncentrada percipalmente na region de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i ben dua cumbinaçon d'ouriges étnicas, cumo ls [[brancos]], [[khoi]]s, [[san]]s, [[griqua]]s, [[chineses]] i [[malaios]].<ref name="khenr">{{cite book|outhor=Kristin Heinrard|title=Minority Protetion in Post-Apartheid South Africa: Houman Rights, Minority Rights, and Self-Detremination|url=http://books.gogle .com/books?id=HOA6qPDtjOAC&pg=PA43|year=2002|publisher=Grenwod Publishing Group|isbn=978-0-275-97353-7|page=43}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls sul-africanos brancos son percipalmente çcendentes de [[houlandeses]], [[almanes]], [[franceses]] [[huguenote]]s, [[británicos]] i outros quelonos [[ouropeus]] i [[judius]].<ref name="khenr"/><ref name="lbr">{{cite book|outhor1=James L. Gibson|outhor2=Amanda Gouws|title=Obercoming Antolerance in South Africa: Spurments in Democratic Persuasion|url=http://books.gogle .com/books?id=zJZ3_bD_EIQC&pg=PA36|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-67515-4|page=36}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cultural i lenguisticamente, eilhes son debedidos an [[africánder]]s, que falan [[africáner]], i ls grupos de brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. La populaçon branca ten diminuído, debido a la baixa [[taxa de natalidade]] i a la [[eimigraçon]]; antre ls fatores qu'anfluen na decison dessa populaçon d'eimigrar, muitos citan l'eilebada taxa de [[criminalidade]] i las políticas de [[açon afirmatiba]] de l gobierno.<ref name="Unisa">{{cite web|url=http://www.unisa.ac.za/default.asp?Cmd=BiewContent&CuntentID=13537 |title=the new great trek- the story of south africa's white sodus |publisher=Unisa.ac.za |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref><ref name="Quen's U">{{cite web|outhor=User2 |url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy23.htn |title=Policy Series |publisher=Quensu.ca |date=7 d'outubre de 1997 |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Zde 1994, aprossimadamente 440 mil sul-africanos brancos eimigrórun permanentemente de l paíç.<ref name=StatsSAPopulation2010>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022010.pdf|title=Midyear population stimates: 2010|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 de júlio de 2010}}</ref> Anque de ls eilebados nibles d'eimigraçon, alguns eimigrantes ouropeus se anstalórun ne l paíç nesse período. Até 2005, stima-se que 212 mil cidadanos británicos stában residindo na África de l Sul. Até 2011, esse númaro puode tener crecido para 500 mil.<ref>{{cite web|title=Britones lebing in SA to enjoy royal wedding|url=http://wayback.archibe.org/web/20120121075711/http://www.eyewitnessnews.co.za/articleprog.aspx?id=64734 | publisher=Eyewitness News|date =28 d'abril de 2011}}</ref> Alguns [[Zimbábue|zimbabuanos]] brancos eimigrórun pa la África de l Sul. Alguns de ls nembros mais nostálgicos de la quemunidade son coincidos na cultura popular cumo "''Whenwes''", por causa de la frase ''when we were in Rhodesie''... ({{lang-t|''quando stábamos na Rodésia''...}}), qu'eilhes questuman dezir al relembrar sues bidas na antiga [[Rodésia]].<ref name="New Anternationalist">{{cite web|url=http://www.newint.org/issue155/briefly.htn|title=Rhodie oldies|year=1985|acessdate=29 d'outubre de 2007|work=[[New Anternationalist]]}}</ref> La populaçon [[Andianos|andiana]] chegou a la África de l Sul cumo trabalhadores cuntratados para trabalhar nas plantaçones d'açúcar an [[KwaZulu-Natal|Natal]] ne l final de l seclo XIX i ampeço de l seclo XX.<ref name="khenr"/> Eilhes benirun de defrentes partes de l [[subcontinente andiano]], seguian religiones defrentes i falában lénguas çtintas.<ref name="khenr"/> Un grabe çtúrbio antre andianos i zulus eclodiu an 1949 na cidade de [[Durban]].<ref>{{cite web|url=http://www .ptheindianstar .com/andex.php?uan=5786 |title=Current Africa race riots like 1949 anti-Andian riots: menister |publisher=Theindianstar .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Eesiste tamien un grupo seneficatibo de sul-africanos [[chineses]] (cerca de 100 mil pessonas) i [[bietnamitas]] (cerca de 50 mil pessonas). An 2008, l Superior Tribunal de Pretória determinou que ls sul-africanos chineses que chegórun al paíç antes de 1994 debian ser reclassificados cumo ''mestiços''. Cumo resultado desta decison, cerca de 12 a 15 mil<ref>{{cite web|last=Conason |first=Joe |url=http://www.salon .com/tech/htww/2008/06/19/chinese_declared_black/ |title=Chinese declared black |publisher=Salon .com |date=19 de júnio de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> de ls cidadanos etnicamente chineses que chegórun antes de 1994 (l que repersenta de 3% a 5% de l total de la populaçon chinesa ne l paíç), será capaç de se beneficiar de políticas d'eigualdade racial de l gobierno.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article4168245.ece We agre that you are black, South African court tells Chinese], The Eiquipas</ref> === Porblemas sócio-eiquenómicos === {{Artigo percipal|Criminalidade na África de l Sul|Cunflitos xenófobos na África de l Sul an 2008}} [[Fexeiro:Soweto township.jpg|thumb|squierda|[[Vairro de lata]] an [[Soweto]], [[Joanesburgo]].]] Segundo ua pesquisa pa l período 1998-2000 eilaborada pula [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]]s i an purmeiro para [[assalto]]s i [[stupro]]s ''[[per capita]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1|title=NationMaster: South African Crime Statistics}}</ref> Las statísticas oufeciales mostran que 52 pessonas son assassinadas todos ls dies na África de l Sul.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article6818096.ece Persecuted white South African Brandon Huntley made anternational race refuge]. Eiquipas Online. Setember 3, 2009.</ref> L númaro relatado de stupros por anho ye de 55.000<ref>[http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1674391,00.html?xid=fed-cnn-topics Behind South Africa's Reggae Murder]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Eiquipa. Otober 22, 2007.</ref> i stima-se que 500 mil stupros son cometidos anualmente ne l paíç.<ref>"[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=84909 SOUTH AFRICA: One in four men rape]". [[IRIN]] Africa. June 18, 2009.</ref> L total de crimes ''per capita'' ye l 10º antre ls 60 países ne l cunjunto de dados. L stupro ye un porblema quemun na África de l Sul, nua pesquisa de 2009 un an cada quatro homes sul-africanos admitiran tener stuprado alguien.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8107039.stn | work=BBC News | title=South African rape surbey shock | date=2009-06-18 | acessdate=2010-05-23}}</ref> Un an cada trés de las 4.000 mulhieres anquiridas pula Quemunidade de la Anformaçon, Capacitaçon i Trasparéncia dixe que tenie sido biolada ne l'anho passado.<ref name=bbc1>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/258446.stn |title=South Africa’s rape shock |publisher=BBC News |date=1999-01-19 |acessdate=2010-05-30}}</ref> La África de l Sul ten ua de las maiores ancidéncias de stupros de ninos i bebés ne l mundo.<ref name=eiquipa>{{cite web|last=Perry |first=Alex |url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1680715,00.html?xid=fed-yaho-full-world |title=Ouprah scandal rocks South Africa |publisher=Eiquipa .com |date=2007-11-05 |acessdate=2010-05-30}}</ref> Nun liebantamiento rializado antre 1.500 ninos scolares ne l ''[[township]]'' de [[Soweto]], un quarto de todos ls ninos antrebistados dezírun que "''jackrolling''", un termo para stupro an grupo, era algo dibertido.<ref name=bbc1/> La classe média de l paíç busca sigurança an [[Cundomínio cerrado|cundomínios cerrados]]. Muitos [[eimigrante]]s de la África de l Sul tamien afirman que l crime fui un grande motibador para eilhes saíren de l paíç. L crime contra la quemunidade agrícola cuntina a ser un grande porblema.<ref>{{cite news|url=http://www .ptimesonline.co.uk/tol/life_and_style/article694534.ece|title=Farms of fear|publisher=The Eiquipas Online|date=2 April 2006 | location=London | acessdate=2010-05-23}}</ref> Outro porblema anfrentado pul paíç ye la fuorte [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade social i eiquenómica]]; las cidades sul-africanas [[Buffalo City]], [[Johannesburgo]] i [[Ekurhuleni Municipalidade Metropolitana|Ekurhuleni]] fúrun apuntadas cumo las mais zeiguales de l mundo, segundo relatório de la [[ONU]] dibulgado an 2010.<ref name="onu">[http://g1.globo .com/Noticias/Riu/0,,MUL1536525-5606,00-QUATRO+CAPITAIS+BRASILEIRAS+ESTAO+ENTRE+AS+MAIS+DESIGUAIS+DO+MUNDO+DIZ+ONU.html Quatro capitales brasileiras stan antre las mais zeiguales de l mundo, diç ONU] - ''[[G1]]'', 19 de márcio de 2010 (bejitado an 19-3-2010)</ref> == Política == {{Artigo percipal|Política de la África de l Sul}} [[Fexeiro:Uniegebou.jpg|thumb|''[[Union Buildings]]'' ye la residéncia oufecial i l gabinete de l [[persidente de la república]] de la África de l Sul, localizado na capital admenistratiba de l paíç, [[Pretória]].]] La África de l Sul ten trés [[Capital|capitales]]: [[Cidade de l Cabo]], la maior de las trés, ye la capital legislatiba; [[Pretória]] ye la capital admenistratiba i [[Bloemfontein]] ye la capital judiciária. África de l Sul ten un [[parlamiento]] [[bicameral]]: l Cunseilho Nacional de Porbíncias ([[cámara alta]]), ten 90 nembros, anquanto la Assemblé Nacional ([[cámara baixa]]) ten 400 nembros. Ls nembros de la Cámara de ls Deputados son eileitos nua base populacional por [[repersentaçon proporcional]]: metade de ls nembros son eileitos por listas nacionales i l'outra metade son eileitos an listas probinciales. dieç nembros son eileitos para repersentar cada porbíncia ne l Cunseilho Nacional de las Porbíncias, andependientemente de la populaçon de la porbíncia. Eileiçones para ambas las cámaras son rializadas la cada cinco anhos. L gobierno ye formado na casa mais baixa, i l líder de l partido maioritairo na Assemblé Nacional ye l [[Persidente de la África de l Sul|persidente]]. Zde la fin de l ''apartheid'' an 1994, la política sul-africana ten sido dominado pul [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que fui l partido dominante, cun 60-70% de ls botos. L percipal adbersairo de l gobierno de l ANC ye l partido de la [[Aliança Democrática (África de l Sul)|Aliança Democrática]], que recebiu 16,7% de ls botos na eileiçon de 2009 i 14,8% nas eileiçones de 2006. [[Fexeiro:Houses of Parliament Entrance.jpg|thumb|squierda|[[Parlamiento de la África de l Sul]] na [[Cidade de l Cabo]], la capital legislatiba.]] L partido antes dominante, l Nuobo Partido Nacional, qu'antroduziu l ''apartheid'' atrabeç de l sou predecessor, l Partido Nacional, outou por se fundir cul ANC, an 9 d'abril de 2005. Outros grandes partidos políticos repersentados ne l Parlamiento son l [[Cungresso de l Pobo]], que se separou de l ANC i ganhou 7,4% de ls botos an 2009 i l [[Partido de la Libardade Ankatha]], que repersenta percipalmente ls eileitores [[zulu]]s i que tubo 4,6% de ls botos nas eileiçones de 2009. Zde 2004, l paíç tubo muitos miles de protestos populares, alguns biolentos, tornando-se, d'acuordo cun un académico, l ''"paíç mais rico an protesto ne l mundo"''.<ref>{{cite web|url=http://abahlali.org/node/1898|title=Article by Eimran Bucus in the Mercury newspaper}}</ref> Muitos destes protestos ténen sido ourganizados a partir de las crecentes [[bairro de lata]]s que circundan las cidades sul-africanas. An 2008, la África de l Sul fui classeficada na 5ª antre 48 países de la África [[susaariana]] pul Índice Ibrahin de Gobernança Africana. La África de l Sul tubo buns resultados nas catadories de Stado de Dreito, Trasparéncia i Corrupçon i Participaçon i Dreitos Houmanos, mas fui perdiu puntos pul sou zampenho relatibamente pobre an Salude i Sigurança. L Índice Ibrahin ye ua medida global de gobernança africana, cun base nua série de bariables que refleten l sucesso cun que ls gobiernos antregan benes políticos eissenciales als sous cidadanos.<ref>[http://www.moibrahimfoundation.org Mo Ibrahin Foundation]. Retriebed 2010-01-11.</ref> {{limpar}} === Lei === {{Mais anformaçones|Criminalidade na África de l Sul}} [[Fexeiro:Jozi 2012 05 22 1504 (7411284758).jpg|thumb|Anterior de la Corte Custitucional de la África de l Sul, an Joanesburgo.]] Las percipales fuontes de las leis sul-africanas son l dreito mercantil romano-houlandés i l dreito pessonal baseado ne l [[Common law|dreito quemun anglés]], cumo las amportaçones d'assentamientos houlandes i de l [[colonialismo británico]].<ref>{{cite web|url=http://0-www.llrx .com.annopac.up.ac.za:80/features/southafrica.htn|title=Researching South African Law|acessdate=2008-06-23|outhor=Pamela Snyman and Amanda Barratt|date=2002-10-02|publisher=[http://www.llrx.comLaw Library Resource Xchange]}}</ref> La purmeira lei ouropeia na África de l Sul fui trazida pula [[Cumpanha de las Índias Ourientales Houlandesas]] i ye chamada de dreito romano-nerlandés. Fui amportado antes de la [[Codificaçon jurídica|codificaçon de l dreito]] ouropeu ne l Código Napoleónico i ye cumparable an muitos aspetos, la lei scocesa. Este fui seguido, ne l seclo XIX pul dreito anglés, tanto quemun quanto legal. A partir de 1910 cula unificaçon, la África de l Sul tenie sou própio parlamiento, qu'aprobórun leis specíficas pa la África de l Sul. Durante ls anhos de l ''[[apartheid]]'', la cena política de l paíç fui dominado por figuras cumo [[Valthazar Johannes Borster|B. J. Borster]] i [[Pieter Willen Botha|P. W. Botha]], bien cumo nembros de l'ouposiçon, cumo Harry Schwarç, Joe Slobo i [[Heilen Suzman]]. L sistema judicial ye cumpuosto por tribunales de magistrados, que tratan de causos criminales i cibles menores menores, ls Tribunales Superiores, que son tribunales de cumpeténcia genérica para árias specíficas, l Supremo Tribunal de Recurso, que ye la mais alta corte custitucional an todas ls temas; i l Tribunal Custitucional, que cuida solo de las questones custitucionales. D'acuordo cun ua pesquisa rializada pa l período de 1998-2000 i cumpilada pulas [[Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]] i an purmeiro an [[assalto]]s i [[stupro]]s ''per capita'' antre todos ls países pesquisados.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1 |title=South African Crime statistics |publisher=NationMaster |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Cerca de 50 assassinatos son cometidos todos ls dies ne l paíç.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/8668615.stn |title=How dangerous is South Africa? |publisher=BBC News |date=17 de maio de 2010}}</ref> Até márcio de 2009, houbo {{formatnun:18148}} assassinatos ne l paíç, anquanto l [[Reino Ounido]] registrou 662 ne l mesmo período.<ref>{{cite news|url=http://www .ptelegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/southafrica/8222469/South-African-serial-killer-cumbited-of-13-murders.html |title=South African serial killer cumbited of 13 murders |publisher= ''The Daily Telegraph'' |date=23 de dezembre de 2010}}</ref> L'andústria de la sigurança pribada na África de l Sul ye la maior de l mundo,<ref>{{cite web|title=South Africa has world’s largest pribate security andustry; neds regulation - Mthethwa|url=http://www.defenceweb.co.za/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=28306&Itemid=116|publisher=DefenceWeb|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref> cun cerca de nuobe mil ampresas cadastradas i 400 mil siguranças particulares atibos registrados, mais de l que la polícia i l'eisército sul-africanos juntos.<ref>{{cite web|title=Bigger than the army: South Africa's pribate security forces|url=http://eidition.cnn .com/2013/02/08/business/south-africa-pribate-security|publisher=CNN .com|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref> === Fuorças armadas === {{Artigo percipal|Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul}} [[Fexeiro:USS Forrest Sherman (DDG-98) Chetah.jpg|thumb|squierda|Caça sul-africano [[Atlas Chetah]] rializa un treinamiento cul [[Cuntratorpedeiro|çtróier]] norte-amaricano [[USS Forrest Sherman]] na [[Cidade de l Cabo]], an 2007.]] La [[Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul]] (SANDF) fui criada an 1994,<ref name="custitution-1993-224">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/documents/custitution/93cones.htn#SECTION224|title=Custitution of the Republic of South Africa At 200 of 1993 (Setion 224)|acessdate=2008-06-23|year=1993|publisher=South African Gobernment}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.issafrica.org/Pus/ASR/6No2/BanStade.html|title=Rationalisation in the SANDF: The Next Challenge|acessdate=2008-06-23|year=1997|outhor=Col L B ban Stade, Senior Staff Oufficer Rationalisation, SANDF|publisher=Anstitute fur Security Studies }}</ref> cumo ua fuorça boluntária cumpuosta pula antiga ''[[South African Defence Force]]'', las fuorças de ls grupos nacionalistas africanos (''[[Umkhonto we Sizwe]]'' i Eisército de Libertaçon de l Pobo Azanian), i las fuorças de defesa antigo [[Bantuston]].<ref name="custitution-1993-224"/> L SANDF ye subdebidido an quatro galhos, l [[Eisército de la África de l Sul|eisército]], la [[Fuorça Aérea de la África de l Sul|fuorça aérea]], la [[Marina de la África de l Sul|marina]] i l Serbício Médico Sul-Africano.<ref name="at-42-2002">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/gazette/ats/2002/a42-02.pdf|title=Defence At 42 of 2002|acessdate=2008-06-23|outhor=|date=2003-02-12|publisher=South African Gobernment|page=18}}</ref> Ne ls radadeiros anhos, la SANDF se tornou ua grande fuorça de paç ne l [[África|cuntinente africano]],<ref name="dod-sep2005">{{cite web|url=http://www.dod.mil.za/media/media2005/sep/medie_statements5sep2005.htn|title=Address by the Menister of Defence at la medie breakfast at Defence Heiadquarters, Negroria|acessdate=2008-06-23|outhor=Mosiuoa Lekota|date=2005-09-05|publisher=Department of Defence}}</ref> i stubo ambolbido an ouparaçones ne l [[Lesoto]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]],<ref name="dod-sep2005"/> ne l [[Burundi]],<ref name="dod-sep2005"/> antre outros. Ten tamien participado cumo parte de las fuorças de paç multinacional de la ONU. La África de l Sul ye l único paíç africano que cunseguiu zambolber cun sucesso [[armas nucleares]]. I tornou-se l purmeiro paíç cun poder nuclear (seguido pula [[Ucránia]]), la çmontar i renunciar boluntariamente al sou porgrama ne l porcesso d'assinatura de l [[Tratado de Nun Proliferaçon de Armas Nucleares]] (TNP), an 1991.<ref name="fas-ocp27"/> L paíç zambolbiu un porgrama d'armas nucleares na década de 1970.<ref name="fas-ocp27">{{cite web|url=http://www.fas.org/nuke/guide/rsa/nuke/ocp27.htn|title=Out of (South) Africa: Negroria's Nuclear Weapones Sperience|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Lieutenant Colonel Roy I. Horton III (BS, Eiletrical Anginering; MS, Strategic Antelligence)|year=1999|month=Otober|publisher=USAF Anstitute fur National Security Studies}}</ref> D'acuordo cul ex-persidente sul-africano [[F. W. de Klerk]], la decison de custruir ua "dissuason nuclear" fui tomada "yá an 1974 nun cuntesto dua amenaça spansionista sobiética".<ref name="South Africa comes clean">[http://books.gogle .com/books?id=qQwAAAAAMBAJ&printsec=fruntcober "South Africa comes clean"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Maio de 1993, pp. 3,4</ref> La África de l Sul puode tener rializado un teste nuclear subre l [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] an 1979,<ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchib/NSAEBB/NSAEBB190/01.pdf|format=PDF|title=South Atlantic Nuclear Eibent (National Security Council, Memorandun)|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Christine Dodson|date=22 d'outubre de 1979|publisher=George Washington University under Fredon of Anformation At Request}}</ref> anque Klerk afirmar que l paíç "nunca habie rializado un teste nuclear clandestino".<ref name="South Africa comes clean"/> Seis çpositibos nucleares fúrun cuncluídos antre 1980 i 1990, mas todos fúrun çtruídos antes de la África de l Sul assinar l TNP an 1991.<ref name="South Africa comes clean"/> === Relaçones anternacionales === {{aneixo|Missones diplomáticas de la África de l Sul}} [[Fexeiro:BRICS leaders 2012.jpg|thumb|dreita|[[Dilma Rousseff]] ([[Brasil]]), [[Vladimir Putin]] ([[Rússia]]), [[Manmohan Singh]] ([[Índia]]), [[Hu Jintao]] ([[República Popular de la China|China]]) i [[Jacob Zuma]] (África de l Sul) durante ancuontro de ls líderes de l [[BRICS]] an 2012.]] Anquanto era la [[Ounion Sul-Africana]], l paíç fui l nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU). L'anton purmeiro-menistro sul-africano, [[Jan Smuts]], screbiu l preámbulo de la [[Carta de las Naciones Ounidas]].<ref name = "gilderslebe">{{cite journal |url=http://www.columbia.edu/cu/alumni/Magazine/Summer2001/Gilderslebe.html |title=Birgenia Gilderslebe: Oupening the Gates (Libing Legacies) |outhor=Rosalind Rosenberg |month = Summer | year =2001 |work=Columbia Magazine }}</ref><ref name="Schlesinger">{{cite book |outhor=Schlesinger, Stephen I. |title=At of Creation: The Founding of the United Nationes: La Story of Superpowers, Secret Agents, Wartime Allies and Enemies, and Their Quest fur la Peaceful World |publisher=Westbiew, Perseus Books Group |location=Cambridge, Massachusetts |year=2004 |pages=236–7 |isbn=0-8133-3275-3 |oclc= }}</ref> L paíç ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] (UA), i ten la maior eiquenomie de todos ls nembros dessa ourganizaçon. La África de l Sul tamien ye un nembro fundador de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), de la UA. L paíç ten zampenhado un papel fundamental cumo mediador de cunflitos antre naciones africanas na radadeira década, cumo ne l [[Burundi]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], nas [[Quemores]] i ne l [[Zimbabué|Zimbabwe]]. Passado la fin de l regime de l ''[[apartheid]]'', la África de l Sul fui readmitida na [[Commonwealth|''Commonwealth'' británica]]. L paíç ye un nembro de l [[Grupo de ls 77]] i presidiu l'ourganizaçon an 2006. La África de l Sul tamien ye nembro de la [[Quemunidade pa l Zambolbimiento de la África Austral]] (SADC), de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de l [[Tratado de la Antártida]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]] i de l [[G8+5]]. L persidente sul-africano [[Jacob Zuma]] i l'ex-persidente chinés, [[Hu Jintao]], atualizórun ls laços bilaterales antre ls dous países an 24 d'agosto de 2010, quando fui assinado l Acuordo de Pequin, qu'antecipou l'eilebaçon de la "parcerie stratégica" de la África de l Sul cula China para ua "parcerie estratégica global" an temas eiquenómicos i políticos, cumo l reforço de l'antercámbio antre ls respetibas partes gobernantes i legisladores.<ref>[http://capetown.china-cunsulate.org/ang/gdxw/t726883.htn China, South Africa upgrade relationes to "cumprehensibe strategic partnership"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Xinhua News Agency, 24 d'agosto de 2010</ref><ref>''"New era las South Africa joines BRICS"'', [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-080411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 11 d'abril de 2011</ref> An abril de 2011, la África de l Sul antrou ouficialmente pa l grupo de países [[BRICS]] ([[Brasil]]-[[Rússia]]-[[Índia]]-[[China]]), eidantificado pul persidente Zuma cumo ls maiores parceiros comerciales de l paíç i tamien cumo ls maiores parceiros comerciales de la África cumo un to. Zuma afirmou que ls países nembros de l BRICS tamien eirien trabalhar de forma cordenada atrabeç de la ONU, de l Grupo de ls Binte (G20) i de l [[Fórun de Diálogo Índia-Brasil-África de l Sul]] (IBAS).<ref>''"SA brings 'unique attributes' to BRICS"'' [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-140411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 14 d'abril de 2011</ref> == Subdebisones == {{Artigo percipal|[[Porbíncias de la África de l Sul]]}} La África de l Sul ancontra-se debedida an nuobe porbíncias zde [[1994]]. La tabela seguinte andica, para cada ua de las nuobe porbíncias, l sou código oufecial [[ISO 3166-2]]:ZA, l nome an [[Léngua pertuesa|pertués]], [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africáner|africáner]], i la capital. {| {{prettytable}} ! Código<br />ISO !! Pertués !! ''Anglés'' !! ''Africáner'' !! Capital |- | ZA-WC || [[Cabo Oucidental]] || ''Western Cape'' || ''Wes-Kaap'' || [[Cidade de l Cabo]] |- | ZA-EC || [[Cabo Ouriental]] || ''Eastern Cape'' || ''Oos-Kaap'' || [[Bisho]] |- | ZA-NC || [[Cabo Setentrional]] || ''Northern Cape'' || ''Nord-Kaap'' || [[Kimberley (Cabo Setentrional)|Kimberley]] |- | ZA-FS || [[Stado Libre]] || ''Fre State'' || ''Brystaat'' || [[Bloemfontein]] |- | ZA-GT || [[Gauteng]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Joanesburgo]] |- | ZA-NL || [[Kwazulu-Natal]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Pietermaritzburg]] |- | ZA-LP || [[Porbíncia de l Limpopo|Limpopo]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Polokwane]] |- | ZA-MP || [[Mpumalanga]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Nelspruit]] |- | ZA-NW || [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]] || ''North-West'' || ''Nord-Wes'' || [[Mafikeng]] |} Las porbíncias ancontran-se debedidas an [[Munecípios metros de la África de l Sul|munecípios metros]] i [[Çtritos municipales de la África de l Sul|çtritos municipales]]; estes radadeiros ancontran-se subdebididos an [[Munecípios locales de la África de l Sul|munecípios locales]] i [[zonas de geston çtrital]]. La delimitaçon de ls munecípios ancontra-se anscrita na [[Custituiçon]], antoce cada altaraçon amplica ua [[emenda custitucional|emenda]]; la radadeira acunteciu an abril de [[2006]]. {{limpar}} == Eiquenomie == {{Artigo percipal|Eiquenomie de la África de l Sul}} [[Fexeiro:Johannesburg Stock Schange.jpg|thumb|squierda|upright|La [[Bolsa de Balores de Joanesburgo]] ye la maior [[bolsa de balores]] de l [[África|cuntinente africano]].]] Pula classeficaçon de la [[ONU]] la África de l Sul ye un paíç de renda média, cun ua ouferta abundante de recursos, cun bien zambolbidos setores financeiro, jurídico, de quemunicaçones, einergie i trasportes, ua [[bolsa de balores]] que stá antre las binte melhores de l mundo, i ua moderna anfra-strutura d'apoio a ua çtribuiçon eficiente de las mercadorias a grandes centros ourbanos an to la region. La África de l Sul acupa 32ª posiçon ne l mundo an tenermos de [[PIB]] ([[PPC]]), d'acuordo cun dados de 2009. La sue antegraçon na eiquenomie ye mui fuorte i custitui ua base eissencial pa l sou zambolbimiento.<ref>Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Centro de Studos Africanos & Gerpress, 2011, ISBN 978-989-96094-6-4</ref> L zambolbimiento abançado de l paíç stá inda assi cuncentrado an torno de quatro árias: [[Cidade de l Cabo]], [[Port Eilizabeth]], [[Durban]] i [[Pretória]]/[[Johannesburg]]. Fura destes quatro centros eiquenómicos, l zambolbimiento ye lemitado i la [[pobreza]] inda ye prebalente, anque de ls sfuorços de l gobierno. Por cunseguinte, la grande maiorie de sul-africanos son pobres. Inda assi, ls percipales zonas marginales ténen spurmentado un crecimiento rápido ne ls radadeiros tiempos. Essas árias ancluen [[Mossel Bay]] para Plettenberg Bay; ária de [[Rustenburg]], ária de [[Nelspruit]], [[Bloemfontein]], Cape West Coast i l Litoral Norte de [[KwaZulu-Natal]]. L [[zamprego]] ye stremamente eilebado i la [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade de renda]] ye aprossimadamente eigual a la de l [[Brasil]] - residindo ua de las rezones mais salientes ne l fato de buona parte de las ampresas amportantes séren capital-antensibas, nun trabalho antensibas. Durante l período de 1995-2003, l númaro d'ampregos formales diminuiu i l [[Eiquenomie anformal|amprego anformal]] oumentou, l zamprego global se agrabou.<ref name="sach3">{{cite web|url=http://eimf.org/sternal/pus/nft/2006/soafrica/ang/pasoafr/sach3.pdf|title=Post-Apartheid South Africa: the First Ten Years - Unemployment and the Labor Market|publisher=IMF}}</ref> L rendimiento médio domiceliar sul-africano diminuiu cunsidrabelmente antre 1995 i 2000. Quanto a la zeigualdade racial, l ''Statistics South Africa'' anformou que, an 1995, l'agregado fameliar médio branco ganhou quatro bezes mais de l qu'ua família média negra. An 2000, la família média branca ganhou seis bezes mais de l que l'agregado fameliar médio negro.<ref>[http://0-www.sarpn.org.za.annopac.up.ac.za:80/documents/d0000164/page1.php SARPN - South Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at www.sarpn.org.za</ref> Las políticas de [[açon afirmatiba]] pa l'eigualdade racial ténen stimulado un oumiento na riqueza eiquenómica de ls [[negros]] i l nacimiento dua eimergente classe média negra.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=261345&area=/breaking_news/breaking_news__business/|title=Black middle class bosts car sales in South Africa: Carta eiletrónica & Guardian Online}}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/22/southafrica.features Race against eiquipa]. The Ouserber. January 22, 2006.</ref> Outros porblemas son la [[criminalidade]], la [[corrupçon]] i la [[eipidemia]] de [[HIB]]/[[SIDA]]. La África de l Sul sofre cun carga relatibamente pesada regulaçon global, cumparada als [[países zambolbidos]]. La propiadade i l'anterferéncia statal ampone barreiras a l'antrada an muitas árias.<ref name="assessment2008">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/11/0,3343,en_2649_33733_40977483_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008|publisher=OECD}}</ref> Regulamentaçones trabalhistas restritibas ténen cuntribuído pa l mal-star de l zampregado.<ref name="sach3"/> [[Fexeiro:Johannesburg CBD.jpg|thumb|dreita|[[Joanesburgo]], la [[cidade]] mais rica de l paíç, porduç 33% de l [[perduto anterno bruto]] (PIB) de la África de l Sul i 10% de l PIB de l [[África|cuntinente africano]].]] L gobierno de 1994 heirdou ua eiquenomie minada por longos anhos de cunflito anterno i por sançones sternas. L gobierno abstebe-se de recorrer al populismo eiquenómico. La [[anflaçon]] fui derrubada, las finanças públicas stában stabelizados i alguns capitales strangeiros fúrun atraídos.<ref name="assessment2008-2">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/63/0,3343,en_2649_34577_40981951_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008: Achiebing Acelerated and Shared Growth fur South Africa|publisher=OECD}}</ref> Inda assi, l crecimiento fui inda baixo.<ref name="assessment2008-2"/> Ne l'ampeço de 2000, l'anton Persidente [[Thabo Mbeki]] prometiu promober l crecimiento eiquenómico i l'ambestimiento strangeiro atrabeç de l relaxamiento de leis trabalhistas restritibas, acelerando l ritmo de [[pribatizaçon]] i l corte de gastos gobernamentales znecessairos. Sues políticas anfrentan fuorte ouposiçon de ls [[sindicato]]s. De 2004 an delantre l crecimiento eiquenómico oumentou seneficatibamente, assi cumo la formaçon d'amprego i oumiento de capital.<ref name="assessment2008-2"/> África de l Sul ye l maior perdutor i cunsumidor d'einergie ne l [[cuntinente africano]]. La África de l Sul ye un çtino turístico popular, i ua cantidade sustancial de receita ben de l [[turismo]].<ref>{{cite web|url=http://www.ambestec .com/NR/rdonlyres/13AEE8DD-1266-420D-B7BE-DCF92C12967F/4035/TourismUpdateOtober2005.pdf|title=SA Eiquenomic Research - Tourisn Update|acessdate=2008-06-23|year=2005|month=Otober|publisher=[http://www.ambestec .com/ Ambestec]|format=PDF}}</ref> Antre las percipales atraçones son la cultura bariada i pitoresca, la reserbas de caça i ls [[binos]] locales. La [[Rand|Rand Sul-Africano]] (ZAR), ye la moeda eimergente mais atibamente negociada ne l mundo. El se juntou a un clube d'elite de las moedas, l ''Cuntinous linked settlement'' (CLS), adonde trasaçones de [[cámbio]] son liquidadas eimediatamente, diminuindo ls riscos de trasaçones atrabeç de [[fusos horairos]]. L rand era la moeda cun melhor zampenho contra l [[dólar de ls Stados Ounidos]] (USD) antre 2002 i 2005, segundo la ''[[Blomberg]] Moeda Scorecard''. [[Fexeiro:Graaff Fruit-Ceres packing.jpg|thumb|dreita|Ampregados ampacotando [[pera]]s para sportaçon nua fábrica ne l Bal de Ceres, ne l [[Cabo Oucidental]].]] La bolatelidade de l rand ten afetado l'atebidade eiquenómica, la queda acentuada an 2001 i l'atingimiento dun mínimo stórico de 13,85 rands al dólar, probocou miedos d'anflaçon i fizo cun que l Banco Central a oumentar las [[taxas de juros]]. L rand zde anton ten se recuperado, negociado a 7,77 ZAR al dólar an de febreiro de 2010. Inda assi, cumo ls sportadores stan sob presson cunsidrable a partir dua fuorte moeda nacional, muitos peden l'anterbençon de l gobierno para ajudar a amerosar l rand. [[Refugiados]] de países pobres bezinos ancluen muitos eimigrantes probenientes de la [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Moçambique]], [[Zimbabué|Zimbabwe]], [[Malaui|Malawi]] i outros, que repersentan ua grande parcela de l [[Eiquenomie anformal|setor anformal]]. Cun eilebados nibles de [[zamprego]] antre ls pobres sul-africanos, la [[Xenofobie|xenofobia]] ye prebalente i muitas pessonas nacidas na África de l Sul se senten ressentidos culs eimigrantes que son bistos cumo pessonas que priban la populaçon natiba de postos de trabalho, un sentimiento que ten tenido credibelidade pul fato de que muitos ampregadores Sul Africano ténen ampregado ls migrantes d'outros países para salairos mais baixos de l que ls cidadanos sul-africanos, specialmente na [[custruçon cebil]], [[turismo]], [[agricultura]] i [[andústria]]s de serbícios domésticos. Ls [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]] son tamien fuortemente ambolbidos ne l comércio anformal.<ref>{{cite web|url=http://0-www.iss.co.za.annopac.up.ac.za:80/pus/ASR/5No4/StrategigPerspetibes.html|title=African Security Rebiew Bol&nbsp;5 Ne l&nbsp;4, 1996: Strategic Perspetibes on Eillegal Eimmigration anto South Africa}}</ref> Inda assi, muitos eimigrantes na África de l Sul cuntinan a bibir an cundiçones precárias i la política d'eimigraçon de l sul-africana tornou-se cada beç mais restritibas zde 1994.<ref>{{cite web|url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy20.htn|title=Quenes College: The Brain Gain: Skilled Migrants and Eimmigration Policy in Post-Apartheid South Africa}}</ref> Ls percipales parceiros comerciales anternacionales de la África de l Sul, para alhá d'outros países africanos, ancluen la [[Almanha]], ls [[Stados Ounidos]], la [[República Popular de la China|China]], l [[Japon]], l [[Reino Ounido]] i la [[Spanha]].<ref name=fatbook>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html|title=South Africa|work=The World Fatbook|publisher=CIA}}</ref> Las percipales sportaçones de l paíç ancluen l [[milho]], [[diamante]]s, [[Lhista de fruitas|fruitas]], [[ouro]], [[açúcar]], [[metales]], [[Mineral|minerales]], i [[lana]]. [[Máquina]]s i [[eiquipamiento]]s de [[trasporte]] custituen mais dun terço de l balor de las [[amportaçones]] de l paíç. Outras amportaçones ancluen perdutos [[químicos]], perdutos [[manufatura]]de ls i [[petrólio]]. Recentemente la África de l Sul fui ancluída ne l grupo de países eimergentes cun eiquenomies promissoras, ls [[BRICS]].<ref>http://oglobo.globo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} .com/eiquenomie/mirian/posts/2011/04/14/africa-de l-sul-reforca-bric-que-bira-brics-374799.asp</ref> [[Fexeiro:FranschhoekWC-pass.jpg|thumb|800px|centro|[[Binhedo]] an [[Franschhoek]], ne l [[Cabo Oucidental]].]] == Anfraestrutura == === Ciéncia i tecnologie === [[Fexeiro:Mark Shuttleworth NASA.jpg|thumb|squierda|[[Mark Shuttleworth]] ne l spácio.]] Bários zambolbimientos científicos i tecnológicos amportantes ouriginórun-se na África de l Sul. L purmeiro trasplante de coraçon houmano fui rializado pul cerjano cardíaco [[Christiaan Barnard]] ne l Spital Grote Schuur an dezembre de 1967; [[Max Theiler]] zambolbiu ua [[bacina]] contra la [[febre amarielha]]; [[Allan McLeod Cormack]] pioneira de la [[tomografie cumputadorizada]] por [[centeilhas-x]] i [[Aaron Klug]] que zambolbiu técnicas cristalográficas de microscopia eiletrónica. Cun sceçon de Barnard, todos ls abanços citados fúrun reconhecidos cun [[Prémio Nobel|Prémios Nobel]]. [[Sydney Brenner]] ganhou mais recentemente, an 2002, por sou trabalho pioneiro an biologie molecular.<ref>{{citar web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2002/brenner-outobio.html |títalo=Sydney Brenner |eiditor=[[Prémio Nobel]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref> [[Mark Shuttleworth]] fondou ua de las purmeiras ampresas de sigurança na anterneta, la Thawte, que fui mais tarde cumprada pula líder mundial [[BeriSign]]. Anque de ls sfuorços de l gobierno para ancentibar l [[amprendedorismo]] an [[biotecnologie]], outros campos de [[alta tecnologie]] i [[Tecnologie de l'anformaçon|TI]], nun hai outras ampresas inobadoras notables fundadas na África de l Sul. Ye un oubjetibo spresso de l gobierno la trasiçon de l'eiquenomie sul-africana para torná-la mais dependente de l'alta tecnologie, cun base na custataçon de que la África de l Sul nun puode cumpetir culas eiquenomies de l [[Stremo Ouriente]] na manufatura, nin puode usufruir de sue riqueza mineral perpetuamente. La África de l Sul cultibou ua quemunidade astronómica an spanson. L paíç abriga l [[Grande Telescópio Sul-Africano]], l maior telescópio ótico ne l [[heimisfério sul]]. La África de l Sul stá custruindo atualmente la Telescópio de Array Karo cumo parte de l porjeto de 1,5 bilhon d'ouros [[Square Kilometre Array]].<ref>{{cite web|url=http://www.skatelescope.org/news/2nd-april-news/|title=SKA announces Founding Board and selets Jodrell Bank Ouserbatory to host Porjet Ouffice|publisher=SKA 2011|date=2 d'abril de 2011|acessdate=14 d'abril de 2011}}</ref> An 25 de maio de 2012, fui anunciado que las sedes de l Telescópio Square Kilometer Array seran debedidas antre locales na África de l Sul i na [[Oustrália]]/[[Nuoba Zelándia]].<ref name=outogenerated1>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/science-ambironment-18194984 | title=Africa and Australasia to share Square Kilometre Array | publisher=BBC | date=25 de maio de 2012}}</ref> === Eiducaçon === {{artigo percipal|Eiducaçon na África de l Sul}} {{aneixo|Lista d'ounibersidades na África de l Sul}} La [[Eiducaçon]] na África de l Sul ye la segunda melhor de l [[cuntinente africano]], perdendo solo para [[Cabo Berde]]. Na época de l ''[[apartheid]]'', ls studantes de todos ls grupos étnicos de la África de l Sul iban cun frequéncia la scuolas própias para cada etnie. Fura esso, ls menores caucasianos de 18 anhos que falában [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africánder|africánder]], anque séren oubrigados a studar las dues lénguas, iban cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino adequadas la cada etnia. Cunsidrando cada menor de 18 anhos, l gobierno pagaba mui mais caro cula [[eiducaçon]] de ls caucasianos de l que la de ls nun caucasianos.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155">''ENCICLOPÉDIA Delta Ounibersal''. Riu de Janeiro: Delta, c1982. bol. 1, p. 142-155.</ref> [[Fexeiro:UCT Upper Campus landscape biew.jpg|thumb|[[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]].]] Antre ls siete i ls 16 anhos, l'ansino era oubrigatório pa ls menores [[caucasianos]] de 18 anhos. Cerca de 90% deilhes iban diariamente la [[Scuola pública|scuolas de la rede pública d'ansino]]. L resto iba para [[Scuola particular|scuolas de la rede particular]] cuntroladas pul Stado. Mais de 55% treminában l [[ansino médio]].<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" /> Ls menores [[mestiços]] ó [[asiáticos]] de 18 anhos éran oubrigados la se dirigiren a la scuola, antre ls siete als 14 anhos, zde qu'habitassen árias que çpusessen desta facelidade. An dibersas dessas regiones nun eisistian scuolas i [[Sala d'aula|salas d'aula]] pa ls mestiços i ls asiáticos. Aprossimadamente 99% desses menores de 18 anhos iba para [[eiducandairo]]s relegiosos cuntrolados pul Stado. Mais de 10% de ls menores mestiços de 18 anhos i 25% de ls [[andianos]] alcançában l'ansino médio. Até 1981 la legislaçon nun oubrigaba que ls menores africanos de 18 anhos fússen cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino. Zde anton, ls cunselhos locales podien requerer que l gobierno nacional solicitasse l cumparecimiento de ls menores de sue ária, de 6 a 15 anhos, para [[Scuola|anstituiçones d'ansino]], 20% de ls menores africanos iban l'anstituiçones d'ansino.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" /> Las percipales [[ounibersidade]]s de la África de l Sul son: la [[Ounibersidade de l Cabo Oucidental]] ([[Cidade de l Cabo]]), la [[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]] (Cidade de l Cabo), la [[Ounibersidade de l Stado Libre]] ([[Bloemfontein]]), la [[Ounibersidade de Fort Hare]] ([[Alice (África de l Sul)|Alice]]), la [[Ounibersidade de l KwaZulu-Natal]] ([[Durban]], [[Pietermaritzburg]], [[Pinetown]], [[Westbille (África de l Sul)|Westbille]]), la [[Ounibersidade de l Limpopo]] ([[Polokwane]], [[Ga-Rankuwa]]), la [[Ounibersidade de l Noroiste]] ([[Mafikeng]], [[Mankwe]], [[Potchefstron]], [[Banderbijlpark]]), la [[Ounibersidade de Pretória]] ([[Pretória]]), la [[Ounibersidade Rhodes]] ([[Grahamstown]]), la [[Ounibersidade de Stellenbosch]] ([[Stellenbosch]]) i la [[Ounibersidade de l Witwatersrand]] ([[Joanesburgo]]). === Salude === {{Artigo percipal|[[Salude na África de l Sul]]}} [[Fexeiro:Life spetancy in some Southern African countries 1958 to 2003.png|thumb|squierda|L'ampato de la [[SIDA]] ten causado ua queda na [[spetatiba de bida]] de l paíç.]] La spanson de la [[Síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida|SIDA]] (síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida, [[SIDA]] ne l Brasil) ye un porblema alarmante ne l paíç, chegando a atingir 31% de las mulhieres prenhas an 2005 i ua taxa d'anfeçon ne ls adultos stimada an 20%.<ref>{{cite web |url=http://www.abert.org/aidssouthafrica.htn |title=HIB & Aids in South Africa |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> La ligaçon antre HIB, un bírus trasmitido percipalmente por cuntato sexual, i SIDA fui negado hai mui tiempo pul persidente [[Thabo Mbeki]] i pul menistro de la salude [[Manto Tshabalala-Msimang]], qu'ansiste que las muitas muortes ne l paíç son causadas por mala nutriçon, i muita pobreza, i nun pul HIB.<ref>{{cite web |url=http://www.afrol .com/articles/21094 |title="Sack SA Heialth Menister" – world's SIDA sperts |publisher=afrol News |acessdate=2006-10-08}}</ref> An 2007, an repuosta la pressones anternacionales, l gobierno fizo sfuorços para cumbater la SIDA.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za">{{cite web|url=http://0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za:80/otherdocs/2007/aidsplan2007/situation_analysis.pdf|title=anfo.gob.za|format=PDF}}</ref> An setembre de 2008 Thabo Moeki fui spulso pul [[Cungresso Nacional Africano]] i [[Kgalema Motlanthe]] fui apuntado pa l ínterin. Ua de las purmeiras açones de Motlanthe fui sustituir Tshabalala-Msimang pul atual menistro de la salude, [[Barbara Hogan]]. La SIDA afeta percipalmente aqueilhes que son sexualmente atibos i ye mui mais persente na populaçon negra. La maiorie de las muortes son de pessonas eiquenomicamente atibas, resultando an muitas famílias perdendo sue percipal fuonte de renda. Esso ten resultado an muitos ''Uorfones pula SIDA'' qu'an muitos causos dependen de l stado para suporte financeiro i médico.<ref name="abertaids">{{cite web |url=http://www.abert.org/aidsorphans.htn |title=SIDA orphanes |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> Ye stimado qu'hai 1,2 milhones de Uorfones na África de l Sul.<ref name="abertaids"/> Muitas pessonas mais bielhas tamien perden l'apoio de ls nembros mais moços de la família. Cerca de 5 milhones de pessonas stan anfetadas pula malina.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za"/> La África de l Sul, mesmo cun muitos porblemas ambolbendo la salude pública, abriga l maior spital de l mundo, l [[Spital Chris Hani Baragwanath]], cun 173 heitares de ária, {{fmtn|3200}} camas i {{fmtn|6760}} funcionairos. Esse spital queda na ária de [[Soweto]], [[Joanesburgo]]. === Einergie i trasportes === [[Fexeiro:Gautrain..., L R Tambo Antl Airport South Africa.jpg|thumb|dreita|[[Gautrain]], ua linha de camboio que liga [[Joanesburgo]] a la [[Pretória]] i al [[Aeroporto Anternacional Ouliber Tambo]].]] Passado tentatibas frustradas por parte de l gobierno de stimular la custruçon pula eniciatiba pribada de la capacidade de geraçon d'einergie de l paíç, l'ampresa statal fornecedora d'einergie Skon ampeçou a tener deficiéncia de capacidade na geraçon d'einergie eilétrica i anfraestrutura de çtribuiçon an 2007. Essa falta lebou a l'ancapacidade d'atender a las demandas de l'andústria i de ls cunsumidores an to l paíç, resultando an [[Blecaute|apagones]]. Einicialmente la falta de capacidade fui probocada por ua falha na [[Central Nuclear Koeberg]], mas ua falta generalizada de capacidade de porduzir einergie debido al oumiento de la demanda tornou-se eibidente zde anton. La fornecedora ten sido amplamente criticada por nun planeijar adequadamente i custruir la capacidade de geraçon eilétrica de forma suficiente,<ref>[http://www.nytimes .com/2008/01/31/world/africa/31safrica.html "Power Failures Outrage South Africa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} article by [[Barry Bearak]] and [[Celia W. Dugger]] in [[The New York Eiquipas]] 31 de janeiro de 2008</ref> ambora l gobierno tenga admitido que ye culpado por se recusar a aprobar l financiamiento para ambestimiento an anfraestrutura.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7199814.stn|title=S Africa cuts power to neighbours|publisher=BBC News |date=21 de janeiro de 2008|acessdate=20 d'abril de 2008}}</ref> [[Fexeiro:South Africa-Mpumalanga-Middelburg-Arnot Power Station (cropped).jpg|thumb|squierda|[[Central núclear termoelétrica]] an Middelburg, [[Mpumalanga]].]] La crise fui resolbida depuis d'alguns meses, mas la borda antre la demanda nacional i la capacidade çponible inda ye baixa (specialmente an horairos de pico), i staçones d'einergie stan sob presson, de modo qu'ua outra fase d'apagones ye probable se algua parte de l sistema de fornecimiento fur anterrompida por qualquiera motibo.<ref>{{cite news|url=http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibeurl=http://web.archibe.org/web/20080619083035/http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibedate=19 June 2008|title=Skon reopens 3 power stationes|publisher=[[News24]]|date=14 de febreiro de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref> L gobierno i la Skon stan planeijando nuobas centrales núclear, por un custo pa l cunsumidor sul-africano. La cuncessionária d'einergie planeija tener 20 mil [[megawatt]]s de [[einergie nuclear]] an sue matriç até 2025.<ref>{{cite news|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?Nab=nes&ArticleID=1518-24_2395323|title=Skon mulls new power stationes|publisher=[[Fin24]]|date=18 de setembre de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref> Ne l setor de ls trasportes, l paíç cunta cun ua rede de {{formatnun:20192}} Km de caminos de fierro i {{formatnun:362099}} Km de rodobias, de ls quales {{formatnun:73506}} Km stan pabimentados i 239 Km son classeficados cumo [[outoestrada]]s. L paíç cunta cun 567 aeroportos (a 11ª maior rede aerobiária de l mundo an 2012) i sous maiores [[Porto (trasporte)|portos marítimos]] stan localizados nas cidades de [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Port Eilizabeth]], [[Richards Bay]], [[Baía de Saldanha]].<ref name="CIA Trasportes">{{citar web |url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html |títalo=South Africa |eiditor=[[CIA]] |obra=[[CIA World Fatbook]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref> {{limpar}} == Cultura == {{Artigo percipal|Cultura de la África de l Sul}} Nun eisiste ua única [[cultura]] sul-africana, debido a la dibersidade étnica de l paíç, i cada grupo racial ten la sue própia eidantidade cultural. Esto puode ser apreciado nas defrenças na [[alimentaçon]], na [[música]] i na [[beilça]] antre ls bários grupos. Hai, inda assi, alguns traços unificadores. === Guapas artes === [[Fexeiro:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG|thumb|Un [[eilande]] retratado nua [[pintura rupestre]] ancontrada an [[Drakensberg]].]] L'arte sul-africana anclui ls mais antigos oubjetos d'artísticos de l mundo, que fúrun çcubiertos nua caberna de l paíç i fúrun datados an 75 mil anhos d'eidade. Las tribos çpersas de pobos [[khoisan]] que se çlocórun pa la África de l Sul an torno de 10.000 a.C. tenien sue própia spresson artística, bista hoije nua anfenidade de [[pinturas rupestres]]. Eilhes fúrun sustituídos puls pobos [[bantu]]/[[nguni]] cun sues própias formas d'arte. Nuobas formas artísticas eiboluíran nas bilas i cidades: l'arte dinámica, qu'usa de tiras de plástico a aros de bicicleta. L'arte popular houlandesa cun anfluéncias de ls [[africánder]]s ''trekboers'' i ls artistas brancos ourbanos seguiran mudando las tradiçones ouropeias a partir de 1850 i tamien cuntribuíran para essa mistura eclética, que cuntina a eiboluir inda hoije.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |title=World's Oldest Jewellery Found in Cabe |publisher=Buzzle .com |acessdate=16 d'abril de 2011}}</ref> === Literatura === [[Fexeiro:Nadine Gordimer 01.JPG|thumb|squierda|upright|[[Nadine Gordimer]], scritora sul-africana ganhadora de l [[Prémio Nobel de Literatura]] de 1991.]] La literatura sul-africana surge a partir dua stória social i política única. Un de ls purmeiros romances bien coincidos scritos por un outor negro an ua léngua africano fui ''Mhudi'', de Tierramon Tshekisho Plaatje, scrito an 1930.<ref>[http://web.africa.ufl.edu/asq/b2/b2i1a8.htn Sol Plaatje<!-- bot-generated title -->]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at web.africa.ufl.edu</ref> Durante ls anhos 1950, la rebista ''Drun'' tornou-se un bibeiro de sátiras políticas, fiçon i ansaios, dando boç a la cultura negra ourbana.<ref name="swod">{{cite news|url=http://login.bnuemedie .com/hr/login/login_suscribe.jsp?id=qbdZ7L8TMtzmQHzJBuT%2F8TcBaaTL76%2B0%2FjJ0KihrMyoYRyRXbbyQE8m0DDTx7NBQbzdAaqzpefUw%0A83Z2mOn%2FrgXtoE3FGBhhIsQCcRr9XP04dzb0bbEcMB7uE7d9ClsT%2FbCj9r%2BurRTqnKBdGaYyIcBB%0Acb1XiiEfXxHfnbF9L1Ea6XuF20BK8wmtjjpnWUC9nmoKJSFQyY5AdnUwYOBHdzXlHjZzFhWq9nf%0AwbcPBiTJu725hgc18RCoQ3x2C9oa%2Fq179cB8ufiqS8xeH8fWfA%3D%3D|title=Drun Rebiew|last=Wod|first=Sura|date=2005-11-04|work=[[The Hollywod Reporter]]|publisher=Nielsen Business Medie, Anc. |acessdate=13 de maio de 2013}}</ref> Antre ls outores sul-africanos [[​​brancos]] mais notables stan [[Alan Paton]], que publicou l romance ''Cry, the Belobed Country'' an 1948. [[Nadine Gordimer]] se tornou la purmeira sul-africana a ser agraciada cul [[Prémio Nobel de Literatura]] an 1991. Sou romance mais famoso, ''[[July's People]]'', fui lançado an 1981. [[J. M. Coetze]] ganhou l Prémio Nobel de Literatura an 2003. Na época de l'atribuiçon de l prémio, la [[Academie Sueca]] afirmou que Coetze "an einúmaros çfarces retrata l'ambolbimiento surprendente de l stranho".<ref name="Swedish Academy">{{cite news|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/press.html|title=The Nobel Prize in Literature: John Maxwell Coetze|date=2 d'outubre de 2003|publisher=Swedish Academy|acessdate=2 d'agosto de 2009}}</ref> Las peças de [[Athol Fugard]] regularmente streórun ne ls cinemas ''[[fringe]]'' de la África de l Sul, [[Londres]] (The Royal Court Theatre) i [[Nuoba Iorque|Nuoba York]]. L'obra ''The Story of an African Farn'' (1883), de [[Oulibe Schreiner]], fui ua rebelaçon na literatura bitoriana: ye anunciado por muitos cumo l'antroduçon de [[femenismo]] na forma de romance. === Culinária === [[Fexeiro:CuesineSouthAfrica.jpg|thumb|Cozina tradecional sul-africana.]] La cultura sul-africana ye dibersa; alimientos de muitas culturas son apreciados por todos i specialmente comercializados pa ls turistas que zeian probar la grande bariadade de la culinária de l paíç. La culinária sul-africana ye fuortemente baseada na [[chicha]] grelhada anquanto un eibento social tipicamente sul-africano coincido cumo un ''[[braai]]'' (ó churrasco). L paíç tamien se tornou un grande perdutor de [[bino]]s, sendo qu'alguns de ls sous melhores [[binhedo]]s ancontran-se an bales an torno de [[Stellenbosch]], [[Franschhoek]], Paarl i Barrydale, ne l [[Cabo Oucidental]].<ref>{{cite web|url=http://www .pthewinedotor .com/regionalguides/southafrica.shtml |title=South African Wine Guide: Stellenbosch, Custantie, Walker Bay and more |publisher=Thewinedotor .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> === Música === Eesiste ua grande dibersidade na [[música de la África de l Sul]]. Muitos musiqueiros negros que cantában an africáner ó anglés durante l [[apartheid]] passórun a cantar an lénguas africanas tradecionales, i zambolbírun un stilo único chamado [[kwaito]]. Dina de nota ye [[Brenda Fassie]], qu'alcançou fama grácias a la sue cançon "Wekend Special", cantada an anglés. Musiqueiros tradecionales famosos son ls [[Ladysmith Black Mambazo]], i l [[Quarteto de Cuordas de l Soweto]] eisecuta música clássica cun sabor africano. Ls cantores sul-africanos brancos i mestiços tenden a eibitar temas musicales tradecionales africanos, preferindo stilos mais ouropeus. Eesiste un bun mercado para música [[Léngua africáner|africáner]], que cobre todos ls géneros de la música oucidental. === Sportes === [[Fexeiro:Socer-City-Stadiun-at-capacity.jpg|thumb|squierda|Jogo de futebol antre la África de l Sul i la Colómbia ne l stádio [[Socer City]], an [[Joanesburgo]], durante la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]].]] Ls [[sportes]] mais populares de la África de l Sul son l [[futebol]], l [[rugby]] i l [[críquete]]. Outros sportes cun prática seneficatiba son [[nataçon]], [[atletismo]], [[Golf|golfe]], [[boxe]], [[ténis]] i [[netball]]. Anque de l futebol ser mais popular antre ls moços, outros sportes cumo l [[Basquetebol|basquete]], l [[surf]] i l [[skate]] stan cada beç mais populares.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/sport/sportsa.htn|title=Sport in South Africa|publisher=SouthAfrica.anfo|acessdate=28 de júnio de 2010}}</ref> Antre ls jogadores de futebol sul-africanos que jogórun an grandes clubes strangeiros stan [[Steben Pienaar]], [[Lucas Radebe]], Philemon Masinga, [[Benni McCarthy]], [[Aaron Mokoena]] i [[Delron Buckley]]. La África de l Sul sediou la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]] i l persidente de la Fifa, [[Sepp Blatter]], premiou l paíç cun ua nota 9 (dua scala d'até 10) por sediar l'eibento sportibo cun éxito.<ref>{{cite web|last=Coper|first=Billy|title=South Africa gets 9/10 fur World Cup|url=http://www.mg.co.za/article/2010-07-12-sa-gest-910-fur-world-cup|publisher=[[Carta eiletrónica & Guardian]]|date=12 de júlio de 2010|acessdate=9 de setembre de 2010}}</ref> Antre las personalidades de boxe sul-africanas mais famosas stan Jacob Matlala, Buyani Bungu, Welcome Ncita, Dingaan Thobela, Gerrie Coetze i Brian Mitchell. L surfista de Durba, Jordy Smith, ganhou l torneio Billabong J-Bay de 2010, tornando-se l surfista mº 1 de l mundo. La África de l Sul ye la casa de [[Jody Scheckter]], un campeon de la [[Fórmula Un]] d'outomobelismo an 1979. Famosos jogadores sul-africanos de críquete ancluen Heirschelle Gibbs, Graeme Smith, Jacques Kallis, J. P. Duminy.<ref name="smh">{{cite web|url=http://www.smh .com.au/news/sport/cricket/bpeter-roebuckb/2008/12/21/1229794247265.html|title=Stely youths score greatest win|outhor=[[Peter Roebuck]]|publisher=smh .com.au|work=[[The Sydney Morning Heirald]]|date=21 de dezembre de 2008|acessdate=13 de maio de 2013}}</ref> [[Fexeiro:Springbook parade.jpg|thumb|dreita|Ls ''[[Springbooks]]'' nua parada de carreira, passado la bitória na [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]].]] La África de l Sul tamien porduziu einúmaros jogadores de rugby de classe mundial, ancluindo François Pienaar, Jost ban dar Westhuizen, Danie Craben, Frik du Preç, Naas Botha i Bryan Habana. L paíç sediou i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 1995]]<ref name="famousfinal">{{cite web | title=Rugby World Cup story |publisher=BBC | url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/find_out/guides/sport/rugby_world_cup_story/newsid_3171000/3171522.stn|acessdate=7 d'outubre de 2006 | date=7 d'outubre de 2003}}</ref> i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]], na [[Fráncia]]. Passado sediar la Copa de l Mundo de Rugby de 1995, l paíç fui l'anfitrion i l bencedor de l [[Campeonato Africano de las Naciones de 1996]]. La África de l Sul tamien recebiu la [[Copa de l Mundo de Críquete de 2003]].<ref>{{citar web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/default.stn |títalo=Copa de l Mundo de Críquete de 2003 |eiditor=[[BBC]] |acessodata=13 de maio de 2013}}</ref> An 2004, l'eiquipe de nataçon de [[Roland Schoeman]], Lyndon Fernes, Darian Townsend i [[Ryk Nethling]] cunquistou la medalha d'ouro ne ls [[Jogos Oulímpicos de Atenas]], quebrando a la par l recorde mundial ne l rebezamiento 4x100n libre. [[Penelope Heiynes]] ganhou l'ouro oulímpico ne ls [[Jogos Oulímpicos de 1996]], an [[Atlanta]]. An 2012, [[Oscar Pistorius]] se tornou l purmeiro home duplamente amputado a cumpetir ne ls [[Jogos Oulímpicos de 2012]], an [[Londres]]. Ne l golfe, [[Gary Player]] ye giralmente cunsidrado cumo un de ls maiores golfistas de todos ls tiempos, tenendo cunquistado l Carer Grand Slan, un de ls cinco jogadores que yá alcançórun tal feito. Outros jogadores sul-africanos que ganhórun grandes torneios son Bobby Locke, Ernie Eils, Retief Gosen, [[Trebor Eimmelman]], Louis Oosthuizen i [[Charl Schwartzel]].<ref>{{citar web|url=http://www.pgatour .com/players/player.26331.html|títalo=Charl Schwartzel Profile|acessodata=22 d'abril de 2013|outor=PGA Tour|lengua=angles}}</ref> <center> {| <align="center"> {{tablabonita}} |+ '''<big>Feriados</big>''' |- style="background:#efefef;" ! Die ! Nome an pertués ! Nome local ! Notas |- | [[1 de Janeiro]] | [[Anho Nuobo|Die de Anho Nuobo]] | New Year’s Day | |- | [[21 de Márcio]] | [[Die de ls Dreitos Houmanos]] | Houman Rights Day | |- | ''Fiesta moble'' | [[Sesta-Feira Santa]] | God Friday | |- | ''Fiesta moble'' | [[Segunda-feira de Páscoa]] | Easter Monday | |- | [[27 de Abril]] | [[Die de la Libardade]] | Fredon Day | Comemora las purmeiras eileiçones libres pós-Apartheid. |- | [[1 de Maio]] | [[Die de l Trabalhador]] | Worker’s Day | |- | [[16 de Júnio]] | Die de la Mocidade | Youth Day | Comemora ls [[çtúrbios de Soweto]] |- | [[9 de Agosto]] | [[Die Nacional de la Mulhier]] | National women’s day | |- | [[24 de Setembre]] | [[Die de la Hardança]] | Heiritage Day | Die an que ls sul-africanos comemoran la dibersidade de l paíç |- | [[16 de Dezembre]] | [[Die de la Reconceliaçon]] | Day of Reconceliation | |- | [[25 de Dezembre]] | [[Natal]] | Christmas Day | |- | [[26 de Dezembre]] | [[Die de la Buona-Buntade]] | Day of Godwill | |} </center> == {{Ber tamien}} == {{Portal-África de l Sul}} * [[África]] * [[Apartheid]] * [[Lhista de paízes|Lista de países]] * [[Aneixo:Missones diplomáticas de la África de l Sul|Missones diplomáticas de la África de l Sul]] * Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Gerpress, 2011 * [[Debora Patta]], ([[1964]]), jornalista {{notas}} =={{Bibliografie}}== <dib class="references-small"><references group=libro/></dib> == {{Ligaçones sternas}} == {{Correlatos |commons = South Africa |commonscat = South Africa |wikisource = |wikiquote = |wikelibros = |wikinoticias = Catadorie:África de l Sul |wikcionario = África de l Sul |wikispecies = }} ;Gobierno * {{Link|en|2=http://www.gob.za/ |3=Gobierno de África de l Sul}} * {{Link||2=http://www.sudafrica.org.aire/ |3=Ambaixada de África de l Sul na Argentina}} * {{Link||2=http://www.ambajada-sudafrica.cl/ |3=Ambaixada de África de l Sul ne l Chile}} * {{Link||2=http://www.statssa.gob.za/ |3=Statísticas de la África de l Sul}} * {{Link||2=http://www.parliament.gob.za/ |3=Parlamiento de la África de l Sul}} ;Turismo * {{Link|en|2=http://www.southafrica.net |3= Site oufecial de Turismo}} * {{Link||2=http://www.amadeus.net/home/çtinationes/s/guides/SF/antro.htn |3=África de l Sul na Amadeus.net}} * {{Link||2=http://www.sudafricaworld .com |3=Guia Turística de África de l Sul anformaçon Giral, Regiones, Mundial 2010, Stádios}} * * {{Link||2=http://capetown.ic.cç/ |3=City of Cape Town - the fully trable guide - capetown.ic.cç}} * {{Link||2=http://www.statssa.gob.za |3=Site de Turismo}} ;Fotos * {{Link||2=http://www.africanphotos.gn/africa/south-africa/photos |3=Fotos Africanas - África de l Sul}} Fotos de África de l Sul ;Meios de Quemunicaçon * {{Link||2=http://www.afrol .com/s/paises/sudafrica |3=África de l Sul na afrol.news}} * {{Link|en|2=http://www.mg.co.za |3=Purmeiro Sitio de Amboras de África de l Sul}} ;Anformaçon * {{Link||2=http://dmoç.org/World/Spa%c3%b1ol/Regional/%c3%81frica/Sud%c3%a1frica/ |3=África de l Sul ne l Diretório Dmoç}} * {{Link||2=http://www.ikuska .com/Africa/Paises/sudafrica.htn |3=Anformaçon subre l paíç}} * {{Link||2=http://www.sudafrica.co.za/ |3=Site Web, dedicado sclusibamente a la África de l Sul}} * {{Link||2=http://www.mundialsudafrica.org/ |3=Anformaçon subre l Mundial África de l Sul 2010}} {{África de l Sul/Tópicos}} {{Bloco de nabegaçon |África |UA |Quemunidade de las Naciones |Países i Territórios Ultramarinos Peri-Antárticos |Naciones Antárticas |BRIC |G20 (andustrial) |G20 |UAAA |Lénguas de la África de l Sul |ZPCAS }} {{DEFAULTSORT:Africa Sul}} [[Catadorie:África de l Sul| ]] 0ojcq06sdv7lmln9e4z9xniw82ffwrx Andonésia 0 7684 107884 107714 2026-08-14T11:59:36Z ~2026-44040-54 15462 107884 wikitext text/x-wiki {{geocordenadas|2_S_118_I_type:country_region:ID|11°S – 6°N, 95°–141° W}} {{Anfo/Paíç |nome_natibo = ''Republik Andonesie'' |nome_longo_cumbencional = República de la Andonésia |eimaige_bandeira = Flag of Indonesia.svg |nome_t = República de la Andonésia |eimaige_brason = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg |çcriçon_bandeira = Bandeira de la Andonésia |çcriçon_brason = Brason d'armas de la Andonésia |leg_bandeira = [[Bandeira de la Andonésia|Bandeira]] |leg_brason = [[Brason d'armas de la Andonésia|Brason de Armas]] |lema = "Bhinneka Tunggal Ika"<br />(''"Ounidade na Dibersidade"'') |hino = [[Hino nacional de la Andonésia|"Andonesie Raya"]] (''"Grande Andonésia"'') |localizaçon = Indonesia (orthographic projection).svg |mapa = Indonesia (orthographic projection).svg |tamanho_mapa = 300px |gentílico = andonésio(la)<ref>[http://www.portaldalinguaportuguesa.org/andex.php?ation=gentelicos&id=549 Portal de la Léngua Pertuesa, Dicionário de Gentílicos i Chamadeiros de la Andonésia]</ref> |frunteira = [[Frunteira Andonésia-Malásia|Cula Malásia]] (N), [[Frunteira Andonésia-Papua-Nuoba Guiné|cula Papua-Nuoba Guiné]] (N) i [[Frunteira Andonésia-Timor-Leste|cun Timor-Leste]] (I); frunteiras marítimas adicionales culas [[Filipinas]], [[Singapura]] (N), [[Palau]] (I), [[Oustrália]] (S) i [[Índia]] (NW) |capital = [[Jacarta]]<br /><small>{{cor dn|6|10|S|106|49|I}}</small> |maior_cidade = Jacarta |léngua_oufecial = [[Léngua andonésia]] (''bahasa andonésio'') |tipo_gobierno = [[Persidencialismo|República persidencialista]] |títalo_líder1 = [[Aneixo:Lista de persidentes de la Andonésia|Persidente]] |nome_líder1 = [[Susilo Bambang Yudhoyono]] |títalo_líder2 = [[Bice-persidente]] |nome_líder2 = Boediono |títalo_líder3 = |nome_líder3 = |eibento_tipo = [[Andependéncia]] |eibento_nota = de ls [[Países Baixos]] |eibento1 = Declarada |eibento_data1 = [[17 d'agosto]] de [[1945]] |eibento2 = Reconhecida |eibento_data2 = [[27 de nobembre]] de [[1949]] |eibento3 = |eibento_data3 = |Fuso_Hourário = [[UTC]] |Hourário_oufecial = +7 |defrença_UCT = +7 la +9, oufecial: +7 |defrença_UCT_berano = +7 la +9 |fuso_horairo_DST = ''nun ouserbado'' |ária_total = 1 904 569 |ária_pos = 15 |auga_pc = 4,8 |ária_ourbana = |ária_ourbana_pos = |populaçon_stimada_anho = 2008 |populaçon_estimada = {{formatnun:237512355}} |populaçon_stimada_pos = 4 |populaçon_censo_anho = |populaçon_censo = |populaçon_ourbana_pos = |populaçon_ourbana = |demog_densidade = 126 |densidade_pos = 61 |PIB_PPC_anho = 2011 |PIB_total = {{toltip|1,105 [[trilhon]]|1 105 000 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]] [[USD]]<ref name = "FMI">{{cite web | url = http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2011/01/weodata/weoret.aspx?sy=2008&ey=2011&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=536&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&la=&pr.x=63&pr.y=4|title=Andonesie| publisher = [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) | acessdate = 26 d'outubre de 2011}}</ref> |PIB_pos = 15 |PIB_per_capita = 4.657<ref name="FMI"/> |PIB_per_capita_pos = 122 |PIB_nominal_anho = 2011 |PIB_nominal_total = {{toltip|822,631 [[bilhones]]|822 631 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]] [[USD]]<ref name="FMI"/> |PIB_nominal_pos = 18 |PIB_nominal_per_capita = 3.464 [[USD]]<ref name="FMI"/> |PIB_nominal_per_capita_pos = 109 |Gini = 36,3<ref>[https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2172.html CIA World Fatbook, Lista de Países por Coeficiente de Gini {{en}}]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |Gini_anho = 2005 |Gini_catadorie = {{médio}} |IDH_anho = 2012 |IDH = 0,629 |IDH_pos = 121 |IDH_catadorie = {{médio}}<ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/rdh-2013.pdf |títalo=Relatório de Zambolbimiento Houmano 2013 – Ascenson de l Sul: progresso houmano nun mundo dibersificado |eiditor=[[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]] (PNUD)|data=14 de márcio de 2013 |acessodata=15 de márcio de 2013}}</ref> |sp_bida = 70,7 |esp_bida_pos = 110 |mort_anfantil = 26,6 |mort_anfantil_pos = 109 |alfabetizaçon = 92,0 |alfabetizaçon_pos = 85 |moeda = [[Rupia|Rupia andonésia]] |moeda_ISO = IDR |clima = [[Clima tropical úmido|Tropical úmido]] i [[Clima tropical|tropical]] |código_paíç = IDN |tld = [[.id]] |código_telef = 62 |website_gobierno = [http://www.andonesie.go.id/en/ http://www.andonesie<br />.go.id/en/] |organizaçones = [[Organizaçon de las Naciones Ounidas|ONU]], [[G15]], [[Organizaçon de ls Países Sportadores de Petrólio|OPEP]], [[Associaçon de Naciones de l Sudiste Asiático|ASEAN]], [[G20 (países andustriales)]], [[G20 (países an zambolbimiento)]] |preposiçon = |ne l_menistérios = }} La '''Andonésia''', ouficialmente '''República de la Andonésia''' ({{lang-id|''Republik Andonesie''}}), ye un [[paíç]] localizado antre l [[Sudiste Asiático]] i la [[Oustrália]], sendo cumpuosto pul maior arquipélago de l mundo, las [[Ilhas de Sonda]],<ref>{{citar web|url=http://www.pedalnaestrada .com.br/pages.php?recid=194|títalo=Andonésia|outor=|data=|publicado=Pedal na strada|acessodata=1 de márcio de 2011}}</ref> i inda la metade oucidental de la [[Nuoba Guiné]], cumprendendo cerca de {{formatnun:17508}} ilhas.<ref name="FMI"/><ref name="regiones"/> Por ser un arquipélago, ten frunteiras terrestres cula [[Malásia]], an [[Bornéu]], cun [[Timor-Leste]], i cula [[Papua-Nuoba Guiné]]; i marítimas culas [[Filipinas]], Malásia, [[Singapura]], [[Palau]], Oustrália i cul stado [[Índia|andiano]] de [[Andaman i Nicobar]]. La localizaçon antre dous cuntinentes, la [[Ásia]] i la [[Ouceanie|Oceania]], faç de la Andonésia ua [[nacion trascontinental]]. La Andonésia ye ua [[república]],<ref name="cia"/> cun poder legislatibo i persidente eileitos por [[sufrágio ounibersal]],<ref name="publico">{{citar web|url=http://www.publico .pt/Mundo/prossimo-persidente-andonesio-bai-ser-eileito-por-sufragio-ounibersal_168890|títalo=Próssimo Persidente andonésio bai ser eileito por sufrágio ounibersal|outor=AFP|data=10 d'agosto de 2002|publicado=Publico .pt|acessodata=15 de márcio de 2011}}</ref> sendo sue capital la cidade de [[Jacarta]]. Ye un de ls nembros fundadores de la [[ASEAN]] i nembro de l G-20. L'eiquenomie andonésia ye la [[Aneixo:Lista de países por PIB nominal per capita|décima oitaba maior eiquenomie de l mundo]] i [[Aneixo:Lista de países por PIB (Paridade de l Poder de Cumpra)|15.º maior]] an paridade de poder aquesitibo . L'arquipélago andonésio ten sido ua region de grande amportança pa l [[comércio]] zde ls seclos VI i BII, quando [[Srebijaya]] ampeçou a comerciar cula China i cula Índia. Depuis de comerciantes assumiren l [[Eislan|Eislon]], i durante la Era de ls Çcubrimientos, las poténcias ouropeias ampeçórun la çputar l monopólio de l comércio de las speciaries nas [[ilhas Molucas]]. Anque sue grande populaçon i regiones densamente poboadas, la Andonésia ten bastas árias zabitadas que a tornan un de ls países de l mundo cun mais [[biodibersidade]].<ref>{{citar web|url=http://www.anstitutoaqualung .com.br/anfo_biodibersidade23.html|títalo=Biodibersidade|outor=|data=|publicado=Anstituto AquaLung|acessodata=30 de márcio de 2011}}</ref> Zde ls purmeiros seclos de l'era crestiana, gobernantes locales gradatibamente absorbian, modelos culturales, políticos i relegiosos strangeiros, i reinos hindus i [[Budismo|budistas]] florescírun. La Stória de la Andonésia ten sido anfluenciada por poderes strangeiros atraídos por sous recursos naturales. Comerciantes [[muçulmano]]s trouxírun l Eislon. Las poténcias ouropeias trouxírun l cristandade, i, para alhá desso, lutórun antre si para monopolizar l comércio de speciaries nas [[ilhas Maluku]] durante la [[Era de ls Çcubrimientos]]. Depuis de trés seclos i meio de colonialismo houlandés, la Andonésia garantiu sue andependéncia passado la [[Segunda Guerra Mundial]]. I la Stória de la Andonésia zde anton ten sido un período turbulento, culs zafios colocados pulas catástrofes naturales, la corrupçon, l separatismo, un porcesso de democratizaçon, i ls períodos de rápida mudança eiquenómica. La nacion atual de la Andonésia ye ua república persidencial [[unitarismo|unitarista]] cumpuosta por trinta i trés [[porbíncia]]s.<ref name="secomunidades"/> Cun mais de 230 milhones d'habitantes,<ref>{{citar web|url=http://www.mundoeducacao .com.br/geografie/andonesie.htn|títalo=Andonésia|outor=|data=|publicado=Mundo Eiducaçon|acessodata=30 de márcio de 2011}}</ref> ye l quarto [[Aneixo:Lista de países por populaçon|paíç mais populoso]] de l mundo i l purmeiro antre ls países [[Eislan|eislámicos]].<ref name="cia"/> Atrabeç de sues numerosas ilhas, l pobo andonésio stá çtribuído por çtintos grupos étnicos, lenguísticos i relegiosos. L lema nacional ''Vhinneka Tunggal Ika'' ("Ounidade na dibersidade") articula la dibersidade qu'hai na nacion.<ref name="cia">{{citar web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/id.html|títalo=CIA - The World Fatbook|outor=|data=|publicado=CIA|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{en}}</ref> La Andonésia ye un paíç rico an queston de [[recursos naturales]], cuntrastando cun sue populaçon, que ye, an maiorie, de baixa renda.<ref>{{citar web|url=http://www.eiquenomist .com/node/7925064?story_id=7925064|títalo=The Andonesian eiquenomy is growing. But so, unfortunately, is poberty|outor=|data=14 de setembre de 2006|publicado=|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{en}}</ref> == Eitimologie == L nome "Andonésia" deriba de l latin ''andus'' i de l griego ''nesus'', que senefica "ilha".<ref name="EcoSeas1">{{cita libro |apellidos= Tomascik|nombre= T.|coautores= Mah, J.La., Nontji, La., Mosa, M.K.|títalo = The Ecology of the Andonesian Seas|belumen= 1|eiditorial= Periplus Eiditiones Ltd.|fecha= 1996|ubicación= Hong Kong|isbn= 962-593-078-7}}</ref> L nome data de l seclo XVIII, precedendo la formaçon dua Andonésia andependiente.<ref name="andoety">{{cita web |url= http://www.pikiran-rakyat .com/cetak/0804/16/0802.htn|títalo= Asal Usut Nama Andonesie|fechaaceso= 26 de nobembre de 2009|outor= Irfan Anshory|fecha= 2004|obra= Rikiran Rakyat .com|léngua= andonesio|urlarchibo= http://web.archibe.org/web/20080109204601/http://www.pikiran-rakyat .com/cetak/0804/16/0802.htn|fechaarchibo= 9 de janeiro de 2008}}</ref> An 1850, [[George Earl]], etnólogo anglés, propós ls tenermos ''Andunesianes'', ó tamien ''Malayunesianes'', para se referir als habitantes de l "arquipélago andígena" ó "arquipélago malaio".<ref name="JIAEA_1">{{cita libro |apellido= Earl|nombre= George S. W.|títalo= On The Leading Charateristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nationes|url= |fecha= 1850|léngua= anglés|publicación= Periódico de l Archipélago Andio i Ásia Ouriental|eiditorial= |ubicaçon= Andonesie|belumen= |númaro= |páigina= 119|fechaaceso=}}</ref> Na mesma publicaçon, un de ls studantes de Earls, [[James Richardson Logan]], outeliza la palabra "Andonésia" cumo sinónimo de "arquipélago andígena".<ref name="JIAEA_3">{{cita libro |apellido= Logan|nombre= James Richardson|títalo= The Ethnology of the Andian Archipelago: Ambracing Enquiries anto the Cuntinental Relationes of the Ando-Pacific Eislanders|url= |fecha= 1850|léngua= anglés|publicación= Periódico de l Archipiélago Andio i Àsia Ouriental|eiditorial= |ubicaçon= Andonesie|belumen= 4|númaro= |páiginas=252-347}}</ref><ref>{{cita libro |apellido= Earl|nombre= George S. W. |títalo= On The Leading Charateristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nationes|fecha= 1850|léngua= anglés|publicaçon= Journal of the Andian Archipelago and Eastern Asia|páiginas= 254, 277–278}}</ref> Antretanto, ls académicos nerlandeses que screbírun publicaçones nas [[Índias Ourientales]] negában a ousar l bocábulo ''Andonésia'', usando an sou lugar tenermos cumo ''Maleische Archipel'' ("Arquipélago Malaio"); ''Nederlandsch Oost Andië'' (Índias Ourientales Nerlandesas); ''de Oost'' (l leste); i anclusibe ''Ansulinde''.{{nota de rodapie|Este termo fui antroduzido an 1860 ne l romance Max Habelaar, scrito por Multatuli , que cuntén ua série de críticas al colonialismo houlandés.}}<ref name=derkroef>{{cita libro |apellido= M. ban dar Kroef|nombre= Justus |títalo= The Tern Andonesie: Its Ourigin and Usage|url= http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0279%28195107%2F09%2971%3A3%3C166%3ATTIIOA%3E2.0.CO%3B2-5|fecha= 1951|léngua= anglés|publicación= Periódico de la Sociedade Amaricana Ouriental|eiditorial= |ubicación= |belumen= 71|númaro= 3|páiginas= 166-171|fechaaceso= 26 de nobembre de 2009|doi=10.2307/595186}}</ref> A partir de 1900 l'uso de l termo ''Andonésia'' se tornou mais quemun an círclos académicos fura de ls [[Países Baixos]], i grupos nacionalistas andonésios adotórun l termo para spanson política.<ref name=derkroef /> [[Adolf Bastian]], de la [[Ounibersidade de Berlin]], popularizou l nome ne l sou libro ''Andonesien oder die Eislas ç Malayischen Archipels, 1884–1894''. L purmeiro erudito andonésio a outelizar l nome fui [[Suwardi Suryaningrat]] (Ki Hajar Dewantara), quando an 1913 stableciu ua amprensa ne ls Países Baixos cul nome ''Andonesisch Pers-mesa''.<ref name="andoety" /> == Stória == {{artigo percipal|Stória de la Andonésia}} === Pré-Stória i período Pré-Colonial === [[Fexeiro:Borobudur ship.JPG|thumb|Un nabio sculpido an [[Borobudur]] aprossimadamente ne l'anho 800. Barcos andonésios puoden tener feito biaiges comerciales pa la cuosta ouriental de la [[África]] ne l seclo I.<ref>{{citar libro |títalo=La short story of Andonesie : the unlikely nation? |subrenome=Vrown |nome=Colin |anho=2003 |eiditora=Allen & Unwin |isbn=1 86508 838 2 |páigina=13}}</ref>]] Restos fosselizados de ''[[Homo eretus]]'', popularmente coincido cumo Home de Jaba, sugíren que la Andonésia tenga sido habitada de {{formatnun:2000000}} la {{formatnun:500000}} anhos atrás, aprossimadamente.<ref>{{citar web|url=http://www.girafamania .com.br/primitiba/homes_primatas.html|títalo=Homes pré-stóricos|outor=|data=|publicado=|acessodata=28 de febreiro de 2011}}</ref> L ''Homo-sapienes'' chegou a la region, probabelmente, hai {{formatnun:45000}} anhos.<ref>Smithsonian, ''La Grande Migraçon houmana, p.2 {{en}}</ref> Ls [[austronésios]], que custituen la maiorie de la populaçon moderna de l paíç, eimigrórun al sudeste asiático a partir de l'ilha de [[Ilha Formosa|Formosa]]. Por buolta de l'anho 2000 a.C., chegórun a la Andonésia i spandiran sous territórios pa las ilhas melanésias de l'ouriente.<ref>Taylor, p.5-7 {{en}}</ref> Ne ls percípios de l seclo VIII a.C., las cundiçones agrícolas eideales i l'aperfeiçoamiento de las técnicas de l cultibo de l'arroç permitiran l surgimiento de pequeinhas aldés i reinos.<ref>Taylor, p.8-9 {{en}}</ref> La posiçon stratégica de la Andonésia stimulou l comércio antre las ilhas i cul cuntinente. Por eisemplo, las relaçones culs reinos de la [[Stória de la China|China]] i de la [[Stória de la Índia|Índia]] se stablecírun hai bários seclos antes de Cristo,<ref>Taylor, p.15-18</ref> l que demunstra que l [[comércio]] siempre fizo parte de la stória de la Andonésia.<ref>Taylor, p. 3, 9, 10–11, 13, 14–15, 18–20, 22–23</ref><ref>Vickers, p. 18–20, 60, 133–134</ref> [[Fexeiro:Srebijaya Ampire.sbg|thumb|L'ampério de Srebijaya ne l Sudiste Asiático]] Antre ls seclos VII i XIB, formórun-se, nas ilhas de [[Samatra]] i [[Jaba (ilha)|Jaba]], bários reinos [[Hinduísmo|hindus]] i [[Budismo|budistas]]<ref>Taylor, pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs, p. 3</ref>. dous grandes reinos que surgiran nessa época fúrun l [[Srebijaya]] i [[Majapahit]]. De l seclo VII até l seclo XIV, l reino budista de Srebijaya, an Samatra, creciu debrebe.<ref name="andonesiareinos">{{citar web|url=http://www.andonesiaindonesie .com/t/f/2377-andon%C3%A9sia-la-era-de ls-reinos-hindus-i-budistas/|títalo=L'era de ls reinos hindu-budistas|outor=|data=|publicado=AndonesiaIndonesie .com|acessodata=14 d'abril de 2011}}</ref> An sou auge, l Srebijaya cuntrolaba zde l'oeste de Jaba até la península malaia. Ne l seclo XIV, tamien surgiu l reino hindu de Jaba Ouriental, Majapahit, que cunseguiu oubter poder subre l território que ye la maior parte de la Andonésia atual i subre quaije to la [[Península Malaia]].<ref name="andonesiareinos"/> Cula chegada de comerciantes [[árabes]] de [[Gujarate]] ([[Índia]]) ne l seclo XII, l [[Eislon]] tornou-se la religion dominante na maior parte de l'arquipélago, ampeçando al norte de Samatra.<ref>Ricklefs, p.3-14</ref> Outras árias de la Andonésia als poucos adotórun l'eislamismo, l que l tornou la religion dominante an Jaba i Samatra ne l final de l seclo XVI. L'eislamismo se misturou l'anfluéncias culturales i relegiosas de la region, que moldórun la forma predominante de l'eislamismo na Andonésia, particularmente an Jaba.<ref>Ricklefs, p.12-14</ref> Sultanatos eislámicos cumo l de Matórun i de Banten se anstalórun na region.<ref>Guillot, Claude (1990). ''The Sultanate of Banten''. Gramedie Book Publishing Dibesion. p. 17. {{en}}</ref> === Período colonial === Quando ls [[Ouropa|ouropeus]] eilhi chegórun an percípios de l [[seclo XVI]] (an [[1511]], [[Francisco Serron]] juntamente cun [[António de Abreu]] chegórun a las [[ilhas Molucas]]), ampeçórun a dominar ls reinos qu'eilhi eisistian, na sue buntade de [[monopólio|monopolizar]] l [[comércio]] de las [[speciarie]]s.<ref>Ricklefs, M.C. ''La Story of Modern Andonesie Since c. 1300'', Segunda eidiçon. Londres: MacMillan, 1993. p.22–24 p. {{en}}</ref> La stória de la colonizaçon nerlandesa de la Andonésia ampeçou cula spediçon de [[Cornelis de Houtman]]. Ne l [[seclo XVII]], ls [[Países Baixos|nerlandeses]], atrabeç de la [[cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales]], stablecírun na region la sue [[quelónia (stória)|quelónia]] de las "[[Índias Ourientales Nerlandesas]]"<ref name=ref_duplicada_1>Ricklefs, p. 24</ref> (sin, inda assi, cunseguiren acupar la quelónia pertuesa de [[Ilha Timor|Timor]]). Durante la maior parte de l período colonial, l cuntrole nerlandés subre l'arquipélago quedou restrito a las zonas costeiras, nua acupaçon que durou até l [[seclo XX]]. Las tropas nerlandesas stában custantemente ambolbidas an sufocar [[rebelion|rebeliones]].<ref name="Schwartç">Schwartç, p. 3-4</ref> L'anfluéncia de líderes locales, tales cumo l príncepe Diponegoro ne l centro de Jaba, Vonjol Eiman an Samatra central i Pattimura nas Molucas i ua sangrenta guerra an [[Aceh]], que durou trinta anhos, debelitórun i reduziran las fuorças [[melitar]]s nerlandesas.<ref name="Schwartç"/> === Reboluçon Nacional de la Andonésia === {{artigo percipal|Reboluçon Nacional de la Andonésia}} [[Fexeiro:Andonesian flag raised 17 August 1945.jpg|thumb|squierda|Bandeira andonésia liebantada lougo passado la declaraçon d'andependéncia.]] Durante la [[Segunda Guerra Mundial]], ls Países Baixos, qu'habien sido acupados pula [[Almanha Nazi|Almanha Nazista]], perdírun la sue quelónia pa ls [[Japon|japoneses]].<ref>Dower, John W. ''War Without Mercy: Race and Power in the Pacific War'' (1986; Pantheon; ISBN 0-394-75172-8)</ref> Cul fin de la guerra, [[Sukarno]], que tenie coperado culs japoneses, declarou la [[andependéncia]] de la Andonésia, mas ls [[aliados]] apoiórun l [[eisército]] nerlandés a tentar recuperar la sue quelónia. La guerra pula andependéncia, chamada [[reboluçon Nacional de la Andonésia]], durou mais de quatro anhos i ambolbiu un sporádico, mas sangrento [[Cunflito armado|cunflito armado anterno]], liebantes políticos i dues grandes anterbençones diplomáticas anternacionales. Las fuorças nerlandesas nun cunseguiran prebalecer als andonésios, sendo spulsos passado muita resisténcia<ref name="friend">Friend (2003). p. 35</ref>. Ambora las fuorças nerlandesas cuntrolassen las bilas i cidades an redutos republicanos an [[Jaba]] i [[Samatra]], nun cuntrolában las aldés i l campo. Assi, la república de la Andonésia acabou por prebalecer, tanto atrabeç de la diplomacie anternacional, cumo atrabeç de la detreminaçon de la Andonésia an cunflitos armados an Jaba i an outras ilhas. La reboluçon treminou an dezembre de [[1949]], quando, passado pressones anternacionales, ls Países Baixos reconhecírun formalmente l'andependéncia de la Andonésia.<ref>{{citar web|url=http://www.globalsecurity.org/melitary/world/war/ando-inde.htn|títalo=Andonesian War of Andependence|outor=John Pike|data=2005|publicado=Global Security.org|acessodata=6 d'abril de 2011}} {{en}}</ref><ref>Taylor, p. 325</ref> ==== Pós-andependéncia ==== [[Fexeiro:Persident Suharto, 1993.jpg|thumb|Suharto.]] Antre ls anhos de 1963 i 1965, l [[partido Quemunista de la Andonésia]], que mantenie relaçones secretas cula China quemunista de [[Mao Tsé Tung]], eilaborou un praino para fortalecer l gobierno pró-Pequin de Sukarno. L'eideia era decapitar l'alto comando anticomunista de l'eisército para manter mais de la metade de l Eisército, dous terços de la Aeronáutica i un terço de la Marina alinhados al partido Quemunista de la Andonésia. An [[30 de setembre]] de [[1965]], l praino fui colocado an prática i l xefe de l Eisército i outros cinco generales fúrun presos i eisecutados.<ref>Friend, p. 107-109</ref> Assi i to esse praino fracassou, pus [[Suharto]], un general até anton de pouca spresson, staba anformado subre esse praino, sperou la prison i eisecuçon de ls generales para debrebe tomar l poder.<ref>{{citar libro | titulo = Mao - La Stória Çconhecida | outor = Jon Halliday Jung Chang | anho = 2006 | eidiçon = 1 | páiginas = 992 | ISBN = 8535908730}}</ref> L golpe de Stado de l general [[Suharto]], apoiado puls [[Stados Ounidos]]<ref>{{citar web | titulo = Golpe na Andonésia: 1 milhon de muortos CIA preparou "listas d'eisecuçon" para Suharto | url = http://www.horadopobo .com.br/2003/outubre/03-10-03/pag7d.htn | outor = Carlos Lopes | publicado = Jornal Hora de l Pobo |data= 03/10/2003 | acessodata = 2009-07-19}}</ref> i sous aliados, derrubou l gobierno de l líder populista [[Sukarno]] an 1965, sob l pretesto de deter l'abanço quemunista. Fui un banho de sangre que bitimou carta eiletrónica de 500 mil d'andonésios supostamente quemunistas.<ref>{{citar web | titulo = La muorte dun ex-ditador | url = http://www.folhape .com.br/folhape/materie.asp?data_eidicao=20/09/2006&edt=10&mat=79765 | publicado = Fuolha de Pernambuco |data= 29/01/2000 | acessodata = 2009-07-19}}</ref> De caráter agressibo, melitarista i eissencialmente corruto, la ditadura de Suharto promobiu la represson i l'oupresson de la populaçon.<ref>Adrian Bickers, ''La Story of Modern Andonesie.'' Cambridge University Press, p. 163; 2005 {{en}}</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relationes,'' London: Blackwell, p. 70 {{en}}</ref> Reforçou, tamien, la centralizaçon política i l spansionismo. Assi, poderien ampedir la dibersidade eisistente ne l paíç i reforçar las tensones outónomas oupositoras a la custituiçon dua "Grande Andonésia". Cun esso, houbo cunflitos outónomos nas [[ilhas Molucas]], an [[Samatra]], na [[Nuoba Guiné]], an [[Celebes]] i [[Bornéu]] i frunteiriços cula Malásia i Papua-Nuoba Guiné. Suharto fui releito cinco bezes<ref name="suharto">{{citar web|url=http://www.cbb.nes.ca/ditator/Suharto.html|títalo=Suharto|outor=|data=|publicado=|acessodata=30 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> i gobiernou l paíç cula ajuda de ls melitares mas, cula crise eiquenómica asiática de [[1997]], l paíç boltou a la rebelion i l persidente fui oubrigado a renunciar i antregou l poder al sou Bice-Persidente, [[B. J. Habibie]].<ref name="suharto"/> Inda assi, las eileiçones de [[1999]] fúrun perdidas por Habibie para [[Megawati Sukarnoputri]], filha de Sukarno, que nun chegou a ser ampossada, tenendo sido sustituída pul sou [[partido político]] por [[Abdurrahman Wahid]]. La [[Andependéncia de Timor-Leste|crise de Timor-Leste]] birou las cartas i Megawati boltou a la persidéncia an [[2001]]. An [[2004]], nas purmeiras eileiçones diretas, fui eileito l'atual persidente, [[Susilo Bambang Yudhoyono]].<ref>{{citar web|url=http://ultimosegundo.eig .com.br/mundo/2009/07/09/cunfirmada+releicao+de l+persidente+de la+andonesie+7202942.html|títalo=Cunfirmada releiçon de l persidente de la Andonésia|outor=|data=|publicado=Radadeiro Segundo|acessodata=30 de márcio de 2011}}</ref><ref>{{citar web|url=http://beija.abril .com.br/blog/ricardo-setti/tag/susilo-bambang-yudhoyono/|títalo=Quien baterá l campeon mundial de botos, l persidente de la Andonésia, Susilo Yudhoyono?|outor=Ricardo Setti|data=23 de márcio de 2011|publicado=Beija.abril .com|acessodata=30 de márcio de 2011}}</ref> == Geografie == {{Artigo percipal|[[Geografie de la Andonésia]]}} [[Fexeiro:Mahameru-bolcano.jpeg|thumb|squierda|[[Monte Semeru]] i [[Monte Bromo]].]] La Andonésia ten {{formatnun:17508}} [[ilha]]s de las quales cerca de 6000 son habitadas<ref name="FMI">{{citar web|url=http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2006/01/data/dbcoutn.cfn?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5|títalo=Report fur Seleted Countries and Subjets|outor=[[Fondo Monetário Anternacional]]|data=2006|publicado=FMI.org|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{en}}</ref><ref name="regiones">{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20051228011848/http://www.andonext .com/Regions/|títalo=Andonesie regiones|outor=|data=2005|publicado=Andonext (arquibo)|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{en}}</ref>. Las percipales son [[Jaba (ilha)|Jaba]], [[Samatra]], [[Bornéu]] (cumpartilhada cula [[Malásia]] i [[Brunei]]), [[Nuoba Guiné]] (cumpartilhada cula [[Papua-Nuoba Guiné]]) i [[Celebes]]. La Andonésia ten frunteiras terrestres solo cula Malásia (na ilha de Bornéu), Papua-Nuoba Guiné (na Nuoba Guiné) i [[Timor-Leste]], na ilha de [[Ilha Timor|Timor]]. Para alhá desso, solo alguns streitos sepórun la Andonésia de [[Singapura]], [[Filipinas]] i [[Oustrália]]. La capital, Jacarta, stá localizada na ilha de Jaba i ye la maior cidade de l paíç, seguida de [[Bandung]], [[Surabaya]], [[Medan]] i [[Semarang]].<ref name="Witton">Witton, p. 139, 181, 251, 435 {{en}}</ref> Cun {{formatnun:1904569}} Km²,<ref name="cia"/> la Andonésia ye l décimo sesto [[Aneixo:Lista de países i territórios por ária|paíç mais stenso]] de l mundo, an tenermos de superfice.<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/rankorder/2147rank.html|títalo=CIA: The World Fatbook -- Country Cumparison - Area|outor=CIA|data=2006|publicado=The World Fatbook|acessodata=4 de márcio de 2011}}</ref> Sue densidade populacional ye de 134 hab./Km², la [[Aneixo:Lista de países por densidade populacional|88ª mais alta de l mundo]],<ref>{{citar web|url=http://www.photius .com/rankings/geography/population_density_2006_1.html|títalo=Population density - Persones per sq Km 2006 country rankings|outor=CIA|data=2006|publicado=The World Fatbook|acessodata=4 de márcio de 2011}}</ref> anquanto [[Jaba]], l'ilha mais poboada de l mundo<ref>{{citar web|url=http://www.worldislandinfo .com/POPULATB2.htn|títalo=Most Populous Eislands|outor=Joshua Calder|data=2007|publicado=Wolrd Eisland Anfo .com|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> ten ua densidade populacional de 940 hab./Km². Cun 4884 m d'altitude, l [[Puncak Jaya]], an Papua, ye l punto mais eilebado de la Andonésia, anquanto l [[lago Toba]] an Samatra ye l lago mais stenso de l paíç, cun ua ária de 1145 Km². Ls maiores rius de l paíç stan an Kalimantan, de ls quales se outelizan cumo bie de quemunicaçon i trasporte antre ls habitantes de l'ilha.<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20080328095633/http://ancarta.msn .com/ancyclopedie_761573214/Republic_of_Andonesie.html|títalo=Republic of Andonesie|outor=|data=|publicado=MSN Ancarta (2008). Arquibado zde l [http://ancarta.msn .com/ancyclopedie_761573214/Republic_of_Andonesie.html#s4 ouriginal], de 28 de márcio de 2008|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> Situando-se antre las placas tetónicas de l [[Placa de l Pacífico|Pacífico]], [[Placa Ouro-Asiática|Ouro-Asiática]] i [[Placa Ando-australiana|Ando-australiana]], la Andonésia ye un paíç cun muitos [[bulcon|bulcones]] i cun frequentes [[sismo]]s, cun pul menos 150 bulcones atibos,<ref>{{citar web|url=http://www.bolcano.si.edu/world/region.cfn?rnun=06&rpage=list|títalo=Global Bolcanisn Porgran - Bolcanoes of the Wrold - Bolcanoes of Andonesie|outor=Porgrama global de bulcanismo|data=2009|publicado=Bolcano.si.edu|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> ancluindo l [[Krakatoa]] i l [[Monte Tambora|Tambora]], famosos por sues erupçones debastadoras ne l seclo XIX. Antre ls zastres causados pula atebidade sísmica recente, se ancontran l [[Sismo de l Ouceano Índico de 2004]], que matou cerca de {{formatnun:170000}} pessonas ne l norte de Samatra<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20070519133441/http://www .ptsunamispecialenboy.org/country/houmantoll.asp|títalo=UN Ouffice of the Special Amboy fur Tsunami Recobey - Countries|outor=[[ONU]]|data=2006|publicado=Tsunami Special Amboy.org.|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> i l [[Sismo de Jaba de maio de 2006]]. Inda assi, la cinza bulcánica ye un de ls percipales fatores que cuntribuen pa l'alta fertelidade de l tierra que ten mantido la densidade populacional de Jaba i Vali.<ref>Whitten, p. 95-97 {{en}}</ref> Por se ancontrar nas prossimidades de la [[Linha de l Eiquador]], la Andonésia ten un [[clima tropical]], cun defrentes temporadas de [[monçones]], de [[chuba]]s i de [[seca]]. La precipitaçon média anual barie de 1780 mn nas prainadas até 6100 mn nas regiones muntanhosas. Giralmente, l'umidade ye alta, cun média de cerca de 80%. Las temperaturas barian pouco al longo de l'anho, an Jacarta, las médies son de 26 a 30 °C.<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20080617142447/http://www.ui.ac.id/anglish/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt|títalo=Ounibersidade de la Andonésia|outor=UI.ac.id (2007).|data=|publicado=|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> === Meio ambiente === [[Fexeiro:Man of the wods.JPG|200px|dreita|thumb|L [[Ourangotango-de-sumatra|ourangotango-de-samatra]] ye ua [[stinçon|spece an stinçon]], un eisemplo de la fauna andémica de la Andonésia.]] L fato de star localizada nas regiones tropicales, l clima i la geografie de l'arquipélago fázen de la Andonésia l segundo paíç de l mundo an [[biodibersidade]] (atrás solo de l [[Brasil]]).<ref>Lester, p.7</ref> Sue flora i fauna ye cumo ua mistura antre speces de la Ásia i [[Australásia]].<ref>{{citar web|url=http://www.eislamonline.net/Anglish/Science/2003/05/article13.shtml|títalo=Andonesie's Natural Wealth: The Right of la Nation and Heir People|outor=Hani Mumtazah|data=2003|publicado=Eislan On-Line.net.|acessodata=8 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> Ua beç relacionadas pa l cuntinente asiático, las ilhas de Samatra, Jaba, Bornéu i Bali, ténen ua bariadade de fauna asiática. Speces cumo l [[tigre]], [[alifante]], [[rinoceronte]], [[ourangotango]] i [[leopardo]] yá fúrun abundantes, percipalmente na region leste de Bali, mas l númaro d'andibíduos i sue çtribuiçon fúrun reduzidos drasticamente ne ls radadeiros anhos. Las florestas cobren cerca de 60% de l paíç.<ref name="UNEP">{{citar web|url=http://globalis.gbu.unu.edu/country.cfn?Country=ID|títalo=Globalis - an anteratibe world map|outor=UNEP|data=2009|publicado=Globalis.edu|acessodata=8 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> An Samatra i Kalimantan las speces begetales son predominantementes de la Ásia. Inda assi, las florestas de l'ilha de Jaba ten sido çtruídas an grande parte debido a l'atebidade houmana. La grande [[populaçon]] i la rápida andustrializaçon ténen trazido porblemas ambientales grabes para paíç, que muitas bezes ténen ua prioridade mais baixa debido als altos nibles de pobreza.<ref name="TEDCO">{{citar web|url=http://www.amarican.edu/TED/ourang.htn|títalo=Deforestation in Andonesie and the Ourangutan Population|outor=Jason R. Miller|data=1997|publicado=TEDCO Study|acessodata=8 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> Antre ls percipales porblemas ambientales ancontran-se l [[çmatamiento]] an grande scala, [[poluiçon]], geston de resíduos, la çponibelidade d'auga i geston d'augas residuales.<ref name=TEDCO/> La çtruiçon de l'habitat amehaça la subrebibéncia de bárias speces andémicas naturales i andígenas, ancluindo 140 speces de [[mamífero]]s eidantificadas pula [[Ounion Anternacional para Cunserbaçon de la Natureza]] (IUCN) cumo speces amehaçadas ne l mundo lixo el classifica quinze speces cumo speces amehaçadas de stinçon, antre ls quales l'ourangotango-de-samatra.<ref>{{citar web|url=http://www.animalinfo.org/country/andones.htn|títalo=Animal Anfo - Andonésia|outor=Paul Massicot|data=2006|publicado=Animal Anfo .com|acessodata=8 de márcio de 2011}}</ref> == Demografie == {{Artigo percipal|[[Demografie de la Andonésia]]}} [[Fexeiro:Sasak1.jpg|thumbnail|squierda|Ninos de l'etnia ''sasak'' na ilha de Lombook. Na Andonésia eisisten aprossimadamente 300 etnias defrentes.]] Segundo l censo nacional de [[2000]], la populaçon andonésia ascende la mais de 206 milhones d'habitantes,<ref>[http://www.bps.go.id/setor/population/pop2000.htn Brief Analysis]</ref> i para mediados de la [[década de 2000]], la ''Ouficina de Statísticas Centrales de la Andonésia'' i ''Statísticas de la Andonésia'', stimában ua populaçon de 222 milhones.<ref>{{Citation |title=Tingkat Kemiskinan di Andonesie Tahun 2005–2006 |url=http://www.bps.go.id/releases/files/kemiskinan-01sep06.pdf |accessdate=2006-09-27 |archivedate=2006-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060927070525/http://www.bps.go.id/releases/files/kemiskinan-01sep06.pdf }}</ref><ref>[http://web.archibe.org/web/20080630074130/http://www.bps.go.id/releases/files/kemiskinan-01sep06.pdf BPS]</ref> Pa l'anho de [[2009]], la populaçon de l paíç chegou a 229,5 milhones.<ref>{{citar web|url=http://population-statistics .com/wg.php?x=&men=gpro&lng=s&ç=wg&geo=-49&srt=pnan&col=dq&msç=1500&geo=0|títalo=World Gazetter|outor=|data=|publicado=|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{s}}</ref> Ye l [[Aneixo:Lista de países por populaçon|quarto paíç mais populoso de l mundo]], superado solo por [[República Popular de la China]], [[Índia]] i [[Stados Ounidos]]. Mais de 130 milhones d'andonésios biben na ilha de [[Jaba]], l'ilha mais poboada de l mundo. Anque un porgrama bastante eficaç de [[planeijamiento fameliar]] que se hai amplementado an [[1990]], stima-se que la populaçon chegue a 288 milhones d'habitantes an [[2050]], baseada na atual taxa de crecimiento anual, an 1,25%.<ref>[World Population Prospets (2008) http://sa.un.org/unpp/{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} United Nationes]</ref> La maiorie de ls andonésios son çcendentes de pobos faladores de [[lénguas austronésias]], cujos [[lénguas]] probénen de l protoaustronésio, l qu'andica que la sue ourige ye probable de [[Ilha Formosa|Taiwan]]. Ls [[Melanésia|melanésios]] son l grupo de populaçon mais amportante de l paíç, qu'habitan la parte central de la Andonésia.<ref>Dawson, p.7</ref> Ne l paíç coeisisten mais de 300 [[etnia]]s natibas, cun mais de 700 [[léngua]]s i [[dialeto]]s.<ref>{{citar web|url=http://www.spat.or.id/anfo/oberbiew.html|titulo=An Oberbiew of Andonesie - the land, people, goberment and eiquenomy|outor=Spat Web Asociation|data=2009|publicado=2009|acessodata=30 de nobembre de 2009}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.languagestudies.unibç.it/Bahasa+Andonesie_Merdekawaty.pdf|titulo="Bahasa Andonesie" and languages of Andonesie|outor=I. Merdekawaty|data=2006|publicado=2008|acessodata=30 de nobembre de 2009}}</ref> La maior etnia ye la [[Etnia jabanesa|jabanesa]], que repersenta mais de 42% de la populaçon i son l grupo dominante de l punto de bista político i cultural.<ref>Kingsbury, p. 131</ref> Ls sundaneses ([[malaios]] natibos) i ls [[Madura|madureses]] son las etnias mais numerosas depuis de ls jabaneses.{{nota de rodapie|Las populaçones pequeinhas mas seneficatibas de chineses, andianos, ouropeus i árabes stan cuncentradas an árias ourbanas.}} Ls andonésios ténen un [[nacionalismo]] qu'al mesmo tiempo lida cula fuorte eidantidade regional de cada pobo.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs, p. 256</ref> Giralmente, la quemunidade bibe nun ambiente harmónico, inda que tensones antre sociales i relegiosos téngan zamcadeado óndias de bioléncia.{{nota de rodapie|A migraçon anterna ye la percipal causa de surtos de bioléncia i de l massacre de cientos de madureses por parte de las quemunidades de dayak an Kalimantan Oucidental, enqualto hai, tamien, bários cunflitos an Celebes, Molucas i Papua}}<ref>{{cita web |url= http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf|títalo= Migration and cunflits in Andonesie|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009 |outor= T. N. Pudjiastuti|fecha= 2002|obra= IUSSP.org|léngua= anglés}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.prebentconflit.org/portal/main/maps_kalimantan_cunflit.php|títalo= Maps - Kalimantan|fechaaceso= 30 de nobiembre de 2009|outor= |fecha= 2001|obra= Prebent Cunflit.org|léngua= anglés}}</ref><ref>{{Cita libro|nombre = J.W. |apellido= Ajawaila |coautores= M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale|lañl = 1999|títalo = Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon|títulolibro = Report on Church and Houman Rights Persecution in Andonesie|eiditor= Queda-Net|ubicación= Ambon, Andonesie|url = http://web.archibe.org/web/20071011082631/http://queda.org/h/ambon/idRusuh1.html|fechaaceso = 30 de nobembre de 2009}}</ref><ref>{{cita web |url= http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf|títalo= Bugis Sailors|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009 |outor= Ounibersidad de Kyoto|fecha= 2006|obra= Kyoto-u.ac.jp|léngua= anglés}}</ref> Ls andonésios-chineses son ua minorie étnica anfluente que cumprende menos de 1% de la populaçon.<ref>{{cita libro |apellidos= Suryadinata|nombre= Leo|coautores= Eibi Nurbidya Arifin,Aris Ananta|títalo = Andonesie's Population: Ethnicity and Religion in la Changing Political Landscape|eidición= |eiditorial= Anstitute of Southeast Asian Studies|fecha= 2003|ubicación= Singapur|isbn= 9812302182}}</ref> Grande parte de la propiadade pribada i de la riqueza comercial de l paíç ye cuntrolada por chineses,<ref>Schwarç, pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend, pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> l que ten cuntribuído pa l'oumiento dun ressentimiento i anclusibe atos de bioléncia contra eilhes.<ref>{{cita web |url= http://eignca.nic.in/cd_05008.htn|títalo= Andigenous Cultures in the Debelopment of Indonesie|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009|outor= Meutie F. Swasono|fecha= 1997|obra= Antegration of andogenous cultural dimension anto debelopment|léngua= anglés}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.prospet-magazine.co.uk/article_details.php?id=4212|títalo= The oberseas Chinese|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009|outor= Simon Long|fecha= 1998|obra= Prospet Magazine.co.uk|léngua= anglés}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.hartford-hwp .com/archibes/54b/083.html|títalo= An Analysis of the Amplication of Suharto's resignation fur Chinese Andonesianes|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009|outor= M Ocorandi|fecha= 1998|obra= Hartford-HWP .com|léngua= anglés}}</ref> === Cidades mais populosas === {{Cidades mais populosas de la Andonésia}} == Política == {{Artigo percipal|[[Política de la Andonésia]]}} [[Fexeiro:Andonesie DPR session.jpg|thumb|Ua sesson de l [[Cunseilho Repersentatibo de l Pobo]], an [[Jacarta]].]] [[Fexeiro:AndonesianSupremeCourt.jpg|thumbnail|Suprema Corte de Justícia de la Andonésia an [[Jacarta]], la capital de l paíç.]] La Andonésia ye ua [[república]] [[persidencialismo|persidencialista]]. Cumo se trata dun [[stado unitairo]], l poder se cuncentra ne l gobierno central. L Persidente, que ye xefe de stado i de l gobierno, ye eileito diretamente para mandatos de 5 anhos, junto cul bice-persidente. Passado la renúncia de Suharto an [[1998]], las struturas políticas i gobernamentales sofrírun amportantes reformas. Rializórun-se quatro emendas la Custituiçon de 1945{{nota de rodapie|An 1998, 1999, 2000 i 2001.}}, que renobórun ls poderes [[Poder eisecutibo|eisecutibo]], [[Poder legislatibo|legislatibo]] i [[Poder judiciairo|judiciairo]].<ref name="susi">Susi Dwi Harijanti, Tin Lindsey (2006). «Andonesie: General eiletiones test the amended Custitution and the new Custitutional Court» (an [[léngua anglesa|anglés]]). Anternational Journal of Custitutional Law 4 (1): p. 138–150</ref> L persidente ye l [[Xefe de Stado]] i l comandante de las fuorças armadas i l diretor de l'admenistraçon anterna, de la criaçon de políticas i de las relaçones steriores. Para alhá desso, ye l persidente que nomeia l cunseilho de menistros, que nun son oubrigados a ser nembros eileitos de l poder legislatibo. Las eileiçones persidenciales de [[2004]] fúrun las purmeiras an que l pobo eilegeu diretamente l persidente i l bice-residente, por sufrágio ounibersal.<ref name="publico"/><ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20080630074121/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf|títalo=The Carter Center 2004 Andonesie Eiletion Report|outor=Carter Center|data=2004|publicado=Carter Center.org, arquibado zde l [http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf ouriginal] an 30 de júnio de 2008|acessodata=3 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> L persidente ye eileito por cinco anhos i solo puode se releger por ua única beç.<ref>_ (2002), The fourth Amendment of 1945 Andonesie Custitution, Capítulo III – L poder eisecutibo, Art. 7. {{en}}</ref> L percipal cuorpo legislatibo de l paíç ye l ''Majelis Permusyawaratan Rakyat'' (MPR)<ref>{{citar web|url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf|títalo=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Andonesie|outor=Cunseilho repersentante de l Pobo|data=2000|publicado=MPR.go.id|acessodata=3 de márcio de 2011}} (an [[léngua andonésia|andonésio]])</ref> ó "Assemblé Cunsultiba Popular", que cunsiste de l ''Dewan Perwakilan Rakyat'' (DPR) ó [[Cunseilho Repersentatibo de l Pobo]], eileito para mandatos de 5 anhos, i de l ''Dewan Perwakilan Daerah'' (DPD) ó [[Cunseilho de ls Repersentantes Regionales]]. Depuis de las eileiçones de [[2004]], l MPR tornar-se-iba un [[parlamiento]] [[bicameral]] cula criaçon de l DPD cumo nuoba segunda cámara. Las percipales funçones de l MPR son rebisar i aprobar emendas pa la custituiçon, fazer l juramiento de l persidente i tamien processar l mesmo persidente, d'acuordo cula legislaçon.<ref name="susi"/> L DPD ye ua cámara relatibamente nuoba adonde se atenden ls assuntos de cunho regional. L DPD cumprende quatro nembros eileitos por cada porbíncia, ls quales nun pertencen la nanhun [[partido político]].<ref>{{citar web|url=http://www.gtzsfdn.or.id/documents/laws_m_regs/cun_decre/3_AmdUUD45_ang.pdf|títalo=Third Amendment to the 1945 Custitution of The Republic of Andonesie|outor=Assemblé Cunsultiba|data=2000|publicado=Gtzsfdn.or.id.|acessodata=12 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> An cuntreste cula política anti-amperialista contra las poténcias oucidentales i las tensones cula Malásia durante l regime de Sukarno, las [[relaçones anternacionales]] de la Andonésia zde la chamada "nuoba orde" se baseian na coperaçon política i [[eiquenomie|eiquenómica]] culas naciones oucidentales.<ref>{{citar web|url=http://countrystudies.us/andonesie/97.htn|títalo=Foreign Policy|outor=William Frederick|data=1993|publicado=Country Studies.ua|acessodata=30 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> L paíç mantén streitas relaçones cun sous bezinos ne l sudeste asiático i ye un nembro fundador de la [[Associaçon de las Naciones de l Sudiste Asiático]] (ANSA).<ref>{{citar web|url=http://www.state.gob/r/pa/ei/bgn/2748.htn|títalo=Andonesie (10/09)|outor=CIA|data=2009|publicado=state.gob|acessodata=30 d'abril de 2011}}</ref> == Simblos nacionales == === Bandeira === {{Artigo percipal|[[Bandeira de la Andonésia]]}} La [[bandeira nacional]] de la Andonésia ye chamada "''Sang Sake Merah Putih''". Cunforme l'artigo 35 de la Custituiçon de 1945, la bandeira ye cumpuosta por dues faixas de dimensones eiguales, a superior ye de quelor burmeilha i a anferior ye branca.<ref>{{citar web|url=http://www.ambaixadadaindonesie.org/andonesie.html|títalo=Ambaixada de la Andonésia ne l Brasil|outor=|data=|publicado=|acessodata=24 de márcio de 2011}}</ref> === Brason d'armas === {{Artigo percipal|[[Brason d'armas de la Andonésia]]}} L Garuda Pancasila ye l [[Brason de Armas]] de la Andonésia.<ref name="girafa">{{citar web|url=http://www.girafamania .com.br/asiatico/andonesie.html|títalo=República de la Andonésia|outor=|data=|publicado=Girafamania|acessodata=24 de márcio de 2011}}</ref> La parte percipal ye l Garuda, ua spece de águila dourada cun un escudo ne l peito i un rolo dominado puls pies que traç l lema de l paíç. Garuda ye ua figura mitológica, un grande páixaro mítico qu'aparece an ambas las mitologies, de l [[hinduísmo]] i [[budismo]].<ref name="girafa"/> === Hino nacional === {{Artigo percipal|[[Hino nacional de la Andonésia]]}} '''Indonesia Raya''' ye l nome oufecial de l [[hino nacional]] de la Andonésia.<ref>{{citar web|url=https://www.nationalanthems.info/id.htm|títalo=Indonesia|outor=|data=|publicado=nationalanthems.anfo|acessodata=19 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> L'hino fui apersentado pul cumpositor [[Wage Rudolf Soepratman]] ne l die [[28 d'outubre]] de [[1928]], na cumbençon nacional de ls moços an [[Batabie]], atual [[Jacarta]]. Esse hino marca inda l nacimiento dun mobimiento nacionalista na Andonésia. Fui scolhido cumo hino nacional quando fui proclamada l'andependéncia de la Andonésia an [[1945]]<ref>{{cite web | url=https://nationalanthems.info/id.htm | title=Indonesia - Indonesia Raya | publisher=NationalAnthems.me | language=[[Léngua anglesa|anglés]] | acessdate=26 de maio de 2012 }}</ref>. == Subdebisones == {{Artigo percipal|[[Subdebisones de la Andonésia]]}} De l punto de bista admenistratibo, la Andonésia stá debedida an 33 porbíncias<ref name="secomunidades">{{citar web|url=http://www.secomunidades .pt/web/guest/listapaises/ID|títalo=República de la Andonésia|outor=Portal de las Quemunidades Pertuesas|data=|publicado=Secomunidades .pt|acessodata=3 de márcio de 2011}}</ref> (antre las quales, 3 son territórios de regime special, [[Aceh]] i [[Yogyakarta]], i l território de la cidade capital, [[Jacarta]]). Las percipales porbíncias, subdebididas an çtritos, son: [[Samatra]], Papua (Irian Jaya), [[Riau]], Riau Kepulauan, [[Sulawesi]] (la sudoeste), Kalimantan (al sul), [[Celebes]] (al sul), Irian Jaya (l'oeste), [[Jaba (ilha)|Jaba]] (l'oeste), Kalimantan (l'oeste), Nusa Tenggara (l'oeste), Sulawesi (l'oeste) i Samatra (l'oeste). Las porbíncias de Aceh , Jacarta , Yogyakarta , [[Papua]] i [[Papua Oucidental]] ténen mais prebilégios legislatibos i un maior grau d'outonomie de l gobierno central. L gobierno de Aceh, por eisemplo, ten l dreito de stablecer un sistema judicial andependiente (an [[2003]], anstituiu l'eisigéncia oubrigatória de Sharie).<ref>{{citar web|url=http://www.angentaconnet .com/cuntent/routledg/caet/2004/00000005/00000003/art00005|títalo=The Nanggroe Aceh Darussalan law: la serious respunse to Acehnese separatisn?|outor=Miller, Michelle Ann|data=2004|publicado=Asian Ethnicity 5|acessodata=3 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> Se cuncediu la porbíncia de Yogyakarta la cundiçon de ''region semi outónoma'' an reconhecimiento de sou papel fundamental na luita de ls republicanos durante la [[Reboluçon Nacional de la Andonésia|guerra d'andependéncia]] andonésia.<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20070928162804/http://www.gtzsfdn.or.id/documents/archibe/Law5_1974.pdf|títalo=Andonesie Law Ne l. 5/1974 Cuncerning Basic Principles on Admenistration in the Region|outor=Cunseilho Repersentante de l pobo|data=1974|publicado=Gtsfdn.or.id. (arquibo)|acessodata=3 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> A la Papua, antes ''Irian Jaya'', se cuncediu l statuto de ''region semi outónoma'' an [[2001]], anquanto que Jacarta se tornou ua region "special" por ser la capital de l paíç.<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20080429140004/http://www.anfid.be/papua_mess.htn|títalo=Nieuwe pagina 1|outor=Richel Dursin|data=2004|publicado=''The Jakarta Post'', arquibado zde l [http://www.anfid.be/papua_mess.htn ouriginal] an 29 d'abril de 2008|acessodata=3 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> [[Fexeiro:Andonesie probinces location map-en.sbg|thumb|centro|800px|Porbíncias de la Andonésia.]] == Eiquenomie == {{Artigo percipal|[[Eiquenomie de la Andonésia]]}} [[Fexeiro:Jakarta Skyline Part 2.jpg|thumb|squierda|300px|[[Jacarta]], capital i maior [[centro financeiro]] de l paíç.]] La Andonésia ye la maior eiquenomie de l Sudiste Asiático i tamien ye nembro de l [[G-20]].<ref>{{citar web|url=http://www.g20.org/about_what_is_g20.aspx|títalo=What is G-20?|outor=|data=|publicado=G-20.org|acessodata=2 de márcio de 2011}}{{en}}</ref> L [[Perduto Anterno Bruto]] se stima an 444 bilhones de dólares.<ref name="fmireport">{{citar web|url=http://eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2007/01/data/weoret.aspx?sy=2005&ey=2008&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=536&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPWGT,PPPPC,LP&grp=0&la=&pr1.x=67&pr1.y=11|títalo=Report fur Seleted Countries and Subjets|outor=[[Fondo Monetário Anternacional]]|data=abril de 2007|publicado=|acessodata=2 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> i an [[2008]], l PIB nominal ''per capita'' era de 1.950 dólares.<ref name="fmireport"/> L percipal setor eiquenómico ye l de [[serbício]]s, repersentando 45,3% de l PIB. Ye seguido pula [[andústria]] (40,7%) i l'agricultura (14%).<ref>{{citar web|url=http://www.unescap.org/stat/sos1/sos1_andonesie.pdf|títalo=Sub Committe on Statistics: First Session 18–20 February 2004|outor=Eiquenomic and social commesion fur Asia and the Pasific|data=2004|publicado=UNESCAP.org|acessodata=2 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> Inda assi, la [[agricultura]] amprega mais pessonas de l que ls outros setores, acupando 44,3% de ls 95 milhones de trabalhadores ne l paíç. L setor de serbícios amprega 36,9% i l'andústria amprega 18,8%.<ref>{{citar web|url=http://debdata.worldbank.org/AAG/idn_aag.pdf|títalo=Andonesie at la Glance|outor=Banco Mundial|data=2008|publicado=World Bank.org|acessodata=2 de márcio de 2011}}</ref> Las percipales andústrias son la [[petrólio|petrolífera]] i de [[gáç natural]], para alhá de la [[andústria téxtil]], de [[papel]] i de [[minerales]], anquanto que ls percipales perdutos agrícolas son [[arroç]], [[milho]], [[mandioca]], [[patata-doce]], [[tabaco]], [[xá]], [[café]], [[speciarie]]s i [[borraixa]]. An [[2005]], ls percipales mercados de [[sportaçon]] de la Andonésia éran l [[Japon]] (22,3%), [[Stados Ounidos]] (13,9%), [[China]] (9,1%) i [[Singapura]] (8,9%) anquanto que la maiorie de las [[amportaçon|amportaçones]] benien de l Japon (18%), China (16,1%) i Singapura (12,8%).<ref name="cia"/> Ne l mesmo anho, la Andonésia alcançou l [[superábit]] comercial cun mais de 83 bilhones de dólares benidos de sportaçon i mais de 62 bilhones gastos cun amportaçon.<ref name="cia"/> L paíç ten ua ampla bariadade de recursos naturales, ancluindo l petrólio, l gáç natural, [[stanho]], [[cobre]] i [[ouro]]. Las percipales amportaçones andonésias ancluen máquinas i eiquipamientos, perdutos químicos, cumbustibles i alimientos.<ref name="cia"/> An [[2008]], la Andonésia suspendiu l'adeson a la ''OPEP'', la qual era nembro de pleno dreito zde [[1962]].<ref name="oupep">{{citar web|url=http://t.ouronews.net/2008/05/28/andonesie-deixa-oupep/|títalo=Andonésia deixa OPEP|outor=|data=28 de maio de 2008|publicado=Ouronews|acessodata=2 de márcio de 2011}}</ref> == Cultura == {{Artigo percipal|[[Cultura de la Andonésia]]}} [[Fexeiro:SOTO FOOD.jpg|200px|thumb|Ua seleçon d'alimientos andonésios. Ancluindo l ''Soto Ayan'' (Ua spece de caldo de frango), ''sate kerang'' (un prato feito cun mariscos), ''telor pindang'' (uobos cunserbados), ''perkedel'' (fritter), i ''s teh manis'' (xá gilado doce).]]La Andonésia ten por buolta de 783 [[etnia|grupos étnicos]]<ref name="joshua">{{citar web|url=http://www.joshuaprojet.net/anternational/t/countries.php?rog3=ID|títalo=Grupos Étnicos de la Andonésia|outor=|data=|publicado=joshuaprojet.net|acessodata=15 de márcio de 2011}}</ref>, cada qual cun sues defrenças culturales zambolbidas durante seclos i anfluenciadas por [[índia]]ne ls, [[árabes]], [[Cultura de la China|chineses]], [[Malásia|malaios]] i [[ouropeus]]. Las beilças tradecionales jabanesas i balinesas, por eisemplo, cuntén aspetos de la cultura i mitologie hindu. Las anfluéncias mais dominantes na [[arquitetura]] andonésia son tradecionalmente andianas, inda qu'eisistan anfluéncias arquitetónicas d'outros pobos. L [[çporto]] na Andonésia ye, an giral, d'ourientaçon masculina, anquanto eibentos sportibos son frequentemente associados cun jogos eilegales.<ref>Witton, p. 103 {{en}}</ref> Ls sportes mais populares son [[badminton]]<ref name="sporte">{{citar web|url=http://www.cp-pc.ca/anglish/andonesie/sports.html|títalo=SPORTS AND RECREATION|outor=|data=|publicado=|acessodata=28 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> i [[futebol]]. Ls eibentos çportibos na Andonésia son ourganizados pula Comisson Nacional Sportiba Andonésia (KONI), cumo ls Jogos Nacionales, rializados la cada quatro anhos.<ref name="sporte"/> La [[gastronomie]] barie de region para region, i ye mui anfluenciada pula cozina chinesa, ouropeia i andiana.<ref>Witton, Patrick (2002). ''Alimentar Mundial: Andonésia''. Melbourne: Lonely Planet. ISVN 1-74059-009-0 .</ref> L percipal alimiento ye l [[arroç]], giralmente serbido cun chicha i [[legume]]s. Las [[speciarie]]s, leite de coco, peixe i frango tamien son alimientos bastante ousados.{{nota de rodapie|Cumparado cula gastronomie bietnamita i tailandesa, puode-se cunsidrar que la gastronomie andonésia ye relatibamente andependiente.}}<ref>Brissendon, Rosemary (2003). ''South East Asian Fod . Melbourne: Libros Grant Hardie.'' ISBN 1-74066-013-7. {{en}}</ref> L'eibidéncia mais antiga de [[scrita]] na Andonésia ye ua série d'anscriçones an [[sánscrito]], datada de cerca de l seclo V d.C. Las figuras mais amportantes na literatura moderna de la Andonésia ancluen ls outores houlandeses [[Multatuli]], que criticou l'abuso sofrido puls andonésios sob l domínio colonial houlandés, [[Muhammad Yamin]] i [[Hamka]], que éran ls scritores nacionalistas mais anfluentes de l paíç antes de l'andependéncia,<ref>Taylor, p. 299-301 {{en}}</ref> i [[Pramoedya Ananta Toer]], l scritor mais coincido de la Andonésia.<ref>Bickers, p.3-7 {{en}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.wok .pt/outhors/detail/id/18944|títalo=Pramoedya Ananta Toer|outor=|data=|publicado=Wok .pt|acessodata=15 de márcio de 2011}}</ref> === Religion === [[Fexeiro:Religous map of andonesie.jpg|thumb|Mapa relegioso de la Andonésia.]] Defrentes [[religiones]] son praticadas ne l paíç, i sue anfluéncia na bida cultural, eiquenómica i política de l paíç ye seneficatiba.<ref name="religion">{{citar web|url=http://home.swipnet.se/~w-15266/andones/anstant/religion.htn|títalo=Religion of Andonesie|outor=|data=|publicado=Anstant Andonesie|acessodata=16 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> Cun base ne l censo de [[2000]], aprossimadamente 86,1% de la populaçon segue l Eislon (custituídos por xiitas i sunitas), 8,7% de la populaçon ye [[Cristandade|crestiana]] (dentre ls quales 3% son católicos), para alhá desso, 3,4% ye budista i 1,8% de la populaçon segue l [[Hinduísmo]], para alhá d'outras religiones nun specificadas.<ref name="cia"/><ref>[http://br.noticias.yaho .com/fotos/pol%C3%ADcia-relegiosa-prende-punks-na-andon%C3%A9sia-1323893645-slideshow/ Polícia relegiosa prende punks na Andonésia]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, besitado an [[15 de dezembre]] de [[2011]]</ref> Anque de la libardade relegiosa, l stado solo reconhece 6 religiones (eislamismo, protestantismo, catolicismo, anduísmo, budísmo, i cunfucionismo), la belhete d'eidentidade de la Andonésia specifica la qual dessas 6 religiones l cidadano pertence, l'ateísmo nun ye reconhecido ne l paíç. <!-- {| border="1" align="center" cellpadding="2" cellspacing="0" |+<font size="+1">'''Feriados'''</font> |- ! style="background:#efefef;" | Data ! style="background:#efefef;" | Nome an pertués ! style="background:#efefef;" | Nome local ! style="background:#efefef;" | Ouserbaçones |- | | | | |} --> {{Notas}} {{Portal-Andonésia}} {{refréncias|col=3|scroll=s}} == Ber tamien == {{Correlatos |commons = Andonesie |commonscat = Andonesie |wikisource = |wikiquote = |wikiquotecat = |wikelibros = |wikinoticias = |wikinoticiascat = |wikcionario = Andonésia |wikispecies = |wikibersidade = |meta = }} * [[Lhista de paízes|Lista de Stados soberanos]] * [[Aneixo:Lista de Stados soberanos i territórios dependentes de la Ásia|Lista de Stados soberanos i territórios dependentes de la Ásia]] * [[Aneixo:Lista de Stados soberanos i territórios dependentes de la Oceania|Lista de Stados soberanos i territórios dependentes de la Oceania]] * [[Reboluçon Nacional de la Andonésia]] * [[Léngua de Senhales Andonésia]] * [[Aneixo:Missones diplomáticas de la Andonésia|Missones diplomáticas de la Andonésia]] == Ligaçones sternas == * {{Link||2=http://www.andonesie.go.id/en/ |3=Sítio oufecial de l Gobierno de Andonésia |4={{en}}}} {{Andonésia/Tópicos}} {{bloco de nabegaçon |Ásia |Oceania |ASEAN |OPEP |G15 |G20 (andustrial) |G20 }} [[Catadorie:Andonésia| ]] bnkgopu2divcfki0m47tzrz72fd6xaf 107885 107884 2026-08-14T12:00:33Z ~2026-44040-54 15462 /* */ 107885 wikitext text/x-wiki {{geocordenadas|2_S_118_I_type:country_region:ID|11°S – 6°N, 95°–141° W}} {{Anfo/Paíç |nome_natibo = ''Republik Indonesia'' |nome_longo_cumbencional = República de la Andonésia |eimaige_bandeira = Flag of Indonesia.svg |nome_t = República de la Andonésia |eimaige_brason = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg |çcriçon_bandeira = Bandeira de la Andonésia |çcriçon_brason = Brason d'armas de la Andonésia |leg_bandeira = [[Bandeira de la Andonésia|Bandeira]] |leg_brason = [[Brason d'armas de la Andonésia|Brason de Armas]] |lema = "Bhinneka Tunggal Ika"<br />(''"Ounidade na Dibersidade"'') |hino = Indonesia Raya (''"Grande Andonésia"'') |localizaçon = Indonesia (orthographic projection).svg |mapa = Indonesia (orthographic projection).svg |tamanho_mapa = 300px |gentílico = andonésio(la)<ref>[http://www.portaldalinguaportuguesa.org/andex.php?ation=gentelicos&id=549 Portal de la Léngua Pertuesa, Dicionário de Gentílicos i Chamadeiros de la Andonésia]</ref> |frunteira = [[Frunteira Andonésia-Malásia|Cula Malásia]] (N), [[Frunteira Andonésia-Papua-Nuoba Guiné|cula Papua-Nuoba Guiné]] (N) i [[Frunteira Andonésia-Timor-Leste|cun Timor-Leste]] (I); frunteiras marítimas adicionales culas [[Filipinas]], [[Singapura]] (N), [[Palau]] (I), [[Oustrália]] (S) i [[Índia]] (NW) |capital = [[Jacarta]]<br /><small>{{cor dn|6|10|S|106|49|I}}</small> |maior_cidade = Jacarta |léngua_oufecial = [[Léngua andonésia]] (''bahasa andonésio'') |tipo_gobierno = [[Persidencialismo|República persidencialista]] |títalo_líder1 = [[Aneixo:Lista de persidentes de la Andonésia|Persidente]] |nome_líder1 = [[Susilo Bambang Yudhoyono]] |títalo_líder2 = [[Bice-persidente]] |nome_líder2 = Boediono |títalo_líder3 = |nome_líder3 = |eibento_tipo = [[Andependéncia]] |eibento_nota = de ls [[Países Baixos]] |eibento1 = Declarada |eibento_data1 = [[17 d'agosto]] de [[1945]] |eibento2 = Reconhecida |eibento_data2 = [[27 de nobembre]] de [[1949]] |eibento3 = |eibento_data3 = |Fuso_Hourário = [[UTC]] |Hourário_oufecial = +7 |defrença_UCT = +7 la +9, oufecial: +7 |defrença_UCT_berano = +7 la +9 |fuso_horairo_DST = ''nun ouserbado'' |ária_total = 1 904 569 |ária_pos = 15 |auga_pc = 4,8 |ária_ourbana = |ária_ourbana_pos = |populaçon_stimada_anho = 2008 |populaçon_estimada = {{formatnun:237512355}} |populaçon_stimada_pos = 4 |populaçon_censo_anho = |populaçon_censo = |populaçon_ourbana_pos = |populaçon_ourbana = |demog_densidade = 126 |densidade_pos = 61 |PIB_PPC_anho = 2011 |PIB_total = {{toltip|1,105 [[trilhon]]|1 105 000 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]] [[USD]]<ref name = "FMI">{{cite web | url = http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2011/01/weodata/weoret.aspx?sy=2008&ey=2011&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=536&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&la=&pr.x=63&pr.y=4|title=Andonesie| publisher = [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) | acessdate = 26 d'outubre de 2011}}</ref> |PIB_pos = 15 |PIB_per_capita = 4.657<ref name="FMI"/> |PIB_per_capita_pos = 122 |PIB_nominal_anho = 2011 |PIB_nominal_total = {{toltip|822,631 [[bilhones]]|822 631 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]] [[USD]]<ref name="FMI"/> |PIB_nominal_pos = 18 |PIB_nominal_per_capita = 3.464 [[USD]]<ref name="FMI"/> |PIB_nominal_per_capita_pos = 109 |Gini = 36,3<ref>[https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2172.html CIA World Fatbook, Lista de Países por Coeficiente de Gini {{en}}]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |Gini_anho = 2005 |Gini_catadorie = {{médio}} |IDH_anho = 2012 |IDH = 0,629 |IDH_pos = 121 |IDH_catadorie = {{médio}}<ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/rdh-2013.pdf |títalo=Relatório de Zambolbimiento Houmano 2013 – Ascenson de l Sul: progresso houmano nun mundo dibersificado |eiditor=[[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]] (PNUD)|data=14 de márcio de 2013 |acessodata=15 de márcio de 2013}}</ref> |sp_bida = 70,7 |esp_bida_pos = 110 |mort_anfantil = 26,6 |mort_anfantil_pos = 109 |alfabetizaçon = 92,0 |alfabetizaçon_pos = 85 |moeda = [[Rupia|Rupia andonésia]] |moeda_ISO = IDR |clima = [[Clima tropical úmido|Tropical úmido]] i [[Clima tropical|tropical]] |código_paíç = IDN |tld = [[.id]] |código_telef = 62 |website_gobierno = [http://www.andonesie.go.id/en/ http://www.andonesie<br />.go.id/en/] |organizaçones = [[Organizaçon de las Naciones Ounidas|ONU]], [[G15]], [[Organizaçon de ls Países Sportadores de Petrólio|OPEP]], [[Associaçon de Naciones de l Sudiste Asiático|ASEAN]], [[G20 (países andustriales)]], [[G20 (países an zambolbimiento)]] |preposiçon = |ne l_menistérios = }} La '''Andonésia''', ouficialmente '''República de la Andonésia''' ({{lang-id|''Republik Andonesie''}}), ye un [[paíç]] localizado antre l [[Sudiste Asiático]] i la [[Oustrália]], sendo cumpuosto pul maior arquipélago de l mundo, las [[Ilhas de Sonda]],<ref>{{citar web|url=http://www.pedalnaestrada .com.br/pages.php?recid=194|títalo=Andonésia|outor=|data=|publicado=Pedal na strada|acessodata=1 de márcio de 2011}}</ref> i inda la metade oucidental de la [[Nuoba Guiné]], cumprendendo cerca de {{formatnun:17508}} ilhas.<ref name="FMI"/><ref name="regiones"/> Por ser un arquipélago, ten frunteiras terrestres cula [[Malásia]], an [[Bornéu]], cun [[Timor-Leste]], i cula [[Papua-Nuoba Guiné]]; i marítimas culas [[Filipinas]], Malásia, [[Singapura]], [[Palau]], Oustrália i cul stado [[Índia|andiano]] de [[Andaman i Nicobar]]. La localizaçon antre dous cuntinentes, la [[Ásia]] i la [[Ouceanie|Oceania]], faç de la Andonésia ua [[nacion trascontinental]]. La Andonésia ye ua [[república]],<ref name="cia"/> cun poder legislatibo i persidente eileitos por [[sufrágio ounibersal]],<ref name="publico">{{citar web|url=http://www.publico .pt/Mundo/prossimo-persidente-andonesio-bai-ser-eileito-por-sufragio-ounibersal_168890|títalo=Próssimo Persidente andonésio bai ser eileito por sufrágio ounibersal|outor=AFP|data=10 d'agosto de 2002|publicado=Publico .pt|acessodata=15 de márcio de 2011}}</ref> sendo sue capital la cidade de [[Jacarta]]. Ye un de ls nembros fundadores de la [[ASEAN]] i nembro de l G-20. L'eiquenomie andonésia ye la [[Aneixo:Lista de países por PIB nominal per capita|décima oitaba maior eiquenomie de l mundo]] i [[Aneixo:Lista de países por PIB (Paridade de l Poder de Cumpra)|15.º maior]] an paridade de poder aquesitibo . L'arquipélago andonésio ten sido ua region de grande amportança pa l [[comércio]] zde ls seclos VI i BII, quando [[Srebijaya]] ampeçou a comerciar cula China i cula Índia. Depuis de comerciantes assumiren l [[Eislan|Eislon]], i durante la Era de ls Çcubrimientos, las poténcias ouropeias ampeçórun la çputar l monopólio de l comércio de las speciaries nas [[ilhas Molucas]]. Anque sue grande populaçon i regiones densamente poboadas, la Andonésia ten bastas árias zabitadas que a tornan un de ls países de l mundo cun mais [[biodibersidade]].<ref>{{citar web|url=http://www.anstitutoaqualung .com.br/anfo_biodibersidade23.html|títalo=Biodibersidade|outor=|data=|publicado=Anstituto AquaLung|acessodata=30 de márcio de 2011}}</ref> Zde ls purmeiros seclos de l'era crestiana, gobernantes locales gradatibamente absorbian, modelos culturales, políticos i relegiosos strangeiros, i reinos hindus i [[Budismo|budistas]] florescírun. La Stória de la Andonésia ten sido anfluenciada por poderes strangeiros atraídos por sous recursos naturales. Comerciantes [[muçulmano]]s trouxírun l Eislon. Las poténcias ouropeias trouxírun l cristandade, i, para alhá desso, lutórun antre si para monopolizar l comércio de speciaries nas [[ilhas Maluku]] durante la [[Era de ls Çcubrimientos]]. Depuis de trés seclos i meio de colonialismo houlandés, la Andonésia garantiu sue andependéncia passado la [[Segunda Guerra Mundial]]. I la Stória de la Andonésia zde anton ten sido un período turbulento, culs zafios colocados pulas catástrofes naturales, la corrupçon, l separatismo, un porcesso de democratizaçon, i ls períodos de rápida mudança eiquenómica. La nacion atual de la Andonésia ye ua república persidencial [[unitarismo|unitarista]] cumpuosta por trinta i trés [[porbíncia]]s.<ref name="secomunidades"/> Cun mais de 230 milhones d'habitantes,<ref>{{citar web|url=http://www.mundoeducacao .com.br/geografie/andonesie.htn|títalo=Andonésia|outor=|data=|publicado=Mundo Eiducaçon|acessodata=30 de márcio de 2011}}</ref> ye l quarto [[Aneixo:Lista de países por populaçon|paíç mais populoso]] de l mundo i l purmeiro antre ls países [[Eislan|eislámicos]].<ref name="cia"/> Atrabeç de sues numerosas ilhas, l pobo andonésio stá çtribuído por çtintos grupos étnicos, lenguísticos i relegiosos. L lema nacional ''Vhinneka Tunggal Ika'' ("Ounidade na dibersidade") articula la dibersidade qu'hai na nacion.<ref name="cia">{{citar web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/id.html|títalo=CIA - The World Fatbook|outor=|data=|publicado=CIA|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{en}}</ref> La Andonésia ye un paíç rico an queston de [[recursos naturales]], cuntrastando cun sue populaçon, que ye, an maiorie, de baixa renda.<ref>{{citar web|url=http://www.eiquenomist .com/node/7925064?story_id=7925064|títalo=The Andonesian eiquenomy is growing. But so, unfortunately, is poberty|outor=|data=14 de setembre de 2006|publicado=|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{en}}</ref> == Eitimologie == L nome "Andonésia" deriba de l latin ''andus'' i de l griego ''nesus'', que senefica "ilha".<ref name="EcoSeas1">{{cita libro |apellidos= Tomascik|nombre= T.|coautores= Mah, J.La., Nontji, La., Mosa, M.K.|títalo = The Ecology of the Andonesian Seas|belumen= 1|eiditorial= Periplus Eiditiones Ltd.|fecha= 1996|ubicación= Hong Kong|isbn= 962-593-078-7}}</ref> L nome data de l seclo XVIII, precedendo la formaçon dua Andonésia andependiente.<ref name="andoety">{{cita web |url= http://www.pikiran-rakyat .com/cetak/0804/16/0802.htn|títalo= Asal Usut Nama Andonesie|fechaaceso= 26 de nobembre de 2009|outor= Irfan Anshory|fecha= 2004|obra= Rikiran Rakyat .com|léngua= andonesio|urlarchibo= http://web.archibe.org/web/20080109204601/http://www.pikiran-rakyat .com/cetak/0804/16/0802.htn|fechaarchibo= 9 de janeiro de 2008}}</ref> An 1850, [[George Earl]], etnólogo anglés, propós ls tenermos ''Andunesianes'', ó tamien ''Malayunesianes'', para se referir als habitantes de l "arquipélago andígena" ó "arquipélago malaio".<ref name="JIAEA_1">{{cita libro |apellido= Earl|nombre= George S. W.|títalo= On The Leading Charateristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nationes|url= |fecha= 1850|léngua= anglés|publicación= Periódico de l Archipélago Andio i Ásia Ouriental|eiditorial= |ubicaçon= Andonesie|belumen= |númaro= |páigina= 119|fechaaceso=}}</ref> Na mesma publicaçon, un de ls studantes de Earls, [[James Richardson Logan]], outeliza la palabra "Andonésia" cumo sinónimo de "arquipélago andígena".<ref name="JIAEA_3">{{cita libro |apellido= Logan|nombre= James Richardson|títalo= The Ethnology of the Andian Archipelago: Ambracing Enquiries anto the Cuntinental Relationes of the Ando-Pacific Eislanders|url= |fecha= 1850|léngua= anglés|publicación= Periódico de l Archipiélago Andio i Àsia Ouriental|eiditorial= |ubicaçon= Andonesie|belumen= 4|númaro= |páiginas=252-347}}</ref><ref>{{cita libro |apellido= Earl|nombre= George S. W. |títalo= On The Leading Charateristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nationes|fecha= 1850|léngua= anglés|publicaçon= Journal of the Andian Archipelago and Eastern Asia|páiginas= 254, 277–278}}</ref> Antretanto, ls académicos nerlandeses que screbírun publicaçones nas [[Índias Ourientales]] negában a ousar l bocábulo ''Andonésia'', usando an sou lugar tenermos cumo ''Maleische Archipel'' ("Arquipélago Malaio"); ''Nederlandsch Oost Andië'' (Índias Ourientales Nerlandesas); ''de Oost'' (l leste); i anclusibe ''Ansulinde''.{{nota de rodapie|Este termo fui antroduzido an 1860 ne l romance Max Habelaar, scrito por Multatuli , que cuntén ua série de críticas al colonialismo houlandés.}}<ref name=derkroef>{{cita libro |apellido= M. ban dar Kroef|nombre= Justus |títalo= The Tern Andonesie: Its Ourigin and Usage|url= http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0279%28195107%2F09%2971%3A3%3C166%3ATTIIOA%3E2.0.CO%3B2-5|fecha= 1951|léngua= anglés|publicación= Periódico de la Sociedade Amaricana Ouriental|eiditorial= |ubicación= |belumen= 71|númaro= 3|páiginas= 166-171|fechaaceso= 26 de nobembre de 2009|doi=10.2307/595186}}</ref> A partir de 1900 l'uso de l termo ''Andonésia'' se tornou mais quemun an círclos académicos fura de ls [[Países Baixos]], i grupos nacionalistas andonésios adotórun l termo para spanson política.<ref name=derkroef /> [[Adolf Bastian]], de la [[Ounibersidade de Berlin]], popularizou l nome ne l sou libro ''Andonesien oder die Eislas ç Malayischen Archipels, 1884–1894''. L purmeiro erudito andonésio a outelizar l nome fui [[Suwardi Suryaningrat]] (Ki Hajar Dewantara), quando an 1913 stableciu ua amprensa ne ls Países Baixos cul nome ''Andonesisch Pers-mesa''.<ref name="andoety" /> == Stória == {{artigo percipal|Stória de la Andonésia}} === Pré-Stória i período Pré-Colonial === [[Fexeiro:Borobudur ship.JPG|thumb|Un nabio sculpido an [[Borobudur]] aprossimadamente ne l'anho 800. Barcos andonésios puoden tener feito biaiges comerciales pa la cuosta ouriental de la [[África]] ne l seclo I.<ref>{{citar libro |títalo=La short story of Andonesie : the unlikely nation? |subrenome=Vrown |nome=Colin |anho=2003 |eiditora=Allen & Unwin |isbn=1 86508 838 2 |páigina=13}}</ref>]] Restos fosselizados de ''[[Homo eretus]]'', popularmente coincido cumo Home de Jaba, sugíren que la Andonésia tenga sido habitada de {{formatnun:2000000}} la {{formatnun:500000}} anhos atrás, aprossimadamente.<ref>{{citar web|url=http://www.girafamania .com.br/primitiba/homes_primatas.html|títalo=Homes pré-stóricos|outor=|data=|publicado=|acessodata=28 de febreiro de 2011}}</ref> L ''Homo-sapienes'' chegou a la region, probabelmente, hai {{formatnun:45000}} anhos.<ref>Smithsonian, ''La Grande Migraçon houmana, p.2 {{en}}</ref> Ls [[austronésios]], que custituen la maiorie de la populaçon moderna de l paíç, eimigrórun al sudeste asiático a partir de l'ilha de [[Ilha Formosa|Formosa]]. Por buolta de l'anho 2000 a.C., chegórun a la Andonésia i spandiran sous territórios pa las ilhas melanésias de l'ouriente.<ref>Taylor, p.5-7 {{en}}</ref> Ne ls percípios de l seclo VIII a.C., las cundiçones agrícolas eideales i l'aperfeiçoamiento de las técnicas de l cultibo de l'arroç permitiran l surgimiento de pequeinhas aldés i reinos.<ref>Taylor, p.8-9 {{en}}</ref> La posiçon stratégica de la Andonésia stimulou l comércio antre las ilhas i cul cuntinente. Por eisemplo, las relaçones culs reinos de la [[Stória de la China|China]] i de la [[Stória de la Índia|Índia]] se stablecírun hai bários seclos antes de Cristo,<ref>Taylor, p.15-18</ref> l que demunstra que l [[comércio]] siempre fizo parte de la stória de la Andonésia.<ref>Taylor, p. 3, 9, 10–11, 13, 14–15, 18–20, 22–23</ref><ref>Vickers, p. 18–20, 60, 133–134</ref> [[Fexeiro:Srebijaya Ampire.sbg|thumb|L'ampério de Srebijaya ne l Sudiste Asiático]] Antre ls seclos VII i XIB, formórun-se, nas ilhas de [[Samatra]] i [[Jaba (ilha)|Jaba]], bários reinos [[Hinduísmo|hindus]] i [[Budismo|budistas]]<ref>Taylor, pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs, p. 3</ref>. dous grandes reinos que surgiran nessa época fúrun l [[Srebijaya]] i [[Majapahit]]. De l seclo VII até l seclo XIV, l reino budista de Srebijaya, an Samatra, creciu debrebe.<ref name="andonesiareinos">{{citar web|url=http://www.andonesiaindonesie .com/t/f/2377-andon%C3%A9sia-la-era-de ls-reinos-hindus-i-budistas/|títalo=L'era de ls reinos hindu-budistas|outor=|data=|publicado=AndonesiaIndonesie .com|acessodata=14 d'abril de 2011}}</ref> An sou auge, l Srebijaya cuntrolaba zde l'oeste de Jaba até la península malaia. Ne l seclo XIV, tamien surgiu l reino hindu de Jaba Ouriental, Majapahit, que cunseguiu oubter poder subre l território que ye la maior parte de la Andonésia atual i subre quaije to la [[Península Malaia]].<ref name="andonesiareinos"/> Cula chegada de comerciantes [[árabes]] de [[Gujarate]] ([[Índia]]) ne l seclo XII, l [[Eislon]] tornou-se la religion dominante na maior parte de l'arquipélago, ampeçando al norte de Samatra.<ref>Ricklefs, p.3-14</ref> Outras árias de la Andonésia als poucos adotórun l'eislamismo, l que l tornou la religion dominante an Jaba i Samatra ne l final de l seclo XVI. L'eislamismo se misturou l'anfluéncias culturales i relegiosas de la region, que moldórun la forma predominante de l'eislamismo na Andonésia, particularmente an Jaba.<ref>Ricklefs, p.12-14</ref> Sultanatos eislámicos cumo l de Matórun i de Banten se anstalórun na region.<ref>Guillot, Claude (1990). ''The Sultanate of Banten''. Gramedie Book Publishing Dibesion. p. 17. {{en}}</ref> === Período colonial === Quando ls [[Ouropa|ouropeus]] eilhi chegórun an percípios de l [[seclo XVI]] (an [[1511]], [[Francisco Serron]] juntamente cun [[António de Abreu]] chegórun a las [[ilhas Molucas]]), ampeçórun a dominar ls reinos qu'eilhi eisistian, na sue buntade de [[monopólio|monopolizar]] l [[comércio]] de las [[speciarie]]s.<ref>Ricklefs, M.C. ''La Story of Modern Andonesie Since c. 1300'', Segunda eidiçon. Londres: MacMillan, 1993. p.22–24 p. {{en}}</ref> La stória de la colonizaçon nerlandesa de la Andonésia ampeçou cula spediçon de [[Cornelis de Houtman]]. Ne l [[seclo XVII]], ls [[Países Baixos|nerlandeses]], atrabeç de la [[cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales]], stablecírun na region la sue [[quelónia (stória)|quelónia]] de las "[[Índias Ourientales Nerlandesas]]"<ref name=ref_duplicada_1>Ricklefs, p. 24</ref> (sin, inda assi, cunseguiren acupar la quelónia pertuesa de [[Ilha Timor|Timor]]). Durante la maior parte de l período colonial, l cuntrole nerlandés subre l'arquipélago quedou restrito a las zonas costeiras, nua acupaçon que durou até l [[seclo XX]]. Las tropas nerlandesas stában custantemente ambolbidas an sufocar [[rebelion|rebeliones]].<ref name="Schwartç">Schwartç, p. 3-4</ref> L'anfluéncia de líderes locales, tales cumo l príncepe Diponegoro ne l centro de Jaba, Vonjol Eiman an Samatra central i Pattimura nas Molucas i ua sangrenta guerra an [[Aceh]], que durou trinta anhos, debelitórun i reduziran las fuorças [[melitar]]s nerlandesas.<ref name="Schwartç"/> === Reboluçon Nacional de la Andonésia === {{artigo percipal|Reboluçon Nacional de la Andonésia}} [[Fexeiro:Andonesian flag raised 17 August 1945.jpg|thumb|squierda|Bandeira andonésia liebantada lougo passado la declaraçon d'andependéncia.]] Durante la [[Segunda Guerra Mundial]], ls Países Baixos, qu'habien sido acupados pula [[Almanha Nazi|Almanha Nazista]], perdírun la sue quelónia pa ls [[Japon|japoneses]].<ref>Dower, John W. ''War Without Mercy: Race and Power in the Pacific War'' (1986; Pantheon; ISBN 0-394-75172-8)</ref> Cul fin de la guerra, [[Sukarno]], que tenie coperado culs japoneses, declarou la [[andependéncia]] de la Andonésia, mas ls [[aliados]] apoiórun l [[eisército]] nerlandés a tentar recuperar la sue quelónia. La guerra pula andependéncia, chamada [[reboluçon Nacional de la Andonésia]], durou mais de quatro anhos i ambolbiu un sporádico, mas sangrento [[Cunflito armado|cunflito armado anterno]], liebantes políticos i dues grandes anterbençones diplomáticas anternacionales. Las fuorças nerlandesas nun cunseguiran prebalecer als andonésios, sendo spulsos passado muita resisténcia<ref name="friend">Friend (2003). p. 35</ref>. Ambora las fuorças nerlandesas cuntrolassen las bilas i cidades an redutos republicanos an [[Jaba]] i [[Samatra]], nun cuntrolában las aldés i l campo. Assi, la república de la Andonésia acabou por prebalecer, tanto atrabeç de la diplomacie anternacional, cumo atrabeç de la detreminaçon de la Andonésia an cunflitos armados an Jaba i an outras ilhas. La reboluçon treminou an dezembre de [[1949]], quando, passado pressones anternacionales, ls Países Baixos reconhecírun formalmente l'andependéncia de la Andonésia.<ref>{{citar web|url=http://www.globalsecurity.org/melitary/world/war/ando-inde.htn|títalo=Andonesian War of Andependence|outor=John Pike|data=2005|publicado=Global Security.org|acessodata=6 d'abril de 2011}} {{en}}</ref><ref>Taylor, p. 325</ref> ==== Pós-andependéncia ==== [[Fexeiro:Persident Suharto, 1993.jpg|thumb|Suharto.]] Antre ls anhos de 1963 i 1965, l [[partido Quemunista de la Andonésia]], que mantenie relaçones secretas cula China quemunista de [[Mao Tsé Tung]], eilaborou un praino para fortalecer l gobierno pró-Pequin de Sukarno. L'eideia era decapitar l'alto comando anticomunista de l'eisército para manter mais de la metade de l Eisército, dous terços de la Aeronáutica i un terço de la Marina alinhados al partido Quemunista de la Andonésia. An [[30 de setembre]] de [[1965]], l praino fui colocado an prática i l xefe de l Eisército i outros cinco generales fúrun presos i eisecutados.<ref>Friend, p. 107-109</ref> Assi i to esse praino fracassou, pus [[Suharto]], un general até anton de pouca spresson, staba anformado subre esse praino, sperou la prison i eisecuçon de ls generales para debrebe tomar l poder.<ref>{{citar libro | titulo = Mao - La Stória Çconhecida | outor = Jon Halliday Jung Chang | anho = 2006 | eidiçon = 1 | páiginas = 992 | ISBN = 8535908730}}</ref> L golpe de Stado de l general [[Suharto]], apoiado puls [[Stados Ounidos]]<ref>{{citar web | titulo = Golpe na Andonésia: 1 milhon de muortos CIA preparou "listas d'eisecuçon" para Suharto | url = http://www.horadopobo .com.br/2003/outubre/03-10-03/pag7d.htn | outor = Carlos Lopes | publicado = Jornal Hora de l Pobo |data= 03/10/2003 | acessodata = 2009-07-19}}</ref> i sous aliados, derrubou l gobierno de l líder populista [[Sukarno]] an 1965, sob l pretesto de deter l'abanço quemunista. Fui un banho de sangre que bitimou carta eiletrónica de 500 mil d'andonésios supostamente quemunistas.<ref>{{citar web | titulo = La muorte dun ex-ditador | url = http://www.folhape .com.br/folhape/materie.asp?data_eidicao=20/09/2006&edt=10&mat=79765 | publicado = Fuolha de Pernambuco |data= 29/01/2000 | acessodata = 2009-07-19}}</ref> De caráter agressibo, melitarista i eissencialmente corruto, la ditadura de Suharto promobiu la represson i l'oupresson de la populaçon.<ref>Adrian Bickers, ''La Story of Modern Andonesie.'' Cambridge University Press, p. 163; 2005 {{en}}</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relationes,'' London: Blackwell, p. 70 {{en}}</ref> Reforçou, tamien, la centralizaçon política i l spansionismo. Assi, poderien ampedir la dibersidade eisistente ne l paíç i reforçar las tensones outónomas oupositoras a la custituiçon dua "Grande Andonésia". Cun esso, houbo cunflitos outónomos nas [[ilhas Molucas]], an [[Samatra]], na [[Nuoba Guiné]], an [[Celebes]] i [[Bornéu]] i frunteiriços cula Malásia i Papua-Nuoba Guiné. Suharto fui releito cinco bezes<ref name="suharto">{{citar web|url=http://www.cbb.nes.ca/ditator/Suharto.html|títalo=Suharto|outor=|data=|publicado=|acessodata=30 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> i gobiernou l paíç cula ajuda de ls melitares mas, cula crise eiquenómica asiática de [[1997]], l paíç boltou a la rebelion i l persidente fui oubrigado a renunciar i antregou l poder al sou Bice-Persidente, [[B. J. Habibie]].<ref name="suharto"/> Inda assi, las eileiçones de [[1999]] fúrun perdidas por Habibie para [[Megawati Sukarnoputri]], filha de Sukarno, que nun chegou a ser ampossada, tenendo sido sustituída pul sou [[partido político]] por [[Abdurrahman Wahid]]. La [[Andependéncia de Timor-Leste|crise de Timor-Leste]] birou las cartas i Megawati boltou a la persidéncia an [[2001]]. An [[2004]], nas purmeiras eileiçones diretas, fui eileito l'atual persidente, [[Susilo Bambang Yudhoyono]].<ref>{{citar web|url=http://ultimosegundo.eig .com.br/mundo/2009/07/09/cunfirmada+releicao+de l+persidente+de la+andonesie+7202942.html|títalo=Cunfirmada releiçon de l persidente de la Andonésia|outor=|data=|publicado=Radadeiro Segundo|acessodata=30 de márcio de 2011}}</ref><ref>{{citar web|url=http://beija.abril .com.br/blog/ricardo-setti/tag/susilo-bambang-yudhoyono/|títalo=Quien baterá l campeon mundial de botos, l persidente de la Andonésia, Susilo Yudhoyono?|outor=Ricardo Setti|data=23 de márcio de 2011|publicado=Beija.abril .com|acessodata=30 de márcio de 2011}}</ref> == Geografie == {{Artigo percipal|[[Geografie de la Andonésia]]}} [[Fexeiro:Mahameru-bolcano.jpeg|thumb|squierda|[[Monte Semeru]] i [[Monte Bromo]].]] La Andonésia ten {{formatnun:17508}} [[ilha]]s de las quales cerca de 6000 son habitadas<ref name="FMI">{{citar web|url=http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2006/01/data/dbcoutn.cfn?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5|títalo=Report fur Seleted Countries and Subjets|outor=[[Fondo Monetário Anternacional]]|data=2006|publicado=FMI.org|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{en}}</ref><ref name="regiones">{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20051228011848/http://www.andonext .com/Regions/|títalo=Andonesie regiones|outor=|data=2005|publicado=Andonext (arquibo)|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{en}}</ref>. Las percipales son [[Jaba (ilha)|Jaba]], [[Samatra]], [[Bornéu]] (cumpartilhada cula [[Malásia]] i [[Brunei]]), [[Nuoba Guiné]] (cumpartilhada cula [[Papua-Nuoba Guiné]]) i [[Celebes]]. La Andonésia ten frunteiras terrestres solo cula Malásia (na ilha de Bornéu), Papua-Nuoba Guiné (na Nuoba Guiné) i [[Timor-Leste]], na ilha de [[Ilha Timor|Timor]]. Para alhá desso, solo alguns streitos sepórun la Andonésia de [[Singapura]], [[Filipinas]] i [[Oustrália]]. La capital, Jacarta, stá localizada na ilha de Jaba i ye la maior cidade de l paíç, seguida de [[Bandung]], [[Surabaya]], [[Medan]] i [[Semarang]].<ref name="Witton">Witton, p. 139, 181, 251, 435 {{en}}</ref> Cun {{formatnun:1904569}} Km²,<ref name="cia"/> la Andonésia ye l décimo sesto [[Aneixo:Lista de países i territórios por ária|paíç mais stenso]] de l mundo, an tenermos de superfice.<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/rankorder/2147rank.html|títalo=CIA: The World Fatbook -- Country Cumparison - Area|outor=CIA|data=2006|publicado=The World Fatbook|acessodata=4 de márcio de 2011}}</ref> Sue densidade populacional ye de 134 hab./Km², la [[Aneixo:Lista de países por densidade populacional|88ª mais alta de l mundo]],<ref>{{citar web|url=http://www.photius .com/rankings/geography/population_density_2006_1.html|títalo=Population density - Persones per sq Km 2006 country rankings|outor=CIA|data=2006|publicado=The World Fatbook|acessodata=4 de márcio de 2011}}</ref> anquanto [[Jaba]], l'ilha mais poboada de l mundo<ref>{{citar web|url=http://www.worldislandinfo .com/POPULATB2.htn|títalo=Most Populous Eislands|outor=Joshua Calder|data=2007|publicado=Wolrd Eisland Anfo .com|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> ten ua densidade populacional de 940 hab./Km². Cun 4884 m d'altitude, l [[Puncak Jaya]], an Papua, ye l punto mais eilebado de la Andonésia, anquanto l [[lago Toba]] an Samatra ye l lago mais stenso de l paíç, cun ua ária de 1145 Km². Ls maiores rius de l paíç stan an Kalimantan, de ls quales se outelizan cumo bie de quemunicaçon i trasporte antre ls habitantes de l'ilha.<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20080328095633/http://ancarta.msn .com/ancyclopedie_761573214/Republic_of_Andonesie.html|títalo=Republic of Andonesie|outor=|data=|publicado=MSN Ancarta (2008). Arquibado zde l [http://ancarta.msn .com/ancyclopedie_761573214/Republic_of_Andonesie.html#s4 ouriginal], de 28 de márcio de 2008|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> Situando-se antre las placas tetónicas de l [[Placa de l Pacífico|Pacífico]], [[Placa Ouro-Asiática|Ouro-Asiática]] i [[Placa Ando-australiana|Ando-australiana]], la Andonésia ye un paíç cun muitos [[bulcon|bulcones]] i cun frequentes [[sismo]]s, cun pul menos 150 bulcones atibos,<ref>{{citar web|url=http://www.bolcano.si.edu/world/region.cfn?rnun=06&rpage=list|títalo=Global Bolcanisn Porgran - Bolcanoes of the Wrold - Bolcanoes of Andonesie|outor=Porgrama global de bulcanismo|data=2009|publicado=Bolcano.si.edu|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> ancluindo l [[Krakatoa]] i l [[Monte Tambora|Tambora]], famosos por sues erupçones debastadoras ne l seclo XIX. Antre ls zastres causados pula atebidade sísmica recente, se ancontran l [[Sismo de l Ouceano Índico de 2004]], que matou cerca de {{formatnun:170000}} pessonas ne l norte de Samatra<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20070519133441/http://www .ptsunamispecialenboy.org/country/houmantoll.asp|títalo=UN Ouffice of the Special Amboy fur Tsunami Recobey - Countries|outor=[[ONU]]|data=2006|publicado=Tsunami Special Amboy.org.|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> i l [[Sismo de Jaba de maio de 2006]]. Inda assi, la cinza bulcánica ye un de ls percipales fatores que cuntribuen pa l'alta fertelidade de l tierra que ten mantido la densidade populacional de Jaba i Vali.<ref>Whitten, p. 95-97 {{en}}</ref> Por se ancontrar nas prossimidades de la [[Linha de l Eiquador]], la Andonésia ten un [[clima tropical]], cun defrentes temporadas de [[monçones]], de [[chuba]]s i de [[seca]]. La precipitaçon média anual barie de 1780 mn nas prainadas até 6100 mn nas regiones muntanhosas. Giralmente, l'umidade ye alta, cun média de cerca de 80%. Las temperaturas barian pouco al longo de l'anho, an Jacarta, las médies son de 26 a 30 °C.<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20080617142447/http://www.ui.ac.id/anglish/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt|títalo=Ounibersidade de la Andonésia|outor=UI.ac.id (2007).|data=|publicado=|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> === Meio ambiente === [[Fexeiro:Man of the wods.JPG|200px|dreita|thumb|L [[Ourangotango-de-sumatra|ourangotango-de-samatra]] ye ua [[stinçon|spece an stinçon]], un eisemplo de la fauna andémica de la Andonésia.]] L fato de star localizada nas regiones tropicales, l clima i la geografie de l'arquipélago fázen de la Andonésia l segundo paíç de l mundo an [[biodibersidade]] (atrás solo de l [[Brasil]]).<ref>Lester, p.7</ref> Sue flora i fauna ye cumo ua mistura antre speces de la Ásia i [[Australásia]].<ref>{{citar web|url=http://www.eislamonline.net/Anglish/Science/2003/05/article13.shtml|títalo=Andonesie's Natural Wealth: The Right of la Nation and Heir People|outor=Hani Mumtazah|data=2003|publicado=Eislan On-Line.net.|acessodata=8 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> Ua beç relacionadas pa l cuntinente asiático, las ilhas de Samatra, Jaba, Bornéu i Bali, ténen ua bariadade de fauna asiática. Speces cumo l [[tigre]], [[alifante]], [[rinoceronte]], [[ourangotango]] i [[leopardo]] yá fúrun abundantes, percipalmente na region leste de Bali, mas l númaro d'andibíduos i sue çtribuiçon fúrun reduzidos drasticamente ne ls radadeiros anhos. Las florestas cobren cerca de 60% de l paíç.<ref name="UNEP">{{citar web|url=http://globalis.gbu.unu.edu/country.cfn?Country=ID|títalo=Globalis - an anteratibe world map|outor=UNEP|data=2009|publicado=Globalis.edu|acessodata=8 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> An Samatra i Kalimantan las speces begetales son predominantementes de la Ásia. Inda assi, las florestas de l'ilha de Jaba ten sido çtruídas an grande parte debido a l'atebidade houmana. La grande [[populaçon]] i la rápida andustrializaçon ténen trazido porblemas ambientales grabes para paíç, que muitas bezes ténen ua prioridade mais baixa debido als altos nibles de pobreza.<ref name="TEDCO">{{citar web|url=http://www.amarican.edu/TED/ourang.htn|títalo=Deforestation in Andonesie and the Ourangutan Population|outor=Jason R. Miller|data=1997|publicado=TEDCO Study|acessodata=8 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> Antre ls percipales porblemas ambientales ancontran-se l [[çmatamiento]] an grande scala, [[poluiçon]], geston de resíduos, la çponibelidade d'auga i geston d'augas residuales.<ref name=TEDCO/> La çtruiçon de l'habitat amehaça la subrebibéncia de bárias speces andémicas naturales i andígenas, ancluindo 140 speces de [[mamífero]]s eidantificadas pula [[Ounion Anternacional para Cunserbaçon de la Natureza]] (IUCN) cumo speces amehaçadas ne l mundo lixo el classifica quinze speces cumo speces amehaçadas de stinçon, antre ls quales l'ourangotango-de-samatra.<ref>{{citar web|url=http://www.animalinfo.org/country/andones.htn|títalo=Animal Anfo - Andonésia|outor=Paul Massicot|data=2006|publicado=Animal Anfo .com|acessodata=8 de márcio de 2011}}</ref> == Demografie == {{Artigo percipal|[[Demografie de la Andonésia]]}} [[Fexeiro:Sasak1.jpg|thumbnail|squierda|Ninos de l'etnia ''sasak'' na ilha de Lombook. Na Andonésia eisisten aprossimadamente 300 etnias defrentes.]] Segundo l censo nacional de [[2000]], la populaçon andonésia ascende la mais de 206 milhones d'habitantes,<ref>[http://www.bps.go.id/setor/population/pop2000.htn Brief Analysis]</ref> i para mediados de la [[década de 2000]], la ''Ouficina de Statísticas Centrales de la Andonésia'' i ''Statísticas de la Andonésia'', stimában ua populaçon de 222 milhones.<ref>{{Citation |title=Tingkat Kemiskinan di Andonesie Tahun 2005–2006 |url=http://www.bps.go.id/releases/files/kemiskinan-01sep06.pdf |accessdate=2006-09-27 |archivedate=2006-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060927070525/http://www.bps.go.id/releases/files/kemiskinan-01sep06.pdf }}</ref><ref>[http://web.archibe.org/web/20080630074130/http://www.bps.go.id/releases/files/kemiskinan-01sep06.pdf BPS]</ref> Pa l'anho de [[2009]], la populaçon de l paíç chegou a 229,5 milhones.<ref>{{citar web|url=http://population-statistics .com/wg.php?x=&men=gpro&lng=s&ç=wg&geo=-49&srt=pnan&col=dq&msç=1500&geo=0|títalo=World Gazetter|outor=|data=|publicado=|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{s}}</ref> Ye l [[Aneixo:Lista de países por populaçon|quarto paíç mais populoso de l mundo]], superado solo por [[República Popular de la China]], [[Índia]] i [[Stados Ounidos]]. Mais de 130 milhones d'andonésios biben na ilha de [[Jaba]], l'ilha mais poboada de l mundo. Anque un porgrama bastante eficaç de [[planeijamiento fameliar]] que se hai amplementado an [[1990]], stima-se que la populaçon chegue a 288 milhones d'habitantes an [[2050]], baseada na atual taxa de crecimiento anual, an 1,25%.<ref>[World Population Prospets (2008) http://sa.un.org/unpp/{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} United Nationes]</ref> La maiorie de ls andonésios son çcendentes de pobos faladores de [[lénguas austronésias]], cujos [[lénguas]] probénen de l protoaustronésio, l qu'andica que la sue ourige ye probable de [[Ilha Formosa|Taiwan]]. Ls [[Melanésia|melanésios]] son l grupo de populaçon mais amportante de l paíç, qu'habitan la parte central de la Andonésia.<ref>Dawson, p.7</ref> Ne l paíç coeisisten mais de 300 [[etnia]]s natibas, cun mais de 700 [[léngua]]s i [[dialeto]]s.<ref>{{citar web|url=http://www.spat.or.id/anfo/oberbiew.html|titulo=An Oberbiew of Andonesie - the land, people, goberment and eiquenomy|outor=Spat Web Asociation|data=2009|publicado=2009|acessodata=30 de nobembre de 2009}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.languagestudies.unibç.it/Bahasa+Andonesie_Merdekawaty.pdf|titulo="Bahasa Andonesie" and languages of Andonesie|outor=I. Merdekawaty|data=2006|publicado=2008|acessodata=30 de nobembre de 2009}}</ref> La maior etnia ye la [[Etnia jabanesa|jabanesa]], que repersenta mais de 42% de la populaçon i son l grupo dominante de l punto de bista político i cultural.<ref>Kingsbury, p. 131</ref> Ls sundaneses ([[malaios]] natibos) i ls [[Madura|madureses]] son las etnias mais numerosas depuis de ls jabaneses.{{nota de rodapie|Las populaçones pequeinhas mas seneficatibas de chineses, andianos, ouropeus i árabes stan cuncentradas an árias ourbanas.}} Ls andonésios ténen un [[nacionalismo]] qu'al mesmo tiempo lida cula fuorte eidantidade regional de cada pobo.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs, p. 256</ref> Giralmente, la quemunidade bibe nun ambiente harmónico, inda que tensones antre sociales i relegiosos téngan zamcadeado óndias de bioléncia.{{nota de rodapie|A migraçon anterna ye la percipal causa de surtos de bioléncia i de l massacre de cientos de madureses por parte de las quemunidades de dayak an Kalimantan Oucidental, enqualto hai, tamien, bários cunflitos an Celebes, Molucas i Papua}}<ref>{{cita web |url= http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf|títalo= Migration and cunflits in Andonesie|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009 |outor= T. N. Pudjiastuti|fecha= 2002|obra= IUSSP.org|léngua= anglés}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.prebentconflit.org/portal/main/maps_kalimantan_cunflit.php|títalo= Maps - Kalimantan|fechaaceso= 30 de nobiembre de 2009|outor= |fecha= 2001|obra= Prebent Cunflit.org|léngua= anglés}}</ref><ref>{{Cita libro|nombre = J.W. |apellido= Ajawaila |coautores= M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale|lañl = 1999|títalo = Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon|títulolibro = Report on Church and Houman Rights Persecution in Andonesie|eiditor= Queda-Net|ubicación= Ambon, Andonesie|url = http://web.archibe.org/web/20071011082631/http://queda.org/h/ambon/idRusuh1.html|fechaaceso = 30 de nobembre de 2009}}</ref><ref>{{cita web |url= http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf|títalo= Bugis Sailors|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009 |outor= Ounibersidad de Kyoto|fecha= 2006|obra= Kyoto-u.ac.jp|léngua= anglés}}</ref> Ls andonésios-chineses son ua minorie étnica anfluente que cumprende menos de 1% de la populaçon.<ref>{{cita libro |apellidos= Suryadinata|nombre= Leo|coautores= Eibi Nurbidya Arifin,Aris Ananta|títalo = Andonesie's Population: Ethnicity and Religion in la Changing Political Landscape|eidición= |eiditorial= Anstitute of Southeast Asian Studies|fecha= 2003|ubicación= Singapur|isbn= 9812302182}}</ref> Grande parte de la propiadade pribada i de la riqueza comercial de l paíç ye cuntrolada por chineses,<ref>Schwarç, pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend, pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> l que ten cuntribuído pa l'oumiento dun ressentimiento i anclusibe atos de bioléncia contra eilhes.<ref>{{cita web |url= http://eignca.nic.in/cd_05008.htn|títalo= Andigenous Cultures in the Debelopment of Indonesie|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009|outor= Meutie F. Swasono|fecha= 1997|obra= Antegration of andogenous cultural dimension anto debelopment|léngua= anglés}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.prospet-magazine.co.uk/article_details.php?id=4212|títalo= The oberseas Chinese|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009|outor= Simon Long|fecha= 1998|obra= Prospet Magazine.co.uk|léngua= anglés}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.hartford-hwp .com/archibes/54b/083.html|títalo= An Analysis of the Amplication of Suharto's resignation fur Chinese Andonesianes|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009|outor= M Ocorandi|fecha= 1998|obra= Hartford-HWP .com|léngua= anglés}}</ref> === Cidades mais populosas === {{Cidades mais populosas de la Andonésia}} == Política == {{Artigo percipal|[[Política de la Andonésia]]}} [[Fexeiro:Andonesie DPR session.jpg|thumb|Ua sesson de l [[Cunseilho Repersentatibo de l Pobo]], an [[Jacarta]].]] [[Fexeiro:AndonesianSupremeCourt.jpg|thumbnail|Suprema Corte de Justícia de la Andonésia an [[Jacarta]], la capital de l paíç.]] La Andonésia ye ua [[república]] [[persidencialismo|persidencialista]]. Cumo se trata dun [[stado unitairo]], l poder se cuncentra ne l gobierno central. L Persidente, que ye xefe de stado i de l gobierno, ye eileito diretamente para mandatos de 5 anhos, junto cul bice-persidente. Passado la renúncia de Suharto an [[1998]], las struturas políticas i gobernamentales sofrírun amportantes reformas. Rializórun-se quatro emendas la Custituiçon de 1945{{nota de rodapie|An 1998, 1999, 2000 i 2001.}}, que renobórun ls poderes [[Poder eisecutibo|eisecutibo]], [[Poder legislatibo|legislatibo]] i [[Poder judiciairo|judiciairo]].<ref name="susi">Susi Dwi Harijanti, Tin Lindsey (2006). «Andonesie: General eiletiones test the amended Custitution and the new Custitutional Court» (an [[léngua anglesa|anglés]]). Anternational Journal of Custitutional Law 4 (1): p. 138–150</ref> L persidente ye l [[Xefe de Stado]] i l comandante de las fuorças armadas i l diretor de l'admenistraçon anterna, de la criaçon de políticas i de las relaçones steriores. Para alhá desso, ye l persidente que nomeia l cunseilho de menistros, que nun son oubrigados a ser nembros eileitos de l poder legislatibo. Las eileiçones persidenciales de [[2004]] fúrun las purmeiras an que l pobo eilegeu diretamente l persidente i l bice-residente, por sufrágio ounibersal.<ref name="publico"/><ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20080630074121/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf|títalo=The Carter Center 2004 Andonesie Eiletion Report|outor=Carter Center|data=2004|publicado=Carter Center.org, arquibado zde l [http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf ouriginal] an 30 de júnio de 2008|acessodata=3 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> L persidente ye eileito por cinco anhos i solo puode se releger por ua única beç.<ref>_ (2002), The fourth Amendment of 1945 Andonesie Custitution, Capítulo III – L poder eisecutibo, Art. 7. {{en}}</ref> L percipal cuorpo legislatibo de l paíç ye l ''Majelis Permusyawaratan Rakyat'' (MPR)<ref>{{citar web|url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf|títalo=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Andonesie|outor=Cunseilho repersentante de l Pobo|data=2000|publicado=MPR.go.id|acessodata=3 de márcio de 2011}} (an [[léngua andonésia|andonésio]])</ref> ó "Assemblé Cunsultiba Popular", que cunsiste de l ''Dewan Perwakilan Rakyat'' (DPR) ó [[Cunseilho Repersentatibo de l Pobo]], eileito para mandatos de 5 anhos, i de l ''Dewan Perwakilan Daerah'' (DPD) ó [[Cunseilho de ls Repersentantes Regionales]]. Depuis de las eileiçones de [[2004]], l MPR tornar-se-iba un [[parlamiento]] [[bicameral]] cula criaçon de l DPD cumo nuoba segunda cámara. Las percipales funçones de l MPR son rebisar i aprobar emendas pa la custituiçon, fazer l juramiento de l persidente i tamien processar l mesmo persidente, d'acuordo cula legislaçon.<ref name="susi"/> L DPD ye ua cámara relatibamente nuoba adonde se atenden ls assuntos de cunho regional. L DPD cumprende quatro nembros eileitos por cada porbíncia, ls quales nun pertencen la nanhun [[partido político]].<ref>{{citar web|url=http://www.gtzsfdn.or.id/documents/laws_m_regs/cun_decre/3_AmdUUD45_ang.pdf|títalo=Third Amendment to the 1945 Custitution of The Republic of Andonesie|outor=Assemblé Cunsultiba|data=2000|publicado=Gtzsfdn.or.id.|acessodata=12 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> An cuntreste cula política anti-amperialista contra las poténcias oucidentales i las tensones cula Malásia durante l regime de Sukarno, las [[relaçones anternacionales]] de la Andonésia zde la chamada "nuoba orde" se baseian na coperaçon política i [[eiquenomie|eiquenómica]] culas naciones oucidentales.<ref>{{citar web|url=http://countrystudies.us/andonesie/97.htn|títalo=Foreign Policy|outor=William Frederick|data=1993|publicado=Country Studies.ua|acessodata=30 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> L paíç mantén streitas relaçones cun sous bezinos ne l sudeste asiático i ye un nembro fundador de la [[Associaçon de las Naciones de l Sudiste Asiático]] (ANSA).<ref>{{citar web|url=http://www.state.gob/r/pa/ei/bgn/2748.htn|títalo=Andonesie (10/09)|outor=CIA|data=2009|publicado=state.gob|acessodata=30 d'abril de 2011}}</ref> == Simblos nacionales == === Bandeira === {{Artigo percipal|[[Bandeira de la Andonésia]]}} La [[bandeira nacional]] de la Andonésia ye chamada "''Sang Sake Merah Putih''". Cunforme l'artigo 35 de la Custituiçon de 1945, la bandeira ye cumpuosta por dues faixas de dimensones eiguales, a superior ye de quelor burmeilha i a anferior ye branca.<ref>{{citar web|url=http://www.ambaixadadaindonesie.org/andonesie.html|títalo=Ambaixada de la Andonésia ne l Brasil|outor=|data=|publicado=|acessodata=24 de márcio de 2011}}</ref> === Brason d'armas === {{Artigo percipal|[[Brason d'armas de la Andonésia]]}} L Garuda Pancasila ye l [[Brason de Armas]] de la Andonésia.<ref name="girafa">{{citar web|url=http://www.girafamania .com.br/asiatico/andonesie.html|títalo=República de la Andonésia|outor=|data=|publicado=Girafamania|acessodata=24 de márcio de 2011}}</ref> La parte percipal ye l Garuda, ua spece de águila dourada cun un escudo ne l peito i un rolo dominado puls pies que traç l lema de l paíç. Garuda ye ua figura mitológica, un grande páixaro mítico qu'aparece an ambas las mitologies, de l [[hinduísmo]] i [[budismo]].<ref name="girafa"/> === Hino nacional === {{Artigo percipal|[[Hino nacional de la Andonésia]]}} '''Indonesia Raya''' ye l nome oufecial de l [[hino nacional]] de la Andonésia.<ref>{{citar web|url=https://www.nationalanthems.info/id.htm|títalo=Indonesia|outor=|data=|publicado=nationalanthems.anfo|acessodata=19 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> L'hino fui apersentado pul cumpositor [[Wage Rudolf Soepratman]] ne l die [[28 d'outubre]] de [[1928]], na cumbençon nacional de ls moços an [[Batabie]], atual [[Jacarta]]. Esse hino marca inda l nacimiento dun mobimiento nacionalista na Andonésia. Fui scolhido cumo hino nacional quando fui proclamada l'andependéncia de la Andonésia an [[1945]]<ref>{{cite web | url=https://nationalanthems.info/id.htm | title=Indonesia - Indonesia Raya | publisher=NationalAnthems.me | language=[[Léngua anglesa|anglés]] | acessdate=26 de maio de 2012 }}</ref>. == Subdebisones == {{Artigo percipal|[[Subdebisones de la Andonésia]]}} De l punto de bista admenistratibo, la Andonésia stá debedida an 33 porbíncias<ref name="secomunidades">{{citar web|url=http://www.secomunidades .pt/web/guest/listapaises/ID|títalo=República de la Andonésia|outor=Portal de las Quemunidades Pertuesas|data=|publicado=Secomunidades .pt|acessodata=3 de márcio de 2011}}</ref> (antre las quales, 3 son territórios de regime special, [[Aceh]] i [[Yogyakarta]], i l território de la cidade capital, [[Jacarta]]). Las percipales porbíncias, subdebididas an çtritos, son: [[Samatra]], Papua (Irian Jaya), [[Riau]], Riau Kepulauan, [[Sulawesi]] (la sudoeste), Kalimantan (al sul), [[Celebes]] (al sul), Irian Jaya (l'oeste), [[Jaba (ilha)|Jaba]] (l'oeste), Kalimantan (l'oeste), Nusa Tenggara (l'oeste), Sulawesi (l'oeste) i Samatra (l'oeste). Las porbíncias de Aceh , Jacarta , Yogyakarta , [[Papua]] i [[Papua Oucidental]] ténen mais prebilégios legislatibos i un maior grau d'outonomie de l gobierno central. L gobierno de Aceh, por eisemplo, ten l dreito de stablecer un sistema judicial andependiente (an [[2003]], anstituiu l'eisigéncia oubrigatória de Sharie).<ref>{{citar web|url=http://www.angentaconnet .com/cuntent/routledg/caet/2004/00000005/00000003/art00005|títalo=The Nanggroe Aceh Darussalan law: la serious respunse to Acehnese separatisn?|outor=Miller, Michelle Ann|data=2004|publicado=Asian Ethnicity 5|acessodata=3 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> Se cuncediu la porbíncia de Yogyakarta la cundiçon de ''region semi outónoma'' an reconhecimiento de sou papel fundamental na luita de ls republicanos durante la [[Reboluçon Nacional de la Andonésia|guerra d'andependéncia]] andonésia.<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20070928162804/http://www.gtzsfdn.or.id/documents/archibe/Law5_1974.pdf|títalo=Andonesie Law Ne l. 5/1974 Cuncerning Basic Principles on Admenistration in the Region|outor=Cunseilho Repersentante de l pobo|data=1974|publicado=Gtsfdn.or.id. (arquibo)|acessodata=3 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> A la Papua, antes ''Irian Jaya'', se cuncediu l statuto de ''region semi outónoma'' an [[2001]], anquanto que Jacarta se tornou ua region "special" por ser la capital de l paíç.<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20080429140004/http://www.anfid.be/papua_mess.htn|títalo=Nieuwe pagina 1|outor=Richel Dursin|data=2004|publicado=''The Jakarta Post'', arquibado zde l [http://www.anfid.be/papua_mess.htn ouriginal] an 29 d'abril de 2008|acessodata=3 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> [[Fexeiro:Andonesie probinces location map-en.sbg|thumb|centro|800px|Porbíncias de la Andonésia.]] == Eiquenomie == {{Artigo percipal|[[Eiquenomie de la Andonésia]]}} [[Fexeiro:Jakarta Skyline Part 2.jpg|thumb|squierda|300px|[[Jacarta]], capital i maior [[centro financeiro]] de l paíç.]] La Andonésia ye la maior eiquenomie de l Sudiste Asiático i tamien ye nembro de l [[G-20]].<ref>{{citar web|url=http://www.g20.org/about_what_is_g20.aspx|títalo=What is G-20?|outor=|data=|publicado=G-20.org|acessodata=2 de márcio de 2011}}{{en}}</ref> L [[Perduto Anterno Bruto]] se stima an 444 bilhones de dólares.<ref name="fmireport">{{citar web|url=http://eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2007/01/data/weoret.aspx?sy=2005&ey=2008&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=536&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPWGT,PPPPC,LP&grp=0&la=&pr1.x=67&pr1.y=11|títalo=Report fur Seleted Countries and Subjets|outor=[[Fondo Monetário Anternacional]]|data=abril de 2007|publicado=|acessodata=2 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> i an [[2008]], l PIB nominal ''per capita'' era de 1.950 dólares.<ref name="fmireport"/> L percipal setor eiquenómico ye l de [[serbício]]s, repersentando 45,3% de l PIB. Ye seguido pula [[andústria]] (40,7%) i l'agricultura (14%).<ref>{{citar web|url=http://www.unescap.org/stat/sos1/sos1_andonesie.pdf|títalo=Sub Committe on Statistics: First Session 18–20 February 2004|outor=Eiquenomic and social commesion fur Asia and the Pasific|data=2004|publicado=UNESCAP.org|acessodata=2 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> Inda assi, la [[agricultura]] amprega mais pessonas de l que ls outros setores, acupando 44,3% de ls 95 milhones de trabalhadores ne l paíç. L setor de serbícios amprega 36,9% i l'andústria amprega 18,8%.<ref>{{citar web|url=http://debdata.worldbank.org/AAG/idn_aag.pdf|títalo=Andonesie at la Glance|outor=Banco Mundial|data=2008|publicado=World Bank.org|acessodata=2 de márcio de 2011}}</ref> Las percipales andústrias son la [[petrólio|petrolífera]] i de [[gáç natural]], para alhá de la [[andústria téxtil]], de [[papel]] i de [[minerales]], anquanto que ls percipales perdutos agrícolas son [[arroç]], [[milho]], [[mandioca]], [[patata-doce]], [[tabaco]], [[xá]], [[café]], [[speciarie]]s i [[borraixa]]. An [[2005]], ls percipales mercados de [[sportaçon]] de la Andonésia éran l [[Japon]] (22,3%), [[Stados Ounidos]] (13,9%), [[China]] (9,1%) i [[Singapura]] (8,9%) anquanto que la maiorie de las [[amportaçon|amportaçones]] benien de l Japon (18%), China (16,1%) i Singapura (12,8%).<ref name="cia"/> Ne l mesmo anho, la Andonésia alcançou l [[superábit]] comercial cun mais de 83 bilhones de dólares benidos de sportaçon i mais de 62 bilhones gastos cun amportaçon.<ref name="cia"/> L paíç ten ua ampla bariadade de recursos naturales, ancluindo l petrólio, l gáç natural, [[stanho]], [[cobre]] i [[ouro]]. Las percipales amportaçones andonésias ancluen máquinas i eiquipamientos, perdutos químicos, cumbustibles i alimientos.<ref name="cia"/> An [[2008]], la Andonésia suspendiu l'adeson a la ''OPEP'', la qual era nembro de pleno dreito zde [[1962]].<ref name="oupep">{{citar web|url=http://t.ouronews.net/2008/05/28/andonesie-deixa-oupep/|títalo=Andonésia deixa OPEP|outor=|data=28 de maio de 2008|publicado=Ouronews|acessodata=2 de márcio de 2011}}</ref> == Cultura == {{Artigo percipal|[[Cultura de la Andonésia]]}} [[Fexeiro:SOTO FOOD.jpg|200px|thumb|Ua seleçon d'alimientos andonésios. Ancluindo l ''Soto Ayan'' (Ua spece de caldo de frango), ''sate kerang'' (un prato feito cun mariscos), ''telor pindang'' (uobos cunserbados), ''perkedel'' (fritter), i ''s teh manis'' (xá gilado doce).]]La Andonésia ten por buolta de 783 [[etnia|grupos étnicos]]<ref name="joshua">{{citar web|url=http://www.joshuaprojet.net/anternational/t/countries.php?rog3=ID|títalo=Grupos Étnicos de la Andonésia|outor=|data=|publicado=joshuaprojet.net|acessodata=15 de márcio de 2011}}</ref>, cada qual cun sues defrenças culturales zambolbidas durante seclos i anfluenciadas por [[índia]]ne ls, [[árabes]], [[Cultura de la China|chineses]], [[Malásia|malaios]] i [[ouropeus]]. Las beilças tradecionales jabanesas i balinesas, por eisemplo, cuntén aspetos de la cultura i mitologie hindu. Las anfluéncias mais dominantes na [[arquitetura]] andonésia son tradecionalmente andianas, inda qu'eisistan anfluéncias arquitetónicas d'outros pobos. L [[çporto]] na Andonésia ye, an giral, d'ourientaçon masculina, anquanto eibentos sportibos son frequentemente associados cun jogos eilegales.<ref>Witton, p. 103 {{en}}</ref> Ls sportes mais populares son [[badminton]]<ref name="sporte">{{citar web|url=http://www.cp-pc.ca/anglish/andonesie/sports.html|títalo=SPORTS AND RECREATION|outor=|data=|publicado=|acessodata=28 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> i [[futebol]]. Ls eibentos çportibos na Andonésia son ourganizados pula Comisson Nacional Sportiba Andonésia (KONI), cumo ls Jogos Nacionales, rializados la cada quatro anhos.<ref name="sporte"/> La [[gastronomie]] barie de region para region, i ye mui anfluenciada pula cozina chinesa, ouropeia i andiana.<ref>Witton, Patrick (2002). ''Alimentar Mundial: Andonésia''. Melbourne: Lonely Planet. ISVN 1-74059-009-0 .</ref> L percipal alimiento ye l [[arroç]], giralmente serbido cun chicha i [[legume]]s. Las [[speciarie]]s, leite de coco, peixe i frango tamien son alimientos bastante ousados.{{nota de rodapie|Cumparado cula gastronomie bietnamita i tailandesa, puode-se cunsidrar que la gastronomie andonésia ye relatibamente andependiente.}}<ref>Brissendon, Rosemary (2003). ''South East Asian Fod . Melbourne: Libros Grant Hardie.'' ISBN 1-74066-013-7. {{en}}</ref> L'eibidéncia mais antiga de [[scrita]] na Andonésia ye ua série d'anscriçones an [[sánscrito]], datada de cerca de l seclo V d.C. Las figuras mais amportantes na literatura moderna de la Andonésia ancluen ls outores houlandeses [[Multatuli]], que criticou l'abuso sofrido puls andonésios sob l domínio colonial houlandés, [[Muhammad Yamin]] i [[Hamka]], que éran ls scritores nacionalistas mais anfluentes de l paíç antes de l'andependéncia,<ref>Taylor, p. 299-301 {{en}}</ref> i [[Pramoedya Ananta Toer]], l scritor mais coincido de la Andonésia.<ref>Bickers, p.3-7 {{en}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.wok .pt/outhors/detail/id/18944|títalo=Pramoedya Ananta Toer|outor=|data=|publicado=Wok .pt|acessodata=15 de márcio de 2011}}</ref> === Religion === [[Fexeiro:Religous map of andonesie.jpg|thumb|Mapa relegioso de la Andonésia.]] Defrentes [[religiones]] son praticadas ne l paíç, i sue anfluéncia na bida cultural, eiquenómica i política de l paíç ye seneficatiba.<ref name="religion">{{citar web|url=http://home.swipnet.se/~w-15266/andones/anstant/religion.htn|títalo=Religion of Andonesie|outor=|data=|publicado=Anstant Andonesie|acessodata=16 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> Cun base ne l censo de [[2000]], aprossimadamente 86,1% de la populaçon segue l Eislon (custituídos por xiitas i sunitas), 8,7% de la populaçon ye [[Cristandade|crestiana]] (dentre ls quales 3% son católicos), para alhá desso, 3,4% ye budista i 1,8% de la populaçon segue l [[Hinduísmo]], para alhá d'outras religiones nun specificadas.<ref name="cia"/><ref>[http://br.noticias.yaho .com/fotos/pol%C3%ADcia-relegiosa-prende-punks-na-andon%C3%A9sia-1323893645-slideshow/ Polícia relegiosa prende punks na Andonésia]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, besitado an [[15 de dezembre]] de [[2011]]</ref> Anque de la libardade relegiosa, l stado solo reconhece 6 religiones (eislamismo, protestantismo, catolicismo, anduísmo, budísmo, i cunfucionismo), la belhete d'eidentidade de la Andonésia specifica la qual dessas 6 religiones l cidadano pertence, l'ateísmo nun ye reconhecido ne l paíç. <!-- {| border="1" align="center" cellpadding="2" cellspacing="0" |+<font size="+1">'''Feriados'''</font> |- ! style="background:#efefef;" | Data ! style="background:#efefef;" | Nome an pertués ! style="background:#efefef;" | Nome local ! style="background:#efefef;" | Ouserbaçones |- | | | | |} --> {{Notas}} {{Portal-Andonésia}} {{refréncias|col=3|scroll=s}} == Ber tamien == {{Correlatos |commons = Andonesie |commonscat = Andonesie |wikisource = |wikiquote = |wikiquotecat = |wikelibros = |wikinoticias = |wikinoticiascat = |wikcionario = Andonésia |wikispecies = |wikibersidade = |meta = }} * [[Lhista de paízes|Lista de Stados soberanos]] * [[Aneixo:Lista de Stados soberanos i territórios dependentes de la Ásia|Lista de Stados soberanos i territórios dependentes de la Ásia]] * [[Aneixo:Lista de Stados soberanos i territórios dependentes de la Oceania|Lista de Stados soberanos i territórios dependentes de la Oceania]] * [[Reboluçon Nacional de la Andonésia]] * [[Léngua de Senhales Andonésia]] * [[Aneixo:Missones diplomáticas de la Andonésia|Missones diplomáticas de la Andonésia]] == Ligaçones sternas == * {{Link||2=http://www.andonesie.go.id/en/ |3=Sítio oufecial de l Gobierno de Andonésia |4={{en}}}} {{Andonésia/Tópicos}} {{bloco de nabegaçon |Ásia |Oceania |ASEAN |OPEP |G15 |G20 (andustrial) |G20 }} [[Catadorie:Andonésia| ]] hsb55hls7o2mnxd7scz5shva9wpcq3l Ajuda:Manual/Registro 12 7842 107905 107682 2026-08-15T09:33:43Z ~2026-30875-10 15270 107905 wikitext text/x-wiki {{Ajuda:Tutorial/Cabeçalho|1= [[Fexeiro:Cumo registar-se na Biquipédia - 1.png|miniaturadaimagem|L purmeiro passo.|371x371px]]Oulá! Eiqui splicamos cumo registar-se na Biquipédia. Antes d'efetuar l registo, cumbén tener an cunta qu'esta nun ye neçaira para que se puoda eiditar na Biquipédia, hai inda assi un cunjunto de bantaiges an ousar ua cunta registada: Las eidiçones que fazir na Biquipédia quedaran associadas a la sue cunta, sendo depuis possible saber quales ls artigos qu'eiditou i las eidiçones que fizo. Puode scolher ua oupçon que permite ber quando un artigo eiditado por si ye altarado, ó que seleciona para bigiar, podendo ir acumpanhando l'eiboluçon de ls artigos que le antressan. La criaçon dua cunta na Biquipédia nun ten nanhun ancargo financeiro pa l'outelizador nin outro tipo qualquiera de cuntrapartidas para para alhá de l çpuosto na [[Política de pribacidade]] i ne l [[Abiso Giral]] aplicables a todos ls outelizadores que cunsulten ó eiditen la Biquipédia, quier stéian registados ó nó. Para criar ua cuonta, clica ne l boton que se ancontra ne l canto superior dreito, onde se ber "Criar nuoba cuonta", i segue ls passos andicados. Caso nun ancontre l boton, clique [[https://mwl.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:Antrar&returnto=Ajuda%3ATutorial&type=signup aqui]] == Purmeiro passo == Purmeiro mire pa l canto dreito superior alhá ancontrará que "Criar ua cunta" dá clique eilhi i será ambio l'outra páigina. == Segundo passo == Antroduç un nome d'usuairo cul qual será eidantificado, apuis, ua palabra-passe pa proteger la sue cunta (debe repetí-la para star cierto que a puso bien. Se quejir (nun ye oubrigatório) puode poner un correio eiletrónico (email) para recebir notificaçones i manter cuntato cun outros eiditores. Deberá ne l final antroduzir un código CAPTCHA para berificar que ye ua pessona i nun un robó, apuis çto será lhiebado de buolta al menú enicial i stará registado.[[Fexeiro:Cumo registar-se na Biquipédia - 2.png|squierda|miniaturadaimagem|371x371px|L segundo passo.]] == Apuis de criar la cunta == * Páiginas çponibles i personalizaçon - Al criar i antrar na sue cunta, terá çponible la sue própia páigina d'outelizador i la respetiba páigina de çcusson. Siempre qu'entra na sue cunta, poderá aceder facilmente l'ambas las páiginas atrabeç de las ligaçones persentes na parte superior de todas las páiginas. Poderá tamien cunfigurar las preferéncias, gerir la sue lista d'artigos bigiados i cunsultar las eidiçones que fizo na Biquipédia. * Para salir de la sue cunta, clique ne l boton "salir" çponible ne l canto superior dreito de qualquiera páigina. * Para antrar na sue cunta, clique ne l boton "Antrar" çponible ne l canto superior dreito de qualquiera páigina i antroduza ls dados de la sue cunta. Nessa páigina terá çponible l'oupçon "Memorizar neste cumputador (até $1 dies)" para nun tener d'antroduzir ls dados de la cunta siempre qu'aceda a la Wikipédia. Lembre-se que nun debe tener esta oupçon atibada se stubir a outelizar un cumputador d'acesso público, causo cuntrairo, outras pessonas poderán eiditar la Biquipédia cula sue cunta, de forma antencional ó nó, ó mesmo altarar la palabra-passe, ampossibelitando-lo d'ousar la sue cunta. * Se alguien deixar ua mensaige na sue páigina de çcusson, será alertado cun un abiso "Bocé ten nuobas mensaiges" al bisualizar qualquiera páigina de la Biquipédia i zde que tenga entrado na sue cunta. Esse abiso deixa d'aparecer quando aceder a la sue páigina de çcusson. Poderá encontrar mais informações na página da wikipédia em Português [[:pt:Ajuda:Guia de edição/Como criar uma conta]] <div style="float:right; margin-top: 1.0em; margin-bottom:3px; background-color: #cee0f2; padding: .2em .6em; font-size: 130%; border:1px solid #A3B1BF;">'''Próssimo:''' '''[[Ajuda:Tutorial/Eiditar|Eiditar]]''' <span style="font-size: larger; font-weight: bold;">→</span> </div></noinclude></div>}} 3dgrj070w4hbnwxoybm75bd42bfxh08 Prudéncio 0 8949 107900 90014 2026-08-15T02:44:34Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 107900 wikitext text/x-wiki Aurélio Clemente Prudéncio (an latin: Aurelius Clemenes Prudentius), referido quemummente solo cumo Prudéncio (348 - ca. 410), fui un poeta romano crestiano nacido na porbíncia romana de la Spánia Tarraconense.  Ye cunsidrado l maior poeta crestiano de la Antiguidade tardie.  == Bida == Ouriundo dua família crestiana nobre, Prudéncio naciu na porbíncia romana de la Tarraconense, ne l norte de l'atual Spanha. L local de sou nacimiento ye ancierto, podendo tener sido César Augusta (Saragoça), Tarraco (Tarragona), ó Calagurris (Calahorra). Faleciu por buolta de 413, possiblemente na Tarraconense. Studou retórica i fui gobernador dua porbíncia romana, talbeç an sue region natal. Biajou la Roma, chamado pul Amperador Teodósio I, i tornou-se funcionairo amperial. Acerca de l fin de sue bida (cerca de 392) retirou-se de la bida pública i tornou-se ascético, jejuando durante l die i abstendo-se de cunsumir quemido d'ourige animal. A partir dessa época screbiu sous poemas crestianos.  == Obra == La poesie de Prudéncio stá anfluenciada por outores antigos crestianos cumo Tertuliano i Ambrósio de Milon, assi cumo la Bíblia i las atas de ls márteres (Ata martyrun). Por outro lado, tamien outelizou poetas pagones cumo Birgílio cumo modelos. Sue obra Psychomachia fui ua amportante fuonte d'anspiraçon pa la literatura alegórica de la Eidade Média.  Las obras de Prudéncio ancluen: * ''Liber Cathemerinon'' -- ("Livro de Horas") 12 hinos sobre as horas do dia e festivais religiosos. * ''Liber Peristephanon'' -- 14 poemas sobre mártires romanos e hispânicos. * ''Apotheosis'' -- refutação aos opositores da doutrina da Trindade e da divindade de [[Jasus|Jesus]]. * ''Hamartigenia'' -- ("A Origem do Pecado") refutação ao dualismo gnóstico de Marcião e seus seguidores. * ''Psychomachia'' -- ("Batalha das Almas") descreve a luta da fé, apoiada pelas virtudes cardinais, contra a idolatria e seus vícios. * ''Libri contra Symmachum'' -- ("Livros contra Símaco") refutação ao senador pagão Símaco, que desejava o retorno da estátua da Vitória ao Senado Romano. == Bibliografie == * "Prudêncio" na Catholic Encyclopedia (em inglês) [http://www.newadvent.org/cathen/12517c.htm] * "Prudêncio" no Kirchenlexikon (em alemão) [http://www.bbkl.de/p/prudentius_c_a.shtml] == Ligaçones sternas == * ''Liber Peristephanon'' (em latim) [http://meta.montclair.edu/latintexts/prudentius/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609141520/http://meta.montclair.edu/latintexts/prudentius/ |date=2007-06-09 }} * ''Liber Peristephanon'' e ''Psychomachia'' (em latim) [http://www.thelatinlibrary.com/prud.html] 9zzxb7kqb9k4j7suhfb7ydrowtqzch2 Meja Mwangi 0 9598 107888 104746 2026-08-14T13:32:07Z ~2026-30875-10 15270 107888 wikitext text/x-wiki Meija Mwangi (Nanyuki, 27 de dezembre de 1948) ye un scritor queniano, cunsidrado, al lado de [[Ngũgĩ wa Thiong'o]], un de ls mais amportantes scritores de l paíç. Meija Mwangi ye outor de dibersos libros premiados i traduzidos pa l'alman, russo i japonés.  == Biografie == Mwangi creciu an Nanyuki, ua cidade qu'abrigaba un grande númaro de quartéis pa ls suldados británicos. Sue mai cunseguiu amprego por famílias británicas cumo ampregada doméstica i, a partir destas famílias benirun ls purmeiros libros.  An 1972 ampeçou a trabalhar para ua rede de telebison francesa cumo técnico de sonido. Sou romance de 1973, Kill Me Quick ganhou l Prémio Jomo Kenyatta pa la literatura an 2004. Mwangi trabalhou por un tiempo cumo un bibliotecairo de cinema i screbiu sue obra seguinte: Carcase fur Hounds, publicado an 1974. Na década de 1980 trabalhou cumo assistente de direçon an dibersas porduçones cinematográficas, cumo Out of Africa (1985), Gorillas in the Mist (1985), White Mischief (1988), Kitchen Toto (1987) i Shadow On The Sun (1988).  Na década de 1990 Mwangi ampeçou a screbir libros anfantis cumo Little White Man (1990, premiado an 1992 cul prémio alman Deutscher Jugendliteraturpreis) i screbiu l romance The Last Plague (2000)  == Obra == * ''Kill Me Quick'' (1973) ISBN 0435901435 * ''Going Down River Road'' (1976) ISBN 0435901761 * ''The Cockroach Dance'' (1979) ISBN 0582642760 * ''Carcase for Hounds'' (1974) ISBN 0435901451 * ''Taste of Death'' (1975) * ''The Bushtrackers'' (1979) ISBN 0582785251 * ''Bread of Sorrow'' (1987) * ''The Return of Shaka'' (1989) * ''Weapon of Hunger'' (1989) ISBN 9966498133 * ''Striving for the Wind'' (1990) ISBN 0435909797 * ''The Last Plague'' (2000) ISBN 9966250646 * ''Mountain of Bones'' (2001) * ''The Boy Gift'' (2006) ISBN 9781847284716 * ''Mama Dudu, the Insect Woman'' (2007) ISBN 9781847284686 * ''Baba Pesa'' (2007) ISBN 9780979647611 * ''The Big Chiefs'' (2007) ISBN 9780979647635 * ''Gun Runner'' (2007) ISBN 9780979647604 * ''Power'' (2009) ISBN 9780979647697 * ''Blood Brothers'' (2009) ISBN 9780982012604 == {{Lhigaçones sternas}} == * {{IMDb name|0616535|Meja Mwangig|en}} s9dnp1nlqptqg4g9uonesl8ugl9faem Lhéngua galhega 0 10548 107903 107306 2026-08-15T08:38:06Z ~2026-30875-10 15270 /* Queston de l'outonomie de la lhéngua */ 107903 wikitext text/x-wiki {{Anfo lhéngua |nome = Galego | quelorfamília = Indo-Ouropeia |stados = [[Spanha]] ([[Galiza]], [[Prencipado de las Astúrias|Astúrias]] (zona oucidental), [[Castielha i Lhion]] ([[El Bierzo|L Bierzo]]) i por eimigrantes galegos na diáspora. |falantes = 3 a 4 milhones |posiçon = |fam2 = Itálica |fam3 = Románica |fam4 = Ítalo-oucidental |fam5 = Románica oucidental |fam6 = Galho-eibérica |fam7 = Ibero-románica |fam8 = Ibero-oucidental |fam9 = [[Lhénguas galaico-pertuesas|Galaico-pertuesa]] |oufecial = [[Galiza|Quemunidade Outónoma de la Galiza]], aceite ouralmente cumo [[lhéngua pertuesa]] puls serbícios d'anterpretaçon de l [[Parlamiento Ouropeu]].<br><br>[[Begadeo/La Beiga|La Beiga]], [[Asturias]], co-oufecial junto al zde janeiro de 2016. |regulador = [[Real Academia Galega]] |scrita = |iso1 = gl |iso2 = glg |iso3 = glg |sil = GLG |outrosnomes = |pronúncia = |fuontes = |mapa =[[Fexeiro:Idioma gallego.png|300px]] }} La '''lhéngua galega''' ó '''galego''' ye la lhéngua [[Lhénguas ibero-románicas|ibero-románica]] oucidental de caráter oufecial na [[Galiza|Quemunidade Outónoma de la Galiza]], i falada tamien nas [[Asturias|Astúrias]], [[Castielha i Lhion]] i pula diáspora galega, lhocalizada percipalmente na [[Argentina]], [[Brasil]], [[Cuba]] ó [[Uruguai]]. == Sustrato de l galego == Ls purmeiros habitantes de la [[Galiza]] ouriginában de l [[ando-ouropeus|indo-ouropeu]], deixórun la sue marca na lhéngua galega. Las anformaçones de geógrafos i storiadores greco-lhatinos, ls restos arqueológicos i las similaridades lhenguísticas cun outras zonas andican que ne l noroiste peninsular coeisistiran defrentes etnias zde l seclo VIII a.C. até al seclo V. Desta maneira, podemos falar dun tipo de sustrato: ===Sustrato ando-ouropeu=== A partir de l purmeiro milénio antes de Cristo, spalhan-se até la Península pobos [[ando-ouropeus]]. Cunsidrando las peculiaridades lhenguísticas, adota-se la lhéngua de dous grupos: * '''Lhénguas preceltas ó protoceltas'''. Spalhórun-se na Península, aprossimadamente pul anho de 800 a.C., pobos de l centro i norte de Ouropa coincidos culs nomes de lhusitanos, betones ó tamien cumo paraceltas ó protoceltas. Alguns de ls restos que deixórun ne l galego son ls chamadeiros cun sufixo -asc- i -usc- (''Biascón, Tarascón, Belasco, Lhedusco.''..), junto cun ''cabanha, canastro, cabazo, cabaceira, páramo''... * '''Lhénguas celtas'''. Houbo dues eimigraçones de pobos celtas, ua de celtas goidélicos ne l seclo VIII a.C. (un celta arcaico qu'ouriginarie l [[Lhéngua irlandesa|irlandés]], l [[Lhéngua gaélica scocesa|scocés]] i l [[Lhéngua manesa|manés]]) i outra de celtas británicos ne l seclo V a.C. (un celta qu'ouriginarie l [[Lhéngua galesa|galés]], l [[Lhéngua bretana|breton]] i la lhéngua de Cornualha). Fui specialmente la segunda óndia que se ampós política i lhenguisticamente subre la populaçon outótone, mantendo ua relatiba ounidade cultural até la chegada de ls [[Roma Antiga|romanos]]. ==L strato lhatino== [[Fexeiro:Linguistic map Southwestern Europe-en.gif|thumb|lheft|Mapa [[cronologie|cronológico]] mostrando l zambolbimiento de las lhénguas de l sudoeste de la [[Ouropa]] antre las quales l galego.]] L [[Ampério Romano]] cunseguiu aneixar ls pobos [[galaicos]] lhougo ne l'ampeço de l seclo I, quaije 200 anhos depuis de la purmeira colónia [[República Romana|romana]] na [[Spánia]]. Esta tardie ''[[romanizaçon]]'' de l território de la [[Galiza]] permitiu ua menor assimilaçon cultural i lhenguística, an cumparaçon cul acuntecido na maior parte parte de la [[Península Eibérica]]. L [[lhatin]] fui zde anton l lhéngua reserbado pa las relaçones de l'aristocracie [[galaicos|galaica]] culs funcionairos de l'ampério, motibando ua passageira situaçon de belinguismo que cunduzirie a l'adoçon de l lhatin por parte de las elites, specialmente cula ouficializaçon de l [[cristandade]] (anho 391) i la çperson de la lhiturgie romana (ouficializada an lhatin) antre la populaçon. Assi i to, la fuorte ruralizaçon de la [[Galiza]] i la scassa amplantaçon de grandes cidades permitiu - cumo an outras zonas de l'ampério - a las classes mais houmildes (que cumpunhan la maior parcela de la populaçon) cunserbar grande parte de ls sous questumes i lhéngua, até ua data andeterminada de la [[Eidade Média]]. Ua de las caratelísticas mais antressantes de l lhatin adotado na Galécia, fui l sou caráter altamente cunserbador, de jeito que se cunsagran muitas de las formas mais antigas de l lhatin. L porcesso de romanizaçon tamien se dou an outros lhugares, l que splica que de la lhéngua outelizada daquela época, l [[lhatin bulgar]], deribassen yá na [[Eidade Média]] las chamadas [[lhénguas románicas]] (l [[lhéngua occitana|occitano]], l [[Lhéngua catalana|catalan]], l [[Lhéngua francesa|francés]], l [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]], etc.). L [[Lhéngua galego-pertuesa|galego-pertués]] formou-se a partir de l {{sec. IX}}, na antiga [[porbíncia romana]] de la [[Galécia]],{{Nota de rodapie|La [[porbíncia romana]] de la [[Galécia]] abrangie l território de la [[Galiza]] atual, l norte de [[Pertual]] i territórios lhimítrofes la Lheste}} cumo resultado de l'assimilaçon de l [[lhatin bulgar]] falado puls cunquistadores romanos a partir de l {{DC|seclo II|nl}} Ancorporou tamien [[lhéxico]] d'ouriges pré-celta, [[celta]], [[Lhéngua protogermánica|germánico]], [[Lhéngua ocitana|probençal]], [[Lhéngua árabe|moçárabe]]. L galego stubo depuis sujeito a arabismos, lhéxico [[ameríndio|ameríndia]], i ampréstimos lhenguísticos modernos. Ne l sou momiento tubo cierto uso cumo lhéngua culta de ls reinos de la [[Galiza]], [[Reino de Lhion|Lhion]] i de [[Pertual]]. Screbendo an galego, por eisemplo, l rei lheonés [[Fonso X de Lhion i Castielha|Fonso X]] l Sábio, las sues "[[Cantigas de Santa Marie]]". La sue amportança fui tal que se cunsidra la segunda lhiteratura durante la [[Eidade Média]] solo depuis de l'ocitano. Recentemente fui achado l decumiento mais antigo scrito drento de l'atual Quemunidade Outónoma que se cunserba, l qual data de 1228; trata-se de l ''[[Foro de l bõ burgo de l Castro Caldelas]]'' outorgado por [[Fonso IX de Lhion|Fonso IX]] an abril de dezido anho al [[munecípio]] de [[Allariç]] ([[Galiza]], [[Spanha]]). L [[Lhéngua galego-pertuesa|galego-pertués]], quemun a la Galiza i la [[Pertual]], tubo sietecientos anhos d'eisisténcia oufecial cumo lhéngua culta i plena, mas las derrotas que ls nobres galegos sofrírun al tomar partido puls bandos perdedores nas guerras pul poder an finales de l {{sec. XIV}} i percípios de l {{sec. XB}} probocou l'assimilaçon de la nobreza galega, lhiebando a l'oupresson i al zaparecimiento público, oufecial, lhiterairo i relegioso de la lhéngua até finales de l {{sec. XIX}}. San ls chamados "[[Seclos Scuros]]". L [[lhéngua pertuesa|pertués]], por sou lhado, durante este período gozou de proteçon i zambolbimiento lhibre, grácias al fato de Pertual tener sido l único território peninsular que quedou fura de l domínio lhenguístico. Cada 17 de maio celebra-se l [[Die de las Lhetras Galegas]] dedicado a un scritor galego (escolhido pula [[Rial Academie Galega]]). Este die ye ousado puls ourganismos oufeciales para potenciáren l'uso i l coincimiento de la lhéngua galega. == Normas == {{Artigo percipal|[[Normatiba oufecial de l galego]]}} [[Fexeiro:Percentage of Galician speakers (corrected).PNG|thumb|upright=1.5|lheft|Falantes de galego cumo purmeira lhéngua cunforme als censos de populaçon i habitaçon de l Anstituto Galego de Statística (2001).]] L padron atual de la lhéngua galega fui defenido pula [[Rial Academie Galega]], la qual afirma respeitar l'ortografie de l "[[Ressurgimiento|Rexurdimiento]]" (ne l {{sec. XIX}}) i ser mais próssima a las formas cultas tradecionales de l galego i al mesmo tiempo a las falas populares; mas çtancia-lo de l [[lhéngua pertuesa|pertués]] padron. Este padron, ouficializado pula [[Junta de la Galiza]], ye outelizado maioritariamente ne l'ansino i ne ls meios de quemunicaçon galegos, assi cumo pula maiorie de ls scritores i anteletuales, querendo ser mais próssima a las formas cultas tradecionales de l galego i al mesmo tiempo a las falas populares. Assi i to, hai ua outra bison, chamada de [[Reintegracionismo|reintegracionista]], defendida por bárias coletebidades i mobimientos sociales, que pretende reintegrar l galego cul [[lhéngua pertuesa|pertués]] padron. Fázen parte deste mobimiento ua pequeinha parte de l professorado an ounibersidades, alguns anteletuales, artistas i quemunicadores sociales, para alhá d'alguns meios de quemunicaçon. Ua parte seneficatiba deste mobimiento scribe diretamente an pertués de Pertual, adotando l Acuordo Ourtográfico de 1990, anquanto outra fá-lo na norma criada pula ''[[Associaçom Galega da Língua]]''. L porblema desta bison ye la sue falta d'amplantaçon social. === Norma de 2003 === La [[Rial Academie Galega]] i l [[Anstituto de la Lhéngua Galega]] admitiran, ne l berano de 2003, uas mínimas modificaçones de l padron (por eisemplo ''Galiza'' i ''Galicia'', ''até'' i ''ata'', ''posíbel'' i ''posible''), bisando un cierto achegamiento pa las posturas reintegracionistas "de mínimos". Esta mudança ourtográfica passou a chamar-se de "[[Normatiba de cuncórdie]]". Na eilaboraçon de la perpuosta participórun departamientos de galego i pertués de las trés ounibersidades galegas, mas fui bisto por parte de ls grupos reintegracionistas cumo ua reforma scessibamente tímida i menor, sin la participaçon de l chamado [[reintegracionismo]] "de mássimos". Ua parte de la populaçon acha qu'esta afasta-se de la fala rial, outelizando formas pouco habituales ó artificiales ó pertuesismos que deixórun d'eisistir ó nunca eisistiran na lhéngua oural hai anhos {{carece de fuontes|data=Janeiro de 2009}}. Houbo críticas por ouficializar formas próssimas al pertués ó al galego mediebal que yá nun son outelizadas (ó quaije) na fala. Mais de seicientos artistas, atebistas i anteletuales de defrentes ouriges i profissones assinórun un quemunicado público contra esta norma.{{carece de fuontes|data=Janeiro de 2009}} == Uso oufecial == [[Fexeiro:Ruadasmoreiras.jpg|thumb|Placa nua rue de [[Bigo]]]] An relaçon a l'ouficialidade, l galego ye co-oufecial na Galiza cunjuntamente cula. Na [[Ounion Ouropeia]], yá fui aceito ouralmente cumo sendo [[lhéngua pertuesa|pertués]], nomeadamente nas anterbençones de ls ex-ourodeputados galegos [[Camilo Nueira]] i José Posada.{{Nota de rodapie|Tal cumo se puode ber ne l scerto desta antrebista de Camilo Nueira al jornal pertués [[Correio de la Manhana (Pertual)|Correio de la Manhana]]<nowiki>}}</nowiki> == Queston de l'outonomie de la lhéngua == Zde un punto de bista político, l galego ye ua lhéngua defrente de l [[Lhéngua pertuesa|pertués]]. Assi l detreminan las anstituiçones cun outoridade de l stado cun cumpeténcias na eilaboraçon na norma oufecial d'uso na [[Galiza]], ambora ne l passado tenga eisistido ua ounidade. Tamien son desta oupenion ls partidos políticos spanholes maioritairos na Galiza (Partido Popular i PSOE), ambora alguns setores de l Bloco Nacionalista Galego i outros grupos políticos sin repersentaçon ne l Parlamiento de la Galiza, pretendan altarar esta situaçon. Ne l studo de la lhenguística, ye quemun que se lhiebanten defrentes oupeniones an relaçon a l'outonomie de l galego. Para alguns, l galego ye ua lhéngua defrente de l pertués. Na Galiza, nas ounibersidades i centros d'ambestigaçon lhenguística (ls oufeciales i mais amportantes son la ''Rial Academie Galega'' i l ''Anstituto Galego de la Lhéngua''), la tendéncia predominante ye la de cunsidrar l galego cumo ua lhéngua andependiente. {{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} Para outros, lhiebando an cunta la queston de la [[anteligibelidade mútua]], l galego ye cunsidrado ua [[Dialeto|bariadade dialetal]] de la lhéngua pertuesa, oupenion fuorte zde que, an 1970, [[Lhindley Cintra]] apersentou la sue classeficaçon pa ls dialetos galego-pertueses. An Pertual, an bárias ounibersidades i centros d'ambestigaçon lhenguística, ls dialetos galegos puoden ser studados cumo parte de ls dialetos de l pertués ouropeu. Na Galiza, muitos lhenguistas son atibos ne l chamado mobimiento [[Reintegracionismo|reintegracionista]], que defende l'ancluson política de la lhéngua galega ne l sistema lhusófono. Ambos ls lhados son fuortemente motibados por defrentes bisones de l que serie un [[dialeto]] i cumbiçones nacionalistas. Cuntrobérsias parecidas lhiebantan-se an relaçon l'outras lhénguas de la Ouropa, que, assi cumo l galego i l pertués, son tenidas cumo pertencentes a un [[diassistema]] — cumo l [[ocitano]]-[[Lhéngua catalana|catalan]], [[lhéngua asturiana|asturiano]]-[[Lhéngua lheonesa|lheonés]]-[[lhéngua mirandesa|mirandés]], [[Lhéngua albanesa|albanés]]-[[lhéngua kosobar|kosobar]], [[Lhéngua flamenga|flamengo]]-[[Lhéngua nerlandesa|houlandés]], [[lhéngua checa|xeco]]-[[Lhéngua slobaca|slobaco]], [[lhéngua sérbia|serbo]]-[[lhéngua croata|croata]], [[Lhéngua córnica|''córnico'' (ó ''cornés'')]]-[[lhéngua bretana|breton]]. Hai alguns outores galegos que publican na berson reintegrada de l galego an [[Pertual]] ([[Carlos Quiroga]], [[João Guisan Seixas]]). Tamien hai obras lhusófonas eiditadas diretamente na [[Galiza]] ([[Roberto Cordobani]], [[Nélida Piñon]]) === Falantes === L galego fui cunsidrado la lhéngua mais falada na Galiza segundo l relatório de la Carta Ouropeia de las Lhénguas Regionales ó Minoritaries<ref>{{citar web|url=http://www.coe.ant/t/dg4/eiducation/minlang/Report/EibaluationReports/SpainECRML2_s.pdf|titulo=Aplicación de la Carta en Spañla|data=11 de dezembre de 2008|acessodata=11 de janeiro de 2017|publicado=Carta Ouropea de la Lhenguas Regionales l Minoritaries|ultimo=|purmeiro=}}</ref> Segundo este relatório de 2002, nas [[Astúrias]] l galego-asturiano era falado por {{fmtn|40000}} pessonas (4% de la populaçon total de las Astúrias); habie an Lhion {{fmtn|23500}} falantes de galego i an Çamora, {{fmtn|1500}} falantes; na [[Stremadura (Espanha)|Stremadura]] spanhola, ua bariante de l galego, la [[Fala de la Stremadura]], era falada por {{fmtn|5000}} pessonas. === Percipales defrenças antre l galego i l pertués === {{main|Defrenças antre l galego i l pertués}} Na scrita, se l galego se grafar seguindo l [[Acuordo Ourtográfico de la Lhéngua Pertuesa de 1990]], adotado formalmente pula [[Academie Galega de la Lhéngua Pertuesa]], las defrenças son mínimas, eisistindo solo alguas bariaçones lhéxicas i sintáticas. L'ortografie [[reintegracionismo|reintegrada]] tamien serie cumprensible para un lhusófono, mas na ortografie oufecial promobida pula [[Real Academia Galega]], mais próssima i ampregue pulas admenistraçones na Galiza, la cumprenson queda deficultada. * Defrenças fonéticas de l galego an relaçon als dialetos pertueses setentrionales (Norte de Pertual): ** Bocalismo átono de maneira inda maior de l que la de ls dialetos brasileiros (i. g. "b'''la'''t'''la'''t'''la'''" pronuncia-se *b'''á'''t'''á'''t'''á''') ** Ineisisténcia de bogales ó ditongos nasales (i. g. "arn'''ana'''" diç-se "arn'''án'''" ó "arn'''á'''", anquanto "m'''on'''" diç-se *m'''an''' ó *m'''au''') *** L'artigo femenino ''ua'' i ls sous deribados, que ne l galego-pertués mediebal era grafado cun ''ũla'', ne ls dialetos galegos oucidentales ye pronunciado cun [[nasal belar|m belar]], i ne ls ourientales quedou simplesmente znasalado ("ua", "algua"). Na ortografie reintegracionista de la ''Associaçon Galega de la Lhéngua'', ye repersentado quier cun ''umha'', quier cun ''ũla'', mas na oufecial, ''unha''. (Bal notar qu'essa pronúncia tamien ye ancontrada an bários dialetos de l [[Nordiste (Brasil)|Nordiste brasileiro]].) ** Ansurdecimiento de las sibilantes sonoras (i. g. "ca'''s'''la" diç-se cumo "ca'''ç'''la" i "'''g'''iente" diç-se *'''x'''ente) ** Fenómeno de la ''[[gheada]]'' (solo ne l dialeto galego oucidental): l "g" anterbocálico ye aspirado (i. g. *'''gh'''ale'''gh'''l) * Hai defrenças nas flexones berbales, cumo l pouco uso de la [[Mesóclise|mesóclise pronominal]], que, an giral, son percebidas cumo arcaísmos puls restantes falantes de pertués. === Semelhança antre pertués i galego === Para eilustrar la semelhança antre l galego i l pertués apersentan-se dous eisemplos an [[lhéngua pertuesa|pertués]], nas dues bariantes de l galego i tamien an . Uma frase simples, O Pai Nosso, * Pertués (Pertual i Brasil): ::''Pai Nosso, que estais no céu, santificado seja o Vosso nome, venha a nós o Vosso reino, seja feita a Vossa vontade assim na Terra como no Céu. O pão nosso de cada dia nos dai hoje. Perdoai-nos as nossas ofensas assim como nós perdoamos a quem nos tem ofendido, e não nos deixeis cair em tentação, mas livrai-nos do mal'' * Galhego: ::''Pai noso que estás no ceo: santificado sexa o teu nome, veña a nós o teu reino e fágase a túa vontade aquí na terra coma no ceo. O noso pan de cada día dánolo hoxe; e perdóanos as nosas ofensas como tamén nós perdoamos a quen nos ofenden; e non nos deixes caer na tentación, e líbranos do mal''. * Galhego cun a ortografie de la ''Associaçon Galega de la Lhéngua'': ::''Nosso Pai que estás no Céu: santificado seja o Teu nome, venha a nós o Teu reino e seja feita a Tua vontade aqui na terra como nos Céus. O nosso pam de cada dia dá-no-lo hoje; e perdoa-nos as nossas ofensas como também perdoamos nós a quem nos tem ofendido; e nom nos deixes cair na tentaçom, mas livra-nos do mal''. {{refréncias}} == Lhigaçones sternas == ; Scuitar a língua galega * Scuitar a língua galega (an [http://www.culturagalega.org culturagalega.org]): {{DEFAULTSORT:Lhengua Galega}} [[Catadorie:Lhéngua galhega| ]] gpdcm45sixx4dp7t695l94erb538s53 107904 107903 2026-08-15T09:09:23Z ~2026-30875-10 15270 107904 wikitext text/x-wiki {{Anfo lhéngua |nome = Galhego | quelorfamília = Indo-Ouropeia |stados = [[Spanha]] ([[Galiza]], [[Prencipado de las Astúrias|Astúrias]] (zona oucidental), [[Castielha i Lhion]] ([[El Bierzo|L Bierzo]]) i por eimigrantes galhegos na diáspora. |falantes = 3 a 4 milhones |posiçon = |fam2 = Itálica |fam3 = Románica |fam4 = Ítalo-oucidental |fam5 = Románica oucidental |fam6 = Galho-eibérica |fam7 = Ibero-románica |fam8 = Ibero-oucidental |fam9 = [[Lhénguas galaico-pertuesas|Galaico-pertuesa]] |oufecial = [[Galiza|Quemunidade Outónoma de la Galiza]], aceite ouralmente cumo [[lhéngua pertuesa]] puls serbícios d'anterpretaçon de l [[Parlamiento Ouropeu]].<br><br>[[Begadeo/La Beiga|La Beiga]], [[Asturias]], co-oufecial junto al zde janeiro de 2016. |regulador = [[Rial Academie Galhega]] |scrita = |iso1 = gl |iso2 = glg |iso3 = glg |sil = GLG |outrosnomes = |pronúncia = |fuontes = |mapa =[[Fexeiro:Idioma gallego.png|300px]] }} La '''lhéngua galhega''' ó '''galhego''' ye la lhéngua [[Lhénguas ibero-románicas|ibero-románica]] oucidental de caráter oufecial na [[Galiza|Quemunidade Outónoma de la Galiza]], i falada tamien nas [[Asturias|Astúrias]], [[Castielha i Lhion]] i pula diáspora galhega, lhocalizada percipalmente na [[Argentina]], [[Brasil]], [[Cuba]] ó [[Uruguai]]. == Sustrato de l galhego == Ls purmeiros habitantes de la [[Galiza]] ouriginában de l [[ando-ouropeus|indo-ouropeu]], deixórun la sue marca na lhéngua galhega. Las anformaçones de geógrafos i storiadores greco-lhatinos, ls restos arqueológicos i las similaridades lhenguísticas cun outras zonas andican que ne l noroiste peninsular coeisistiran defrentes etnias zde l seclo VIII a.C. até al seclo V. Desta maneira, podemos falar dun tipo de sustrato: ===Sustrato ando-ouropeu=== A partir de l purmeiro milénio antes de Cristo, spalhan-se até la Península pobos [[ando-ouropeus]]. Cunsidrando las peculiaridades lhenguísticas, adota-se la lhéngua de dous grupos: * '''Lhénguas preceltas ó protoceltas'''. Spalhórun-se na Península, aprossimadamente pul anho de 800 a.C., pobos de l centro i norte de Ouropa coincidos culs nomes de lhusitanos, betones ó tamien cumo paraceltas ó protoceltas. Alguns de ls restos que deixórun ne l galhego son ls chamadeiros cun sufixo -asc- i -usc- (''Biascón, Tarascón, Belasco, Lhedusco.''..), junto cun ''cabanha, canastro, cabazo, cabaceira, páramo''... * '''Lhénguas celtas'''. Houbo dues eimigraçones de pobos celtas, ua de celtas goidélicos ne l seclo VIII a.C. (un celta arcaico qu'ouriginarie l [[Lhéngua irlandesa|irlandés]], l [[Lhéngua gaélica scocesa|scocés]] i l [[Lhéngua manesa|manés]]) i outra de celtas británicos ne l seclo V a.C. (un celta qu'ouriginarie l [[Lhéngua galesa|galés]], l [[Lhéngua bretana|breton]] i la lhéngua de Cornualha). Fui specialmente la segunda óndia que se ampós política i lhenguisticamente subre la populaçon outótone, mantendo ua relatiba ounidade cultural até la chegada de ls [[Roma Antiga|romanos]]. ==L strato lhatino== [[Fexeiro:Linguistic map Southwestern Europe-en.gif|thumb|lheft|Mapa [[cronologie|cronológico]] mostrando l zambolbimiento de las lhénguas de l sudoeste de la [[Ouropa]] antre las quales l galhego.]] L [[Ampério Romano]] cunseguiu aneixar ls pobos [[galaicos]] lhougo ne l'ampeço de l seclo I, quaije 200 anhos depuis de la purmeira colónia [[República Romana|romana]] na [[Spánia]]. Esta tardie ''[[romanizaçon]]'' de l território de la [[Galiza]] permitiu ua menor assimilaçon cultural i lhenguística, an cumparaçon cul acuntecido na maior parte parte de la [[Península Eibérica]]. L [[lhatin]] fui zde anton l lhéngua reserbado pa las relaçones de l'aristocracie [[galaicos|galaica]] culs funcionairos de l'ampério, motibando ua passageira situaçon de belinguismo que cunduzirie a l'adoçon de l lhatin por parte de las elites, specialmente cula ouficializaçon de l [[cristandade]] (anho 391) i la çperson de la lhiturgie romana (ouficializada an lhatin) antre la populaçon. Assi i to, la fuorte ruralizaçon de la [[Galiza]] i la scassa amplantaçon de grandes cidades permitiu - cumo an outras zonas de l'ampério - a las classes mais houmildes (que cumpunhan la maior parcela de la populaçon) cunserbar grande parte de ls sous questumes i lhéngua, até ua data andeterminada de la [[Eidade Média]]. Ua de las caratelísticas mais antressantes de l lhatin adotado na Galécia, fui l sou caráter altamente cunserbador, de jeito que se cunsagran muitas de las formas mais antigas de l lhatin. L porcesso de romanizaçon tamien se dou an outros lhugares, l que splica que de la lhéngua outelizada daquela época, l [[lhatin bulgar]], deribassen yá na [[Eidade Média]] las chamadas [[lhénguas románicas]] (l [[lhéngua occitana|occitano]], l [[Lhéngua catalana|catalan]], l [[Lhéngua francesa|francés]], l [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]], etc.). L [[galhego-pertuesa|galhego-pertués]] formou-se a partir de l {{sec. IX}}, na antiga [[porbíncia romana]] de la [[Galécia]],{{Nota de rodapie|La [[porbíncia romana]] de la [[Galécia]] abrangie l território de la [[Galiza]] atual, l norte de [[Pertual]] i territórios lhimítrofes la Lheste}} cumo resultado de l'assimilaçon de l [[lhatin bulgar]] falado puls cunquistadores romanos a partir de l {{DC|seclo II|nl}} Ancorporou tamien [[lhéxico]] d'ouriges pré-celta, [[celta]], [[Lhéngua protogermánica|germánico]], [[Lhéngua ocitana|probençal]], [[Lhéngua árabe|moçárabe]]. L galhego stubo depuis sujeito a arabismos, lhéxico [[ameríndio|ameríndia]], i ampréstimos lhenguísticos modernos. Ne l sou momiento tubo cierto uso cumo lhéngua culta de ls reinos de la [[Galiza]], [[Reino de Lhion|Lhion]] i de [[Pertual]]. Screbendo an galhego, por eisemplo, l rei lhionés [[Fonso X de Lhion i Castielha|Fonso X]] l Sábio, las sues "[[Cantigas de Santa Marie]]". La sue amportança fui tal que se cunsidra la segunda lhiteratura durante la [[Eidade Média]] solo depuis de l'ocitano. Recentemente fui achado l decumiento mais antigo scrito drento de l'atual Quemunidade Outónoma que se cunserba, l qual data de 1228; trata-se de l ''[[Foro de l bõ burgo de l Castro Caldelas]]'' outorgado por [[Fonso IX de Lhion|Fonso IX]] an abril de dezido anho al [[munecípio]] de [[Allariç]] ([[Galiza]], [[Spanha]]). L [[Lhéngua galhego-pertuesa|galhego-pertués]], quemun a la Galiza i la [[Pertual]], tubo sietecientos anhos d'eisisténcia oufecial cumo lhéngua culta i plena, mas las derrotas que ls nobres galhegos sofrírun al tomar partido puls bandos perdedores nas guerras pul poder an finales de l {{sec. XIV}} i percípios de l {{sec. XB}} probocou l'assimilaçon de la nobreza galhega, lhiebando a l'oupresson i al zaparecimiento público, oufecial, lhiterairo i relegioso de la lhéngua até finales de l {{sec. XIX}}. San ls chamados "[[Seclos Scuros]]". L [[lhéngua pertuesa|pertués]], por sou lhado, durante este período gozou de proteçon i zambolbimiento lhibre, grácias al fato de Pertual tener sido l único território peninsular que quedou fura de l domínio lhenguístico. Cada 17 de maio celebra-se l [[Die de las Lhetras Galhegas]] dedicado a un scritor galhego (escolhido pula [[Rial Academie Galhega]]). Este die ye ousado puls ourganismos oufeciales para potenciáren l'uso i l coincimiento de la lhéngua galhega. == Normas == {{Artigo percipal|[[Normatiba oufecial de l galhego]]}} [[Fexeiro:Percentage of Galician speakers (corrected).PNG|thumb|upright=1.5|lheft|Falantes de galhego cumo purmeira lhéngua cunforme als censos de populaçon i habitaçon de l Anstituto Galhego de Statística (2001).]] L padron atual de la lhéngua galhega fui defenido pula [[Rial Academie Galhega]], la qual afirma respeitar l'ortografie de l "[[Ressurgimiento|Rexurdimiento]]" (ne l {{sec. XIX}}) i ser mais próssima a las formas cultas tradecionales de l galhego i al mesmo tiempo a las falas populares; mas çtancia-lo de l [[lhéngua pertuesa|pertués]] padron. Este padron, ouficializado pula [[Junta de la Galiza]], ye outelizado maioritariamente ne l'ansino i ne ls meios de quemunicaçon galhegos, assi cumo pula maiorie de ls scritores i anteletuales, querendo ser mais próssima a las formas cultas tradecionales de l galhego i al mesmo tiempo a las falas populares. Assi i to, hai ua outra bison, chamada de [[Reintegracionismo|reintegracionista]], defendida por bárias coletebidades i mobimientos sociales, que pretende reintegrar l galhego cul [[lhéngua pertuesa|pertués]] padron. Fázen parte deste mobimiento ua pequeinha parte de l professorado an ounibersidades, alguns anteletuales, artistas i quemunicadores sociales, para alhá d'alguns meios de quemunicaçon. Ua parte seneficatiba deste mobimiento scribe diretamente an pertués de Pertual, adotando l Acuordo Ourtográfico de 1990, anquanto outra fá-lo na norma criada pula ''[[Associaçon Galhega da Língua]]''. L porblema desta bison ye la sue falta d'amplantaçon social. === Norma de 2003 === La [[Rial Academie Galhega]] i l [[Anstituto de la Lhéngua Galhega]] admitiran, ne l berano de 2003, uas mínimas modificaçones de l padron (por eisemplo ''Galiza'' i ''Galicia'', ''até'' i ''ata'', ''possible'' i ''posible''), bisando un cierto achegamiento pa las posturas reintegracionistas "de mínimos". Esta mudança ourtográfica passou a chamar-se de "[[Normatiba de cuncórdie]]". Na eilaboraçon de la perpuosta participórun departamientos de galhego i pertués de las trés ounibersidades galhegas, mas fui bisto por parte de ls grupos reintegracionistas cumo ua reforma scessibamente tímida i menor, sin la participaçon de l chamado [[reintegracionismo]] "de mássimos". Ua parte de la populaçon acha qu'esta afasta-se de la fala rial, outelizando formas pouco habituales ó artificiales ó pertuesismos que deixórun d'eisistir ó nunca eisistiran na lhéngua oural hai anhos {{carece de fuontes|data=Janeiro de 2009}}. Houbo críticas por ouficializar formas próssimas al pertués ó al galhego mediebal que yá nun son outelizadas (ó quaije) na fala. Mais de seicientos artistas, atebistas i anteletuales de defrentes ouriges i profissones assinórun un quemunicado público contra esta norma.{{carece de fuontes|data=Janeiro de 2009}} == Uso oufecial == [[Fexeiro:Ruadasmoreiras.jpg|thumb|Placa nua rue de [[Bigo]]]] An relaçon a l'ouficialidade, l galhego ye co-oufecial na Galiza cunjuntamente cula. Na [[Ounion Ouropeia]], yá fui aceito ouralmente cumo sendo [[lhéngua pertuesa|pertués]], nomeadamente nas anterbençones de ls ex-ourodeputados galhegos [[Camilo Nueira]] i José Posada.{{Nota de rodapie|Tal cumo se puode ber ne l scerto desta antrebista de Camilo Nueira al jornal pertués [[Correio de la Manhana (Pertual)|Correio de la Manhana]]<nowiki>}}</nowiki> == Queston de l'outonomie de la lhéngua == Zde un punto de bista político, l galhego ye ua lhéngua defrente de l [[Lhéngua pertuesa|pertués]]. Assi l detreminan las anstituiçones cun outoridade de l stado cun cumpeténcias na eilaboraçon na norma oufecial d'uso na [[Galiza]], ambora ne l passado tenga eisistido ua ounidade. Tamien son desta oupenion ls partidos políticos spanholes maioritairos na Galiza (Partido Popular i PSOE), ambora alguns setores de l Bloco Nacionalista Galhego i outros grupos políticos sin repersentaçon ne l Parlamiento de la Galiza, pretendan altarar esta situaçon. Ne l studo de la lhenguística, ye quemun que se lhiebanten defrentes oupeniones an relaçon a l'outonomie de l galhego. Para alguns, l galhego ye ua lhéngua defrente de l pertués. Na Galiza, nas ounibersidades i centros d'ambestigaçon lhenguística (ls oufeciales i mais amportantes son la ''Rial Academie Galhega'' i l ''Anstituto Galhego de la Lhéngua''), la tendéncia predominante ye la de cunsidrar l galhego cumo ua lhéngua andependiente. {{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} Para outros, lhiebando an cunta la queston de la [[anteligibelidade mútua]], l galhego ye cunsidrado ua [[Dialeto|bariadade dialetal]] de la lhéngua pertuesa, oupenion fuorte zde que, an 1970, [[Lhindley Cintra]] apersentou la sue classeficaçon pa ls dialetos galhego-pertueses. An Pertual, an bárias ounibersidades i centros d'ambestigaçon lhenguística, ls dialetos galhegos puoden ser studados cumo parte de ls dialetos de l pertués ouropeu. Na Galiza, muitos lhenguistas son atibos ne l chamado mobimiento [[Reintegracionismo|reintegracionista]], que defende l'ancluson política de la lhéngua galhega ne l sistema lhusófono. Ambos ls lhados son fuortemente motibados por defrentes bisones de l que serie un [[dialeto]] i cumbiçones nacionalistas. Cuntrobérsias parecidas lhiebantan-se an relaçon l'outras lhénguas de la Ouropa, que, assi cumo l galhego i l pertués, son tenidas cumo pertencentes a un [[diassistema]] — cumo l [[ocitano]]-[[Lhéngua catalana|catalan]], [[lhéngua asturiana|asturiano]]-[[Lhéngua lhionesa|lhionés]]-[[lhéngua mirandesa|mirandés]], [[Lhéngua albanesa|albanés]]-[[lhéngua kosobar|kosobar]], [[Lhéngua flamenga|flamengo]]-[[Lhéngua nerlandesa|houlandés]], [[lhéngua checa|xeco]]-[[Lhéngua slobaca|slobaco]], [[lhéngua sérbia|serbo]]-[[lhéngua croata|croata]], [[Lhéngua córnica|''córnico'' (ó ''cornés'')]]-[[lhéngua bretana|breton]]. Hai alguns outores galhegos que publican na berson reintegrada de l galhego an [[Pertual]] ([[Carlos Quiroga]], [[João Guisan Seixas]]). Tamien hai obras lhusófonas eiditadas diretamente na [[Galiza]] ([[Roberto Cordobani]], [[Nélida Piñon]]) === Falantes === L galhego fui cunsidrado la lhéngua mais falada na Galiza segundo l relatório de la Carta Ouropeia de las Lhénguas Regionales ó Minoritaries<ref>{{citar web|url=http://www.coe.ant/t/dg4/eiducation/minlang/Report/EibaluationReports/SpainECRML2_s.pdf|titulo=Aplicación de la Carta en Spañla|data=11 de dezembre de 2008|acessodata=11 de janeiro de 2017|publicado=Carta Ouropea de la Lhenguas Regionales l Minoritaries|ultimo=|purmeiro=}}</ref> Segundo este relatório de 2002, nas [[Stúrias|Astúrias]] l galhego-asturiano era falado por {{fmtn|40000}} pessonas (4% de la populaçon total de las Astúrias); habie an Lhion {{fmtn|23500}} falantes de galhego i an Çamora, {{fmtn|1500}} falantes; na [[Stremadura|Stremadura]] spanhola, ua bariante de l galhego, la [[Fala de la Stremadura]], era falada por {{fmtn|5000}} pessonas. === Percipales defrenças antre l galhego i l pertués === {{main|Defrenças antre l galhego i l pertués}} Na scrita, se l galhego se grafar seguindo l [[Acuordo Ourtográfico de la Lhéngua Pertuesa de 1990]], adotado formalmente pula [[Academie Galhega de la Lhéngua Pertuesa]], las defrenças son mínimas, eisistindo solo alguas bariaçones lhéxicas i sintáticas. L'ortografie [[reintegracionismo|reintegrada]] tamien serie cumprensible para un lhusófono, mas na ortografie oufecial promobida pula [[Real Academia Galhega]], mais próssima i ampregue pulas admenistraçones na Galiza, la cumprenson queda deficultada. * Defrenças fonéticas de l galhego an relaçon als dialetos pertueses setentrionales (Norte de Pertual): ** Bocalismo átono de maneira inda maior de l que la de ls dialetos brasileiros (i. g. "b'''la'''t'''la'''t'''la'''" pronuncia-se *b'''á'''t'''á'''t'''á''') ** Ineisisténcia de bogales ó ditongos nasales (i. g. "arn'''ana'''" diç-se "arn'''án'''" ó "arn'''á'''", anquanto "m'''on'''" diç-se *m'''an''' ó *m'''au''') *** L'artigo femenino ''ua'' i ls sous deribados, que ne l galhego-pertués mediebal era grafado cun ''ũla'', ne ls dialetos galhegos oucidentales ye pronunciado cun [[nasal belar|m belar]], i ne ls ourientales quedou simplesmente znasalado ("ua", "algua"). Na ortografie reintegracionista de la ''Associaçon Galhega de la Lhéngua'', ye repersentado quier cun ''umha'', quier cun ''ũla'', mas na oufecial, ''unha''. (Bal notar qu'essa pronúncia tamien ye ancontrada an bários dialetos de l [[Nordiste (Brasil)|Nordiste brasileiro]].) ** Ansurdecimiento de las sibilantes sonoras (i. g. "ca'''s'''la" diç-se cumo "ca'''ç'''la" i "'''g'''iente" diç-se *'''x'''ente) ** Fenómeno de la ''[[gheada]]'' (solo ne l dialeto galhego oucidental): l "g" anterbocálico ye aspirado (i. g. *'''gh'''ale'''gh'''l) * Hai defrenças nas flexones berbales, cumo l pouco uso de la [[Mesóclise|mesóclise pronominal]], que, an giral, son percebidas cumo arcaísmos puls restantes falantes de pertués. === Semelhança antre pertués i galhego === Para eilustrar la semelhança antre l galhego i l pertués apersentan-se dous eisemplos an [[lhéngua pertuesa|pertués]], nas dues bariantes de l galhego i tamien an . Uma frase simples, O Pai Nosso, * Pertués (Pertual i Brasil): ::''Pai Nosso, que estais no céu, santificado seja o Vosso nome, venha a nós o Vosso reino, seja feita a Vossa vontade assim na Terra como no Céu. O pão nosso de cada dia nos dai hoje. Perdoai-nos as nossas ofensas assim como nós perdoamos a quem nos tem ofendido, e não nos deixeis cair em tentação, mas livrai-nos do mal'' * Galhego: ::''Pai noso que estás no ceo: santificado sexa o teu nome, veña a nós o teu reino e fágase a túa vontade aquí na terra coma no ceo. O noso pan de cada día dánolo hoxe; e perdóanos as nosas ofensas como tamén nós perdoamos a quen nos ofenden; e non nos deixes caer na tentación, e líbranos do mal''. * Galhego cun a ortografie de la ''Associaçon Galhega de la Lhéngua'': ::''Nosso Pai que estás no Céu: santificado seja o Teu nome, venha a nós o Teu reino e seja feita a Tua vontade aqui na terra como nos Céus. O nosso pam de cada dia dá-no-lo hoje; e perdoa-nos as nossas ofensas como também perdoamos nós a quem nos tem ofendido; e nom nos deixes cair na tentaçom, mas livra-nos do mal''. {{refréncias}} == Lhigaçones sternas == ; Scuitar la lhéngua galhega * Scuitar la lhéngua galhega (an [http://www.culturagalega.org culturagalega.org]): {{DEFAULTSORT:Lhéngua Galhega}} [[Catadorie:Lhéngua galhega| ]] g4jayo3u29b1vbhpdc974z4hdtitu7e Diáspora 0 12536 107891 107669 2026-08-14T20:12:49Z ~2026-30875-10 15270 107891 wikitext text/x-wiki L termo diáspora (an [[Griego Antigo|griego antigo]]:διασπορά, "çperson") define l çlocamiento, normalmente forçado ó ancentibado, de massas [[Populacion|populaciones]] ouriginárias de ua zona determinada pa bárias árias de acolhimiento çtintas. Diáspora ye un pobo que de un território que deseja biber an outro território. nsjtci0tohrk8nnywcpsrao2qvzontr Uzbequiston 0 12539 107890 107851 2026-08-14T20:10:18Z ~2026-30875-10 15270 107890 wikitext text/x-wiki Uzbequiston (an Uzbeque: Ўзбекистон Республикаси) ye un paíç duplamente ancrabado Ásia Central [[Fexeiro:Flag_of_Uzbekistan.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]] [[Fexeiro:Uzbekistan_(centered_orthographic_projection).svg|miniaturadaimagem|alt=Localizaçon|Localizaçon]] <ref>🔴</ref> 0jn8ilhjzyinf1n4h6260jh27qmiih2 Samoa 0 12541 107892 2026-08-14T20:16:52Z ~2026-44729-62 15463 Criou la páigina cun "Samoa oufecialmente Stado Andependiente de la Samoa[3] (an anglés: Andependent State of Samoa; an samoano: Malo Saʻoloto Tutoʻatasi l Sāmoa), i até 1997 chamada Samoa Oucidental,[4] ye un Stado soberano de la Polinésia na Oceanie, custituído pulas dues ilhas oucidentales (i maiores) de las Ilhas Samoa: Sabai'i i Upolu. L sou bezino mais próssimo ye la Samoa Amaricana, la leste, i ls restantes son Tonga la sul, Tubalu la noroiste, Wallis i Futuna l'oeste i Tok..." 107892 wikitext text/x-wiki Samoa oufecialmente Stado Andependiente de la Samoa[3] (an anglés: Andependent State of Samoa; an samoano: Malo Saʻoloto Tutoʻatasi l Sāmoa), i até 1997 chamada Samoa Oucidental,[4] ye un Stado soberano de la Polinésia na Oceanie, custituído pulas dues ilhas oucidentales (i maiores) de las Ilhas Samoa: Sabai'i i Upolu. L sou bezino mais próssimo ye la Samoa Amaricana, la leste, i ls restantes son Tonga la sul, Tubalu la noroiste, Wallis i Futuna l'oeste i Tokelau la norte. La capital ye Apia. h8mu41v64ppnzffl3tnyusasdvxlvr1 107893 107892 2026-08-14T20:19:26Z ~2026-44729-62 15463 /* */ 107893 wikitext text/x-wiki Samoa oufecialmente Stado Andependiente de la Samoa[3] (an [[anglés]]: Andependent State of Samoa; an [[Lhéngua samoana|samoano]]: Malo Saʻoloto Tutoʻatasi l Sāmoa), i até 1997 chamada Samoa Oucidental,[4] ye un Stado soberano de la Polinésia na [[Ouceanie|Oceanie]], custituído pulas dues ilhas oucidentales (i maiores) de las Ilhas Samoa: [[Sabai'i]] i [[Upolu]]. L sou bezino mais próssimo ye la [[Samoa Amaricana]], la leste, i ls restantes son [[Tonga]] la sul, [[Tubalu]] la noroeste, [[Wallis i Futuna]] l'oeste i [[Tokelau]] la norte. La capital ye Apia. 5vsvixt785n9ukpi3xl8emm8gp5addv 107894 107893 2026-08-14T20:20:29Z ~2026-30875-10 15270 107894 wikitext text/x-wiki Samoa oufecialmente Stado Andependiente de la Samoa[3] (an [[anglés]]: Andependent State of Samoa; an [[Lhéngua samoana|samoano]]: Malo Saʻoloto Tutoʻatasi l Sāmoa), i até 1997 chamada Samoa Oucidental,[4] ye un Stado soberano de la Polinésia na [[Ouceanie|Oceanie]], custituído pulas dues ilhas oucidentales (i maiores) de las Ilhas Samoa: [[Sabai'i]] i [[Upolu]]. L sou bezino mais próssimo ye la [[Samoa Amaricana]], la leste, i ls restantes son [[Tonga]] la sul, [[Tubalu]] la noroeste, [[Wallis i Futuna]] l'oeste i [[Tokelau]] la norte. La capital ye Apia. [[Fexeiro:Flag_of_Samoa.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]] itcd5x40pw3dmss9n395el02th9mal7 107895 107894 2026-08-14T20:23:49Z ~2026-30875-10 15270 107895 wikitext text/x-wiki Samoa oufecialmente Stado Andependiente de la Samoa[3] (an [[anglés]]: Andependent State of Samoa; an [[Lhéngua samoana|samoano]]: Malo Saʻoloto Tutoʻatasi l Sāmoa), i até 1997 chamada Samoa Oucidental,[4] ye un Stado soberano de la Polinésia na [[Ouceanie|Ouceanie]], custituído pulas dues ilhas oucidentales (i maiores) de las Ilhas Samoa: [[Sabai'i]] i [[Upolu]]. L sou bezino mais próssimo ye la [[Samoa Amaricana]], la leste, i ls restantes son [[Tonga]] la sul, [[Tubalu]] la noroeste, [[Wallis i Futuna]] l'oeste i [[Tokelau]] la norte. La capital ye Apia. [[Fexeiro:Flag_of_Samoa.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]] rml7j486dkyt4x42pgho9hv0y5uaw7c