Biquipédia mwlwiki https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Multimédia Special Cumbersa Outelizador(a) Cumbersa outelizador(a) Biquipédia Cumbersa Biquipédia Fexeiro Cumbersa fexeiro Biqui Cumbersa Biqui Modelo Cumbersa modelo Ajuda Cumbersa ajuda Catadorie Cumbersa catadorie Portal Cumbersa portal TimedText TimedText talk Módulo Cumbersa módulo Evento Evento Discussão 0 342 107907 107663 2026-08-15T16:52:00Z ~2026-30875-10 15270 107907 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Tea Cup.jpg|thumb|250px|Ua [[chícara]] cun xá.]] L '''xá''' ye ua bubida purparada atrabeç de la [[anfuson]] de [[fuolhas]], [[flores]], [[raízes]] de xá, ó [[Camellia sinensis]]. Giralmente ye purparada cun [[auga]] caliente. Cada bariadade ganha un sabor defenido de acuordo cul porcessamiento outelizado, que puode ancluir [[ouxidaçon]], [[fermentaçon]], i l cuntato cun outras [[yerba]]s, [[speciaries]] i [[fruitos]]. La palabra "xá" ye tamien ousada popularmente para refrenciar qualquier anfuson de fruitos, fuolhas, raízes ó yerbas cumo la [[Maçana|maçanielha]] ó la [[Çdra|cidreira]], mesmo nun cuntendo fuolhas de xá (ber [[tisana]]). Este artigo trata, assi i todo, solo subre l berdadeiro xá. == Cultibo == [[Fexeiro:Malaysia-tea plantation.jpg|thumbnail|250px|right|Plantaçon de xá na Malásia.]] Natibo de regiones [[subtropical]]es cun clima de [[monçon]]es, l xá tamien ye cultibado an climas [[tropical]]es, oubtendo maior éisito an regiones de alta [[altitude]]. Cantitatibamente, de las cerca de 3.000.000 de [[tonelada]]s porduzidas anualmente, metade ye porduzida pula [[China]] i [[Índia]], an porporçones eiguales. 60% de l restro ye porduzido pul [[Quénia]], [[Turquie]], [[Andonésia]] i [[Sri Lanka]]. Na [[Ouropa]] solo ye cultibado ne ls [[Açores]], adonde son porduzidas anualmente cerca de 40 toneladas. An todas las regiones pordutoras, l cultibo ye aparecido, outelizando arbles podadas, para ajudar la colheita, i relatibamente moças, sendo sustituídas quando ampéçan a perder pordutibidade, cun cerca de 50 anhos. Notables cachos ancluen l Gyokuro, [[xá berde]] japonés, portegido de l sol durante l cultibo, i l [[Pu-erh]], tradecional xá de l sudoeste de la China, que outeliza arbles cun dezenas de metros i cientos de anhos, muitas deilhas dahs i salbaiges. [[Fexeiro:Tea bush.jpg|left|thumbnail|Arbusto de xá]] === Cultibo an Pertual === Pertual tubo dues primazies an relaçon a la antroduçon de l xá na [[Ouropa]]. A de la antroduçon de l cunsumo de xá i la antroduçon, an 1750, de l cultibo de l xá. Fúrun porduzidos, na [[Ilha de San Miguel]] an zonas de micro-clima cumo Porto Formoso i Capielhas, 10 kg de xá negro i 8 kg de xá berde. Inda assi serie solo un seclo depuis que, cula chegada de mano de obra specializada, la porduçon se tornarie cunsequente, passando a haber ua apuosta na andustrializaçon de l porcessamiento passado apanha de las fuolhas. De notar que atualmente l xá porduzido ne ls [[Açores]], sob las marcas Gorreana i Porto Formoso, ye cunsidrado un xá biológico, l que an muitos mercados proboca ua eideia de nobidade que nun ye de todo fatual. L porcessamiento deste, zde l cuidado de ls arbustos até a la colheita, ye l mesmo hai 250 anhos. Este xá ten praticamente toda la sue porduçon dibedida antre la region de l Açores, la quemunidade de la ilha na diáspora i l [[Reino Ounido]]. == Porcessamiento de l xá == Ls quatro tipos de xá son çtinguibles pul sou porcessamiento. ''Camellia sinensis'' ye un arbusto siempre berde an que las fuolhas, se nun son lhougo secas depuis de apanhadas, debrebe ampéçan a ouxidar. Este porcesso lhembra la maltizaçon de la cebada; las fuolhas quédan als poucos scuras, assi que la [[clorofila]] se quebra. L porcesso seguinte ne l porcessamiento ye parar l porcesso de ouxidaçon nun stado predetreminado remobendo la auga de las fuolhas bie calecimento. La palabra ''[[fermentaçon]]'' ye frequente i erroneamente ousado para çcrebir este porcesso, mesmo que na berdade nanhue berdadeira fermentaçon acunteça (ó seia, l porcesso nun ye digerido por microurganismos). L xá ye tradecionalmente classeficado an quatro grupos percipales baseados ne l grau de ''ouxidaçon'': * [[Xá branco]]: fuolhas moças (nuobos botones que crecírun) que nun sofrírun eifeitos de ouxidaçon; ls botones puoden star scudados de la luç de l sol para prebenir la formaçon de clorofila. * [[Xá berde]]: la ouxidaçon ye parada pula aplicaçon de la calor, quier atrabeç de [[oupor]], un método tradecional japonés, ó an bandeijas calientes — l método tradecional chinés). * [[Oolong (xá)|Oolong]] (烏龍茶): cuja ouxidaçon ye parada algures antre l xá berde i l xá negro. * [[Xá negro]]: ouxidaçon sustancial. La traduçon lhiteral de la palabra chinesa ye ''xá burmeilho'', l que puode ser ousado antre ls fanas de xá. * bariaçones pouco quemuns: stan çponibles bárias perparaçones de xá que nun se anquádran na nomenclatura ousual. ** [[Pu-erh]] (普洱茶): eirroneamente cunsidrado cumo ua subclasse de xá negro, pu-erh ye un porduto mui ambulgar. L Pu-erh ye un xá fermentado i ambelhecido (puode tener mais de 50 anhos), por bezes, çcrito cumo duplamente fermentado, sendo la segunda "fermentaçon" resultado de la açon de batérias. Eisiste un método moderno de acelarar l ambelhecimiento natural que porduç pu-erh de menor qualidade, chamado pu-erh cozinado, que ye bendido frequentemente an saquitos. L pu-erh tradecional ye cunserbado an forma de "tijolo" ó outras formas (las fuolhas de xá depuis de tratadas son prensadas an moldes). Este ye l mais apreciado de todos ls xás na China, sendo catalogado an funçon de la culidade de las fuolhas i de l anho de porduçon, tal cumo un bun bino ne l oucidente, i ye l xá normalmente outelizado para la cerimónia de xá chinesa (Kung Fu Cha). Para purparar la anfuson usa-se auga mui caliente ó até mesmo a ferber (ls [[Tibete|tibetanos]] son coincidos por deixá-los a ferber durante la nuite). L Pu-erh ye cunsidrado cumo un xá medecinal na [[China]]. ** [[Xá amarielho]]: ye ousado cumo un nome de xá de alta culidade serbido na corte amperial, ó dun xá special porcessado aparecido al xá berde, mais cun ua fase de secaige mais demorada. ** [[Chong Cha]] (虫茶): lhiteralmente "''xá caliente''", esta espece ye feita a partir de sementes de botones de xá an beç de fuolhas. Ye ousado na medecina chinesa para lhidar cul calor de l [[berano]] bien cumo para tratar sintomas de gripe. ** [[Kukicha]] ó ''xá de ambierno'': feita de galhos i fuolhas bielhas [[twig]] podadas de la planta de xá durante la época drumente i tostado a seco debaixo de l fuogo. Ye popular na medecina tradecional [[japon]]esa i na dieta [[macrobiótica]]. ** [[Lapsang souchong]] (正山小种 ó 烟小种) de [[Fujian]], China, ye un xá negro fumado, esto ye, secado ousando fogueiras de pino. ** [[Xá Rize]]: xá negro fuorte, porduzido na [[Turquie]], cun un sabor çtinto i perparaçon specífica, ancluindo pré-calecimento, serbido cun açucre. == Porcessamiento de l xá negro == L xá negro ye processado de dues formas, an ''CTC'' (''Crush, Telar, Curl'' — Smagamento, Rasgo, Anrolamento) ó ''ourtodoxo'', esto ye, an fuolhas anteiras. L método CTC ye ousado para fuolhas de baixa culidade que acában an saquitos de xá i son porcessados por máquinas. Este método ye eifeciente para porduzir un porduto a partir de fuolhas de culidade média ó baixa. L porcessamiento manual ye ousado para xás de culidade eilebada. Este stilo de porcessamiento ortodoxo resulta nun xá de culidade eilebada percurado por muitos conhecedores i apreciadores de xá. == Bariadades == L xá negro porduzido fuora de la China toma normalmente l nome de la region de ourige: [[Darjeling]], [[Assan]], [[Ceilon]], antre outras. Na China, l xá negro mais famoso ye probablemente l Kemun, mais eisisten muitas outras bariadades. La maiorie de l xás berdes, assi i todo, son porduzidos na China i Japon i por esso mantubírun l sou nome an japonés ó chinés tradecional: [[Genmaicha]] (玄米茶), [[Houjicha]] (焙じ茶), [[Pouchong]] (包種茶), etc. L xá berde i l xá negro ténen antiouxidantes, mais de tipos defrentes. L xá berde ye mais rico an catequinas, specialmente l galato de eipigalhocatequina, anquanto que l xá negro cuntén ua maior bariadade de [[flabonóide]]s. L xá Oolong ye antermédio, sendo l mais famoso l xá de la Formosa. L xá branco, de fuolhas de xá mui moços, ye muitas bezes cunsidrado un tipo çtinto, anque oucasionalmente seia agrupado cumo un xá berde debido al porcessamiento simples. L xá branco porduç ua anfuson delicada que la maiorie de las bezes retén ua doçura residual lhebe. Todos ls tipos son bendidos cumo xás "simples", quando son ua sola bariadade, ó "misturas" (''blends''). Adulteraçon i falseficaçon son porblemas sérios ne l quemércio global de xá; la quantidade de xá bendida cumo [[Darjeling]], l mais apreciado de l xás negros, todos ls anhos passa muito la porduçon anual de Darjeling, stimada an 11000 [[tonelada]]s. Antre ls xás, l xá branco ye cunsidrado l mais ralo i mais caro; el debe ser colhido a la mano solo durante ua cierta fase de la bida de la planta. Andependiente desso, inda assi, ancontra-se çponible an lhoijas specializadas i, solo recentemente, acundicionados an saquitos de papel. == Misturas i aditibos == Quaije todos ls xás an saquetas i la maior parte de ls outros xás son misturas. Anque recentes melhoramientos na técnica de cungelaçon seca i de l método melhorado de anfuson, son bendidos l puolo de xá i la eisséncia cundensada de xá que solo percísan de auga caliente ó frie para se purparar ua xabena de xá. A mistura puode acuntecer al nible dua solo ária de plantaçon (por eisemplo [[Assan]]), ó puoden ser misturados xás probenientes de dibersas árias. L oubjetibo de la eilaboraçon de misturas ye la oubtençon dun sabor stable al lhargo de ls anhos i de melhor précio. Nua mistura, l xá mais caro i mais saboroso puode ancobrir l sabor anferior dun xá mais barato. Hai bários xás que cunténen aditibos i/ó porcessamientos defrentes de las bariadades "puras". L xá ten la capacidade de ganhar qualquiera aroma facilmente, l que puode trazer porblemas ne l porcessamiento, ne l trasporte, ó ne l sou armazenamiento, mais essa capacidade tamien ser aprobeitada bantajosamente para purparar xás aromatizados. * L xá de jasmin ye spalhado a la par cun flores de [[jasmin]] durante la ouxidaçon, i oucasionalmente son deixadas alguas flores ne l xá cumo decoraçon. Muitas outras flores, cumo la [[rosa]] i outras flores parfumadas, son ousadas cumo aromatizantes de l xá na China. * L xá [[Earl Grey]] ye giralmente ua mistura de xás negros, cun adiçon de eisséncia de bergamota (fruito de la família de l cítricos oureginário de Eitália). * Xás cun speciaries, cumo l andiano [[massala chai]], aromatizados cun speciaries cumo l [[gengibre]], l [[cardamomo]], la [[canielha]], la [[pumienta preta]], l [[crabo-de la-Índia]], l [[louro andiano]] i por bezes la [[nuoç-moscada]] son quemuns ne l sul de la Ásia i ne l Médio Ouriente. * L [[xá Touareg]] ye xá berde fuorte cun Nana [[hortelana]], purparado ne ls países de l norte de África i Médio Ouriente. * L [[Jagerte]] ye xá cun adiçon de [[run]]. == Sustitutos de l xá == Anfusones de outras plantas tamien son a las bezes chamadas de "xá" i outelizadas an sustituiçon deste: * [[Yerba Mate]] (or ''yerba mate'') ye un arbusto cultibado percipalmente na [[Argentina]], [[Paraguai]], [[Uruguai]] i [[Brasil]]. * [[Roibos]] (Red Bush) ye ua planta aburmelhada, oureginária de la [[África de l Sul]] que faç ua anfuson aparecida al xá negro. * [[Honeybush]], relacionada cul [[roibos]] mais mais doce, crece tamien na África de l Sul. * "[[xá de yerbas]]" ye l termo giral para todas las anfusones feitas a partir de defrentes partes de plantas, nun necessariamente yerbas. Eisemplos mais quemuns: xá de [[maçanielha]], de [[yerba-cidreira]], de [[tília]], [[capin-lhimon|príncepe]], de [[menta]], etc. == Stória == === Ourige i disseminaçon de l xá === Storicamente, la ourige de l xá cumo yerba medicinal útele para se mantener çperto nun ye clara. L uso de l xá, anquanto bubida social data, pul menos, de la época de la [[dinastie Tang]]. Ls purmeiros ouropeus a cuntatar cul xá fúrun ls [[Pertual|Pertueses]] que chegórun al [[Japon]] an [[1560]]<ref>[http://www.culturajaponesa.com.br/htm/cha.html Xá (un stórico giral)], por Crestiane A. Sato — Cultura Japonesa (2006).</ref>. An brebe la Ouropa ampeçou a amportar las fuolhas, tenendo la bubida tornado-se debrebe popular, specialmente antre las classes mais abastadas an [[Fráncia]] i [[Países Baixos]]. L uso de l xá an [[Anglaterra]] ye atribuído la [[Catarina de Bergáncia]], princesa pertuesa que casou cun [[Carlos II de Anglaterra]]) i puode ser situado cerca de [[1650]]. == La palabra ''xá'' == L [[carátele chinés]] para ''xá'' ye 茶, mais ten dues formas cumpletamente çtintas de se pernunciar. Ua ye 'te' que ben de la palabra malaia pa la bubida, ousada pul [[Dialeto Min-nan]] que se ancontra an [[Amoy]]. Outra ye ousada an [[Lhéngua cantonesa|cantonés]] i [[mandarin]], que soa cumo ''cha'' i quier dezir 'apanhar'. Esta duplicidade fizo cun que l nome de l xá nas lhénguas nun chinesas las debedisse an dous grupos: :Lhénguas que úsan deribados de la palabra ''Te'': [[Léngua almana|alman]], [[anglés]], [[Lhéngua dinamarquesa|dinamarqués]], [[Lhéng6a hebraica|heibraico]], [[Lhéngua húngara|húngaro]], [[Lhéngua finlandesa|finlandés]], [[Lhéngua andonésia|andonésio]], [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]], [[Lhéngua lhetona|lheton]], [[Lhéngua tamil|tamil]], [[Lhéngua sinhala|sinhala]], [[Lhéngua francesa|francés]] , [[Lhéngua houlandesa|houlandés]], [[Lhéngua arménia|arménio]] i lhatin científico. :Lhénguas que usan deribados de la palabra ''Cha'': [[Lhéngua hindi|hindi]], [[Lhéngua japonesa|japonés]], [[pertués]], [[Lhéngua persa|persa]], [[Lhéngua albanesa|albanés]], [[Lhéngua checa|checo]], [[Lhéngua russa|russo]], [[Lhéngua turca|turco]], [[Lhéngua tibetana|tibetano]], [[Lhéngua árabe|árabe]], [[Lhéngua bietnamita|bietnamita]], [[Lhéngua coreana|coreano]], [[Lhéngua tailandesa|tailandés]], [[Lhéngua griega|griego]], [[Lhéngua romena|romeno]], [[Lhéngua suaíli|swahili]], [[Lhéngua croata|croata]], [[mirandés]]. == Anfluéncias subre la salude == L xá ye tradecionalmente ousado ne ls sous países de ourige cumo ua bubida benéfica a la salude an bários aspetos. Recentemente, cientistas ténen se dedicado als studos de ls eifeitos de l xá subre l [[organismo]], bien cumo a coincer melhor las sustáncias que promoben esses eifeitos. Todos ls tipos de xá ténen praticamente las mesmas sustáncias, mais an cuncentraçones mui defrentes debido als porcessos de purparaçon. Studos andícan que l xá ten muitas propiadades benéficas amportantes, por eisemplo: ye anticancerígeno, oumenta l metabolismo, ajuda l sistema eimunológico, reduç l malo-hálito, deminui l stress, ten eifeitos subre l HIV. Ye inda assi neçaira algua precauçon an relaçon la estas cunclusones, porque nun eisisten praticamente resultados científicos cunclusibos i para alhá desso alguns de ls studos feitos (particularmente na China) ténen por detrás grandes antresses eiquenómicos. Ye inda assi de salientar que l scesso de cunsumo, ó l cunsumo de xá mal cunserbado ó mal purparado, ténen tamien eifeitos negatibos pa la salude. An particular, l xá ten [[fluoreto]]s (porbócan [[osteoporose]] i [[artrite]] i son cancerígenos), [[cafeína]] (porboca [[malinas de l sono]]), i [[ouxalato]]s (porbócan porblemas renales). Mas, an giral, puode-se dezir que l xá ten subretodo eifeitos benéficos, porque todas estas sustáncias ténen eifeitos benéficos se angeridas an pequeinhas quantidades. == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Xá]] s4q877ytbtfoq7sdo6cyvya8fnvog2j Cumbersa outelizador(a):Cecílio/Tradutor Mirandés 3 388 107908 106138 2026-08-16T09:41:36Z ~2026-45061-28 15466 /* Sobre os pronomes oblíquos, como devo traduzi-los? - Como usar Mesóclise? */ 107908 wikitext text/x-wiki L arquibo de las sugestones yá feitas stá eiqui (fui debedido pa carregar la páigina mais debrebe): '''[[Cumbersa outelizador:Cecílio/Tradutor Mirandés/Arquibo1]]''' Poner eiqui correçones al tradutor! Deixa las tues sugestones na forma: "palavra", "palabra", Se quejires assinar que la sugeston ye tue, anton, deixa // Assinatura ó inda melhor apuis de te registrar deixa "//" seguido de 4 simblos ~ . Eiqui pongo ua sugeston: "gafanhoto", "sartigalho" "Até" deveria ser "Anté". traduziu-me o pronome «nos» por «ne ls» deveria ser «mos»? "Automóvel", "altemoble" "égua", "yêuga" "cantor", "cantadeiro" "cantora, "cantadeira" == Sobre os pronomes oblíquos, como devo traduzi-los? - Como usar Mesóclise? == Não tenho certeza sobre os pronomes oblíquos serem traduzidos correctamente. Como ficariam "me", "te", "se", "nos", "lhe", "lhes"? E é possível fazer em Mirandês a contracção dos pronomes oblíquos átonos, como "mo", "to", "lho", "no-lo", "vo-lo"? Seria feito isso como em Português ou como (separadamente)? E mais uma coisa, há mesóclise? == sugestão == arco-íris - cinta de la raposa [[Special:Contribuições/&#126;2025-28040-56|&#126;2025-28040-56]] ([[Cumbersa outelizador(a):&#126;2025-28040-56|discussão]]) 19h35min de 7 de outubre de 2025 (UTC) floco de neve - farrapa abóbora - bóbida alfaiate - xastre escorrega - resbalina f6lqt8f5ijwe6vt7kmvs9zjirnr3thl Outelizador(a):L Cochino 2 12534 107909 107870 2026-08-16T10:23:02Z ~2026-45061-28 15466 /* */ 107909 wikitext text/x-wiki Oulá pessonal! Bienbenidos al miu outelizador an mirandés. <big>Páiginas Criadas</big> [[XWAI]] [[Lhista de Berbos mirandeses]] [[Lhénguas Africanas]] [[Serra Lhiona]] [[Diáspora]] [[Uniqlo]] [[Ilha de l Sal]] [[Kotor]] [[Zanzibar]] [[Marraquexe]] [[Agadir]] [[Ilhas Jónicas]] [[Corfu]] [[Canberra]] [[Toronto]] [[Ottawa]] [[Groenlándia]] [[Zaquintos]] [[Cefalónia]] [[Creta]] [[Mar Jónico]] tio190hemxar9mheus9r6budsh2u5x2 Serra Lhiona 0 12535 107910 107647 2026-08-16T10:32:11Z ~2026-45061-28 15466 /* */ 107910 wikitext text/x-wiki "Serra Lhiona" ó "Sierra Lhiona" ye un paíç de la África que faç frunteira cun la [[Guiné]] i la [[Libéria]]. [[Fexeiro:Flag_of_Sierra_Leone.svg|miniaturadaimagem|alt=Sierra Lhiona|Serra Lhiona]] <ref>Sierra Leone</ref> 17dn6o8jsx0lre1mrxzu9kenajh2qyl 107911 107910 2026-08-16T10:38:53Z ~2026-30875-10 15270 107911 wikitext text/x-wiki "Serra Lhiona" ó "Sierra Lhiona" ye un paíç de la África que faç frunteira cun la [[Guiné]] i la [[Libéria]]. [[Fexeiro:Flag_of_Sierra_Leone.svg|miniaturadaimagem|alt=Sierra Lhiona|Sierra Lhiona]] <ref>Sierra Leone</ref> 7zkrj5cii61tilritb1u4v9f2fax9da 107912 107911 2026-08-16T10:40:04Z ~2026-30875-10 15270 107912 wikitext text/x-wiki "Sierra Lhiona" ye un paíç de la África que faç frunteira cun la [[Guiné]] i la [[Libéria]]. [[Fexeiro:Flag_of_Sierra_Leone.svg|miniaturadaimagem|alt=Sierra Lhiona|Sierra Lhiona]] <ref>Sierra Leone</ref> f59vkjb1rvc4lhgicneni4x70f0nrj6