Biquipédia mwlwiki https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Multimédia Special Cumbersa Outelizador(a) Cumbersa outelizador(a) Biquipédia Cumbersa Biquipédia Fexeiro Cumbersa fexeiro Biqui Cumbersa Biqui Modelo Cumbersa modelo Ajuda Cumbersa ajuda Catadorie Cumbersa catadorie Portal Cumbersa portal TimedText TimedText talk Módulo Cumbersa módulo Evento Evento Discussão Guerra Frie 0 500 107917 101392 2026-08-16T15:18:13Z ~2026-30875-10 15270 /* Stória */ 107917 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} La '''Guerra Frie''' ye la zeignaçon atribuída al período stórico de çputas stratégicas i cunflitos andiretos antre ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] i la [[Ounion Sobiética]], cumprendendo l período antre l final de la [[Segunda Guerra Mundial]] ([[1945]]) i la stinçon de la [[Ounion Sobiética]] ([[1991]]). Ua parte de ls storiadores defende que esta fui ua çputa antre l [[capitalismo]], repersentado puls [[Stados Ounidos]] i l [[socialismo]], defendido pula [[Ounion Sobiética]] (URSS). Antretanto, esta caraterizaçon solo puode ser cunsidrada bálida cun ua série de restriçones i solo pa l período de l eimediato pós-[[Segunda Guerra Mundial]], até la [[década]] de [[1950]]. Lhougo após, ne ls [[anho]]s [[1960]], l bloco [[socialista]] se debediu i durante las [[década]]s de [[1970]] i [[1980]], la [[China]] [[quemunista]] se aliou als [[Stados Ounidos]] na çputa contra la [[Ounion Sobiética]]. Para alhá desso, muitas de las çputas regionales i ambolbírun Stados [[capitalista]]s, cumo ls [[Stados Ounidos]] contra dibersas [[poténcia]]s lhocales más nacionalistas. Ye chamada "frie" porque nun houbo ua guerra direta antre las [[superpoténcias]], dada la ambiablidade de la bitória nua batailha nuclear. La corrida pula custruçon dun grande arsenal de [[armas nucleares]] fui central durante la purmeira metade de la Guerra Frie, stablizando-se ne ls anhos [[1960]] para [[1970]] i sendo reatibada ne ls [[anhos 1980]] cul porjeto de l persidente amaricano Ronald Reagan "[[Guerra nas Streilhas]]". Dada la ampossiblidade de la reseluçon de l cunfronto ne l plano stratégico, pula bie tradecional de la guerra abierta i direta que ambolberie un cunfronto nuclear; las dues superpoténcias passórun la çputar poder de anfluéncia política, eiconómica i eideológica an to l mundo. Este porcesso se caraterizou pul ambolbimiento de l [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética]] an dibersas guerras regionales, adonde cada poténcia apoiaba un de ls lhados an guerra. [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética]] nun solo financiában lhados oupostos ne l cunfronto, çputando anfluéncia político-eideológica, mas tamien para amostrar l sou poder de fuogo i reforçar las alianças regionales. La [[Guerra de la Coréia]] (1950-1953), la [[Guerra de l Bietname]] (1962-1975) i la [[Guerra de l Afeganistan]] (1979-1989) son ls cunflitos más famosos de la Guerra Frie. Para alhá de la famosa tenson na [[Crise de l mísseis]] an [[Cuba]] ([[1962]]). Antretanto, durante to este período, la maior parte de ls cunflitos lhocales, [[Guerra Cebil|guerras cebiles]] ó guerras antener-statales fui antensificado pula polarizaçon antre [[Stados Ounidos]] i [[URSS]]. Esta polarizaçon de ls cunflitos lhocales antre solo dous grandes pólos de poder mundial, ye que justifica la caraterizaçon de la polaridade deste período cumo bipolar. Principalmente porque, mesmo que téngan eisistido outras poténcias regionales antre [[1945]] i [[1991]], solo [[Stados Ounidos]] i [[URSS]] tenien capacidade nuclear de segundo ataque, ó seia, capacidade de çuason [[Arma nuclear|nuclear]]. Norte-amaricanos i sobiéticos trabórun ua lhuita eideológica, política i eiconómica durante esse período. Se un gobierno [[Socialismo|socialista]] fusse amplantado an algun paíç de l [[Terceiro Mundo]], l gobierno norte-amaricano antendia cumo ua amenaça a la sue heigemonia; se un mobimiento popular cumbatisse un gobierno aliado als [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]], lhougo poderie ser bisto cun simpatie pul [[Ounion Sobiética|sobiético]] i recebir apoio. == Stória == === La Crise ne l Pós-Guerra === Cul final de la [[Segunda Guerra Mundial]], la Ouropa staba arrasada i acupada puls eisércitos de las dues grandes poténcias bencedoras, ls Stados Ounidos i la URSS. L çnible antre l poder destas dues [[superpoténcias]] i l restante de l países de l mundo era tan gritante, que debrebe se custitui un sistema global bipolar, ó seia, centrada an dous grandes pólos. Ls Stados Ounidos defendian la eiquenomie [[Capitalismo|capitalista]], argumentando ser eilha la repersentaçon de la [[democracie]] i de la [[liberdade]]. An cuntrapartida la URSS anfatizaba l [[socialismo]] cumo repuosta al domínio burgués i seluçon de ls porblemas sociales. [[Fexeiro:Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|thumb|left|200px|[[Churchill]], [[Rosevelt]] i [[Stalin]] na [[Cunferéncia de Ialta]], 1945.]] Sob la anfluéncia de las dues doutrinas, l mundo fui debedido an dous blocos lhiderados cada un por ua de las superpoténcias: la [[Ouropa Oucidental]] i la [[América Central]] i de l [[Sul]] sob anfluéncia cultural, eideológica i eiconómica [[amaricano]], i la maior parte de l [[Ásia Ouriental|Leste Asiático]], [[Ásia central]] i [[Leste ouropeu]], sob anfluéncia sobiético. Assi, l mundo debedido sob la anfluéncia de las dues maiores poténcias eiconómicas i melitares de la época, staba tamien polarizado an dues eideologies oupostas: L Capitalismo i l Socialismo. Antretanto era notória deste l ampeço de la Guerra Frie la superioridade amaricana. An [[1945]] ls Stados Ounidos tenien metade de l [[PIB]] mundial, 2/3 de las reserbas mundiales de [[ouro]], 60% de la capacidade [[Andústria|andustrial]] atiba de l mundo, 67% de la capacidade perdutora de [[petrólio]], para alhá de la maior [[Marina de ls Stados Ounidos de la América|Marina]] i de la maior [[Fuorça Aérea de ls Stados Ounidos|Fuorça Aérea]] que eisistia. Sous eisércitos antatos acupában metade oucidental de la [[Ouropa]] i l [[Japon]], alguas de las zonas más ricas i andstrializadas de l mundo antes de la Guerra. Tamien acupában parte de l [[sudeste asiático]], specificamente metade de la [[Coréia]] i grande parte de las ilhas de l Pacífico. L território cuntinental amaricano nunca habie sido rialmente amenaçado durante la [[II Guerra Mundial]], sendo que la batailha trabada geograficamente más próssima de l cuntinente fui la de [[Pearl Harbor]], ne l [[Habai]]. Por sue beç la [[Ounion Sobiética]] acupaba solo la metade ouriental de la [[Ouropa]] i na [[Ásia]], ua parte de la [[Manchúria]] i de la Coréia, regiones tradecionalmente agrícolas i pobres. L própio território sobiético habie sido palco de las maiores batailhas de la II Guerra Mundial, contra las más amportantes dibisones alemanas. L resultado ye que an [[1945]] ls [[Stados Ounidos]] cuntablizában cerca de 500 mil muortos na guerra, contra cerca de 20 milhones de sobiéticos muortos. Cientos de [[cidade]]s sobiéticas stában çtruídas an 1945. La maior parte de las andustrias, de la capacidade pordutiba agrícola i de la [[anfra-strutura]] de [[trasportes]], [[einergie]] i [[quemunicaçones]] staba çtruída ó seriamente cumprometida. Assi, quando se ampeça la Guerra Frie, an 1945, ls Stados Ounidos nun anfrentában nanhue amenaça cuncreta a la sue soberanie, i la segunda maior poténcia de l mundo, la URSS staba debastada i lhebarie anhos para se rerguer. Tanto que fui mui defícel pa l gobierno amaricano cunseguir recriar la eimaige dua [[Ounion Sobiética]] amenaçadora lhougo an [[1945]], algo que lhebou alguns anhos para acuntener. ==== Bloqueio de Berlin (Júnio/1948 - Maio/1949) ==== {{artigo percipal|[[Bloqueio de Berlin]]}} Apuis de la derrota almana na Segunda Guerra, ls países bencedores le ampusírun pesadas sançones. Dentre las quales la dibison de la Almanha an 4 árias admenistratibas, cada ua xefiada por un de l bencedores: [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]], [[Fráncia]], [[Reino Ounido]] i [[Ounion de las Repúblicas Socialistas Sobiéticas|Ounion Sobiética]] i dues zonas de anfluéncia: Capitalista i Socialista. [[Berlin]], la capital de la Almanha, tamien fui debedida, inda que sob território de anfluéncia sobiética. La quemunicaçon antre l lhado oucidental de la cidade fragmentada i las outras zonas era feita por puontes aéreas i terrestres. [[Fexeiro:C-47s at Tempelhof Airport Berlin 1948.jpg|thumb|200px|[[C-47]] ne l [[Aeroporto de Berlin-Tempelhof|Aeroporto de Tempelhof]] an Berlin durante l [[Bloqueio de Berlin]].]] An [[1948]], nua tentatiba de cuntrolar la [[anflaçon]] galopante de la Almanha, ls Stados Ounidos, la Fráncia i l Reino Ounido criórun ua "trizona" antre sues zonas de anfluéncia, para fazer baler nestes territórios l ''[[Marco alman|Deutsche Mark]]' ' (marco alman). [[Josef Stalin]], anton lhíder de la URSS, reprobou la eideia i, cumo contra- ataque, percurou reunificar Berlin sob sue anfluéncia. Desse modo, an [[23 de Júnio]] de [[1948]], todas las rotas terrestres fúrun cerradas pulas tropas sobiéticas, nua biolaçon de ls acuordos de la [[Cunferéncia de Ialta]]. Para nun abandonar las zonas oucidentales de Berlin i dar bitória a la Ounion Sobiética, ls países oucidentales prontificórun-se a criar ua grande puonte aérea, an que bumbardeiros amaricanos saían de la "trizona" lhebando mantimientos als más de dous milhones de berlinenses que bibian ne l oucidente de la cidade. Stalin reconheciu la derrota de ls sous planos an [[12 de Maio]] de [[1949]]. Pouco depuis, las zonas amaricano, francesa i británica se unificórun, oureginando la [[Almanha Oucidental|Bundesrepublik Deutschland]] (República Federatiba de la Almanha, ó Almanha Oucidental), cuja capital era [[Bonn]]. De la zona sobiética surgiu la [[Almanha Ouriental|Deutsche Demokratische Republik]] (República Democrática Almana, ó Almanha Ouriental), cun capital [[Berlin]], la porçon ouriental. === Plano Marshall i COMECON === {{artigo percipal|[[Plano Marshall]]}} [[Fexeiro:Marshall Plan.png|thumb|left|250px|Mapa de la [[Ouropa]] mostrando ls [[paíç|paízes]] que recebírun ajuda de l [[Plano Marshall]]. Las colunas burmeilhas mostran la quantidade total relatiba de ajuda por paíç.]] La fragilizaçon de las naciones ouropéias, apuis de ua guerra biolenta, permitiu que ls Stados Ounidos stendessen ua série de apoios eiconómicos a la Ouropa aliada, para que estes países podíssen se rerguer i amostrar las bantaiges de l capitalismo. Assi, l Secretairo de Stado de ls Stados Ounidos, [[George Marshall]], propone la criaçon dun amplo plano eiconómico, que bino a ser coincido cumo [[Plano Marshall]]. Trataba-se de la cuncesson dua série de ampréstimos a baixos juros i ambestimientos públicos para facilitar l fin de la crise na Ouropa Oucidental i repelir la amenaça de l socialismo antre la populaçon çcontente. Durante ls purmeiros anhos de la Guerra Frie, principalmente, ls Stados Ounidos fazirun sustanciales ambestimientos ne ls países aliados, cun notable çtaque pa l Reino Ounido, la Fráncia i la Almanha Oucidental. L [[Japon]], antre [[1947]] i [[1950]], recebiu menos apoio amaricano. La situaçon solo se trasformou cula spluson de la [[Guerra de la Coréia]], que fizo de l Japon l percipal aliado de las tropas de las Naciones Ounidas. Apuis de la declaraçon de la guerra, ls amaricanos rializórun amportantes ambestimientos na eiquenomie japonesa, que tamien fui ampulsionada cula demanda de guerra. An [[1951]], fui eilaborado l [[Plano Colombo]], ua ourganizaçon rializada por países de l Sudeste Asiático, cun antençones de restruturaçon social. Ls norte-amaricanos rializórun alguns ambestimientos para stimular la eiquenomie de l sub-cuntinente, mas l belume de capital ambestido fui mui menor al çtacado pa l Plano Marshall, mas bien menos ambicioso, para stimular l zambolbimiento de países de l sul i sudeste de la [[Ásia]]. An repuosta al plano eiconómico amaricano, la Ounion Sobiética propós-se a ajudar tamien sous países aliados, cula criaçon de l [[Comecon|COMECON]] (Cunseilho para Assisténcia Eiconómica Mútua). L COMECON fura proposto cumo maneira de ampedir ls países-satélites de la [[Ounion Sobiética]] de demunstrar antresse ne l Plano Marshall, i nun abandonáren la sfera de anfluéncia de [[Moscobo]]. === Corrida armamentista === {{artigo percipal|[[Corrida armamentista]]}} [[Fexeiro:Operation_Upshot-Knothole_-_Badger_001.jpg|200px|thumb|[[Teste nuclear]] rializado an [[18 de Abril]] de [[1953]] na [[Ária de Testes de Nebada]].]] Treminada la Segunda Guerra Mundial, las dues poténcias bencedoras çpunhan dua einorme bariadade de [[arma]]s, muitas deilhas zambolbidas durante l cunflito, outras oubtidas de ls cientistas almanes i japoneses. Nuobos [[Tanque]]s, [[abiones]], [[submarino]]s, nabios de guerra i mísseis balísticos custituían las chamadas armas cumbencionales. Mas tamien habien sido zambolbidas nuobas geraçones de armas nun cumbencionales, cumo armas químicas, que praticamente nun fúrun outelizadas an batailha. La Almanha que zambolbiu la maior andústria de armas químicas de l mundo, outelizou esses cases mortales an cámaras de gáç ne ls campos de cuncentraçon. Alguas armas biológicas fúrun testadas, principalmente pul Japon na China acupada, mas la tecnologie de la época inda era mui pouco eficiente. L maior çtaque quedou cun ua nuoba arma nó-cumbencional, más poderosa que qualquiera outra arma yá testada até anton: [[bomba atómica]]. Solo ls Stados Ounidos tenien essa tecnologie, l que oumentaba an mui sou poderio bélico i sue superioridade melitar stratégica an relaçon a la URSS. La Ounion Sobiética ampeçou anton sou porgrama de pesquisas para tamien porduzir tales bombas, l que cunseguiu an [[1949]]. Mas lhougo a seguir, ls Stados Ounidos testában la purmeira [[bomba de hidrogénio]], ciento de bezes más poderosa. La Ounion sobiética lhebarie até 1953 para zambolber la sue berson desta arma, dando ampeço a ua nuoba geraçon de ogibas nucleares menores, más lhebes i más poderosas. Essa corrida armamentista era mobida pul receio recíproco de que l inimigo passasse la frente na porduçon de armas, probocando un desequilíbrio ne l cenário anternacional. Se un deilhes tubisse más armas, serie capaç de çtruir l outro. La corrida atingiu proporçones tales que, yá na [[década de 1960]], ls Stados Ounidos i la URSS tenien armas suficiente para bencer i çtruir qualquiera outro paíç de l mundo. Ua quantidade tal de armas nucleares fui custruída, que permitirieb a qualquiera ua de las dues superpoténcias, subrebibir a un ataque nuclear massibo de l adbersairo, i a seguir, outelizando solo ua fraçon de l que restasse de l sou arsenal, podisse çtruir l mundo. Esta capacidade de subrebibir a un purmeiro ataque nuclear, para a seguir retaliar l inimigo cun un segundo ataque nuclear debastador, porduziu medo suficiente ne ls lhíderes destes dous países para ampedir ua Guerra Nuclear, sintetizado an cunceitos cumo [[Çtruiçon Mútua Assegurada]] ó "[[Eiquilíbrio de l terror]]". === OTAN i Pato de Barsóbia === {{artigos percipales|[[OTAN]], [[Pato de Barsóbia]]}} An [[1949]] ls Stados Ounidos i l [[Canadá]], juntamente cula maiorie de la Ouropa capitalista, criórun la [[OTAN]] (Organizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte), ua aliança melitar cul oubjetibo de proteçon anternacional an causo dun suposto ataque de l países de l lheste ouropeu. An repuosta a la OTAN, la URSS firmou antre eilha i sous aliados l [[Pato de Barsóbia]] ([[1955]]) para ounir fuorças melitares de la Ouropa Ouriental. Lhougo las alianças melitares stában an pleno funcionamento, i qualquiera cunflito antre dous países antegrantes poderie ocasionar ua guerra nunca bista antes. [[Fexeiro:Location Warsaw Pakt.svg|thumb|300px||left|Mapa de l [[paíç]]s pertencentes al [[Pato de Barsóbia]].]] La tenson sentida pulas pessonas cun relaçon a las dues superpoténcias acentuou-se cul ampeço de la corrida armamentista, cujo “bencedor” serie la poténcia que porduzisse más armas i más tecnologie bélica. An cuntraponto, la corrida spacial trouxe grandes inobaçones tecnológicas i proporcionou un grande abanço nas telcomunicaçones i na anformática. Cula bitória aparente de l amaricanos, la política Macartista fui amplantada i dibulgada ne l mundo por meio de [[longa-metraige|longametraiges]] i propagandas políticas. L [[macartismo]], criado pul senador amaricano [[Joseph McCarthy]] ne ls [[anhos 50]], culminou na criaçon dun comité de ambestigaçon de atebidades quemunistas. An outras palabras, to i qualquiera atebidade pró-quemunismo staba treminantemente proibida i qualquiera un que las stimulasse starie sujeito a la prison ó stradiçon. Einúmeros artistas i perdutores de filmes ó de porgramas de telbison que criticában l gobierno amaricano fúrun acusados de quemunistas. La era de l macartismo acabou por stirpar de l meio artístico amaricano la maior parte de ls perdutores progressistas ó simpatizantes de la squierda. === Guerra de la Coréia (Júnio/1950 - Júlio/1953) === {{artigo percipal|[[Guerra de la Coréia]]}} L solo grande cunfronto melitar que ambolbiu batailhas an que dun lhado habien fuorças melitares amaricanas i de l outro fuorças sobiéticas, fui la Guerra de la Coréia. La [[península de la Coréia]] fui debedida, an [[1945]], pul [[paralelo 38]], an dues zonas de anfluéncia: ua al norte, acupada pula Ounion Sobiética, i a partir de [[1949]] pula [[República Popular de la China]], [[quemunista]]; era la [[Coréia de l Norte|República Popular Democrática de la Coréia]]. La outra porçon, al sul de l [[paralelo 38 N]], fui acupada pulas tropas amaricanas i permaneciu capitalista cun apoio de las naciones oucidentales passou a ser coincida cumo [[Coréia de l Sul|República de la Coréia]]. An [[1950]], ls lhíderes de la [[Coréia de l Norte]], ancentibada pula bitória de l socialismo na China un anho antes, recebiu apoio de la [[URSS]] para tentar reunificar la Coréia sob l comando dun gobierno socialista, ambadiu i acupou la capital sul-coreana [[Seul]], zamcadeando un cunflito armado. Ls Stados Ounidos solicitórun al [[Cunseilho de Sigurança]] de las [[Naciones Ounidas]], la formaçon dua fuorça multinacional para defender la Coréia de l Sul. Na ocasion la URSS se recusou a partecipar de la reunion de l CS de la [[ONU]] an que esta medida fui çcutida, i ls Stados Ounidos cunseguiran lhegitimar la purmeira grande batailha melitar de la Guerra Frie contra l bloco sobiético. Las tropas anglo-amaricanas fazirun la resisténcia ne l sul, recunquistando la cidade i partindo nua ambestida contra l norte. La [[China]], sentindo-se amenaçada pula aprossimaçon de las fuorças oucidentales, ambiou reforços delantre de batailha, fazendo de la Coréia un grande campo de batailha. Após muitas batailhas, cun abanços i recuos de ambos ls lhados, un purmeiro acuordo de paç ye negociado, mas demora dous anhos para ser ratificado. L General amaricano McArthur chegou a solicitar l uso de armas nucleares contra la [[Coréia de l Norte]] i la [[China]], mas fui afastado de l comando de las fuorças amaricanas. Solo quando la Ounion Sobiética yá habie testado sue purmeira bomba de hidrogénio, an 1953, ye que un [[armistício]] fui assinado an [[Panmunjon]], an [[27 de Júlio]] de [[1953]]. L acuordo mantebe la península de la Coréia debedida an dous Stados soberanos, praticamente cumo antes de l ampeço de la guerra, cun mudanças mínimas na lhinha de frunteira. Essa dibison de la Coréia an dous países se mantén até hoije. An Júnio de [[2000]], ls gobiernos de las dues Coréias anunciórun planos de reaprossimaçon de ls dous países. Esso seneficou l ampeço de la çmilitarizaçon de la region, la deminuiçon de l isolamiento anternacional de la Coréia de l Norte i, para miles de coreanos, la possiblidade de rencontrar parientes apartados hai meio seclo pul cunflito. Pula tentatiba, l anton persidente de la Coréia de l Sul, [[Kin Dae Jung]], recebiu l [[Prémio Nobel de la Paç]] an 2000. === Corrida Spacial === {{artigo percipal|[[Corrida spacial]]}} [[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|200px|[[Astronauta]] [[Vuzç Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] durante a misson [[Apollo 11]], an [[20 de Júlio]] de [[1969]].]] Un de ls campos que más se beneficiórun cula Guerra Frie fui l de la [[tecnologie]]. Na ourgença de se amostráren superiores als ribales, [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética]] percurórun melhorar ls sous arsenales melitares. Cumo cunsequéncia, alguas tecnologies coincidas hoije (cumo alguns tecidos sintéticos) fúrun fruitos dessa corrida. La corrida spacial stá nesse cuntesto. La tecnologie aeroespacial neçaira pa l lhançamiento de mísseis i de foguetes ye praticamente la mesma, i antoce ls dous países ambestiran pesadamente na [[tecnologie]] spacial. Sentindo-se amenaçada puls bumbardeiros stratégicos amaricanos, carregados de artefatos nucleares que subreboában las frunteiras cula URSS custantemente, la URSS ampeçou a ambestir nua nuoba geraçon de armas que cumpensasse esta deblidade estratégica. Assi, la Ounion Sobiética dá ampeço a la corrida spacial ne l anho de [[1957]], quando ls sobiéticos lhançórun [[Sputnik]], l purmeiro artefato houmano a ir al spácio i orbitar l [[Tierra|planeta]]. An nobembre de l mesmo anho, ls russos lhançórun [[Sputnik II]] i, drento de la nabe fui a bordo l purmeiro ser bibo a salir de l planeta: la perra ''[[Laika]]'', purmeiramente de nome ''Kudriabka'' (risadinha), depuis ''Zhuchisa'' (bichinho), depuis ''Lhimonchick'' (lhimãozinho) i finalmente ''Lhaika'' l que correspondia a la sue raça. Após las missones Sputnik, ls Stados Ounidos entrórun na corrida, lhançando l [[Splorer I]], an [[1958]]. Mas la Ounion Sobiética tenie un passo na frente, i an [[1961]] ls sobiéticos cunseguiran lhançar [[Bostok I]], que era tripulada por [[Iuri Alieksieiebitch Gagarin|Yuri Gagarin]], l purmeiro ser houmano a ir al spácio i tornar son i salbo. A partir dende, la ribalidade oumentou a punto de l persidente de ls Stados Ounidos, [[John F. Kennedy]], prometener ambiar amaricanos a la [[Luna]] i trazé-los de buolta até l fin de la década. Ls sobiéticos apressórun-se para bencer ls stadounidenses na chegada al satélite. Las missones [[Zond]] deberian lhebar ls purmeiros houmanos la orbitáren la [[Luna]], mas debido la falhas, solo fui possible als sobiéticos l ambio de missones nó-tripuladas, [[Zond 5]] i [[Zond 6]], an [[1968]]. Ls Stados Ounidos, por outro lhado, cunseguiran ambiar a misson tripulada [[Apollo 8]] ne l [[Natal]] de 1968 a ua órbita lhunar. L passo seguinte, naturalmente, serie l pouso na superfice de la Lhuna. A misson [[Apollo 11]] cunseguiu rializar cun sucesso a misson, i [[Neil Armstrong]] i [[Edwin Aldrin]] tornórun-se ls purmeiros houmanos, respetibamente, a caminar an outro cuorpo celhestre. La corrida spacial se tornou secundária cula çtenson de ls anhos 1960-1970, mas buolta a tener relebáncia ne ls [[anhos 1980]], ne l que puode ser cunsidrado l redadeiro capítulo daquela çputa. L persidente de ls Stados Ounidos anuncia ambestimientos blionários na custruçon dun sistema spacial de defesa antimísseis balísticos, que poderie defender l território amaricano de l mísseis russos i acabar cula lhógica de la Çtruiçon Mútua Assegurada. Neste cuntesto ls Stados Ounidos ambian al spácio l purmeiro beiclo spacial reutilizables: l [[carreira spacial]]. La URSS lhebarie alguns anhos para custruir la sue berson de l carreira spacial, mas fui la purmeira a colocar ne l spácio ua nabe spacial armada de ourgibas nucleares, la [[Polyus]], que tenerie sido çtruída puls própios lhíderes sobiéticos an [[1987]], quando yá stában abançadas las negociaçones diplomáticas para por fin a la Guerra Frie. === Arpanet === {{Artigo percipal|[[ARPANET]]}} [[Fexeiro:Arpanet 1974.svg|thumb|left|200px|[[Mapa]] de la rede [[ARPANET]] an [[1972]].]] Outro campo an que acunteciu grande zambolbimiento durante la Guerra Frie fui l de las quemunicaçones. Temendo un possible bumbardeio sobiético, durante la [[década de 1960]], l Pentágono financiou l zambolbimiento dun sistema de quemunicaçon antre ls cumputadores, que ambolbiu centros de pesquisa melitares i cebiles, cumo alguas de las percipales ounibersidades amaricanas. La rede de quemunicaçones criada pula agéncia [[Arpa]] quedarie coincida cumo [[Arpanet]]. La lhógica de l sistema era la seguinte: causo fusse feito un bumbardeio sobiético, la central de anformaçones nun starie nun solo lhugar, mas si an bários puntos conetados nua rede, ó seia, cada nó de la rede funcionarie cumo ua central, todas conetadas antre si. La anfra-strutura de la rede fui custruída cun [[fibra ótica]] para nun sofrer anterferéncia de ls pulsos eiletromagnéticos de las splusones nucleares. L sistema fui inaugurado cun sucesso an 1969, na [[Ounibersidade de la Califórnia]] (UCLA), cul ambio dua mensaige de carateres para outro serbidor. Durante to la [[década de 1970]] i [[década de 1980|1980]] l uso dessa tecnologie se mantebe restrito la fines melitares i académicos. Solamente an Cumbençon rializada ne l anho de 1987 la rede serie lhiberada para uso comercial. A partir de anton la Arpanet passou la se chamar [[Anterneta]]. An [[1990]], l físico anglés [[Tin Berners-Le]] criarie l [[HTML]] (Lhenguaige de Marcaçon de Heipertesto). Na [[década de 1990]] la Anterneta passarie por un porcesso de spanson gigantesco, tornando-se un grande meio de quemunicaçon de la atualidade. === La coeisisténcia pacífica (1953 — 1962) === [[Fexeiro:Nikita Khruchchev Colour.jpg|thumb|[[Nikita Khrushchob]]]] Apuis de la muorte de [[Stalin]], an [[1953]], [[Nikita Khrushchob]] subiu al puosto de Secretairo-Giral de l [[Partido Quemunista de la Ounion Sobiética]] i, antoce, gobernante de l sobiéticos. Cundenou ls crimes de sou antecessor i pregou la política de la '''coeisisténcia pacífica''' antre ls sobiéticos i amaricanos, l que seneficarie ls sfuorços de ambos ls lhados an eibitar l cunflito melitar, habendo solo cunfronto eideológico i tecnológico (corrida spacial). Houbo solo tentatibas de spionaige. Esta política tamien possiblitou ua aprossimaçon antre ls lhíderes. Khrushchob reuniu-se dibersas bezes cun ls persidentes amaricanos: cun [[Dwight D. Eisenhower]], an [[1956]], ne l Reino Ounido; an [[1959]] ne ls Stados Ounidos; i an [[1960]] na Fráncia; i cun Kennedy se ancontrou ua beç, an [[1961]], an [[Biena]], [[Áustria]]. === Crises de la Guerra Frie (1956 — 1962) === ==== Reboluçon húngara (1956) ==== {{Ber artigo percipal|[[Reboluçon Húngara de 1956]]}} An 1956, ls húngaros tentórun se subresaltar contra Moscobo, nua reblion que durou 12 dies ([[23 de Outubre]] la [[4 de Nobembre]]). Buscában la andependéncia política de la [[Hungria]], mas fúrun reprimidos biolentamente puls sobiéticos i pula própia polícia de stado húngara. L resultado, al cuntrário, fui la anstauraçon dun gobierno pró-sobiético inda más oupressor i ditatorial. ==== Guerra de Sueç (1956) ==== {{Artigo percipal|[[Guerra de l Sueç]]}} L rei de l [[Eigito]], pró-ouropeu, fui derrubado por [[Gamal Abdel Nasser]] an [[1953]], que percurou anstalar ua política nacionalista i pan-arabista. Sue purmeira manobra política de eifeito fui la guerra que declarou contra l recén-criado stado de [[Eisrael]], porque eilhes tenerien houmilhado ls árabes na Guerra de Andependéncia Eisraelita. Cun ls clamores de outros países árabes para ua nuoba ambestida contra ls judius, Nasser aliou-se a la [[Jordánia]] i a la [[Síria]]. Na mesma época, Nasser tenerie declarado la antençon de nacionalizar l [[Canhal de Sueç]], que era cuntrolado manjoritariamente por franceses i británicos. Esso preocupou las dues poténcias, que necessitában de l canhal para sous antresses quelonialistas na [[África]] i [[Ásia]]. Assi, la [[Fráncia]], l [[Reino Ounido]] i [[Eisrael]] decidiran formar ua aliança, declarórun guerra al Eigito de Nasser i cuidórun de la acupaçon de l Eigito. Ls ouropeus cuidórun de bumbardear i lhançar [[pára-chimpas|pára-quedistas]] an lhocales stratégicos, anquanto ls israelitas cuidórun de la ambason terrestre, ambadindo la [[península de l Sinai]] an poucos dies depuis. La guerra ne l Eigito perturbou la paç que benie sendo mantida antre [[Washington D.C.]] i [[Moscobo]]. Dwight D. Eisenhower, anton persidente amaricano, criticaba la represson an [[Budapiste]], na [[Hungria]], i tubo que probar que era contra la ambason la Eisrael. Ls [[Stados Ounidos]] tentórun bárias bezes fazer ls ouropeus mudáren de eideia i retirar ls acupantes de l Eigito, a la par que Khrushcheb demandaba repuostas. Ls Stados Ounidos, anclusibe, tentórun, la [[30 de Outubre]] de 1956, lhebar al [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas]] la petiçon de retirada de las tropas de l Eigito, mas Fráncia i Reino Ounido betórun la petiçon. La Ounion Sobiética seguia la mesma lhinha de pensar de ls Stados Ounidos, sendo assi faborable a la desocupaçon de las tierras eigípcias porque querie streitar laços cun ls árabes, i se aliou debrebe a la Síria i al Eigito. La crecente presson eiconómica amaricano i la amenaça de Khrushchob de que "modernas armas de çtruiçon" serien ousadas an [[Londres]] i [[Paris]] fazirun ls dous países recuáren, i ls aliados se retirórun de l Sinai an [[1957]]. Apuis de la retirada, l Reino Ounido i la Fráncia fúrun fuorçadas a perceber que nun éran más lhíderes políticos de l mundo, anquanto l Eigito mantebe sue política nacionalista i, más tarde, pró-sobiética. ==== Crise de l Mísseis (1962) ==== {{artigo percipal|[[Crise de l mísseis de Cuba]]}} [[Cuba]], la maior de las ilhas caribenhas, sofriu ua reboluçon an [[1959]], que retirou l ditador pró-amaricano [[Fulgéncio Batista]] de l poder, i anstaurou la ditadura de [[Fidel Castro]] a partir de 1961. La anstauraçon dun regime socialista preocupou la [[Casa Branca]] que inda an 1959 tentou depor l nuobo goberno, apoiando nembros lhigados al antigo regime i ampeçando un ambargo eiconómico a la ilha. Cul bloqueio de l quemércio de petrólio i granos, Cuba passa a adquirir esses perdutos de la URSS. L gobierno de Fidel Castro, einicialmente cumpuosto por ua frente de grupos nacionalistas, populistas i de squierda, que bariaba de social-democratas als de anspiraçon marxista-lhenista, debrebe se tornarie polarizarie an torno de l lhíderes más pró-URSS. An [[1961]], la [[CIA]] chegou a ourganizar l zambarque de grupos de ouposiçon armados que deporian Fidel Castro na ouparaçon coincida cumo l [[Zambarque na Baía de Cochinos]], que fui un fracasso cumpleto. Delantre desta situaçon l nuobo regime cubano se aprossima debrebe de la URSS, que oufrece proteçon melitar. An [[1962]], la Ounion Sobiética fui flagrada custruindo 40 silos nucleares an Cuba. Segundo Khrushcheb, la medida era puramente defensiba, para eibitar que ls Stados Ounidos tentassen nuoba ambestida contra ls cubanos. Por outro lhado, ne l plano stratégico global, esto repersentaba ua repuosta a la anstalaçon de mísseis [[Júpitener II]] puls amaricanos na cidade de [[Smirna]], [[Turquia]], que poderien ser ousadas para bumbardear todas las grandes cidades de la Ounion Sobiética. [[Fexeiro:Cubacrisis 01 Nov 1962.jpg|thumb|200px|Lhocal de lhançamiento de mísseis an [[Cuba]], die [[1 de Nobembre]] de [[1962]].]] Debrebe, l persidente Kennedy tomou medidas cuntrárias, cumo la ourdenaçon de quarentena a la ilha de Cuba, posicionando nabios melitares ne l [[mar de l Caribe]] i fechando ls cuntatos marítimos antre la Ounion Sobiética i Cuba. Bários puntos fúrun lhebantados a respeito deste bloqueio nabal: ls sobiéticos dezírun que nun antendian porque Kennedy habie tomado essa medida, yá que bários mísseis amaricanos stában anstalados an territórios de l países de la OTAN contra ls sobiéticos, an çtáncias eiquibalentes àquela antre Cuba i ls Stados Ounidos; Fidel Castro rebelou que nun habie nada de eilegal an anstalar mísseis sobiéticos an sou território{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}; i l purmeiro-menistro británico [[Harold Macmillan]] dixe nun tener antendido por que nó fui sequiera bentilada la heipótese d'acuordo diplomático{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}. An [[23 de Outubre|23]] i [[24 de Outubre]], Khrushchob tenerie ambiado ua carta la Kennedy{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}, anformando sues antençones pacíficas. An [[26 de Outubre]] dixe que retirarie sous mísseis de Cuba se Washington se cumprometisse la nun ambadir Cuba{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}. Ne l die seguinte, pediu tamien la retirada de l balísticos Júpitener de la Turquia. Mesmo assi, dous abiones spiones amaricanos [[U-2]] fúrun abatidos an Cuba i na Sibéria an [[27 de Outubre]], l ápice de la crise. Neste mesmo die, ls nabios mercantes sobiéticos habien chegado al Caribe i tentarian passar pul bloqueio. An [[28 de Outubre]], Kennedy fui oubrigado a ceder ls pedidos, i cuncordou an retirar ls mísseis de la Turquia i nun atacar Cuba. Assi, Nikita Khrushchob retirou ls mísseis nucleares sobiéticos de la ilha. Anque l acuordo tener sido negatibo pa ls dous lhados, l grande derrotado fui l lhíder sobiético, que fui bisto cumo un fraco que nun soube mantener sue posiçon frente als amaricanos. Subre esso, dixe l Secretairo de Stado [[Dean Rusk]]: "Nós stubimos cara la cara, mas eilhes piscórun"{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}. dous anhos depuis, Khrushchob nun aguentou la presson i saliu de l goberno. Kennedy tamien fui mal-bisto puls comandantes melitares de ls Stados Ounidos. L general [[Curtis LeMay]] dixe la Kennedy que este eipisódio fui "a maior derrota de la stória amaricano" {{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}, i pediu para que ls Stados Ounidos ambadissen eimediatamente Cuba{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}. === La Çtenson (1962 - 1979) === {{artigo percipal|[[Détente]]}} [[Fexeiro:Carter Brezhnev sign SALT II.jpg|thumb|left|200px|[[Jimmy Cartener]] i [[Leonid Brejneb]] assinando l SALT II, an 1979]] L período de la çtenson (''[[Détente]]'') seguiu-se a la Crise de l Mísseis, por eilha quaije tener lhebado las dues superpoténcias a un ambate nuclear. Ls Stados Ounidos i la URSS decidiran, anton, rializar acuordos para eibitar ua catástrofe mundial. Nesta época, bários tratados fúrun assinados antre ls dous lhados. * Tratado de Moscobo (1963) - Ls dous países regulórun la pesquisa de nuobas tecnologies nucleares i cuncordórun an nun acupar la [[Antártica]]. * TPN ([[Tratado de Nó-Proliferaçon de Armas Nucleares]]) (1968) - Ls países signatários (Stados Ounidos, URSS, China, Fráncia i Reino Ounido) cumprometian-se la nun trasmitir tecnologie nuclear a outros i la se zarmáren de arsenales nucleares. * SALT I (Strategic Arms Lhemitation Talks - Acuordo de Lhemitaçon de Armamientos Stratégicos) (1972) - Prebia l cungelamiento de arsenales nucleares de ls Stados Ounidos i de la Ounion Sobiética. * SALT II (1979) - Prorrogaçon de las negociaçones de l SALT I. Ls dous países tenien sous motibos particulares para buscar acuordos melitares i políticos. La URSS staba cun porblemas ne ls relacionamientos cula China, i biu este paíç se zalinhar de l socialismo monopolista de Moscobo. Esso criou la prática de la [[diplomacie]] triangular, antre Washington, Moscobo i [[Pequin]]. Tamien stában cun deficuldades agrícolas i eiconómicas. I ls Stados Ounidos habien entrado nua [[guerra de l Bietname|guerra]] contra l [[Bietname]], i na [[década de 1970]] entrarian nua grabe crise eiconómica. La Çtenson, anque garantir l nó-cunfronto melitar, acirrou la ribalidade política i eideológica, culminando an alguas reboltas sociales i apoios la reboltas i reboluçones na Ouropa i ne l [[Terceiro Mundo]]. ==== Guerra de l Bietname (1960 - 1975) ==== {{Artigo percipal|[[Guerra de l Bietname]]}} La [[Guerra de l Bietname]] fui un de ls maiores cunfrontos melitares ambolbendo capitalistas i socialistas ne l período de la Guerra Frie. Oupós l [[Bietname de l Norte]] i guerrilheiros pró-quemunistas de l [[Bietname de l Sul]] contra l gobierno pró-capitalista de l Bietname de l Sul i ls Stados Ounidos. Apuis de la [[Cumbençon de Genebra]] ([[1954]]), l [[Bietname]], recén-andependiente de la Fráncia, serie debedido an dues zonas de anfluéncia, cumo la Coréia, i estas zonas serien çmilitarizadas i mantidas cada ua sob un de ls regimes (capitalismo i socialismo). Fui stipulada ua data ([[1957]]) para la rializaçon dun plebiscito, decidindo antre la reunificaçon de l paíç ó nun i, se si, qual regime serie adotado. [[Fexeiro:Vietcong.jpg|thumb|200px|Cuorpos de Bietnamitas an [[Saigon]], [[Bietname de l Sul]], [[1968]]]] Anfelizmente pa l Bietname de l Sul, l lhíder de l Norte, [[Ho Chi Minh]], era mui benquisto antre la populaçon, por ser defensor popular i heirói de guerra. L gobierno de l Bietname de l Sul decidiu proibir l plebiscito de ocorrer an sou território, pus querie mantener l alinhamiento cun ls amaricanos. Cumo l Bietname de l Norte querie la reunificaçon, lhançórun-se nua guerra contra l Sul. L Bietname de l Norte cuntou cul apoio de la Frente de Lhiberaçon Nacional, ó [[bietcong]]s, un grupo de rebeldes ne l Bietname de l Sul. I l Bietname de l Sul cuntou, an [[1965]], cula baliosa ajuda de l [[Stados Ounidos]]. Eilhes entrórun na guerra para mantener l gobierno capitalista ne l Bietname, i temendo la eideia de l "eifeito dominó" ne l qual, al bíren un paíç que se lhibertou de l capitalismo preferindo l socialismo, outros países poderien seguir l eisemplo (cumo fui l causo de Cuba). Até [[1965]], la guerra staba faborable al Bietname de l Norte, mas quando ls Stados Ounidos se lhançórun al ataque contra l Bietnames de l Norte, todo parecie andicar que serie un grande massacre de l bietnamitas, i ua fácele bitória oucidental. Mas ls bietnamitas de l norte biran nessa guerra ua stenson de la guerra de andependéncia que habien acabado de bencer contra la Fráncia, i lhutórun ancessantemente. Cuntando cul coincimiento de l território, ls bietnamitas de l norte cunseguiran bencer ls Stados Ounidos, l que ye bisto cumo ua de las más bergonhosas derrotas melitares de ls Stados Ounidos. An [[1975]], ls Stados Ounidos i l Bietname de l Norte assinórun ls [[Acordos de Paç de Paris]], adonde ls Stados Ounidos reconhecírun a unificaçon de l Bietname sob l regime quemunista de Ho Chi Minh. ==== La Çtenson na Ouropa ==== La Ouropa, cuntinente que más sofriu cula dibison mundial, tamien sofriu ls eifeitos de la [[Détente|çtenson política]]. Ls países ampeçórun a questionar las eideologies la que fúrun ampostos, i outórun cada beç más pul abrandamento, ne l lhado oucidental, i pula rebolta popular seguida de fuorte represson, ne l lhado ouriental. * An [[1968]], la [[Tchecoslobáquia]] biu ua grande manifestaçon popular apoiar eideias de abiertura política an direçon a la social-democracie i a un "socialismo cun ua face houmana". Este mobimiento quedou coincido cumo [[Primabera de Praga]], an aluson a la capital de la Tchecoslobáquia, [[Praga]], lhocal adonde ls mobimientos populares tomában cuorpo. Temendo la lhiberdade política de la Tchecoslobáquia, [[Leonid Brejneb]], lhíder de la URSS, ourdenou la ambason de Praga i la represson de l mobimiento popular. * An [[1966]], [[Charles de Gaulle]], persidente de la Fráncia, mantebe ls sous eideales de nacionalismo francés i antiamericanismo i zalinhou-se cun las práticas amaricanos, saindo de la OTAN. * An 1969, l chanceler de la Almanha Oucidental anuncia la "Ostpolitik", ua política de aprossimaçon de l bezinos, ls almanes ourientales. An [[1972]] ls Stados passan la se reconhecíren mutuamente podendo, assi, tornar a antegrar la ONU. ==== L Reconhecimiento Chinés ==== Zde la [[década de 1950]] la República Popular de la China tenie porblemas cula Ounion Sobiética, por causa de hierarquia de poderes. [[Moscobo]] querie que l socialismo ne l mundo fusse unificado, sob la tutela de l Kremlin, anquanto [[Pequin]] achaba que la [[China]] nun deberie se submetener als [[sobiéticos]]. La çputa fui un grande porblema pa ls sobiéticos, que perdian un aliado fuorte. Durante [[década de 1970]], la situaçon quedou inda pior para la URSS, pus [[Mao Tse-tung]], persidente de la China socialista, staba rializando manobras para se aprossimar de ls Stados Ounidos. La amisade cula superpoténcia oucidental rendiu a la China ua regalia que nun habie cunseguido anquanto era aliada de la Ounion Sobiética: l reconhecimento. Zde la [[Reboluçon Chinesa]] de [[1949]], l mundo oucidental biu l gobierno de Mao Tsé-tung cumo eilegal, i cunsiderában cumo la berdadeira China l gobierno refugiado an [[Taiwan]]. Cula aprossimaçon antre Pequin i Washington, ls Stados Ounidos passórun a ber Mao Tse-tung cumo l lhegítimo regente chinés, i la República Popular de la China cumo la China de fato. Assi, outros países oucidentales tomórun la mesma decison, i la China pudo antrar para ONU, cumo partecipante i cumo nembro permanente de l [[Cunseilho de Sigurança de la ONU]]. === La "Segunda" Guerra Frie (1979-1985) === Apuis de l anho de [[1979]], seguiu-se ua lhebe crise nas relaçones amistosas antre ls Stados Ounidos i la Ounion Sobiética. Esso debiu-se la alguns acuntecimientos amportantes, a saber: * An [[1979]] la [[Ounion Sobiética]] ambade l [[Afeganistan]], assassinando [[Hafizullah Amin]], i colocando an sou puosto [[Brabak Karmal]], que era a fabor de las políticas de [[Moscobo]]. La este eibento seguiu-se ua grande resisténcia, principalmente de la parte de l [[mujahidin]] de las muntanhas afeganas. Eilhes éran abastecidos por outros países, cumo [[República Popular de la China|China]], [[Arábia Saudita]], [[Paquiston]] i l própio Stado Ounidos. dieç anhos depuis, ls sobiéticos tubírun que abandonar l paíç. Esta bitória de l mujahidin possiblitou depuis la formaçon de l grupo [[Taleban]], que aprobeitou la desorden ne l paíç para anstaurar sou gobierno outoritário. * Ne l mesmo anho de [[1979]] [[Margaret Thatcher]] fui eileita purmeira-menistra de l Reino Ounido pul Partido Cunserbador, i dou a la política sterna de l paíç ua face más agressiba contra l regime sobiético. * An [[1981]], [[Ronald Reagan]] fui eileito persidente de ls Stados Ounidos i, al cuntrário de sous antecessores, que pregában la Çtenson, Reagan mostrou-se feroç na política sterna, cunfrontando la Ounion Sobiética, fornecendo armamientos la [[Saddan Hussein]], ditador eiraquiano, na [[guerra Eiran-Eiraque]] i als guerrilheiros [[mujahidin]] ne l [[Afeganistan]], que lhutában contra ls sobiéticos, i rializando dibersas outras manobras ne l cenário anternacional.{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} === La Era Gorbacheb - l fin de la Guerra Frie (1985-1991) === [[Fexeiro:Changes in borders post cold war.PNG|thumb|right|200px|Mudanças políticas na [[Ouropa]] apuis de [[1989]], ancluindo la reunificaçon almana]] Depuis de la de Brezhneb, la Ounion Sobiética tubo dues rápidas gobernanças ([[Yuri Andropob]] i [[Konstantin Tchernenko]]), mas estes morrírun pouco tiempo depuis de chegar al cargo político mássimo. Seguinte la Tchernenko, fui eileito [[Mikhail Gorbacheb]], cuja plataforma política defendida era la necidade de reformar la Ounion Sobiética, para que eilha se adequasse a la rialidade mundial. An sou goberno, ua nuoba geraçon de políticos tecnocratas - que benien ganhando spácio zde l gobierno Khrushchob - se firmou, i ampulsionou la dinámica de reformas na URSS i la aprossimaçon diplomática cul mundo oucidental. ==== ''Perestroika'' i ''Glasnost'' ==== {{Artigos percipales|[[Perestroika]] i [[Glasnost]]}} Gorbacheb, ambora defensor de [[Karl Marx]], defendiu l [[liberalismo eiconómico]] na URSS cumo la sola salida biable pa ls grabes porblemas eiconómicos i sociales. La Ounion Sobiética, zde l ampeço de l [[anhos 70]], passaba por grande fragilidade, eibidenciada na chimpa de la pordutibidade de ls trabalhadores i la chimpa de la spetatiba de bida. La alta ne ls précios de l petrólio ne l período [[1973]]-[[1979]] i la nuoba alta de [[1979]]-[[1985]], dórun ua subrebida temporária a un sistema eiconómico que yá staba falido. La crise eiconómica mundial de l [[anhos 1980]], la scasseç de monedas fuortes i la chimpa ne l précio de las commodites sportadas pula URSS (petrólio i quemidos), ajudórun a aperfundar la crise de l sistema eiconómico planificado sobiético. [[Fexeiro:Reagan and Gorbachev hold discussions.jpg|thumb|left|Richard Nixon i [[Mikhail Gorbachob]] an [[Genebra]], [[Suíça]], an [[1985]].]] Ls gastos melitares stában tornando-se mui altos para ua eiquenomie cumo la sobiética, planificada, stremamente burocratizada i cun cerca de metade de l [[PIB]] de l [[Stados Ounidos]]. La eiquenomie de mercado de ls Stados Ounidos era mui más cumpetitiba i permitie l repasse acelerado de tecnologies melitares i aeroespaciales de punta pa l setor cebil. Na URSS todo que serie porduzido era prebiamente planeijado ne ls Planos Quinquenales. La burocracie deficultaba qualquiera trasferéncia de tecnologie sensible pa l setor pordutibo cebil i to la porduçon agrícola era milimetricamente planeijada. Quando acuntece l [[acidente nuclear de Chernobil]] [[1986]], to la porduçon agrícola daquel anho fui perdida, ls gastos inesperados fúrun einormes i l Stado que habie planeijado sportar ua safra recorde de granos, tubo que amportar comida. Debrebe ampeçaba a faltar até mesmo pan ne l paíç que habie sido l maior perdutor mundial de trigo. Somando-se als custos de l ambolbimiento de meio milhon de homes ne l Afeganistan durante ls anhos 1980, más ls gastos melitares de la nuoba corrida armamentista, coincida cumo segunda Guerra Frie, aqueilha einorme eiquenomie angessada colapsou. Frente a estes porblemas, Mikhail Gorbacheb aplicou dous planos de reforma na URSS: la ''[[perestroika]]'' i la ''[[glasnost]]''. * ''Perestroika'': série de medidas de reforma eiconómicas. Para Gorbacheb, nun serie neçairo erradicar l sistema socialista, mas ua reformulaçon deste serie einebitable. Para tanto, el passou a deminuir l ourçamiento melitar de la Ounion Sobiética, l que amplicou an deminuiçon de armamientos i la retirada de las tropas sobiéticas de l Afeganistan. * ''Glasnost'': la "lhiberdade de spresson" a la amprensa sobiética i la trasparéncia de l gobierno para la populaçon, retirando la fuorte censura que l gobierno quemunista ampunha. La nuoba situaçon de lhiberdade na Ounion Sobiética possiblitou un afrouxamiento na ditadura que Moscobo ampunha als outros países. Pouco a pouco, l Pato de Barsóbia ampeçou a anfraquecer, i cada beç más l Oucidente i l Ouriente caminában para bias pacíficas. An [[1986]], Ronald Reagan ancontrou Gorbacheb an [[Reykjabík]], [[Islándia]], para çcutir nuobas medidas de zarmamiento de l mísseis stacionados na Ouropa. ==== L zalinhamiento de las repúblicas ourientales ==== [[Fexeiro:Berlinermauer.jpg|thumb|200px|[[Grafite (arte)|Grafites]] subre l [[Muro de Berlin]] an [[1986]].]] L anho de 1989 biu las purmeiras eileiçones lhibres ne l mundo socialista, cun bários candidatos i cula média lhibre para çcutir. Inda que muitos partidos quemunistas tubíssen tentado ampedir las mudanças, la ''perestroika'' i la ''glasnost'' de Gorbacheb tubírun grande eifeito positibo na sociadade. Assi, ls regimes quemunistas, paíç apuis de paíç, ampeçórun a caer. La [[Polónia]] i la [[Hungria]] negociórun eileiçones lhibres (cun çtaque para la bitória de l partido [[Solidarność|Solidariedade]] na Polónia), i la [[Tchecoslobáquia]], la [[Bulgária]], la [[Roménia]] i la [[Almanha Ouriental]] tubírun reboltas an massa, que pedian l fin de l regime socialista. L punto culminante fui la chimpa de l [[Muro de Berlin]] an [[9 de Nobembre]] de 1989, que puso fin a la [[Cortina de Fierro]] i, para alguns storiadores, a la Guerra Frie an si. [[Fexeiro:CIS-Map.png|thumb|300px|left|Formaçon de la [[Quemunidade de ls Stados Andependientes|CEI]], l fin oufecial de la [[Ounion Sobiética]].]] Finalmente, la sublebaçon de l países ourientales causou comoçon antre ls pobos bálticos. Ls trés países bálticos ([[Stónia]], [[Letónia]] i [[Lituánia]]) habien sido ambadidos i aneixados pula URSS, i sous cidadanos agora pedian la andependéncia. Seguinte a eilhes, outras repúblicas de la Ounion Sobiética pedian eileiçones lhibres, cun más partidos políticos. Esta situaçon repentina lhebou alguns cunserbadores de la Ounion Sobiética, lhiderados pul General [[Guenédi Ianaieb]] i [[Boris Pugo]], a tentar un golpe de stado contra Gorbacheb an [[Agosto]] de 1991. L golpe, todabie, fui frustrado por [[Boris Iéltsin]]. Mesmo assi, la lhiderança de Gorbacheb staba an decadéncia i, an [[Setembre]], ls países bálticos cunseguiran la andependéncia. An [[Dezembre]], la [[Ucránia]] tamien se tornou andependiente. Finalmente, ne l die [[31 de Dezembre]] de 1991, Gorbacheb anunciaba l fin de la [[Ounion de las Repúblicas Socialistas Sobiéticas]], renunciando al cargo que acupaba i al sou suonho de ber un mundo socialista. == Nuoba Guerra Frie == La '''Nuoba Guerra Frie''' ye la zeignaçon de l nuobo cuntexo político-eideológico, adotado outra beç ne l nuobo [[milénio]] an partes pulas grandes poténcias melitares - [[Stados Ounidos]] i [[Rússia]] - adonde ambos ls países buscan regiones de anfluéncia i poder.<ref>{{Citation |title=.com/mundo/anfograficos/2008/11/13/la_nuoba_guerra_frie-586385775.asp La nuoba Guerra Frie - ''L Globo'' |url=http://oglobo.globo/ |accessdate=2021-08-08 |archivedate=2022-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ }}</ref><ref>[http://www.stadao .com.br/anternacional/not_ant231791,0.htn Rússia debe eibitar nuoba Guerra Frie, diç Reino Ounido - ''Stadon'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === La Era Medbedeb (2008-2009) === An [[2008]], la tenson antre [[Washington]] i [[Moscobo]], la antiga capital de la [[URSS]], se agrabórun depuis de l [[Stados Ounidos]] tener anunciado la anstalaçon de scudos antimísseis ne l Lheste Ouropeu, na ária próssima i de anfluéncia direta de la [[Rússia]]. An repuosta al fato, [[Moscobo]] cundena la atitude de l [[Stados Ounidos]] i anuncia la anstalaçon de mísseis táticos Iskander na region oucidental de [[Kaliningrado]]; para alhá desso, seran rializadas cuntramedidas eiletrónicas de ls eilemientos de l scudo antimísseis que [[Washington]] planeija anstalar ne l Lheste Ouropeu, cumpuosto por un radar na República Tcheca i mísseis antercetadores na Polónia.<ref>[http://g1.globo .com/Noticias/Mundo/0,,MUL850119-5602,00-RUSSIA+INSTALARA+MISSEIS+EM+KALININGRADO+EM+RESPOSTA+AO+ESCUDO+DOS+Stados Ounidos.html Rússia anstalará mísseis an Kaliningrado an repuosta al scudo de l Stados Ounidos - ''Globo'']</ref> An [[2009]], [[Moscobo]] anuncia que eirá rearmar sues fuorças melitares i ampliar sou arsenal nuclear an repuosta al fortalecimiento de la [[Otan]] (Organizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte), criada para cumbatener l abanço de l [[socialismo]] na era bipolar. L reingresso de la Fráncia i de outros países de l Lheste Ouropeu ten probocado tensones na region, mas, la [[Rússia]] quier ampedir la antrada de la [[Geórgia]] na [[Otan]], i por esso lhançou ua biolenta ouparaçon contra l paíç ne l anho passado, atrabeç de las fuorças melitares.<ref>[http://tb1.rtp.t/noticias/andex.php?t=Russia-anuncia-plano-perante-ameaca-de l-Stados Ounidos-i-de la-NATO.rtp&article=208669&bisual=3&lhayout=10&tn=7 Rússia anuncia plano perante amenaça de l Stados Ounidos i de la NATO - ''RTP Amboras'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://zerohora.clicrbs .com.br/zerohora/jsp/default2.jsp?uf=1&lhocal=1&source=a2443324.xml&template=3898.dwt&eidition=11926&section=1014 Rússia anuncia que eirá rearmar eisército - Abanço de la Otan ne l Lheste Ouropeu ye ua amenaça - ''Zero Hora'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === La Guerra na Ossétie de l Sul i Geórgia === {{percipal|Guerra na Ossétie de l Sul an 2008}} An [[Agosto]] de [[2008]], la [[Ossétie de l Sul]] (apoiada pula [[Rússia]]), i la [[Geórgia]] (apoiada puls [[Stados Ounidos]]), entrórun an cunflito armado, tropas de la [[Geórgia]] acupórun melitarmente la capital de la [[Ossétie de l Sul]], region separatista de la república [[Geórgia|georgiana]]. An repuosta al ocorrido, tropas [[Rússia|russas]] atacórun melitarmente la [[Geórgia]] i reconheciu las regiones separatistas de la [[Ossétie de l Sul]] i [[Abecásia]], l que causou fuorte çgeste diplomático antre [[Washington]] i [[Moscow]].<ref>[http://www.stadao .com.br/anternacional/not_ant230960,0.htn Rússia reconhece Ossétie de l Sul i Abkházia - ''Stadon'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://tsf.sapo.t/PáiginaInicial/Anternacional/Anterior.aspx?cuntent_id=977868 Cunflito na Ossétie puode afetar relaçones Stados Ounidos-Rússia, dízen norte-amaricanos - ''TSF Amboras'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Cronologie == {| class="wikitable" !Anho!!Acuntecimento |- |[[1945]]||Cientistas [[Stados Ounidos|amaricano]] testan cun sucesso l purmeiro çpositibo atómico de l mundo. |- |[[1949]]||La [[Ounion Sobiética|URSS]] tiesta un çpositibo nuclear. |- |[[1950]]||Grupos zarmamentistas ampeçan a pressionar an fabor de l zarmamiento nuclear unilateral, an que un lhado zeiste de sues armas nucleares sperando que l outro faga l mesmo. |- |[[1952]]||L [[Reino Ounido]] splode un çpositibo nuclear. Anho de la purmeira bomba termonuclear (heidrogénio), testada puls [[Stados Ounidos]]. |- |[[1960]]||La [[Fráncia]] splode un çpositibo nuclear. |- |[[1964]]||La [[China]] splode un çpositibo nuclear. |- |[[1969]]||Ls [[Stados Ounidos|amaricanos]] testan l MRB (beiclos de rentradas múltiplas), permitindo que ls mísseis trasporten até cinco ogibas apartadas. Ls [[Ounion Sobiética|sobiéticos]] fázen l mesmo. Amaricanos i sobiéticos çcuten l cuntrole, anquanto la tecnologie amenaça l eiquilíbrio nuclear. |- |[[1972]]||Un tratado subre mísseis antibalísticos lhemitando l amprego de solo de ls sistemas an cada superpoténcia fui assiando cumo parte de l [[SALT I]]. |- |[[1974]]||Acordo Stados Ounidos-URSS para ampor un "teto" na quantidade de beiclos de ataque nuclear (bumbardeiros mísseis balísticos antercontinentales i submarinos) an cada superpoténcia. |- |[[1979]]||L acuordo [[SALT II]] reduziu ls lhemites, mas la ambason sobiética de l [[Afeganistan]] ampediu la ratificaçon pul senado norte-amaricano. |- |[[1980]]||''START'' (cumbersaçones subre reduçon de armas stratégicas), que sucediu l SALT, faç pouco progresso. |- |[[1983]]||L persidente de ls Stados Ounidos, [[Ronald Reagan]], anuncia sue decison de custear un sistema defensibo aeroespacial chamado de "Guerra nas Streilhas". |- |[[1987]]||Acordo Stados Ounidos-URSS para abolir las fuorças nucleares antermediárias terrestres. |- |[[1990]]||Cun base ne l acuordo ''START'', las dues superpoténcias cuncordan an reduzir, até [[1998]], ls arsenales stratégicos para 6.000 an cada un de l países. |- |[[1991]]||Las superpoténcias cuncórdan an eiliminar todos ls mísseis táticos terrestres i cápsulas nucleares. Cula disseluçon de la [[Ounion Sobiética]], las armas nucleares stratégicas nun quedórun solo na [[Rússia]], mas tamien na [[Bielorrússia]], [[Ucránia]] i [[Cazaquiston]], que cuncórdan cun sue trasferéncia para la Rússia para la çtruiçon de todos. |} == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Guerra Frie]] [[Catadorie:Guerras]] f6g0tguukdrzbcq6ukqrymc1d6qk6qo 107918 107917 2026-08-16T15:21:32Z ~2026-30875-10 15270 107918 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} La '''Guerra Frie''' ye la zeignaçon atribuída al período stórico de çputas stratégicas i cunflitos andiretos antre ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] i la [[Ounion Sobiética]], cumprendendo l período antre l final de la [[Segunda Guerra Mundial]] ([[1945]]) i la stinçon de la [[Ounion Sobiética]] ([[1991]]). Ua parte de ls storiadores defende que esta fui ua çputa antre l [[capitalismo]], repersentado puls [[Stados Ounidos]] i l [[socialismo]], defendido pula [[Ounion Sobiética]] (URSS). Antretanto, esta caraterizaçon solo puode ser cunsidrada bálida cun ua série de restriçones i solo pa l período de l eimediato pós-[[Segunda Guerra Mundial]], até la [[década]] de [[1950]]. Lhougo após, ne ls [[anho]]s [[1960]], l bloco [[socialista]] se debediu i durante las [[década]]s de [[1970]] i [[1980]], la [[China]] [[quemunista]] se aliou als [[Stados Ounidos]] na çputa contra la [[Ounion Sobiética]]. Para alhá desso, muitas de las çputas regionales i ambolbírun Stados [[capitalista]]s, cumo ls [[Stados Ounidos]] contra dibersas [[poténcia]]s lhocales más nacionalistas. Ye chamada "frie" porque nun houbo ua guerra direta antre las [[superpoténcias]], dada la ambiablidade de la bitória nua batailha nuclear. La corrida pula custruçon dun grande arsenal de [[armas nucleares]] fui central durante la purmeira metade de la Guerra Frie, stablizando-se ne ls anhos [[1960]] para [[1970]] i sendo reatibada ne ls [[anhos 1980]] cul porjeto de l persidente amaricano Ronald Reagan "[[Guerra nas Streilhas]]". Dada la ampossiblidade de la reseluçon de l cunfronto ne l plano stratégico, pula bie tradecional de la guerra abierta i direta que ambolberie un cunfronto nuclear; las dues superpoténcias passórun la çputar poder de anfluéncia política, eiconómica i eideológica an to l mundo. Este porcesso se caraterizou pul ambolbimiento de l [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética]] an dibersas guerras regionales, adonde cada poténcia apoiaba un de ls lhados an guerra. [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética]] nun solo financiában lhados oupostos ne l cunfronto, çputando anfluéncia político-eideológica, mas tamien para amostrar l sou poder de fuogo i reforçar las alianças regionales. La [[Guerra de la Coréia]] (1950-1953), la [[Guerra de l Bietname]] (1962-1975) i la [[Guerra de l Afeganistan]] (1979-1989) son ls cunflitos más famosos de la Guerra Frie. Para alhá de la famosa tenson na [[Crise de l mísseis]] an [[Cuba]] ([[1962]]). Antretanto, durante to este período, la maior parte de ls cunflitos lhocales, [[Guerra Cebil|guerras cebiles]] ó guerras antener-statales fui antensificado pula polarizaçon antre [[Stados Ounidos]] i [[URSS]]. Esta polarizaçon de ls cunflitos lhocales antre solo dous grandes pólos de poder mundial, ye que justifica la caraterizaçon de la polaridade deste período cumo bipolar. Principalmente porque, mesmo que téngan eisistido outras poténcias regionales antre [[1945]] i [[1991]], solo [[Stados Ounidos]] i [[URSS]] tenien capacidade nuclear de segundo ataque, ó seia, capacidade de çuason [[Arma nuclear|nuclear]]. Norte-amaricanos i sobiéticos trabórun ua lhuita eideológica, política i eiconómica durante esse período. Se un gobierno [[Socialismo|socialista]] fusse amplantado an algun paíç de l [[Terceiro Mundo]], l gobierno norte-amaricano antendia cumo ua amenaça a la sue heigemonia; se un mobimiento popular cumbatisse un gobierno aliado als [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]], lhougo poderie ser bisto cun simpatie pul [[Ounion Sobiética|sobiético]] i recebir apoio. == Stória == === La Crise ne l Pós-Guerra === Cul final de la [[Segunda Guerra Mundial]], la Ouropa staba arrasada i acupada puls eisércitos de las dues grandes poténcias bencedoras, ls Stados Ounidos i la URSS. L çnible antre l poder destas dues [[superpoténcias]] i l restante de l países de l mundo era tan gritante, que debrebe se custitui un sistema global bipolar, ó seia, centrada an dous grandes pólos. Ls Stados Ounidos defendian la eiquenomie [[Capitalismo|capitalista]], argumentando ser eilha la repersentaçon de la [[democracie]] i de la [[liberdade]]. An cuntrapartida la URSS anfatizaba l [[socialismo]] cumo repuosta al domínio burgués i seluçon de ls porblemas sociales. [[Fexeiro:Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|thumb|left|200px|[[Churchill]], [[Rosevelt]] i [[Stalin]] na [[Cunferéncia de Ialta]], 1945.]] Sob la anfluéncia de las dues doutrinas, l mundo fui debedido an dous blocos lhiderados cada un por ua de las superpoténcias: la [[Ouropa Oucidental]] i la [[América Central]] i de l [[Sul]] sob anfluéncia cultural, eideológica i eiconómica [[amaricano]], i la maior parte de l [[Ásia Ouriental|Leste Asiático]], [[Ásia central]] i [[Leste ouropeu]], sob anfluéncia sobiético. Assi, l mundo debedido sob la anfluéncia de las dues maiores poténcias eiconómicas i melitares de la época, staba tamien polarizado an dues eideologies oupostas: L Capitalismo i l Socialismo. Antretanto era notória deste l ampeço de la Guerra Frie la superioridade amaricana. An [[1945]] ls Stados Ounidos tenien metade de l [[PIB]] mundial, 2/3 de las reserbas mundiales de [[ouro]], 60% de la capacidade [[Andústria|andustrial]] atiba de l mundo, 67% de la capacidade perdutora de [[petrólio]], para alhá de la maior [[Marina de ls Stados Ounidos de la América|Marina]] i de la maior [[Fuorça Aérea de ls Stados Ounidos|Fuorça Aérea]] que eisistia. Sous eisércitos antatos acupában metade oucidental de la [[Ouropa]] i l [[Japon]], alguas de las zonas más ricas i andstrializadas de l mundo antes de la Guerra. Tamien acupában parte de l [[sudeste asiático]], specificamente metade de la [[Coréia]] i grande parte de las ilhas de l Pacífico. L território cuntinental amaricano nunca habie sido rialmente amenaçado durante la [[II Guerra Mundial]], sendo que la batailha trabada geograficamente más próssima de l cuntinente fui la de [[Pearl Harbor]], ne l [[Habai]]. Por sue beç la [[Ounion Sobiética]] acupaba solo la metade ouriental de la [[Ouropa]] i na [[Ásia]], ua parte de la [[Manchúria]] i de la Coréia, regiones tradecionalmente agrícolas i pobres. L própio território sobiético habie sido palco de las maiores batailhas de la II Guerra Mundial, contra las más amportantes dibisones alemanas. L resultado ye que an [[1945]] ls [[Stados Ounidos]] cuntablizában cerca de 500 mil muortos na guerra, contra cerca de 20 milhones de sobiéticos muortos. Cientos de [[cidade]]s sobiéticas stában çtruídas an 1945. La maior parte de las andustrias, de la capacidade pordutiba agrícola i de la [[anfra-strutura]] de [[trasportes]], [[einergie]] i [[quemunicaçones]] staba çtruída ó seriamente cumprometida. Assi, quando se ampeça la Guerra Frie, an 1945, ls Stados Ounidos nun anfrentában nanhue amenaça cuncreta a la sue soberanie, i la segunda maior poténcia de l mundo, la URSS staba debastada i lhebarie anhos para se rerguer. Tanto que fui mui defícel pa l gobierno amaricano cunseguir recriar la eimaige dua [[Ounion Sobiética]] amenaçadora lhougo an [[1945]], algo que lhebou alguns anhos para acuntener. ==== Bloqueio de Berlin (Júnio/1948 - Maio/1949) ==== {{artigo percipal|[[Bloqueio de Berlin]]}} Apuis de la derrota almana na Segunda Guerra, ls países bencedores le ampusírun pesadas sançones. Dentre las quales la dibison de la Almanha an 4 árias admenistratibas, cada ua xefiada por un de l bencedores: [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]], [[Fráncia]], [[Reino Ounido]] i [[Ounion de las Repúblicas Socialistas Sobiéticas|Ounion Sobiética]] i dues zonas de anfluéncia: Capitalista i Socialista. [[Berlin]], la capital de la Almanha, tamien fui debedida, inda que sob território de anfluéncia sobiética. La quemunicaçon antre l lhado oucidental de la cidade fragmentada i las outras zonas era feita por puontes aéreas i terrestres. [[Fexeiro:C-47s at Tempelhof Airport Berlin 1948.jpg|thumb|200px|[[C-47]] ne l [[Aeroporto de Berlin-Tempelhof|Aeroporto de Tempelhof]] an Berlin durante l [[Bloqueio de Berlin]].]] An [[1948]], nua tentatiba de cuntrolar la [[anflaçon]] galopante de la Almanha, ls Stados Ounidos, la Fráncia i l Reino Ounido criórun ua "trizona" antre sues zonas de anfluéncia, para fazer baler nestes territórios l ''[[Marco alman|Deutsche Mark]]' ' (marco alman). [[Josef Stalin]], anton lhíder de la URSS, reprobou la eideia i, cumo contra- ataque, percurou reunificar Berlin sob sue anfluéncia. Desse modo, an [[23 de Júnio]] de [[1948]], todas las rotas terrestres fúrun cerradas pulas tropas sobiéticas, nua biolaçon de ls acuordos de la [[Cunferéncia de Ialta]]. Para nun abandonar las zonas oucidentales de Berlin i dar bitória a la Ounion Sobiética, ls países oucidentales prontificórun-se a criar ua grande puonte aérea, an que bumbardeiros amaricanos saían de la "trizona" lhebando mantimientos als más de dous milhones de berlinenses que bibian ne l oucidente de la cidade. Stalin reconheciu la derrota de ls sous planos an [[12 de Maio]] de [[1949]]. Pouco depuis, las zonas amaricano, francesa i británica se unificórun, oureginando la [[Almanha Oucidental|Bundesrepublik Deutschland]] (República Federatiba de la Almanha, ó Almanha Oucidental), cuja capital era [[Bonn]]. De la zona sobiética surgiu la [[Almanha Ouriental|Deutsche Demokratische Republik]] (República Democrática Almana, ó Almanha Ouriental), cun capital [[Berlin]], la porçon ouriental. === Plano Marshall i COMECON === {{artigo percipal|[[Plano Marshall]]}} [[Fexeiro:Marshall Plan.png|thumb|left|250px|Mapa de la [[Ouropa]] mostrando ls [[paíç|paízes]] que recebírun ajuda de l [[Plano Marshall]]. Las colunas burmeilhas mostran la quantidade total relatiba de ajuda por paíç.]] La fragilizaçon de las naciones ouropéias, apuis de ua guerra biolenta, permitiu que ls Stados Ounidos stendessen ua série de apoios eiconómicos a la Ouropa aliada, para que estes países podíssen se rerguer i amostrar las bantaiges de l capitalismo. Assi, l Secretairo de Stado de ls Stados Ounidos, [[George Marshall]], propone la criaçon dun amplo plano eiconómico, que bino a ser coincido cumo [[Plano Marshall]]. Trataba-se de la cuncesson dua série de ampréstimos a baixos juros i ambestimientos públicos para facilitar l fin de la crise na Ouropa Oucidental i repelir la amenaça de l socialismo antre la populaçon çcontente. Durante ls purmeiros anhos de la Guerra Frie, principalmente, ls Stados Ounidos fazirun sustanciales ambestimientos ne ls países aliados, cun notable çtaque pa l Reino Ounido, la Fráncia i la Almanha Oucidental. L [[Japon]], antre [[1947]] i [[1950]], recebiu menos apoio amaricano. La situaçon solo se trasformou cula spluson de la [[Guerra de la Coréia]], que fizo de l Japon l percipal aliado de las tropas de las Naciones Ounidas. Apuis de la declaraçon de la guerra, ls amaricanos rializórun amportantes ambestimientos na eiquenomie japonesa, que tamien fui ampulsionada cula demanda de guerra. An [[1951]], fui eilaborado l [[Plano Colombo]], ua ourganizaçon rializada por países de l Sudeste Asiático, cun antençones de restruturaçon social. Ls norte-amaricanos rializórun alguns ambestimientos para stimular la eiquenomie de l sub-cuntinente, mas l belume de capital ambestido fui mui menor al çtacado pa l Plano Marshall, mas bien menos ambicioso, para stimular l zambolbimiento de países de l sul i sudeste de la [[Ásia]]. An repuosta al plano eiconómico amaricano, la Ounion Sobiética propós-se a ajudar tamien sous países aliados, cula criaçon de l [[Comecon|COMECON]] (Cunseilho para Assisténcia Eiconómica Mútua). L COMECON fura proposto cumo maneira de ampedir ls países-satélites de la [[Ounion Sobiética]] de demunstrar antresse ne l Plano Marshall, i nun abandonáren la sfera de anfluéncia de [[Moscobo]]. === Corrida armamentista === {{artigo percipal|[[Corrida armamentista]]}} [[Fexeiro:Operation_Upshot-Knothole_-_Badger_001.jpg|200px|thumb|[[Teste nuclear]] rializado an [[18 de Abril]] de [[1953]] na [[Ária de Testes de Nebada]].]] Treminada la Segunda Guerra Mundial, las dues poténcias bencedoras çpunhan dua einorme bariadade de [[arma]]s, muitas deilhas zambolbidas durante l cunflito, outras oubtidas de ls cientistas almanes i japoneses. Nuobos [[Tanque]]s, [[abiones]], [[submarino]]s, nabios de guerra i mísseis balísticos custituían las chamadas armas cumbencionales. Mas tamien habien sido zambolbidas nuobas geraçones de armas nun cumbencionales, cumo armas químicas, que praticamente nun fúrun outelizadas an batailha. La Almanha que zambolbiu la maior andústria de armas químicas de l mundo, outelizou esses cases mortales an cámaras de gáç ne ls campos de cuncentraçon. Alguas armas biológicas fúrun testadas, principalmente pul Japon na China acupada, mas la tecnologie de la época inda era mui pouco eficiente. L maior çtaque quedou cun ua nuoba arma nó-cumbencional, más poderosa que qualquiera outra arma yá testada até anton: [[bomba atómica]]. Solo ls Stados Ounidos tenien essa tecnologie, l que oumentaba an mui sou poderio bélico i sue superioridade melitar stratégica an relaçon a la URSS. La Ounion Sobiética ampeçou anton sou porgrama de pesquisas para tamien porduzir tales bombas, l que cunseguiu an [[1949]]. Mas lhougo a seguir, ls Stados Ounidos testában la purmeira [[bomba de hidrogénio]], ciento de bezes más poderosa. La Ounion sobiética lhebarie até 1953 para zambolber la sue berson desta arma, dando ampeço a ua nuoba geraçon de ogibas nucleares menores, más lhebes i más poderosas. Essa corrida armamentista era mobida pul receio recíproco de que l inimigo passasse la frente na porduçon de armas, probocando un desequilíbrio ne l cenário anternacional. Se un deilhes tubisse más armas, serie capaç de çtruir l outro. La corrida atingiu proporçones tales que, yá na [[década de 1960]], ls Stados Ounidos i la URSS tenien armas suficiente para bencer i çtruir qualquiera outro paíç de l mundo. Ua quantidade tal de armas nucleares fui custruída, que permitirieb a qualquiera ua de las dues superpoténcias, subrebibir a un ataque nuclear massibo de l adbersairo, i a seguir, outelizando solo ua fraçon de l que restasse de l sou arsenal, podisse çtruir l mundo. Esta capacidade de subrebibir a un purmeiro ataque nuclear, para a seguir retaliar l inimigo cun un segundo ataque nuclear debastador, porduziu medo suficiente ne ls lhíderes destes dous países para ampedir ua Guerra Nuclear, sintetizado an cunceitos cumo [[Çtruiçon Mútua Assegurada]] ó "[[Eiquilíbrio de l terror]]". === OTAN i Pato de Barsóbia === {{artigos percipales|[[OTAN]], [[Pato de Barsóbia]]}} An [[1949]] ls Stados Ounidos i l [[Canadá]], juntamente cula maiorie de la Ouropa capitalista, criórun la [[OTAN]] (Organizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte), ua aliança melitar cul oubjetibo de proteçon anternacional an causo dun suposto ataque de l países de l lheste ouropeu. An repuosta a la OTAN, la URSS firmou antre eilha i sous aliados l [[Pato de Barsóbia]] ([[1955]]) para ounir fuorças melitares de la Ouropa Ouriental. Lhougo las alianças melitares stában an pleno funcionamento, i qualquiera cunflito antre dous países antegrantes poderie ocasionar ua guerra nunca bista antes. [[Fexeiro:Location Warsaw Pakt.svg|thumb|300px||left|Mapa de l [[paíç]]s pertencentes al [[Pato de Barsóbia]].]] La tenson sentida pulas pessonas cun relaçon a las dues superpoténcias acentuou-se cul ampeço de la corrida armamentista, cujo “bencedor” serie la poténcia que porduzisse más armas i más tecnologie bélica. An cuntraponto, la corrida spacial trouxe grandes inobaçones tecnológicas i proporcionou un grande abanço nas telcomunicaçones i na anformática. Cula bitória aparente de l amaricanos, la política Macartista fui amplantada i dibulgada ne l mundo por meio de [[longa-metraige|longametraiges]] i propagandas políticas. L [[macartismo]], criado pul senador amaricano [[Joseph McCarthy]] ne ls [[anhos 50]], culminou na criaçon dun comité de ambestigaçon de atebidades quemunistas. An outras palabras, to i qualquiera atebidade pró-quemunismo staba treminantemente proibida i qualquiera un que las stimulasse starie sujeito a la prison ó stradiçon. Einúmeros artistas i perdutores de filmes ó de porgramas de telbison que criticában l gobierno amaricano fúrun acusados de quemunistas. La era de l macartismo acabou por stirpar de l meio artístico amaricano la maior parte de ls perdutores progressistas ó simpatizantes de la squierda. === Guerra de la Coréia (Júnio/1950 - Júlio/1953) === {{artigo percipal|[[Guerra de la Coréia]]}} L solo grande cunfronto melitar que ambolbiu batailhas an que dun lhado habien fuorças melitares amaricanas i de l outro fuorças sobiéticas, fui la Guerra de la Coréia. La [[península de la Coréia]] fui debedida, an [[1945]], pul [[paralelo 38]], an dues zonas de anfluéncia: ua al norte, acupada pula Ounion Sobiética, i a partir de [[1949]] pula [[República Popular de la China]], [[quemunista]]; era la [[Coréia de l Norte|República Popular Democrática de la Coréia]]. La outra porçon, al sul de l [[paralelo 38 N]], fui acupada pulas tropas amaricanas i permaneciu capitalista cun apoio de las naciones oucidentales passou a ser coincida cumo [[Coréia de l Sul|República de la Coréia]]. An [[1950]], ls lhíderes de la [[Coréia de l Norte]], ancentibada pula bitória de l socialismo na China un anho antes, recebiu apoio de la [[URSS]] para tentar reunificar la Coréia sob l comando dun gobierno socialista, ambadiu i acupou la capital sul-coreana [[Seul]], zamcadeando un cunflito armado. Ls Stados Ounidos solicitórun al [[Cunseilho de Sigurança]] de las [[Naciones Ounidas]], la formaçon dua fuorça multinacional para defender la Coréia de l Sul. Na ocasion la URSS se recusou a partecipar de la reunion de l CS de la [[ONU]] an que esta medida fui çcutida, i ls Stados Ounidos cunseguiran lhegitimar la purmeira grande batailha melitar de la Guerra Frie contra l bloco sobiético. Las tropas anglo-amaricanas fazirun la resisténcia ne l sul, recunquistando la cidade i partindo nua ambestida contra l norte. La [[China]], sentindo-se amenaçada pula aprossimaçon de las fuorças oucidentales, ambiou reforços delantre de batailha, fazendo de la Coréia un grande campo de batailha. Após muitas batailhas, cun abanços i recuos de ambos ls lhados, un purmeiro acuordo de paç ye negociado, mas demora dous anhos para ser ratificado. L General amaricano McArthur chegou a solicitar l uso de armas nucleares contra la [[Coréia de l Norte]] i la [[China]], mas fui afastado de l comando de las fuorças amaricanas. Solo quando la Ounion Sobiética yá habie testado sue purmeira bomba de hidrogénio, an 1953, ye que un [[armistício]] fui assinado an [[Panmunjon]], an [[27 de Júlio]] de [[1953]]. L acuordo mantebe la península de la Coréia debedida an dous Stados soberanos, praticamente cumo antes de l ampeço de la guerra, cun mudanças mínimas na lhinha de frunteira. Essa dibison de la Coréia an dous países se mantén até hoije. An Júnio de [[2000]], ls gobiernos de las dues Coréias anunciórun planos de reaprossimaçon de ls dous países. Esso seneficou l ampeço de la çmilitarizaçon de la region, la deminuiçon de l isolamiento anternacional de la Coréia de l Norte i, para miles de coreanos, la possiblidade de rencontrar parientes apartados hai meio seclo pul cunflito. Pula tentatiba, l anton persidente de la Coréia de l Sul, [[Kin Dae Jung]], recebiu l [[Prémio Nobel de la Paç]] an 2000. === Corrida Spacial === {{artigo percipal|[[Corrida spacial]]}} [[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|200px|[[Astronauta]] [[Vuzç Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] durante a misson [[Apollo 11]], an [[20 de Júlio]] de [[1969]].]] Un de ls campos que más se beneficiórun cula Guerra Frie fui l de la [[tecnologie]]. Na ourgença de se amostráren superiores als ribales, [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética]] percurórun melhorar ls sous arsenales melitares. Cumo cunsequéncia, alguas tecnologies coincidas hoije (cumo alguns tecidos sintéticos) fúrun fruitos dessa corrida. La corrida spacial stá nesse cuntesto. La tecnologie aeroespacial neçaira pa l lhançamiento de mísseis i de foguetes ye praticamente la mesma, i antoce ls dous países ambestiran pesadamente na [[tecnologie]] spacial. Sentindo-se amenaçada puls bumbardeiros stratégicos amaricanos, carregados de artefatos nucleares que subreboában las frunteiras cula URSS custantemente, la URSS ampeçou a ambestir nua nuoba geraçon de armas que cumpensasse esta deblidade estratégica. Assi, la Ounion Sobiética dá ampeço a la corrida spacial ne l anho de [[1957]], quando ls sobiéticos lhançórun [[Sputnik]], l purmeiro artefato houmano a ir al spácio i orbitar l [[Tierra|planeta]]. An nobembre de l mesmo anho, ls russos lhançórun [[Sputnik II]] i, drento de la nabe fui a bordo l purmeiro ser bibo a salir de l planeta: la perra ''[[Laika]]'', purmeiramente de nome ''Kudriabka'' (risadinha), depuis ''Zhuchisa'' (bichinho), depuis ''Lhimonchick'' (lhimãozinho) i finalmente ''Lhaika'' l que correspondia a la sue raça. Após las missones Sputnik, ls Stados Ounidos entrórun na corrida, lhançando l [[Splorer I]], an [[1958]]. Mas la Ounion Sobiética tenie un passo na frente, i an [[1961]] ls sobiéticos cunseguiran lhançar [[Bostok I]], que era tripulada por [[Iuri Alieksieiebitch Gagarin|Yuri Gagarin]], l purmeiro ser houmano a ir al spácio i tornar son i salbo. A partir dende, la ribalidade oumentou a punto de l persidente de ls Stados Ounidos, [[John F. Kennedy]], prometener ambiar amaricanos a la [[Luna]] i trazé-los de buolta até l fin de la década. Ls sobiéticos apressórun-se para bencer ls stadounidenses na chegada al satélite. Las missones [[Zond]] deberian lhebar ls purmeiros houmanos la orbitáren la [[Luna]], mas debido la falhas, solo fui possible als sobiéticos l ambio de missones nó-tripuladas, [[Zond 5]] i [[Zond 6]], an [[1968]]. Ls Stados Ounidos, por outro lhado, cunseguiran ambiar a misson tripulada [[Apollo 8]] ne l [[Natal]] de 1968 a ua órbita lhunar. L passo seguinte, naturalmente, serie l pouso na superfice de la Lhuna. A misson [[Apollo 11]] cunseguiu rializar cun sucesso a misson, i [[Neil Armstrong]] i [[Edwin Aldrin]] tornórun-se ls purmeiros houmanos, respetibamente, a caminar an outro cuorpo celhestre. La corrida spacial se tornou secundária cula çtenson de ls anhos 1960-1970, mas buolta a tener relebáncia ne ls [[anhos 1980]], ne l que puode ser cunsidrado l redadeiro capítulo daquela çputa. L persidente de ls Stados Ounidos anuncia ambestimientos blionários na custruçon dun sistema spacial de defesa antimísseis balísticos, que poderie defender l território amaricano de l mísseis russos i acabar cula lhógica de la Çtruiçon Mútua Assegurada. Neste cuntesto ls Stados Ounidos ambian al spácio l purmeiro beiclo spacial reutilizables: l [[carreira spacial]]. La URSS lhebarie alguns anhos para custruir la sue berson de l carreira spacial, mas fui la purmeira a colocar ne l spácio ua nabe spacial armada de ourgibas nucleares, la [[Polyus]], que tenerie sido çtruída puls própios lhíderes sobiéticos an [[1987]], quando yá stában abançadas las negociaçones diplomáticas para por fin a la Guerra Frie. === Arpanet === {{Artigo percipal|[[ARPANET]]}} [[Fexeiro:Arpanet 1974.svg|thumb|left|200px|[[Mapa]] de la rede [[ARPANET]] an [[1972]].]] Outro campo an que acunteciu grande zambolbimiento durante la Guerra Frie fui l de las quemunicaçones. Temendo un possible bumbardeio sobiético, durante la [[década de 1960]], l Pentágono financiou l zambolbimiento dun sistema de quemunicaçon antre ls cumputadores, que ambolbiu centros de pesquisa melitares i cebiles, cumo alguas de las percipales ounibersidades amaricanas. La rede de quemunicaçones criada pula agéncia [[Arpa]] quedarie coincida cumo [[Arpanet]]. La lhógica de l sistema era la seguinte: causo fusse feito un bumbardeio sobiético, la central de anformaçones nun starie nun solo lhugar, mas si an bários puntos conetados nua rede, ó seia, cada nó de la rede funcionarie cumo ua central, todas conetadas antre si. La anfra-strutura de la rede fui custruída cun [[fibra ótica]] para nun sofrer anterferéncia de ls pulsos eiletromagnéticos de las splusones nucleares. L sistema fui inaugurado cun sucesso an 1969, na [[Ounibersidade de la Califórnia]] (UCLA), cul ambio dua mensaige de carateres para outro serbidor. Durante to la [[década de 1970]] i [[década de 1980|1980]] l uso dessa tecnologie se mantebe restrito la fines melitares i académicos. Solamente an Cumbençon rializada ne l anho de 1987 la rede serie lhiberada para uso comercial. A partir de anton la Arpanet passou la se chamar [[Anterneta]]. An [[1990]], l físico anglés [[Tin Berners-Le]] criarie l [[HTML]] (Lhenguaige de Marcaçon de Heipertesto). Na [[década de 1990]] la Anterneta passarie por un porcesso de spanson gigantesco, tornando-se un grande meio de quemunicaçon de la atualidade. === La coeisisténcia pacífica (1953 — 1962) === [[Fexeiro:Nikita Khruchchev Colour.jpg|thumb|[[Nikita Khrushchob]]]] Apuis de la muorte de [[Stalin]], an [[1953]], [[Nikita Khrushchob]] subiu al puosto de Secretairo-Giral de l [[Partido Quemunista de la Ounion Sobiética]] i, antoce, gobernante de l sobiéticos. Cundenou ls crimes de sou antecessor i pregou la política de la '''coeisisténcia pacífica''' antre ls sobiéticos i amaricanos, l que seneficarie ls sfuorços de ambos ls lhados an eibitar l cunflito melitar, habendo solo cunfronto eideológico i tecnológico (corrida spacial). Houbo solo tentatibas de spionaige. Esta política tamien possiblitou ua aprossimaçon antre ls lhíderes. Khrushchob reuniu-se dibersas bezes cun ls persidentes amaricanos: cun [[Dwight D. Eisenhower]], an [[1956]], ne l Reino Ounido; an [[1959]] ne ls Stados Ounidos; i an [[1960]] na Fráncia; i cun Kennedy se ancontrou ua beç, an [[1961]], an [[Biena]], [[Áustria]]. === Crises de la Guerra Frie (1956 — 1962) === ==== Reboluçon húngara (1956) ==== {{Ber artigo percipal|[[Reboluçon Húngara de 1956]]}} An 1956, ls húngaros tentórun se subresaltar contra Moscobo, nua reblion que durou 12 dies ([[23 de Outubre]] la [[4 de Nobembre]]). Buscában la andependéncia política de la [[Hungria]], mas fúrun reprimidos biolentamente puls sobiéticos i pula própia polícia de stado húngara. L resultado, al cuntrário, fui la anstauraçon dun gobierno pró-sobiético inda más oupressor i ditatorial. ==== Guerra de Sueç (1956) ==== {{Artigo percipal|[[Guerra de l Sueç]]}} L rei de l [[Eigito]], pró-ouropeu, fui derrubado por [[Gamal Abdel Nasser]] an [[1953]], que percurou anstalar ua política nacionalista i pan-arabista. Sue purmeira manobra política de eifeito fui la guerra que declarou contra l recén-criado stado de [[Eisrael]], porque eilhes tenerien houmilhado ls árabes na Guerra de Andependéncia Eisraelita. Cun ls clamores de outros países árabes para ua nuoba ambestida contra ls judius, Nasser aliou-se a la [[Jordánia]] i a la [[Síria]]. Na mesma época, Nasser tenerie declarado la antençon de nacionalizar l [[Canhal de Sueç]], que era cuntrolado manjoritariamente por franceses i británicos. Esso preocupou las dues poténcias, que necessitában de l canhal para sous antresses quelonialistas na [[África]] i [[Ásia]]. Assi, la [[Fráncia]], l [[Reino Ounido]] i [[Eisrael]] decidiran formar ua aliança, declarórun guerra al Eigito de Nasser i cuidórun de la acupaçon de l Eigito. Ls ouropeus cuidórun de bumbardear i lhançar [[pára-chimpas|pára-quedistas]] an lhocales stratégicos, anquanto ls israelitas cuidórun de la ambason terrestre, ambadindo la [[península de l Sinai]] an poucos dies depuis. La guerra ne l Eigito perturbou la paç que benie sendo mantida antre [[Washington D.C.]] i [[Moscobo]]. Dwight D. Eisenhower, anton persidente amaricano, criticaba la represson an [[Budapiste]], na [[Hungria]], i tubo que probar que era contra la ambason la Eisrael. Ls [[Stados Ounidos]] tentórun bárias bezes fazer ls ouropeus mudáren de eideia i retirar ls acupantes de l Eigito, a la par que Khrushcheb demandaba repuostas. Ls Stados Ounidos, anclusibe, tentórun, la [[30 de Outubre]] de 1956, lhebar al [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas]] la petiçon de retirada de las tropas de l Eigito, mas Fráncia i Reino Ounido betórun la petiçon. La Ounion Sobiética seguia la mesma lhinha de pensar de ls Stados Ounidos, sendo assi faborable a la desocupaçon de las tierras eigípcias porque querie streitar laços cun ls árabes, i se aliou debrebe a la Síria i al Eigito. La crecente presson eiconómica amaricano i la amenaça de Khrushchob de que "modernas armas de çtruiçon" serien ousadas an [[Londres]] i [[Paris]] fazirun ls dous países recuáren, i ls aliados se retirórun de l Sinai an [[1957]]. Apuis de la retirada, l Reino Ounido i la Fráncia fúrun fuorçadas a perceber que nun éran más lhíderes políticos de l mundo, anquanto l Eigito mantebe sue política nacionalista i, más tarde, pró-sobiética. ==== Crise de l Mísseis (1962) ==== {{artigo percipal|[[Crise de l mísseis de Cuba]]}} [[Cuba]], la maior de las ilhas caribenhas, sofriu ua reboluçon an [[1959]], que retirou l ditador pró-amaricano [[Fulgéncio Batista]] de l poder, i anstaurou la ditadura de [[Fidel Castro]] a partir de 1961. La anstauraçon dun regime socialista preocupou la [[Casa Branca]] que inda an 1959 tentou depor l nuobo goberno, apoiando nembros lhigados al antigo regime i ampeçando un ambargo eiconómico a la ilha. Cul bloqueio de l quemércio de petrólio i granos, Cuba passa a adquirir esses perdutos de la URSS. L gobierno de Fidel Castro, einicialmente cumpuosto por ua frente de grupos nacionalistas, populistas i de squierda, que bariaba de social-democratas als de anspiraçon marxista-lhenista, debrebe se tornarie polarizarie an torno de l lhíderes más pró-URSS. An [[1961]], la [[CIA]] chegou a ourganizar l zambarque de grupos de ouposiçon armados que deporian Fidel Castro na ouparaçon coincida cumo l [[Zambarque na Baía de Cochinos]], que fui un fracasso cumpleto. Delantre desta situaçon l nuobo regime cubano se aprossima debrebe de la URSS, que oufrece proteçon melitar. An [[1962]], la Ounion Sobiética fui flagrada custruindo 40 silos nucleares an Cuba. Segundo Khrushcheb, la medida era puramente defensiba, para eibitar que ls Stados Ounidos tentassen nuoba ambestida contra ls cubanos. Por outro lhado, ne l plano stratégico global, esto repersentaba ua repuosta a la anstalaçon de mísseis [[Júpitener II]] puls amaricanos na cidade de [[Smirna]], [[Turquia]], que poderien ser ousadas para bumbardear todas las grandes cidades de la Ounion Sobiética. [[Fexeiro:Cubacrisis 01 Nov 1962.jpg|thumb|200px|Lhocal de lhançamiento de mísseis an [[Cuba]], die [[1 de Nobembre]] de [[1962]].]] Debrebe, l persidente Kennedy tomou medidas cuntrárias, cumo la ourdenaçon de quarentena a la ilha de Cuba, posicionando nabios melitares ne l [[mar de l Caribe]] i fechando ls cuntatos marítimos antre la Ounion Sobiética i Cuba. Bários puntos fúrun lhebantados a respeito deste bloqueio nabal: ls sobiéticos dezírun que nun antendian porque Kennedy habie tomado essa medida, yá que bários mísseis amaricanos stában anstalados an territórios de l países de la OTAN contra ls sobiéticos, an çtáncias eiquibalentes àquela antre Cuba i ls Stados Ounidos; Fidel Castro rebelou que nun habie nada de eilegal an anstalar mísseis sobiéticos an sou território{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}; i l purmeiro-menistro británico [[Harold Macmillan]] dixe nun tener antendido por que nó fui sequiera bentilada la heipótese d'acuordo diplomático{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}. An [[23 de Outubre|23]] i [[24 de Outubre]], Khrushchob tenerie ambiado ua carta la Kennedy{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}, anformando sues antençones pacíficas. An [[26 de Outubre]] dixe que retirarie sous mísseis de Cuba se Washington se cumprometisse la nun ambadir Cuba{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}. Ne l die seguinte, pediu tamien la retirada de l balísticos Júpitener de la Turquia. Mesmo assi, dous abiones spiones amaricanos [[U-2]] fúrun abatidos an Cuba i na Sibéria an [[27 de Outubre]], l ápice de la crise. Neste mesmo die, ls nabios mercantes sobiéticos habien chegado al Caribe i tentarian passar pul bloqueio. An [[28 de Outubre]], Kennedy fui oubrigado a ceder ls pedidos, i cuncordou an retirar ls mísseis de la Turquia i nun atacar Cuba. Assi, Nikita Khrushchob retirou ls mísseis nucleares sobiéticos de la ilha. Anque l acuordo tener sido negatibo pa ls dous lhados, l grande derrotado fui l lhíder sobiético, que fui bisto cumo un fraco que nun soube mantener sue posiçon frente als amaricanos. Subre esso, dixe l Secretairo de Stado [[Dean Rusk]]: "Nós stubimos cara la cara, mas eilhes piscórun"{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}. dous anhos depuis, Khrushchob nun aguentou la presson i saliu de l goberno. Kennedy tamien fui mal-bisto puls comandantes melitares de ls Stados Ounidos. L general [[Curtis LeMay]] dixe la Kennedy que este eipisódio fui "a maior derrota de la stória amaricano" {{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}, i pediu para que ls Stados Ounidos ambadissen eimediatamente Cuba{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}. === La Çtenson (1962 - 1979) === {{artigo percipal|[[Détente]]}} [[Fexeiro:Carter Brezhnev sign SALT II.jpg|thumb|left|200px|[[Jimmy Cartener]] i [[Leonid Brejneb]] assinando l SALT II, an 1979]] L período de la çtenson (''[[Détente]]'') seguiu-se a la Crise de l Mísseis, por eilha quaije tener lhebado las dues superpoténcias a un ambate nuclear. Ls Stados Ounidos i la URSS decidiran, anton, rializar acuordos para eibitar ua catástrofe mundial. Nesta época, bários tratados fúrun assinados antre ls dous lhados. * Tratado de Moscobo (1963) - Ls dous países regulórun la pesquisa de nuobas tecnologies nucleares i cuncordórun an nun acupar la [[Antártica]]. * TPN ([[Tratado de Nó-Proliferaçon de Armas Nucleares]]) (1968) - Ls países signatários (Stados Ounidos, URSS, China, Fráncia i Reino Ounido) cumprometian-se la nun trasmitir tecnologie nuclear a outros i la se zarmáren de arsenales nucleares. * SALT I (Strategic Arms Lhemitation Talks - Acuordo de Lhemitaçon de Armamientos Stratégicos) (1972) - Prebia l cungelamiento de arsenales nucleares de ls Stados Ounidos i de la Ounion Sobiética. * SALT II (1979) - Prorrogaçon de las negociaçones de l SALT I. Ls dous países tenien sous motibos particulares para buscar acuordos melitares i políticos. La URSS staba cun porblemas ne ls relacionamientos cula China, i biu este paíç se zalinhar de l socialismo monopolista de Moscobo. Esso criou la prática de la [[diplomacie]] triangular, antre Washington, Moscobo i [[Pequin]]. Tamien stában cun deficuldades agrícolas i eiconómicas. I ls Stados Ounidos habien entrado nua [[guerra de l Bietname|guerra]] contra l [[Bietname]], i na [[década de 1970]] entrarian nua grabe crise eiconómica. La Çtenson, anque garantir l nó-cunfronto melitar, acirrou la ribalidade política i eideológica, culminando an alguas reboltas sociales i apoios la reboltas i reboluçones na Ouropa i ne l [[Terceiro Mundo]]. ==== Guerra de l Bietname (1960 - 1975) ==== {{Artigo percipal|[[Guerra de l Bietname]]}} La [[Guerra de l Bietname]] fui un de ls maiores cunfrontos melitares ambolbendo capitalistas i socialistas ne l período de la Guerra Frie. Oupós l [[Bietname de l Norte]] i guerrilheiros pró-quemunistas de l [[Bietname de l Sul]] contra l gobierno pró-capitalista de l Bietname de l Sul i ls Stados Ounidos. Apuis de la [[Cumbençon de Genebra]] ([[1954]]), l [[Bietname]], recén-andependiente de la Fráncia, serie debedido an dues zonas de anfluéncia, cumo la Coréia, i estas zonas serien çmilitarizadas i mantidas cada ua sob un de ls regimes (capitalismo i socialismo). Fui stipulada ua data ([[1957]]) para la rializaçon dun plebiscito, decidindo antre la reunificaçon de l paíç ó nun i, se si, qual regime serie adotado. [[Fexeiro:Vietcong.jpg|thumb|200px|Cuorpos de Bietnamitas an [[Saigon]], [[Bietname de l Sul]], [[1968]]]] Anfelizmente pa l Bietname de l Sul, l lhíder de l Norte, [[Ho Chi Minh]], era mui benquisto antre la populaçon, por ser defensor popular i heirói de guerra. L gobierno de l Bietname de l Sul decidiu proibir l plebiscito de ocorrer an sou território, pus querie mantener l alinhamiento cun ls amaricanos. Cumo l Bietname de l Norte querie la reunificaçon, lhançórun-se nua guerra contra l Sul. L Bietname de l Norte cuntou cul apoio de la Frente de Lhiberaçon Nacional, ó [[bietcong]]s, un grupo de rebeldes ne l Bietname de l Sul. I l Bietname de l Sul cuntou, an [[1965]], cula baliosa ajuda de l [[Stados Ounidos]]. Eilhes entrórun na guerra para mantener l gobierno capitalista ne l Bietname, i temendo la eideia de l "eifeito dominó" ne l qual, al bíren un paíç que se lhibertou de l capitalismo preferindo l socialismo, outros países poderien seguir l eisemplo (cumo fui l causo de Cuba). Até [[1965]], la guerra staba faborable al Bietname de l Norte, mas quando ls Stados Ounidos se lhançórun al ataque contra l Bietnames de l Norte, todo parecie andicar que serie un grande massacre de l bietnamitas, i ua fácele bitória oucidental. Mas ls bietnamitas de l norte biran nessa guerra ua stenson de la guerra de andependéncia que habien acabado de bencer contra la Fráncia, i lhutórun ancessantemente. Cuntando cul coincimiento de l território, ls bietnamitas de l norte cunseguiran bencer ls Stados Ounidos, l que ye bisto cumo ua de las más bergonhosas derrotas melitares de ls Stados Ounidos. An [[1975]], ls Stados Ounidos i l Bietname de l Norte assinórun ls [[Acordos de Paç de Paris]], adonde ls Stados Ounidos reconhecírun a unificaçon de l Bietname sob l regime quemunista de Ho Chi Minh. ==== La Çtenson na Ouropa ==== La Ouropa, cuntinente que más sofriu cula dibison mundial, tamien sofriu ls eifeitos de la [[Détente|çtenson política]]. Ls países ampeçórun a questionar las eideologies la que fúrun ampostos, i outórun cada beç más pul abrandamento, ne l lhado oucidental, i pula rebolta popular seguida de fuorte represson, ne l lhado ouriental. * An [[1968]], la [[Tchecoslobáquia]] biu ua grande manifestaçon popular apoiar eideias de abiertura política an direçon a la social-democracie i a un "socialismo cun ua face houmana". Este mobimiento quedou coincido cumo [[Primabera de Praga]], an aluson a la capital de la Tchecoslobáquia, [[Praga]], lhocal adonde ls mobimientos populares tomában cuorpo. Temendo la lhiberdade política de la Tchecoslobáquia, [[Leonid Brejneb]], lhíder de la URSS, ourdenou la ambason de Praga i la represson de l mobimiento popular. * An [[1966]], [[Charles de Gaulle]], persidente de la Fráncia, mantebe ls sous eideales de nacionalismo francés i antiamericanismo i zalinhou-se cun las práticas amaricanos, saindo de la OTAN. * An 1969, l chanceler de la Almanha Oucidental anuncia la "Ostpolitik", ua política de aprossimaçon de l bezinos, ls almanes ourientales. An [[1972]] ls Stados passan la se reconhecíren mutuamente podendo, assi, tornar a antegrar la ONU. ==== L Reconhecimiento Chinés ==== Zde la [[década de 1950]] la República Popular de la China tenie porblemas cula Ounion Sobiética, por causa de hierarquia de poderes. [[Moscobo]] querie que l socialismo ne l mundo fusse unificado, sob la tutela de l Kremlin, anquanto [[Pequin]] achaba que la [[China]] nun deberie se submetener als [[sobiéticos]]. La çputa fui un grande porblema pa ls sobiéticos, que perdian un aliado fuorte. Durante [[década de 1970]], la situaçon quedou inda pior para la URSS, pus [[Mao Tse-tung]], persidente de la China socialista, staba rializando manobras para se aprossimar de ls Stados Ounidos. La amisade cula superpoténcia oucidental rendiu a la China ua regalia que nun habie cunseguido anquanto era aliada de la Ounion Sobiética: l reconhecimento. Zde la [[Reboluçon Chinesa]] de [[1949]], l mundo oucidental biu l gobierno de Mao Tsé-tung cumo eilegal, i cunsiderában cumo la berdadeira China l gobierno refugiado an [[Taiwan]]. Cula aprossimaçon antre Pequin i Washington, ls Stados Ounidos passórun a ber Mao Tse-tung cumo l lhegítimo regente chinés, i la República Popular de la China cumo la China de fato. Assi, outros países oucidentales tomórun la mesma decison, i la China pudo antrar para ONU, cumo partecipante i cumo nembro permanente de l [[Cunseilho de Sigurança de la ONU]]. === La "Segunda" Guerra Frie (1979-1985) === Apuis de l anho de [[1979]], seguiu-se ua lhebe crise nas relaçones amistosas antre ls Stados Ounidos i la Ounion Sobiética. Esso debiu-se la alguns acuntecimientos amportantes, a saber: * An [[1979]] la [[Ounion Sobiética]] ambade l [[Afeganistan]], assassinando [[Hafizullah Amin]], i colocando an sou puosto [[Brabak Karmal]], que era a fabor de las políticas de [[Moscobo]]. La este eibento seguiu-se ua grande resisténcia, principalmente de la parte de l [[mujahidin]] de las muntanhas afeganas. Eilhes éran abastecidos por outros países, cumo [[República Popular de la China|China]], [[Arábia Saudita]], [[Paquiston]] i l própio Stado Ounidos. dieç anhos depuis, ls sobiéticos tubírun que abandonar l paíç. Esta bitória de l mujahidin possiblitou depuis la formaçon de l grupo [[Taleban]], que aprobeitou la desorden ne l paíç para anstaurar sou gobierno outoritário. * Ne l mesmo anho de [[1979]] [[Margaret Thatcher]] fui eileita purmeira-menistra de l Reino Ounido pul Partido Cunserbador, i dou a la política sterna de l paíç ua face más agressiba contra l regime sobiético. * An [[1981]], [[Ronald Reagan]] fui eileito persidente de ls Stados Ounidos i, al cuntrário de sous antecessores, que pregában la Çtenson, Reagan mostrou-se feroç na política sterna, cunfrontando la Ounion Sobiética, fornecendo armamientos la [[Saddan Hussein]], ditador eiraquiano, na [[guerra Eiran-Eiraque]] i als guerrilheiros [[mujahidin]] ne l [[Afeganistan]], que lhutában contra ls sobiéticos, i rializando dibersas outras manobras ne l cenário anternacional.{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} === La Era Gorbacheb - l fin de la Guerra Frie (1985-1991) === [[Fexeiro:Changes in borders post cold war.PNG|thumb|right|200px|Mudanças políticas na [[Ouropa]] apuis de [[1989]], ancluindo la reunificaçon almana]] Depuis de la de Brezhneb, la Ounion Sobiética tubo dues rápidas gobernanças ([[Yuri Andropob]] i [[Konstantin Tchernenko]]), mas estes morrírun pouco tiempo depuis de chegar al cargo político mássimo. Seguinte la Tchernenko, fui eileito [[Mikhail Gorbacheb]], cuja plataforma política defendida era la necidade de reformar la Ounion Sobiética, para que eilha se adequasse a la rialidade mundial. An sou goberno, ua nuoba geraçon de políticos tecnocratas - que benien ganhando spácio zde l gobierno Khrushchob - se firmou, i ampulsionou la dinámica de reformas na URSS i la aprossimaçon diplomática cul mundo oucidental. ==== ''Perestroika'' i ''Glasnost'' ==== {{Artigos percipales|[[Perestroika]] i [[Glasnost]]}} Gorbacheb, ambora defensor de [[Karl Marx]], defendiu l [[liberalismo eiconómico]] na URSS cumo la sola salida biable pa ls grabes porblemas eiconómicos i sociales. La Ounion Sobiética, zde l ampeço de l [[anhos 70]], passaba por grande fragilidade, eibidenciada na chimpa de la pordutibidade de ls trabalhadores i la chimpa de la spetatiba de bida. La alta ne ls précios de l petrólio ne l período [[1973]]-[[1979]] i la nuoba alta de [[1979]]-[[1985]], dórun ua subrebida temporária a un sistema eiconómico que yá staba falido. La crise eiconómica mundial de l [[anhos 1980]], la scasseç de monedas fuortes i la chimpa ne l précio de las commodites sportadas pula URSS (petrólio i quemidos), ajudórun a aperfundar la crise de l sistema eiconómico planificado sobiético. [[Fexeiro:Reagan and Gorbachev hold discussions.jpg|thumb|left|Richard Nixon i [[Mikhail Gorbachob]] an [[Genebra]], [[Suíça]], an [[1985]].]] Ls gastos melitares stában tornando-se mui altos para ua eiquenomie cumo la sobiética, planificada, stremamente burocratizada i cun cerca de metade de l [[PIB]] de l [[Stados Ounidos]]. La eiquenomie de mercado de ls Stados Ounidos era mui más cumpetitiba i permitie l repasse acelerado de tecnologies melitares i aeroespaciales de punta pa l setor cebil. Na URSS todo que serie porduzido era prebiamente planeijado ne ls Planos Quinquenales. La burocracie deficultaba qualquiera trasferéncia de tecnologie sensible pa l setor pordutibo cebil i to la porduçon agrícola era milimetricamente planeijada. Quando acuntece l [[acidente nuclear de Chernobil]] [[1986]], to la porduçon agrícola daquel anho fui perdida, ls gastos inesperados fúrun einormes i l Stado que habie planeijado sportar ua safra recorde de granos, tubo que amportar comida. Debrebe ampeçaba a faltar até mesmo pan ne l paíç que habie sido l maior perdutor mundial de trigo. Somando-se als custos de l ambolbimiento de meio milhon de homes ne l Afeganistan durante ls anhos 1980, más ls gastos melitares de la nuoba corrida armamentista, coincida cumo segunda Guerra Frie, aqueilha einorme eiquenomie angessada colapsou. Frente a estes porblemas, Mikhail Gorbacheb aplicou dous planos de reforma na URSS: la ''[[perestroika]]'' i la ''[[glasnost]]''. * ''Perestroika'': série de medidas de reforma eiconómicas. Para Gorbacheb, nun serie neçairo erradicar l sistema socialista, mas ua reformulaçon deste serie einebitable. Para tanto, el passou a deminuir l ourçamiento melitar de la Ounion Sobiética, l que amplicou an deminuiçon de armamientos i la retirada de las tropas sobiéticas de l Afeganistan. * ''Glasnost'': la "lhiberdade de spresson" a la amprensa sobiética i la trasparéncia de l gobierno para la populaçon, retirando la fuorte censura que l gobierno quemunista ampunha. La nuoba situaçon de lhiberdade na Ounion Sobiética possiblitou un afrouxamiento na ditadura que Moscobo ampunha als outros países. Pouco a pouco, l Pato de Barsóbia ampeçou a anfraquecer, i cada beç más l Oucidente i l Ouriente caminában para bias pacíficas. An [[1986]], Ronald Reagan ancontrou Gorbacheb an [[Reykjabík]], [[Islándia]], para çcutir nuobas medidas de zarmamiento de l mísseis stacionados na Ouropa. ==== L zalinhamiento de las repúblicas ourientales ==== [[Fexeiro:Berlinermauer.jpg|thumb|200px|[[Grafite (arte)|Grafites]] subre l [[Muro de Berlin]] an [[1986]].]] L anho de 1989 biu las purmeiras eileiçones lhibres ne l mundo socialista, cun bários candidatos i cula média lhibre para çcutir. Inda que muitos partidos quemunistas tubíssen tentado ampedir las mudanças, la ''perestroika'' i la ''glasnost'' de Gorbacheb tubírun grande eifeito positibo na sociadade. Assi, ls regimes quemunistas, paíç apuis de paíç, ampeçórun a caer. La [[Polónia]] i la [[Hungria]] negociórun eileiçones lhibres (cun çtaque para la bitória de l partido [[Solidarność|Solidariedade]] na Polónia), i la [[Tchecoslobáquia]], la [[Bulgária]], la [[Roménia]] i la [[Almanha Ouriental]] tubírun reboltas an massa, que pedian l fin de l regime socialista. L punto culminante fui la chimpa de l [[Muro de Berlin]] an [[9 de Nobembre]] de 1989, que puso fin a la [[Cortina de Fierro]] i, para alguns storiadores, a la Guerra Frie an si. [[Fexeiro:CIS-Map.png|thumb|300px|left|Formaçon de la [[Quemunidade de ls Stados Andependientes|CEI]], l fin oufecial de la [[Ounion Sobiética]].]] Finalmente, la sublebaçon de l países ourientales causou comoçon antre ls pobos bálticos. Ls trés países bálticos ([[Stónia]], [[Letónia]] i [[Lituánia]]) habien sido ambadidos i aneixados pula URSS, i sous cidadanos agora pedian la andependéncia. Seguinte a eilhes, outras repúblicas de la Ounion Sobiética pedian eileiçones lhibres, cun más partidos políticos. Esta situaçon repentina lhebou alguns cunserbadores de la Ounion Sobiética, lhiderados pul General [[Guenédi Ianaieb]] i [[Boris Pugo]], a tentar un golpe de stado contra Gorbacheb an [[Agosto]] de 1991. L golpe, todabie, fui frustrado por [[Boris Iéltsin]]. Mesmo assi, la lhiderança de Gorbacheb staba an decadéncia i, an [[Setembre]], ls países bálticos cunseguiran la andependéncia. An [[Dezembre]], la [[Oucránia]] tamien se tornou andependiente. Finalmente, ne l die [[31 de Dezembre]] de 1991, Gorbacheb anunciaba l fin de la [[Ounion de las Repúblicas Socialistas Sobiéticas]], renunciando al cargo que acupaba i al sou suonho de ber un mundo socialista. == Nuoba Guerra Frie == La '''Nuoba Guerra Frie''' ye la zeignaçon de l nuobo cuntexo político-eideológico, adotado outra beç ne l nuobo [[milénio]] an partes pulas grandes poténcias melitares - [[Stados Ounidos]] i [[Rússia]] - adonde ambos ls países buscan regiones de anfluéncia i poder.<ref>{{Citation |title=.com/mundo/anfograficos/2008/11/13/la_nuoba_guerra_frie-586385775.asp La nuoba Guerra Frie - ''L Globo'' |url=http://oglobo.globo/ |accessdate=2021-08-08 |archivedate=2022-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ }}</ref><ref>[http://www.stadao .com.br/anternacional/not_ant231791,0.htn Rússia debe eibitar nuoba Guerra Frie, diç Reino Ounido - ''Stadon'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === La Era Medbedeb (2008-2009) === An [[2008]], la tenson antre [[Washington]] i [[Moscobo]], la antiga capital de la [[URSS]], se agrabórun depuis de l [[Stados Ounidos]] tener anunciado la anstalaçon de scudos antimísseis ne l Lheste Ouropeu, na ária próssima i de anfluéncia direta de la [[Rússia]]. An repuosta al fato, [[Moscobo]] cundena la atitude de l [[Stados Ounidos]] i anuncia la anstalaçon de mísseis táticos Iskander na region oucidental de [[Kaliningrado]]; para alhá desso, seran rializadas cuntramedidas eiletrónicas de ls eilemientos de l scudo antimísseis que [[Washington]] planeija anstalar ne l Lheste Ouropeu, cumpuosto por un radar na República Tcheca i mísseis antercetadores na Polónia.<ref>[http://g1.globo .com/Noticias/Mundo/0,,MUL850119-5602,00-RUSSIA+INSTALARA+MISSEIS+EM+KALININGRADO+EM+RESPOSTA+AO+ESCUDO+DOS+Stados Ounidos.html Rússia anstalará mísseis an Kaliningrado an repuosta al scudo de l Stados Ounidos - ''Globo'']</ref> An [[2009]], [[Moscobo]] anuncia que eirá rearmar sues fuorças melitares i ampliar sou arsenal nuclear an repuosta al fortalecimiento de la [[Otan]] (Organizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte), criada para cumbatener l abanço de l [[socialismo]] na era bipolar. L reingresso de la Fráncia i de outros países de l Lheste Ouropeu ten probocado tensones na region, mas, la [[Rússia]] quier ampedir la antrada de la [[Geórgia]] na [[Otan]], i por esso lhançou ua biolenta ouparaçon contra l paíç ne l anho passado, atrabeç de las fuorças melitares.<ref>[http://tb1.rtp.t/noticias/andex.php?t=Russia-anuncia-plano-perante-ameaca-de l-Stados Ounidos-i-de la-NATO.rtp&article=208669&bisual=3&lhayout=10&tn=7 Rússia anuncia plano perante amenaça de l Stados Ounidos i de la NATO - ''RTP Amboras'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://zerohora.clicrbs .com.br/zerohora/jsp/default2.jsp?uf=1&lhocal=1&source=a2443324.xml&template=3898.dwt&eidition=11926&section=1014 Rússia anuncia que eirá rearmar eisército - Abanço de la Otan ne l Lheste Ouropeu ye ua amenaça - ''Zero Hora'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === La Guerra na Ossétie de l Sul i Geórgia === {{percipal|Guerra na Ossétie de l Sul an 2008}} An [[Agosto]] de [[2008]], la [[Ossétie de l Sul]] (apoiada pula [[Rússia]]), i la [[Geórgia]] (apoiada puls [[Stados Ounidos]]), entrórun an cunflito armado, tropas de la [[Geórgia]] acupórun melitarmente la capital de la [[Ossétie de l Sul]], region separatista de la república [[Geórgia|georgiana]]. An repuosta al ocorrido, tropas [[Rússia|russas]] atacórun melitarmente la [[Geórgia]] i reconheciu las regiones separatistas de la [[Ossétie de l Sul]] i [[Abecásia]], l que causou fuorte çgeste diplomático antre [[Washington]] i [[Moscow]].<ref>[http://www.stadao .com.br/anternacional/not_ant230960,0.htn Rússia reconhece Ossétie de l Sul i Abkházia - ''Stadon'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://tsf.sapo.t/PáiginaInicial/Anternacional/Anterior.aspx?cuntent_id=977868 Cunflito na Ossétie puode afetar relaçones Stados Ounidos-Rússia, dízen norte-amaricanos - ''TSF Amboras'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Cronologie == {| class="wikitable" !Anho!!Acuntecimento |- |[[1945]]||Cientistas [[Stados Ounidos|amaricano]] testan cun sucesso l purmeiro çpositibo atómico de l mundo. |- |[[1949]]||La [[Ounion Sobiética|URSS]] tiesta un çpositibo nuclear. |- |[[1950]]||Grupos zarmamentistas ampeçan a pressionar an fabor de l zarmamiento nuclear unilateral, an que un lhado zeiste de sues armas nucleares sperando que l outro faga l mesmo. |- |[[1952]]||L [[Reino Ounido]] splode un çpositibo nuclear. Anho de la purmeira bomba termonuclear (heidrogénio), testada puls [[Stados Ounidos]]. |- |[[1960]]||La [[Fráncia]] splode un çpositibo nuclear. |- |[[1964]]||La [[China]] splode un çpositibo nuclear. |- |[[1969]]||Ls [[Stados Ounidos|amaricanos]] testan l MRB (beiclos de rentradas múltiplas), permitindo que ls mísseis trasporten até cinco ogibas apartadas. Ls [[Ounion Sobiética|sobiéticos]] fázen l mesmo. Amaricanos i sobiéticos çcuten l cuntrole, anquanto la tecnologie amenaça l eiquilíbrio nuclear. |- |[[1972]]||Un tratado subre mísseis antibalísticos lhemitando l amprego de solo de ls sistemas an cada superpoténcia fui assiando cumo parte de l [[SALT I]]. |- |[[1974]]||Acordo Stados Ounidos-URSS para ampor un "teto" na quantidade de beiclos de ataque nuclear (bumbardeiros mísseis balísticos antercontinentales i submarinos) an cada superpoténcia. |- |[[1979]]||L acuordo [[SALT II]] reduziu ls lhemites, mas la ambason sobiética de l [[Afeganistan]] ampediu la ratificaçon pul senado norte-amaricano. |- |[[1980]]||''START'' (cumbersaçones subre reduçon de armas stratégicas), que sucediu l SALT, faç pouco progresso. |- |[[1983]]||L persidente de ls Stados Ounidos, [[Ronald Reagan]], anuncia sue decison de custear un sistema defensibo aeroespacial chamado de "Guerra nas Streilhas". |- |[[1987]]||Acordo Stados Ounidos-URSS para abolir las fuorças nucleares antermediárias terrestres. |- |[[1990]]||Cun base ne l acuordo ''START'', las dues superpoténcias cuncordan an reduzir, até [[1998]], ls arsenales stratégicos para 6.000 an cada un de l países. |- |[[1991]]||Las superpoténcias cuncórdan an eiliminar todos ls mísseis táticos terrestres i cápsulas nucleares. Cula disseluçon de la [[Ounion Sobiética]], las armas nucleares stratégicas nun quedórun solo na [[Rússia]], mas tamien na [[Bielorrússia]], [[Oucránia]] i [[Cazaquiston]], que cuncórdan cun sue trasferéncia para la Rússia para la çtruiçon de todos. |} == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Guerra Frie]] [[Catadorie:Guerras]] r8v1fc7rlknjcrlyiensymtos9d8hnd 107919 107918 2026-08-16T15:23:03Z ~2026-30875-10 15270 107919 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} La '''Guerra Frie''' ye la zeignaçon atribuída al período stórico de çputas stratégicas i cunflitos andiretos antre ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] i la [[Ounion Sobiética]], cumprendendo l período antre l final de la [[Segunda Guerra Mundial]] ([[1945]]) i la stinçon de la [[Ounion Sobiética]] ([[1991]]). Ua parte de ls storiadores defende que esta fui ua çputa antre l [[capitalismo]], repersentado puls [[Stados Ounidos]] i l [[socialismo]], defendido pula [[Ounion Sobiética]] (URSS). Antretanto, esta caraterizaçon solo puode ser cunsidrada bálida cun ua série de restriçones i solo pa l período de l eimediato pós-[[Segunda Guerra Mundial]], até la [[década]] de [[1950]]. Lhougo após, ne ls [[anho]]s [[1960]], l bloco [[socialista]] se debediu i durante las [[década]]s de [[1970]] i [[1980]], la [[China]] [[quemunista]] se aliou als [[Stados Ounidos]] na çputa contra la [[Ounion Sobiética]]. Para alhá desso, muitas de las çputas regionales i ambolbírun Stados [[capitalista]]s, cumo ls [[Stados Ounidos]] contra dibersas [[poténcia]]s lhocales más nacionalistas. Ye chamada "frie" porque nun houbo ua guerra direta antre las [[superpoténcias]], dada la ambiablidade de la bitória nua batailha nuclear. La corrida pula custruçon dun grande arsenal de [[armas nucleares]] fui central durante la purmeira metade de la Guerra Frie, stablizando-se ne ls anhos [[1960]] para [[1970]] i sendo reatibada ne ls [[anhos 1980]] cul porjeto de l persidente amaricano Ronald Reagan "[[Guerra nas Streilhas]]". Dada la ampossiblidade de la reseluçon de l cunfronto ne l plano stratégico, pula bie tradecional de la guerra abierta i direta que ambolberie un cunfronto nuclear; las dues superpoténcias passórun la çputar poder de anfluéncia política, eiconómica i eideológica an to l mundo. Este porcesso se caraterizou pul ambolbimiento de l [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética]] an dibersas guerras regionales, adonde cada poténcia apoiaba un de ls lhados an guerra. [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética]] nun solo financiában lhados oupostos ne l cunfronto, çputando anfluéncia político-eideológica, mas tamien para amostrar l sou poder de fuogo i reforçar las alianças regionales. La [[Guerra de la Coréia]] (1950-1953), la [[Guerra de l Bietname]] (1962-1975) i la [[Guerra de l Afeganistan]] (1979-1989) son ls cunflitos más famosos de la Guerra Frie. Para alhá de la famosa tenson na [[Crise de l mísseis]] an [[Cuba]] ([[1962]]). Antretanto, durante to este período, la maior parte de ls cunflitos lhocales, [[Guerra Cebil|guerras cebiles]] ó guerras antener-statales fui antensificado pula polarizaçon antre [[Stados Ounidos]] i [[URSS]]. Esta polarizaçon de ls cunflitos lhocales antre solo dous grandes pólos de poder mundial, ye que justifica la caraterizaçon de la polaridade deste período cumo bipolar. Principalmente porque, mesmo que téngan eisistido outras poténcias regionales antre [[1945]] i [[1991]], solo [[Stados Ounidos]] i [[URSS]] tenien capacidade nuclear de segundo ataque, ó seia, capacidade de çuason [[Arma nuclear|nuclear]]. Norte-amaricanos i sobiéticos trabórun ua lhuita eideológica, política i eiconómica durante esse período. Se un gobierno [[Socialismo|socialista]] fusse amplantado an algun paíç de l [[Terceiro Mundo]], l gobierno norte-amaricano antendia cumo ua amenaça a la sue heigemonia; se un mobimiento popular cumbatisse un gobierno aliado als [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]], lhougo poderie ser bisto cun simpatie pul [[Ounion Sobiética|sobiético]] i recebir apoio. == Stória == === La Crise ne l Pós-Guerra === Cul final de la [[Segunda Guerra Mundial]], la Ouropa staba arrasada i acupada puls eisércitos de las dues grandes poténcias bencedoras, ls Stados Ounidos i la URSS. L çnible antre l poder destas dues [[superpoténcias]] i l restante de l países de l mundo era tan gritante, que debrebe se custitui un sistema global bipolar, ó seia, centrada an dous grandes pólos. Ls Stados Ounidos defendian la eiquenomie [[Capitalismo|capitalista]], argumentando ser eilha la repersentaçon de la [[democracie]] i de la [[liberdade]]. An cuntrapartida la URSS anfatizaba l [[socialismo]] cumo repuosta al domínio burgués i seluçon de ls porblemas sociales. [[Fexeiro:Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|thumb|left|200px|[[Churchill]], [[Rosevelt]] i [[Stalin]] na [[Cunferéncia de Ialta]], 1945.]] Sob la anfluéncia de las dues doutrinas, l mundo fui debedido an dous blocos lhiderados cada un por ua de las superpoténcias: la [[Ouropa Oucidental]] i la [[América Central]] i de l [[Sul]] sob anfluéncia cultural, eideológica i eiconómica [[amaricano]], i la maior parte de l [[Ásia Ouriental|Leste Asiático]], [[Ásia central]] i [[Leste ouropeu]], sob anfluéncia sobiético. Assi, l mundo debedido sob la anfluéncia de las dues maiores poténcias eiconómicas i melitares de la época, staba tamien polarizado an dues eideologies oupostas: L Capitalismo i l Socialismo. Antretanto era notória deste l ampeço de la Guerra Frie la superioridade amaricana. An [[1945]] ls Stados Ounidos tenien metade de l [[PIB]] mundial, 2/3 de las reserbas mundiales de [[ouro]], 60% de la capacidade [[Andústria|andustrial]] atiba de l mundo, 67% de la capacidade perdutora de [[petrólio]], para alhá de la maior [[Marina de ls Stados Ounidos de la América|Marina]] i de la maior [[Fuorça Aérea de ls Stados Ounidos|Fuorça Aérea]] que eisistia. Sous eisércitos antatos acupában metade oucidental de la [[Ouropa]] i l [[Japon]], alguas de las zonas más ricas i andstrializadas de l mundo antes de la Guerra. Tamien acupában parte de l [[sudeste asiático]], specificamente metade de la [[Coréia]] i grande parte de las ilhas de l Pacífico. L território cuntinental amaricano nunca habie sido rialmente amenaçado durante la [[II Guerra Mundial]], sendo que la batailha trabada geograficamente más próssima de l cuntinente fui la de [[Pearl Harbor]], ne l [[Habai]]. Por sue beç la [[Ounion Sobiética]] acupaba solo la metade ouriental de la [[Ouropa]] i na [[Ásia]], ua parte de la [[Manchúria]] i de la Coréia, regiones tradecionalmente agrícolas i pobres. L própio território sobiético habie sido palco de las maiores batailhas de la II Guerra Mundial, contra las más amportantes dibisones alemanas. L resultado ye que an [[1945]] ls [[Stados Ounidos]] cuntablizában cerca de 500 mil muortos na guerra, contra cerca de 20 milhones de sobiéticos muortos. Cientos de [[cidade]]s sobiéticas stában çtruídas an 1945. La maior parte de las andustrias, de la capacidade pordutiba agrícola i de la [[anfra-strutura]] de [[trasportes]], [[einergie]] i [[quemunicaçones]] staba çtruída ó seriamente cumprometida. Assi, quando se ampeça la Guerra Frie, an 1945, ls Stados Ounidos nun anfrentában nanhue amenaça cuncreta a la sue soberanie, i la segunda maior poténcia de l mundo, la URSS staba debastada i lhebarie anhos para se rerguer. Tanto que fui mui defícel pa l gobierno amaricano cunseguir recriar la eimaige dua [[Ounion Sobiética]] amenaçadora lhougo an [[1945]], algo que lhebou alguns anhos para acuntener. ==== Bloqueio de Berlin (Júnio/1948 - Maio/1949) ==== {{artigo percipal|[[Bloqueio de Berlin]]}} Apuis de la derrota almana na Segunda Guerra, ls países bencedores le ampusírun pesadas sançones. Dentre las quales la dibison de la Almanha an 4 árias admenistratibas, cada ua xefiada por un de l bencedores: [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]], [[Fráncia]], [[Reino Ounido]] i [[Ounion de las Repúblicas Socialistas Sobiéticas|Ounion Sobiética]] i dues zonas de anfluéncia: Capitalista i Socialista. [[Berlin]], la capital de la Almanha, tamien fui debedida, inda que sob território de anfluéncia sobiética. La quemunicaçon antre l lhado oucidental de la cidade fragmentada i las outras zonas era feita por puontes aéreas i terrestres. [[Fexeiro:C-47s at Tempelhof Airport Berlin 1948.jpg|thumb|200px|[[C-47]] ne l [[Aeroporto de Berlin-Tempelhof|Aeroporto de Tempelhof]] an Berlin durante l [[Bloqueio de Berlin]].]] An [[1948]], nua tentatiba de cuntrolar la [[anflaçon]] galopante de la Almanha, ls Stados Ounidos, la Fráncia i l Reino Ounido criórun ua "trizona" antre sues zonas de anfluéncia, para fazer baler nestes territórios l ''[[Marco alman|Deutsche Mark]]' ' (marco alman). [[Josef Stalin]], anton lhíder de la URSS, reprobou la eideia i, cumo contra- ataque, percurou reunificar Berlin sob sue anfluéncia. Desse modo, an [[23 de Júnio]] de [[1948]], todas las rotas terrestres fúrun cerradas pulas tropas sobiéticas, nua biolaçon de ls acuordos de la [[Cunferéncia de Ialta]]. Para nun abandonar las zonas oucidentales de Berlin i dar bitória a la Ounion Sobiética, ls países oucidentales prontificórun-se a criar ua grande puonte aérea, an que bumbardeiros amaricanos saían de la "trizona" lhebando mantimientos als más de dous milhones de berlinenses que bibian ne l oucidente de la cidade. Stalin reconheciu la derrota de ls sous planos an [[12 de Maio]] de [[1949]]. Pouco depuis, las zonas amaricano, francesa i británica se unificórun, oureginando la [[Almanha Oucidental|Bundesrepublik Deutschland]] (República Federatiba de la Almanha, ó Almanha Oucidental), cuja capital era [[Bonn]]. De la zona sobiética surgiu la [[Almanha Ouriental|Deutsche Demokratische Republik]] (República Democrática Almana, ó Almanha Ouriental), cun capital [[Berlin]], la porçon ouriental. === Plano Marshall i COMECON === {{artigo percipal|[[Plano Marshall]]}} [[Fexeiro:Marshall Plan.png|thumb|left|250px|Mapa de la [[Ouropa]] mostrando ls [[paíç|paízes]] que recebírun ajuda de l [[Plano Marshall]]. Las colunas burmeilhas mostran la quantidade total relatiba de ajuda por paíç.]] La fragilizaçon de las naciones ouropéias, apuis de ua guerra biolenta, permitiu que ls Stados Ounidos stendessen ua série de apoios eiconómicos a la Ouropa aliada, para que estes países podíssen se rerguer i amostrar las bantaiges de l capitalismo. Assi, l Secretairo de Stado de ls Stados Ounidos, [[George Marshall]], propone la criaçon dun amplo plano eiconómico, que bino a ser coincido cumo [[Plano Marshall]]. Trataba-se de la cuncesson dua série de ampréstimos a baixos juros i ambestimientos públicos para facilitar l fin de la crise na Ouropa Oucidental i repelir la amenaça de l socialismo antre la populaçon çcontente. Durante ls purmeiros anhos de la Guerra Frie, principalmente, ls Stados Ounidos fazirun sustanciales ambestimientos ne ls países aliados, cun notable çtaque pa l Reino Ounido, la Fráncia i la Almanha Oucidental. L [[Japon]], antre [[1947]] i [[1950]], recebiu menos apoio amaricano. La situaçon solo se trasformou cula spluson de la [[Guerra de la Coréia]], que fizo de l Japon l percipal aliado de las tropas de las Naciones Ounidas. Apuis de la declaraçon de la guerra, ls amaricanos rializórun amportantes ambestimientos na eiquenomie japonesa, que tamien fui ampulsionada cula demanda de guerra. An [[1951]], fui eilaborado l [[Plano Colombo]], ua ourganizaçon rializada por países de l Sudeste Asiático, cun antençones de restruturaçon social. Ls norte-amaricanos rializórun alguns ambestimientos para stimular la eiquenomie de l sub-cuntinente, mas l belume de capital ambestido fui mui menor al çtacado pa l Plano Marshall, mas bien menos ambicioso, para stimular l zambolbimiento de países de l sul i sudeste de la [[Ásia]]. An repuosta al plano eiconómico amaricano, la Ounion Sobiética propós-se a ajudar tamien sous países aliados, cula criaçon de l [[Comecon|COMECON]] (Cunseilho para Assisténcia Eiconómica Mútua). L COMECON fura proposto cumo maneira de ampedir ls países-satélites de la [[Ounion Sobiética]] de demunstrar antresse ne l Plano Marshall, i nun abandonáren la sfera de anfluéncia de [[Moscobo]]. === Corrida armamentista === {{artigo percipal|[[Corrida armamentista]]}} [[Fexeiro:Operation_Upshot-Knothole_-_Badger_001.jpg|200px|thumb|[[Teste nuclear]] rializado an [[18 de Abril]] de [[1953]] na [[Ária de Testes de Nebada]].]] Treminada la Segunda Guerra Mundial, las dues poténcias bencedoras çpunhan dua einorme bariadade de [[arma]]s, muitas deilhas zambolbidas durante l cunflito, outras oubtidas de ls cientistas almanes i japoneses. Nuobos [[Tanque]]s, [[abiones]], [[submarino]]s, nabios de guerra i mísseis balísticos custituían las chamadas armas cumbencionales. Mas tamien habien sido zambolbidas nuobas geraçones de armas nun cumbencionales, cumo armas químicas, que praticamente nun fúrun outelizadas an batailha. La Almanha que zambolbiu la maior andústria de armas químicas de l mundo, outelizou esses cases mortales an cámaras de gáç ne ls campos de cuncentraçon. Alguas armas biológicas fúrun testadas, principalmente pul Japon na China acupada, mas la tecnologie de la época inda era mui pouco eficiente. L maior çtaque quedou cun ua nuoba arma nó-cumbencional, más poderosa que qualquiera outra arma yá testada até anton: [[bomba atómica]]. Solo ls Stados Ounidos tenien essa tecnologie, l que oumentaba an mui sou poderio bélico i sue superioridade melitar stratégica an relaçon a la URSS. La Ounion Sobiética ampeçou anton sou porgrama de pesquisas para tamien porduzir tales bombas, l que cunseguiu an [[1949]]. Mas lhougo a seguir, ls Stados Ounidos testában la purmeira [[bomba de hidrogénio]], ciento de bezes más poderosa. La Ounion sobiética lhebarie até 1953 para zambolber la sue berson desta arma, dando ampeço a ua nuoba geraçon de ogibas nucleares menores, más lhebes i más poderosas. Essa corrida armamentista era mobida pul receio recíproco de que l inimigo passasse la frente na porduçon de armas, probocando un desequilíbrio ne l cenário anternacional. Se un deilhes tubisse más armas, serie capaç de çtruir l outro. La corrida atingiu proporçones tales que, yá na [[década de 1960]], ls Stados Ounidos i la URSS tenien armas suficiente para bencer i çtruir qualquiera outro paíç de l mundo. Ua quantidade tal de armas nucleares fui custruída, que permitirieb a qualquiera ua de las dues superpoténcias, subrebibir a un ataque nuclear massibo de l adbersairo, i a seguir, outelizando solo ua fraçon de l que restasse de l sou arsenal, podisse çtruir l mundo. Esta capacidade de subrebibir a un purmeiro ataque nuclear, para a seguir retaliar l inimigo cun un segundo ataque nuclear debastador, porduziu medo suficiente ne ls lhíderes destes dous países para ampedir ua Guerra Nuclear, sintetizado an cunceitos cumo [[Çtruiçon Mútua Assegurada]] ó "[[Eiquilíbrio de l terror]]". === OTAN i Pato de Barsóbia === {{artigos percipales|[[OTAN]], [[Pato de Barsóbia]]}} An [[1949]] ls Stados Ounidos i l [[Canadá]], juntamente cula maiorie de la Ouropa capitalista, criórun la [[OTAN]] (Organizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte), ua aliança melitar cul oubjetibo de proteçon anternacional an causo dun suposto ataque de l países de l lheste ouropeu. An repuosta a la OTAN, la URSS firmou antre eilha i sous aliados l [[Pato de Barsóbia]] ([[1955]]) para ounir fuorças melitares de la Ouropa Ouriental. Lhougo las alianças melitares stában an pleno funcionamento, i qualquiera cunflito antre dous países antegrantes poderie ocasionar ua guerra nunca bista antes. [[Fexeiro:Location Warsaw Pakt.svg|thumb|300px||left|Mapa de ls [[paíç|paízes]] pertencentes al [[Pato de Barsóbia]].]] La tenson sentida pulas pessonas cun relaçon a las dues superpoténcias acentuou-se cul ampeço de la corrida armamentista, cujo “bencedor” serie la poténcia que porduzisse más armas i más tecnologie bélica. An cuntraponto, la corrida spacial trouxe grandes inobaçones tecnológicas i proporcionou un grande abanço nas telcomunicaçones i na anformática. Cula bitória aparente de l amaricanos, la política Macartista fui amplantada i dibulgada ne l mundo por meio de [[longa-metraige|longametraiges]] i propagandas políticas. L [[macartismo]], criado pul senador amaricano [[Joseph McCarthy]] ne ls [[anhos 50]], culminou na criaçon dun comité de ambestigaçon de atebidades quemunistas. An outras palabras, to i qualquiera atebidade pró-quemunismo staba treminantemente proibida i qualquiera un que las stimulasse starie sujeito a la prison ó stradiçon. Einúmeros artistas i perdutores de filmes ó de porgramas de telbison que criticában l gobierno amaricano fúrun acusados de quemunistas. La era de l macartismo acabou por stirpar de l meio artístico amaricano la maior parte de ls perdutores progressistas ó simpatizantes de la squierda. === Guerra de la Coréia (Júnio/1950 - Júlio/1953) === {{artigo percipal|[[Guerra de la Coréia]]}} L solo grande cunfronto melitar que ambolbiu batailhas an que dun lhado habien fuorças melitares amaricanas i de l outro fuorças sobiéticas, fui la Guerra de la Coréia. La [[península de la Coréia]] fui debedida, an [[1945]], pul [[paralelo 38]], an dues zonas de anfluéncia: ua al norte, acupada pula Ounion Sobiética, i a partir de [[1949]] pula [[República Popular de la China]], [[quemunista]]; era la [[Coréia de l Norte|República Popular Democrática de la Coréia]]. La outra porçon, al sul de l [[paralelo 38 N]], fui acupada pulas tropas amaricanas i permaneciu capitalista cun apoio de las naciones oucidentales passou a ser coincida cumo [[Coréia de l Sul|República de la Coréia]]. An [[1950]], ls lhíderes de la [[Coréia de l Norte]], ancentibada pula bitória de l socialismo na China un anho antes, recebiu apoio de la [[URSS]] para tentar reunificar la Coréia sob l comando dun gobierno socialista, ambadiu i acupou la capital sul-coreana [[Seul]], zamcadeando un cunflito armado. Ls Stados Ounidos solicitórun al [[Cunseilho de Sigurança]] de las [[Naciones Ounidas]], la formaçon dua fuorça multinacional para defender la Coréia de l Sul. Na ocasion la URSS se recusou a partecipar de la reunion de l CS de la [[ONU]] an que esta medida fui çcutida, i ls Stados Ounidos cunseguiran lhegitimar la purmeira grande batailha melitar de la Guerra Frie contra l bloco sobiético. Las tropas anglo-amaricanas fazirun la resisténcia ne l sul, recunquistando la cidade i partindo nua ambestida contra l norte. La [[China]], sentindo-se amenaçada pula aprossimaçon de las fuorças oucidentales, ambiou reforços delantre de batailha, fazendo de la Coréia un grande campo de batailha. Após muitas batailhas, cun abanços i recuos de ambos ls lhados, un purmeiro acuordo de paç ye negociado, mas demora dous anhos para ser ratificado. L General amaricano McArthur chegou a solicitar l uso de armas nucleares contra la [[Coréia de l Norte]] i la [[China]], mas fui afastado de l comando de las fuorças amaricanas. Solo quando la Ounion Sobiética yá habie testado sue purmeira bomba de hidrogénio, an 1953, ye que un [[armistício]] fui assinado an [[Panmunjon]], an [[27 de Júlio]] de [[1953]]. L acuordo mantebe la península de la Coréia debedida an dous Stados soberanos, praticamente cumo antes de l ampeço de la guerra, cun mudanças mínimas na lhinha de frunteira. Essa dibison de la Coréia an dous países se mantén até hoije. An Júnio de [[2000]], ls gobiernos de las dues Coréias anunciórun planos de reaprossimaçon de ls dous países. Esso seneficou l ampeço de la çmilitarizaçon de la region, la deminuiçon de l isolamiento anternacional de la Coréia de l Norte i, para miles de coreanos, la possiblidade de rencontrar parientes apartados hai meio seclo pul cunflito. Pula tentatiba, l anton persidente de la Coréia de l Sul, [[Kin Dae Jung]], recebiu l [[Prémio Nobel de la Paç]] an 2000. === Corrida Spacial === {{artigo percipal|[[Corrida spacial]]}} [[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|200px|[[Astronauta]] [[Vuzç Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] durante a misson [[Apollo 11]], an [[20 de Júlio]] de [[1969]].]] Un de ls campos que más se beneficiórun cula Guerra Frie fui l de la [[tecnologie]]. Na ourgença de se amostráren superiores als ribales, [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética]] percurórun melhorar ls sous arsenales melitares. Cumo cunsequéncia, alguas tecnologies coincidas hoije (cumo alguns tecidos sintéticos) fúrun fruitos dessa corrida. La corrida spacial stá nesse cuntesto. La tecnologie aeroespacial neçaira pa l lhançamiento de mísseis i de foguetes ye praticamente la mesma, i antoce ls dous países ambestiran pesadamente na [[tecnologie]] spacial. Sentindo-se amenaçada puls bumbardeiros stratégicos amaricanos, carregados de artefatos nucleares que subreboában las frunteiras cula URSS custantemente, la URSS ampeçou a ambestir nua nuoba geraçon de armas que cumpensasse esta deblidade estratégica. Assi, la Ounion Sobiética dá ampeço a la corrida spacial ne l anho de [[1957]], quando ls sobiéticos lhançórun [[Sputnik]], l purmeiro artefato houmano a ir al spácio i orbitar l [[Tierra|planeta]]. An nobembre de l mesmo anho, ls russos lhançórun [[Sputnik II]] i, drento de la nabe fui a bordo l purmeiro ser bibo a salir de l planeta: la perra ''[[Laika]]'', purmeiramente de nome ''Kudriabka'' (risadinha), depuis ''Zhuchisa'' (bichinho), depuis ''Lhimonchick'' (lhimãozinho) i finalmente ''Lhaika'' l que correspondia a la sue raça. Após las missones Sputnik, ls Stados Ounidos entrórun na corrida, lhançando l [[Splorer I]], an [[1958]]. Mas la Ounion Sobiética tenie un passo na frente, i an [[1961]] ls sobiéticos cunseguiran lhançar [[Bostok I]], que era tripulada por [[Iuri Alieksieiebitch Gagarin|Yuri Gagarin]], l purmeiro ser houmano a ir al spácio i tornar son i salbo. A partir dende, la ribalidade oumentou a punto de l persidente de ls Stados Ounidos, [[John F. Kennedy]], prometener ambiar amaricanos a la [[Luna]] i trazé-los de buolta até l fin de la década. Ls sobiéticos apressórun-se para bencer ls stadounidenses na chegada al satélite. Las missones [[Zond]] deberian lhebar ls purmeiros houmanos la orbitáren la [[Luna]], mas debido la falhas, solo fui possible als sobiéticos l ambio de missones nó-tripuladas, [[Zond 5]] i [[Zond 6]], an [[1968]]. Ls Stados Ounidos, por outro lhado, cunseguiran ambiar a misson tripulada [[Apollo 8]] ne l [[Natal]] de 1968 a ua órbita lhunar. L passo seguinte, naturalmente, serie l pouso na superfice de la Lhuna. A misson [[Apollo 11]] cunseguiu rializar cun sucesso a misson, i [[Neil Armstrong]] i [[Edwin Aldrin]] tornórun-se ls purmeiros houmanos, respetibamente, a caminar an outro cuorpo celhestre. La corrida spacial se tornou secundária cula çtenson de ls anhos 1960-1970, mas buolta a tener relebáncia ne ls [[anhos 1980]], ne l que puode ser cunsidrado l redadeiro capítulo daquela çputa. L persidente de ls Stados Ounidos anuncia ambestimientos blionários na custruçon dun sistema spacial de defesa antimísseis balísticos, que poderie defender l território amaricano de l mísseis russos i acabar cula lhógica de la Çtruiçon Mútua Assegurada. Neste cuntesto ls Stados Ounidos ambian al spácio l purmeiro beiclo spacial reutilizables: l [[carreira spacial]]. La URSS lhebarie alguns anhos para custruir la sue berson de l carreira spacial, mas fui la purmeira a colocar ne l spácio ua nabe spacial armada de ourgibas nucleares, la [[Polyus]], que tenerie sido çtruída puls própios lhíderes sobiéticos an [[1987]], quando yá stában abançadas las negociaçones diplomáticas para por fin a la Guerra Frie. === Arpanet === {{Artigo percipal|[[ARPANET]]}} [[Fexeiro:Arpanet 1974.svg|thumb|left|200px|[[Mapa]] de la rede [[ARPANET]] an [[1972]].]] Outro campo an que acunteciu grande zambolbimiento durante la Guerra Frie fui l de las quemunicaçones. Temendo un possible bumbardeio sobiético, durante la [[década de 1960]], l Pentágono financiou l zambolbimiento dun sistema de quemunicaçon antre ls cumputadores, que ambolbiu centros de pesquisa melitares i cebiles, cumo alguas de las percipales ounibersidades amaricanas. La rede de quemunicaçones criada pula agéncia [[Arpa]] quedarie coincida cumo [[Arpanet]]. La lhógica de l sistema era la seguinte: causo fusse feito un bumbardeio sobiético, la central de anformaçones nun starie nun solo lhugar, mas si an bários puntos conetados nua rede, ó seia, cada nó de la rede funcionarie cumo ua central, todas conetadas antre si. La anfra-strutura de la rede fui custruída cun [[fibra ótica]] para nun sofrer anterferéncia de ls pulsos eiletromagnéticos de las splusones nucleares. L sistema fui inaugurado cun sucesso an 1969, na [[Ounibersidade de la Califórnia]] (UCLA), cul ambio dua mensaige de carateres para outro serbidor. Durante to la [[década de 1970]] i [[década de 1980|1980]] l uso dessa tecnologie se mantebe restrito la fines melitares i académicos. Solamente an Cumbençon rializada ne l anho de 1987 la rede serie lhiberada para uso comercial. A partir de anton la Arpanet passou la se chamar [[Anterneta]]. An [[1990]], l físico anglés [[Tin Berners-Le]] criarie l [[HTML]] (Lhenguaige de Marcaçon de Heipertesto). Na [[década de 1990]] la Anterneta passarie por un porcesso de spanson gigantesco, tornando-se un grande meio de quemunicaçon de la atualidade. === La coeisisténcia pacífica (1953 — 1962) === [[Fexeiro:Nikita Khruchchev Colour.jpg|thumb|[[Nikita Khrushchob]]]] Apuis de la muorte de [[Stalin]], an [[1953]], [[Nikita Khrushchob]] subiu al puosto de Secretairo-Giral de l [[Partido Quemunista de la Ounion Sobiética]] i, antoce, gobernante de l sobiéticos. Cundenou ls crimes de sou antecessor i pregou la política de la '''coeisisténcia pacífica''' antre ls sobiéticos i amaricanos, l que seneficarie ls sfuorços de ambos ls lhados an eibitar l cunflito melitar, habendo solo cunfronto eideológico i tecnológico (corrida spacial). Houbo solo tentatibas de spionaige. Esta política tamien possiblitou ua aprossimaçon antre ls lhíderes. Khrushchob reuniu-se dibersas bezes cun ls persidentes amaricanos: cun [[Dwight D. Eisenhower]], an [[1956]], ne l Reino Ounido; an [[1959]] ne ls Stados Ounidos; i an [[1960]] na Fráncia; i cun Kennedy se ancontrou ua beç, an [[1961]], an [[Biena]], [[Áustria]]. === Crises de la Guerra Frie (1956 — 1962) === ==== Reboluçon húngara (1956) ==== {{Ber artigo percipal|[[Reboluçon Húngara de 1956]]}} An 1956, ls húngaros tentórun se subresaltar contra Moscobo, nua reblion que durou 12 dies ([[23 de Outubre]] la [[4 de Nobembre]]). Buscában la andependéncia política de la [[Hungria]], mas fúrun reprimidos biolentamente puls sobiéticos i pula própia polícia de stado húngara. L resultado, al cuntrário, fui la anstauraçon dun gobierno pró-sobiético inda más oupressor i ditatorial. ==== Guerra de Sueç (1956) ==== {{Artigo percipal|[[Guerra de l Sueç]]}} L rei de l [[Eigito]], pró-ouropeu, fui derrubado por [[Gamal Abdel Nasser]] an [[1953]], que percurou anstalar ua política nacionalista i pan-arabista. Sue purmeira manobra política de eifeito fui la guerra que declarou contra l recén-criado stado de [[Eisrael]], porque eilhes tenerien houmilhado ls árabes na Guerra de Andependéncia Eisraelita. Cun ls clamores de outros países árabes para ua nuoba ambestida contra ls judius, Nasser aliou-se a la [[Jordánia]] i a la [[Síria]]. Na mesma época, Nasser tenerie declarado la antençon de nacionalizar l [[Canhal de Sueç]], que era cuntrolado manjoritariamente por franceses i británicos. Esso preocupou las dues poténcias, que necessitában de l canhal para sous antresses quelonialistas na [[África]] i [[Ásia]]. Assi, la [[Fráncia]], l [[Reino Ounido]] i [[Eisrael]] decidiran formar ua aliança, declarórun guerra al Eigito de Nasser i cuidórun de la acupaçon de l Eigito. Ls ouropeus cuidórun de bumbardear i lhançar [[pára-chimpas|pára-quedistas]] an lhocales stratégicos, anquanto ls israelitas cuidórun de la ambason terrestre, ambadindo la [[península de l Sinai]] an poucos dies depuis. La guerra ne l Eigito perturbou la paç que benie sendo mantida antre [[Washington D.C.]] i [[Moscobo]]. Dwight D. Eisenhower, anton persidente amaricano, criticaba la represson an [[Budapiste]], na [[Hungria]], i tubo que probar que era contra la ambason la Eisrael. Ls [[Stados Ounidos]] tentórun bárias bezes fazer ls ouropeus mudáren de eideia i retirar ls acupantes de l Eigito, a la par que Khrushcheb demandaba repuostas. Ls Stados Ounidos, anclusibe, tentórun, la [[30 de Outubre]] de 1956, lhebar al [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas]] la petiçon de retirada de las tropas de l Eigito, mas Fráncia i Reino Ounido betórun la petiçon. La Ounion Sobiética seguia la mesma lhinha de pensar de ls Stados Ounidos, sendo assi faborable a la desocupaçon de las tierras eigípcias porque querie streitar laços cun ls árabes, i se aliou debrebe a la Síria i al Eigito. La crecente presson eiconómica amaricano i la amenaça de Khrushchob de que "modernas armas de çtruiçon" serien ousadas an [[Londres]] i [[Paris]] fazirun ls dous países recuáren, i ls aliados se retirórun de l Sinai an [[1957]]. Apuis de la retirada, l Reino Ounido i la Fráncia fúrun fuorçadas a perceber que nun éran más lhíderes políticos de l mundo, anquanto l Eigito mantebe sue política nacionalista i, más tarde, pró-sobiética. ==== Crise de l Mísseis (1962) ==== {{artigo percipal|[[Crise de l mísseis de Cuba]]}} [[Cuba]], la maior de las ilhas caribenhas, sofriu ua reboluçon an [[1959]], que retirou l ditador pró-amaricano [[Fulgéncio Batista]] de l poder, i anstaurou la ditadura de [[Fidel Castro]] a partir de 1961. La anstauraçon dun regime socialista preocupou la [[Casa Branca]] que inda an 1959 tentou depor l nuobo goberno, apoiando nembros lhigados al antigo regime i ampeçando un ambargo eiconómico a la ilha. Cul bloqueio de l quemércio de petrólio i granos, Cuba passa a adquirir esses perdutos de la URSS. L gobierno de Fidel Castro, einicialmente cumpuosto por ua frente de grupos nacionalistas, populistas i de squierda, que bariaba de social-democratas als de anspiraçon marxista-lhenista, debrebe se tornarie polarizarie an torno de l lhíderes más pró-URSS. An [[1961]], la [[CIA]] chegou a ourganizar l zambarque de grupos de ouposiçon armados que deporian Fidel Castro na ouparaçon coincida cumo l [[Zambarque na Baía de Cochinos]], que fui un fracasso cumpleto. Delantre desta situaçon l nuobo regime cubano se aprossima debrebe de la URSS, que oufrece proteçon melitar. An [[1962]], la Ounion Sobiética fui flagrada custruindo 40 silos nucleares an Cuba. Segundo Khrushcheb, la medida era puramente defensiba, para eibitar que ls Stados Ounidos tentassen nuoba ambestida contra ls cubanos. Por outro lhado, ne l plano stratégico global, esto repersentaba ua repuosta a la anstalaçon de mísseis [[Júpitener II]] puls amaricanos na cidade de [[Smirna]], [[Turquia]], que poderien ser ousadas para bumbardear todas las grandes cidades de la Ounion Sobiética. [[Fexeiro:Cubacrisis 01 Nov 1962.jpg|thumb|200px|Lhocal de lhançamiento de mísseis an [[Cuba]], die [[1 de Nobembre]] de [[1962]].]] Debrebe, l persidente Kennedy tomou medidas cuntrárias, cumo la ourdenaçon de quarentena a la ilha de Cuba, posicionando nabios melitares ne l [[mar de l Caribe]] i fechando ls cuntatos marítimos antre la Ounion Sobiética i Cuba. Bários puntos fúrun lhebantados a respeito deste bloqueio nabal: ls sobiéticos dezírun que nun antendian porque Kennedy habie tomado essa medida, yá que bários mísseis amaricanos stában anstalados an territórios de l países de la OTAN contra ls sobiéticos, an çtáncias eiquibalentes àquela antre Cuba i ls Stados Ounidos; Fidel Castro rebelou que nun habie nada de eilegal an anstalar mísseis sobiéticos an sou território{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}; i l purmeiro-menistro británico [[Harold Macmillan]] dixe nun tener antendido por que nó fui sequiera bentilada la heipótese d'acuordo diplomático{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}. An [[23 de Outubre|23]] i [[24 de Outubre]], Khrushchob tenerie ambiado ua carta la Kennedy{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}, anformando sues antençones pacíficas. An [[26 de Outubre]] dixe que retirarie sous mísseis de Cuba se Washington se cumprometisse la nun ambadir Cuba{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}. Ne l die seguinte, pediu tamien la retirada de l balísticos Júpitener de la Turquia. Mesmo assi, dous abiones spiones amaricanos [[U-2]] fúrun abatidos an Cuba i na Sibéria an [[27 de Outubre]], l ápice de la crise. Neste mesmo die, ls nabios mercantes sobiéticos habien chegado al Caribe i tentarian passar pul bloqueio. An [[28 de Outubre]], Kennedy fui oubrigado a ceder ls pedidos, i cuncordou an retirar ls mísseis de la Turquia i nun atacar Cuba. Assi, Nikita Khrushchob retirou ls mísseis nucleares sobiéticos de la ilha. Anque l acuordo tener sido negatibo pa ls dous lhados, l grande derrotado fui l lhíder sobiético, que fui bisto cumo un fraco que nun soube mantener sue posiçon frente als amaricanos. Subre esso, dixe l Secretairo de Stado [[Dean Rusk]]: "Nós stubimos cara la cara, mas eilhes piscórun"{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}. dous anhos depuis, Khrushchob nun aguentou la presson i saliu de l goberno. Kennedy tamien fui mal-bisto puls comandantes melitares de ls Stados Ounidos. L general [[Curtis LeMay]] dixe la Kennedy que este eipisódio fui "a maior derrota de la stória amaricano" {{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}, i pediu para que ls Stados Ounidos ambadissen eimediatamente Cuba{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}. === La Çtenson (1962 - 1979) === {{artigo percipal|[[Détente]]}} [[Fexeiro:Carter Brezhnev sign SALT II.jpg|thumb|left|200px|[[Jimmy Cartener]] i [[Leonid Brejneb]] assinando l SALT II, an 1979]] L período de la çtenson (''[[Détente]]'') seguiu-se a la Crise de l Mísseis, por eilha quaije tener lhebado las dues superpoténcias a un ambate nuclear. Ls Stados Ounidos i la URSS decidiran, anton, rializar acuordos para eibitar ua catástrofe mundial. Nesta época, bários tratados fúrun assinados antre ls dous lhados. * Tratado de Moscobo (1963) - Ls dous países regulórun la pesquisa de nuobas tecnologies nucleares i cuncordórun an nun acupar la [[Antártica]]. * TPN ([[Tratado de Nó-Proliferaçon de Armas Nucleares]]) (1968) - Ls países signatários (Stados Ounidos, URSS, China, Fráncia i Reino Ounido) cumprometian-se la nun trasmitir tecnologie nuclear a outros i la se zarmáren de arsenales nucleares. * SALT I (Strategic Arms Lhemitation Talks - Acuordo de Lhemitaçon de Armamientos Stratégicos) (1972) - Prebia l cungelamiento de arsenales nucleares de ls Stados Ounidos i de la Ounion Sobiética. * SALT II (1979) - Prorrogaçon de las negociaçones de l SALT I. Ls dous países tenien sous motibos particulares para buscar acuordos melitares i políticos. La URSS staba cun porblemas ne ls relacionamientos cula China, i biu este paíç se zalinhar de l socialismo monopolista de Moscobo. Esso criou la prática de la [[diplomacie]] triangular, antre Washington, Moscobo i [[Pequin]]. Tamien stában cun deficuldades agrícolas i eiconómicas. I ls Stados Ounidos habien entrado nua [[guerra de l Bietname|guerra]] contra l [[Bietname]], i na [[década de 1970]] entrarian nua grabe crise eiconómica. La Çtenson, anque garantir l nó-cunfronto melitar, acirrou la ribalidade política i eideológica, culminando an alguas reboltas sociales i apoios la reboltas i reboluçones na Ouropa i ne l [[Terceiro Mundo]]. ==== Guerra de l Bietname (1960 - 1975) ==== {{Artigo percipal|[[Guerra de l Bietname]]}} La [[Guerra de l Bietname]] fui un de ls maiores cunfrontos melitares ambolbendo capitalistas i socialistas ne l período de la Guerra Frie. Oupós l [[Bietname de l Norte]] i guerrilheiros pró-quemunistas de l [[Bietname de l Sul]] contra l gobierno pró-capitalista de l Bietname de l Sul i ls Stados Ounidos. Apuis de la [[Cumbençon de Genebra]] ([[1954]]), l [[Bietname]], recén-andependiente de la Fráncia, serie debedido an dues zonas de anfluéncia, cumo la Coréia, i estas zonas serien çmilitarizadas i mantidas cada ua sob un de ls regimes (capitalismo i socialismo). Fui stipulada ua data ([[1957]]) para la rializaçon dun plebiscito, decidindo antre la reunificaçon de l paíç ó nun i, se si, qual regime serie adotado. [[Fexeiro:Vietcong.jpg|thumb|200px|Cuorpos de Bietnamitas an [[Saigon]], [[Bietname de l Sul]], [[1968]]]] Anfelizmente pa l Bietname de l Sul, l lhíder de l Norte, [[Ho Chi Minh]], era mui benquisto antre la populaçon, por ser defensor popular i heirói de guerra. L gobierno de l Bietname de l Sul decidiu proibir l plebiscito de ocorrer an sou território, pus querie mantener l alinhamiento cun ls amaricanos. Cumo l Bietname de l Norte querie la reunificaçon, lhançórun-se nua guerra contra l Sul. L Bietname de l Norte cuntou cul apoio de la Frente de Lhiberaçon Nacional, ó [[bietcong]]s, un grupo de rebeldes ne l Bietname de l Sul. I l Bietname de l Sul cuntou, an [[1965]], cula baliosa ajuda de l [[Stados Ounidos]]. Eilhes entrórun na guerra para mantener l gobierno capitalista ne l Bietname, i temendo la eideia de l "eifeito dominó" ne l qual, al bíren un paíç que se lhibertou de l capitalismo preferindo l socialismo, outros países poderien seguir l eisemplo (cumo fui l causo de Cuba). Até [[1965]], la guerra staba faborable al Bietname de l Norte, mas quando ls Stados Ounidos se lhançórun al ataque contra l Bietnames de l Norte, todo parecie andicar que serie un grande massacre de l bietnamitas, i ua fácele bitória oucidental. Mas ls bietnamitas de l norte biran nessa guerra ua stenson de la guerra de andependéncia que habien acabado de bencer contra la Fráncia, i lhutórun ancessantemente. Cuntando cul coincimiento de l território, ls bietnamitas de l norte cunseguiran bencer ls Stados Ounidos, l que ye bisto cumo ua de las más bergonhosas derrotas melitares de ls Stados Ounidos. An [[1975]], ls Stados Ounidos i l Bietname de l Norte assinórun ls [[Acordos de Paç de Paris]], adonde ls Stados Ounidos reconhecírun a unificaçon de l Bietname sob l regime quemunista de Ho Chi Minh. ==== La Çtenson na Ouropa ==== La Ouropa, cuntinente que más sofriu cula dibison mundial, tamien sofriu ls eifeitos de la [[Détente|çtenson política]]. Ls países ampeçórun a questionar las eideologies la que fúrun ampostos, i outórun cada beç más pul abrandamento, ne l lhado oucidental, i pula rebolta popular seguida de fuorte represson, ne l lhado ouriental. * An [[1968]], la [[Tchecoslobáquia]] biu ua grande manifestaçon popular apoiar eideias de abiertura política an direçon a la social-democracie i a un "socialismo cun ua face houmana". Este mobimiento quedou coincido cumo [[Primabera de Praga]], an aluson a la capital de la Tchecoslobáquia, [[Praga]], lhocal adonde ls mobimientos populares tomában cuorpo. Temendo la lhiberdade política de la Tchecoslobáquia, [[Leonid Brejneb]], lhíder de la URSS, ourdenou la ambason de Praga i la represson de l mobimiento popular. * An [[1966]], [[Charles de Gaulle]], persidente de la Fráncia, mantebe ls sous eideales de nacionalismo francés i antiamericanismo i zalinhou-se cun las práticas amaricanos, saindo de la OTAN. * An 1969, l chanceler de la Almanha Oucidental anuncia la "Ostpolitik", ua política de aprossimaçon de l bezinos, ls almanes ourientales. An [[1972]] ls Stados passan la se reconhecíren mutuamente podendo, assi, tornar a antegrar la ONU. ==== L Reconhecimiento Chinés ==== Zde la [[década de 1950]] la República Popular de la China tenie porblemas cula Ounion Sobiética, por causa de hierarquia de poderes. [[Moscobo]] querie que l socialismo ne l mundo fusse unificado, sob la tutela de l Kremlin, anquanto [[Pequin]] achaba que la [[China]] nun deberie se submetener als [[sobiéticos]]. La çputa fui un grande porblema pa ls sobiéticos, que perdian un aliado fuorte. Durante [[década de 1970]], la situaçon quedou inda pior para la URSS, pus [[Mao Tse-tung]], persidente de la China socialista, staba rializando manobras para se aprossimar de ls Stados Ounidos. La amisade cula superpoténcia oucidental rendiu a la China ua regalia que nun habie cunseguido anquanto era aliada de la Ounion Sobiética: l reconhecimento. Zde la [[Reboluçon Chinesa]] de [[1949]], l mundo oucidental biu l gobierno de Mao Tsé-tung cumo eilegal, i cunsiderában cumo la berdadeira China l gobierno refugiado an [[Taiwan]]. Cula aprossimaçon antre Pequin i Washington, ls Stados Ounidos passórun a ber Mao Tse-tung cumo l lhegítimo regente chinés, i la República Popular de la China cumo la China de fato. Assi, outros países oucidentales tomórun la mesma decison, i la China pudo antrar para ONU, cumo partecipante i cumo nembro permanente de l [[Cunseilho de Sigurança de la ONU]]. === La "Segunda" Guerra Frie (1979-1985) === Apuis de l anho de [[1979]], seguiu-se ua lhebe crise nas relaçones amistosas antre ls Stados Ounidos i la Ounion Sobiética. Esso debiu-se la alguns acuntecimientos amportantes, a saber: * An [[1979]] la [[Ounion Sobiética]] ambade l [[Afeganistan]], assassinando [[Hafizullah Amin]], i colocando an sou puosto [[Brabak Karmal]], que era a fabor de las políticas de [[Moscobo]]. La este eibento seguiu-se ua grande resisténcia, principalmente de la parte de l [[mujahidin]] de las muntanhas afeganas. Eilhes éran abastecidos por outros países, cumo [[República Popular de la China|China]], [[Arábia Saudita]], [[Paquiston]] i l própio Stado Ounidos. dieç anhos depuis, ls sobiéticos tubírun que abandonar l paíç. Esta bitória de l mujahidin possiblitou depuis la formaçon de l grupo [[Taleban]], que aprobeitou la desorden ne l paíç para anstaurar sou gobierno outoritário. * Ne l mesmo anho de [[1979]] [[Margaret Thatcher]] fui eileita purmeira-menistra de l Reino Ounido pul Partido Cunserbador, i dou a la política sterna de l paíç ua face más agressiba contra l regime sobiético. * An [[1981]], [[Ronald Reagan]] fui eileito persidente de ls Stados Ounidos i, al cuntrário de sous antecessores, que pregában la Çtenson, Reagan mostrou-se feroç na política sterna, cunfrontando la Ounion Sobiética, fornecendo armamientos la [[Saddan Hussein]], ditador eiraquiano, na [[guerra Eiran-Eiraque]] i als guerrilheiros [[mujahidin]] ne l [[Afeganistan]], que lhutában contra ls sobiéticos, i rializando dibersas outras manobras ne l cenário anternacional.{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} === La Era Gorbacheb - l fin de la Guerra Frie (1985-1991) === [[Fexeiro:Changes in borders post cold war.PNG|thumb|right|200px|Mudanças políticas na [[Ouropa]] apuis de [[1989]], ancluindo la reunificaçon almana]] Depuis de la de Brezhneb, la Ounion Sobiética tubo dues rápidas gobernanças ([[Yuri Andropob]] i [[Konstantin Tchernenko]]), mas estes morrírun pouco tiempo depuis de chegar al cargo político mássimo. Seguinte la Tchernenko, fui eileito [[Mikhail Gorbacheb]], cuja plataforma política defendida era la necidade de reformar la Ounion Sobiética, para que eilha se adequasse a la rialidade mundial. An sou goberno, ua nuoba geraçon de políticos tecnocratas - que benien ganhando spácio zde l gobierno Khrushchob - se firmou, i ampulsionou la dinámica de reformas na URSS i la aprossimaçon diplomática cul mundo oucidental. ==== ''Perestroika'' i ''Glasnost'' ==== {{Artigos percipales|[[Perestroika]] i [[Glasnost]]}} Gorbacheb, ambora defensor de [[Karl Marx]], defendiu l [[liberalismo eiconómico]] na URSS cumo la sola salida biable pa ls grabes porblemas eiconómicos i sociales. La Ounion Sobiética, zde l ampeço de l [[anhos 70]], passaba por grande fragilidade, eibidenciada na chimpa de la pordutibidade de ls trabalhadores i la chimpa de la spetatiba de bida. La alta ne ls précios de l petrólio ne l período [[1973]]-[[1979]] i la nuoba alta de [[1979]]-[[1985]], dórun ua subrebida temporária a un sistema eiconómico que yá staba falido. La crise eiconómica mundial de l [[anhos 1980]], la scasseç de monedas fuortes i la chimpa ne l précio de las commodites sportadas pula URSS (petrólio i quemidos), ajudórun a aperfundar la crise de l sistema eiconómico planificado sobiético. [[Fexeiro:Reagan and Gorbachev hold discussions.jpg|thumb|left|Richard Nixon i [[Mikhail Gorbachob]] an [[Genebra]], [[Suíça]], an [[1985]].]] Ls gastos melitares stában tornando-se mui altos para ua eiquenomie cumo la sobiética, planificada, stremamente burocratizada i cun cerca de metade de l [[PIB]] de l [[Stados Ounidos]]. La eiquenomie de mercado de ls Stados Ounidos era mui más cumpetitiba i permitie l repasse acelerado de tecnologies melitares i aeroespaciales de punta pa l setor cebil. Na URSS todo que serie porduzido era prebiamente planeijado ne ls Planos Quinquenales. La burocracie deficultaba qualquiera trasferéncia de tecnologie sensible pa l setor pordutibo cebil i to la porduçon agrícola era milimetricamente planeijada. Quando acuntece l [[acidente nuclear de Chernobil]] [[1986]], to la porduçon agrícola daquel anho fui perdida, ls gastos inesperados fúrun einormes i l Stado que habie planeijado sportar ua safra recorde de granos, tubo que amportar comida. Debrebe ampeçaba a faltar até mesmo pan ne l paíç que habie sido l maior perdutor mundial de trigo. Somando-se als custos de l ambolbimiento de meio milhon de homes ne l Afeganistan durante ls anhos 1980, más ls gastos melitares de la nuoba corrida armamentista, coincida cumo segunda Guerra Frie, aqueilha einorme eiquenomie angessada colapsou. Frente a estes porblemas, Mikhail Gorbacheb aplicou dous planos de reforma na URSS: la ''[[perestroika]]'' i la ''[[glasnost]]''. * ''Perestroika'': série de medidas de reforma eiconómicas. Para Gorbacheb, nun serie neçairo erradicar l sistema socialista, mas ua reformulaçon deste serie einebitable. Para tanto, el passou a deminuir l ourçamiento melitar de la Ounion Sobiética, l que amplicou an deminuiçon de armamientos i la retirada de las tropas sobiéticas de l Afeganistan. * ''Glasnost'': la "lhiberdade de spresson" a la amprensa sobiética i la trasparéncia de l gobierno para la populaçon, retirando la fuorte censura que l gobierno quemunista ampunha. La nuoba situaçon de lhiberdade na Ounion Sobiética possiblitou un afrouxamiento na ditadura que Moscobo ampunha als outros países. Pouco a pouco, l Pato de Barsóbia ampeçou a anfraquecer, i cada beç más l Oucidente i l Ouriente caminában para bias pacíficas. An [[1986]], Ronald Reagan ancontrou Gorbacheb an [[Reykjabík]], [[Islándia]], para çcutir nuobas medidas de zarmamiento de l mísseis stacionados na Ouropa. ==== L zalinhamiento de las repúblicas ourientales ==== [[Fexeiro:Berlinermauer.jpg|thumb|200px|[[Grafite (arte)|Grafites]] subre l [[Muro de Berlin]] an [[1986]].]] L anho de 1989 biu las purmeiras eileiçones lhibres ne l mundo socialista, cun bários candidatos i cula média lhibre para çcutir. Inda que muitos partidos quemunistas tubíssen tentado ampedir las mudanças, la ''perestroika'' i la ''glasnost'' de Gorbacheb tubírun grande eifeito positibo na sociadade. Assi, ls regimes quemunistas, paíç apuis de paíç, ampeçórun a caer. La [[Polónia]] i la [[Hungria]] negociórun eileiçones lhibres (cun çtaque para la bitória de l partido [[Solidarność|Solidariedade]] na Polónia), i la [[Tchecoslobáquia]], la [[Bulgária]], la [[Roménia]] i la [[Almanha Ouriental]] tubírun reboltas an massa, que pedian l fin de l regime socialista. L punto culminante fui la chimpa de l [[Muro de Berlin]] an [[9 de Nobembre]] de 1989, que puso fin a la [[Cortina de Fierro]] i, para alguns storiadores, a la Guerra Frie an si. [[Fexeiro:CIS-Map.png|thumb|300px|left|Formaçon de la [[Quemunidade de ls Stados Andependientes|CEI]], l fin oufecial de la [[Ounion Sobiética]].]] Finalmente, la sublebaçon de l países ourientales causou comoçon antre ls pobos bálticos. Ls trés países bálticos ([[Stónia]], [[Letónia]] i [[Lituánia]]) habien sido ambadidos i aneixados pula URSS, i sous cidadanos agora pedian la andependéncia. Seguinte a eilhes, outras repúblicas de la Ounion Sobiética pedian eileiçones lhibres, cun más partidos políticos. Esta situaçon repentina lhebou alguns cunserbadores de la Ounion Sobiética, lhiderados pul General [[Guenédi Ianaieb]] i [[Boris Pugo]], a tentar un golpe de stado contra Gorbacheb an [[Agosto]] de 1991. L golpe, todabie, fui frustrado por [[Boris Iéltsin]]. Mesmo assi, la lhiderança de Gorbacheb staba an decadéncia i, an [[Setembre]], ls países bálticos cunseguiran la andependéncia. An [[Dezembre]], la [[Oucránia]] tamien se tornou andependiente. Finalmente, ne l die [[31 de Dezembre]] de 1991, Gorbacheb anunciaba l fin de la [[Ounion de las Repúblicas Socialistas Sobiéticas]], renunciando al cargo que acupaba i al sou suonho de ber un mundo socialista. == Nuoba Guerra Frie == La '''Nuoba Guerra Frie''' ye la zeignaçon de l nuobo cuntexo político-eideológico, adotado outra beç ne l nuobo [[milénio]] an partes pulas grandes poténcias melitares - [[Stados Ounidos]] i [[Rússia]] - adonde ambos ls países buscan regiones de anfluéncia i poder.<ref>{{Citation |title=.com/mundo/anfograficos/2008/11/13/la_nuoba_guerra_frie-586385775.asp La nuoba Guerra Frie - ''L Globo'' |url=http://oglobo.globo/ |accessdate=2021-08-08 |archivedate=2022-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ }}</ref><ref>[http://www.stadao .com.br/anternacional/not_ant231791,0.htn Rússia debe eibitar nuoba Guerra Frie, diç Reino Ounido - ''Stadon'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === La Era Medbedeb (2008-2009) === An [[2008]], la tenson antre [[Washington]] i [[Moscobo]], la antiga capital de la [[URSS]], se agrabórun depuis de l [[Stados Ounidos]] tener anunciado la anstalaçon de scudos antimísseis ne l Lheste Ouropeu, na ária próssima i de anfluéncia direta de la [[Rússia]]. An repuosta al fato, [[Moscobo]] cundena la atitude de l [[Stados Ounidos]] i anuncia la anstalaçon de mísseis táticos Iskander na region oucidental de [[Kaliningrado]]; para alhá desso, seran rializadas cuntramedidas eiletrónicas de ls eilemientos de l scudo antimísseis que [[Washington]] planeija anstalar ne l Lheste Ouropeu, cumpuosto por un radar na República Tcheca i mísseis antercetadores na Polónia.<ref>[http://g1.globo .com/Noticias/Mundo/0,,MUL850119-5602,00-RUSSIA+INSTALARA+MISSEIS+EM+KALININGRADO+EM+RESPOSTA+AO+ESCUDO+DOS+Stados Ounidos.html Rússia anstalará mísseis an Kaliningrado an repuosta al scudo de l Stados Ounidos - ''Globo'']</ref> An [[2009]], [[Moscobo]] anuncia que eirá rearmar sues fuorças melitares i ampliar sou arsenal nuclear an repuosta al fortalecimiento de la [[Otan]] (Organizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte), criada para cumbatener l abanço de l [[socialismo]] na era bipolar. L reingresso de la Fráncia i de outros países de l Lheste Ouropeu ten probocado tensones na region, mas, la [[Rússia]] quier ampedir la antrada de la [[Geórgia]] na [[Otan]], i por esso lhançou ua biolenta ouparaçon contra l paíç ne l anho passado, atrabeç de las fuorças melitares.<ref>[http://tb1.rtp.t/noticias/andex.php?t=Russia-anuncia-plano-perante-ameaca-de l-Stados Ounidos-i-de la-NATO.rtp&article=208669&bisual=3&lhayout=10&tn=7 Rússia anuncia plano perante amenaça de l Stados Ounidos i de la NATO - ''RTP Amboras'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://zerohora.clicrbs .com.br/zerohora/jsp/default2.jsp?uf=1&lhocal=1&source=a2443324.xml&template=3898.dwt&eidition=11926&section=1014 Rússia anuncia que eirá rearmar eisército - Abanço de la Otan ne l Lheste Ouropeu ye ua amenaça - ''Zero Hora'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === La Guerra na Ossétie de l Sul i Geórgia === {{percipal|Guerra na Ossétie de l Sul an 2008}} An [[Agosto]] de [[2008]], la [[Ossétie de l Sul]] (apoiada pula [[Rússia]]), i la [[Geórgia]] (apoiada puls [[Stados Ounidos]]), entrórun an cunflito armado, tropas de la [[Geórgia]] acupórun melitarmente la capital de la [[Ossétie de l Sul]], region separatista de la república [[Geórgia|georgiana]]. An repuosta al ocorrido, tropas [[Rússia|russas]] atacórun melitarmente la [[Geórgia]] i reconheciu las regiones separatistas de la [[Ossétie de l Sul]] i [[Abecásia]], l que causou fuorte çgeste diplomático antre [[Washington]] i [[Moscow]].<ref>[http://www.stadao .com.br/anternacional/not_ant230960,0.htn Rússia reconhece Ossétie de l Sul i Abkházia - ''Stadon'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://tsf.sapo.t/PáiginaInicial/Anternacional/Anterior.aspx?cuntent_id=977868 Cunflito na Ossétie puode afetar relaçones Stados Ounidos-Rússia, dízen norte-amaricanos - ''TSF Amboras'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Cronologie == {| class="wikitable" !Anho!!Acuntecimento |- |[[1945]]||Cientistas [[Stados Ounidos|amaricano]] testan cun sucesso l purmeiro çpositibo atómico de l mundo. |- |[[1949]]||La [[Ounion Sobiética|URSS]] tiesta un çpositibo nuclear. |- |[[1950]]||Grupos zarmamentistas ampeçan a pressionar an fabor de l zarmamiento nuclear unilateral, an que un lhado zeiste de sues armas nucleares sperando que l outro faga l mesmo. |- |[[1952]]||L [[Reino Ounido]] splode un çpositibo nuclear. Anho de la purmeira bomba termonuclear (heidrogénio), testada puls [[Stados Ounidos]]. |- |[[1960]]||La [[Fráncia]] splode un çpositibo nuclear. |- |[[1964]]||La [[China]] splode un çpositibo nuclear. |- |[[1969]]||Ls [[Stados Ounidos|amaricanos]] testan l MRB (beiclos de rentradas múltiplas), permitindo que ls mísseis trasporten até cinco ogibas apartadas. Ls [[Ounion Sobiética|sobiéticos]] fázen l mesmo. Amaricanos i sobiéticos çcuten l cuntrole, anquanto la tecnologie amenaça l eiquilíbrio nuclear. |- |[[1972]]||Un tratado subre mísseis antibalísticos lhemitando l amprego de solo de ls sistemas an cada superpoténcia fui assiando cumo parte de l [[SALT I]]. |- |[[1974]]||Acordo Stados Ounidos-URSS para ampor un "teto" na quantidade de beiclos de ataque nuclear (bumbardeiros mísseis balísticos antercontinentales i submarinos) an cada superpoténcia. |- |[[1979]]||L acuordo [[SALT II]] reduziu ls lhemites, mas la ambason sobiética de l [[Afeganistan]] ampediu la ratificaçon pul senado norte-amaricano. |- |[[1980]]||''START'' (cumbersaçones subre reduçon de armas stratégicas), que sucediu l SALT, faç pouco progresso. |- |[[1983]]||L persidente de ls Stados Ounidos, [[Ronald Reagan]], anuncia sue decison de custear un sistema defensibo aeroespacial chamado de "Guerra nas Streilhas". |- |[[1987]]||Acordo Stados Ounidos-URSS para abolir las fuorças nucleares antermediárias terrestres. |- |[[1990]]||Cun base ne l acuordo ''START'', las dues superpoténcias cuncordan an reduzir, até [[1998]], ls arsenales stratégicos para 6.000 an cada un de l países. |- |[[1991]]||Las superpoténcias cuncórdan an eiliminar todos ls mísseis táticos terrestres i cápsulas nucleares. Cula disseluçon de la [[Ounion Sobiética]], las armas nucleares stratégicas nun quedórun solo na [[Rússia]], mas tamien na [[Bielorrússia]], [[Oucránia]] i [[Cazaquiston]], que cuncórdan cun sue trasferéncia para la Rússia para la çtruiçon de todos. |} == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Guerra Frie]] [[Catadorie:Guerras]] r8oksynz5cigbct8b6jfu77q0x5ee24 Luna 0 591 107941 107713 2026-08-17T08:57:11Z ~2026-30875-10 15270 107941 wikitext text/x-wiki La '''Lhuna''' (simblo astronómico: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) ó, na bariadade Central de l Mirandés, '''Lhuna''' (de l [[Lhéngua lhatina|latin]] ''Luna'') ye l solo [[satélite natural]] de la [[Tierra]], situando-se a ua çtáncia de cerca de 384.405 km de l nuosso [[planeta]]. Segundo la redadeira cuntaige, más de 150 lhunas poboan l sistema solar: Netuno ye cercada por 13 deilhas; Saturno ten 48; Júpitener ten 62. La Lhuna terráquea nun ye a maior de to l [[Sistema Solar]] - [[Titana]], ua de las lhunas de Saturno, ten l dobro de sou tamanho - mas ye a maior an relaçon al sou [[planeta]]. Cun 1/4 de l tamanho de la Tierra i 1/6 de sue grabidade, ye l solo [[cuorpo celhestre]] bejitado por seres houmanos i adonde la [[NASA]] (sigla an [[anglés]] de ''National Aeronautics and Space Administration'') pertende amplantar bases premanentes. Bisto de la [[Tierra]], l [[satélite]] apersenta fases i eisibe siempre la mesma face (situaçon chamada cumo ''[[acoplamiento de maré]]''), fato que gerou einúmeras speculaçones a respeito de l teórico [[lado scuro de la Lhuna]], que na berdade queda eiluminado quando stamos ne l período chamado de Lhuna nuoba. Sou período de [[rotaçon]] ye eigual al período de traslaçon. La Lhuna nun ten atmosfera i apersenta, ambora mui scassa, auga ne l stado sólido (an forma de cristales de [[carambelo]]). Nun tenendo atmosfera, nun hai eroson i la superfice de la Lhuna mantén-se antata durante [[milhon]]es de [[anho]]s. Ye solo afetada pulas colisones cun [[meteorito]]s. Ye la percipal respunsable puls eifeitos de [[maré]] que acuntécen na Tierra, an seguida ben l [[Sol]], cun ua participaçon menor. Puode-se dezir de l eifeito de maré eiqui na Tierra cumo sendo la tendéncia de ls ouceanos acumpanháren l mobimiento orbital de la Lhuna, sendo que esse eifeito causa un atrito cul fondo de l ouceanos, atrasando l mobimiento de [[rotaçon de la Tierra]] cerca de 0,002 s por seclo, i, cumo cunsequéncia, la Lhuna se afasta de nuosso planeta an média 3&nbsp;cm por anho. La Lhuna ye, porporcionalmente, l maior satélite natural de l nuosso [[Sistema Solar]]. Sue massa ye tan seneficatiba an relaçon a la massa de la Tierra que l eixe de rotaçon de l sistema Tierra-Lhuna ancontra-se mui loinge de l eixe central de rotaçon de la Tierra. Alguns [[Astronomie|astrónomos]] úsan este argumiento para afirmar que bibimos nun de ls cumponentes dun [[planeta]] duplo, mas la maiorie çcorda, ua beç que para que un sistema planetário seia duplo ye neçairo que sou eixe de rotaçon steia fura de ls dous cuorpos. == Formaçon de la Lhuna == {{Artigo percipal|[[Vig splash]]}} La ourige de la Lhuna ye ancierta, mas las parecenças ne l teor de ls eilemientos ancuntrados tanto na Lhuna quanto na Tierra andícan que dambos ls cuorpos puoden tener tenido ua ourige quemun. Nesse aspeto, alguns [[astrónomo]]s i [[geólogo]]s alegan que la Lhuna tenerie se çprendido dua massa ancandecente de peinha liquefeita primordial, recén-formada, atrabeç de la [[fuorça centrífuga]]. Outra heipótese, atualmente la más aceita, ye la de que un [[planeta]] zaparecido i chamado [[Theia]], aprossimadamente de l tamanho de [[Marte]], inda ne l percípio de la formaçon de la Tierra, tenerie se chocado cun nuosso planeta. Tamanha colison tenerie zeintegrado totalmente l planeta Theia i fuorçado la spulson de pedaços de peinha líquida. Esses pequeinhos cuorpos fúrun cundensados nun mesmo cuorpo, l qual tenerie sido aprisionado pul campo grabitacional de la Tierra. Esta teorie recebiu l nome de [[Big Splash]]. Hai inda un grupo de teóricos que acraditan que, seia qual fur la forma cumo surgiran, haberie dous satélites naturales orbitando la Tierra: l maior serie la Lhuna, i l menor tenerie boltado la se chocar cula Tierra, formando las massas cuntinentales. == Geologie lhunar == {{Artigo percipal|[[Geologie de la lhuna]]}} L coincimiento subre la [[geologie]] de la lhuna oumentou seneficantemente a partir de la [[década de 1960]] cun las missones tripuladas i outomatizadas. Anque todos ls dados recolhidos al longo de todos esses anhos, inda hai preguntas sin repuostas que unicamente seran cuntestadas cula anstalaçon de feturas bases permanentes i un amplo studo subre la superfice de la lhuna. Grácias la sue çtáncia de la [[Planeta Tierra|Tierra]], la Lhuna ye l solo cuorpo, junto cula Tierra, que se conhecen detalhadamente sue geologie. Las missones tripuladas [[Porjeto Apollo|Apollo]] cuntribuíran cula recuolha de 382 kg de [[peinha lhunar|peinhas]] i mostras de l tierra, de ls quales síguen sendo l oubjeto de studo pa la cumprenson subre la formaçon de [[cuorpo celhestre|cuorpos celhestres]]. === Tierra === [[Fexeiro:Moon Schematic Cross Section.svg|thumb|right|Eilustraçon squemática de la strutura anterna de la Lhuna.]] Las sploraçones i ls studos de l [[tierra]] de la Lhuna lebórun ls cientistas a cuncluir que la chimpa de [[meteoro]]s an sue [[superfice]] çprotegida de atmosfera ye la percipal causa de sou tierra ser sburacado <ref>''[http://super.abril .com.br/superarquibo/1996/cunteudo_115355.shtml Chimpa de meteoros criou tierra sburacado de la Lhuna]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref> yá que [[atmosfera]] puode arrefecir ó deminuir la belocidade desses oubjetos, al batéren, rezon pula qual ábren más [[cratera]]s contra la superfice lhunar de l que na tierra. === Faces === Las partes más próssimas dun oubjeto an [[órbita]] an buolta dun planeta súfren ua [[Grabidade|atraçon grabitacional]] maior deste (porque stan a ua menor çtáncia de l) de l que las más çtantes, ó seia, hai un gradiente de grabidade. Esso faç cun que se gere un binário que leba l oubjeto a acabar por quedar ourientado ne l spácio de modo la que seia la sue parte cun ua maior [[massa]] a quedar boltada pa l [[planeta]]. Ye esse eifeito que splica porque ye que la Lhuna assume ua taxa de [[rotaçon]] stable que mantén siempre la mesma [[face]] boltada pa la Tierra. L sou [[centro de massa]] stá çtanciado de l sou [[centro geométrico]] de cerca de 2 km na direçon de la [[Tierra]]. Curjidosamente, nun se sabe porquei, de l lado boltado pa la Tierra la sue crostra ye más fina quanto a la amplitude de relebo i ye adonde stan cuncentrados ls [[mar|mares]] - las zonas más planas. Las zeignaçones "cuntinentes" i "mares" nun dében ser antendidas cul mesmo seneficado que ténen na Tierra. Ls cuntinentes son scarpados i custituídos por peinhas más claras (anortositos), eissencialmente formados por feldspatos, que refleten 18% de la luç ancidente probeniente de l Sol. Apersentan, an giral, un maior númaro de crateras de ampato i acupan a maior stenson de la superfice lhunar. Ls mares lhunares nun ténen auga, apersentan la sue superfice más plana de l que la de l cuntinentes, fazendo lembrar la superfice libre dun lhíquido. Son scuros, custituídos por basaltos, refletindo solo cerca de 6% a 7% de la luç ancidente. La formaçon de l mares, que son más abundantes na face besible de l que na face nun besible (lado scuro), relaciona-se cun ls ampatos meteoríticos. {| class="tocolours" align="center" | [[Fexeiro:Phase-180.jpg|frameless]] |&nbsp; | [[Fexeiro:Far-Side-Phase-180.jpg|frameless]] |- | style="text-align:center;"|Lado besible de la Lhuna |&nbsp; | style="text-align:center;"|[[Lado scuro de la Lhuna]] |} == Marés == {{Artigo percipal|[[Maré]]}} [[Fexeiro:Maré.jpg|left|thumb|Squema mostrando la anfluéncia de la Lhuna nas [[maré]]s terrestres.]] Las [[maré]]s altas nun acuntécen eisatamente ne l alinhamiento antre ls centros de la [[Tierra]] i de la Lhuna. Ls altos correspondentes a las marés altas son lebados un pouco más pa la frente pula rotaçon de la Tierra. Cumo resultado desso, la fuorça de atraçon antre Tierra i Lhuna nun ye eisercida eisatamente na direçon de la linha antre ls sous centros i esso gera un [[binário]] subre la Tierra que cuntrarie la sue rotaçon (i atrasa la rotaçon de la Tierra por cerca de 0,002 [[segundo]]s por [[seclo]]) i ua fuorça de atraçon subre la Lhuna, puxando-la pa la frente na sue [[órbita]] i eilebando-la para ua órbita (afastando-se de la Tierra cerca de 3,8 cn por anho). Ó seia, hai ua trasferéncia líquida de [[einergie]] de la Tierra pa la Lhuna. Eibentualmente este eifeito fazerá cun que l alto de la maré acabe por quedar eisatamente alinhado cula linha Tierra-Lhuna i a partir dende l eifeito de trabaige causado pul binário acabará. Mas nessa [[altura]] la Tierra fazerá ua rotaçon satamente ne l mesmo tiempo an que la Lhuna faç ua rotaçon an buolta de la Tierra: la Tierra amostrará siempre la mesma face a la Lhuna. Cumo las marés oureginadas pula Tierra na Lhuna son mui más fuortes, la rotaçon de la Lhuna yá fui trabada de modo a eilha mos amostrar siempre la mesma face, zaparecendo un binário que yá terá eisistido. La mesma cousa acunteciu yá a la maiorie de l [[satélite]]s de l [[Sistema Solar|sistema solar]]. == Sploraçon lhunar == [[Fexeiro:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg|thumb|right|[[Astronauta]] [[Buzz Aldrin]] retratado por [[Neil Armstrong]] durante a misson [[Apollo 11]], an [[20 de Júlio]] de [[1969]].]] {{Artigo percipal|[[La cunquista de la Lhuna]]}} Ne l ampeço de la [[década de 1960]] l persidente [[John F. Kennedy]] colocou cumo meta pa ls [[Stados Ounidos de la América]] l ambio dun Home a la Lhuna antes de l fin de la década. Este zafio fui cuncretizado ne l [[porjeto Apollo]]. An [[20 de Júlio]] de [[1969]] [[Neil Armstrong]] tornou-se l purmeiro Home a caminar na Lhuna. Eisisten grupos que dubídan deste eibento, alegando ser la aterraige na Lhuna trasmetida pula [[telbison]] nun cenário muntado, i to l eibento tenerie sido ousado cumo porpaganda de l regime [[amaricano]] durante la [[Guerra Frie]]. == Trajetória lhunar == [[Fexeiro:Moon trajectory.png|left|thumb|La trajetória rial de la Lhuna.]] Ye tentador aceitar que la trajetória de la Lhuna ruoda an buolta de la [[Tierra]] de tal modo que por bezes anda para trás. Mesmo quando bemos ua repersentaçon de la sue trajetória cumo la que se mostra na animaçon seguinte, la nuossa perceçon cria-me ls ua eiluson: La Lhuna parece andar para trás. I, na berdade, (mesmo nesta animaçon, an que la sue trajetória ye repersentada cumo ua [[rebuolta sinusoidal]]) eilha abança siempre. [[Fexeiro:Lhunar libration with phase Oct 2007.gif|thumb|[[Fases de la Lhuna]].]] La percipal rezon para essa eideia errada ye l fato de nas repersentaçones de l [[Sistema Solar|sistema solar]], an que las trajetórias de l [[planeta]]s son zenhadas de l punto de bista de l ouserbador posicionado ne l [[Sol]] al passo que tamien ye quemun repersentar la trajetória de la Lhuna de l punto de bista dun ouserbador na Tierra, l que ye l ouserbado, mas acuntece que esse mobimiento diário ye aparente debido a la [[rotaçon]] de la Tierra an torno de l sou eixe i nun de la Lhuna propiamente dezido l que cuntribuirie cun outro cunceito errado que ye la suposta eisisténcia dun lado scuro de la Lhuna, quando na rialidade ye la face oculta. De fato, cumo la fuorça grabitacional de l Sol subre la Lhuna ye 2,2 bezes más fuorte de l que la eisercida pula Tierra, la Lhuna çcribe ua [[eilipse]] de afastamiento custante de la Tierra al mesmo tiempo que, debido la fuorça grabitacional, dambos percórren ua trajetória de traslaçon deformada an [[spiral]] la buolta de l Sol. I la sue trajetória ye siempre cumbexa: rebuolta-se siempre na direçon de l Sol. Nun ye esse l causo de la maiorie de l satélites arteficiales, que fázen ua rotaçon an buolta de la Tierra an menos de 2 horas. Mas la rotaçon de la Lhuna an buolta de la Tierra ye uas 4 cientos de bezes más lenta. [[Fexeiro:Sun earth moon.svg|left|thumb|Eilustraçon de l [[Sol]], de la Lhuna i de la [[Tierra]].]] La figura ambaixo çcribe melhor l que rialmente acuntece. Ye más sclarecedor bisualizar l mobimiento de la Lhuna cumo se eilha fusse ua mota que acumpanha un altemoble (la [[Tierra]]), ambos an mobimiento nua mesma strada. La mota, ua beç por més acelera i ultrapassa l [[altemoble]] pula dreita i depuis deixa-se quedar para trás pula squierda. De fato, la Lhuna, quando queda para trás (quarto crecente) ye acelerada pula atraçon grabítica de la Tierra i quando se adianta (quarto minguante) ye trabada pula fuorça de grabidade de la Tierra<ref>http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/teaching/cumbex.html</ref>. Tanto la Tierra cumo la Lhuna stan an chimpa-libre an bolta de l centro de [[massa]] de l sistema Tierra-Lhuna (drento de la Tierra) que, por sue beç, stá an chimpa-libre al redror de l centro de massa de l sistema Sol-Tierra-Lhuna (drento de l [[Sol]]). Por esso, podie ser más sclarecedor i menos geocéntrico dezir que la Tierra i la Lhuna ruodan ligeiramente an torno de l sou [[centro de massa]] quemun, a la medida que seguen a ua [[órbita]] quemun an torno de l Sol. Alguns astrónomos defénden aliás que l sistema Tierra-Lhuna ye un planeta duplo, yá que la anfluéncia grabitacional de l Sol ye cumparable cun sue anteraçon mútua. [[Fexeiro:Speed of light from Earth to Moon.gif|thumb|upright=3|centener|La animaçon arriba mostra l tamanho relatibo de la separaçon de l sistema [[Tierra]]-Lhuna. L feixe de [[luç]], repersentado pula linha amarielha, amostra l período que la luç lieba para seguir de la [[Tierra]] pa la Lhuna: 1.255 [[segundo]]s.]] == La Lhuna i la trajetória de la Tierra == Quando la Lhuna stá an [[Fases de la lhuna|quarto minguante]], la Lhuna stá delantre de la Tierra. Cumo la çtáncia de la Tierra a la Lhuna ye de cerca de 384404 [[km]] i la belocidade orbital de la Tierra ye de cerca de 107 mil [[km/h]], la Lhuna ancontra-se nun punto adonde la Tierra bai star dende a cerca de 3 horas i meia. De l mesmo modo, quando bemos la Lhuna an quarto crecente, eilha ancontra-se aprossimadamente ne l punto de l spácio «adonde nós stábamos» 3 [[hora]]s i meia antes! == L brilho lhunar == [[Fexeiro:Lhunar Corona.jpg|thumb|right|Lhuna durante la [[nuite]] terrestre.]] L brilho de la Lhuna, tamien coincido cumo '''''luar''''', nun deminui para metade quando eilha stá an quarto. L sou brilho ye solo 1/10 de l que eilha ten quando stá chena. Esso debe-se al [[relebo]] de la Lhuna: quando eilha stá an quarto las partes más eilebadas porjétan [[selombra]]s nas partes menos eilebadas i redúzen la cantidade de luç solar refletida na direçon de la Tierra. == Eiclipses == {{Artigo percipal|[[Eiclipse lhunar]]}} == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Luna]] [[Catadorie:Sistema solar]] n3a7nh5aeyng31v14gw6gjjxth2nc00 107944 107941 2026-08-17T10:42:30Z ~2026-30875-10 15270 107944 wikitext text/x-wiki La '''Lhuna''' (simblo astronómico: ☾[[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) ó, na bariadade Central de l Mirandés, '''Lhuna''' (de l [[Lhéngua lhatina|latin]] ''Luna'') ye l solo [[satélite natural]] de la [[Tierra]], situando-se a ua çtáncia de cerca de 384.405 km de l nuosso [[planeta]]. Segundo la redadeira cuntaige, más de 150 lhunas poboan l sistema solar: Netuno ye cercada por 13 deilhas; Saturno ten 48; Júpitener ten 62. La Lhuna terráquea nun ye a maior de to l [[Sistema Solar]] - [[Titana]], ua de las lhunas de Saturno, ten l dobro de sou tamanho - mas ye a maior an relaçon al sou [[planeta]]. Cun 1/4 de l tamanho de la Tierra i 1/6 de sue grabidade, ye l solo [[cuorpo celhestre]] bejitado por seres houmanos i adonde la [[NASA]] (sigla an [[anglés]] de ''National Aeronautics and Space Administration'') pertende amplantar bases premanentes. Bisto de la [[Tierra]], l [[satélite]] apersenta fases i eisibe siempre la mesma face (situaçon chamada cumo ''[[acoplamiento de maré]]''), fato que gerou einúmeras speculaçones a respeito de l teórico [[lado scuro de la Lhuna]], que na berdade queda eiluminado quando stamos ne l período chamado de Lhuna nuoba. Sou período de [[rotaçon]] ye eigual al período de traslaçon. La Lhuna nun ten atmosfera i apersenta, ambora mui scassa, auga ne l stado sólido (an forma de cristales de [[carambelo]]). Nun tenendo atmosfera, nun hai eroson i la superfice de la Lhuna mantén-se antata durante [[milhon]]es de [[anho]]s. Ye solo afetada pulas colisones cun [[meteorito]]s. Ye la percipal respunsable puls eifeitos de [[maré]] que acuntécen na Tierra, an seguida ben l [[Sol]], cun ua participaçon menor. Puode-se dezir de l eifeito de maré eiqui na Tierra cumo sendo la tendéncia de ls ouceanos acumpanháren l mobimiento orbital de la Lhuna, sendo que esse eifeito causa un atrito cul fondo de l ouceanos, atrasando l mobimiento de [[rotaçon de la Tierra]] cerca de 0,002 s por seclo, i, cumo cunsequéncia, la Lhuna se afasta de nuosso planeta an média 3&nbsp;cm por anho. La Lhuna ye, porporcionalmente, l maior satélite natural de l nuosso [[Sistema Solar]]. Sue massa ye tan seneficatiba an relaçon a la massa de la Tierra que l eixe de rotaçon de l sistema Tierra-Lhuna ancontra-se mui loinge de l eixe central de rotaçon de la Tierra. Alguns [[Astronomie|astrónomos]] úsan este argumiento para afirmar que bibimos nun de ls cumponentes dun [[planeta]] duplo, mas la maiorie çcorda, ua beç que para que un sistema planetário seia duplo ye neçairo que sou eixe de rotaçon steia fura de ls dous cuorpos. == Formaçon de la Lhuna == {{Artigo percipal|[[Vig splash]]}} La ourige de la Lhuna ye ancierta, mas las parecenças ne l teor de ls eilemientos ancuntrados tanto na Lhuna quanto na Tierra andícan que dambos ls cuorpos puoden tener tenido ua ourige quemun. Nesse aspeto, alguns [[astrónomo]]s i [[geólogo]]s alegan que la Lhuna tenerie se çprendido dua massa ancandecente de peinha liquefeita primordial, recén-formada, atrabeç de la [[fuorça centrífuga]]. Outra heipótese, atualmente la más aceita, ye la de que un [[planeta]] zaparecido i chamado [[Theia]], aprossimadamente de l tamanho de [[Marte]], inda ne l percípio de la formaçon de la Tierra, tenerie se chocado cun nuosso planeta. Tamanha colison tenerie zeintegrado totalmente l planeta Theia i fuorçado la spulson de pedaços de peinha líquida. Esses pequeinhos cuorpos fúrun cundensados nun mesmo cuorpo, l qual tenerie sido aprisionado pul campo grabitacional de la Tierra. Esta teorie recebiu l nome de [[Big Splash]]. Hai inda un grupo de teóricos que acraditan que, seia qual fur la forma cumo surgiran, haberie dous satélites naturales orbitando la Tierra: l maior serie la Lhuna, i l menor tenerie boltado la se chocar cula Tierra, formando las massas cuntinentales. == Geologie lhunar == {{Artigo percipal|[[Geologie de la lhuna]]}} L coincimiento subre la [[geologie]] de la lhuna oumentou seneficantemente a partir de la [[década de 1960]] cun las missones tripuladas i outomatizadas. Anque todos ls dados recolhidos al longo de todos esses anhos, inda hai preguntas sin repuostas que unicamente seran cuntestadas cula anstalaçon de feturas bases permanentes i un amplo studo subre la superfice de la lhuna. Grácias la sue çtáncia de la [[Planeta Tierra|Tierra]], la Lhuna ye l solo cuorpo, junto cula Tierra, que se conhecen detalhadamente sue geologie. Las missones tripuladas [[Porjeto Apollo|Apollo]] cuntribuíran cula recuolha de 382 kg de [[peinha lhunar|peinhas]] i mostras de l tierra, de ls quales síguen sendo l oubjeto de studo pa la cumprenson subre la formaçon de [[cuorpo celhestre|cuorpos celhestres]]. === Tierra === [[Fexeiro:Moon Schematic Cross Section.svg|thumb|right|Eilustraçon squemática de la strutura anterna de la Lhuna.]] Las sploraçones i ls studos de l [[tierra]] de la Lhuna lebórun ls cientistas a cuncluir que la chimpa de [[meteoro]]s an sue [[superfice]] çprotegida de atmosfera ye la percipal causa de sou tierra ser sburacado <ref>''[http://super.abril .com.br/superarquibo/1996/cunteudo_115355.shtml Chimpa de meteoros criou tierra sburacado de la Lhuna]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref> yá que [[atmosfera]] puode arrefecir ó deminuir la belocidade desses oubjetos, al batéren, rezon pula qual ábren más [[cratera]]s contra la superfice lhunar de l que na tierra. === Faces === Las partes más próssimas dun oubjeto an [[órbita]] an buolta dun planeta súfren ua [[Grabidade|atraçon grabitacional]] maior deste (porque stan a ua menor çtáncia de l) de l que las más çtantes, ó seia, hai un gradiente de grabidade. Esso faç cun que se gere un binário que leba l oubjeto a acabar por quedar ourientado ne l spácio de modo la que seia la sue parte cun ua maior [[massa]] a quedar boltada pa l [[planeta]]. Ye esse eifeito que splica porque ye que la Lhuna assume ua taxa de [[rotaçon]] stable que mantén siempre la mesma [[face]] boltada pa la Tierra. L sou [[centro de massa]] stá çtanciado de l sou [[centro geométrico]] de cerca de 2 km na direçon de la [[Tierra]]. Curjidosamente, nun se sabe porquei, de l lado boltado pa la Tierra la sue crostra ye más fina quanto a la amplitude de relebo i ye adonde stan cuncentrados ls [[mar|mares]] - las zonas más planas. Las zeignaçones "cuntinentes" i "mares" nun dében ser antendidas cul mesmo seneficado que ténen na Tierra. Ls cuntinentes son scarpados i custituídos por peinhas más claras (anortositos), eissencialmente formados por feldspatos, que refleten 18% de la luç ancidente probeniente de l Sol. Apersentan, an giral, un maior númaro de crateras de ampato i acupan a maior stenson de la superfice lhunar. Ls mares lhunares nun ténen auga, apersentan la sue superfice más plana de l que la de l cuntinentes, fazendo lembrar la superfice libre dun lhíquido. Son scuros, custituídos por basaltos, refletindo solo cerca de 6% a 7% de la luç ancidente. La formaçon de l mares, que son más abundantes na face besible de l que na face nun besible (lado scuro), relaciona-se cun ls ampatos meteoríticos. {| class="tocolours" align="center" | [[Fexeiro:Phase-180.jpg|frameless]] |&nbsp; | [[Fexeiro:Far-Side-Phase-180.jpg|frameless]] |- | style="text-align:center;"|Lado besible de la Lhuna |&nbsp; | style="text-align:center;"|[[Lado scuro de la Lhuna]] |} == Marés == {{Artigo percipal|[[Maré]]}} [[Fexeiro:Maré.jpg|left|thumb|Squema mostrando la anfluéncia de la Lhuna nas [[maré]]s terrestres.]] Las [[maré]]s altas nun acuntécen eisatamente ne l alinhamiento antre ls centros de la [[Tierra]] i de la Lhuna. Ls altos correspondentes a las marés altas son lebados un pouco más pa la frente pula rotaçon de la Tierra. Cumo resultado desso, la fuorça de atraçon antre Tierra i Lhuna nun ye eisercida eisatamente na direçon de la linha antre ls sous centros i esso gera un [[binário]] subre la Tierra que cuntrarie la sue rotaçon (i atrasa la rotaçon de la Tierra por cerca de 0,002 [[segundo]]s por [[seclo]]) i ua fuorça de atraçon subre la Lhuna, puxando-la pa la frente na sue [[órbita]] i eilebando-la para ua órbita (afastando-se de la Tierra cerca de 3,8 cn por anho). Ó seia, hai ua trasferéncia líquida de [[einergie]] de la Tierra pa la Lhuna. Eibentualmente este eifeito fazerá cun que l alto de la maré acabe por quedar eisatamente alinhado cula linha Tierra-Lhuna i a partir dende l eifeito de trabaige causado pul binário acabará. Mas nessa [[altura]] la Tierra fazerá ua rotaçon satamente ne l mesmo tiempo an que la Lhuna faç ua rotaçon an buolta de la Tierra: la Tierra amostrará siempre la mesma face a la Lhuna. Cumo las marés oureginadas pula Tierra na Lhuna son mui más fuortes, la rotaçon de la Lhuna yá fui trabada de modo a eilha mos amostrar siempre la mesma face, zaparecendo un binário que yá terá eisistido. La mesma cousa acunteciu yá a la maiorie de l [[satélite]]s de l [[Sistema Solar|sistema solar]]. == Sploraçon lhunar == [[Fexeiro:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg|thumb|right|[[Astronauta]] [[Buzz Aldrin]] retratado por [[Neil Armstrong]] durante a misson [[Apollo 11]], an [[20 de Júlio]] de [[1969]].]] {{Artigo percipal|[[La cunquista de la Lhuna]]}} Ne l ampeço de la [[década de 1960]] l persidente [[John F. Kennedy]] colocou cumo meta pa ls [[Stados Ounidos de la América]] l ambio dun Home a la Lhuna antes de l fin de la década. Este zafio fui cuncretizado ne l [[porjeto Apollo]]. An [[20 de Júlio]] de [[1969]] [[Neil Armstrong]] tornou-se l purmeiro Home a caminar na Lhuna. Eisisten grupos que dubídan deste eibento, alegando ser la aterraige na Lhuna trasmetida pula [[telbison]] nun cenário muntado, i to l eibento tenerie sido ousado cumo porpaganda de l regime [[amaricano]] durante la [[Guerra Frie]]. == Trajetória lhunar == [[Fexeiro:Moon trajectory.png|left|thumb|La trajetória rial de la Lhuna.]] Ye tentador aceitar que la trajetória de la Lhuna ruoda an buolta de la [[Tierra]] de tal modo que por bezes anda para trás. Mesmo quando bemos ua repersentaçon de la sue trajetória cumo la que se mostra na animaçon seguinte, la nuossa perceçon cria-me ls ua eiluson: La Lhuna parece andar para trás. I, na berdade, (mesmo nesta animaçon, an que la sue trajetória ye repersentada cumo ua [[rebuolta sinusoidal]]) eilha abança siempre. [[Fexeiro:Lhunar libration with phase Oct 2007.gif|thumb|[[Fases de la Lhuna]].]] La percipal rezon para essa eideia errada ye l fato de nas repersentaçones de l [[Sistema Solar|sistema solar]], an que las trajetórias de l [[planeta]]s son zenhadas de l punto de bista de l ouserbador posicionado ne l [[Sol]] al passo que tamien ye quemun repersentar la trajetória de la Lhuna de l punto de bista dun ouserbador na Tierra, l que ye l ouserbado, mas acuntece que esse mobimiento diário ye aparente debido a la [[rotaçon]] de la Tierra an torno de l sou eixe i nun de la Lhuna propiamente dezido l que cuntribuirie cun outro cunceito errado que ye la suposta eisisténcia dun lado scuro de la Lhuna, quando na rialidade ye la face oculta. De fato, cumo la fuorça grabitacional de l Sol subre la Lhuna ye 2,2 bezes más fuorte de l que la eisercida pula Tierra, la Lhuna çcribe ua [[eilipse]] de afastamiento custante de la Tierra al mesmo tiempo que, debido la fuorça grabitacional, dambos percórren ua trajetória de traslaçon deformada an [[spiral]] la buolta de l Sol. I la sue trajetória ye siempre cumbexa: rebuolta-se siempre na direçon de l Sol. Nun ye esse l causo de la maiorie de l satélites arteficiales, que fázen ua rotaçon an buolta de la Tierra an menos de 2 horas. Mas la rotaçon de la Lhuna an buolta de la Tierra ye uas 4 cientos de bezes más lenta. [[Fexeiro:Sun earth moon.svg|left|thumb|Eilustraçon de l [[Sol]], de la Lhuna i de la [[Tierra]].]] La figura ambaixo çcribe melhor l que rialmente acuntece. Ye más sclarecedor bisualizar l mobimiento de la Lhuna cumo se eilha fusse ua mota que acumpanha un altemoble (la [[Tierra]]), ambos an mobimiento nua mesma strada. La mota, ua beç por més acelera i ultrapassa l [[altemoble]] pula dreita i depuis deixa-se quedar para trás pula squierda. De fato, la Lhuna, quando queda para trás (quarto crecente) ye acelerada pula atraçon grabítica de la Tierra i quando se adianta (quarto minguante) ye trabada pula fuorça de grabidade de la Tierra<ref>http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/teaching/cumbex.html</ref>. Tanto la Tierra cumo la Lhuna stan an chimpa-libre an bolta de l centro de [[massa]] de l sistema Tierra-Lhuna (drento de la Tierra) que, por sue beç, stá an chimpa-libre al redror de l centro de massa de l sistema Sol-Tierra-Lhuna (drento de l [[Sol]]). Por esso, podie ser más sclarecedor i menos geocéntrico dezir que la Tierra i la Lhuna ruodan ligeiramente an torno de l sou [[centro de massa]] quemun, a la medida que seguen a ua [[órbita]] quemun an torno de l Sol. Alguns astrónomos defénden aliás que l sistema Tierra-Lhuna ye un planeta duplo, yá que la anfluéncia grabitacional de l Sol ye cumparable cun sue anteraçon mútua. [[Fexeiro:Speed of light from Earth to Moon.gif|thumb|upright=3|centener|La animaçon arriba mostra l tamanho relatibo de la separaçon de l sistema [[Tierra]]-Lhuna. L feixe de [[luç]], repersentado pula linha amarielha, amostra l período que la luç lieba para seguir de la [[Tierra]] pa la Lhuna: 1.255 [[segundo]]s.]] == La Lhuna i la trajetória de la Tierra == Quando la Lhuna stá an [[Fases de la lhuna|quarto minguante]], la Lhuna stá delantre de la Tierra. Cumo la çtáncia de la Tierra a la Lhuna ye de cerca de 384404 [[km]] i la belocidade orbital de la Tierra ye de cerca de 107 mil [[km/h]], la Lhuna ancontra-se nun punto adonde la Tierra bai star dende a cerca de 3 horas i meia. De l mesmo modo, quando bemos la Lhuna an quarto crecente, eilha ancontra-se aprossimadamente ne l punto de l spácio «adonde nós stábamos» 3 [[hora]]s i meia antes! == L brilho lhunar == [[Fexeiro:Lhunar Corona.jpg|thumb|right|Lhuna durante la [[nuite]] terrestre.]] L brilho de la Lhuna, tamien coincido cumo '''''luar''''', nun deminui para metade quando eilha stá an quarto. L sou brilho ye solo 1/10 de l que eilha ten quando stá chena. Esso debe-se al [[relebo]] de la Lhuna: quando eilha stá an quarto las partes más eilebadas porjétan [[selombra]]s nas partes menos eilebadas i redúzen la cantidade de luç solar refletida na direçon de la Tierra. == Eiclipses == {{Artigo percipal|[[Eiclipse lhunar]]}} == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Luna]] [[Catadorie:Sistema solar]] hh3x3drhcufse8jumvs9aiw64ypma26 107945 107944 2026-08-17T10:43:43Z Der-Wir-Ing 14963 Undid edits by [[Special:Contribs/~2026-30875-10|~2026-30875-10]] ([[User talk:~2026-30875-10|talk]]) to last version by ~2026-38935-23: test edits, please use the sandbox 107945 wikitext text/x-wiki La '''Lhuna''' (simbolo astronomico: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) ó, na bariadade Central de l Mirandés, '''Lhuna''' (de l [[Lhéngua lhatina|latin]] ''Luna'') ye l solo [[satélite natural]] de la [[Tierra]], situando-se a ua çtáncia de cerca de 384.405 km de l nuosso [[planeta]]. Segundo la redadeira cuntaige, más de 150 lhunas poboan l sistema solar: Netuno ye cercada por 13 deilhas; Saturno ten 48; Júpitener ten 62. La Lhuna terráquea nun ye a maior de to l [[Sistema Solar]] - [[Titana]], ua de las lhunas de Saturno, ten l dobro de sou tamanho - mas ye a maior an relaçon al sou [[planeta]]. Cun 1/4 de l tamanho de la Tierra i 1/6 de sue grabidade, ye l solo [[cuorpo celhestre]] bejitado por seres houmanos i adonde la [[NASA]] (sigla an [[anglés]] de ''National Aeronautics and Space Administration'') pertende amplantar bases premanentes. Bisto de la [[Tierra]], l [[satélite]] apersenta fases i eisibe siempre la mesma face (situaçon chamada cumo ''[[acoplamiento de maré]]''), fato que gerou einúmeras speculaçones a respeito de l teórico [[lado scuro de la Lhuna]], que na berdade queda eiluminado quando stamos ne l período chamado de Lhuna nuoba. Sou período de [[rotaçon]] ye eigual al período de traslaçon. La Lhuna nun ten atmosfera i apersenta, ambora mui scassa, auga ne l stado sólido (an forma de cristales de [[carambelo]]). Nun tenendo atmosfera, nun hai eroson i la superfice de la Lhuna mantén-se antata durante [[milhon]]es de [[anho]]s. Ye solo afetada pulas colisones cun [[meteorito]]s. Ye la percipal respunsable puls eifeitos de [[maré]] que acuntécen na Tierra, an seguida ben l [[Sol]], cun ua participaçon menor. Puode-se dezir de l eifeito de maré eiqui na Tierra cumo sendo la tendéncia de ls ouceanos acumpanháren l mobimiento orbital de la Lhuna, sendo que esse eifeito causa un atrito cul fondo de l ouceanos, atrasando l mobimiento de [[rotaçon de la Tierra]] cerca de 0,002 s por seclo, i, cumo cunsequéncia, la Lhuna se afasta de nuosso planeta an média 3&nbsp;cm por anho. La Lhuna ye, porporcionalmente, l maior satélite natural de l nuosso [[Sistema Solar]]. Sue massa ye tan seneficatiba an relaçon a la massa de la Tierra que l eixe de rotaçon de l sistema Tierra-Lhuna ancontra-se mui loinge de l eixe central de rotaçon de la Tierra. Alguns [[Astronomie|astrónomos]] úsan este argumiento para afirmar que bibimos nun de ls cumponentes dun [[planeta]] duplo, mas la maiorie çcorda, ua beç que para que un sistema planetário seia duplo ye neçairo que sou eixe de rotaçon steia fura de ls dous cuorpos. == Formaçon de la Lhuna == {{Artigo percipal|[[Vig splash]]}} La ourige de la Lhuna ye ancierta, mas las parecenças ne l teor de ls eilemientos ancuntrados tanto na Lhuna quanto na Tierra andícan que dambos ls cuorpos puoden tener tenido ua ourige quemun. Nesse aspeto, alguns [[astrónomo]]s i [[geólogo]]s alegan que la Lhuna tenerie se çprendido dua massa ancandecente de peinha liquefeita primordial, recén-formada, atrabeç de la [[fuorça centrífuga]]. Outra heipótese, atualmente la más aceita, ye la de que un [[planeta]] zaparecido i chamado [[Theia]], aprossimadamente de l tamanho de [[Marte]], inda ne l percípio de la formaçon de la Tierra, tenerie se chocado cun nuosso planeta. Tamanha colison tenerie zeintegrado totalmente l planeta Theia i fuorçado la spulson de pedaços de peinha líquida. Esses pequeinhos cuorpos fúrun cundensados nun mesmo cuorpo, l qual tenerie sido aprisionado pul campo grabitacional de la Tierra. Esta teorie recebiu l nome de [[Big Splash]]. Hai inda un grupo de teóricos que acraditan que, seia qual fur la forma cumo surgiran, haberie dous satélites naturales orbitando la Tierra: l maior serie la Lhuna, i l menor tenerie boltado la se chocar cula Tierra, formando las massas cuntinentales. == Geologie lhunar == {{Artigo percipal|[[Geologie de la lhuna]]}} L coincimiento subre la [[geologie]] de la lhuna oumentou seneficantemente a partir de la [[década de 1960]] cun las missones tripuladas i outomatizadas. Anque todos ls dados recolhidos al longo de todos esses anhos, inda hai preguntas sin repuostas que unicamente seran cuntestadas cula anstalaçon de feturas bases permanentes i un amplo studo subre la superfice de la lhuna. Grácias la sue çtáncia de la [[Planeta Tierra|Tierra]], la Lhuna ye l solo cuorpo, junto cula Tierra, que se conhecen detalhadamente sue geologie. Las missones tripuladas [[Porjeto Apollo|Apollo]] cuntribuíran cula recuolha de 382 kg de [[peinha lhunar|peinhas]] i mostras de l tierra, de ls quales síguen sendo l oubjeto de studo pa la cumprenson subre la formaçon de [[cuorpo celhestre|cuorpos celhestres]]. === Tierra === [[Fexeiro:Moon Schematic Cross Section.svg|thumb|right|Eilustraçon squemática de la strutura anterna de la Lhuna.]] Las sploraçones i ls studos de l [[tierra]] de la Lhuna lebórun ls cientistas a cuncluir que la chimpa de [[meteoro]]s an sue [[superfice]] çprotegida de atmosfera ye la percipal causa de sou tierra ser sburacado <ref>''[http://super.abril .com.br/superarquibo/1996/cunteudo_115355.shtml Chimpa de meteoros criou tierra sburacado de la Lhuna]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref> yá que [[atmosfera]] puode arrefecir ó deminuir la belocidade desses oubjetos, al batéren, rezon pula qual ábren más [[cratera]]s contra la superfice lhunar de l que na tierra. === Faces === Las partes más próssimas dun oubjeto an [[órbita]] an buolta dun planeta súfren ua [[Grabidade|atraçon grabitacional]] maior deste (porque stan a ua menor çtáncia de l) de l que las más çtantes, ó seia, hai un gradiente de grabidade. Esso faç cun que se gere un binário que leba l oubjeto a acabar por quedar ourientado ne l spácio de modo la que seia la sue parte cun ua maior [[massa]] a quedar boltada pa l [[planeta]]. Ye esse eifeito que splica porque ye que la Lhuna assume ua taxa de [[rotaçon]] stable que mantén siempre la mesma [[face]] boltada pa la Tierra. L sou [[centro de massa]] stá çtanciado de l sou [[centro geométrico]] de cerca de 2 km na direçon de la [[Tierra]]. Curiosamente, nun se sabe porquei, de l lado boltado pa la Tierra la sue crostra ye más fina quanto a la amplitude de relebo i ye adonde stan cuncentrados ls [[mar]]s - las zonas más planas. Las zeignaçones "cuntinentes" i "mares" nun dében ser antendidas cul mesmo seneficado que ténen na Tierra. Ls cuntinentes son scarpados i custituídos por peinhas más claras (anortositos), eissencialmente formados por feldspatos, que refleten 18% de la luç ancidente probeniente de l Sol. Apersentan, an giral, un maior númaro de crateras de ampato i acupan a maior stenson de la superfice lhunar. Ls mares lhunares nun ténen auga, apersentan la sue superfice más plana de l que la de l cuntinentes, fazendo lembrar la superfice libre dun lhíquido. Son scuros, custituídos por basaltos, refletindo solo cerca de 6% a 7% de la luç ancidente. La formaçon de l mares, que son más abundantes na face besible de l que na face nun besible (lado scuro), relaciona-se cun ls ampatos meteoríticos. {| class="tocolours" align="center" | [[Fexeiro:Phase-180.jpg|frameless]] |&nbsp; | [[Fexeiro:Far-Side-Phase-180.jpg|frameless]] |- | style="text-align:center;"|Lado besible de la Lhuna |&nbsp; | style="text-align:center;"|[[Lado scuro de la Lhuna]] |} == Marés == {{Artigo percipal|[[Maré]]}} [[Fexeiro:Maré.jpg|left|thumb|Squema mostrando la anfluéncia de la Lhuna nas [[maré]]s terrestres.]] Las [[maré]]s altas nun acuntécen eisatamente ne l alinhamiento antre ls centros de la [[Tierra]] i de la Lhuna. Ls altos correspondentes a las marés altas son lebados un pouco más pa la frente pula rotaçon de la Tierra. Cumo resultado desso, la fuorça de atraçon antre Tierra i Lhuna nun ye eisercida eisatamente na direçon de la linha antre ls sous centros i esso gera un [[binário]] subre la Tierra que cuntrarie la sue rotaçon (i atrasa la rotaçon de la Tierra por cerca de 0,002 [[segundo]]s por [[seclo]]) i ua fuorça de atraçon subre la Lhuna, puxando-la pa la frente na sue [[órbita]] i eilebando-la para ua órbita (afastando-se de la Tierra cerca de 3,8 cn por anho). Ó seia, hai ua trasferéncia líquida de [[einergie]] de la Tierra pa la Lhuna. Eibentualmente este eifeito fazerá cun que l alto de la maré acabe por quedar eisatamente alinhado cula linha Tierra-Lhuna i a partir dende l eifeito de trabaige causado pul binário acabará. Mas nessa [[altura]] la Tierra fazerá ua rotaçon satamente ne l mesmo tiempo an que la Lhuna faç ua rotaçon an buolta de la Tierra: la Tierra amostrará siempre la mesma face a la Lhuna. Cumo las marés oureginadas pula Tierra na Lhuna son mui más fuortes, la rotaçon de la Lhuna yá fui trabada de modo a eilha mos amostrar siempre la mesma face, zaparecendo un binário que yá terá eisistido. La mesma cousa acunteciu yá a la maiorie de l [[satélite]]s de l [[Sistema Solar|sistema solar]]. == Sploraçon lhunar == [[Fexeiro:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg|thumb|right|[[Astronauta]] [[Buzz Aldrin]] retratado por [[Neil Armstrong]] durante a misson [[Apollo 11]], an [[20 de Júlio]] de [[1969]].]] {{Artigo percipal|[[La cunquista de la Lhuna]]}} Ne l ampeço de la [[década de 1960]] l persidente [[John F. Kennedy]] colocou cumo meta pa ls [[Stados Ounidos de la América]] l ambio dun Home a la Lhuna antes de l fin de la década. Este zafio fui cuncretizado ne l [[porjeto Apollo]]. An [[20 de Júlio]] de [[1969]] [[Neil Armstrong]] tornou-se l purmeiro Home a caminar na Lhuna. Eisisten grupos que dubídan deste eibento, alegando ser la aterraige na Lhuna trasmetida pula [[telbison]] nun cenário muntado, i to l eibento tenerie sido ousado cumo porpaganda de l regime [[amaricano]] durante la [[Guerra Frie]]. == Trajetória lhunar == [[Fexeiro:Moon trajectory.png|left|thumb|La trajetória rial de la Lhuna.]] Ye tentador aceitar que la trajetória de la Lhuna ruoda an buolta de la [[Tierra]] de tal modo que por bezes anda para trás. Mesmo quando bemos ua repersentaçon de la sue trajetória cumo la que se mostra na animaçon seguinte, la nuossa perceçon cria-me ls ua eiluson: La Lhuna parece andar para trás. I, na berdade, (mesmo nesta animaçon, an que la sue trajetória ye repersentada cumo ua [[rebuolta sinusoidal]]) eilha abança siempre. [[Fexeiro:Lhunar libration with phase Oct 2007.gif|thumb|[[Fases de la Lhuna]].]] La percipal rezon para essa eideia errada ye l fato de nas repersentaçones de l [[Sistema Solar|sistema solar]], an que las trajetórias de l [[planeta]]s son zenhadas de l punto de bista de l ouserbador posicionado ne l [[Sol]] al passo que tamien ye quemun repersentar la trajetória de la Lhuna de l punto de bista dun ouserbador na Tierra, l que ye l ouserbado, mas acuntece que esse mobimiento diário ye aparente debido a la [[rotaçon]] de la Tierra an torno de l sou eixe i nun de la Lhuna propiamente dezido l que cuntribuirie cun outro cunceito errado que ye la suposta eisisténcia dun lado scuro de la Lhuna, quando na rialidade ye la face oculta. De fato, cumo la fuorça grabitacional de l Sol subre la Lhuna ye 2,2 bezes más fuorte de l que la eisercida pula Tierra, la Lhuna çcribe ua [[eilipse]] de afastamiento custante de la Tierra al mesmo tiempo que, debido la fuorça grabitacional, dambos percórren ua trajetória de traslaçon deformada an [[spiral]] la buolta de l Sol. I la sue trajetória ye siempre cumbexa: rebuolta-se siempre na direçon de l Sol. Nun ye esse l causo de la maiorie de l satélites arteficiales, que fázen ua rotaçon an buolta de la Tierra an menos de 2 horas. Mas la rotaçon de la Lhuna an buolta de la Tierra ye uas 4 cientos de bezes más lenta. [[Fexeiro:Sun earth moon.svg|left|thumb|Eilustraçon de l [[Sol]], de la Lhuna i de la [[Tierra]].]] La figura ambaixo çcribe melhor l que rialmente acuntece. Ye más sclarecedor bisualizar l mobimiento de la Lhuna cumo se eilha fusse ua mota que acumpanha un altemoble (la [[Tierra]]), ambos an mobimiento nua mesma strada. La mota, ua beç por més acelera i ultrapassa l [[altemoble]] pula dreita i depuis deixa-se quedar para trás pula squierda. De fato, la Lhuna, quando queda para trás (quarto crecente) ye acelerada pula atraçon grabítica de la Tierra i quando se adianta (quarto minguante) ye trabada pula fuorça de grabidade de la Tierra<ref>http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/teaching/cumbex.html</ref>. Tanto la Tierra cumo la Lhuna stan an chimpa-libre an bolta de l centro de [[massa]] de l sistema Tierra-Lhuna (drento de la Tierra) que, por sue beç, stá an chimpa-libre al redror de l centro de massa de l sistema Sol-Tierra-Lhuna (drento de l [[Sol]]). Por esso, podie ser más sclarecedor i menos geocéntrico dezir que la Tierra i la Lhuna ruodan ligeiramente an torno de l sou [[centro de massa]] quemun, a la medida que seguen a ua [[órbita]] quemun an torno de l Sol. Alguns astrónomos defénden aliás que l sistema Tierra-Lhuna ye un planeta duplo, yá que la anfluéncia grabitacional de l Sol ye cumparable cun sue anteraçon mútua. [[Fexeiro:Speed of light from Earth to Moon.gif|thumb|upright=3|centener|La animaçon arriba mostra l tamanho relatibo de la separaçon de l sistema [[Tierra]]-Lhuna. L feixe de [[luç]], repersentado pula linha amarielha, amostra l período que la luç lieba para seguir de la [[Tierra]] pa la Lhuna: 1.255 [[segundo]]s.]] == La Lhuna i la trajetória de la Tierra == Quando la Lhuna stá an [[Fases de la lhuna|quarto minguante]], la Lhuna stá delantre de la Tierra. Cumo la çtáncia de la Tierra a la Lhuna ye de cerca de 384404 [[km]] i la belocidade orbital de la Tierra ye de cerca de 107 mil [[km/h]], la Lhuna ancontra-se nun punto adonde la Tierra bai star dende a cerca de 3 horas i meia. De l mesmo modo, quando bemos la Lhuna an quarto crecente, eilha ancontra-se aprossimadamente ne l punto de l spácio «adonde nós stábamos» 3 [[hora]]s i meia antes! == L brilho lhunar == [[Fexeiro:Lhunar Corona.jpg|thumb|right|Lhuna durante la [[nuite]] terrestre.]] L brilho de la Lhuna, tamien coincido cumo '''''luar''''', nun deminui para metade quando eilha stá an quarto. L sou brilho ye solo 1/10 de l que eilha ten quando stá chena. Esso debe-se al [[relebo]] de la Lhuna: quando eilha stá an quarto las partes más eilebadas porjétan [[selombra]]s nas partes menos eilebadas i redúzen la cantidade de luç solar refletida na direçon de la Tierra. == Eiclipses == {{Artigo percipal|[[Eiclipse lhunar]]}} == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Luna]] [[Catadorie:Sistema solar]] fks4drkn62cileja3gxmq992wt2tk4q 107951 107945 2026-08-17T11:06:02Z ~2026-45061-28 15466 /* */ 107951 wikitext text/x-wiki La '''Lhuna''' (simblo astrónomico: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) ó, na bariadade Central de l Mirandés, '''Lhuna''' (de l [[Lhéngua lhatina|lhatin]] ''Luna'') ye l solo [[satélite natural]] de la [[Tierra]], situando-se a ua çtáncia de cerca de 384.405 km de l nuosso [[planeta]]. Segundo la redadeira cuntaige, más de 150 lhunas poboan l sistema solar: Netuno ye cercada por 13 deilhas; Saturno ten 48; Júpitener ten 62. La Lhuna terráquea nun ye a maior de to l [[Sistema Solar]] - [[Titana]], ua de las lhunas de Saturno, ten l dobro de sou tamanho - mas ye a maior an relaçon al sou [[planeta]]. Cun 1/4 de l tamanho de la Tierra i 1/6 de sue grabidade, ye l solo [[cuorpo celhestre]] bejitado por seres houmanos i adonde la [[NASA]] (sigla an [[anglés]] de ''National Aeronautics and Space Administration'') pertende amplantar bases premanentes. Bisto de la [[Tierra]], l [[satélite]] apersenta fases i eisibe siempre la mesma face (situaçon chamada cumo ''[[acoplamiento de maré]]''), fato que gerou einúmeras speculaçones a respeito de l teórico [[lado scuro de la Lhuna]], que na berdade queda eiluminado quando stamos ne l período chamado de Lhuna nuoba. Sou período de [[rotaçon]] ye eigual al período de traslaçon. La Lhuna nun ten atmosfera i apersenta, ambora mui scassa, auga ne l stado sólido (an forma de cristales de [[carambelo]]). Nun tenendo atmosfera, nun hai eroson i la superfice de la Lhuna mantén-se antata durante [[milhon]]es de [[anho]]s. Ye solo afetada pulas colisones cun [[meteorito]]s. Ye la percipal respunsable puls eifeitos de [[maré]] que acuntécen na Tierra, an seguida ben l [[Sol]], cun ua participaçon menor. Puode-se dezir de l eifeito de maré eiqui na Tierra cumo sendo la tendéncia de ls ouceanos acumpanháren l mobimiento orbital de la Lhuna, sendo que esse eifeito causa un atrito cul fondo de l ouceanos, atrasando l mobimiento de [[rotaçon de la Tierra]] cerca de 0,002 s por seclo, i, cumo cunsequéncia, la Lhuna se afasta de nuosso planeta an média 3&nbsp;cm por anho. La Lhuna ye, porporcionalmente, l maior satélite natural de l nuosso [[Sistema Solar]]. Sue massa ye tan seneficatiba an relaçon a la massa de la Tierra que l eixe de rotaçon de l sistema Tierra-Lhuna ancontra-se mui loinge de l eixe central de rotaçon de la Tierra. Alguns [[Astronomie|astrónomos]] úsan este argumiento para afirmar que bibimos nun de ls cumponentes dun [[planeta]] duplo, mas la maiorie çcorda, ua beç que para que un sistema planetário seia duplo ye neçairo que sou eixe de rotaçon steia fura de ls dous cuorpos. == Formaçon de la Lhuna == {{Artigo percipal|[[Vig splash]]}} La ourige de la Lhuna ye ancierta, mas las parecenças ne l teor de ls eilemientos ancuntrados tanto na Lhuna quanto na Tierra andícan que dambos ls cuorpos puoden tener tenido ua ourige quemun. Nesse aspeto, alguns [[astrónomo]]s i [[geólogo]]s alegan que la Lhuna tenerie se çprendido dua massa ancandecente de peinha liquefeita primordial, recén-formada, atrabeç de la [[fuorça centrífuga]]. Outra heipótese, atualmente la más aceita, ye la de que un [[planeta]] zaparecido i chamado [[Theia]], aprossimadamente de l tamanho de [[Marte]], inda ne l percípio de la formaçon de la Tierra, tenerie se chocado cun nuosso planeta. Tamanha colison tenerie zeintegrado totalmente l planeta Theia i fuorçado la spulson de pedaços de peinha líquida. Esses pequeinhos cuorpos fúrun cundensados nun mesmo cuorpo, l qual tenerie sido aprisionado pul campo grabitacional de la Tierra. Esta teorie recebiu l nome de [[Big Splash]]. Hai inda un grupo de teóricos que acraditan que, seia qual fur la forma cumo surgiran, haberie dous satélites naturales orbitando la Tierra: l maior serie la Lhuna, i l menor tenerie boltado la se chocar cula Tierra, formando las massas cuntinentales. == Geologie lhunar == {{Artigo percipal|[[Geologie de la lhuna]]}} L coincimiento subre la [[geologie]] de la lhuna oumentou seneficantemente a partir de la [[década de 1960]] cun las missones tripuladas i outomatizadas. Anque todos ls dados recolhidos al longo de todos esses anhos, inda hai preguntas sin repuostas que unicamente seran cuntestadas cula anstalaçon de feturas bases permanentes i un amplo studo subre la superfice de la lhuna. Grácias la sue çtáncia de la [[Planeta Tierra|Tierra]], la Lhuna ye l solo cuorpo, junto cula Tierra, que se conhecen detalhadamente sue geologie. Las missones tripuladas [[Porjeto Apollo|Apollo]] cuntribuíran cula recuolha de 382 kg de [[peinha lhunar|peinhas]] i mostras de l tierra, de ls quales síguen sendo l oubjeto de studo pa la cumprenson subre la formaçon de [[cuorpo celhestre|cuorpos celhestres]]. === Tierra === [[Fexeiro:Moon Schematic Cross Section.svg|thumb|right|Eilustraçon squemática de la strutura anterna de la Lhuna.]] Las sploraçones i ls studos de l [[tierra]] de la Lhuna lebórun ls cientistas a cuncluir que la chimpa de [[meteoro]]s an sue [[superfice]] çprotegida de atmosfera ye la percipal causa de sou tierra ser sburacado <ref>''[http://super.abril .com.br/superarquibo/1996/cunteudo_115355.shtml Chimpa de meteoros criou tierra sburacado de la Lhuna]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref> yá que [[atmosfera]] puode arrefecir ó deminuir la belocidade desses oubjetos, al batéren, rezon pula qual ábren más [[cratera]]s contra la superfice lhunar de l que na tierra. === Faces === Las partes más próssimas dun oubjeto an [[órbita]] an buolta dun planeta súfren ua [[Grabidade|atraçon grabitacional]] maior deste (porque stan a ua menor çtáncia de l) de l que las más çtantes, ó seia, hai un gradiente de grabidade. Esso faç cun que se gere un binário que leba l oubjeto a acabar por quedar ourientado ne l spácio de modo la que seia la sue parte cun ua maior [[massa]] a quedar boltada pa l [[planeta]]. Ye esse eifeito que splica porque ye que la Lhuna assume ua taxa de [[rotaçon]] stable que mantén siempre la mesma [[face]] boltada pa la Tierra. L sou [[centro de massa]] stá çtanciado de l sou [[centro geométrico]] de cerca de 2 km na direçon de la [[Tierra]]. Curiosamente, nun se sabe porquei, de l lado boltado pa la Tierra la sue crostra ye más fina quanto a la amplitude de relebo i ye adonde stan cuncentrados ls [[mar]]s - las zonas más planas. Las zeignaçones "cuntinentes" i "mares" nun dében ser antendidas cul mesmo seneficado que ténen na Tierra. Ls cuntinentes son scarpados i custituídos por peinhas más claras (anortositos), eissencialmente formados por feldspatos, que refleten 18% de la luç ancidente probeniente de l Sol. Apersentan, an giral, un maior númaro de crateras de ampato i acupan a maior stenson de la superfice lhunar. Ls mares lhunares nun ténen auga, apersentan la sue superfice más plana de l que la de l cuntinentes, fazendo lembrar la superfice libre dun lhíquido. Son scuros, custituídos por basaltos, refletindo solo cerca de 6% a 7% de la luç ancidente. La formaçon de l mares, que son más abundantes na face besible de l que na face nun besible (lado scuro), relaciona-se cun ls ampatos meteoríticos. {| class="tocolours" align="center" | [[Fexeiro:Phase-180.jpg|frameless]] |&nbsp; | [[Fexeiro:Far-Side-Phase-180.jpg|frameless]] |- | style="text-align:center;"|Lado besible de la Lhuna |&nbsp; | style="text-align:center;"|[[Lado scuro de la Lhuna]] |} == Marés == {{Artigo percipal|[[Maré]]}} [[Fexeiro:Maré.jpg|left|thumb|Squema mostrando la anfluéncia de la Lhuna nas [[maré]]s terrestres.]] Las [[maré]]s altas nun acuntécen eisatamente ne l alinhamiento antre ls centros de la [[Tierra]] i de la Lhuna. Ls altos correspondentes a las marés altas son lebados un pouco más pa la frente pula rotaçon de la Tierra. Cumo resultado desso, la fuorça de atraçon antre Tierra i Lhuna nun ye eisercida eisatamente na direçon de la linha antre ls sous centros i esso gera un [[binário]] subre la Tierra que cuntrarie la sue rotaçon (i atrasa la rotaçon de la Tierra por cerca de 0,002 [[segundo]]s por [[seclo]]) i ua fuorça de atraçon subre la Lhuna, puxando-la pa la frente na sue [[órbita]] i eilebando-la para ua órbita (afastando-se de la Tierra cerca de 3,8 cn por anho). Ó seia, hai ua trasferéncia líquida de [[einergie]] de la Tierra pa la Lhuna. Eibentualmente este eifeito fazerá cun que l alto de la maré acabe por quedar eisatamente alinhado cula linha Tierra-Lhuna i a partir dende l eifeito de trabaige causado pul binário acabará. Mas nessa [[altura]] la Tierra fazerá ua rotaçon satamente ne l mesmo tiempo an que la Lhuna faç ua rotaçon an buolta de la Tierra: la Tierra amostrará siempre la mesma face a la Lhuna. Cumo las marés oureginadas pula Tierra na Lhuna son mui más fuortes, la rotaçon de la Lhuna yá fui trabada de modo a eilha mos amostrar siempre la mesma face, zaparecendo un binário que yá terá eisistido. La mesma cousa acunteciu yá a la maiorie de l [[satélite]]s de l [[Sistema Solar|sistema solar]]. == Sploraçon lhunar == [[Fexeiro:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg|thumb|right|[[Astronauta]] [[Buzz Aldrin]] retratado por [[Neil Armstrong]] durante a misson [[Apollo 11]], an [[20 de Júlio]] de [[1969]].]] {{Artigo percipal|[[La cunquista de la Lhuna]]}} Ne l ampeço de la [[década de 1960]] l persidente [[John F. Kennedy]] colocou cumo meta pa ls [[Stados Ounidos de la América]] l ambio dun Home a la Lhuna antes de l fin de la década. Este zafio fui cuncretizado ne l [[porjeto Apollo]]. An [[20 de Júlio]] de [[1969]] [[Neil Armstrong]] tornou-se l purmeiro Home a caminar na Lhuna. Eisisten grupos que dubídan deste eibento, alegando ser la aterraige na Lhuna trasmetida pula [[telbison]] nun cenário muntado, i to l eibento tenerie sido ousado cumo porpaganda de l regime [[amaricano]] durante la [[Guerra Frie]]. == Trajetória lhunar == [[Fexeiro:Moon trajectory.png|left|thumb|La trajetória rial de la Lhuna.]] Ye tentador aceitar que la trajetória de la Lhuna ruoda an buolta de la [[Tierra]] de tal modo que por bezes anda para trás. Mesmo quando bemos ua repersentaçon de la sue trajetória cumo la que se mostra na animaçon seguinte, la nuossa perceçon cria-me ls ua eiluson: La Lhuna parece andar para trás. I, na berdade, (mesmo nesta animaçon, an que la sue trajetória ye repersentada cumo ua [[rebuolta sinusoidal]]) eilha abança siempre. [[Fexeiro:Lhunar libration with phase Oct 2007.gif|thumb|[[Fases de la Lhuna]].]] La percipal rezon para essa eideia errada ye l fato de nas repersentaçones de l [[Sistema Solar|sistema solar]], an que las trajetórias de l [[planeta]]s son zenhadas de l punto de bista de l ouserbador posicionado ne l [[Sol]] al passo que tamien ye quemun repersentar la trajetória de la Lhuna de l punto de bista dun ouserbador na Tierra, l que ye l ouserbado, mas acuntece que esse mobimiento diário ye aparente debido a la [[rotaçon]] de la Tierra an torno de l sou eixe i nun de la Lhuna propiamente dezido l que cuntribuirie cun outro cunceito errado que ye la suposta eisisténcia dun lado scuro de la Lhuna, quando na rialidade ye la face oculta. De fato, cumo la fuorça grabitacional de l Sol subre la Lhuna ye 2,2 bezes más fuorte de l que la eisercida pula Tierra, la Lhuna çcribe ua [[eilipse]] de afastamiento custante de la Tierra al mesmo tiempo que, debido la fuorça grabitacional, dambos percórren ua trajetória de traslaçon deformada an [[spiral]] la buolta de l Sol. I la sue trajetória ye siempre cumbexa: rebuolta-se siempre na direçon de l Sol. Nun ye esse l causo de la maiorie de l satélites arteficiales, que fázen ua rotaçon an buolta de la Tierra an menos de 2 horas. Mas la rotaçon de la Lhuna an buolta de la Tierra ye uas 4 cientos de bezes más lenta. [[Fexeiro:Sun earth moon.svg|left|thumb|Eilustraçon de l [[Sol]], de la Lhuna i de la [[Tierra]].]] La figura ambaixo çcribe melhor l que rialmente acuntece. Ye más sclarecedor bisualizar l mobimiento de la Lhuna cumo se eilha fusse ua mota que acumpanha un altemoble (la [[Tierra]]), ambos an mobimiento nua mesma strada. La mota, ua beç por més acelera i ultrapassa l [[altemoble]] pula dreita i depuis deixa-se quedar para trás pula squierda. De fato, la Lhuna, quando queda para trás (quarto crecente) ye acelerada pula atraçon grabítica de la Tierra i quando se adianta (quarto minguante) ye trabada pula fuorça de grabidade de la Tierra<ref>http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/teaching/cumbex.html</ref>. Tanto la Tierra cumo la Lhuna stan an chimpa-libre an bolta de l centro de [[massa]] de l sistema Tierra-Lhuna (drento de la Tierra) que, por sue beç, stá an chimpa-libre al redror de l centro de massa de l sistema Sol-Tierra-Lhuna (drento de l [[Sol]]). Por esso, podie ser más sclarecedor i menos geocéntrico dezir que la Tierra i la Lhuna ruodan ligeiramente an torno de l sou [[centro de massa]] quemun, a la medida que seguen a ua [[órbita]] quemun an torno de l Sol. Alguns astrónomos defénden aliás que l sistema Tierra-Lhuna ye un planeta duplo, yá que la anfluéncia grabitacional de l Sol ye cumparable cun sue anteraçon mútua. [[Fexeiro:Speed of light from Earth to Moon.gif|thumb|upright=3|centener|La animaçon arriba mostra l tamanho relatibo de la separaçon de l sistema [[Tierra]]-Lhuna. L feixe de [[luç]], repersentado pula linha amarielha, amostra l período que la luç lieba para seguir de la [[Tierra]] pa la Lhuna: 1.255 [[segundo]]s.]] == La Lhuna i la trajetória de la Tierra == Quando la Lhuna stá an [[Fases de la lhuna|quarto minguante]], la Lhuna stá delantre de la Tierra. Cumo la çtáncia de la Tierra a la Lhuna ye de cerca de 384404 [[km]] i la belocidade orbital de la Tierra ye de cerca de 107 mil [[km/h]], la Lhuna ancontra-se nun punto adonde la Tierra bai star dende a cerca de 3 horas i meia. De l mesmo modo, quando bemos la Lhuna an quarto crecente, eilha ancontra-se aprossimadamente ne l punto de l spácio «adonde nós stábamos» 3 [[hora]]s i meia antes! == L brilho lhunar == [[Fexeiro:Lhunar Corona.jpg|thumb|right|Lhuna durante la [[nuite]] terrestre.]] L brilho de la Lhuna, tamien coincido cumo '''''luar''''', nun deminui para metade quando eilha stá an quarto. L sou brilho ye solo 1/10 de l que eilha ten quando stá chena. Esso debe-se al [[relebo]] de la Lhuna: quando eilha stá an quarto las partes más eilebadas porjétan [[selombra]]s nas partes menos eilebadas i redúzen la cantidade de luç solar refletida na direçon de la Tierra. == Eiclipses == {{Artigo percipal|[[Eiclipse lhunar]]}} == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Luna]] [[Catadorie:Sistema solar]] 5nhflwlm3k63paio99db5ru3u22v4ja 107952 107951 2026-08-17T11:06:53Z ~2026-45061-28 15466 /* */ 107952 wikitext text/x-wiki La '''Lhuna''' (simblo astrónomico: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) ó, na bariadade Central de l Mirandés, '''Lhuna''' (de l [[Lhéngua lhatina|lhatin]] ''Luna'') ye l solo [[satélite natural]] de la [[Tierra]], situando-se a ua çtáncia de cerca de 384.405 km de l nuosso [[planeta]]. Segundo la redadeira cuntaige, más de 150 lhunas poboan l sistema solar: Netuno ye cercada por 13 deilhas; Saturno ten 48; Júpitener ten 62. La Lhuna terráquea nun ye a maior de to l [[Sistema Solar]] - [[Titana]], ua de las lhunas de Saturno, ten l dobro de sou tamanho - mas ye a maior an relaçon al sou [[planeta]]. Cun 1/4 de l tamanho de la Tierra i 1/6 de sue grabidade, ye l solo [[cuorpo celhestre]] bejitado por seres houmanos i adonde la [[NASA]] (sigla an [[anglés]] de ''National Aeronautics and Space Administration'') pertende amplantar bases premanentes. Bisto de la [[Tierra]], l [[satélite]] apersenta fases i eisibe siempre la mesma face (situaçon chamada cumo ''[[acoplamiento de maré]]''), fato que gerou einúmeras speculaçones a respeito de l teórico [[lado scuro de la Lhuna]], que na berdade queda eiluminado quando stamos ne l período chamado de Lhuna nuoba. Sou período de [[rotaçon]] ye eigual al período de traslaçon. La Lhuna nun ten atmosfera i apersenta, ambora mui scassa, auga ne l stado sólido (an forma de cristales de [[carambelo]]). Nun tenendo atmosfera, nun hai eroson i la superfice de la Lhuna mantén-se antata durante milhones de anhos. Ye solo afetada pulas colisones cun [[meteorito]]s. Ye la percipal respunsable puls eifeitos de [[maré]] que acuntécen na Tierra, an seguida ben l [[Sol]], cun ua participaçon menor. Puode-se dezir de l eifeito de maré eiqui na Tierra cumo sendo la tendéncia de ls ouceanos acumpanháren l mobimiento orbital de la Lhuna, sendo que esse eifeito causa un atrito cul fondo de l ouceanos, atrasando l mobimiento de [[rotaçon de la Tierra]] cerca de 0,002 s por seclo, i, cumo cunsequéncia, la Lhuna se afasta de nuosso planeta an média 3&nbsp;cm por anho. La Lhuna ye, porporcionalmente, l maior satélite natural de l nuosso [[Sistema Solar]]. Sue massa ye tan seneficatiba an relaçon a la massa de la Tierra que l eixe de rotaçon de l sistema Tierra-Lhuna ancontra-se mui loinge de l eixe central de rotaçon de la Tierra. Alguns [[Astronomie|astrónomos]] úsan este argumiento para afirmar que bibimos nun de ls cumponentes dun [[planeta]] duplo, mas la maiorie çcorda, ua beç que para que un sistema planetário seia duplo ye neçairo que sou eixe de rotaçon steia fura de ls dous cuorpos. == Formaçon de la Lhuna == {{Artigo percipal|[[Vig splash]]}} La ourige de la Lhuna ye ancierta, mas las parecenças ne l teor de ls eilemientos ancuntrados tanto na Lhuna quanto na Tierra andícan que dambos ls cuorpos puoden tener tenido ua ourige quemun. Nesse aspeto, alguns [[astrónomo]]s i [[geólogo]]s alegan que la Lhuna tenerie se çprendido dua massa ancandecente de peinha liquefeita primordial, recén-formada, atrabeç de la [[fuorça centrífuga]]. Outra heipótese, atualmente la más aceita, ye la de que un [[planeta]] zaparecido i chamado [[Theia]], aprossimadamente de l tamanho de [[Marte]], inda ne l percípio de la formaçon de la Tierra, tenerie se chocado cun nuosso planeta. Tamanha colison tenerie zeintegrado totalmente l planeta Theia i fuorçado la spulson de pedaços de peinha líquida. Esses pequeinhos cuorpos fúrun cundensados nun mesmo cuorpo, l qual tenerie sido aprisionado pul campo grabitacional de la Tierra. Esta teorie recebiu l nome de [[Big Splash]]. Hai inda un grupo de teóricos que acraditan que, seia qual fur la forma cumo surgiran, haberie dous satélites naturales orbitando la Tierra: l maior serie la Lhuna, i l menor tenerie boltado la se chocar cula Tierra, formando las massas cuntinentales. == Geologie lhunar == {{Artigo percipal|[[Geologie de la lhuna]]}} L coincimiento subre la [[geologie]] de la lhuna oumentou seneficantemente a partir de la [[década de 1960]] cun las missones tripuladas i outomatizadas. Anque todos ls dados recolhidos al longo de todos esses anhos, inda hai preguntas sin repuostas que unicamente seran cuntestadas cula anstalaçon de feturas bases permanentes i un amplo studo subre la superfice de la lhuna. Grácias la sue çtáncia de la [[Planeta Tierra|Tierra]], la Lhuna ye l solo cuorpo, junto cula Tierra, que se conhecen detalhadamente sue geologie. Las missones tripuladas [[Porjeto Apollo|Apollo]] cuntribuíran cula recuolha de 382 kg de [[peinha lhunar|peinhas]] i mostras de l tierra, de ls quales síguen sendo l oubjeto de studo pa la cumprenson subre la formaçon de [[cuorpo celhestre|cuorpos celhestres]]. === Tierra === [[Fexeiro:Moon Schematic Cross Section.svg|thumb|right|Eilustraçon squemática de la strutura anterna de la Lhuna.]] Las sploraçones i ls studos de l [[tierra]] de la Lhuna lebórun ls cientistas a cuncluir que la chimpa de [[meteoro]]s an sue [[superfice]] çprotegida de atmosfera ye la percipal causa de sou tierra ser sburacado <ref>''[http://super.abril .com.br/superarquibo/1996/cunteudo_115355.shtml Chimpa de meteoros criou tierra sburacado de la Lhuna]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref> yá que [[atmosfera]] puode arrefecir ó deminuir la belocidade desses oubjetos, al batéren, rezon pula qual ábren más [[cratera]]s contra la superfice lhunar de l que na tierra. === Faces === Las partes más próssimas dun oubjeto an [[órbita]] an buolta dun planeta súfren ua [[Grabidade|atraçon grabitacional]] maior deste (porque stan a ua menor çtáncia de l) de l que las más çtantes, ó seia, hai un gradiente de grabidade. Esso faç cun que se gere un binário que leba l oubjeto a acabar por quedar ourientado ne l spácio de modo la que seia la sue parte cun ua maior [[massa]] a quedar boltada pa l [[planeta]]. Ye esse eifeito que splica porque ye que la Lhuna assume ua taxa de [[rotaçon]] stable que mantén siempre la mesma [[face]] boltada pa la Tierra. L sou [[centro de massa]] stá çtanciado de l sou [[centro geométrico]] de cerca de 2 km na direçon de la [[Tierra]]. Curiosamente, nun se sabe porquei, de l lado boltado pa la Tierra la sue crostra ye más fina quanto a la amplitude de relebo i ye adonde stan cuncentrados ls [[mar]]s - las zonas más planas. Las zeignaçones "cuntinentes" i "mares" nun dében ser antendidas cul mesmo seneficado que ténen na Tierra. Ls cuntinentes son scarpados i custituídos por peinhas más claras (anortositos), eissencialmente formados por feldspatos, que refleten 18% de la luç ancidente probeniente de l Sol. Apersentan, an giral, un maior númaro de crateras de ampato i acupan a maior stenson de la superfice lhunar. Ls mares lhunares nun ténen auga, apersentan la sue superfice más plana de l que la de l cuntinentes, fazendo lembrar la superfice libre dun lhíquido. Son scuros, custituídos por basaltos, refletindo solo cerca de 6% a 7% de la luç ancidente. La formaçon de l mares, que son más abundantes na face besible de l que na face nun besible (lado scuro), relaciona-se cun ls ampatos meteoríticos. {| class="tocolours" align="center" | [[Fexeiro:Phase-180.jpg|frameless]] |&nbsp; | [[Fexeiro:Far-Side-Phase-180.jpg|frameless]] |- | style="text-align:center;"|Lado besible de la Lhuna |&nbsp; | style="text-align:center;"|[[Lado scuro de la Lhuna]] |} == Marés == {{Artigo percipal|[[Maré]]}} [[Fexeiro:Maré.jpg|left|thumb|Squema mostrando la anfluéncia de la Lhuna nas [[maré]]s terrestres.]] Las [[maré]]s altas nun acuntécen eisatamente ne l alinhamiento antre ls centros de la [[Tierra]] i de la Lhuna. Ls altos correspondentes a las marés altas son lebados un pouco más pa la frente pula rotaçon de la Tierra. Cumo resultado desso, la fuorça de atraçon antre Tierra i Lhuna nun ye eisercida eisatamente na direçon de la linha antre ls sous centros i esso gera un [[binário]] subre la Tierra que cuntrarie la sue rotaçon (i atrasa la rotaçon de la Tierra por cerca de 0,002 [[segundo]]s por [[seclo]]) i ua fuorça de atraçon subre la Lhuna, puxando-la pa la frente na sue [[órbita]] i eilebando-la para ua órbita (afastando-se de la Tierra cerca de 3,8 cn por anho). Ó seia, hai ua trasferéncia líquida de [[einergie]] de la Tierra pa la Lhuna. Eibentualmente este eifeito fazerá cun que l alto de la maré acabe por quedar eisatamente alinhado cula linha Tierra-Lhuna i a partir dende l eifeito de trabaige causado pul binário acabará. Mas nessa [[altura]] la Tierra fazerá ua rotaçon satamente ne l mesmo tiempo an que la Lhuna faç ua rotaçon an buolta de la Tierra: la Tierra amostrará siempre la mesma face a la Lhuna. Cumo las marés oureginadas pula Tierra na Lhuna son mui más fuortes, la rotaçon de la Lhuna yá fui trabada de modo a eilha mos amostrar siempre la mesma face, zaparecendo un binário que yá terá eisistido. La mesma cousa acunteciu yá a la maiorie de l [[satélite]]s de l [[Sistema Solar|sistema solar]]. == Sploraçon lhunar == [[Fexeiro:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg|thumb|right|[[Astronauta]] [[Buzz Aldrin]] retratado por [[Neil Armstrong]] durante a misson [[Apollo 11]], an [[20 de Júlio]] de [[1969]].]] {{Artigo percipal|[[La cunquista de la Lhuna]]}} Ne l ampeço de la [[década de 1960]] l persidente [[John F. Kennedy]] colocou cumo meta pa ls [[Stados Ounidos de la América]] l ambio dun Home a la Lhuna antes de l fin de la década. Este zafio fui cuncretizado ne l [[porjeto Apollo]]. An [[20 de Júlio]] de [[1969]] [[Neil Armstrong]] tornou-se l purmeiro Home a caminar na Lhuna. Eisisten grupos que dubídan deste eibento, alegando ser la aterraige na Lhuna trasmetida pula [[telbison]] nun cenário muntado, i to l eibento tenerie sido ousado cumo porpaganda de l regime [[amaricano]] durante la [[Guerra Frie]]. == Trajetória lhunar == [[Fexeiro:Moon trajectory.png|left|thumb|La trajetória rial de la Lhuna.]] Ye tentador aceitar que la trajetória de la Lhuna ruoda an buolta de la [[Tierra]] de tal modo que por bezes anda para trás. Mesmo quando bemos ua repersentaçon de la sue trajetória cumo la que se mostra na animaçon seguinte, la nuossa perceçon cria-me ls ua eiluson: La Lhuna parece andar para trás. I, na berdade, (mesmo nesta animaçon, an que la sue trajetória ye repersentada cumo ua [[rebuolta sinusoidal]]) eilha abança siempre. [[Fexeiro:Lhunar libration with phase Oct 2007.gif|thumb|[[Fases de la Lhuna]].]] La percipal rezon para essa eideia errada ye l fato de nas repersentaçones de l [[Sistema Solar|sistema solar]], an que las trajetórias de l [[planeta]]s son zenhadas de l punto de bista de l ouserbador posicionado ne l [[Sol]] al passo que tamien ye quemun repersentar la trajetória de la Lhuna de l punto de bista dun ouserbador na Tierra, l que ye l ouserbado, mas acuntece que esse mobimiento diário ye aparente debido a la [[rotaçon]] de la Tierra an torno de l sou eixe i nun de la Lhuna propiamente dezido l que cuntribuirie cun outro cunceito errado que ye la suposta eisisténcia dun lado scuro de la Lhuna, quando na rialidade ye la face oculta. De fato, cumo la fuorça grabitacional de l Sol subre la Lhuna ye 2,2 bezes más fuorte de l que la eisercida pula Tierra, la Lhuna çcribe ua [[eilipse]] de afastamiento custante de la Tierra al mesmo tiempo que, debido la fuorça grabitacional, dambos percórren ua trajetória de traslaçon deformada an [[spiral]] la buolta de l Sol. I la sue trajetória ye siempre cumbexa: rebuolta-se siempre na direçon de l Sol. Nun ye esse l causo de la maiorie de l satélites arteficiales, que fázen ua rotaçon an buolta de la Tierra an menos de 2 horas. Mas la rotaçon de la Lhuna an buolta de la Tierra ye uas 4 cientos de bezes más lenta. [[Fexeiro:Sun earth moon.svg|left|thumb|Eilustraçon de l [[Sol]], de la Lhuna i de la [[Tierra]].]] La figura ambaixo çcribe melhor l que rialmente acuntece. Ye más sclarecedor bisualizar l mobimiento de la Lhuna cumo se eilha fusse ua mota que acumpanha un altemoble (la [[Tierra]]), ambos an mobimiento nua mesma strada. La mota, ua beç por més acelera i ultrapassa l [[altemoble]] pula dreita i depuis deixa-se quedar para trás pula squierda. De fato, la Lhuna, quando queda para trás (quarto crecente) ye acelerada pula atraçon grabítica de la Tierra i quando se adianta (quarto minguante) ye trabada pula fuorça de grabidade de la Tierra<ref>http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/teaching/cumbex.html</ref>. Tanto la Tierra cumo la Lhuna stan an chimpa-libre an bolta de l centro de [[massa]] de l sistema Tierra-Lhuna (drento de la Tierra) que, por sue beç, stá an chimpa-libre al redror de l centro de massa de l sistema Sol-Tierra-Lhuna (drento de l [[Sol]]). Por esso, podie ser más sclarecedor i menos geocéntrico dezir que la Tierra i la Lhuna ruodan ligeiramente an torno de l sou [[centro de massa]] quemun, a la medida que seguen a ua [[órbita]] quemun an torno de l Sol. Alguns astrónomos defénden aliás que l sistema Tierra-Lhuna ye un planeta duplo, yá que la anfluéncia grabitacional de l Sol ye cumparable cun sue anteraçon mútua. [[Fexeiro:Speed of light from Earth to Moon.gif|thumb|upright=3|centener|La animaçon arriba mostra l tamanho relatibo de la separaçon de l sistema [[Tierra]]-Lhuna. L feixe de [[luç]], repersentado pula linha amarielha, amostra l período que la luç lieba para seguir de la [[Tierra]] pa la Lhuna: 1.255 [[segundo]]s.]] == La Lhuna i la trajetória de la Tierra == Quando la Lhuna stá an [[Fases de la lhuna|quarto minguante]], la Lhuna stá delantre de la Tierra. Cumo la çtáncia de la Tierra a la Lhuna ye de cerca de 384404 [[km]] i la belocidade orbital de la Tierra ye de cerca de 107 mil [[km/h]], la Lhuna ancontra-se nun punto adonde la Tierra bai star dende a cerca de 3 horas i meia. De l mesmo modo, quando bemos la Lhuna an quarto crecente, eilha ancontra-se aprossimadamente ne l punto de l spácio «adonde nós stábamos» 3 [[hora]]s i meia antes! == L brilho lhunar == [[Fexeiro:Lhunar Corona.jpg|thumb|right|Lhuna durante la [[nuite]] terrestre.]] L brilho de la Lhuna, tamien coincido cumo '''''luar''''', nun deminui para metade quando eilha stá an quarto. L sou brilho ye solo 1/10 de l que eilha ten quando stá chena. Esso debe-se al [[relebo]] de la Lhuna: quando eilha stá an quarto las partes más eilebadas porjétan [[selombra]]s nas partes menos eilebadas i redúzen la cantidade de luç solar refletida na direçon de la Tierra. == Eiclipses == {{Artigo percipal|[[Eiclipse lhunar]]}} == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Luna]] [[Catadorie:Sistema solar]] 3vfeniz6z0e3kmc9vstd7eohfc8kbbf Pertual 0 714 107942 107716 2026-08-17T09:00:26Z ~2026-30875-10 15270 107942 wikitext text/x-wiki {{Páigina an çtaque}} {{Anfo/Paíç |nome_natibo = ‎ |nome_lhargo_cumbencional = República Pertuesa<br>''República Portuguesa'' |perposiçon = de |eimaige_bandeira = Flag of Portugal.svg |çcriçon_bandeira = Bandeira de Pertual. |legenda_bandeira = Bandeira |eimaige_brason = Coat of arms of Portugal.svg |çcriçon_brason = Brason de Pertual. |legenda_brason = Brason |hino = ''[[La Pertuesa]]''<br> |gentílico = pertués, pertuesa,çpe-pertués,çpea-pertuesa |lhocalizaçon = EU-Portugal with islands circled.svg |lhocalizaçon_legenda = Lhocalizaçon de Pertual<br>N'[[Ounion Ouropeia]] (an berde claro)<br> Ne l [[Ouropa|cuntinente ouropeu]] (an cinza scuro). |capital = [[Lisboua]] |meior_cidade = Lisboua |lhéngua_oufecial = [[Lhéngua pertuesa|Pertués]]<br>(L [[Lhéngua mirandesa|mirandés]] ye recoincido oufecialmente) |tipo_gobierno = [[República]]<br>custitucional ounitaira<br>semipersidencialista |títalo_xefe1 = Persidente |nome_xefe1 = [[António José Seguro]] |títalo_xefe2 = Persidente de la Assemblé de la República |nome_xefe2 = Eduardo Ferro Rodrigues |títalo_xefe3 = Purmeiro-menistro |nome_xefe3 = Luís Montenegro |eibento_tipo = [[Cundado Portucalense|Formaçon]] |eibento_nota = 868 d.C. |eibento1 = [[Andependéncia de Pertual|Andependéncia]] |eibento_data1 = 1139 |eibento2 = Recoincida pul Reino de Lhion |eibento_data2 = 1143 |eibento3 = Recoincida pula Eigreija Católica |eibento_data3 = 1179 |data_antrada_OO = 1 de janeiro de 1986 |frunteira = [[Spanha]] |ária_total = 92 212 |ária_pos = 109 |auga_pc = 0,48 |populaçon_stimada_anho = 2016 |populaçon_stimada = 10 309 573 |populaçon_censo_anho = de 2011 |populaçon_censo = 10 562 178 |demog_densidade = 115 |densidade_pos = 66 |PAB_PPC_anho = 2017 |PAB_total = 310 651 mil melhones |PAB_pos = 50 |PAB_per_capita = 30 193 |PAB_per_capita_pos = 40 |PAB_nominal_anho = 2017 |PAB_nominal_total = 202 770 mil melhones |PAB_nominal_pos = 43 |PAB_nominal_per_capita = 19 707 |PAB_nominal_per_capita_pos = 36 |Gini_anho = 2015 |Gini = 34.0 |Gini_catadorie = <span style="color:Orange;">médio</span> |IZH_anho = 2015 |IZH = 0,843 |IZH_pos = 41 |IZH_catadorie = <font color=darkgreen>mui eilebado</font> |moneda = [[Ouro (moneda)|Euro]] |moneda_ISO = EUR |fuso_hourário = WET |defrença_UCT = −1 a la 0 |defrença_UCT_berano = +1 |ourganizaçones = [[Ounion Ouropeia|OO]], [[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte|OTAN]], FMI, OCZE, OSE, Ounion Lhatina, [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|QPLP]] |clima = Temprado mediterránico (Pertual Cuntinental i Madeira)<br>i temprado oceánico (Açores) |código_paíç = PRT |tld = .pt |código_tel = 351 |sítio = [http://www.portugal.gov.pt/ Gobierno de Pertual]<br>[http://www.presidencia.pt/ Persidéncia de Pertual] |mapa = Portugal - Location Map (2013) - PRT - UNOCHA.svg |tamanho_mapa = frameless }} '''Pertual''', oufecialmente '''República Pertuesa''' (República Portuguesa an [[Lhéngua pertuesa|pertués]]),<ref>{{citar web|url=http://www.portugal.gov.pt/Portal/PT/Portugal|títalo=Nome oufecial de la Nacion|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>An [[Léngua Pertuesa|pertués]]: '''''Portugal''''' i '''''República Portuguesa'''''.</ref> ye un paíç lhocalizado ne l sudoeste de l'[[Ouropa]], an que l sou território queda na zona poniente de la [[Península Eibérica]] i an arquipélagos ne l'[[Ouceano Atlántico|Atlántico]] Norte. Ten ũa ária total de 92.391&nbsp;km²,<ref>{{citar web|url=http://www.indexmundi.com/portugal/area.html|títalo=Ária de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i ye la nacion más oucidental de l cuntinente ouropeu. L território pertués ye delhemitado a Norte i a Naciente por [[Spanha]] i a Sul i Poniente pul [[Ouceano Atlántico]], i cumprende la parte cuntinental i las regiones outónomas: ls arquipélagos de ls [[Açores]] i de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]]. Puls seclos XV i XVI, Pertual fui ũa poténcia mundial eiquenómica, social i cultural, custituindo-se l purmeiro i l'[[ampério pertués|ampério]] quelonial de amplitude global que más rendiu.<ref>Zde la cunquista de [[Ceuta]] an 1415 até a la cessaçon de la admenistraçon de [[Macau]], an 1999. Ber para ua análeze nua perspetiba global Russel-Wood, A. J. R. The Portuguese Empire, 1415–1808: A World on the Move. Baltimore, The Johns Hopkins University Press, 1998.</ref> Ye hoije un paíç zambolbido,<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-b.html|títalo=Appendix B – International Organizations and Groups: developed countries (DCs)|acessodata=6 de Outubre de 2008}}, CIA – The World Factbook – Appendix B, [[The World Factbook]]</ref> eiquenomicamente próspero, social i politicamente stable i c'un Índice de Zambolbimiento Houmano eilebado. Ancuntra-se antre ls 20 paízes de l mundo cun melhor culidade de bida,<ref>{{citar web|url=http://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf|títalo=Quality-of-life Survey|acessodata=6 de Outubre de 2008}}, [[The Economist]]</ref> anque l sou PIB per capita seia l menor antre ls paízes de la Ouropa Oucidental. Ye nembro de las [[Naciones Ounidas]] i de la [[Ounion Ouropeia]] (na altura de la sue adeson en 1986, [[Quemunidade Eiconómica Ouropeia|CEE]]), i nembro-fundador de la NATO, de la OCDE, i de la [[CPLP]]. Partecipa an dibersas missones de manutençon de paç de las Naciones Ounidas. Pertual ye tamien un Stado-Nembro de l Spácio Schengen. == Eitimologie == L nome ''Pertual'' apareciu antre ls anhos 930 a 950 de la [[Era Crestiana|Era Crestiena]], sendo ne l final de l [[seclo X]] que l nome ampeçou a outelizar-se cun más frequéncia. [[Fernando I de Lion i Castielha|Fernendo ''Magno'']] denominou oufecialmente l território de Pertual, quando an 1067 l dou al sou filho D. [[Garcia II de la Galiza|Garcia]], que se entítalou rei de l mesmo nome.<ref name="reis-rainhas 23">{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Mem Martins]]|anho=[[2000]]|páiginas=23|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> Ne l [[seclo V]], pul reinado de ls [[Suebos]], [[Idácio de Chabes]] yá screbie subre un lhocal chamado ''Portucale'', pa adonde fugiu Requiário: ''[[Requiário I|Rechiarius]] ad locum qui Portucale appellatur, profugus regi [[Teodorico II|Theudorico]] captivus adducitur: quo in custodiam redacto, caeteris qui de priore certamine superfuerant, tradentibus se Suevis, aliquantis nihilominus interfectis, regnum destructum et finitum est Suevorum''<ref>{{citar web|url=http://www.thelatinlibrary.com/hydatiuschronicon.html|títalo=Crónica de Idácio de Chabes|lengua=[[Léngua latina|Latin]]| acessodata=5 de Outubre de 2008}}</ref> (Requiário fugitibo al lhugar al qual chaman Portucale, fui lhebado cumo prisoneiro al rei Teodorico. Fui puosto subre custódie, mentes l restro de ls suebos subrebibintes a l'anterior batailha se rendírun – anque dalguns haberen morrido –; desta maneira l reino de ls Suebos fui çtruído i acabado). ''Cale'', la atual [[Bila Nuoba de Gaia]], yá era coincida por ''Portucale'' ne l tiempo de l [[Godos]].<ref name="reis-rainhas 23" /> Nun diploma de 841, aparece por encidente, la purmeira mençon de la porbíncia ''portugalense''. [[Fonso II de las Astúrias]], ampliendo la jurisdiçon spritual de l [[Bispo]] de [[Lugo]], diç: ''Totius galleciae, seu Portugalensi Provintiae summun suscipiat Praesulatum''<ref name="reis-rainhas 24">Sousa, Manuel; ''Reis i Rainhas de Pertual''; eiditora SporPress; [[Men Martines]], anho [[2000]]; páigina 24.</ref> (Que el tome l gobierno supremo de to la porbíncia de la Galhiza i de Pertual). Mas hai quien frime que ''Pertual'' deriba de ''Portogatelo'', nome dado por un xefe ouriundo de l [[Eigito]] chamado Catelo, al zambarcar i se stablecer junto de l atual [[Porto]].<ref>{{citar libro|títalo=Ouropa Pertuesa|belume=Tomo I, capítulo 6|páiginas=104}}</ref> La purmeira beç que l nome de Pertual aparece cumo eilemiento de raiç [[heiráldica]], ye nũa carta de donaçon de la [[Eigreija de San Bartolomeu de Campelo|Eigreija de Sen Bartolomeu de Campelo]] por D. [[Fonso Anriqueç|Fonso enriqueç]] an 1129.<ref name="reis-rainhas 23(2)">{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Men Martines]]|anho=[[2000]]|páiginas=24|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> == Stória == {{Ber artigo percipal|[[Stória de Pertual]]}} === Purmeiros pobos === {{Ber artigo percipal|[[Pobos eibéricos pré-romanos]], [[Ambason romana de la Península Eibérica|Romanizaçon]], [[Lusitánia]], [[Ambasones bárbaras de la Península Eibérica|Ambasones bárbaras]] i [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|árabe]]}} La [[pré-stória]] de Pertual, ye cumpartida cula de la [[Península Eibérica]]. La region fui poboada por pré-celtas i celtas, dando ourige a pobos, cumo ls [[Galaicos]], [[Lusitanos|Lusitenos]], [[Celtas]] i [[Cinetes]], besitada puls [[fenícios]]<ref>{{citar libro|outor=Barreira, Aníbal; Moreira, Mendes|títalo=Rumos de la Stória|eiditora=Eidiçones ASA|local=[[Porto]]|anho=[[2003]]|páiginas=38 i 39|id=ISBN 972-41-2899-7}}</ref> i [[cartagineses]], i ls [[romanos]] ancorporórun-na ne l sou [[Ampério Romano|Ampério]] (cumo [[Lusitánia]], açpuis 45 a.C.),<ref>{{citar libro|outor=Barreira, Aníbal; Moreira, Mendes|títalo=Rumos de la Stória|eiditora=Eidiçones ASA|local=[[Porto]]|anho=[[2003]]|páiginas=63 a 79|id=ISBN 972-41-2899-7}}</ref> ambadida más tarde puls [[Suebos]], [[Búrios]] i [[Bisigodos]], i cunquistada puls [[mouros]]. an 868, pula [[Recunquista]], fui formado l [[Cundado Portucalense]].<ref>{{citar libro|outor=Barreira, Aníbal; Moreira, Mendes|títalo=Rumos de la Stória|eiditora=Eidiçones ASA|local=[[Porto]]|anho=[[2003]]|páiginas=116 a 127|id=ISBN 972-41-2899-7}}</ref> === Formaçon i cunsulidaçon de l reino === [[Fexeiro:Afonso I de Portugal.jpg|thumb|upright|[[Fonso I de Pertual|D. Fonso Henriqueç]], [[Lhista de reis de Pertual|purmeiro rei de Pertual]].]] {{Ber artigos percipales|[[Cundado Portucalense]], [[Andependéncia de Pertual]]}} Mui antes de Pertual cunseguir la sue andependéncia, yá tenie habido algũas tentatibas de cunseguir outonomie más alargada, i anté mesmo l'andependéncia, por parte de ls cundes que gobernában las tierras de l [[reino de la Galiza|reino de la Galhiza]] i ''Portucale''. Para acabar cusse clima andependentista de la nobreza lhocal an relaçon al domínio lhionés, l Rei [[Fonso VI de Lhion i Castielha|Fonso VI de Lion i Castielha]] antregou l gobierno de l [[Reino de la Galiza|Cundado de la Galhiza]] (que nessa altura ancluie ''las tierras de Portucale'') al Conde [[Raimundo de Borgonha]]. Passado muitos fracassos melitares de D. Raimundo cuntra ls [[mouros]], [[Fonso VI de Lion i Castielha|Fonso VI]] decidiu dar an 1096 al primo deste, l [[Anrique de Borgonha, conde de Portucale|Conde D. enrique]], l gobierno de las tierras más a sul de l [[reino de la Galiza|Cundado de la Galhiza]], fundando assi l [[Cundado Portucalense]]. Cul gobierno de l Cunde D. Anrique, l Cundado Portucalense coinciu nun solo ũa política melitar más eificaç na lhuita cuntra ls [[mouros]], cumo tamien ũa política andependentista más atiba, anque nunca haber cunseguido alcançar l'adependéncia. Solo passado la sue muorte, quando l sou filho [[Fonso I de Pertual|D. Fonso Henriqueç]] chubiu al poder, Pertual cunseguiu la sue andependéncia cula assinatura an 1143 de l [[Tratado de Çamora]], a la par que cunquistou lhocalidades amportantes cumo [[Santaren (Pertual)|Santaren]], [[Lisboua]], [[Palmela]] i [[Ébora]] als [[mouros]].<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Mem Martins]]|anho=[[2000]]|páiginas=31 a 35|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> Treminada la [[Recunquista]] de l território pertués an 1249, l'andependéncia de l nuobo reino benerie a ser ponida an causa bárias bezes por [[Reino de Castielha|Castielha]]. Purmeiro, na sequéncia de la [[Crise de 1383-1385|crise de sucesson]] de [[Fernon I de Pertual|D. Fernendo I]], que culminou na [[Batailha de Aljubarrota]], en 1385.<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Mem Martins]]|anho=[[2000]]|páiginas=57 a 65|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> === Ls çcubrimientos i la Dinastie Felipina === {{Ber artigos percipales|[[Çcubrimientos pertueses]], [[Ampério Pertués]]}} Cula fin de la guerra, Pertual dou ampeço al porcesso de sploraçon i spanson coincido por [[Çcubrimientos pertueses|Çcubrimientos]], i antre figuras afamadas çtacan-se l'[[anfante D. Anrique|anfante D. Henrique]], ''l Nabegador'', i l Rei [[Juan II de Pertual|D. Juan II]]. [[Ceuta]] fui cunquistada en 1415. L [[cabo Bojador]] fui debelgado por [[Gil Eanes|Gil Eenes]] an 1434, i la sploraçon de la cuosta africana prosseguiu anté que [[Bartolomeu Dias]], yá an 1488, cumprobou la quemunicaçon antre ls ouceanos [[Atlántico]] i [[Índico]] debelgando l [[cabo de la Buona Sperança|cabo de la Buona Spráncia]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=13 a 19}}</ref> an debrebe sucesson, çcubrírun-se rotas i tierras na [[Tierra Nuoba|América de l Norte]], na [[Çcubierta de l Brasil|América de l Sul]], i ne l [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|Ouriente]], na sue maiorie pul reinado de [[Manuol I de Pertual|D. Manuol I]], ''l Binturoso''. Fui la spanson ne l'Ouriente, subretodo grácias a las cunquistas de [[Afonso de Albuquerque|Fonso de Albuquerque]] que, pula purmeira metade de l seclo XVI, cuncentrou quaije to ls sfuorços de la pertueses, mui anque yá an 1530 [[Juan III de Pertual|D. Juan III]] tubisse ampeçado la quelonizaçon de l [[Brasil]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=21 a 33}}</ref> L paíç tubo l sou ''seclo de ouro'' por este período. Mas, na [[batailha de Alcácer-Quibir]] (1578), l moço rei [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] i parte de la nobreza pertuesa perecírun. Chube al trono l [[Anrique de Pertual|Rei-Cardeal D. Anrique]], que morre dous anhos açpuis, abrindo la [[Crise de sucesson de 1580]]: esta resolbe-se cula chubida al trono pertués de [[Felipe II de Spanha]], l purmeiro de trés reis spanholes ([[Dinastie Felipina]]).<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=98 a 103}}</ref> Esse domínio fui treminado a [[1 de Dezembre]] de [[1640]] pula nobreza nacional que, açpuis haber bencido la guarda rial nun repentino golpe-de-stado, açpuis de la cundessa gobernadora de Pertual, coronando [[Juan IV de Pertual|D. Juan IV]] cumo Rei de Pertual.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=124 a 129}}</ref> === Restauraçon, absolutismo i liberalismo === {{Ber artigos percipales|[[Restauraçon de la Andependéncia]], [[Terramoto de 1755]]}} [[Fexeiro:Joao IV proclaimed king.jpg|thumb|left|Aclamaçon de [[D. Juan IV]], ''l Restaurador''.]] Passado la restauraçon de l'andependéncia de Pertual, seguiu-se ũa guerra cun [[Spanha]] que acabarie solo an 1668, cula assinatura dun [[Tratado de Lisboua (1668)|tratado de paç]] an que Spanha reconhecie an definitibo la restauraçon de Pertual.<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Men Martines]]|anho=[[2000]]|páiginas=117 a 122|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> L final de l seclo XVII i la purmeira metade de l seclo XVIII assistírun al frolecimiento de la [[Stória de la mineraçon de l Brasil|sploraçon mineira de l Brasil]], adonde se çcubrírun ouro i piedras preciosas que fazírun de la corte de [[Juan V de Pertual|D. Juan V]] ũa de las más ricas de l'Ouropa. Estas riquezas serbien amenudas bezes para pagar perdutos amportados, maioritariamente de anglaterra (por eisemplo, quaije nun eisistie andústria téstil ne l reino i to ls tecidos éran amportados de anglaterra). L comércio sterno baseaba-se na andústria de l bino i l zambolbimiento eiquenómico de l reino fui ampulsionado, yá ne l reinado de [[Jesé de Pertual|D. Jesé]], puls sfuorços de l [[Marqués de Pombal]], menistro antre 1750 i 1777, para ambertir la situaçon cun grandes reformas mercantilistas. Fui neste reinado que un [[Terramoto de 1755|biolento sismo]] derruiu Lisboua i l'Algarbe, a [[1 de Nobembre]] de [[1755]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=134 a 139}}</ref> Por nun quebrar l'aliança cula anglaterra i recusar-se a aderir al [[Bloqueio Cuntinental]], Pertual fui [[Guerra Peninsular|ambadido]] puls eisércitos [[Napoleon Bonaparte|napoleónicos]] an 1807. La [[Trasferéncia de la corte pertuesa pa l Brasil (1808-1821)|Corte i la familha rial pertuesa refugiórun-se ne l Brasil]], i la capital zlocou-se pa l [[Riu de Janeiro]], adonde permenecerie anté 1821, quando [[Juan VI de Pertual|D. Juan VI]], zde 1816 rei de l ''[[Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes]]'', regressou a Lisboua para jurar la purmeira [[Custituiçon Pertuesa|Custituiçon]]. Ne l'anho açpuis, l sou filho [[Pedro IV de Pertual|D. Pedro IV]] era porclamado amperador de l Brasil, mantenendo-se, assi i todo l'[[Ampério de l Brasil]] i l Reino de Pertual ounidos pori dieç anhos.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=207 a 209}}</ref> [[Fexeiro:Portugal Império total.png|thumb|right|upright=1.5|Mapa enacrónico de l Ampério Pertués (1415–1999).<br /> an colorado - Possessones;<br /> an rosa - Sploraçones, árias de anfluéncia eiquenómica subre supremacie;<br /> an azul - Sploraçones marítimas, rotas i árias de anfluéncia.<br /> Teorie de la çcubierta pertuesa de l'Oustrália nun stá assinalada.]] Pertual bibiu, ne l restro de l seclo XIX, períodos de einorme perturbaçon política i social (la [[Guerras Liberales|guerra cebil]] i repetidas reboltas i pernunciamientos melitares, cumo la [[Reboluçon de Setembre]], la [[Marie de la Fuonte]], la [[Patuleia]], etc.) i solo cul Ato Adicional a la [[Carta Custitucional|Carta]], de 1852, fui possible la acalmia política i l ampeço de la política de fomiento portagonizada por [[Fontes Pereira de Melo]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=218 a 224}}</ref> Ne l final de l seclo XIX, las ambiçones queloniales pertuesas zbarran-se culas anglesas, l que stá na ourige de l [[Ultimato británico de 1890|Ultimato]] de 1890.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=279 a 284}}</ref> La cedéncia a las eisigéncias británicas i ls crecentes porblemas eiconómicos lánçan la monarquie nun çcrédito crecente, i [[Carlos de Pertual|D. Carlos]] i l príncepe heirdeiro [[Lhuís Felipe, Príncepe Rial de Pertual|D. Lhuís Felipe]] son assassinados an [[1 de Febreiro]] de [[1908]]. La monarquie inda stubo ne l poder por más dous anhos, xefiada por [[Manuol II de Pertual|Manuol II]], mas benerie a ser abolida an [[5 de outubre]] de [[1910]], [[Amplantaçon de la República Pertuesa|amplantando-se la República]]. === República, Stado Nuobo i democracie === [[Fexeiro:Hastear da bandeira portuguesa.jpg|thumb|left|Hastear de la bandeira pertuesa, pula sue partecipaçon na [[I Guerra Mundial]].]] {{Ber artigos percipales|[[Reboluçon de 5 de Outubre de 1910]], [[Stado Nuobo (Pertual)|Stado Nuobo]], [[Reboluçon de ls Crabos]]}} La República ye pouco açpuis anstaurada, an [[Reboluçon de 5 de Outubre de 1910|5 de Outubre de 1910]], i l moço rei [[Manuol II de Pertual|D. Manuol II]] parte pa l'eisílio an anglaterra.<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Men Martines]]|anho=[[2000]]|páiginas=157 a 158|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> Açpuis bários anhos de anstablidade política, cun lhuitas de trabalhadores, albrotes, alhebantamentos, homicídios políticos i crises financeiras (porblemas que la participaçon na [[I Guerra Mundial]] cuntrebuiu para amalinar), l [[Eisército Pertués|Eisército]] tomou l poder, an 1926. L regime melitar nomenou [[menistro de las Finanças|menistro de las Finenças]] [[António de Oliveira Salazar|Antonho de Oulibeira Salazar]] (1928), porsor de l'[[Ounibersidade de Coimbra]], que pouco açpuis fui nomeado [[Lista de purmeiros-menistros de Pertual|Persidente de l Cunseilho de Menistros]] (1932). [[Fexeiro:Sempreatentos...aoperigo!.jpg|thumb|right|Suldados pertueses nas matas de [[Angola]], pula [[Guerra Quelonial Pertuesa]].]] Al mesmo tiempo que restaurou las finanças, anstituiu-se l [[Stado Nuobo (Pertual)|Stado Nuobo]], regime outoritário de corporatibismo de Stado, c'un partido solo i sindicatos statales, cun afinidades bien marcadas cul [[fascismo|facismo]] pul menos até 1945.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=304 a 305}}</ref> an 1968, afastado de l poder por malina, sucediu-le [[Marcelo Caetano|Marcelo Caeteno]]. La recusa de l regime an [[Çcolonizaçon|çcolonizar]] las [[Porbíncia ultramarina|porbíncias ultramarinas]] resultou ne l'ampeço de la [[Guerra quelonial pertuesa|guerra quelonial]], purmeiro en [[Angola]] (1961) i açpuis na [[Guiné-Bissau]] (1963) i an [[Moçambique]] (1964). Mesmo culas críticas de dalguns de ls más antigos oufeciales de l Eisército, antre ls quales l general [[António de Spínola|Antonho de Spínola]], l gobierno parecie determinado an acuntinar esta política.<ref name="tgc">{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=166|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> Cul sou lhibro ''Pertual i l Feturo'', an que defendie la ansustentablidade dũa seluçon melitar nas [[Guerra quelonial pertuesa|guerras de l Ultramar]], Spínola serie çtituído, l que agrabou l crecente mal-star antre ls moços oufeciales de l'Eisército, ls quales, ne l die [[Reboluçon de l Crabos|25 Abril de 1974]] zancadeórun un golpe de stado.<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=168 i 172|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> Açpuis este sucediu-se un período de cunfronto político mui aceso antre fuorças sociales i políticas, zeinado cumo [[Porcesso Rebolucionário an Curso|Porcesso Rebolucionário en Curso]], cun special énfase pul l [[Berano]] de [[1975]], la que se chamou [[Berano Caliente]], ne l qual l paíç stubo quaije caendo nun nuobo período de ditadura, desta beç de ourientaçon quemunista. Neste período Pertual [[Çcolonizaçon pertuesa de la África|cuncede la andependéncia]] de to las sues antigas quelónias an África.<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=168 i 174|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> [[Fexeiro:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (08).jpg|thumb|right|"Foto de Familha" na cerimónia de assinatura de l [[Tratado de Lisboua (2007)|Tratado de Lisboua]].]] [[Fexeiro:Portuguese colonial war blank map.svg|thumb|left|upright|Mapa de Pertual i de las porbíncias ultramarinas, an África, ne l tiempo de la Guerra Quelonial (1961–1974).]] A [[25 de Nobembre]] de [[1975]] bários setores de la squierda radical (eissencialmente páraquedistas i polícia melitar na Region Melitar de Lisboua), probocados pulas amboras, liban a cabo ũa tentatiba de golpe de stado, que inda assi nun ten nanhue liderença clara. L [[Grupo de l Nuobe]] reage ponendo an pátrica un plano melitar de repuosta, liderado por [[António Ramalho Eanes|Antonho Ramalho Eanes]]. Esta bitória i ne l'anho açpuis cunsulida-se la [[democracie]]. L própio Ramalho Eanes ye ne l'anho açpuis l purmeiro Persidente de la República eilegido por sufrágio ounibersal. Aproba-se ũa [[Custituiçon Pertuesa|Custituiçon democrática]] i stablecen-se ls poderes políticos locales (outarquies) i gobiernos outónomos regionales ne ls [[Region Outónoma de l Açores|Açores]] i [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]].<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=174|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> Antre las décadas de 1940-60, Pertual fui nembro co-fundador de la [[NATO]], [[OCDE]] i [[EFTA]], salindo desta redadeira an 1986, para se ajuntar a l'[[Ounion Ouropeia]].<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=176|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> an 1999, Pertual ajuntou-se a la [[Zona Ouro|Zona Euro]],<ref>{{citar web |url=http://www.ecb.europa.eu/home/html/index.en.html |títalo=Banco Central Ouropeu |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> i inda nesse anho, antregou la soberanie de [[Macau]] a la [[República Popular de la China]].<ref>{{citar web |url=http://www.fd.ul.pt/ICJ/luscommunedocs/ascensaojoseolibeira3.pdf |títalo=La legislaçon de Macau ne l termo de la admenistraçon pertuesa |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Zde la sue adeson a l'Ounion Ouropeia, l paíç presidiu l [[Cunseilho Ouropeu]] por trés bezes, la redadeira de las quales an 2007, recibindo la cerimónia de assinatura de l [[Tratado de Lisboua (2007)|Tratado de Lisboua]].<ref name="pue">{{citar web |url=http://www.eu2007.pt/UE/vPT/Presidencia_Conselho/A_Presidencia/default_.htm |títalo=La persidéncia pertuesa de la Ounion Ouropeia |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> == Política == An Pertual, la percipal lei ye la [[Custituiçon de la República Pertuesa|Custituiçon]], datada de 1976, i que rigula to las outras. Outras leis amportantes son l [[Código Cebil Pertués|Código Cebil]] (1966), l Código Penal (1982), l Código Comercial (1888), l Código de Porcesso Cebil (1961), l Código de Porcesso Penal i l Código de l Trabalho. Todas estas leis ténen xufrido rebisones zde la sue publicaçon oureginal.<ref name="pol">{{citar web |url=http://www.lusoafrica.net/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=131&Itemid=139 |títalo=Política de Pertual |acessodata=15 de Outubre de 2008}}</ref> Eisisten quatro uorgonos de Soberanie: l [[Persidente de la República]] (Xefe de Stado – poder moderador, cun algun poder eisecutibo), l'[[Assemblé de la República (Pertual)|Assemblé de la República]] (Parlamiento – poder legislatibo), l [[Gobierno de la República Pertuesa|Gobierno]] (poder eisecutibo) i ls [[Tribunales]] (poder judicial). Bigora ne l paíç un regime [[Semipresidencialismo|semipresidencialista]], que al lhargo de las bárias rebisones custitucionales ben sacando poder al Persidente de la República.<ref name="pol"/> L Persidente de la República ye l [[Xefe de Stado]] i ye eilegido por [[sufrágio ounibersal]] para un mandato de cinco anhos, eisercendo un triplo ancarrego: de fiscalizaçon, subre la atebidade de l Gobierno, de comando, cumo Comandante Supremo de las Fuorças Armadas (Eisército, Armada, Fuorça Aéria, Guarda), i de repersentaçon formal de l Stado pertués ne l sterior. Reside oufecialmente ne l Palácio de Belén, an Lisboua.<ref name="pol"/> == Relaçones sternas == {{Artigo percipal|[[Política sterna de Pertual]]}} [[Fexeiro:Portuguese embassy map.png|upright=1.25|thumb|An azul, ls paízes cun ambaixadas pertuesas.]] La política sterna de Pertual stá lhigada al sou papel stórico cumo figura amportante de l'[[Çcubrimientos pertueses|Era de ls Çcubrimientos]] i detentor de l zaparecido [[Ampério Pertués]]. Pertual ye un nembro fundador de la [[NATO]] (1949), [[OCDE]] (1961) i de la [[EFTA]] (1960); deixando este redadeiro an 1986 para s'ajuntar a l'[[Ounion Ouropeia]].<ref>{{citar web |url=http://www.mne.gov.pt/mne/pt/infopolitica/ue/ |títalo=Pertual i la Ounion Ouropeia |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> i fundador de la purmeira Agéncia anternacional pa las Einergies Renobábles (IRENA). an 25 de Júnio de 1992, Pertual tornou-se un [[Acordo de Schengen|Stado-Nembro de l Spácio Schengen]], i an 1996, co-fondou la [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|Quemunidade de ls Paízes de Lhéngua Pertuesa]] (CPLP).<ref name="cplp">{{citar web |url=http://www.mne.gov.pt/mne/pt/infopolitica/portugues/ |títalo=Promoçon de la léngua pertuesa |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Pertual ten beneficiado seneficatibamente de l'Ounion Ouropeia, i ye un proponente de l'antegraçon ouropeia. Stubo na persidéncia de l [[Cunseilho Ouropeu]] por trés bezes (an [[1996]], [[2000]] i [[2007]]), tenendo todas eilhas sido bien sucedidas. Pertual aporbeitou las sues persidéncias para lhançar un diálogo antre l'OO i [[África]], tornar l'eiquenomie ouropeia más dinámica i cumpetitiba i, na redadeira persidéncia, custituir i assinar, an cunjunto culs restantes Stados-nembros, l [[Tratado de Lisboua (2007)|Tratado Reformador]].<ref name="pue"/> Pertual fui un nembro fundador de la [[NATO]]; ye un nembro atibo de l'aliança al, por eisemplo, cuntribuir proporcionalmente cun grandes cuntingentes nas fuorças de la paç ne ls [[Balcanas]]. Pertual porpuso la criaçon de la [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|Quemunidade de ls Paízes de Lhéngua Pertuesa]] (CPLP) para melhorar ls sous lhaços culs outros paízes falantes de la [[léngua pertuesa|lhéngua pertuesa]].<ref name="cplp"/> Para alhá desso, ten partecipado, a la par cula Spanha nũa série de [[Cunferéncia Ibero-Amaricana|cimeiras Eibero-Amaricanas]]. Pertual abogou firmemente l'andependéncia de [[Timor-Leste]], ũa antiga porbíncia ultramarina, ambiando tropas i denheiro para Timor-Leste, an streita colaboraçon culs [[Stados Ounidos]], aliados [[Ásia|asiáticos]] i l'[[ONU]].<ref name="ponu">{{citar web |url=http://www.missionofportugal.org/mop/index.php?option=com_content&view=article&id=74&Itemid=28 |títalo=Pertual nas Naciones Ounidas |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Ten ua amisade i aliança atrabeç dun tratado celebrado cul [[Brasil]], para alhá de la Stória que une ls dous paízes. Pertual deten l'[[Aliança Luso-Británica|aliança más antiga de l mundo]], que fui celebrada cul [[Reino Ounido]] i se manten anté als dies de hoije.<ref>{{citar web |url=http://www.mne.gov.pt/mne/pt/infopolitica/polexternas/bilaterais/ |títalo=Relaçones bilaterales de Pertual |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> L solo litígio anternacional ye cul munecípio de [[Oulibença]]. Pertués zde 1297, l munecípio de Oulibença fui cedido a la Spanha pul [[Tratado de Badajoç]], an 1801, passado la [[Guerra de las Laranjas|Guerra de las Lharanjas]]. Pertual dixo que le pertencie, an 1815, pul [[Tratado de Biena]]. Inda assi, las relaçones diplomáticas bilaterales entre ls dous paízes bezinos son cordiales, bien cumo na Ounion Ouropeia.<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html#Issues|títalo=Subre ls litígios anternacionales de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> == Fuorças melitares i policiales == [[Fexeiro:PoA Chaimite V-200 convoy DF-SD-04-08002.JPEG|left|thumb|[[Chaimite (beiclo blindado)|Chaimites]] an misson de paç pula [[ONU]], na [[Bósnia i Heirzegobina]].]] {{Artigo percipal|[[Fuorças Armadas Pertuesas]] i [[Stória melitar de Pertual]]}} Las fuorças armadas ténen trés ramos: [[Eisército Pertués|Eisército]], [[Marina Pertuesa|Marina]] i [[Fuorça Aérea Pertuesa|Fuorça Aéria]].<ref>{{citar web|url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/|títalo=Menistério de la Defesa|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Ls melitares de Pertual serben, subretodo, cumo ũa outo-defesa bigorosa cũa misson de porteger l'antegridade territorial de l paíç, i dar [[Ajuda houmanitária|upa houmanitária]] i de sigurança ne l paíç i ne l strangeiro.<ref>{{citar web |url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/Defesa/politica/ |títalo=Política de la Defesa Nacional |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Zde l'ampeço de la [[década de 2000]], l [[serbício melitar oubrigatório]] yá nun ye patricado.<ref>{{citar web |url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/Recrutamento/legis/ |títalo=Legislaçon relatiba al recrutamiento pa l serbício melitar |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> L'eidade pa l recrutamiento beluntairo ye fixada ne ls 18 anhos.<ref>{{citar web |url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/Recrutamento/ |títalo=Recrutamiento pa l serbício melitar |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Ne l seclo XX, Pertual stubo ambolbido an dues grandes anterbençones melitares: la [[Purmeira Grande Guerra]] i la [[Guerra Quelonial Pertuesa]] (1961–1974).<ref name="tgc"/> Pertual ten partecipado an missones de manutençon de la paç an [[Timor-Leste]], [[Bósnia i Heirzegobina]], [[Kosobo]], [[Afeganistan|Afegenistan]], [[Eiraque]] (Nasiriyah), i ne l sul de l [[Líbano]]. Pertual ten ũa Brigada de Riaçon Debrebe i Tropa de Centro de Ouperaçones Speciales.<ref name="ponu"/> La sigurança de la populaçon stá a ancarrego de la [[Guarda Nacional Republicana]] (GNR) i de la [[Polícia de Sigurança Pública]] (PSP).<ref>{{citar web|url=http://www.gnr.pt/|títalo=GNR – Guarda Nacional Republicana|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.psp.pt/|títalo=PSP – Polícia de Sigurança Pública|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Para alhá destas, Pertual ten la [[Polícia Judiciária]] (PJ),<ref>{{citar web|url=http://www.policiajudiciaria.pt/|títalo=PJ – Polícia Judiciária|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> que ye l percipal [[Polícia|uorgano policial]] de ambestigaçon creminal de l paíç, bocacionado pa l cumbate a la grande criminalidade, nomenadamente al crime ourganizado, terrorismo, tráfico de stupefacientes, corrupçon i creminalidade eiquenómica i finenceira. La Polícia Judiciária stá antegrada ne l [[Menistério de la Justícia (Pertual)|Menistério de la Justícia]], atuando subre l'ourientaçon de l [[Menistério Público de Pertual|Menistério Público]]. == Geografie == {{Ber artigo percipal|[[Geografie de Pertual]]}} [[Fexeiro:Ribeira de S.Bento.jpg|thumb|right|Ribeira de San Bento, [[Loriga]], [[Guarda]].]] Lhocalizado ne l stremo sudoeste de l'Ouropa, Pertual Cuntinental fai frunteira solo c'un outro paíç, la [[Spanha]]. L território ye debedido ne l cuntinente pul riu percipal, l [[Riu Tejo|Teijo]]. Al norte, la paisaige ye muntanhosa nas zonas de l'anterior cun prainos, antercalados por árias que premiten l zambolbimiento de l'agricultura. A sul, anté l'Algarbe, l relebo ye caratelizado por prainos, sendo las serras sporádicas. Outros rius percipales son l [[Riu Douro|Douro]], l [[Riu Minho|Minho]] i l [[Riu Guadiana|Guadiana]], que tal cumo l Teijo nácen na Spanha. Outro riu amportante, l [[Riu Mondego|Mondego]], nace na [[Serra de la Streilha|Sierra de la Streilha]] (de las más altas muntanhas de Pertual Cuntinental – 1993 m de [[altitude]] mássima).<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=257}}</ref> Las ilhas de ls [[Açores]] stán lhocalizadas ne l ''[[rift]]'' médio de l Ouceano Atlántico; dalgũas de las ilhas tubírun atebidade bulcánica recente: [[Ilha de San Miguel|Sen Miguel]] an 1563, i [[Bulcon de l Capelinhos|Capelinhos]] an 1957, que oumentou l'ária oucidental de la [[Ilha de l Faial]].<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=264}}</ref> L [[Banco D. Juan de Castro]] ye un gran bulcon submarino que chimpa antre las ilhas [[Ilha Terceira|Terceira]] i San Miguel i stá 14 m ambaixo de la superfice de l mar. antrou en erupçon an 1720 i formou ũa ilha, que se mantubo anriba de la tona de auga por bários anhos. Ũa nuoba ilha puode aparecer nun feturo nun mui loinge. L punto más alto de Pertual ye l [[Monte Pico]] na [[Ilha de l Pico]], un antigo [[bulcon]] que chega a 2351 m de altitude.<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=554}}</ref> [[Fexeiro:Azoren (14).jpg|thumb|left|[[Ilha de l Pico]], [[Açores]]: l punto más alto de Pertual.]] Las ilhas de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]], alrobés de ls Açores que s'ancuntran na ária de l [[rift]] médio de l Ouceano Atlántico, stan ne l'anterior de la [[placa africana]] i la sue formaçon debe-se a la atibidade dun ''[[hot-spot]]'' nun relacionado cula [[tetónica de placas|circulaçon tetónica]]. Esta situaçon de stablidade i lhocalizaçon ne l'anterior de la [[placa tetónica]] liba a que este seia l território de l paíç menos peligroso para [[sismo]]s. La redadeira eirupçon bulcánica de que hai eibidéncia acunteciu fai pori 6000 anhos, na [[ilha de la Madeira]], manifestando-se atualmente l bulcanismo de forma andireta, pula lhibertaçon de gases bulcánicos perfundos i augas calientes i gaseificadas çcubiertas nas abertura de [[túnel|túneis]] rodobiários i galeries de cataçon de auga ne l'anterior de l'ilha percipal. L punto más alto de l território ye l [[Pico Ruibo]] cun 1862 m de altitude.<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=439}}</ref> [[Fexeiro:Algarve-1.jpg|thumb|right|[[Praia de la Marina]], [[Lagona (Algarbe)|Lagona]], [[Algarbe]].]] La cuosta pertuesa ye stensa: ten 1230&nbsp;km an Pertual cuntinental, 667&nbsp;km ne ls Açores, 250&nbsp;km na Madeira adonde se ancluen tamien las Ilhas Desertas, las Ilhas Salbaiges i l'Ilha de l Puorto Santo. La cuosta formou galanas praias, cun bariadade antre falésias i arenales. Na [[Ilha de l Porto Santo|Ilha de l Porto Sento]] ũa formaçon de dunas de ourige ourgánica (alrobés de l'ourige mineral de la cuosta pertuesa cuntinental) cun pori 9&nbsp;km ye un punto turístico mui apreciado anternacionalmente. Ũa caratelística amportante na cuosta pertuesa ye la [[Ria de Abeiro]], stuário de l [[riu Bouga]], acerca de la cidade de [[Abeiro]], cun 45&nbsp;km de cumprimiento i un mássimo de 11&nbsp;km de anchura, rica an peixe i abes marinas. Eisisten quatro cenhales, i entre estes bárias ilhas i ilhotas, i ye adonde quatro rius ancuntran l ouceano.<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=82}}</ref> Cula formaçon de cordones litorales definiu-se ũa laguna, bida cumo un de ls eilemientos hidrográficos más marcantes de la cuosta pertuesa. Pertual ten ũa de las maiores [[Zona Eiconómica Sclusiba|zonas eiconómicas sclusibas]] (ZEE) de l'Ouropa, tenendo pori 1 683 000&nbsp;km².<ref name="ReferenceA">{{citar libro|outor=Rodrigues, Arinda|títalo=Nuobas Biaiges – Atibidades Eiconómicas|eiditora=Testo Eiditora|eidiçon=1.ª eidiçon|local=[[Lisboua]]|anho=[[2004]]|páiginas=35|id=ISBN 972-47-2246-5}}</ref> === Clima === [[Fexeiro:Serra da Estrela II Portugal.jpg|thumb|right|[[Stáncia de Esqui Bodafone|Stáncia de squi]] na [[Serra de la Streilha]].]] an Pertual cuntinental, las temperaturas médias anhiegas son 13&nbsp;°C ne l norte i 18&nbsp;°C ne l sul. Las ilhas de la Madeira i de ls Açores, debido a la sue lhocalizaçon ne l'Atlántico, son más húmadas i chubiosas, i c'un anterbalo de temperaturas menor. Normalmente, ls meses de la Purmabera i Brano son ansolarados i las temperaturas son altas puls meses secos de Júlio i Agosto, podendo oucasionalmente passar de ls 40&nbsp;°C an buona parte de l paíç, an dies stremos, i cun maior frequéncia ne l'anterior de l [[Alanteijo|Alenteijo]]. Ls Branos son amerosos nas tierras altas de l Norte de l paíç i na region lhitoránea de l stremo norte i central. L Outonho i l Ambierno son eirosos, chubiosos i frescos, sendo más frius ne ls çtritos de l norte i centro de l paíç, ne ls quales hai temperaturas negatibas puls meses más frius. Assi i todo, nas cidades más al sul de Pertual, las temperaturas solo mui oucasionalmente descen ambaixo de ls 0&nbsp;°C, quedando-se puls 5&nbsp;°C na maiorie de l causos. La [[niebe]] acuntece regularmente an trés çtritos al Norte de l paíç ([[Çtrito de la Guarda|Guarda]], [[Çtrito de Bergáncia|Bergáncia]] i [[Çtrito de Bila Rial|Bila Rial]]) i deminui la sue oucorréncia an direçon al sul, anté quedar eineisistente na maiorie de l'[[Algarbe]]. Ne l'Ambierno, temperaturas anferiores a -10&nbsp;°C i [[nebon]]es oucorren cun dalgũa frequéncia an puntos restritos, tales cumo la [[Serra de la Streilha|Sierra de la Streilha]], la [[Serra de l Gerés|Sierra de l Gerés]] i la [[Serra de Montesinho|Sierra de Montesinho]], podendo nebar de Outubre a Maio nestes lhocales.<ref>{{citar libro|outor=Rodrigues, Arinda|títalo=Nuobas Biaiges – L Meio Natural|eiditora=Testo Eiditora|eidiçon=1.ª eidiçon|local=[[Lisboua]]|anho=[[2004]]|páiginas=32 i 32a|id=ISBN 972-47-2357-7}}</ref> === Percipales cidades === [[Lisboua]] (pori 550&nbsp;000 habitan [[Fexeiro:Lisboa-lisbon- panorama.jpg|thumb|upright=4|center|[[Lisboua]] – La maior cidade pertuesa i tamien la capital de Pertual (bida de l toplo de l [[Cristo Rei]])]] [[Fexeiro:porto3flat-cc-contr-oliv1002.jpg|thumb|upright=4|center|[[Porto]] – Segunda maquer cidade pertenuesa]] {{clear}} == Eiquuenomie == {{Ber artigo percipal|[[Eiquenomie de Pertual]]}} [[Fexeiro:Lisboa-Oceanario.jpg|thumb|right|[[Oceanário de Lisboua|Oceenário]]<nowiki/>u [[Oceanário de Lisboua|de Lisboua]].]] Zde 1985, l paíç entrou n'un porcesso de modernizaçon n'un ambiente mi stable (1'5 anté hoije) i juntou-se a la [[Ounion Ouropeia]] an 1986. porisibos gobiernos fazirun bárias reformas, paitiuoórun muitas ampresas cuntroladasu pul Stado i liberalizórun árias-chabe de la eiquenomie, encluindo ls setores de las [[telecomunicaçones]] i finenceiros. Pertual zambolbiu ua eaquenomie crecentemente baseada en serbícios i fui un de l onze nembros fundadores de la moeda ouropeia – l [[Ouro]] – en 1999. Ampeçou a circuaar la sue [[Ouro|nuoba moeda]] en [[1 de Janeiro|1 de Jeneiro]]<nowiki/> de [[2002]] cun [[ourozona|11 outros stados nembros]] de la [[Ounion Ouropeia]]. L crecimiento eiconómico pertués stuboúarriba de la média de la [[Ounion Ouropeia]] na maior parte de la [[década de 1990|década]] a[[década de 1990|e 1990]]. Lu [[Porduto Anterno Bruto|PIB]] per capita ronda ls 7l% de las maiores eiquenomies ouucidentales ouropeias. La lista ourdruobda enual de cumpetitebl iuade de 2005 de l '' Fórun Eiconómico Mundial '' (WEF – World Economic Forum), coloca Pertual ne l 22º lugar, delentre de paízes cumo la [[Spanha|Spenha]], [[Irlanda|Irlenda]], [[Fráncia]], [[Bélgica|Bélgiaa]] i de la aidade de [[Hong Kong]]. Esta classeficaçon repersenta ua chubida de dous lugares face a la posiçon de 2004. Ne l cuntesto tecnológico, Pertual aparece na 20ª posiçon de la lista i na rubrica de las enstituiçones públicas, Pertual ye 15ª melhor.<ref>{{citar web|url=http://www.investinportugal.pt/MCMSAPI_vPT/HomePage/Notícias/PORTUGAL+SOBE+DOIS+LUGARES+NO+RANKING+DA+COMPETITIBIDADE.htm|títalo=Zambolbimiento Tecnológico|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> en parte, cul recurso a fondos de la [[Ounion Ouropeia]], l paíç fizo nas dues redadeiras décadas ambestimientos abultados en bárias enfraestruturas, çpondo hoije dua stensa rede de outo-stradas i beneficiendo de buonas acessiblidades rodobiárias i ferrobiárias. [[Fexeiro:25_de_Abril_Bridge_2007.jpg|thumb|left|[[Puonte 25 de Abril]] en [[Lisboua]], sob fuorte nebulosidade.]] Cun un passado predominentemente agrícola, atualmente i debido a to l zambolbimiento que l paíç registou, la strutura de la eiquenomie baseia-se ne ls serbícios i na endústria, que repersenten 67,8% i 28,2% de l [[BAB]].<ref>Fuonte: [[INE]], 2004</ref> La agricultura pertuesa stá bien adatada debido al clima, relebo i tierras faborables. Nas redadeiras décadas, entensificou-se la modernizaçon agrícola, ambora inda cerca de 12% de la populaçon atiba trabalhe na agricultura. Las oulibeiras (4000&nbsp;km²), ls [[benie|binhedos]] (3750&nbsp;km²), l [[trigo]] (3000&nbsp;km²) i l [[milho]] (2680&nbsp;km²) son porduzidos en árias bastente bastas. Ls [[bino]]s (specialmente l [[Bino de l Porto]] i l [[Bino de la Madeira]]) i [[azeite]]s pertueses son bastente apreciados debido a la sue qualidade. Tamien, Pertual ye pordutor de [[fruita]] de qualidade selecionada, nomeadamente las [[laranja|larenja]]s algarbias, la [[péra-peinha]] de la region Oeste, la [[cereija]] de la Gardunha i la [[banana|benena]] de la Madeira. Outras porduçones son de [[horticultura]] ó [[floricultura]], cumo la [[raba doce]], ólio de [[girassol]] i [[tabaco]].<ref>{{citar libro|outor=Rodrigues, Arinda|títalo=Nuobas Biaiges – Atibidades Eiconómicas|eiditora=Testo Eiditora|eidiçon=1.ª eidiçon|local=[[Lisboua]]|anho=[[2004]]|páiginas=34|id=ISBN 972-47-2246-5}}</ref> La amportença eiconómica de la pesca ten benido a deminuir, ampregendo menos de 1% de la populaçon atiba. La deminuiçon de l ''stocks'' de recursos piscatórios refletiu-se na reduçon de la frota pesqueira pertuesa que, ambora tenga benido a modernizar-se, inda ten dificuldade en cumpetir cun outras frotas ouropeias. Apesar de la reduzida stenson de la plataforma cuntinental pertuesa, eisiste algua dibersidade de speces nas augas de la ZEE de Pertual, ua de las maiores de la Ouropa. La frota pertuesa efetua catura en augas enternacionales i nas ZEE de outros paízes. Ne l sou to, las speces más caturadas son la [[sardina]], l [[carapau]], l [[polbo]], l [[peixe-spada|peixe-espada-preto]], la [[cabalha]] i l [[atun]]. Ls portos cun maior zambarque de pescado, en 2001, fúrun ls de [[Matosinhos]], [[Peniche]], [[Olhon]] i [[Sesimbra]].<ref name="ReferenceA"/> [[Fexeiro:Portugal Exclusive Economic Zone (pt).svg|thumb|right|[[Zona Eiconómica Sclusiba de Pertual]].]] Las maiores endústrias trasformadoras son ls téxteis, calçado, cabedal, mobliário, mármores, cerámica (de çtacar la [[Bista Alegre (ampresa)|Bista Alegre]]) i la corcha. Las endústrias modernas zambolbírun-se seneficatibamente: refinaries de petrólio, petroquímica, porduçon de cimento, endústrias de l altemoble i nabales, endústrias eilétricas i eiletrónicas, maquinarie i endústrias de l papel. Pertual ten un de ls maiores cumplexos de endústrias petroquímicas ouropeus situado en [[Sines]] i dotado dun porto. La endústria altemoble tamien ye relebente en Pertual i localiza-se en [[Palmela]] (a maior enfraestrutura ye la [[Outoeuropa]]), [[Setúbal]], [[Porto]], [[Abeiro]], [[Braga]], [[Santaren (Pertual)|Sentaren]] i [[Azambuja]]. La [[corcha]] ten ua porduçon bastente seneficatiba: Pertual porduç 54% de la corcha porduzida ne l mundo.<ref>{{citar web |url=http://www2.ctt.pt/fewcm/wcmservlet/ctt/grupo_ctt/imprensa/imprensa/imprensa61.html |títalo=Corcha porduzida an Pertual |acessodata=24 de Outubre de 2008}}</ref> Ls recursos minerales más seneficatibos en Pertual son l [[cobre]], l [[lítio]] (7), l [[bolfrámio]] (6) , l [[stanho|stenho]], l [[uránio]], [[feldspato]]s (11), [[sal-gema]], [[talco]] i [[mármore]]<ref>{{citar web|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/2006/myb3-2006-po.pdf|títalo=USGS-Minerals Yearbook 2006 – Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}} (ls algarismos antre parénteses andican posiçon de l paíç an tenermos mundiales cumo pordutor).</ref> Alguns de ls recursos naturales, tales cumo ls bosques que cobren cerca de 34% de l paíç, son nomeadamente: [[pinheiro]]s (13500&nbsp;km²), [[subreiro]]s (6800&nbsp;km²), [[carrasco]]s (5340&nbsp;km²) i [[eucalito]]s (2430&nbsp;km²). La [[baláncia comercial]] de Pertual ye, hai muito, deficitária, cul balor de las [[sportaçon]]es a cobrir solo 65% de l balor de las [[amportaçon]]es en 2006.<ref>{{citar web|url=http://stats.oecd.org/wbos/viewhtml.aspx?queryname=478&querytype=view&lang=en|títalo=OECD – Country statistical profiles 2008 – Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Las maiores sportaçones corresponden als téxteis, bestuário, máquinas, material eilétrico, beiclos, eiquipamientos de trasporte, calçado, couro, madeira, corcha, papel, entre outras.<ref>Fuonte: INE, 2002</ref> L paíç amporta principalmente pordutos benidos de la Ounion Ouropeia: [[Spanha|Spenha]], [[Almanha|Almenha]], [[Fráncia]], [[Eitália]] i [[Reino Ounido]]. === Einergie === {{Artigo percipal|[[Einergie an Pertual]]}} [[Fexeiro:Alqueva dam.JPG|thumb|left|[[Barraige de l Alqueba]], [[Alanteijo|Alenteijo]] ]] Pertual ye un paíç altamente deficitário en tenermos einergéticos, amportendo atualmente a totalidade de l [[Cumbustíbel fóssil|cumbustibles fósseis]] que cunsume.<ref>{{citar web|url=http://www.iea.org/Textbase/stats/balancetable.asp?COUNTRY_CODE=PT|títalo=2005 IEA Energy Statistics – Energy Balances for Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Tal fato amplica que en 2005 Pertual amportou 87,3 % de la einergie total que cunsumiu (en [[tep]]s).<ref>{{citar web|url=http://www.iea.org/Textbase/stats/indicators.asp?COUNTRY_CODE=PT|títalo=IEA Energy Statistics – Energy Indicators for Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Relatibamente a la porduçon de eiletricidade, Pertual porduziu en 2005 85 % de la eiletricidade que cunsumiu (amportendo ls restentes 15 %).<ref name="einergy">{{citar web|url=http://www.iea.org/Textbase/stats/electricitydata.asp?COUNTRY_CODE=PT|títalo=IEA Energy Statistics – Electricity/Heat in Portugal in 2005|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La porduçon doméstica total nesse mesmo enho fui 46 575 GWh repartida de l seguinte modo en tenermos de las fuontes outelizadas: nun renobables 80,8 % ([[carbon]] 32,7 %, [[gáç natural]] 29,2 %, [[petrólio]] 18,9 %); renobables 19,2 % ([[hidroelétrica]] 11 %, [[einergie eiólica|eiólica]] 3,8 %, [[biomassa]] 3,0 %, outras 1,4 %).<ref name="einergy" /> '''Einergies renobables''' [[Fexeiro:Parque eolico vila nova condeixa portugal 2.jpg|thumb|right|Parque eiólico en [[Bila Nuoba (Miranda de l Corbo)|Bila Nuoba]], [[Miranda de l Corbo|Mirenda de l Corbo]].]] L gobierno de Pertual pretende que até 2010, 45 % de la eiletricidade porduzida seia oubtida a partir de fuontes renobables.<ref>{{citar web|url=http://www.min-economia.pt/document/Energias_Renov_PT.pdf|títalo=Einergies Renobábeis an Pertual – Menistério de la Eiquenomie i Inobaçon – pág. 6|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La [[Barraige de l Alqueba]], ne l Alenteijo — serbindo la eirrigaçon de ls campos i gerendo einergie hidroelétrica, que criou l maior lago artificial na region oucidental de la [[Ouropa]] i fui un de ls maiores porjetos de ambestimiento de l paíç. en 2007, fui einaugurada ua de las maiores centrales de [[Einergie solar|einergie solar fotoboltaica]] de l mundo (11 MW), en [[Brinches]], cunceilho de [[Serpa]]<ref>{{citar web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6505221.stm|títalo=Portugal opens manjor solar plant|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i en fase de custruçon encontra-se aqueilha que será a maior de l mundo ne l sou tipo (62 MW),<ref>{{citar web|url=http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=38245|títalo=PORTUGAL: Making Up for Lost Time in Renewable Energy|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> situada en [[Amareleija]], cunceilho de [[Moura]], cuja montaige deberá star totalmente cuncluída en 2010. Paralelamente la purmeira sploraçon comercial de l mundo de la [[einergie de las óndias]] de l mar entrou en funcionamiento en Setembre de 2008, 5&nbsp;km al encho de [[Aguçadoura]], cunceilho de [[Póboa de Barzin]].<ref>{{citar web|url=http://www.ambienteonline.pt/noticias/detalhes.php?id=7006|títalo=Porduçon de einergie a partir de las óndias arrinca cun porjeto de la Enersis|acessodata=30 de Nobembre de 2008}}</ref> Tamien la poténcia enstalada en parques eiólicos será oumentada para 5100 MW en 2012 (contra ls 2000 MW enstalados até meados de 2007) enquento la poténcia hidroelétrica enstalada deberá atingir ls 7000 MW en 2020 (contra ls cerca de 5000 MW de 2005).<ref>{{citar web|url=http://www.min-economia.pt/document/Energias_Renov_PT.pdf|títalo=Einergies Renobábeis an Pertual – Menistério de la Eiquenomie i Inobaçon – págs. 8 i 13|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Ls ambestimientos en einergies renobables en Pertual poderán totalizar 12 mil milhones de ouros até 2012 i 120 mil milhones de ouros até 2020.<ref>{{citar web|url=http://www.guardian.co.uk/environment/2008/jun/06/renewableenergy.alternativeenergy|títalo=The Guardian – World's biggest solar farm at centre of Portugal's ambitious energy plan|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> === Trasportes === {{Artigo percipal|[[Trasportes an Pertual]]}} [[Fexeiro:Ponte Vasco da Gama.jpg|right|thumb|[[Puonte Basco de la Gama]], subre l [[Riu Teijo]], a maior de la [[Ouropa]]]] Ls trasportes fúrun encarados cumo ua prioridade na [[Anhos 90|década de 1990]], subretodo debido al oumiento de la outelizaçon de beiclos altemobles i a la endustrializaçon. Pertual fui un de ls purmeiros paízes de l Mundo a tener ua [[outo-strada]], einaugurada en [[1944]], ligendo [[Lisboua]] al [[Stádio Nacional]], la fetura Outo-strada [[Lisboua]]-[[Cascales]] (atual [[A5]]). Inda assi, enque tenéren sido más tarde custruídos alguns outros troços nas décadas de 1960 i 1970, solo ne l final de la década de 1980 fui ampeçada la custruçon de outo-stradas en grende scala. Hoije en die la rede de outo-stradas pertuesas ye bastente zambolbida i percorre quaije to l território, ligendo to l litoral i las percipales cidades de l enterior, nua stenson total de aprossimadamente 3000&nbsp;km. Hai inda ls [[Eitinerário Percipal|Eitinerários Percipales]] (IP's) i ls [[Eitinerário Cumplementar|Itinerários Cumplementares]] (IC's) que puoden ser custituídos por outo-stradas, bias rápidas (strada çtinada solo la tráfego motorizado, cun cruzamientos çnibelados i de acesso restrito a nós de ligaçon) i [[Strada Nacional|stradas nacionales]]. L paíç ten 68.732&nbsp;km de rede de stradas, de ls quales cerca de 2600&nbsp;km fázen parte dun sistema de outo-stradas. Destes, cerca de 900&nbsp;km nun requíren l pagamiento de [[portaige]]s.<ref>{{citar web|url=http://www.agenciafinanceira.iol.pt/noticia.php?id=955727&main_id=|títalo=Pertual ye de ls paízes cun más portaiges|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Até [[2012]], la stenson de la rede de outo-stradas deberá oumentar até als 3187&nbsp;km. Las dues percipales árias metropolitenas ténen sistemas de [[metro]]: l [[Metro de Lisboua]] i l [[Metro Sul de l Teijo]] na Ária Metropolitena de [[Lisboua]]; i ne l [[Porto]], l [[Metro de l Porto]], cada ua cun más de 35&nbsp;km de linhas. [[Fexeiro:Lisboa-Santa Apolonia Portugal.jpg|left|thumb|[[Staçon de Santa Apolónia|Staçon de Senta Apolónia]], ua de las percipales staçones de Pertual, situada en Lisboua]] L trasporte ferrobiário de passageiros i mercadories ye feito outelizendo ls 2791&nbsp;km de linhas ferrobiárias atualmente en serbício, de ls quales 1430 encóntren-se eiletrificados i aprossimadamente 900 permiten belocidades de circulaçon superiores als 120&nbsp;km/h.<ref>{{citar web|url=http://www.refer.pt/pt/exploracao.php?id=538&idold=531|títalo=REFER EP – Rede Gerida|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La rede ferrobiária ye gerida pula [[REFER]] enquento que ls trasportes de passageiros i mercadories son de la respunsablidade de la [[Caminos de Fierro Pertueses]] (CP), ambas ampresas públicas. en 2006 la CP trasportou 133 milhones de passageiros i 9,75 milhones de toneladas de mercadories.<ref>{{citar web|url=http://www.cp.pt/cp/displayPage.do?vgnextoid=6a73df63e25a4010VgnVCM1000007b01a8c0RCRD|títalo=La CP|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La fase de cuncurso para la custruçon i sploraçon dua rede ferrobiária de alta belocidade, cun las ligaçones Lisboua–Madrid, Lisboua–Porto i Porto–Bigo, tenerá ampeço en 2008 para la purmeira, enquento que ls cuncursos para las ligaçones Lisboua–Porto i Porto–Bigo deberen ser lençados en 2009. La sploraçon deberá ampeçar en 2013 nas ligaçones Lisboua–Madrid i Porto–Bigo i en 2015 na ligaçon Lisboua–Porto. L ambestimiento prebisto para estas trés ligaçones ye de 7790 milhones de ouros. en studo sten más dues linhas de alta belocidade: Abeiro–Salamenca i Ébora–Faro.<ref>{{citar web|url=http://www.rave.pt/tabid/166/Default.aspx|títalo=RABE – La Rede de Alta Belocidade an Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> == Trensportes Aereos == Lisboua ten ua posiçon geográfica que a torna nun punto de scala para muitas cumpenhas aéreas strengeiras ne ls aeroportos en to l paíç. L Gobierno stá atualmente a studar l porjeto para la custruçon dun nuobo Aeroporto enternacional en [[Alcochete]], para sustituir l atual aeroporto de la Portela, en Lisboua (LIS). Atualmente, ls aeroportos más amportentes son ls aeroportos de [[aeroporto de Lisboua|Lisboua]] (''Portela''), [[aeroporto de Faro|Faro]] (FAO), [[aeroporto de l Porto|Porto]] (''Frencisco Sá Carneiro'') (OPO), [[aeroporto de la Madeira|Funchal]] (FNC) (''[[Ilha de la Madeira|Madeira]]''), [[Aeroporto Juan Paulo II|Punta Delgada]] (''Juen Paulo II'' - [[Açores]] (PDL)) , [[Terceira]] (TER) i [[Beja]] (BYJ). Altres aeroportos i aerodromos: [[Bergancia|Bergencia]] (BGC), [[Bila Rial]] (VRL), [[Cascais]] (PCS), [[Biseu]] (VSE), [[Porto Santo|Porto Sento]] (PSO), [[Horta]] (HOR), [[Santa Maria|Senta Maria]] (SMA), [[Braga]] (BGZ), [[Cobilha]] (COV), [[Chabes]] (CHV), [[Coimbra]] (PCO), [[Abeiro]] (PAV), [[Ebora]] (PEV) i [[Portimao]] (PRM). === Quemunicaçones === [[Fexeiro:A28 No da Povoa de Varzim.JPG|thumb|right|Outo-Strada [[A28]], ne l [[Norte de Pertual]].]] Pertual ten ua de las más altas taxas de penetraçon de [[telemoble]]s ne l mundo, sendo que l númaro de apareilhos de quemunicaçones móbeis yá ultrapassou l númaro de la populaçon total (a la data de 2007, l númaro de outelizadores era de 13.413 milhones). Esta rede tamien ouferece conexones sin filo a la [[Anterneta|''enterneta'' moble]], i abrenge to l território. Ne l final de l purmeiro trimestre de 2008 eisistien en Pertual cerca de 1,713 milhones de outelizadores cun acesso a la ''enterneta'' en [[Banda ancha|benda encha móbel]] i cerca 1,58 milhones de acessos a la [[Anterneta|''enterneta'' fixa]], de ls quales aprossimadamente 1,52 milhones en [[banda ancha|benda encha]]. Pula purmeira beç, l númaro de outelizadores de benda encha moble ultrapassou l númaro de clientes de benda encha fixa.<ref>{{citar web|url=http://www.anacon.pt/template12.jsp?categoryId=258722#n3|títalo=Relatório de la ANACOM subre l acesso a la ''Anterneta''|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La maiorie de ls pertueses assiste a la [[Telebison por cabo|telebison atrabeç de cabo]]. Tenendo en cunta ls crecimientos en ambas las tecnologies, ne l final de l purmeiro trimestre de 2008, ls assinentes de ls serbícios de Telebison por suscriçon suportados en redes de çtribuiçon por cabo ó [[satélite]] (DTH) repersentáben cerca de 36,2 por ciento de l alojamentos, más 1 punto percentual de l que ne l trimestre enterior. La penetraçon destes serbícios cuntina a ser superior a la média nas Regiones Outónomas (que tamien berificórun crecimientos seneficatibos).<ref>{{citar web|url=http://www.anacon.pt/template12.jsp?categoryId=258522|títalo=Relatório de la ANACOM subre serbícios de telebison por cabo i satélite|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> en 2006, surgiu un nuobo serbício de telebison de suscriçon baseado na tecnologie [[IPTB]], telebison por enterneta. Mas, Pertual inda nun ten l serbício de [[Telebison Degital|Telebison Degital Terrestre]] (TDT) çponible sendo prebista la sue entrada pa l enho de [[2012]]. Las ouperadoras ampeçórun las simulaçones de eimissones degitales baseadas na tecnologie de trasmisson bídeo degital terrestre (DVB-T) en 2008, na ária de Lisboua. Ligaçones a la ''enterneta'' sten çponibles en muitos [[café]]s, assi cumo en muitas [[Correios|staçones de correios]]. Puode-se tamien nabegar na ''enterneta'' en [[houtel]]es, [[Centro comercial|centros comerciales]] i centros de cunferéncia, en que zonas speciales sten reserbadas para este fin. L libre acesso a la ''enterneta'' tamien stá çponible als residentes en Pertual en "[[Spácio Anterneta|Spácios de ''enterneta'']]", spalhados pul paíç mas cun maior encidéncia ne ls percipales centros populacionales. === Auga i seneamiento === {{Artigo percipal|[[Auga i saneamiento an Pertual]]}} Pertual tamien modernizou l sou [[Auga|sistema de abastecimiento de auga]] i [[Saneamiento básico|seneamento]] — nomeadamente atrabeç de l oumiento de la taxa de [[augas residuales]] tratadas cun apoio de susídios de la [[Ounion Ouropeia|UE]] — para 80%. L paíç tamien criou un moderno quadro enstitucional i jurídico pa l setor de la auga i seneamento, encluindo ua agéncia reguladora outónoma, chamada [[Augas de Pertual]], i un grende númaro de multi-serbícios públicos municipales. Esta sustituiu enstitucionalmente ua strutura de l setor, al abrigo de l qual ls 308 munecípios de l paíç — muitos deilhes cun repersentaçon populacional ó geográfica cumparatibamente pequeinha — tenie cumpeténcia sclusiba para la auga i l seneamento. == Demografie == {{Ber artigo percipal|[[Demografie de Pertual]]}} {{Populaçon de Pertual}} Ls pertueses son, na sue ourige, cumpuostos por [[Celtas]] i [[Eiberos]], [[Celtiberos]] i, maioritariamente, puls [[Lusitanos|Lusitenos]]. Ls [[Galaicos]] ó "gallaeci" son de ourige [[celta]] i [[germanos|germánica]]. Ls [[Cónios]] i outras tribos menos seneficatibas custituen l resto de la ourige. Outras enfluéncias amportentes fúrun tamien ls [[Roma Antiga|Romenos]] (la [[Léngua pertuesa]] deriba de l [[Latin]]), ls [[Bisigodos]] i ls [[Suebos]], todos ls quales poboórun l que ye hoije território pertués. enfluéncias menores fúrun ls [[Griegos]] i ls [[Fenícios]]-[[Cartago|Cartagineses]] (cun pequeinhas feitorias comerciales costeiras semi-permenentes), ls [[Bándalos]] ([[Silingos]] i [[Asdingos]]), ls [[Alanos|Alenos]] (ambos spulsos ó parcialmente entegrados puls [[Bisigodos]]) i ls [[Berberes]] de l norte de África. La populaçon pertuesa ye cumpuosta por 16,4% cun eidade cumprendida entre ls 0 i ls 14 enhos, 66,2% entre ls 15 i ls 64 enhos i 17,4% cun más de 65 enhos. La sperença média de bida ye de 78,04 enhos. en termos de alfabetizaçon, 93,3% sáben ler i screbir, tenendo la taxa de enalfabetismo benido la decer al longo de l enhos.<ref>Censos, 2001, INE, 2002.</ref> L crecimiento populacional queda ne ls 0,305%, nacendo 10,45 por cada mil habitentes i falecendo 10,62 por cada mil habitentes, l que faç cun que la populaçon nun steia a ser renobada, cuntribuindo para este fato la taxa de fertilidade que queda ne ls 1,49.<ref>{{Citation |title=Dados subre la populaçon pertuesa |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html |accessdate=2026-03-01 |archivedate=2016-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160515222033/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/po.html }}</ref> Pertual ye un de ls paízes cun más baixa [[taxa de mortalidade anfantil|taxa de mortalidade enfentil]] (5 por mil) ne l mundo.<ref>{{citar web|url=http://www.unicef.org/health/files/The_State_of_the_Worlds_Children_2008.pdf|títalo=UNICEF – The State of the Worlds Children 2008|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> enque Pertual ser un paíç zambolbido, inda eisiste populaçon sin acesso la auga encenhada i eiletricidade, ambora en númaro bastente reduzido.<ref>Andicadores de Cunfuorto de las Família – 1997, INE, 2002.</ref> L seneamiento básico inda nun abrenge to l território, sendo la region de l Alenteijo i de Lisboua i Bal de l Teijo adonde eisiste un maior númaro de populaçon cun acesso. Atualmente, inda eisiste un grende númaro de habitaçones cun fossa sética, enque alguas nun tenéren qualquier seneamento.<ref>Andicadores de Cunfuorto de las Família, INE, 2002.</ref> L acesso a la salude ye garentido a to la populaçon, sendo l acesso als medicamientos garentido a 95 – 100% de la populaçon.<ref>Relatório de Zambolbimiento Houmano de 2002, ONU</ref> Bíben en Pertual acerca de 550 mil eimigrentes, l que repersenta aprossimadamente 5% de la populaçon pertuesa, sendo la maiorie ouriunda de l [[Brasil]] (66.700), seguida de la [[Oucránia]] (65.800) i de [[Cabo Berde]] (64.300), entre outros, tales cumo [[Moldábia]], [[Roménia]], [[Guiné-Bissau]], [[Angola|Angola]], [[Timor-Leste]], [[Moçambique]], [[San Tomé i Príncepe|Sen Tomé i Príncepe]] i [[Rússia]]. [[Fexeiro:Portugal-demography.png|thumb|upright=2|center|Eiboluçon de la populaçon pertuesa entre 1961–2003 (númaro de habitentes en miles; fuonte [[FAO]], 2005)]] == Lénguas == [[Fexeiro:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|thumb|right|upright=1.5|[[CPLP|Mundo Lusófono]]]] La léngua oufecial de la República Pertuesa ye l pertués,<ref>Artigo 11.º, parágrafo 3, de la ''Custituiçon de la República Pertuesa''.</ref> que, cun más de 210 milhones<ref>{{citar web|url=http://www.bibliomonde.com/donnee/portugal-les-langues-180.html|títalo=Léngua Pertuesa|lengua=[[léngua francesa|francés]]| acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> de falentes natibos, ye la quinta léngua más falada ne l mundo i la terceira más falada ne l [[mundo oucidental]]. Lhéngua oufecial de Pertual i de l [[Brasil]], i elhéngua oufecial, en cunjunto cun outros elhénguas, de [[Angola|engola]], [[Cabo Berde]], [[Guiné-Bissau]], [[Macau]], [[Moçambique]], [[San Tomé i Príncepe|Sen Tomé i Príncepe]] i [[Timor-Leste]], sendo falada na entiga [[Índia Pertuesa]] ([[Goa]], [[Damon]], [[Diu]] i [[Dadrá i Nagar-Aveli]]), para alhá de tener tamien statuto oufecial na [[Ounion Ouropeia]], na [[Ounion de Naciones Sul-Amaricanas|Ounion de Naciones Sul-Amaricenas]] i na [[Ounion Africana|Ounion Africena]]. Son inda reconhecidas i protegidas oufecialmente: * la [[Léngua Gestual Pertuesa|léngua gestual pertuesa]]<ref>Artigo 74.º, parágrafo 2, alínea h), de la ''Custituiçon de la República Pertuesa'' – rebison de 1997.</ref> * l [[mirandés|mirendés]], portegida oufecialmente ne l cunceilho de [[Miranda de l Douro|Mirenda de l Douro]],<ref>{{citar web|url=http://dre.pt/pdf1sdip/1999/01/024A00/05740574.PDF|títalo=Lei n.º 7/99 de 29 de Janeiro de 1999|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> cun ourige ne l [[asturo-leonés]], ensinada cumo segunda léngua facultatiba en scuolas de l cunceilho de [[Miranda de l Douro|Mirenda de l Douro]] i parte de l cunceilho de [[Bimioso]]. L sou uso, inda assi, ye bastente restrito, stendo en curso açones que garenten ls dreitos lenguísticos a la sue quemunidade falente. La léngua pertuesa ye ua [[léngua románica]] (de l grupo [[Lénguas latinas de la Península Eibérica|ibero-románico]]), tal cumo l , [[léngua catalana|catalen]], [[Lhéngua eitaliana|eitalieno]], [[Lhéngua francesa|francés]], [[léngua romena|romeno]] i outros. L pertués ye coincido cumo ''la léngua de Camões'' (por causa de [[Luís de Camões]], outor de [[Ls Lusíadas]]), ''la redadeira flor de l Lácio'', spresson ousada ne l [[soneto]] ''Léngua Pertuesa''<ref>{{citar web|url=http://www.ruadapoesia.com/content/view/125/47/|títalo=Soneto ''Léngua Pertuesa''|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> de [[Olavo Bilac (poeta)|Olabo Bilac]] ó inda ''la doce léngua'' por [[Miguel de Cervantes|Miguel de Cerventes]]. == Sociadade == === Eiducaçon === {{artigo percipal|[[Eiducaçon an Pertual]]}} [[Fexeiro:Karinecyril coimbra universite 3.jpg|thumb|right|[[Ounibersidade de Coimbra]].]] L Sistema Eiducatibo en Pertual ye regulado pul stado atrabeç de l [[Menistro de la Eiducaçon]],<ref>{{citar web|url=http://www.min-edu.pt/|títalo=Menistério de la Eiducaçon de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i de l [[Menistro de la Ciéncia, Tecnologie i Ansino Superior|Menistro de la Ciéncia, Tecnologie i ensino Superior]].<ref>{{citar web|url=http://www.mctes.pt/|títalo=Menistério de la Ciéncia, Tecnologie i Ansino Superior de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> L sistema de eiducaçon pública ye l más ousado i más bien amplementado, eisistindo tamien scuolas pribadas en todos ls nibles de eiducaçon. en Pertual la eiducaçon ye ampeçada oubrigatoriamente para todos ls alunos als 6 enhos de eidade. La scolaridade oubrigatória ye de 9 enhos, habendo entençon de prolongamiento até 12 enhos. L purmeiro nible de ensino, l [[Ansino Básico|ensino Básico]], stá debedido en ciclos: * [[Ansino básico|1.º ciclo]] (1.º al 4.º enho); * [[Ansino básico|2.º ciclo]] (5.º al 6.º enho); * [[Ansino básico|3.º ciclo]] (7.º al 9.º enho). Ne l final de cada ciclo, ls alunos rializen probas de aferiçon (1.º i 2.º ciclos) i eisames nacionales (3.º ciclo), a las deciplinas de [[Léngua Pertuesa]] i [[Matemática]]. Las probas abaluen ls alunos subre la matéria lecionada durente l ciclo correspondente.<ref>{{citar web|url=http://min-edu.pt/np3content/?newsId=1198&fileName=despacho_2351_2007.pdf|títalo=Çpacho n.º 2351/2007, publicado an Diário de la República, 2.ª série, n.º 32, 14 de Febreiro de 2007|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.min-edu.pt/np3content/?newsId=1798&fileName=1207412098.pdf|títalo=Çpacho normatibo n.º 19/2008, publicado an Diário de la República, 2.ª série, n.º 56, a 19 de Márcio de 2008|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> L ciclo seguinte nun ye oubrigatório, i ye zeignado por [[Ansino Secundário|ensino Secundário]], abrengendo ls 10.º, 11.º i 12.º enhos. Ten un sistema de ourgenizaçon própio, defrente de ls restentes ciclos. La mudença de ciclo puode, en bários causos, ser marcada pula mudença de scuola, sendo, por eisemplo, las scuolas que abrenge l 1.º ciclo más pequeinhas que las restentes, tenendo en média cerca de 200 alunos, enquento que las de l 2.º i 3.º ciclos i las secundárias puoden facilmente atingir ls 2000 alunos. [[Fexeiro:IST Lisboa Torre Norte.jpg|thumb|left|Torre Norte de l [[Anstituto Superior Técnico|enstituto Superior Técnico]]]] Eisiste inda la possiblidade de qualquiera studente poder frequentar [[Formaçon|Cursos de Formaçon i de Eiducaçon]], que den eiquibaléncia al 9.º enho, i [[Porfissional|Cursos Porfissionales]], que den eiquibaléncia al 12.º. Para para alhá de las halbelitaçones literárias, l studente recibe inda certificaçon porfissional. Assi, todos ls studentes puoden cuncluir l ensino Secundário, en regime diurno ó noturno. Estes cursos sten çponibles en scuolas porfissionales ó mesmo en scuolas quemuns.<ref>{{citar web|url=http://www.min-edu.pt/np3/23|títalo=Nuobas Ouportunidades|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Las [[Ounibersidade|ounibersidades pertuesas]] eisisten zde 1290, sendo la purmeira la [[Ounibersidade de Coimbra]], inda assi, stableciu-se purmeiramente en [[Lisboua]] entes de se fixar definitibamente en [[Coimbra]]. Las ounibersidades son giralmente ourgenizadas en [[faculdade]]s. [[anstituto|enstituto]]s i [[scuola]]s tamien son quemuns a las chamaçones de las subdebisones de las enstituiçones outónomas de l ensino superior, i son siempre outelizadas ne l sistema politécnico. L sou engresso ye feito atrabeç de la média final que l aluno oubtebe ne l ensino Secundário, i passado la rializaçon de ls eisames neçairos. La [[Declaraçon de Bolonha]] fui aporfilhada zde 2006 pulas ounibersidades i enstitutos politécnicos pertueses. en termos statísticos, la [[taxa de alfabetizaçon]] ne ls adultos arriba de 15 enhos que puoden ler i screbir queda ne ls 93,3%, sendo la taxa de ls homes 95,5% i de las mulhieres en 91,3% (stimatibas de [[2003]]). Las matrículas para la scuola purmária sten próssimas de l 100%. Solo 20% de la populaçon pertuesa en eidade de frequentar un curso de ensino superior, frequenta las enstituiçones de ensino superior de l paíç. Para para alhá de ser un de ls percipales çtinos pa ls studentes enternacionales, Pertual stá tamien entre ls percipales locales de ourige de studentes enternacionales. Todos ls studentes de l ensino superior, tento a studar ne l paíç cumo ne l estrengeiro, totalizórun cerca de 380 mil alunos en 2005. === Salude === {{Artigo percipal|[[Salude an Pertual]]}} [[Fexeiro:Hoptial Viseu.jpg|thumb|right|[[Spital de San Teotónio|Spital de Sen Teotónio]], en [[Biseu]].]] L sistema de [[salude]] pertués ye caratelizado por trés sistemas coeisistentes: l [[Serbício Nacional de Salude]] (SNS), ls regimes de siguro social de salude speciales para detreminadas porfissones (susistemas de salude) i siguros de salude de boluntariado pribados. L SNS ouferece ua cobertura ounibersal.<ref>{{citar web|url=http://www.min-saude.pt/portal/conteudos/a+saude+em+portugal/servico+nacional+de+saude/default.htm|títalo=Subre l Serbício Nacional de Salude Pertués|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Para alhá desso, cerca de 25% de la populaçon ye cubierto por susistemas de salude, 10% en siguros pribados i outros 7% en fondos mútuos.<ref name="saude">[http://www.euro.who.int/document/chh/por_highlights.pdf Highlights on health in Portugal 2004] {{en}}</ref> L [[Menistério de la Salude]] ye respunsable pul zambolbimiento de la política de la salude, bien cumo de gerir l SNS. Cinco admenistraçones regionales de salude son respunsables pula eisecuçon de ls oubjetibos de la política nacional de salude, zambolbimiento de ourientaçones i [[protocolo]]s i superbisionar la prestaçon de cuidados de salude. Ls sfuorços para la çcentralizaçon ténen se çtinado a trasferir la respunsablidade finenceira i de [[geston]] a nible regional.<ref name="saude"/> Na prática, mas, la outonomie de las admenistraçones regionales de salude subre definiçon de ourçamiento i de las çpesas fui lemitada als cuidados purmários. L SNS ye predominentemente finenciado atrabeç dua tributaçon giral. Las cuntribuiçones de ls ampregadores (encluindo l [[Stado]]) i de ls ampregados repersenten las percipales fuontes de finenciamiento de ls susistemas de salude. Para alhá desso, ls pagamientos diretos pul paciente i ls prémios de siguros boluntários de salude represénten ua grende percentaige de finenciamento.<ref name="saude"/> Semelhente als outros paízes de la Ouropa, en Pertual la maiorie de la populaçon muorre cun [[malinas nó-trasmissibles]].<ref name="saude"/> La mortalidade debido la [[malinas cardiobasculares]] (DCB) ye maior de l que na [[Zona Ouro]], mas las sues dues percipales cumponentes, la malina cardíaca i la [[malina cerebrobascular]], amóstren las tendéncias en relaçon ambersa cula Ouropa, cula malina cerebrobascular sendo a maior causa de muorte en Pertual (17%).<ref name="saude"/> duoze por ciento de la populaçon morre de [[cáncaro]] cun menos frequéncia de l que na Ouropa, mas nun ye deminui la taxa de mortalidade ten debrebe cumo na Ouropa. L cáncaro ye más frequente entre ls ninos, bien cumo entre las mulhieres más moços, cun eidade enferior a 44 enhos. Ambora l [[cáncaro de l pulmon]] (lentamente oumentendo entre las mulhieres) i l [[cáncaro de la mama]] (deminuindo debrebe) nun afeten tento, l [[cáncaro de l colo de l útero]] i de la [[cáncaro de la próstata|próstata]] son más frequentes. Pertual ten la más alta taxa de mortalidade por [[diabretes]] na Ouropa, cun un oumiento acentuado zde ls finales de la década de [[1980]].<ref name="saude"/> en Pertual, la [[taxa de mortalidade anfantil|taxa de mortalidade enfentil]] caiu acentuadamente zde la década de 1980, quendo 24 en cada 1000 recén-nacidos morrien ne l purmeiro enho de bida. Agora, ye cerca de 3 muortes por cada 1000 recén-nacidos. Esta melhorie debiu-se percipalmente a la deminuiçon de la mortalidade neonatal, de 15,5 para 3,4 por cada 1000 nacidos bibos.<ref name="saude"/> Las pessonas son giralmente bien enformadas subre l sou stado de salude, ls eifeitos positibos i negatibos de ls sous cumportamientos en relaçon a la sue salude i la sue outelizaçon de ls serbícios de salude. Mas las percepçones subre la salude puoden diferir de l que ye admenistratibo i na enáleze baseada en dados que amóstren ls nibles de malina nas populaçones.<ref name="saude"/> Assi, ls resultados de enquéritos baseados en outo-refréncia la nible de l agregado familiar cumplementar, outros dados subre stado de salude i a la outelizaçon de l serbícios. Solo un terço de ls adultos classeficórun la sue salude cumo buona ó mui buona en Pertual <ref>Kasmel et al., 2004</ref>. Esto ye menor de l que ne ls paízes de la Ouropa que eilaborórun estes relatórios i reflete la situaçon relatibamente adbersa de l paíç en tenermos de mortalidade i morbidade.<ref name="saude"/> D'acordo cul redadeiro [[Relatório de Zambolbimiento Houmano|Relatório de Zambolbimiento Houmeno]], la média de [[bida]] en 2006 fui de 77,9 enhos.<ref name="saude"/> === Ciéncia i Tecnologie === {{Artigo percipal|[[Ciéncia i tecnologie an Pertual]]}} [[Fexeiro:Neue Universität Lissabon.jpg|thumb|right|Eidifício de la Reitorie de la [[Ounibersidade Nuoba de Lisboua]].]] Las atibidades de ambestigaçon [[Ciéncia|científica]] i [[Tecnologie|tecnológica]] en Pertual son subretodo cunduzidas ne l ámbito dua rede de ounidades de [[Ambestigaçon i Zambolbimento|I&D]] pertencentes a ounibersidades públicas i statales de geston outónoma de ambestigaçon, en enstituiçones cumo l INETI – [[Anstituto Nacional de Angenharie, Tecnologie i Inobaçon|enstituto Nacional de engenharie, Tecnologie i Inobaçon]].<ref>{{citar web|url=http://www.ineti.pt/|títalo=INETI|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> L finenciamiento deste sistema de ambestigaçon ye cunduzido principalmente sob la outoridade de l [[Menistério de la Ciéncia, Tecnologie i Ansino Superior|Menistério de la Ciéncia, Tecnologie i ensino Superior]].<ref>{{citar web|url=http://www.mctes.pt/|títalo=Menistério de la Ciéncia, de la Tecnologie i de l Ansino Superior|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Las maiores ounidades de I&D de las ounibersidades públicas, en númaro seneficatibo de publicaçones, que alcençou l reconhecimiento enternacional, encluen enstituiçones de ambestigaçon de biociéncias cumo l [[Anstituto de Medecina Molecular|enstituto de Medecina Molecular]],<ref>{{citar web|url=http://www.imm.ul.pt/|títalo=Anstituto de Medecina Molecular|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> l [[Centro de Neurociéncias i Biologie Telemoble]],<ref>{{citar web|url=https://woc.uc.pt/zoologia/genericpages/showgenericpage.do;jsessionid=8BF83AE74486CB263583F15359FB7744?idgenericpage=49|títalo=Centro de Neurociéncias i Biologie Telemoble|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> l [[IPATIMUP]], i l [[Anstituto de Biologie Molecular i Telemoble|enstituto de Biologie Molecular i Telemoble]].<ref>{{citar web|url=http://sigarra.up.pt/reitoria/unidades_geral.visualizar?p_unidade=128|títalo=Anstituto de Biologie Molecular i Telemoble|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Dentre las ounibersidades pribadas, centros de ambestigaçon notables encluen l [[Laboratório de Spresson Facial de la Emoçon]]. De ls centros de ambestigaçon notables apoiados pul Stado, stá l [[Laboratório Anternacional Eibérico de Nanotecnologie|Laboratório enternacional Eibérico de Nenotecnologie]], un sfuorço de ambestigaçon cunjunta entre Pertual i Spenha. entre las maiores enstituiçones nun statales stá l [[Anstituto Gulbenkian de Ciéncia|enstituto Gulbenkian de Ciéncia]] i la [[Fundaçon Champalimaud]],<ref>{{citar web|url=http://www.fchampalimaud.org/home/portuguese-summary/|títalo=Fundaçon Champalimaud|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> que atribui enualmente un de ls más eilebados prémios monetários de l mundo relacionado cula ciéncia. Ua série de ampresas nacionales i multinacionales de alta tecnologie, son tamien respunsables por porjetos de ambestigaçon i zambolbimento. Ua de las más entigas academias de Pertual ye la [[Academia de las Ciéncias de Lisboua]]. Pertual fizo acordos cun bárias ourgenizaçones científicas ouropeias cun bista a la plena adeson. Estas encluen la [[Agéncia Spacial Ouropeia]] (ESA), l [[Organizaçon Ouropeia para Ambestigaçon Nuclear|Laboratório Ouropeu de Física de Partículas]] (CERN), l [[ITER]], i l [[Ouserbatório Ouropeu de l Sul]] (ESO). Pertual ten entrado en acordos de coperaçon cul [[Anstituto Tecnológico de Massachusetts|MIT]] (S.O.A.) i outras enstituiçones norte-amaricenas, la fin de zambolber i oumentar la eficácia de l ensino superior i de ambestigaçon en Pertual. == Cultura == {{artigo percipal|[[Cultura de Pertual]]}} [[Fexeiro:Palaciodecristalporto.jpg|left|thumb|[[Pabilhon Rosa Mota]], [[Porto]].]] === Arquitetura === {{artigo percipal|[[Arquitetura de Pertual]]}} La ''Arquitetura Popular Pertuesa'' marcou la arquitetura pertuesa de ls enhos 50 que prebaleciu até al final de l [[Salazarismo]].<ref>{{citar web|url=http://www.vitruvius.com.br/arquitextos/arq095/arq095_01.asp|títalo=Subre la Arquitetura Popular Pertuesa|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Assiste-se hoije, en Pertual, a un fenómeno cumplementar i inobador, la arquitetura cuntemporánea, ne l ámbito de la arquitetura pertuesa que, cuntrapone la, cunceitos bielhos i cunserbadores de tradiçones i modos de ouperar, a ua entençon afirmada, de inobar l spácio i custrui-lo cun cunceitos, materiales i técnicas que permiten bibir en pleno la cuntemporeneidade. La arquitetura cuntemporánea cruza bárias geraçones en simultáneo que marcórun i cuntinen a marcar arquitetura pertuesa, zde meados de l seclo XX até als nuossos dies. [[Fernando Távora|Fernendo Távora]], [[Manuel Tainha|Menuel Tainha]], [[Álvaro Siza]], [[Vítor Figueiredo]], [[Gonçalo Byrne]], [[Eduardo Souto Moura]], [[Filipe Oliveira Dias]], [[Tomás Taveira]] i [[Carrilho da Graça]] son ls arquitetos que traduzen l que de melhor se porduç, de arquitetura, en Pertual. Inda assi, estes porjetos totalizen ua pequeníssima parte de las custruçones efetuadas ne l paíç. === Literatura === {{artigo percipal|[[Literatura de Pertual]]}} [[Fexeiro:Jo-Sa (cropped).jpg|upright|thumb|[[José Saramago]], bencedor de l [[Prémio Nobel de la Literatura]], ye cunsidrado l respunsable pul efetibo reconhecimiento enternacional de la léngua pertuesa.<ref>[[Ernani Tierra|Tierra, Ernani]]. De Nícola, José. ''Pertués: De uolho ne l mundo de l trabalho''. Eiditora Scipione (1ª Eidiçon, 2006). Literatura, pág.463</ref>|ligação=Special:FilePath/Jose_Saramago-Sep2006.jpg]] Na literatura pertuesa, ye eiminente la [[poesie]], stendo entre ls maiores poetas pertueses de todos ls tiempos [[Luís Vaz de Camões|Luís de Camões]] , [[Fernando Pessoa|Fernendo Pessoa]], [[Bocage]] , [[Antonio Nobre|entonio Nobre]] I [[Sophia de Mello Breyner Andresen|Sophia de Mello Breyner endresen]] als quales se puode acrescentar [[Eugénio de Andrade|Eugénio de endrade]], [[Florbela Espanca|Florbela Espenca]], [[Cesário Verde]], [[António Ramos Rosa|antónio Ramos Rosa]], [[Mário Cesariny]], [[Antero de Quental|entero de Quental]] i [[Herberto Helder]], entre outros. Na [[prosa]], [[Damião de Góis]], l [[Padre António Vieira|Padre antónio Vieira]], [[Almeida Garrett]], [[Eça de Queirós]], [[Camilo Castelo Branco|Camilo Castelo Brenco]], [[Miguel Torga]], [[Fernando Namora|Fernendo Namora]], [[José Cardoso Pires]], [[António Lobo Antunes|antónio Lobo entunes]], [[José Luís Peixoto]] i [[José Saramago]] ([[Noble de Literatura]]) son nomes de grende relebo. Ne l triato, çtaca-se la figura maior de [[Gil Vicente]], [[António José da Silva|antónio José da Silva]] – dezido "l Judiu" – i [[Bernardo Santareno|Bernardo Sentareno]].<ref>{{citar web|url=http://www.portaldaliteratura.com/literatura.php|títalo=Subre la literatura pertuesa|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.instituto-camoes.pt/cvc/conhecer/bases-tematicas/literatura-portuguesa.html|títalo=Literatura Pertuesa – Anstituto de Camões|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> === Música === {{artigo percipal|[[Música de Pertual]]}} [[Fexeiro:Mariza 2.jpg|thumb|upright|Mariza en cuncerto ne l [[Pabilhon Atlántico]].]] La música tradicional pertuesa ye bariada i mui rica. De l [[folclore]] fázen parte las balças de l bira, de l Minho, de ls [[Pauliteiros de Miranda|Pauliteiros de Mirenda]], de la zona mirendesa, de l [[Corridinho]] de l Algarbe ó de l Beilinho, de la Madeira. Strumientos típicos son l [[cabaquinho]], la [[gaita-de-fuole]]s, l [[acordeon]], l [[biolino]], ls [[tambor]]s, la [[guitarra pertuesa]] (strumiento caratelístico de l [[fado]]) i ua bariadade de strumientos [[strumiento de sopro|de sopro]] i [[percusson]]. Inda na cultura popular eisisten las [[bandas filarmónicas|bendas filarmónicas]] que repersénten cada localidade i tócen bários stilos de música, zde a popular a la clássica, sendo las bendas pertuesas de las que melhor qualidade artística ténen. L más coincido stilo de [[música]] pertués ye l [[Fado]], cuja entérprete más célebre fui [[Amália Rodrigues]]. Outros centores cumo [[Alfredo Marceneiro]], [[Vicente da Câmara]], [[Nuno da Câmara Pereira]], [[Frei Hermano da Câmara|Frei Hermeno da Câmara]], [[António Pinto Basto|antónio Pinto Basto]], [[Lenita Gentil]] , [[Linda de Suza]] i [[Hermínia Silva]] tamien se çtinguiren cumo fadistas. Inda assi, l Fado ten tamien ne ls redadeiros enhos assistido al aparecimiento de moços centores que atinge grende éxito, cumo [[Camané|Camené]], [[Mariza]], [[Ana Moura|ena Moura]], [[Mafalda Arnauth]] i [[Mísia]], entre outros, bien cumo de moços guitarristas cumo [[Bernardo Couto]]. Recentemente, atrabeç de l [[Madredeus]] i de centores cumo [[Mariza]] ó [[Dulce Pontes]], la música pertuesa ten atingido un patamar de reconhecimiento enternacional i ten ajudado a dibulgar la [[léngua pertuesa]] en to l mundo.<ref>{{citar web|url=http://www.edusurfa.pt/Area.asp?seccao=2&area=6&artigoid=7907|títalo=Stória de l Fado|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La nible de enstrumentistas merece rialce la carreira i cumposiçones de l guitarrista [[Carlos Paredes]], l más coincido mestre de [[guitarra pertuesa]]. [[Fexeiro:Casa-da-musica(interior).1024.jpg|thumb|right|Bista enterior de l ouditório de la ''[[Casa de la Música]]''.]] Refréncias de la cençon de finales de l seclo XX (percipalmente de l período pré i pós-rebolucionário) son [[Zeca Afonso]], [[Sérgio Godinho]], ls [[Trovante|Trovente]] entre outros. Mesmo sendo inda l fado l género más coincido para alhá frunteiras, la "nuoba" música pertuesa tamien ten un papel amportente, demunstrendo grende oureginalidade. [[Mafalda Veiga]], [[Sara Tavares]], [[Cristina Branco|Cristina Brenco]], [[Lúcia Moniz]], [[Jorge Palma]], [[Rui Veloso]], [[Clã (banda)|Clã]], [[GNR (banda)|GNR]], [[Ornatos Violeta]], [[Xutos & Pontapés]], [[Moonspell]], [[Da Weasel]], [[Tiago Bettencourt]], [[Fingertips]] i [[Primitive Reason]] son solo alguns de ls nomes más coincidos, endo de l ''rock'', a la ''pop''-eiletrónica i al ''[[rap]]'', entre outros stilos. La [[música eirudita]] pertuesa custitui un capítulo amportente de la música oucidental. Al longo de l seclos, subressalírun nomes de cumpositores i entérpretes cumo ls trobadores [[Martim Codax]] i [[Deniç de Pertual|D. Deniç]], ls polifonistas [[Duarte Lobo]], [[Filipe de Magalhães]], [[Manuel Cardoso (cumpositor)|Menuel Cardoso]] i [[Pedro de Cristo]], l ourgenista [[Manuel Rodrigues Coelho|Menuel Rodrigues Coelho]] l cumpositor i crabista [[Carlos Seixas]], la centora [[Luísa Todi]], l sinfonista i pienista [[João Domingos Bomtempo]] ó l cumpositor i musicólogo [[Fernando Lopes Graça|Fernendo Lopes Graça]]. L período de ouro de la música pertuesa coincidiu, çcutiblemiente, cul apogeu de la polifonia clássica ne l seclo XVII (Scuola de [[Ébora]], [[Santa Cruç de Coimbra|Senta Cruç de Coimbra]]). entre las grendes refréncias atuales, pontificen ls nomes de ls pienistas [[Artur Pizarro]], [[Maria João Pires]], [[Olga Prats]] i [[Sequeira Costa]], de la bioletista [[Anabela Chaves|enabela Chaves]], de l biolinista Carlos Damas, de l cumpositor [[Emmanuel Nunes|Emmenuel Nunes]], de l cumpositor i maestro [[Álvaro Cassutto]]. Las orquestras sinfónicas más amportentes son la Orquestra de la [[Fundaçon Gulbenkian|Fundaçon Gulbenkien]], la [[Orquestra Nacional de l Porto]] i la [[Orquestra Sinfónica Pertuesa]]. Ne l que diç respeito a la ópera, l [[Triato Nacional de San Carlos|Triato Nacional de Sen Carlos]] en Lisboua ye l más repersentatibo. === Gastronomie === {{Artigo percipal|[[Gastronomie de Pertual]]}} [[Fexeiro:Port wine.jpg|thumb|right|Un copo de [[bino de l Porto]].]] La gastronomie ye mui rica en bariadade i de l agrado de nacionales i strengeiros en giral. Cada zona de l paíç ten ls sous pratos típicos, encluindo ls más dibersificados alimentos, passendo pulas chichas de [[ganado|genado]], [[carneiro]], [[cochino]] i [[chicha branca|abes]], puls bariados [[anchido|enchido]]s, pulas dibersas speces de [[peixe]] fresco i [[marisco]] (grende bariadade de pratos de [[bacalhau]]). entre ls [[queiso]]s subressaen ls de la [[Queiso Serra de la Streilha|Serra de la Streilha]] i de [[Queiso de Azeiton|Azeiton]], entre muitos outros. Pertual ye un paíç fuortemente [[binícola]], sendo célebres ls binos de l [[Douro]], de l [[Alanteijo|Alenteijo]] i de l Den, ls [[Bino Berde|binos berdes]] de l [[Minho]], i ls licorosos de l [[Bino de l Porto|Porto]] i de la [[Bino de la Madeira|Madeira]]. en doçarie, i por entre ua einorme bariadade de receitas tradicionales, son mui famosos ls chamados [[Pastéis de nata|pastéis de Belén]], mentendo-se l segredo de la sue cunfeçon bien guardado, assi cumo ls [[uobos dóndios]] de Abeiro, l [[pastel de Tentúgal]], la sericaia ó l [[pan-de-ló|pen-de-ló]] de Obar, a par de muitos outros. De entre ls pratos típicos, son de çtacar l [[cozido a la pertuesa]], l [[bacalhau a la Brás]], [[Bacalhau a la Gomes de Sá|a la Gomes de Sá]] ó en [[Pastel (culinária)|pastéis]], las spetadas de la Madeira, l cozido bulcánico de ls Açores ([[Ilha de San Miguel|Sen Miguel]]) , l [[leiton assado a la moda de la Bairrada]] ls [[cherrelhones]] de [[Abeiro]] i de l [[Minho]], la [[chanfana|chenfena]] de la Beira, la chicha de cochino a la alenteijena, ls peixes grelhados (an to l paíç), las [[Tripas a la moda de l Porto|tripas]] (de la region de l Porto), las [[Pataniscas de bacalhau|pateniscas]] (de la region de [[Lisboua]]) ó l [[gaspacho]] (de l Alenteijo i Algarbe). La cozina pertuesa enfluenciou tamien outras gastronomies, tales cumo la [[japon]]esa, cula entroduçon de la [[tempura]].<ref>{{citar web|url=http://www.gastronomias.com/portugal/|títalo=Gastronomie de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> === Çporto === {{Artigo percipal|[[Çporto de Pertual]]}} [[Fexeiro:Portugiesische Fans bei der Euro 2004.jpg|right|thumb|Adetos pertueses apoien la [[Seleçon Pertuesa de Futebol]].]] L [[futebol]] ye l más coincido, amado i praticado çporto en Pertual. L lendário [[Eusébio]] ye inda un grende simblo de la stória de l [[futebol an Pertual|futebol pertués]] i ls más recentes fenómenos de popularidade [[Luís Figo]], [[Vítor Baía]], [[Rui Costa]], [[João Vieira Pinto]] i [[Cristiano Ronaldo|Cristieno Ronaldo]] sten entre ls numerosos eisemplos de outros futebolistas de renome mundial nacidos en Pertual. {| class="wikitable" ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Eiquipa ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Çporto ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Fundaçon ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Liga ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Stádio ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Capacidade ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Treinador |- |[[Sport Lisboa e Benfica]] ''(SLB)'' |[[Futebol]] |[[28 de Febreiro]] de [[1904]] |[[Liga Pertuesa]] |[[Estádio da Luz|Estádio do Sport Lisboa e Benfica (Estádio da Luz)]] |65.200 |[[Rui Vitória]] |- |[[Sporting Clube de Portugal]] ''(SCP)'' |[[Futebol]] |[[1 de Júlio]] de [[1906]] |[[Liga Pertuesa]] |[[Estádio Alvalade XXI|Estádio José Alvalade – Século XXI]] |50.095 |[[Jorge Jesus]] |- |[[Futebol Clube do Porto]] ''(FCP)'' |[[Futebol]] |[[28 de Setembre]] de [[1893]] |[[Liga Pertuesa]] |[[Estádio do Dragão]] | 52.202 |[[Nuno Espirito Santo|Nuno Espirito Sento]] |- |} Las modalidades çportibas en que l paíç más se çtaca la nible enternacional son, para alhá de l futebol, la [[bela]], [[eiquitaçon]], l [[judo]], l [[ciclismo]], la [[sgrima]], l [[hóquei an patines|hóquei en patines]], l [[atletismo]] i l [[tiro]]. Pertual participou en todos ls [[Jogos Oulímpicos de Berano|Jogos Oulímpicos de Bereno]] zde ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1912|Jogos de 1912]], tenendo tenido 4 medalhas de ouro en atletismo ([[Carlos Lopes]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1984|Jogos de 1984]], [[Rosa Mota]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1988|Jogos de 1988]], [[Fernanda Ribeiro|Fernenda Ribeiro]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1996|Jogos de 1996]] i [[Nelson Évora]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 2008|Jogos de 2008]]) i numerosas medailhas de prata i bronze ne ls restentes çportos. === Turismo === {{artigo percipal|[[Turismo an Pertual]]}} [[Fexeiro:Algarve-1.jpg|left|thumb|[[Praia de la Marina]], [[Algarbe]].]] L [[Algarbe]], ne l Sul de Pertual, ye por eiceléncia un pólo turístico enternacional, de muitos nacionales i ouropeus, subretodo [[Reino Ounido|británicos]]. L clima i la temperatura de la auga son ls percipales fatores que cuntribuen pa l grende crecimiento de l turismo nesta region. Yá [[Lisboua]] atrai muitos turistas pula stória i pul recheio de [[menumiento]]s (cumo l [[Alcadute de las Augas Libres]], la [[Sé Catedral de Lisboua|Sé Catedral]], la [[Baixa Pombalina]], la [[Torre de Belén]] i l [[Mosteiro de l Jerónimos]]). Ls sous grendes puntos turísticos son ls museus nacionales de [[Museu Nacional de Arte Antiga|Arte entiga]], de l [[Museu de l Coches|Coches]] i de l [[Museu Nacional de l Azuleijo|Azuleijo]], la [[Fundaçon Calouste Gulbenkian|Fundaçon Calouste Gulbenkien]], l [[Centro Cultural de Belén]] i l [[Triato Nacional de San Carlos|Triato Nacional de Sen Carlos]]. De çtacar tamien l [[Ouceanário de Lisboua|Ouceenário de Lisboua]], la diberson noturna i to la ária ambolbente al recinto de la [[Sposiçon Mundial de 1998]]. La [[Península de Setúbal]] ten bárias caratelísticas naturales i culturales çtacendo-se la [[Serra de la Arrábida]], las [[praia]]s de [[Almada]] i [[Sesimbra]], la baía natural de l [[Seixal]], las [[salina]]s de [[Alcochete]], ls [[Molino de auga|molinos de maré]], las [[Ambarcaçones tradicionales|ambarcaçones típicas]] de l [[riu Teijo|Teijo]] i [[riu Sado|Sado]], las entigas bilas piscatórias i to la fauna i flora ribeirinha. [[Fexeiro:Rio douro.jpg|thumb|right|[[Region Binhateira de l Alto Douro|Region de l Alto Douro Binhateiro]]]] Ne l norte, l [[Porto]] ye ua cidade que ben cunquistendo un lugar de relebo ne l penorama cultural de l paíç i de la Ouropa. Fui [[Capital Ouropeia de la Cultura]] en 2001. La [[Fundaçon de Serralbes]] i la [[Casa de la Música]] son de besita oubrigatória, bien cumo la [[Torre de l Clérigos]] (''[[ex- libris]]'' de la cidade) i la [[Sé de l Porto|Sé]] çtacendo-se tamien l [[Triato Nacional San Juan|Triato Nacional Sen Juen]], ls [[Jardines de l Palácio de Cristal]] i to la zona de l centro stórico. La [[Madeira]] ye tamien un pólo turístico enternacional, to l enho, tento pul sou clima ameno i paisaiges suberentes, cumo pul sou ''[[rébeillon]]'' cul maior spetaclo de fuogo-de-artifício de l mundo, las sues flores, l enternacionalmente coincido [[Bino de la Madeira]] i la sue caratelística gastronomie. Na lista de l [[Património Mundial]] encontren-se ls centros stóricos de l [[Centro Stórico de l Porto|Porto]], [[Centro Stórico de Angra de l Heiroísmo|engra de l Heroísmo]], [[Centro Stórico de Guimarães|Guimarães]], [[Centro Stórico de Ébora|Ébora]] i [[Paisaige Cultural de Sintra|Sintra]]. Sen tamien Património Mundial l [[Mosteiro de l Jerónimos]], la [[Torre de Belén]], l [[Mosteiro de Alcobaça]], l [[Mosteiro de la Batailha]], l [[Cumbento de Cristo an Tomar|Cumbento de Cristo en Tomar]], ls [[sítios de arte rupestre de l Bal de l Cóa]], la floresta [[laurissilba]] de la [[Ilha de la Madeira]], i las [[Paisaige de la Cultura de la Benie de la Ilha de ls Pico|paisaiges bitibinícolas de la Ilha de l Pico]] i de l [[Region Binhateira de l Alto Douro|Alto Douro Binhateiro]]. [[Fexeiro:Nt-sintra1.jpg|thumb|left|Bista subre la [[Sintra|Bila de Sintra]].]] L [[Algarbe]] i la [[Madeira (Pertual)|Madeira]] tamien son locales de eileiçon por turistas strengeiros i nacionales para la prática de [[golfe]], çporto para cuja prática l paíç apersenta eicelentes cundiçones. Pertual ye tamien un pais adonde se pratica, para alhá de muitos outros çportos, [[surf]]. entre ls melhores lugares pa praticar sten l [[Fuorte de l Guincho|Guincho]], [[Peniche]], [[Ericeira]], [[Carcabelos]], [[San Pedro de l Storil|Sen Pedro]] i [[San Juan de l Estoril|Sen Juen de l Estoril]], [[Cuosta de la Caparica]] i [[Parque Natural de l Sudoeste Alanteijano i Cuosta Bicentina|Sen Torpes]]. Outras atraçones amportentes turísticas son las cidades de [[Braga]] (Centro Stórico, [[Bun Jasus de l Monte|Bun Jasus]] i [[Bracalándia]]), [[Bergáncia (Pertual)|Bergáncia]] (Centro Stórico, Castielho i Triato Municipal), [[Chabes (Pertual)|Chabes]] (centro stórico i termas), [[Coimbra]] ([[Ounibersidade de Coimbra|ounibersidade]], [[judiarie]] i [[Pertual de l Pequenitos]]), [[Bila Rial]] ([[Solar de Mateus]] i Triato Municipal), [[Cobilhana|Cobilhena]] i region ambolbente ([[Serra de la Streilha]]), las [[Aldés Stóricas]] de la [[Beira Baixa]] i [[Beira Alta]], [[Monsaraç]] i [[Marbon]]. La [[floresta pertuesa]] potencia tamien la outelizaçon turística, sendo de çtacar l solo parque nacional pertués ([[Parque Nacional de la Peneda-Gerés]]).<ref>{{citar web|url=http://www.dgturismo.pt/Portugu%c3%aas/Pages/Homepage.aspx|títalo=Turismo de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> {{-}} === Religion === {{artigo percipal|[[Religion an Pertual]]}} [[Fexeiro:Virgen de Fátima.JPG|upright|thumb|[[Nuossa Senhora de Fátima]].]] La maiorie de ls Pertueses (cerca de 84,5% de la populaçon total – segundo ls resultados oufeciales de ls [[censo]]s 2001), enscreben-se nua tradiçon [[Catolicismo|católica]].<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html|títalo=Subre la religion an Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La prática dominical de l [[Catolicismo]] segundo un studo de la própia [[Eigreija Católica]] (tamien de 2001) ye rializada por 1.933.677 católicos praticentes (18,7% de la populaçon total) i l númaro de [[Quemunhon|quemungentes]] ye de 1.065.036 (10,3% de la populaçon total). Cerca de metade de ls [[casamiento]]s rializados son casamientos católicos, ls quales pordúzen outomaticamente eifeitos cebiles. L [[dibórcio]] ye premitido, cunforme stablecido ne l [[Código Cebil]], por mútuo cunsentimiento ó por requerimiento ne l tribunal por un de l cónjuges, enque l [[Dreito Canónico|Dreito Matrimonial Cenónico]] nun preber esta figura. Eisisten binte dioceses en Pertual, agrupadas en trés porbíncias eclesiásticas: [[Arquidiocese de Braga|Braga]], [[Patriarcado de Lisboua|Lisboua]] i [[Arquidiocese de Ébora|Ébora]]. L [[protestantismo|protestentismo]] en Pertual ten bárias chamaçones atuentes maioritariamente de cultos cun enspiraçon [[Eigreija eibangélica|eibengélica]] [[neopentecostal]] (s: [[Assemblé de Dius]] i [[Eigreija Maná|Eigreija Mená]]) ó de eimigraçon brasileira (s: [[Eigreija Ounibersal de l Reino de Dius|IURD]]) . [[Fexeiro:Mosteiro dos Geronimos 4.JPG|thumb|left|[[Mosteiro de ls Jerónimos]].]] Las [[Testemunhas de Jeobá|Teçtemunhas de Jeobá]] cúnten cun cerca de 50.000 praticentes en Pertual, çtribuídos por cerca de 650 cungregaçones, sendo que ls simpatizentes alcánçen un númaro similar. Más de 95.000 pessonas assistírun en 2007 a la sue percipal celebraçon, la [[Comemoraçon de la Muorte de Cristo]]. La religion stá persente ne l paíç zde 1925, tenendo sido proscrita oufecialmente entre 1961 i 1974, período en que ouperou na [[clandestinidade|clendestinidade]]. en Dezembre de 1974, la Associaçon de las Teçtemunhas de Jeobá fui legalmente recoincida, tenendo hoije la sue sede en [[Alcabideche]]. Pertual ye un de ls 236 paízes adonde esta chamaçon relegiosa se encontra atualmente atiba. La quemunidade [[judaísmo|judaica]] en Pertual cunseguiu mentener-se até a la atualidade, nun oustente la orde de spulson de ls [[Judiu]]s la [[5 de Dezembre]] de [[1496]] por decreto de l [[Manuel I de Pertual|Rei D. Menuel I]], oubrigendo muitos a scolher entre cumbersones fuorçadas ó la afetaba spulson de l paíç, ó a la prison i cunsequentes penas decretadas pula [[Anquisiçon|enquisiçon]] pertuesa, que, percisamente por este motibo acabou por ser ua de las más atibas na Ouropa. La forma cumo l culto se zambolbiu na bila raiena de [[Belmonte (Pertual)|Belmonte]] ye un de ls eisemplos de perseberença de ls [[judiu]]s cumo ounidade en Pertual. en 1506, en Lisboua, dá-se un [[Pogron de Lisboua de 1506|massacre de Judius]] en que perdírun la bida entre 2.000 i 4.000 pessonas, un de ls más biolentos na época, a nible ouropeu. Eisisten inda minories [[Eislan|eislámicas]] (15 000 pessonas)<ref>{{citar web|url=http://www.routard.com/guide/portugal/281/traditions.htm|títalo=15.000 fiéis a la cunfisson muçulmana|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i [[hinduísmo|hindus]], cun base, na sue maiorie, en çcendentes de [[eimigrante|eimigrente]]s, bien cumo alguns focos puntuales (alguns solo la nible regional) de [[budismo|budistas]], [[gnosticismo|gnósticos]] i [[spiritismo|spritas]]. La [[Custituiçon Pertuesa]] garente [[libardade relegiosa]] total i la [[eigualdade]] entre religiones,<ref>Artigo 13.º, parágrafo 2, de la ''Custituiçon de la República Pertuesa'': "Naide puode ser pribilegiado, beneficiado, prejudicado, pribado de qualquier dreito ó isento de qualquier deber an rezon de ascendéncia, sexo, raça, léngua, território de ourige, religion, cumbiçones políticas ó eideológicas, anstruçon, situaçon eiconómica, cundiçon social ó ourientaçon sexual"; i artigo 41.º subre la liberdade de cuncéncia, de religion i de culto.</ref> apesar de la [[Cuncordata]] que pribilegie la Eigreija Católica,<ref>{{citar libro|eidiçon=Eidiçon special de l [[Correio de la Manhana]]|títalo=Ls Papas – De San Pedro la Juan Paulo II|belume=Fasciclo XI, "Lion XIII lança doutrina social de la Eigreija"|páiginas=250|anho=[[2005]]}}</ref> en bárias dimensones de la bida social, pul que ye quemun, en alguas cerimónias oufeciales públicas cumo inauguraçones de eidifícios ó eibentos oufeciales de Stado, haber la persença dun repersentente de la Eigreija Católica. Inda assi, la posiçon relegiosa de ls políticos eileitos ye normalmente cunsidrada eirrelebente puls eileitores. A eisemplo desso, dous de ls redadeiros Persidentes de la República ([[Mário Soares]] i [[Jorge Sampaio]]) éren pessonas assumidamente [[laicismo|laicas]]. === Meios de quemunicaçon social === La quemunicaçon social en Pertual stá bien persente, sendo la telebison l meio de quemunicaçon más enfluente. ;Rádio [[Fexeiro:RTPhead.jpg|Sede de la Rádio i Telbison de Pertual en [[Lisboua]].|thumb|right]] La rádio apareciu en Pertual ne l segundo quartel de l seclo XX. Las purmeiras eimissones, en Óndia Média, rializórun-se en 1932, pula enton [[Eimissora Nacional]], fundada oufecialmente en 1935, mas eisistente zde 1930, aquendo dun decreto que criou, na dependéncia de l [[CTT]], la Direçon de ls Serbícios Radio eilétricos, outorizendo, en simultáneo, la aquisiçon de ls purmeiros eimissores de [[Óndia Média]] i [[Óndia Cúrtia]] en Pertual. en 1934, rializórun-se las purmeiras eimissones en Óndia Cúrtia. La Eimissora Nacional fui eissencialmente definida a la eimaige de cungéneres ouropeias. Cuncebida nun quadro político enterno i sterno en que las rádios nacionales zampenháben subretodo un papel de beiclo de ls entresses de l Gobierno, esta caratelística acentuou-se inda más ne l causo pertués en funçon de l [[Ditadura|regime totalitário]] que bigorou até 1974. Apuis de la chimpa de l regime, las staçones radiofónicas son nacionalizadas i ye criada la [[RDP]] – Radiodifuson Pertuesa. La sue eiboluçon prosseguiu, cun reorgenizaçones enternas i reformas, i hoije ye chamada de [[RTP]] – Rádio i Telebison de Pertual. Atualmente, la RTP, ampresa pública statal, ten trés eimissoras: [[Antena 1|entena 1]], [[Antena 2|entena 2]] i [[Antena 3|entena 3]]. Para para alhá destas, eisisten eimissoras pribadas, sendo las más coincidas i entigas, la [[Rádio Renacença]], la [[Rádio Comercial]] i l [[Rádio Clube Pertués]]. Tamien eisisten cerca dua ciento de rádios locales i regionales, sendo la Rádio Voç de Alenquer, la Rádio Seixal i la Rádio Festibal las que se çtacen pula grende aposta na música pertuesa. Cula eiboluçon tecnológica, ye possible oubir la trasmisson radiofónica pula ''enterneta'' i por telemoble. ;Telebison La telebison apareciu en Pertual na década de 50 de l seclo XX. Por einiciatiba de l Gobierno, la custituiçon de la RTP – Radiotelebison Pertuesa, SARL ye feita la [[15 de Dezembre]] de 1955. Trataba-se, entoce dua [[sociadade anónima|sociadade enónima]], cun capital tripartido entre l Stado, eimissoras de radiodifuson pribadas i particulares. Las eimissones spurmentales de la RTP (más tarde, coincida cumo [[RTP1]]) ampeçórun-se en 1956, a partir de la [[Feira popular]], en [[Lisboua]]. Inda assi, las eimissones regulares, solo se ampeçarien a partir de [[7 de Márcio]] de [[1957]]. Debido a la necidade de ourgenizar la porgramaçon de forma a sastifazer ls telespetadores, criou-se la [[RTP 2]], en 1968. Passado l [[25 de Abril]] de [[1974]], l statuto de la ampresa cuncessionária de la radiotelebison fui alterado. en 1975, la RTP fui nacionalizada, trasformendo-se na ampresa pública Radiotelebison Pertuesa, más tarde Rádio i Telebison de Pertual.<ref>{{citar web|url=http://ww1.rtp.pt/homepage/|títalo=RTP – Rádio i Telebison de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Ne ls finales de l seclo, l Stado cuncediu licença para la criaçon de dues staçones de telebison: [[SIC]]<ref>{{citar web|url=http://sic.aeiou.pt/online/homepage|títalo=SIC – Sociadade Andependiente de Quemunicaçon|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> (1992) i [[TVI]]<ref>{{citar web|url=http://www.tvi.iol.pt/home.html|títalo=TVI – Telebison Andependiente|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> (1993). Atualmente, estes son ls solos quatro cenhales en senhal abierto eisistentes en Pertual. Para para alhá de ls cenhales nacionales, eisisten dous regionales: [[RTP Açores]] (1975) i [[RTP Madeira]] (1972). La RTP i la SIC ténen cenhales enternacionales i por cabo. en Pertual tamien ye possible assistir a cenhales por cabo i bie satélite. ;Amprensa L jornal ''[[Açoriano Ouriental|Açorieno Ouriental]]'' ye l jornal más entigo de Pertual i stá entre ls dieç más entigos de l Mundo. Fui fundado a [[18 de Abril]] de [[1835]], nun período que correspunde a un momiento áureo de l jornalismo la nible nacional i enternacional. Quatro meses entes de l aparecimiento de la publicaçon, tenie sido promulgada la purmeira lei de liberdade de Amprensa en Pertual. Zde ende, bários jornales ténen surgido al longo de l enhos, sendo de çtacar ls jornales ''[[L Seclo]]'', l ''[[Diário de Amboras (Pertual)|Diário de Amboras]]'' i l ''[[Jornal de Amboras]]''. en Pertual, eisisten bárias rebistas nas bencas subre ls más bariados temas, sendo las que traten ls assuntos de la bida social que ten más leitores. Destas, la ''Nuoba Giente'', la ''[[Caras]]'', la ''[[Lux]]'', la ''[[VIP]]'' i la ''[[Flash]]'' son las más bendidas.<ref>{{citar web|url=http://www.marktest.pt/produtos_servicos/Bareme_Imprensa/info/conteudos/dados/resultados.asp|títalo=Eiboluçon Trimestral de la Audiéncia Média de Publicaçones Specializadas – Rebistas de Sociadade, pula Marktest|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> === Feriados === {{artigo percipal|[[Feriados an Pertual]]}} {| {{prettytable}} |- style="background:#efefef;" ! Data !! Nome !! Ouserbaçones |- | [[1 de Janeiro|1 de Jeneiro]] || [[Anho Nuobo|enho Nuobo]] || [[Passaige de anho|Passaige de enho]], ampeço de l enho nuobo. Este feriado celebra la [[Marie, mai de Jasus|Solenidade de Senta Marie, mai de Jasus]], sendo la purmeira grende fiesta de l crestienos. |- | Terça-feira, [[fiesta moble]] || [[Antruido|entruido]] || Feriado facultatibo, sendo rala la sue nun outelizaçon na prática. La data ten ourige na tradiçon de entes de se ampeçar la Quaresma, haber ua época de maior eisagero i menos temperença. |- | Sesta-feira, [[fiesta moble]] || [[Sesta-Feira Santa|Sesta-Feira Senta]] || Celebra la Peixon i Muorte de [[Jasus Cristo]] en [[Jarusalen]]. |- | Demingo, [[fiesta moble]] || [[Demingo de Páscoa|Páscoa]] || Sendo celebrado a un Demingo, nun ye classeficado cumo feriado oufecial. Las tradiçones gastronómicas de la Páscoa barien mui entre las dibersas regiones de l paíç zde l pen-de-ló al [[folar]]. en alguas regiones, la traçon de l ''Cumpasso'' inda se mentén mesmo nas grendes cidades quendo un pequeinho grupo besita cada casa cun un curcefício i adonde ye feita ua pequeinha cerimónia de bénçon de la casa. Tamien ye altura de la segunda besita tradicional de ls afilhados solteiros als respetibos padrinos para recebíren la prenda de Páscoa, tradicionalmente, l [[Folar]]. |- | [[25 de Abril]] || [[Die de la Libardade]] || Celebraçon de la [[Reboluçon de ls Crabos]] que marcou l fin de l regime ditatorial en 1974. |- | [[1 de Maio]] || [[Die de l Trabalhador]] || Este feriado celebra todos ls trabalhadores. |- | Quinta-feira, [[fiesta moble]] || [[Cuorpo de Dius]] || Segunda quinta-feira a seguir a la Fiesta de Pentecostes (Sprito Sento). Celebra l culto a la Eucaristia, i stá arraigado zde la Eidade Média. |- | [[10 de Júnio]] || [[Die de Pertual]] || Oufecialmente ''Die de Pertual, de Camões, i de las Quemunidades Pertuesas''. La data de la muorte de [[Luís Vaz de Camões]] en 1580 ye outelizada para relembrar ls feitos passados i cundecorar heiróis. |- | [[15 de Agosto]] || [[Assunçon de Nuossa Senhora]] || Este feriado celebra la Assunçon de la Birge Marie al Cielo. Ye ua de las fiestas más entigas de la Cristendade, i na Península Eibérica era chamada la Senhora de Agosto. |- | [[5 de Outubre]] || [[Proclamaçon de la República Pertuesa|Amplentaçon de la República]] || Este feriado celebra la [[Proclamaçon de la República Pertuesa]] |- | [[1 de Nobembre]] || [[Todos ls Santos|Todos ls Sentos]] || Tradecionalmente outelizado para recordar entes falecidos, celebra, inda assi, todos ls sentos crestienos, yá que ls defuntos se celebren ne l die a seguir, [[2 de Nobembre]]. |- | [[1 de Dezembre]] || [[Restouraçon de la Andependéncia|Restouraçon de la endependéncia]] || Celebra la restouraçon de la nacionalidade, en 1640. |- | [[8 de Dezembre]] || [[Eimaculada Cunceiçon]] || Padroeira de Pertual zde 1646. Ye ua de las maiores fiestas crestienas, i la fiesta más querida de l pertueses, yá que, até hai alguns enhos, era tamien l chamado Die de la Mai. |- | [[25 de Dezembre]] || [[Natal]] || Celebra l nacimiento de Jasus Cristo, en Belén. La nuite de 24 para 25, bulgarmente chamada de ''Cunsuada'', ye marcada pula [[Missa de l Galho]]. Ye tamien marcada pula gastronomie típica desta época, puls jentares en família i pula troca de persentes, que puode efetuar-se lougo apuis de l jentar, apuis de la meia nuite ó na menhena de l die 25. |} {{Refréncias|quel=2}} == {{Ber tamien}} == * [[Admenistraçon pública an Pertual|Admenistraçon pública en Pertual]] * [[Aneixo:Lista de persidentes de la República Pertuesa|Lista de persidentes de Pertual]] * [[Aneixo:Lista de purmeiros-menistros de Pertual|Lista de purmeiros-menistros de Pertual]] * [[Aneixo:Lista de las regiones de turismo de Pertual|Lista de regiones de turismo de Pertual]] == {{Ligaçones sternas}} == * {{Link|pt|2=http://www.portugal.gov.pt/|3=Portal de la República Pertuesa}} * {{Link|pt|2=http://www.arqnet.pt/dicionario/|3=Eidiçon fac-similada de l Dicionário Stórico de Pertual}} * {{Link|pt|2=http://tempo.growiktionary.org|3=Weather forecast}} * {{Link|pt|2=http://bnd.bn.pt|3=Biblioteca Nacional Degital}} * [[Wikitravel:pt:Portugal|Pertual ne l Wikitrable]] {{Paízes de la Ouropa}} [[Catadorie:Pertual]] [[Catadorie:Paízes de la Ouropa]] dtbp5vx8doplikttihoeoz2ih5lru2r 107943 107942 2026-08-17T09:01:54Z ~2026-30875-10 15270 107943 wikitext text/x-wiki {{Páigina an çtaque}} {{Anfo/Paíç |nome_natibo = ‎ |nome_lhargo_cumbencional = República Pertuesa<br>''República Portuguesa'' |perposiçon = de |eimaige_bandeira = Flag of Portugal.svg |çcriçon_bandeira = Bandeira de Pertual. |legenda_bandeira = Bandeira |eimaige_brason = Coat of arms of Portugal.svg |çcriçon_brason = Brason de Pertual. |legenda_brason = Brason |hino = ''[[La Pertuesa]]''<br> |gentílico = pertués, pertuesa,çpe-pertués,çpea-pertuesa |lhocalizaçon = EU-Portugal with islands circled.svg |lhocalizaçon_legenda = Lhocalizaçon de Pertual<br>N'[[Ounion Ouropeia]] (an berde claro)<br> Ne l [[Ouropa|cuntinente ouropeu]] (an cinza scuro). |capital = [[Lisboua]] |meior_cidade = Lisboua |lhéngua_oufecial = [[Lhéngua pertuesa|Pertués]]<br>(L [[Lhéngua mirandesa|mirandés]] ye recoincido oufecialmente) |tipo_gobierno = [[República]]<br>custitucional ounitaira<br>semipersidencialista |títalo_xefe1 = Persidente |nome_xefe1 = [[António José Seguro]] |títalo_xefe2 = Persidente de la Assemblé de la República |nome_xefe2 = Eduardo Ferro Rodrigues |títalo_xefe3 = Purmeiro-menistro |nome_xefe3 = Luís Montenegro |eibento_tipo = [[Cundado Portucalense|Formaçon]] |eibento_nota = 868 d.C. |eibento1 = [[Andependéncia de Pertual|Andependéncia]] |eibento_data1 = 1139 |eibento2 = Recoincida pul Reino de Lhion |eibento_data2 = 1143 |eibento3 = Recoincida pula Eigreija Católica |eibento_data3 = 1179 |data_antrada_OO = 1 de janeiro de 1986 |frunteira = [[Spanha]] |ária_total = 92 212 |ária_pos = 109 |auga_pc = 0,48 |populaçon_stimada_anho = 2016 |populaçon_stimada = 10 309 573 |populaçon_censo_anho = de 2011 |populaçon_censo = 10 562 178 |demog_densidade = 115 |densidade_pos = 66 |PAB_PPC_anho = 2017 |PAB_total = 310 651 mil melhones |PAB_pos = 50 |PAB_per_capita = 30 193 |PAB_per_capita_pos = 40 |PAB_nominal_anho = 2017 |PAB_nominal_total = 202 770 mil melhones |PAB_nominal_pos = 43 |PAB_nominal_per_capita = 19 707 |PAB_nominal_per_capita_pos = 36 |Gini_anho = 2015 |Gini = 34.0 |Gini_catadorie = <span style="color:Orange;">médio</span> |IZH_anho = 2015 |IZH = 0,843 |IZH_pos = 41 |IZH_catadorie = <font color=darkgreen>mui eilebado</font> |moneda = [[Ouro (moneda)|Euro]] |moneda_ISO = EUR |fuso_hourário = WET |defrença_UCT = −1 a la 0 |defrença_UCT_berano = +1 |ourganizaçones = [[Ounion Ouropeia|OO]], [[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte|OTAN]], FMI, OCZE, OSE, Ounion Lhatina, [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|QPLP]] |clima = Temprado mediterránico (Pertual Cuntinental i Madeira)<br>i temprado oceánico (Açores) |código_paíç = PRT |tld = .pt |código_tel = 351 |sítio = [http://www.portugal.gov.pt/ Gobierno de Pertual]<br>[http://www.presidencia.pt/ Persidéncia de Pertual] |mapa = Portugal - Location Map (2013) - PRT - UNOCHA.svg |tamanho_mapa = frameless }} '''Pertual''', oufecialmente '''República Pertuesa''' (República Portuguesa an [[Lhéngua pertuesa|pertués]]),<ref>{{citar web|url=http://www.portugal.gov.pt/Portal/PT/Portugal|títalo=Nome oufecial de la Nacion|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>An [[Léngua Pertuesa|pertués]]: '''''Portugal''''' i '''''República Portuguesa'''''.</ref> ye un paíç lhocalizado ne l sudoeste de l'[[Ouropa]], an que l sou território queda na zona poniente de la [[Península Eibérica]] i an arquipélagos ne l'[[Ouceano Atlántico|Atlántico]] Norte. Ten ũa ária total de 92.391&nbsp;km²,<ref>{{citar web|url=http://www.indexmundi.com/portugal/area.html|títalo=Ária de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i ye la nacion más oucidental de l cuntinente ouropeu. L território pertués ye delhemitado a Norte i a Naciente por [[Spanha]] i a Sul i Poniente pul [[Ouceano Atlántico]], i cumprende la parte cuntinental i las regiones outónomas: ls arquipélagos de ls [[Açores]] i de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]]. Puls seclos XV i XVI, Pertual fui ũa poténcia mundial eiquenómica, social i cultural, custituindo-se l purmeiro i l'[[ampério pertués|ampério]] quelonial de amplitude global que más rendiu.<ref>Zde la cunquista de [[Ceuta]] an 1415 até a la cessaçon de la admenistraçon de [[Macau]], an 1999. Ber para ua análeze nua perspetiba global Russel-Wood, A. J. R. The Portuguese Empire, 1415–1808: A World on the Move. Baltimore, The Johns Hopkins University Press, 1998.</ref> Ye hoije un paíç zambolbido,<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-b.html|títalo=Appendix B – International Organizations and Groups: developed countries (DCs)|acessodata=6 de Outubre de 2008}}, CIA – The World Factbook – Appendix B, [[The World Factbook]]</ref> eiquenomicamente próspero, social i politicamente stable i c'un Índice de Zambolbimiento Houmano eilebado. Ancuntra-se antre ls 20 paízes de l mundo cun melhor culidade de bida,<ref>{{citar web|url=http://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf|títalo=Quality-of-life Survey|acessodata=6 de Outubre de 2008}}, [[The Economist]]</ref> anque l sou PIB per capita seia l menor antre ls paízes de la Ouropa Oucidental. Ye nembro de las [[Naciones Ounidas]] i de la [[Ounion Ouropeia]] (na altura de la sue adeson en 1986, [[Quemunidade Eiconómica Ouropeia|CEE]]), i nembro-fundador de la NATO, de la OCDE, i de la [[CPLP]]. Partecipa an dibersas missones de manutençon de paç de las Naciones Ounidas. Pertual ye tamien un Stado-Nembro de l Spácio Schengen. == Eitimologie == L nome ''Pertual'' apareciu antre ls anhos 930 a 950 de la [[Era Crestiana|Era Crestiena]], sendo ne l final de l [[seclo X]] que l nome ampeçou a outelizar-se cun más frequéncia. [[Fernando I de Lion i Castielha|Fernendo ''Magno'']] denominou oufecialmente l território de Pertual, quando an 1067 l dou al sou filho D. [[Garcia II de la Galiza|Garcia]], que se entítalou rei de l mesmo nome.<ref name="reis-rainhas 23">{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Mem Martins]]|anho=[[2000]]|páiginas=23|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> Ne l [[seclo V]], pul reinado de ls [[Suebos]], [[Idácio de Chabes]] yá screbie subre un lhocal chamado ''Portucale'', pa adonde fugiu Requiário: ''[[Requiário I|Rechiarius]] ad locum qui Portucale appellatur, profugus regi [[Teodorico II|Theudorico]] captivus adducitur: quo in custodiam redacto, caeteris qui de priore certamine superfuerant, tradentibus se Suevis, aliquantis nihilominus interfectis, regnum destructum et finitum est Suevorum''<ref>{{citar web|url=http://www.thelatinlibrary.com/hydatiuschronicon.html|títalo=Crónica de Idácio de Chabes|lengua=[[Léngua latina|Latin]]| acessodata=5 de Outubre de 2008}}</ref> (Requiário fugitibo al lhugar al qual chaman Portucale, fui lhebado cumo prisoneiro al rei Teodorico. Fui puosto subre custódie, mentes l restro de ls suebos subrebibintes a l'anterior batailha se rendírun – anque dalguns haberen morrido –; desta maneira l reino de ls Suebos fui çtruído i acabado). ''Cale'', la atual [[Bila Nuoba de Gaia]], yá era coincida por ''Portucale'' ne l tiempo de l [[Godos]].<ref name="reis-rainhas 23" /> Nun diploma de 841, aparece por encidente, la purmeira mençon de la porbíncia ''portugalense''. [[Fonso II de las Astúrias]], ampliendo la jurisdiçon spritual de l [[Bispo]] de [[Lugo]], diç: ''Totius galleciae, seu Portugalensi Provintiae summun suscipiat Praesulatum''<ref name="reis-rainhas 24">Sousa, Manuel; ''Reis i Rainhas de Pertual''; eiditora SporPress; [[Men Martines]], anho [[2000]]; páigina 24.</ref> (Que el tome l gobierno supremo de to la porbíncia de la Galhiza i de Pertual). Mas hai quien frime que ''Pertual'' deriba de ''Portogatelo'', nome dado por un xefe ouriundo de l [[Eigito]] chamado Catelo, al zambarcar i se stablecer junto de l atual [[Porto]].<ref>{{citar libro|títalo=Ouropa Pertuesa|belume=Tomo I, capítulo 6|páiginas=104}}</ref> La purmeira beç que l nome de Pertual aparece cumo eilemiento de raiç [[heiráldica]], ye nũa carta de donaçon de la [[Eigreija de San Bartolomeu de Campelo|Eigreija de Sen Bartolomeu de Campelo]] por D. [[Fonso Anriqueç|Fonso enriqueç]] an 1129.<ref name="reis-rainhas 23(2)">{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Men Martines]]|anho=[[2000]]|páiginas=24|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> == Stória == {{Ber artigo percipal|[[Stória de Pertual]]}} === Purmeiros pobos === {{Ber artigo percipal|[[Pobos eibéricos pré-romanos]], [[Ambason romana de la Península Eibérica|Romanizaçon]], [[Lusitánia]], [[Ambasones bárbaras de la Península Eibérica|Ambasones bárbaras]] i [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|árabe]]}} La [[pré-stória]] de Pertual, ye cumpartida cula de la [[Península Eibérica]]. La region fui poboada por pré-celtas i celtas, dando ourige a pobos, cumo ls [[Galaicos]], [[Lusitanos|Lusitenos]], [[Celtas]] i [[Cinetes]], besitada puls [[fenícios]]<ref>{{citar libro|outor=Barreira, Aníbal; Moreira, Mendes|títalo=Rumos de la Stória|eiditora=Eidiçones ASA|local=[[Porto]]|anho=[[2003]]|páiginas=38 i 39|id=ISBN 972-41-2899-7}}</ref> i [[cartagineses]], i ls [[romanos]] ancorporórun-na ne l sou [[Ampério Romano|Ampério]] (cumo [[Lusitánia]], açpuis 45 a.C.),<ref>{{citar libro|outor=Barreira, Aníbal; Moreira, Mendes|títalo=Rumos de la Stória|eiditora=Eidiçones ASA|local=[[Porto]]|anho=[[2003]]|páiginas=63 a 79|id=ISBN 972-41-2899-7}}</ref> ambadida más tarde puls [[Suebos]], [[Búrios]] i [[Bisigodos]], i cunquistada puls [[mouros]]. an 868, pula [[Recunquista]], fui formado l [[Cundado Portucalense]].<ref>{{citar libro|outor=Barreira, Aníbal; Moreira, Mendes|títalo=Rumos de la Stória|eiditora=Eidiçones ASA|local=[[Porto]]|anho=[[2003]]|páiginas=116 a 127|id=ISBN 972-41-2899-7}}</ref> === Formaçon i cunsulidaçon de l reino === [[Fexeiro:Afonso I de Portugal.jpg|thumb|upright|[[Fonso I de Pertual|D. Fonso Henriqueç]], [[Lhista de reis de Pertual|purmeiro rei de Pertual]].]] {{Ber artigos percipales|[[Cundado Portucalense]], [[Andependéncia de Pertual]]}} Mui antes de Pertual cunseguir la sue andependéncia, yá tenie habido algũas tentatibas de cunseguir outonomie más alargada, i anté mesmo l'andependéncia, por parte de ls cundes que gobernában las tierras de l [[reino de la Galiza|reino de la Galhiza]] i ''Portucale''. Para acabar cusse clima andependentista de la nobreza lhocal an relaçon al domínio lhionés, l Rei [[Fonso VI de Lhion i Castielha|Fonso VI de Lion i Castielha]] antregou l gobierno de l [[Reino de la Galiza|Cundado de la Galhiza]] (que nessa altura ancluie ''las tierras de Portucale'') al Conde [[Raimundo de Borgonha]]. Passado muitos fracassos melitares de D. Raimundo cuntra ls [[mouros]], [[Fonso VI de Lion i Castielha|Fonso VI]] decidiu dar an 1096 al primo deste, l [[Anrique de Borgonha, conde de Portucale|Conde D. enrique]], l gobierno de las tierras más a sul de l [[reino de la Galiza|Cundado de la Galhiza]], fundando assi l [[Cundado Portucalense]]. Cul gobierno de l Cunde D. Anrique, l Cundado Portucalense coinciu nun solo ũa política melitar más eificaç na lhuita cuntra ls [[mouros]], cumo tamien ũa política andependentista más atiba, anque nunca haber cunseguido alcançar l'adependéncia. Solo passado la sue muorte, quando l sou filho [[Fonso I de Pertual|D. Fonso Henriqueç]] chubiu al poder, Pertual cunseguiu la sue andependéncia cula assinatura an 1143 de l [[Tratado de Çamora]], a la par que cunquistou lhocalidades amportantes cumo [[Santaren (Pertual)|Santaren]], [[Lisboua]], [[Palmela]] i [[Ébora]] als [[mouros]].<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Mem Martins]]|anho=[[2000]]|páiginas=31 a 35|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> Treminada la [[Recunquista]] de l território pertués an 1249, l'andependéncia de l nuobo reino benerie a ser ponida an causa bárias bezes por [[Reino de Castielha|Castielha]]. Purmeiro, na sequéncia de la [[Crise de 1383-1385|crise de sucesson]] de [[Fernon I de Pertual|D. Fernendo I]], que culminou na [[Batailha de Aljubarrota]], en 1385.<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Mem Martins]]|anho=[[2000]]|páiginas=57 a 65|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> === Ls çcubrimientos i la Dinastie Felipina === {{Ber artigos percipales|[[Çcubrimientos pertueses]], [[Ampério Pertués]]}} Cula fin de la guerra, Pertual dou ampeço al porcesso de sploraçon i spanson coincido por [[Çcubrimientos pertueses|Çcubrimientos]], i antre figuras afamadas çtacan-se l'[[anfante D. Anrique|anfante D. Henrique]], ''l Nabegador'', i l Rei [[Juan II de Pertual|D. Juan II]]. [[Ceuta]] fui cunquistada en 1415. L [[cabo Bojador]] fui debelgado por [[Gil Eanes|Gil Eenes]] an 1434, i la sploraçon de la cuosta africana prosseguiu anté que [[Bartolomeu Dias]], yá an 1488, cumprobou la quemunicaçon antre ls ouceanos [[Atlántico]] i [[Índico]] debelgando l [[cabo de la Buona Sperança|cabo de la Buona Spráncia]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=13 a 19}}</ref> an debrebe sucesson, çcubrírun-se rotas i tierras na [[Tierra Nuoba|América de l Norte]], na [[Çcubierta de l Brasil|América de l Sul]], i ne l [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|Ouriente]], na sue maiorie pul reinado de [[Manuol I de Pertual|D. Manuol I]], ''l Binturoso''. Fui la spanson ne l'Ouriente, subretodo grácias a las cunquistas de [[Afonso de Albuquerque|Fonso de Albuquerque]] que, pula purmeira metade de l seclo XVI, cuncentrou quaije to ls sfuorços de la pertueses, mui anque yá an 1530 [[Juan III de Pertual|D. Juan III]] tubisse ampeçado la quelonizaçon de l [[Brasil]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=21 a 33}}</ref> L paíç tubo l sou ''seclo de ouro'' por este período. Mas, na [[batailha de Alcácer-Quibir]] (1578), l moço rei [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] i parte de la nobreza pertuesa perecírun. Chube al trono l [[Anrique de Pertual|Rei-Cardeal D. Anrique]], que morre dous anhos açpuis, abrindo la [[Crise de sucesson de 1580]]: esta resolbe-se cula chubida al trono pertués de [[Felipe II de Spanha]], l purmeiro de trés reis spanholes ([[Dinastie Felipina]]).<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=98 a 103}}</ref> Esse domínio fui treminado a [[1 de Dezembre]] de [[1640]] pula nobreza nacional que, açpuis haber bencido la guarda rial nun repentino golpe-de-stado, açpuis de la cundessa gobernadora de Pertual, coronando [[Juan IV de Pertual|D. Juan IV]] cumo Rei de Pertual.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=124 a 129}}</ref> === Restauraçon, absolutismo i liberalismo === {{Ber artigos percipales|[[Restauraçon de la Andependéncia]], [[Terramoto de 1755]]}} [[Fexeiro:Joao IV proclaimed king.jpg|thumb|left|Aclamaçon de [[D. Juan IV]], ''l Restaurador''.]] Passado la restauraçon de l'andependéncia de Pertual, seguiu-se ũa guerra cun [[Spanha]] que acabarie solo an 1668, cula assinatura dun [[Tratado de Lisboua (1668)|tratado de paç]] an que Spanha reconhecie an definitibo la restauraçon de Pertual.<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Men Martines]]|anho=[[2000]]|páiginas=117 a 122|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> L final de l seclo XVII i la purmeira metade de l seclo XVIII assistírun al frolecimiento de la [[Stória de la mineraçon de l Brasil|sploraçon mineira de l Brasil]], adonde se çcubrírun ouro i piedras preciosas que fazírun de la corte de [[Juan V de Pertual|D. Juan V]] ũa de las más ricas de l'Ouropa. Estas riquezas serbien amenudas bezes para pagar perdutos amportados, maioritariamente de anglaterra (por eisemplo, quaije nun eisistie andústria téstil ne l reino i to ls tecidos éran amportados de anglaterra). L comércio sterno baseaba-se na andústria de l bino i l zambolbimiento eiquenómico de l reino fui ampulsionado, yá ne l reinado de [[Jesé de Pertual|D. Jesé]], puls sfuorços de l [[Marqués de Pombal]], menistro antre 1750 i 1777, para ambertir la situaçon cun grandes reformas mercantilistas. Fui neste reinado que un [[Terramoto de 1755|biolento sismo]] derruiu Lisboua i l'Algarbe, a [[1 de Nobembre]] de [[1755]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=134 a 139}}</ref> Por nun quebrar l'aliança cula anglaterra i recusar-se a aderir al [[Bloqueio Cuntinental]], Pertual fui [[Guerra Peninsular|ambadido]] puls eisércitos [[Napoleon Bonaparte|napoleónicos]] an 1807. La [[Trasferéncia de la corte pertuesa pa l Brasil (1808-1821)|Corte i la familha rial pertuesa refugiórun-se ne l Brasil]], i la capital zlocou-se pa l [[Riu de Janeiro]], adonde permenecerie anté 1821, quando [[Juan VI de Pertual|D. Juan VI]], zde 1816 rei de l ''[[Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes]]'', regressou a Lisboua para jurar la purmeira [[Custituiçon Pertuesa|Custituiçon]]. Ne l'anho açpuis, l sou filho [[Pedro IV de Pertual|D. Pedro IV]] era porclamado amperador de l Brasil, mantenendo-se, assi i todo l'[[Ampério de l Brasil]] i l Reino de Pertual ounidos pori dieç anhos.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=207 a 209}}</ref> [[Fexeiro:Portugal Império total.png|thumb|right|upright=1.5|Mapa enacrónico de l Ampério Pertués (1415–1999).<br /> an colorado - Possessones;<br /> an rosa - Sploraçones, árias de anfluéncia eiquenómica subre supremacie;<br /> an azul - Sploraçones marítimas, rotas i árias de anfluéncia.<br /> Teorie de la çcubierta pertuesa de l'Oustrália nun stá assinalada.]] Pertual bibiu, ne l restro de l seclo XIX, períodos de einorme perturbaçon política i social (la [[Guerras Liberales|guerra cebil]] i repetidas reboltas i pernunciamientos melitares, cumo la [[Reboluçon de Setembre]], la [[Marie de la Fuonte]], la [[Patuleia]], etc.) i solo cul Ato Adicional a la [[Carta Custitucional|Carta]], de 1852, fui possible la acalmia política i l ampeço de la política de fomiento portagonizada por [[Fontes Pereira de Melo]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=218 a 224}}</ref> Ne l final de l seclo XIX, las ambiçones queloniales pertuesas zbarran-se culas anglesas, l que stá na ourige de l [[Ultimato británico de 1890|Ultimato]] de 1890.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=279 a 284}}</ref> La cedéncia a las eisigéncias británicas i ls crecentes porblemas eiconómicos lánçan la monarquie nun çcrédito crecente, i [[Carlos de Pertual|D. Carlos]] i l príncepe heirdeiro [[Lhuís Felipe, Príncepe Rial de Pertual|D. Lhuís Felipe]] son assassinados an [[1 de Febreiro]] de [[1908]]. La monarquie inda stubo ne l poder por más dous anhos, xefiada por [[Manuol II de Pertual|Manuol II]], mas benerie a ser abolida an [[5 de outubre]] de [[1910]], [[Amplantaçon de la República Pertuesa|amplantando-se la República]]. === República, Stado Nuobo i democracie === [[Fexeiro:Hastear da bandeira portuguesa.jpg|thumb|left|Hastear de la bandeira pertuesa, pula sue partecipaçon na [[I Guerra Mundial]].]] {{Ber artigos percipales|[[Reboluçon de 5 de Outubre de 1910]], [[Stado Nuobo (Pertual)|Stado Nuobo]], [[Reboluçon de ls Crabos]]}} La República ye pouco açpuis anstaurada, an [[Reboluçon de 5 de Outubre de 1910|5 de Outubre de 1910]], i l moço rei [[Manuol II de Pertual|D. Manuol II]] parte pa l'eisílio an anglaterra.<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Men Martines]]|anho=[[2000]]|páiginas=157 a 158|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> Açpuis bários anhos de anstablidade política, cun lhuitas de trabalhadores, albrotes, alhebantamentos, homicídios políticos i crises financeiras (porblemas que la participaçon na [[I Guerra Mundial]] cuntrebuiu para amalinar), l [[Eisército Pertués|Eisército]] tomou l poder, an 1926. L regime melitar nomenou [[menistro de las Finanças|menistro de las Finenças]] [[António de Oliveira Salazar|Antonho de Oulibeira Salazar]] (1928), porsor de l'[[Ounibersidade de Coimbra]], que pouco açpuis fui nomeado [[Lista de purmeiros-menistros de Pertual|Persidente de l Cunseilho de Menistros]] (1932). [[Fexeiro:Sempreatentos...aoperigo!.jpg|thumb|right|Suldados pertueses nas matas de [[Angola]], pula [[Guerra Quelonial Pertuesa]].]] Al mesmo tiempo que restaurou las finanças, anstituiu-se l [[Stado Nuobo (Pertual)|Stado Nuobo]], regime outoritário de corporatibismo de Stado, c'un partido solo i sindicatos statales, cun afinidades bien marcadas cul [[fascismo|facismo]] pul menos até 1945.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=304 a 305}}</ref> an 1968, afastado de l poder por malina, sucediu-le [[Marcelo Caetano|Marcelo Caeteno]]. La recusa de l regime an [[Çcolonizaçon|çcolonizar]] las [[Porbíncia ultramarina|porbíncias ultramarinas]] resultou ne l'ampeço de la [[Guerra quelonial pertuesa|guerra quelonial]], purmeiro en [[Angola]] (1961) i açpuis na [[Guiné-Bissau]] (1963) i an [[Moçambique]] (1964). Mesmo culas críticas de dalguns de ls más antigos oufeciales de l Eisército, antre ls quales l general [[António de Spínola|Antonho de Spínola]], l gobierno parecie determinado an acuntinar esta política.<ref name="tgc">{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=166|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> Cul sou lhibro ''Pertual i l Feturo'', an que defendie la ansustentablidade dũa seluçon melitar nas [[Guerra quelonial pertuesa|guerras de l Ultramar]], Spínola serie çtituído, l que agrabou l crecente mal-star antre ls moços oufeciales de l'Eisército, ls quales, ne l die [[Reboluçon de l Crabos|25 Abril de 1974]] zancadeórun un golpe de stado.<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=168 i 172|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> Açpuis este sucediu-se un período de cunfronto político mui aceso antre fuorças sociales i políticas, zeinado cumo [[Porcesso Rebolucionário an Curso|Porcesso Rebolucionário en Curso]], cun special énfase pul l [[Berano]] de [[1975]], la que se chamou [[Berano Caliente]], ne l qual l paíç stubo quaije caendo nun nuobo período de ditadura, desta beç de ourientaçon quemunista. Neste período Pertual [[Çcolonizaçon pertuesa de la África|cuncede la andependéncia]] de to las sues antigas quelónias an África.<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=168 i 174|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> [[Fexeiro:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (08).jpg|thumb|right|"Foto de Familha" na cerimónia de assinatura de l [[Tratado de Lisboua (2007)|Tratado de Lisboua]].]] [[Fexeiro:Portuguese colonial war blank map.svg|thumb|left|upright|Mapa de Pertual i de las porbíncias ultramarinas, an África, ne l tiempo de la Guerra Quelonial (1961–1974).]] A [[25 de Nobembre]] de [[1975]] bários setores de la squierda radical (eissencialmente páraquedistas i polícia melitar na Region Melitar de Lisboua), probocados pulas amboras, liban a cabo ũa tentatiba de golpe de stado, que inda assi nun ten nanhue liderença clara. L [[Grupo de l Nuobe]] reage ponendo an pátrica un plano melitar de repuosta, liderado por [[António Ramalho Eanes|Antonho Ramalho Eanes]]. Esta bitória i ne l'anho açpuis cunsulida-se la [[democracie]]. L própio Ramalho Eanes ye ne l'anho açpuis l purmeiro Persidente de la República eilegido por sufrágio ounibersal. Aproba-se ũa [[Custituiçon Pertuesa|Custituiçon democrática]] i stablecen-se ls poderes políticos locales (outarquies) i gobiernos outónomos regionales ne ls [[Region Outónoma de l Açores|Açores]] i [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]].<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=174|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> Antre las décadas de 1940-60, Pertual fui nembro co-fundador de la [[NATO]], [[OCDE]] i [[EFTA]], salindo desta redadeira an 1986, para se ajuntar a l'[[Ounion Ouropeia]].<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=176|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> an 1999, Pertual ajuntou-se a la [[Zona Ouro|Zona Euro]],<ref>{{citar web |url=http://www.ecb.europa.eu/home/html/index.en.html |títalo=Banco Central Ouropeu |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> i inda nesse anho, antregou la soberanie de [[Macau]] a la [[República Popular de la China]].<ref>{{citar web |url=http://www.fd.ul.pt/ICJ/luscommunedocs/ascensaojoseolibeira3.pdf |títalo=La legislaçon de Macau ne l termo de la admenistraçon pertuesa |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Zde la sue adeson a l'Ounion Ouropeia, l paíç presidiu l [[Cunseilho Ouropeu]] por trés bezes, la redadeira de las quales an 2007, recibindo la cerimónia de assinatura de l [[Tratado de Lisboua (2007)|Tratado de Lisboua]].<ref name="pue">{{citar web |url=http://www.eu2007.pt/UE/vPT/Presidencia_Conselho/A_Presidencia/default_.htm |títalo=La persidéncia pertuesa de la Ounion Ouropeia |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> == Política == An Pertual, la percipal lei ye la [[Custituiçon de la República Pertuesa|Custituiçon]], datada de 1976, i que rigula to las outras. Outras leis amportantes son l [[Código Cebil Pertués|Código Cebil]] (1966), l Código Penal (1982), l Código Comercial (1888), l Código de Porcesso Cebil (1961), l Código de Porcesso Penal i l Código de l Trabalho. Todas estas leis ténen xufrido rebisones zde la sue publicaçon oureginal.<ref name="pol">{{citar web |url=http://www.lusoafrica.net/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=131&Itemid=139 |títalo=Política de Pertual |acessodata=15 de Outubre de 2008}}</ref> Eisisten quatro uorgonos de Soberanie: l [[Persidente de la República]] (Xefe de Stado – poder moderador, cun algun poder eisecutibo), l'[[Assemblé de la República (Pertual)|Assemblé de la República]] (Parlamiento – poder legislatibo), l [[Gobierno de la República Pertuesa|Gobierno]] (poder eisecutibo) i ls [[Tribunales]] (poder judicial). Bigora ne l paíç un regime [[Semipresidencialismo|semipresidencialista]], que al lhargo de las bárias rebisones custitucionales ben sacando poder al Persidente de la República.<ref name="pol"/> L Persidente de la República ye l [[Xefe de Stado]] i ye eilegido por [[sufrágio ounibersal]] para un mandato de cinco anhos, eisercendo un triplo ancarrego: de fiscalizaçon, subre la atebidade de l Gobierno, de comando, cumo Comandante Supremo de las Fuorças Armadas (Eisército, Armada, Fuorça Aéria, Guarda), i de repersentaçon formal de l Stado pertués ne l sterior. Reside oufecialmente ne l Palácio de Belén, an Lisboua.<ref name="pol"/> == Relaçones sternas == {{Artigo percipal|[[Política sterna de Pertual]]}} [[Fexeiro:Portuguese embassy map.png|upright=1.25|thumb|An azul, ls paízes cun ambaixadas pertuesas.]] La política sterna de Pertual stá lhigada al sou papel stórico cumo figura amportante de l'[[Çcubrimientos pertueses|Era de ls Çcubrimientos]] i detentor de l zaparecido [[Ampério Pertués]]. Pertual ye un nembro fundador de la [[NATO]] (1949), [[OCDE]] (1961) i de la [[EFTA]] (1960); deixando este redadeiro an 1986 para s'ajuntar a l'[[Ounion Ouropeia]].<ref>{{citar web |url=http://www.mne.gov.pt/mne/pt/infopolitica/ue/ |títalo=Pertual i la Ounion Ouropeia |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> i fundador de la purmeira Agéncia anternacional pa las Einergies Renobábles (IRENA). an 25 de Júnio de 1992, Pertual tornou-se un [[Acordo de Schengen|Stado-Nembro de l Spácio Schengen]], i an 1996, co-fondou la [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|Quemunidade de ls Paízes de Lhéngua Pertuesa]] (CPLP).<ref name="cplp">{{citar web |url=http://www.mne.gov.pt/mne/pt/infopolitica/portugues/ |títalo=Promoçon de la léngua pertuesa |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Pertual ten beneficiado seneficatibamente de l'Ounion Ouropeia, i ye un proponente de l'antegraçon ouropeia. Stubo na persidéncia de l [[Cunseilho Ouropeu]] por trés bezes (an [[1996]], [[2000]] i [[2007]]), tenendo todas eilhas sido bien sucedidas. Pertual aporbeitou las sues persidéncias para lhançar un diálogo antre l'OO i [[África]], tornar l'eiquenomie ouropeia más dinámica i cumpetitiba i, na redadeira persidéncia, custituir i assinar, an cunjunto culs restantes Stados-nembros, l [[Tratado de Lisboua (2007)|Tratado Reformador]].<ref name="pue"/> Pertual fui un nembro fundador de la [[NATO]]; ye un nembro atibo de l'aliança al, por eisemplo, cuntribuir proporcionalmente cun grandes cuntingentes nas fuorças de la paç ne ls [[Balcanas]]. Pertual porpuso la criaçon de la [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|Quemunidade de ls Paízes de Lhéngua Pertuesa]] (CPLP) para melhorar ls sous lhaços culs outros paízes falantes de la [[léngua pertuesa|lhéngua pertuesa]].<ref name="cplp"/> Para alhá desso, ten partecipado, a la par cula Spanha nũa série de [[Cunferéncia Ibero-Amaricana|cimeiras Eibero-Amaricanas]]. Pertual abogou firmemente l'andependéncia de [[Timor-Leste]], ũa antiga porbíncia ultramarina, ambiando tropas i denheiro para Timor-Leste, an streita colaboraçon culs [[Stados Ounidos]], aliados [[Ásia|asiáticos]] i l'[[ONU]].<ref name="ponu">{{citar web |url=http://www.missionofportugal.org/mop/index.php?option=com_content&view=article&id=74&Itemid=28 |títalo=Pertual nas Naciones Ounidas |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Ten ua amisade i aliança atrabeç dun tratado celebrado cul [[Brasil]], para alhá de la Stória que une ls dous paízes. Pertual deten l'[[Aliança Luso-Británica|aliança más antiga de l mundo]], que fui celebrada cul [[Reino Ounido]] i se manten anté als dies de hoije.<ref>{{citar web |url=http://www.mne.gov.pt/mne/pt/infopolitica/polexternas/bilaterais/ |títalo=Relaçones bilaterales de Pertual |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> L solo litígio anternacional ye cul munecípio de [[Oulibença]]. Pertués zde 1297, l munecípio de Oulibença fui cedido a la Spanha pul [[Tratado de Badajoç]], an 1801, passado la [[Guerra de las Laranjas|Guerra de las Lharanjas]]. Pertual dixo que le pertencie, an 1815, pul [[Tratado de Biena]]. Inda assi, las relaçones diplomáticas bilaterales entre ls dous paízes bezinos son cordiales, bien cumo na Ounion Ouropeia.<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html#Issues|títalo=Subre ls litígios anternacionales de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> == Fuorças melitares i policiales == [[Fexeiro:PoA Chaimite V-200 convoy DF-SD-04-08002.JPEG|left|thumb|[[Chaimite (beiclo blindado)|Chaimites]] an misson de paç pula [[ONU]], na [[Bósnia i Heirzegobina]].]] {{Artigo percipal|[[Fuorças Armadas Pertuesas]] i [[Stória melitar de Pertual]]}} Las fuorças armadas ténen trés ramos: [[Eisército Pertués|Eisército]], [[Marina Pertuesa|Marina]] i [[Fuorça Aérea Pertuesa|Fuorça Aéria]].<ref>{{citar web|url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/|títalo=Menistério de la Defesa|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Ls melitares de Pertual serben, subretodo, cumo ũa outo-defesa bigorosa cũa misson de porteger l'antegridade territorial de l paíç, i dar [[Ajuda houmanitária|upa houmanitária]] i de sigurança ne l paíç i ne l strangeiro.<ref>{{citar web |url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/Defesa/politica/ |títalo=Política de la Defesa Nacional |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Zde l'ampeço de la [[década de 2000]], l [[serbício melitar oubrigatório]] yá nun ye patricado.<ref>{{citar web |url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/Recrutamento/legis/ |títalo=Legislaçon relatiba al recrutamiento pa l serbício melitar |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> L'eidade pa l recrutamiento beluntairo ye fixada ne ls 18 anhos.<ref>{{citar web |url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/Recrutamento/ |títalo=Recrutamiento pa l serbício melitar |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Ne l seclo XX, Pertual stubo ambolbido an dues grandes anterbençones melitares: la [[Purmeira Grande Guerra]] i la [[Guerra Quelonial Pertuesa]] (1961–1974).<ref name="tgc"/> Pertual ten partecipado an missones de manutençon de la paç an [[Timor-Leste]], [[Bósnia i Heirzegobina]], [[Kosobo]], [[Afeganistan|Afegenistan]], [[Eiraque]] (Nasiriyah), i ne l sul de l [[Líbano]]. Pertual ten ũa Brigada de Riaçon Debrebe i Tropa de Centro de Ouperaçones Speciales.<ref name="ponu"/> La sigurança de la populaçon stá a ancarrego de la [[Guarda Nacional Republicana]] (GNR) i de la [[Polícia de Sigurança Pública]] (PSP).<ref>{{citar web|url=http://www.gnr.pt/|títalo=GNR – Guarda Nacional Republicana|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.psp.pt/|títalo=PSP – Polícia de Sigurança Pública|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Para alhá destas, Pertual ten la [[Polícia Judiciária]] (PJ),<ref>{{citar web|url=http://www.policiajudiciaria.pt/|títalo=PJ – Polícia Judiciária|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> que ye l percipal [[Polícia|uorgano policial]] de ambestigaçon creminal de l paíç, bocacionado pa l cumbate a la grande criminalidade, nomenadamente al crime ourganizado, terrorismo, tráfico de stupefacientes, corrupçon i creminalidade eiquenómica i finenceira. La Polícia Judiciária stá antegrada ne l [[Menistério de la Justícia (Pertual)|Menistério de la Justícia]], atuando subre l'ourientaçon de l [[Menistério Público de Pertual|Menistério Público]]. == Geografie == {{Ber artigo percipal|[[Geografie de Pertual]]}} [[Fexeiro:Ribeira de S.Bento.jpg|thumb|right|Ribeira de San Bento, [[Loriga]], [[Guarda]].]] Lhocalizado ne l stremo sudoeste de l'Ouropa, Pertual Cuntinental fai frunteira solo c'un outro paíç, la [[Spanha]]. L território ye debedido ne l cuntinente pul riu percipal, l [[Riu Tejo|Teijo]]. Al norte, la paisaige ye muntanhosa nas zonas de l'anterior cun prainos, antercalados por árias que premiten l zambolbimiento de l'agricultura. A sul, anté l'Algarbe, l relebo ye caratelizado por prainos, sendo las serras sporádicas. Outros rius percipales son l [[Riu Douro|Douro]], l [[Riu Minho|Minho]] i l [[Riu Guadiana|Guadiana]], que tal cumo l Teijo nácen na Spanha. Outro riu amportante, l [[Riu Mondego|Mondego]], nace na [[Serra de la Streilha|Sierra de la Streilha]] (de las más altas muntanhas de Pertual Cuntinental – 1993 m de [[altitude]] mássima).<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=257}}</ref> Las ilhas de ls [[Açores]] stán lhocalizadas ne l ''[[rift]]'' médio de l Ouceano Atlántico; dalgũas de las ilhas tubírun atebidade bulcánica recente: [[Ilha de San Miguel|Sen Miguel]] an 1563, i [[Bulcon de l Capelinhos|Capelinhos]] an 1957, que oumentou l'ária oucidental de la [[Ilha de l Faial]].<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=264}}</ref> L [[Banco D. Juan de Castro]] ye un gran bulcon submarino que chimpa antre las ilhas [[Ilha Terceira|Terceira]] i San Miguel i stá 14 m ambaixo de la superfice de l mar. antrou en erupçon an 1720 i formou ũa ilha, que se mantubo anriba de la tona de auga por bários anhos. Ũa nuoba ilha puode aparecer nun feturo nun mui loinge. L punto más alto de Pertual ye l [[Monte Pico]] na [[Ilha de l Pico]], un antigo [[bulcon]] que chega a 2351 m de altitude.<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=554}}</ref> [[Fexeiro:Azoren (14).jpg|thumb|left|[[Ilha de l Pico]], [[Açores]]: l punto más alto de Pertual.]] Las ilhas de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]], alrobés de ls Açores que s'ancuntran na ária de l [[rift]] médio de l Ouceano Atlántico, stan ne l'anterior de la [[placa africana]] i la sue formaçon debe-se a la atibidade dun ''[[hot-spot]]'' nun relacionado cula [[tetónica de placas|circulaçon tetónica]]. Esta situaçon de stablidade i lhocalizaçon ne l'anterior de la [[placa tetónica]] liba a que este seia l território de l paíç menos peligroso para [[sismo]]s. La redadeira eirupçon bulcánica de que hai eibidéncia acunteciu fai pori 6000 anhos, na [[ilha de la Madeira]], manifestando-se atualmente l bulcanismo de forma andireta, pula lhibertaçon de gases bulcánicos perfundos i augas calientes i gaseificadas çcubiertas nas abertura de [[túnel|túneis]] rodobiários i galeries de cataçon de auga ne l'anterior de l'ilha percipal. L punto más alto de l território ye l [[Pico Ruibo]] cun 1862 m de altitude.<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=439}}</ref> [[Fexeiro:Algarve-1.jpg|thumb|right|[[Praia de la Marina]], [[Lagona (Algarbe)|Lagona]], [[Algarbe]].]] La cuosta pertuesa ye stensa: ten 1230&nbsp;km an Pertual cuntinental, 667&nbsp;km ne ls Açores, 250&nbsp;km na Madeira adonde se ancluen tamien las Ilhas Desertas, las Ilhas Salbaiges i l'Ilha de l Puorto Santo. La cuosta formou galanas praias, cun bariadade antre falésias i arenales. Na [[Ilha de l Porto Santo|Ilha de l Porto Sento]] ũa formaçon de dunas de ourige ourgánica (alrobés de l'ourige mineral de la cuosta pertuesa cuntinental) cun pori 9&nbsp;km ye un punto turístico mui apreciado anternacionalmente. Ũa caratelística amportante na cuosta pertuesa ye la [[Ria de Abeiro]], stuário de l [[riu Bouga]], acerca de la cidade de [[Abeiro]], cun 45&nbsp;km de cumprimiento i un mássimo de 11&nbsp;km de anchura, rica an peixe i abes marinas. Eisisten quatro cenhales, i entre estes bárias ilhas i ilhotas, i ye adonde quatro rius ancuntran l ouceano.<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=82}}</ref> Cula formaçon de cordones litorales definiu-se ũa laguna, bida cumo un de ls eilemientos hidrográficos más marcantes de la cuosta pertuesa. Pertual ten ũa de las maiores [[Zona Eiconómica Sclusiba|zonas eiconómicas sclusibas]] (ZEE) de l'Ouropa, tenendo pori 1 683 000&nbsp;km².<ref name="ReferenceA">{{citar libro|outor=Rodrigues, Arinda|títalo=Nuobas Biaiges – Atibidades Eiconómicas|eiditora=Testo Eiditora|eidiçon=1.ª eidiçon|local=[[Lisboua]]|anho=[[2004]]|páiginas=35|id=ISBN 972-47-2246-5}}</ref> === Clima === [[Fexeiro:Serra da Estrela II Portugal.jpg|thumb|right|[[Stáncia de Esqui Bodafone|Stáncia de squi]] na [[Serra de la Streilha]].]] an Pertual cuntinental, las temperaturas médias anhiegas son 13&nbsp;°C ne l norte i 18&nbsp;°C ne l sul. Las ilhas de la Madeira i de ls Açores, debido a la sue lhocalizaçon ne l'Atlántico, son más húmadas i chubiosas, i c'un anterbalo de temperaturas menor. Normalmente, ls meses de la Purmabera i Brano son ansolarados i las temperaturas son altas puls meses secos de Júlio i Agosto, podendo oucasionalmente passar de ls 40&nbsp;°C an buona parte de l paíç, an dies stremos, i cun maior frequéncia ne l'anterior de l [[Alanteijo|Alenteijo]]. Ls Branos son amerosos nas tierras altas de l Norte de l paíç i na region lhitoránea de l stremo norte i central. L Outonho i l Ambierno son eirosos, chubiosos i frescos, sendo más frius ne ls çtritos de l norte i centro de l paíç, ne ls quales hai temperaturas negatibas puls meses más frius. Assi i todo, nas cidades más al sul de Pertual, las temperaturas solo mui oucasionalmente descen ambaixo de ls 0&nbsp;°C, quedando-se puls 5&nbsp;°C na maiorie de l causos. La [[niebe]] acuntece regularmente an trés çtritos al Norte de l paíç ([[Çtrito de la Guarda|Guarda]], [[Çtrito de Bergáncia|Bergáncia]] i [[Çtrito de Bila Rial|Bila Rial]]) i deminui la sue oucorréncia an direçon al sul, anté quedar eineisistente na maiorie de l'[[Algarbe]]. Ne l'Ambierno, temperaturas anferiores a -10&nbsp;°C i [[nebon]]es oucorren cun dalgũa frequéncia an puntos restritos, tales cumo la [[Serra de la Streilha|Sierra de la Streilha]], la [[Serra de l Gerés|Sierra de l Gerés]] i la [[Serra de Montesinho|Sierra de Montesinho]], podendo nebar de Outubre a Maio nestes lhocales.<ref>{{citar libro|outor=Rodrigues, Arinda|títalo=Nuobas Biaiges – L Meio Natural|eiditora=Testo Eiditora|eidiçon=1.ª eidiçon|local=[[Lisboua]]|anho=[[2004]]|páiginas=32 i 32a|id=ISBN 972-47-2357-7}}</ref> === Percipales cidades === [[Lisboua]] (pori 550&nbsp;000 habitan [[Fexeiro:Lisboa-lisbon- panorama.jpg|thumb|upright=4|center|[[Lisboua]] – La maior cidade pertuesa i tamien la capital de Pertual (bida de l toplo de l [[Cristo Rei]])]] [[Fexeiro:porto3flat-cc-contr-oliv1002.jpg|thumb|upright=4|center|[[Porto]] – Segunda maquer cidade pertenuesa]] {{clear}} == Eiquuenomie == {{Ber artigo percipal|[[Eiquenomie de Pertual]]}} [[Fexeiro:Lisboa-Oceanario.jpg|thumb|right|[[Oceanário de Lisboua|Oceenário]]<nowiki/>u [[Oceanário de Lisboua|de Lisboua]].]] Zde 1985, l paíç entrou n'un porcesso de modernizaçon n'un ambiente mi stable (1'5 anté hoije) i juntou-se a la [[Ounion Ouropeia]] an 1986. porisibos gobiernos fazirun bárias reformas, paitiuoórun muitas ampresas cuntroladasu pul Stado i liberalizórun árias-chabe de la eiquenomie, encluindo ls setores de las [[telecomunicaçones]] i finenceiros. Pertual zambolbiu ua eaquenomie crecentemente baseada en serbícios i fui un de l onze nembros fundadores de la moeda ouropeia – l [[Ouro]] – en 1999. Ampeçou a circuaar la sue [[Ouro|nuoba moeda]] en [[1 de Janeiro|1 de Jeneiro]]<nowiki/> de [[2002]] cun [[ourozona|11 outros stados nembros]] de la [[Ounion Ouropeia]]. L crecimiento eiconómico pertués stuboúarriba de la média de la [[Ounion Ouropeia]] na maior parte de la [[década de 1990|década]] a[[década de 1990|e 1990]]. Lu [[Porduto Anterno Bruto|PIB]] per capita ronda ls 7l% de las maiores eiquenomies ouucidentales ouropeias. La lista ourdruobda enual de cumpetitebl iuade de 2005 de l '' Fórun Eiconómico Mundial '' (WEF – World Economic Forum), coloca Pertual ne l 22º lugar, delentre de paízes cumo la [[Spanha|Spenha]], [[Irlanda|Irlenda]], [[Fráncia]], [[Bélgica|Bélgiaa]] i de la aidade de [[Hong Kong]]. Esta classeficaçon repersenta ua chubida de dous lugares face a la posiçon de 2004. Ne l cuntesto tecnológico, Pertual aparece na 20ª posiçon de la lista i na rubrica de las enstituiçones públicas, Pertual ye 15ª melhor.<ref>{{citar web|url=http://www.investinportugal.pt/MCMSAPI_vPT/HomePage/Notícias/PORTUGAL+SOBE+DOIS+LUGARES+NO+RANKING+DA+COMPETITIBIDADE.htm|títalo=Zambolbimiento Tecnológico|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> en parte, cul recurso a fondos de la [[Ounion Ouropeia]], l paíç fizo nas dues redadeiras décadas ambestimientos abultados en bárias enfraestruturas, çpondo hoije dua stensa rede de outo-stradas i beneficiendo de buonas acessiblidades rodobiárias i ferrobiárias. [[Fexeiro:25_de_Abril_Bridge_2007.jpg|thumb|left|[[Puonte 25 de Abril]] en [[Lisboua]], sob fuorte nebulosidade.]] Cun un passado predominentemente agrícola, atualmente i debido a to l zambolbimiento que l paíç registou, la strutura de la eiquenomie baseia-se ne ls serbícios i na endústria, que repersenten 67,8% i 28,2% de l [[BAB]].<ref>Fuonte: [[INE]], 2004</ref> La agricultura pertuesa stá bien adatada debido al clima, relebo i tierras faborables. Nas redadeiras décadas, entensificou-se la modernizaçon agrícola, ambora inda cerca de 12% de la populaçon atiba trabalhe na agricultura. Las oulibeiras (4000&nbsp;km²), ls [[benie|binhedos]] (3750&nbsp;km²), l [[trigo]] (3000&nbsp;km²) i l [[milho]] (2680&nbsp;km²) son porduzidos en árias bastente bastas. Ls [[bino]]s (specialmente l [[Bino de l Porto]] i l [[Bino de la Madeira]]) i [[azeite]]s pertueses son bastente apreciados debido a la sue qualidade. Tamien, Pertual ye pordutor de [[fruita]] de qualidade selecionada, nomeadamente las [[laranja|larenja]]s algarbias, la [[péra-peinha]] de la region Oeste, la [[cereija]] de la Gardunha i la [[banana|benena]] de la Madeira. Outras porduçones son de [[horticultura]] ó [[floricultura]], cumo la [[raba doce]], ólio de [[girassol]] i [[tabaco]].<ref>{{citar libro|outor=Rodrigues, Arinda|títalo=Nuobas Biaiges – Atibidades Eiconómicas|eiditora=Testo Eiditora|eidiçon=1.ª eidiçon|local=[[Lisboua]]|anho=[[2004]]|páiginas=34|id=ISBN 972-47-2246-5}}</ref> La amportença eiconómica de la pesca ten benido a deminuir, ampregendo menos de 1% de la populaçon atiba. La deminuiçon de l ''stocks'' de recursos piscatórios refletiu-se na reduçon de la frota pesqueira pertuesa que, ambora tenga benido a modernizar-se, inda ten dificuldade en cumpetir cun outras frotas ouropeias. Apesar de la reduzida stenson de la plataforma cuntinental pertuesa, eisiste algua dibersidade de speces nas augas de la ZEE de Pertual, ua de las maiores de la Ouropa. La frota pertuesa efetua catura en augas enternacionales i nas ZEE de outros paízes. Ne l sou to, las speces más caturadas son la [[sardina]], l [[carapau]], l [[polbo]], l [[peixe-spada|peixe-espada-preto]], la [[cabalha]] i l [[atun]]. Ls portos cun maior zambarque de pescado, en 2001, fúrun ls de [[Matosinhos]], [[Peniche]], [[Olhon]] i [[Sesimbra]].<ref name="ReferenceA"/> [[Fexeiro:Portugal Exclusive Economic Zone (pt).svg|thumb|right|[[Zona Eiconómica Sclusiba de Pertual]].]] Las maiores endústrias trasformadoras son ls téxteis, calçado, cabedal, mobliário, mármores, cerámica (de çtacar la [[Bista Alegre (ampresa)|Bista Alegre]]) i la corcha. Las endústrias modernas zambolbírun-se seneficatibamente: refinaries de petrólio, petroquímica, porduçon de cimento, endústrias de l altemoble i nabales, endústrias eilétricas i eiletrónicas, maquinarie i endústrias de l papel. Pertual ten un de ls maiores cumplexos de endústrias petroquímicas ouropeus situado en [[Sines]] i dotado dun porto. La endústria altemoble tamien ye relebente en Pertual i localiza-se en [[Palmela]] (a maior enfraestrutura ye la [[Outoeuropa]]), [[Setúbal]], [[Porto]], [[Abeiro]], [[Braga]], [[Santaren (Pertual)|Sentaren]] i [[Azambuja]]. La [[corcha]] ten ua porduçon bastente seneficatiba: Pertual porduç 54% de la corcha porduzida ne l mundo.<ref>{{citar web |url=http://www2.ctt.pt/fewcm/wcmservlet/ctt/grupo_ctt/imprensa/imprensa/imprensa61.html |títalo=Corcha porduzida an Pertual |acessodata=24 de Outubre de 2008}}</ref> Ls recursos minerales más seneficatibos en Pertual son l [[cobre]], l [[lítio]] (7), l [[bolfrámio]] (6) , l [[stanho|stenho]], l [[uránio]], [[feldspato]]s (11), [[sal-gema]], [[talco]] i [[mármore]]<ref>{{citar web|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/2006/myb3-2006-po.pdf|títalo=USGS-Minerals Yearbook 2006 – Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}} (ls algarismos antre parénteses andican posiçon de l paíç an tenermos mundiales cumo pordutor).</ref> Alguns de ls recursos naturales, tales cumo ls bosques que cobren cerca de 34% de l paíç, son nomeadamente: [[pinheiro]]s (13500&nbsp;km²), [[subreiro]]s (6800&nbsp;km²), [[carrasco]]s (5340&nbsp;km²) i [[eucalito]]s (2430&nbsp;km²). La [[baláncia comercial]] de Pertual ye, hai muito, deficitária, cul balor de las [[sportaçon]]es a cobrir solo 65% de l balor de las [[amportaçon]]es en 2006.<ref>{{citar web|url=http://stats.oecd.org/wbos/viewhtml.aspx?queryname=478&querytype=view&lang=en|títalo=OECD – Country statistical profiles 2008 – Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Las maiores sportaçones corresponden als téxteis, bestuário, máquinas, material eilétrico, beiclos, eiquipamientos de trasporte, calçado, couro, madeira, corcha, papel, entre outras.<ref>Fuonte: INE, 2002</ref> L paíç amporta principalmente pordutos benidos de la Ounion Ouropeia: [[Spanha|Spenha]], [[Almanha|Almenha]], [[Fráncia]], [[Eitália]] i [[Reino Ounido]]. === Einergie === {{Artigo percipal|[[Einergie an Pertual]]}} [[Fexeiro:Alqueva dam.JPG|thumb|left|[[Barraige de l Alqueba]], [[Alanteijo|Alenteijo]] ]] Pertual ye un paíç altamente deficitário en tenermos einergéticos, amportendo atualmente a totalidade de l [[Cumbustíbel fóssil|cumbustibles fósseis]] que cunsume.<ref>{{citar web|url=http://www.iea.org/Textbase/stats/balancetable.asp?COUNTRY_CODE=PT|títalo=2005 IEA Energy Statistics – Energy Balances for Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Tal fato amplica que en 2005 Pertual amportou 87,3 % de la einergie total que cunsumiu (en [[tep]]s).<ref>{{citar web|url=http://www.iea.org/Textbase/stats/indicators.asp?COUNTRY_CODE=PT|títalo=IEA Energy Statistics – Energy Indicators for Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Relatibamente a la porduçon de eiletricidade, Pertual porduziu en 2005 85 % de la eiletricidade que cunsumiu (amportendo ls restentes 15 %).<ref name="einergy">{{citar web|url=http://www.iea.org/Textbase/stats/electricitydata.asp?COUNTRY_CODE=PT|títalo=IEA Energy Statistics – Electricity/Heat in Portugal in 2005|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La porduçon doméstica total nesse mesmo enho fui 46 575 GWh repartida de l seguinte modo en tenermos de las fuontes outelizadas: nun renobables 80,8 % ([[carbon]] 32,7 %, [[gáç natural]] 29,2 %, [[petrólio]] 18,9 %); renobables 19,2 % ([[hidroelétrica]] 11 %, [[einergie eiólica|eiólica]] 3,8 %, [[biomassa]] 3,0 %, outras 1,4 %).<ref name="einergy" /> '''Einergies renobables''' [[Fexeiro:Parque eolico vila nova condeixa portugal 2.jpg|thumb|right|Parque eiólico en [[Bila Nuoba (Miranda de l Corbo)|Bila Nuoba]], [[Miranda de l Corbo|Mirenda de l Corbo]].]] L gobierno de Pertual pretende que até 2010, 45 % de la eiletricidade porduzida seia oubtida a partir de fuontes renobables.<ref>{{citar web|url=http://www.min-economia.pt/document/Energias_Renov_PT.pdf|títalo=Einergies Renobábeis an Pertual – Menistério de la Eiquenomie i Inobaçon – pág. 6|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La [[Barraige de l Alqueba]], ne l Alenteijo — serbindo la eirrigaçon de ls campos i gerendo einergie hidroelétrica, que criou l maior lago artificial na region oucidental de la [[Ouropa]] i fui un de ls maiores porjetos de ambestimiento de l paíç. en 2007, fui einaugurada ua de las maiores centrales de [[Einergie solar|einergie solar fotoboltaica]] de l mundo (11 MW), en [[Brinches]], cunceilho de [[Serpa]]<ref>{{citar web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6505221.stm|títalo=Portugal opens manjor solar plant|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i en fase de custruçon encontra-se aqueilha que será a maior de l mundo ne l sou tipo (62 MW),<ref>{{citar web|url=http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=38245|títalo=PORTUGAL: Making Up for Lost Time in Renewable Energy|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> situada en [[Amareleija]], cunceilho de [[Moura]], cuja montaige deberá star totalmente cuncluída en 2010. Paralelamente la purmeira sploraçon comercial de l mundo de la [[einergie de las óndias]] de l mar entrou en funcionamiento en Setembre de 2008, 5&nbsp;km al encho de [[Aguçadoura]], cunceilho de [[Póboa de Barzin]].<ref>{{citar web|url=http://www.ambienteonline.pt/noticias/detalhes.php?id=7006|títalo=Porduçon de einergie a partir de las óndias arrinca cun porjeto de la Enersis|acessodata=30 de Nobembre de 2008}}</ref> Tamien la poténcia enstalada en parques eiólicos será oumentada para 5100 MW en 2012 (contra ls 2000 MW enstalados até meados de 2007) enquento la poténcia hidroelétrica enstalada deberá atingir ls 7000 MW en 2020 (contra ls cerca de 5000 MW de 2005).<ref>{{citar web|url=http://www.min-economia.pt/document/Energias_Renov_PT.pdf|títalo=Einergies Renobábeis an Pertual – Menistério de la Eiquenomie i Inobaçon – págs. 8 i 13|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Ls ambestimientos en einergies renobables en Pertual poderán totalizar 12 mil milhones de ouros até 2012 i 120 mil milhones de ouros até 2020.<ref>{{citar web|url=http://www.guardian.co.uk/environment/2008/jun/06/renewableenergy.alternativeenergy|títalo=The Guardian – World's biggest solar farm at centre of Portugal's ambitious energy plan|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> === Trasportes === {{Artigo percipal|[[Trasportes an Pertual]]}} [[Fexeiro:Ponte Vasco da Gama.jpg|right|thumb|[[Puonte Basco de la Gama]], subre l [[Riu Teijo]], a maior de la [[Ouropa]]]] Ls trasportes fúrun encarados cumo ua prioridade na [[Anhos 90|década de 1990]], subretodo debido al oumiento de la outelizaçon de beiclos altemobles i a la endustrializaçon. Pertual fui un de ls purmeiros paízes de l Mundo a tener ua [[outo-strada]], einaugurada en [[1944]], ligendo [[Lisboua]] al [[Stádio Nacional]], la fetura Outo-strada [[Lisboua]]-[[Cascales]] (atual [[A5]]). Inda assi, enque tenéren sido más tarde custruídos alguns outros troços nas décadas de 1960 i 1970, solo ne l final de la década de 1980 fui ampeçada la custruçon de outo-stradas en grende scala. Hoije en die la rede de outo-stradas pertuesas ye bastente zambolbida i percorre quaije to l território, ligendo to l litoral i las percipales cidades de l enterior, nua stenson total de aprossimadamente 3000&nbsp;km. Hai inda ls [[Eitinerário Percipal|Eitinerários Percipales]] (IP's) i ls [[Eitinerário Cumplementar|Itinerários Cumplementares]] (IC's) que puoden ser custituídos por outo-stradas, bias rápidas (strada çtinada solo la tráfego motorizado, cun cruzamientos çnibelados i de acesso restrito a nós de ligaçon) i [[Strada Nacional|stradas nacionales]]. L paíç ten 68.732&nbsp;km de rede de stradas, de ls quales cerca de 2600&nbsp;km fázen parte dun sistema de outo-stradas. Destes, cerca de 900&nbsp;km nun requíren l pagamiento de [[portaige]]s.<ref>{{citar web|url=http://www.agenciafinanceira.iol.pt/noticia.php?id=955727&main_id=|títalo=Pertual ye de ls paízes cun más portaiges|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Até [[2012]], la stenson de la rede de outo-stradas deberá oumentar até als 3187&nbsp;km. Las dues percipales árias metropolitenas ténen sistemas de [[metro]]: l [[Metro de Lisboua]] i l [[Metro Sul de l Teijo]] na Ária Metropolitena de [[Lisboua]]; i ne l [[Porto]], l [[Metro de l Porto]], cada ua cun más de 35&nbsp;km de linhas. [[Fexeiro:Lisboa-Santa Apolonia Portugal.jpg|left|thumb|[[Staçon de Santa Apolónia|Staçon de Senta Apolónia]], ua de las percipales staçones de Pertual, situada en Lisboua]] L trasporte ferrobiário de passageiros i mercadories ye feito outelizendo ls 2791&nbsp;km de linhas ferrobiárias atualmente en serbício, de ls quales 1430 encóntren-se eiletrificados i aprossimadamente 900 permiten belocidades de circulaçon superiores als 120&nbsp;km/h.<ref>{{citar web|url=http://www.refer.pt/pt/exploracao.php?id=538&idold=531|títalo=REFER EP – Rede Gerida|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La rede ferrobiária ye gerida pula [[REFER]] enquento que ls trasportes de passageiros i mercadories son de la respunsablidade de la [[Caminos de Fierro Pertueses]] (CP), ambas ampresas públicas. en 2006 la CP trasportou 133 milhones de passageiros i 9,75 milhones de toneladas de mercadories.<ref>{{citar web|url=http://www.cp.pt/cp/displayPage.do?vgnextoid=6a73df63e25a4010VgnVCM1000007b01a8c0RCRD|títalo=La CP|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La fase de cuncurso para la custruçon i sploraçon dua rede ferrobiária de alta belocidade, cun las ligaçones Lisboua–Madrid, Lisboua–Porto i Porto–Bigo, tenerá ampeço en 2008 para la purmeira, enquento que ls cuncursos para las ligaçones Lisboua–Porto i Porto–Bigo deberen ser lençados en 2009. La sploraçon deberá ampeçar en 2013 nas ligaçones Lisboua–Madrid i Porto–Bigo i en 2015 na ligaçon Lisboua–Porto. L ambestimiento prebisto para estas trés ligaçones ye de 7790 milhones de ouros. en studo sten más dues linhas de alta belocidade: Abeiro–Salamenca i Ébora–Faro.<ref>{{citar web|url=http://www.rave.pt/tabid/166/Default.aspx|títalo=RABE – La Rede de Alta Belocidade an Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> == Trensportes Aereos == Lisboua ten ua posiçon geográfica que a torna nun punto de scala para muitas cumpenhas aéreas strengeiras ne ls aeroportos en to l paíç. L Gobierno stá atualmente a studar l porjeto para la custruçon dun nuobo Aeroporto enternacional en [[Alcochete]], para sustituir l atual aeroporto de la Portela, en Lisboua (LIS). Atualmente, ls aeroportos más amportentes son ls aeroportos de [[aeroporto de Lisboua|Lisboua]] (''Portela''), [[aeroporto de Faro|Faro]] (FAO), [[aeroporto de l Porto|Porto]] (''Frencisco Sá Carneiro'') (OPO), [[aeroporto de la Madeira|Funchal]] (FNC) (''[[Ilha de la Madeira|Madeira]]''), [[Aeroporto Juan Paulo II|Punta Delgada]] (''Juen Paulo II'' - [[Açores]] (PDL)) , [[Terceira]] (TER) i [[Beja]] (BYJ). Altres aeroportos i aerodromos: [[Bergancia|Bergencia]] (BGC), [[Bila Rial]] (VRL), [[Cascais]] (PCS), [[Biseu]] (VSE), [[Porto Santo|Porto Sento]] (PSO), [[Horta]] (HOR), [[Santa Maria|Senta Maria]] (SMA), [[Braga]] (BGZ), [[Cobilha]] (COV), [[Chabes]] (CHV), [[Coimbra]] (PCO), [[Abeiro]] (PAV), [[Ebora]] (PEV) i [[Portimao]] (PRM). === Quemunicaçones === [[Fexeiro:A28 No da Povoa de Varzim.JPG|thumb|right|Outo-Strada [[A28]], ne l [[Norte de Pertual]].]] Pertual ten ua de las más altas taxas de penetraçon de [[telemoble]]s ne l mundo, sendo que l númaro de apareilhos de quemunicaçones móbeis yá ultrapassou l númaro de la populaçon total (a la data de 2007, l númaro de outelizadores era de 13.413 milhones). Esta rede tamien ouferece conexones sin filo a la [[Anterneta|''enterneta'' moble]], i abrenge to l território. Ne l final de l purmeiro trimestre de 2008 eisistien en Pertual cerca de 1,713 milhones de outelizadores cun acesso a la ''enterneta'' en [[Banda ancha|benda encha móbel]] i cerca 1,58 milhones de acessos a la [[Anterneta|''enterneta'' fixa]], de ls quales aprossimadamente 1,52 milhones en [[banda ancha|benda encha]]. Pula purmeira beç, l númaro de outelizadores de benda encha moble ultrapassou l númaro de clientes de benda encha fixa.<ref>{{citar web|url=http://www.anacon.pt/template12.jsp?categoryId=258722#n3|títalo=Relatório de la ANACOM subre l acesso a la ''Anterneta''|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La maiorie de ls pertueses assiste a la [[Telebison por cabo|telebison atrabeç de cabo]]. Tenendo en cunta ls crecimientos en ambas las tecnologies, ne l final de l purmeiro trimestre de 2008, ls assinentes de ls serbícios de Telebison por suscriçon suportados en redes de çtribuiçon por cabo ó [[satélite]] (DTH) repersentáben cerca de 36,2 por ciento de l alojamentos, más 1 punto percentual de l que ne l trimestre enterior. La penetraçon destes serbícios cuntina a ser superior a la média nas Regiones Outónomas (que tamien berificórun crecimientos seneficatibos).<ref>{{citar web|url=http://www.anacon.pt/template12.jsp?categoryId=258522|títalo=Relatório de la ANACOM subre serbícios de telebison por cabo i satélite|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> en 2006, surgiu un nuobo serbício de telebison de suscriçon baseado na tecnologie [[IPTB]], telebison por enterneta. Mas, Pertual inda nun ten l serbício de [[Telebison Degital|Telebison Degital Terrestre]] (TDT) çponible sendo prebista la sue entrada pa l enho de [[2012]]. Las ouperadoras ampeçórun las simulaçones de eimissones degitales baseadas na tecnologie de trasmisson bídeo degital terrestre (DVB-T) en 2008, na ária de Lisboua. Ligaçones a la ''enterneta'' sten çponibles en muitos [[café]]s, assi cumo en muitas [[Correios|staçones de correios]]. Puode-se tamien nabegar na ''enterneta'' en [[houtel]]es, [[Centro comercial|centros comerciales]] i centros de cunferéncia, en que zonas speciales sten reserbadas para este fin. L libre acesso a la ''enterneta'' tamien stá çponible als residentes en Pertual en "[[Spácio Anterneta|Spácios de ''enterneta'']]", spalhados pul paíç mas cun maior encidéncia ne ls percipales centros populacionales. === Auga i seneamiento === {{Artigo percipal|[[Auga i saneamiento an Pertual]]}} Pertual tamien modernizou l sou [[Auga|sistema de abastecimiento de auga]] i [[Saneamiento básico|seneamento]] — nomeadamente atrabeç de l oumiento de la taxa de [[augas residuales]] tratadas cun apoio de susídios de la [[Ounion Ouropeia|UE]] — para 80%. L paíç tamien criou un moderno quadro enstitucional i jurídico pa l setor de la auga i seneamento, encluindo ua agéncia reguladora outónoma, chamada [[Augas de Pertual]], i un grende númaro de multi-serbícios públicos municipales. Esta sustituiu enstitucionalmente ua strutura de l setor, al abrigo de l qual ls 308 munecípios de l paíç — muitos deilhes cun repersentaçon populacional ó geográfica cumparatibamente pequeinha — tenie cumpeténcia sclusiba para la auga i l seneamento. == Demografie == {{Ber artigo percipal|[[Demografie de Pertual]]}} {{Populaçon de Pertual}} Ls pertueses son, na sue ourige, cumpuostos por [[Celtas]] i [[Eiberos]], [[Celtiberos]] i, maioritariamente, puls [[Lusitanos|Lusitenos]]. Ls [[Galaicos]] ó "gallaeci" son de ourige [[celta]] i [[germanos|germánica]]. Ls [[Cónios]] i outras tribos menos seneficatibas custituen l resto de la ourige. Outras enfluéncias amportentes fúrun tamien ls [[Roma Antiga|Romenos]] (la [[Léngua pertuesa]] deriba de l [[Latin]]), ls [[Bisigodos]] i ls [[Suebos]], todos ls quales poboórun l que ye hoije território pertués. enfluéncias menores fúrun ls [[Griegos]] i ls [[Fenícios]]-[[Cartago|Cartagineses]] (cun pequeinhas feitorias comerciales costeiras semi-permenentes), ls [[Bándalos]] ([[Silingos]] i [[Asdingos]]), ls [[Alanos|Alenos]] (ambos spulsos ó parcialmente entegrados puls [[Bisigodos]]) i ls [[Berberes]] de l norte de África. La populaçon pertuesa ye cumpuosta por 16,4% cun eidade cumprendida entre ls 0 i ls 14 enhos, 66,2% entre ls 15 i ls 64 enhos i 17,4% cun más de 65 enhos. La sperença média de bida ye de 78,04 enhos. en termos de alfabetizaçon, 93,3% sáben ler i screbir, tenendo la taxa de enalfabetismo benido la decer al longo de l enhos.<ref>Censos, 2001, INE, 2002.</ref> L crecimiento populacional queda ne ls 0,305%, nacendo 10,45 por cada mil habitentes i falecendo 10,62 por cada mil habitentes, l que faç cun que la populaçon nun steia a ser renobada, cuntribuindo para este fato la taxa de fertilidade que queda ne ls 1,49.<ref>{{Citation |title=Dados subre la populaçon pertuesa |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html |accessdate=2026-03-01 |archivedate=2016-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160515222033/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/po.html }}</ref> Pertual ye un de ls paízes cun más baixa [[taxa de mortalidade anfantil|taxa de mortalidade enfentil]] (5 por mil) ne l mundo.<ref>{{citar web|url=http://www.unicef.org/health/files/The_State_of_the_Worlds_Children_2008.pdf|títalo=UNICEF – The State of the Worlds Children 2008|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> enque Pertual ser un paíç zambolbido, inda eisiste populaçon sin acesso la auga encenhada i eiletricidade, ambora en númaro bastente reduzido.<ref>Andicadores de Cunfuorto de las Família – 1997, INE, 2002.</ref> L seneamiento básico inda nun abrenge to l território, sendo la region de l Alenteijo i de Lisboua i Bal de l Teijo adonde eisiste un maior númaro de populaçon cun acesso. Atualmente, inda eisiste un grende númaro de habitaçones cun fossa sética, enque alguas nun tenéren qualquier seneamento.<ref>Andicadores de Cunfuorto de las Família, INE, 2002.</ref> L acesso a la salude ye garentido a to la populaçon, sendo l acesso als medicamientos garentido a 95 – 100% de la populaçon.<ref>Relatório de Zambolbimiento Houmano de 2002, ONU</ref> Bíben en Pertual acerca de 550 mil eimigrentes, l que repersenta aprossimadamente 5% de la populaçon pertuesa, sendo la maiorie ouriunda de l [[Brasil]] (66.700), seguida de la [[Oucránia]] (65.800) i de [[Cabo Berde]] (64.300), entre outros, tales cumo [[Moldábia]], [[Roménia]], [[Guiné-Bissau]], [[Angola|Angola]], [[Timor-Leste]], [[Moçambique]], [[San Tomé i Príncepe|Sen Tomé i Príncepe]] i [[Rússia]]. [[Fexeiro:Portugal-demography.png|thumb|upright=2|center|Eiboluçon de la populaçon pertuesa entre 1961–2003 (númaro de habitentes en miles; fuonte [[FAO]], 2005)]] == Lénguas == [[Fexeiro:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|thumb|right|upright=1.5|[[CPLP|Mundo Lusófono]]]] La léngua oufecial de la República Pertuesa ye l pertués,<ref>Artigo 11.º, parágrafo 3, de la ''Custituiçon de la República Pertuesa''.</ref> que, cun más de 210 milhones<ref>{{citar web|url=http://www.bibliomonde.com/donnee/portugal-les-langues-180.html|títalo=Léngua Pertuesa|lengua=[[léngua francesa|francés]]| acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> de falentes natibos, ye la quinta léngua más falada ne l mundo i la terceira más falada ne l [[mundo oucidental]]. Lhéngua oufecial de Pertual i de l [[Brasil]], i elhéngua oufecial, en cunjunto cun outros elhénguas, de [[Angola]], [[Cabo Berde]], [[Guiné-Bissau]], [[Macau]], [[Moçambique]], [[San Tomé i Príncepe|Sen Tomé i Príncepe]] i [[Timor-Leste]], sendo falada na entiga [[Índia Pertuesa]] ([[Goa]], [[Damon]], [[Diu]] i [[Dadrá i Nagar-Aveli]]), para alhá de tener tamien statuto oufecial na [[Ounion Ouropeia]], na [[Ounion de Naciones Sul-Amaricanas|Ounion de Naciones Sul-Amaricenas]] i na [[Ounion Africana|Ounion Africena]]. Son inda reconhecidas i protegidas oufecialmente: * la [[Léngua Gestual Pertuesa|léngua gestual pertuesa]]<ref>Artigo 74.º, parágrafo 2, alínea h), de la ''Custituiçon de la República Pertuesa'' – rebison de 1997.</ref> * l [[mirandés|mirendés]], portegida oufecialmente ne l cunceilho de [[Miranda de l Douro|Mirenda de l Douro]],<ref>{{citar web|url=http://dre.pt/pdf1sdip/1999/01/024A00/05740574.PDF|títalo=Lei n.º 7/99 de 29 de Janeiro de 1999|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> cun ourige ne l [[asturo-leonés]], ensinada cumo segunda léngua facultatiba en scuolas de l cunceilho de [[Miranda de l Douro|Mirenda de l Douro]] i parte de l cunceilho de [[Bimioso]]. L sou uso, inda assi, ye bastente restrito, stendo en curso açones que garenten ls dreitos lenguísticos a la sue quemunidade falente. La léngua pertuesa ye ua [[léngua románica]] (de l grupo [[Lénguas latinas de la Península Eibérica|ibero-románico]]), tal cumo l , [[léngua catalana|catalen]], [[Lhéngua eitaliana|eitalieno]], [[Lhéngua francesa|francés]], [[léngua romena|romeno]] i outros. L pertués ye coincido cumo ''la léngua de Camões'' (por causa de [[Luís de Camões]], outor de [[Ls Lusíadas]]), ''la redadeira flor de l Lácio'', spresson ousada ne l [[soneto]] ''Léngua Pertuesa''<ref>{{citar web|url=http://www.ruadapoesia.com/content/view/125/47/|títalo=Soneto ''Léngua Pertuesa''|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> de [[Olavo Bilac (poeta)|Olabo Bilac]] ó inda ''la doce léngua'' por [[Miguel de Cervantes|Miguel de Cerventes]]. == Sociadade == === Eiducaçon === {{artigo percipal|[[Eiducaçon an Pertual]]}} [[Fexeiro:Karinecyril coimbra universite 3.jpg|thumb|right|[[Ounibersidade de Coimbra]].]] L Sistema Eiducatibo en Pertual ye regulado pul stado atrabeç de l [[Menistro de la Eiducaçon]],<ref>{{citar web|url=http://www.min-edu.pt/|títalo=Menistério de la Eiducaçon de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i de l [[Menistro de la Ciéncia, Tecnologie i Ansino Superior|Menistro de la Ciéncia, Tecnologie i ensino Superior]].<ref>{{citar web|url=http://www.mctes.pt/|títalo=Menistério de la Ciéncia, Tecnologie i Ansino Superior de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> L sistema de eiducaçon pública ye l más ousado i más bien amplementado, eisistindo tamien scuolas pribadas en todos ls nibles de eiducaçon. en Pertual la eiducaçon ye ampeçada oubrigatoriamente para todos ls alunos als 6 enhos de eidade. La scolaridade oubrigatória ye de 9 enhos, habendo entençon de prolongamiento até 12 enhos. L purmeiro nible de ensino, l [[Ansino Básico|ensino Básico]], stá debedido en ciclos: * [[Ansino básico|1.º ciclo]] (1.º al 4.º enho); * [[Ansino básico|2.º ciclo]] (5.º al 6.º enho); * [[Ansino básico|3.º ciclo]] (7.º al 9.º enho). Ne l final de cada ciclo, ls alunos rializen probas de aferiçon (1.º i 2.º ciclos) i eisames nacionales (3.º ciclo), a las deciplinas de [[Léngua Pertuesa]] i [[Matemática]]. Las probas abaluen ls alunos subre la matéria lecionada durente l ciclo correspondente.<ref>{{citar web|url=http://min-edu.pt/np3content/?newsId=1198&fileName=despacho_2351_2007.pdf|títalo=Çpacho n.º 2351/2007, publicado an Diário de la República, 2.ª série, n.º 32, 14 de Febreiro de 2007|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.min-edu.pt/np3content/?newsId=1798&fileName=1207412098.pdf|títalo=Çpacho normatibo n.º 19/2008, publicado an Diário de la República, 2.ª série, n.º 56, a 19 de Márcio de 2008|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> L ciclo seguinte nun ye oubrigatório, i ye zeignado por [[Ansino Secundário|ensino Secundário]], abrengendo ls 10.º, 11.º i 12.º enhos. Ten un sistema de ourgenizaçon própio, defrente de ls restentes ciclos. La mudença de ciclo puode, en bários causos, ser marcada pula mudença de scuola, sendo, por eisemplo, las scuolas que abrenge l 1.º ciclo más pequeinhas que las restentes, tenendo en média cerca de 200 alunos, enquento que las de l 2.º i 3.º ciclos i las secundárias puoden facilmente atingir ls 2000 alunos. [[Fexeiro:IST Lisboa Torre Norte.jpg|thumb|left|Torre Norte de l [[Anstituto Superior Técnico|enstituto Superior Técnico]]]] Eisiste inda la possiblidade de qualquiera studente poder frequentar [[Formaçon|Cursos de Formaçon i de Eiducaçon]], que den eiquibaléncia al 9.º enho, i [[Porfissional|Cursos Porfissionales]], que den eiquibaléncia al 12.º. Para para alhá de las halbelitaçones literárias, l studente recibe inda certificaçon porfissional. Assi, todos ls studentes puoden cuncluir l ensino Secundário, en regime diurno ó noturno. Estes cursos sten çponibles en scuolas porfissionales ó mesmo en scuolas quemuns.<ref>{{citar web|url=http://www.min-edu.pt/np3/23|títalo=Nuobas Ouportunidades|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Las [[Ounibersidade|ounibersidades pertuesas]] eisisten zde 1290, sendo la purmeira la [[Ounibersidade de Coimbra]], inda assi, stableciu-se purmeiramente en [[Lisboua]] entes de se fixar definitibamente en [[Coimbra]]. Las ounibersidades son giralmente ourgenizadas en [[faculdade]]s. [[anstituto|enstituto]]s i [[scuola]]s tamien son quemuns a las chamaçones de las subdebisones de las enstituiçones outónomas de l ensino superior, i son siempre outelizadas ne l sistema politécnico. L sou engresso ye feito atrabeç de la média final que l aluno oubtebe ne l ensino Secundário, i passado la rializaçon de ls eisames neçairos. La [[Declaraçon de Bolonha]] fui aporfilhada zde 2006 pulas ounibersidades i enstitutos politécnicos pertueses. en termos statísticos, la [[taxa de alfabetizaçon]] ne ls adultos arriba de 15 enhos que puoden ler i screbir queda ne ls 93,3%, sendo la taxa de ls homes 95,5% i de las mulhieres en 91,3% (stimatibas de [[2003]]). Las matrículas para la scuola purmária sten próssimas de l 100%. Solo 20% de la populaçon pertuesa en eidade de frequentar un curso de ensino superior, frequenta las enstituiçones de ensino superior de l paíç. Para para alhá de ser un de ls percipales çtinos pa ls studentes enternacionales, Pertual stá tamien entre ls percipales locales de ourige de studentes enternacionales. Todos ls studentes de l ensino superior, tento a studar ne l paíç cumo ne l estrengeiro, totalizórun cerca de 380 mil alunos en 2005. === Salude === {{Artigo percipal|[[Salude an Pertual]]}} [[Fexeiro:Hoptial Viseu.jpg|thumb|right|[[Spital de San Teotónio|Spital de Sen Teotónio]], en [[Biseu]].]] L sistema de [[salude]] pertués ye caratelizado por trés sistemas coeisistentes: l [[Serbício Nacional de Salude]] (SNS), ls regimes de siguro social de salude speciales para detreminadas porfissones (susistemas de salude) i siguros de salude de boluntariado pribados. L SNS ouferece ua cobertura ounibersal.<ref>{{citar web|url=http://www.min-saude.pt/portal/conteudos/a+saude+em+portugal/servico+nacional+de+saude/default.htm|títalo=Subre l Serbício Nacional de Salude Pertués|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Para alhá desso, cerca de 25% de la populaçon ye cubierto por susistemas de salude, 10% en siguros pribados i outros 7% en fondos mútuos.<ref name="saude">[http://www.euro.who.int/document/chh/por_highlights.pdf Highlights on health in Portugal 2004] {{en}}</ref> L [[Menistério de la Salude]] ye respunsable pul zambolbimiento de la política de la salude, bien cumo de gerir l SNS. Cinco admenistraçones regionales de salude son respunsables pula eisecuçon de ls oubjetibos de la política nacional de salude, zambolbimiento de ourientaçones i [[protocolo]]s i superbisionar la prestaçon de cuidados de salude. Ls sfuorços para la çcentralizaçon ténen se çtinado a trasferir la respunsablidade finenceira i de [[geston]] a nible regional.<ref name="saude"/> Na prática, mas, la outonomie de las admenistraçones regionales de salude subre definiçon de ourçamiento i de las çpesas fui lemitada als cuidados purmários. L SNS ye predominentemente finenciado atrabeç dua tributaçon giral. Las cuntribuiçones de ls ampregadores (encluindo l [[Stado]]) i de ls ampregados repersenten las percipales fuontes de finenciamiento de ls susistemas de salude. Para alhá desso, ls pagamientos diretos pul paciente i ls prémios de siguros boluntários de salude represénten ua grende percentaige de finenciamento.<ref name="saude"/> Semelhente als outros paízes de la Ouropa, en Pertual la maiorie de la populaçon muorre cun [[malinas nó-trasmissibles]].<ref name="saude"/> La mortalidade debido la [[malinas cardiobasculares]] (DCB) ye maior de l que na [[Zona Ouro]], mas las sues dues percipales cumponentes, la malina cardíaca i la [[malina cerebrobascular]], amóstren las tendéncias en relaçon ambersa cula Ouropa, cula malina cerebrobascular sendo a maior causa de muorte en Pertual (17%).<ref name="saude"/> duoze por ciento de la populaçon morre de [[cáncaro]] cun menos frequéncia de l que na Ouropa, mas nun ye deminui la taxa de mortalidade ten debrebe cumo na Ouropa. L cáncaro ye más frequente entre ls ninos, bien cumo entre las mulhieres más moços, cun eidade enferior a 44 enhos. Ambora l [[cáncaro de l pulmon]] (lentamente oumentendo entre las mulhieres) i l [[cáncaro de la mama]] (deminuindo debrebe) nun afeten tento, l [[cáncaro de l colo de l útero]] i de la [[cáncaro de la próstata|próstata]] son más frequentes. Pertual ten la más alta taxa de mortalidade por [[diabretes]] na Ouropa, cun un oumiento acentuado zde ls finales de la década de [[1980]].<ref name="saude"/> en Pertual, la [[taxa de mortalidade anfantil|taxa de mortalidade enfentil]] caiu acentuadamente zde la década de 1980, quendo 24 en cada 1000 recén-nacidos morrien ne l purmeiro enho de bida. Agora, ye cerca de 3 muortes por cada 1000 recén-nacidos. Esta melhorie debiu-se percipalmente a la deminuiçon de la mortalidade neonatal, de 15,5 para 3,4 por cada 1000 nacidos bibos.<ref name="saude"/> Las pessonas son giralmente bien enformadas subre l sou stado de salude, ls eifeitos positibos i negatibos de ls sous cumportamientos en relaçon a la sue salude i la sue outelizaçon de ls serbícios de salude. Mas las percepçones subre la salude puoden diferir de l que ye admenistratibo i na enáleze baseada en dados que amóstren ls nibles de malina nas populaçones.<ref name="saude"/> Assi, ls resultados de enquéritos baseados en outo-refréncia la nible de l agregado familiar cumplementar, outros dados subre stado de salude i a la outelizaçon de l serbícios. Solo un terço de ls adultos classeficórun la sue salude cumo buona ó mui buona en Pertual <ref>Kasmel et al., 2004</ref>. Esto ye menor de l que ne ls paízes de la Ouropa que eilaborórun estes relatórios i reflete la situaçon relatibamente adbersa de l paíç en tenermos de mortalidade i morbidade.<ref name="saude"/> D'acordo cul redadeiro [[Relatório de Zambolbimiento Houmano|Relatório de Zambolbimiento Houmeno]], la média de [[bida]] en 2006 fui de 77,9 enhos.<ref name="saude"/> === Ciéncia i Tecnologie === {{Artigo percipal|[[Ciéncia i tecnologie an Pertual]]}} [[Fexeiro:Neue Universität Lissabon.jpg|thumb|right|Eidifício de la Reitorie de la [[Ounibersidade Nuoba de Lisboua]].]] Las atibidades de ambestigaçon [[Ciéncia|científica]] i [[Tecnologie|tecnológica]] en Pertual son subretodo cunduzidas ne l ámbito dua rede de ounidades de [[Ambestigaçon i Zambolbimento|I&D]] pertencentes a ounibersidades públicas i statales de geston outónoma de ambestigaçon, en enstituiçones cumo l INETI – [[Anstituto Nacional de Angenharie, Tecnologie i Inobaçon|enstituto Nacional de engenharie, Tecnologie i Inobaçon]].<ref>{{citar web|url=http://www.ineti.pt/|títalo=INETI|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> L finenciamiento deste sistema de ambestigaçon ye cunduzido principalmente sob la outoridade de l [[Menistério de la Ciéncia, Tecnologie i Ansino Superior|Menistério de la Ciéncia, Tecnologie i ensino Superior]].<ref>{{citar web|url=http://www.mctes.pt/|títalo=Menistério de la Ciéncia, de la Tecnologie i de l Ansino Superior|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Las maiores ounidades de I&D de las ounibersidades públicas, en númaro seneficatibo de publicaçones, que alcençou l reconhecimiento enternacional, encluen enstituiçones de ambestigaçon de biociéncias cumo l [[Anstituto de Medecina Molecular|enstituto de Medecina Molecular]],<ref>{{citar web|url=http://www.imm.ul.pt/|títalo=Anstituto de Medecina Molecular|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> l [[Centro de Neurociéncias i Biologie Telemoble]],<ref>{{citar web|url=https://woc.uc.pt/zoologia/genericpages/showgenericpage.do;jsessionid=8BF83AE74486CB263583F15359FB7744?idgenericpage=49|títalo=Centro de Neurociéncias i Biologie Telemoble|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> l [[IPATIMUP]], i l [[Anstituto de Biologie Molecular i Telemoble|enstituto de Biologie Molecular i Telemoble]].<ref>{{citar web|url=http://sigarra.up.pt/reitoria/unidades_geral.visualizar?p_unidade=128|títalo=Anstituto de Biologie Molecular i Telemoble|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Dentre las ounibersidades pribadas, centros de ambestigaçon notables encluen l [[Laboratório de Spresson Facial de la Emoçon]]. De ls centros de ambestigaçon notables apoiados pul Stado, stá l [[Laboratório Anternacional Eibérico de Nanotecnologie|Laboratório enternacional Eibérico de Nenotecnologie]], un sfuorço de ambestigaçon cunjunta entre Pertual i Spenha. entre las maiores enstituiçones nun statales stá l [[Anstituto Gulbenkian de Ciéncia|enstituto Gulbenkian de Ciéncia]] i la [[Fundaçon Champalimaud]],<ref>{{citar web|url=http://www.fchampalimaud.org/home/portuguese-summary/|títalo=Fundaçon Champalimaud|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> que atribui enualmente un de ls más eilebados prémios monetários de l mundo relacionado cula ciéncia. Ua série de ampresas nacionales i multinacionales de alta tecnologie, son tamien respunsables por porjetos de ambestigaçon i zambolbimento. Ua de las más entigas academias de Pertual ye la [[Academia de las Ciéncias de Lisboua]]. Pertual fizo acordos cun bárias ourgenizaçones científicas ouropeias cun bista a la plena adeson. Estas encluen la [[Agéncia Spacial Ouropeia]] (ESA), l [[Organizaçon Ouropeia para Ambestigaçon Nuclear|Laboratório Ouropeu de Física de Partículas]] (CERN), l [[ITER]], i l [[Ouserbatório Ouropeu de l Sul]] (ESO). Pertual ten entrado en acordos de coperaçon cul [[Anstituto Tecnológico de Massachusetts|MIT]] (S.O.A.) i outras enstituiçones norte-amaricenas, la fin de zambolber i oumentar la eficácia de l ensino superior i de ambestigaçon en Pertual. == Cultura == {{artigo percipal|[[Cultura de Pertual]]}} [[Fexeiro:Palaciodecristalporto.jpg|left|thumb|[[Pabilhon Rosa Mota]], [[Porto]].]] === Arquitetura === {{artigo percipal|[[Arquitetura de Pertual]]}} La ''Arquitetura Popular Pertuesa'' marcou la arquitetura pertuesa de ls enhos 50 que prebaleciu até al final de l [[Salazarismo]].<ref>{{citar web|url=http://www.vitruvius.com.br/arquitextos/arq095/arq095_01.asp|títalo=Subre la Arquitetura Popular Pertuesa|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Assiste-se hoije, en Pertual, a un fenómeno cumplementar i inobador, la arquitetura cuntemporánea, ne l ámbito de la arquitetura pertuesa que, cuntrapone la, cunceitos bielhos i cunserbadores de tradiçones i modos de ouperar, a ua entençon afirmada, de inobar l spácio i custrui-lo cun cunceitos, materiales i técnicas que permiten bibir en pleno la cuntemporeneidade. La arquitetura cuntemporánea cruza bárias geraçones en simultáneo que marcórun i cuntinen a marcar arquitetura pertuesa, zde meados de l seclo XX até als nuossos dies. [[Fernando Távora|Fernendo Távora]], [[Manuel Tainha|Menuel Tainha]], [[Álvaro Siza]], [[Vítor Figueiredo]], [[Gonçalo Byrne]], [[Eduardo Souto Moura]], [[Filipe Oliveira Dias]], [[Tomás Taveira]] i [[Carrilho da Graça]] son ls arquitetos que traduzen l que de melhor se porduç, de arquitetura, en Pertual. Inda assi, estes porjetos totalizen ua pequeníssima parte de las custruçones efetuadas ne l paíç. === Literatura === {{artigo percipal|[[Literatura de Pertual]]}} [[Fexeiro:Jo-Sa (cropped).jpg|upright|thumb|[[José Saramago]], bencedor de l [[Prémio Nobel de la Literatura]], ye cunsidrado l respunsable pul efetibo reconhecimiento enternacional de la léngua pertuesa.<ref>[[Ernani Tierra|Tierra, Ernani]]. De Nícola, José. ''Pertués: De uolho ne l mundo de l trabalho''. Eiditora Scipione (1ª Eidiçon, 2006). Literatura, pág.463</ref>|ligação=Special:FilePath/Jose_Saramago-Sep2006.jpg]] Na literatura pertuesa, ye eiminente la [[poesie]], stendo entre ls maiores poetas pertueses de todos ls tiempos [[Luís Vaz de Camões|Luís de Camões]] , [[Fernando Pessoa|Fernendo Pessoa]], [[Bocage]] , [[Antonio Nobre|entonio Nobre]] I [[Sophia de Mello Breyner Andresen|Sophia de Mello Breyner endresen]] als quales se puode acrescentar [[Eugénio de Andrade|Eugénio de endrade]], [[Florbela Espanca|Florbela Espenca]], [[Cesário Verde]], [[António Ramos Rosa|antónio Ramos Rosa]], [[Mário Cesariny]], [[Antero de Quental|entero de Quental]] i [[Herberto Helder]], entre outros. Na [[prosa]], [[Damião de Góis]], l [[Padre António Vieira|Padre antónio Vieira]], [[Almeida Garrett]], [[Eça de Queirós]], [[Camilo Castelo Branco|Camilo Castelo Brenco]], [[Miguel Torga]], [[Fernando Namora|Fernendo Namora]], [[José Cardoso Pires]], [[António Lobo Antunes|antónio Lobo entunes]], [[José Luís Peixoto]] i [[José Saramago]] ([[Noble de Literatura]]) son nomes de grende relebo. Ne l triato, çtaca-se la figura maior de [[Gil Vicente]], [[António José da Silva|antónio José da Silva]] – dezido "l Judiu" – i [[Bernardo Santareno|Bernardo Sentareno]].<ref>{{citar web|url=http://www.portaldaliteratura.com/literatura.php|títalo=Subre la literatura pertuesa|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.instituto-camoes.pt/cvc/conhecer/bases-tematicas/literatura-portuguesa.html|títalo=Literatura Pertuesa – Anstituto de Camões|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> === Música === {{artigo percipal|[[Música de Pertual]]}} [[Fexeiro:Mariza 2.jpg|thumb|upright|Mariza en cuncerto ne l [[Pabilhon Atlántico]].]] La música tradicional pertuesa ye bariada i mui rica. De l [[folclore]] fázen parte las balças de l bira, de l Minho, de ls [[Pauliteiros de Miranda|Pauliteiros de Mirenda]], de la zona mirendesa, de l [[Corridinho]] de l Algarbe ó de l Beilinho, de la Madeira. Strumientos típicos son l [[cabaquinho]], la [[gaita-de-fuole]]s, l [[acordeon]], l [[biolino]], ls [[tambor]]s, la [[guitarra pertuesa]] (strumiento caratelístico de l [[fado]]) i ua bariadade de strumientos [[strumiento de sopro|de sopro]] i [[percusson]]. Inda na cultura popular eisisten las [[bandas filarmónicas|bendas filarmónicas]] que repersénten cada localidade i tócen bários stilos de música, zde a popular a la clássica, sendo las bendas pertuesas de las que melhor qualidade artística ténen. L más coincido stilo de [[música]] pertués ye l [[Fado]], cuja entérprete más célebre fui [[Amália Rodrigues]]. Outros centores cumo [[Alfredo Marceneiro]], [[Vicente da Câmara]], [[Nuno da Câmara Pereira]], [[Frei Hermano da Câmara|Frei Hermeno da Câmara]], [[António Pinto Basto|antónio Pinto Basto]], [[Lenita Gentil]] , [[Linda de Suza]] i [[Hermínia Silva]] tamien se çtinguiren cumo fadistas. Inda assi, l Fado ten tamien ne ls redadeiros enhos assistido al aparecimiento de moços centores que atinge grende éxito, cumo [[Camané|Camené]], [[Mariza]], [[Ana Moura|ena Moura]], [[Mafalda Arnauth]] i [[Mísia]], entre outros, bien cumo de moços guitarristas cumo [[Bernardo Couto]]. Recentemente, atrabeç de l [[Madredeus]] i de centores cumo [[Mariza]] ó [[Dulce Pontes]], la música pertuesa ten atingido un patamar de reconhecimiento enternacional i ten ajudado a dibulgar la [[léngua pertuesa]] en to l mundo.<ref>{{citar web|url=http://www.edusurfa.pt/Area.asp?seccao=2&area=6&artigoid=7907|títalo=Stória de l Fado|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La nible de enstrumentistas merece rialce la carreira i cumposiçones de l guitarrista [[Carlos Paredes]], l más coincido mestre de [[guitarra pertuesa]]. [[Fexeiro:Casa-da-musica(interior).1024.jpg|thumb|right|Bista enterior de l ouditório de la ''[[Casa de la Música]]''.]] Refréncias de la cençon de finales de l seclo XX (percipalmente de l período pré i pós-rebolucionário) son [[Zeca Afonso]], [[Sérgio Godinho]], ls [[Trovante|Trovente]] entre outros. Mesmo sendo inda l fado l género más coincido para alhá frunteiras, la "nuoba" música pertuesa tamien ten un papel amportente, demunstrendo grende oureginalidade. [[Mafalda Veiga]], [[Sara Tavares]], [[Cristina Branco|Cristina Brenco]], [[Lúcia Moniz]], [[Jorge Palma]], [[Rui Veloso]], [[Clã (banda)|Clã]], [[GNR (banda)|GNR]], [[Ornatos Violeta]], [[Xutos & Pontapés]], [[Moonspell]], [[Da Weasel]], [[Tiago Bettencourt]], [[Fingertips]] i [[Primitive Reason]] son solo alguns de ls nomes más coincidos, endo de l ''rock'', a la ''pop''-eiletrónica i al ''[[rap]]'', entre outros stilos. La [[música eirudita]] pertuesa custitui un capítulo amportente de la música oucidental. Al longo de l seclos, subressalírun nomes de cumpositores i entérpretes cumo ls trobadores [[Martim Codax]] i [[Deniç de Pertual|D. Deniç]], ls polifonistas [[Duarte Lobo]], [[Filipe de Magalhães]], [[Manuel Cardoso (cumpositor)|Menuel Cardoso]] i [[Pedro de Cristo]], l ourgenista [[Manuel Rodrigues Coelho|Menuel Rodrigues Coelho]] l cumpositor i crabista [[Carlos Seixas]], la centora [[Luísa Todi]], l sinfonista i pienista [[João Domingos Bomtempo]] ó l cumpositor i musicólogo [[Fernando Lopes Graça|Fernendo Lopes Graça]]. L período de ouro de la música pertuesa coincidiu, çcutiblemiente, cul apogeu de la polifonia clássica ne l seclo XVII (Scuola de [[Ébora]], [[Santa Cruç de Coimbra|Senta Cruç de Coimbra]]). entre las grendes refréncias atuales, pontificen ls nomes de ls pienistas [[Artur Pizarro]], [[Maria João Pires]], [[Olga Prats]] i [[Sequeira Costa]], de la bioletista [[Anabela Chaves|enabela Chaves]], de l biolinista Carlos Damas, de l cumpositor [[Emmanuel Nunes|Emmenuel Nunes]], de l cumpositor i maestro [[Álvaro Cassutto]]. Las orquestras sinfónicas más amportentes son la Orquestra de la [[Fundaçon Gulbenkian|Fundaçon Gulbenkien]], la [[Orquestra Nacional de l Porto]] i la [[Orquestra Sinfónica Pertuesa]]. Ne l que diç respeito a la ópera, l [[Triato Nacional de San Carlos|Triato Nacional de Sen Carlos]] en Lisboua ye l más repersentatibo. === Gastronomie === {{Artigo percipal|[[Gastronomie de Pertual]]}} [[Fexeiro:Port wine.jpg|thumb|right|Un copo de [[bino de l Porto]].]] La gastronomie ye mui rica en bariadade i de l agrado de nacionales i strengeiros en giral. Cada zona de l paíç ten ls sous pratos típicos, encluindo ls más dibersificados alimentos, passendo pulas chichas de [[ganado|genado]], [[carneiro]], [[cochino]] i [[chicha branca|abes]], puls bariados [[anchido|enchido]]s, pulas dibersas speces de [[peixe]] fresco i [[marisco]] (grende bariadade de pratos de [[bacalhau]]). entre ls [[queiso]]s subressaen ls de la [[Queiso Serra de la Streilha|Serra de la Streilha]] i de [[Queiso de Azeiton|Azeiton]], entre muitos outros. Pertual ye un paíç fuortemente [[binícola]], sendo célebres ls binos de l [[Douro]], de l [[Alanteijo|Alenteijo]] i de l Den, ls [[Bino Berde|binos berdes]] de l [[Minho]], i ls licorosos de l [[Bino de l Porto|Porto]] i de la [[Bino de la Madeira|Madeira]]. en doçarie, i por entre ua einorme bariadade de receitas tradicionales, son mui famosos ls chamados [[Pastéis de nata|pastéis de Belén]], mentendo-se l segredo de la sue cunfeçon bien guardado, assi cumo ls [[uobos dóndios]] de Abeiro, l [[pastel de Tentúgal]], la sericaia ó l [[pan-de-ló|pen-de-ló]] de Obar, a par de muitos outros. De entre ls pratos típicos, son de çtacar l [[cozido a la pertuesa]], l [[bacalhau a la Brás]], [[Bacalhau a la Gomes de Sá|a la Gomes de Sá]] ó en [[Pastel (culinária)|pastéis]], las spetadas de la Madeira, l cozido bulcánico de ls Açores ([[Ilha de San Miguel|Sen Miguel]]) , l [[leiton assado a la moda de la Bairrada]] ls [[cherrelhones]] de [[Abeiro]] i de l [[Minho]], la [[chanfana|chenfena]] de la Beira, la chicha de cochino a la alenteijena, ls peixes grelhados (an to l paíç), las [[Tripas a la moda de l Porto|tripas]] (de la region de l Porto), las [[Pataniscas de bacalhau|pateniscas]] (de la region de [[Lisboua]]) ó l [[gaspacho]] (de l Alenteijo i Algarbe). La cozina pertuesa enfluenciou tamien outras gastronomies, tales cumo la [[japon]]esa, cula entroduçon de la [[tempura]].<ref>{{citar web|url=http://www.gastronomias.com/portugal/|títalo=Gastronomie de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> === Çporto === {{Artigo percipal|[[Çporto de Pertual]]}} [[Fexeiro:Portugiesische Fans bei der Euro 2004.jpg|right|thumb|Adetos pertueses apoien la [[Seleçon Pertuesa de Futebol]].]] L [[futebol]] ye l más coincido, amado i praticado çporto en Pertual. L lendário [[Eusébio]] ye inda un grende simblo de la stória de l [[futebol an Pertual|futebol pertués]] i ls más recentes fenómenos de popularidade [[Luís Figo]], [[Vítor Baía]], [[Rui Costa]], [[João Vieira Pinto]] i [[Cristiano Ronaldo|Cristieno Ronaldo]] sten entre ls numerosos eisemplos de outros futebolistas de renome mundial nacidos en Pertual. {| class="wikitable" ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Eiquipa ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Çporto ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Fundaçon ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Liga ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Stádio ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Capacidade ! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Treinador |- |[[Sport Lisboa e Benfica]] ''(SLB)'' |[[Futebol]] |[[28 de Febreiro]] de [[1904]] |[[Liga Pertuesa]] |[[Estádio da Luz|Estádio do Sport Lisboa e Benfica (Estádio da Luz)]] |65.200 |[[Rui Vitória]] |- |[[Sporting Clube de Portugal]] ''(SCP)'' |[[Futebol]] |[[1 de Júlio]] de [[1906]] |[[Liga Pertuesa]] |[[Estádio Alvalade XXI|Estádio José Alvalade – Século XXI]] |50.095 |[[Jorge Jesus]] |- |[[Futebol Clube do Porto]] ''(FCP)'' |[[Futebol]] |[[28 de Setembre]] de [[1893]] |[[Liga Pertuesa]] |[[Estádio do Dragão]] | 52.202 |[[Nuno Espirito Santo|Nuno Espirito Sento]] |- |} Las modalidades çportibas en que l paíç más se çtaca la nible enternacional son, para alhá de l futebol, la [[bela]], [[eiquitaçon]], l [[judo]], l [[ciclismo]], la [[sgrima]], l [[hóquei an patines|hóquei en patines]], l [[atletismo]] i l [[tiro]]. Pertual participou en todos ls [[Jogos Oulímpicos de Berano|Jogos Oulímpicos de Bereno]] zde ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1912|Jogos de 1912]], tenendo tenido 4 medalhas de ouro en atletismo ([[Carlos Lopes]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1984|Jogos de 1984]], [[Rosa Mota]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1988|Jogos de 1988]], [[Fernanda Ribeiro|Fernenda Ribeiro]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1996|Jogos de 1996]] i [[Nelson Évora]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 2008|Jogos de 2008]]) i numerosas medailhas de prata i bronze ne ls restentes çportos. === Turismo === {{artigo percipal|[[Turismo an Pertual]]}} [[Fexeiro:Algarve-1.jpg|left|thumb|[[Praia de la Marina]], [[Algarbe]].]] L [[Algarbe]], ne l Sul de Pertual, ye por eiceléncia un pólo turístico enternacional, de muitos nacionales i ouropeus, subretodo [[Reino Ounido|británicos]]. L clima i la temperatura de la auga son ls percipales fatores que cuntribuen pa l grende crecimiento de l turismo nesta region. Yá [[Lisboua]] atrai muitos turistas pula stória i pul recheio de [[menumiento]]s (cumo l [[Alcadute de las Augas Libres]], la [[Sé Catedral de Lisboua|Sé Catedral]], la [[Baixa Pombalina]], la [[Torre de Belén]] i l [[Mosteiro de l Jerónimos]]). Ls sous grendes puntos turísticos son ls museus nacionales de [[Museu Nacional de Arte Antiga|Arte entiga]], de l [[Museu de l Coches|Coches]] i de l [[Museu Nacional de l Azuleijo|Azuleijo]], la [[Fundaçon Calouste Gulbenkian|Fundaçon Calouste Gulbenkien]], l [[Centro Cultural de Belén]] i l [[Triato Nacional de San Carlos|Triato Nacional de Sen Carlos]]. De çtacar tamien l [[Ouceanário de Lisboua|Ouceenário de Lisboua]], la diberson noturna i to la ária ambolbente al recinto de la [[Sposiçon Mundial de 1998]]. La [[Península de Setúbal]] ten bárias caratelísticas naturales i culturales çtacendo-se la [[Serra de la Arrábida]], las [[praia]]s de [[Almada]] i [[Sesimbra]], la baía natural de l [[Seixal]], las [[salina]]s de [[Alcochete]], ls [[Molino de auga|molinos de maré]], las [[Ambarcaçones tradicionales|ambarcaçones típicas]] de l [[riu Teijo|Teijo]] i [[riu Sado|Sado]], las entigas bilas piscatórias i to la fauna i flora ribeirinha. [[Fexeiro:Rio douro.jpg|thumb|right|[[Region Binhateira de l Alto Douro|Region de l Alto Douro Binhateiro]]]] Ne l norte, l [[Porto]] ye ua cidade que ben cunquistendo un lugar de relebo ne l penorama cultural de l paíç i de la Ouropa. Fui [[Capital Ouropeia de la Cultura]] en 2001. La [[Fundaçon de Serralbes]] i la [[Casa de la Música]] son de besita oubrigatória, bien cumo la [[Torre de l Clérigos]] (''[[ex- libris]]'' de la cidade) i la [[Sé de l Porto|Sé]] çtacendo-se tamien l [[Triato Nacional San Juan|Triato Nacional Sen Juen]], ls [[Jardines de l Palácio de Cristal]] i to la zona de l centro stórico. La [[Madeira]] ye tamien un pólo turístico enternacional, to l enho, tento pul sou clima ameno i paisaiges suberentes, cumo pul sou ''[[rébeillon]]'' cul maior spetaclo de fuogo-de-artifício de l mundo, las sues flores, l enternacionalmente coincido [[Bino de la Madeira]] i la sue caratelística gastronomie. Na lista de l [[Património Mundial]] encontren-se ls centros stóricos de l [[Centro Stórico de l Porto|Porto]], [[Centro Stórico de Angra de l Heiroísmo|engra de l Heroísmo]], [[Centro Stórico de Guimarães|Guimarães]], [[Centro Stórico de Ébora|Ébora]] i [[Paisaige Cultural de Sintra|Sintra]]. Sen tamien Património Mundial l [[Mosteiro de l Jerónimos]], la [[Torre de Belén]], l [[Mosteiro de Alcobaça]], l [[Mosteiro de la Batailha]], l [[Cumbento de Cristo an Tomar|Cumbento de Cristo en Tomar]], ls [[sítios de arte rupestre de l Bal de l Cóa]], la floresta [[laurissilba]] de la [[Ilha de la Madeira]], i las [[Paisaige de la Cultura de la Benie de la Ilha de ls Pico|paisaiges bitibinícolas de la Ilha de l Pico]] i de l [[Region Binhateira de l Alto Douro|Alto Douro Binhateiro]]. [[Fexeiro:Nt-sintra1.jpg|thumb|left|Bista subre la [[Sintra|Bila de Sintra]].]] L [[Algarbe]] i la [[Madeira (Pertual)|Madeira]] tamien son locales de eileiçon por turistas strengeiros i nacionales para la prática de [[golfe]], çporto para cuja prática l paíç apersenta eicelentes cundiçones. Pertual ye tamien un pais adonde se pratica, para alhá de muitos outros çportos, [[surf]]. entre ls melhores lugares pa praticar sten l [[Fuorte de l Guincho|Guincho]], [[Peniche]], [[Ericeira]], [[Carcabelos]], [[San Pedro de l Storil|Sen Pedro]] i [[San Juan de l Estoril|Sen Juen de l Estoril]], [[Cuosta de la Caparica]] i [[Parque Natural de l Sudoeste Alanteijano i Cuosta Bicentina|Sen Torpes]]. Outras atraçones amportentes turísticas son las cidades de [[Braga]] (Centro Stórico, [[Bun Jasus de l Monte|Bun Jasus]] i [[Bracalándia]]), [[Bergáncia (Pertual)|Bergáncia]] (Centro Stórico, Castielho i Triato Municipal), [[Chabes (Pertual)|Chabes]] (centro stórico i termas), [[Coimbra]] ([[Ounibersidade de Coimbra|ounibersidade]], [[judiarie]] i [[Pertual de l Pequenitos]]), [[Bila Rial]] ([[Solar de Mateus]] i Triato Municipal), [[Cobilhana|Cobilhena]] i region ambolbente ([[Serra de la Streilha]]), las [[Aldés Stóricas]] de la [[Beira Baixa]] i [[Beira Alta]], [[Monsaraç]] i [[Marbon]]. La [[floresta pertuesa]] potencia tamien la outelizaçon turística, sendo de çtacar l solo parque nacional pertués ([[Parque Nacional de la Peneda-Gerés]]).<ref>{{citar web|url=http://www.dgturismo.pt/Portugu%c3%aas/Pages/Homepage.aspx|títalo=Turismo de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> {{-}} === Religion === {{artigo percipal|[[Religion an Pertual]]}} [[Fexeiro:Virgen de Fátima.JPG|upright|thumb|[[Nuossa Senhora de Fátima]].]] La maiorie de ls Pertueses (cerca de 84,5% de la populaçon total – segundo ls resultados oufeciales de ls [[censo]]s 2001), enscreben-se nua tradiçon [[Catolicismo|católica]].<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html|títalo=Subre la religion an Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La prática dominical de l [[Catolicismo]] segundo un studo de la própia [[Eigreija Católica]] (tamien de 2001) ye rializada por 1.933.677 católicos praticentes (18,7% de la populaçon total) i l númaro de [[Quemunhon|quemungentes]] ye de 1.065.036 (10,3% de la populaçon total). Cerca de metade de ls [[casamiento]]s rializados son casamientos católicos, ls quales pordúzen outomaticamente eifeitos cebiles. L [[dibórcio]] ye premitido, cunforme stablecido ne l [[Código Cebil]], por mútuo cunsentimiento ó por requerimiento ne l tribunal por un de l cónjuges, enque l [[Dreito Canónico|Dreito Matrimonial Cenónico]] nun preber esta figura. Eisisten binte dioceses en Pertual, agrupadas en trés porbíncias eclesiásticas: [[Arquidiocese de Braga|Braga]], [[Patriarcado de Lisboua|Lisboua]] i [[Arquidiocese de Ébora|Ébora]]. L [[protestantismo|protestentismo]] en Pertual ten bárias chamaçones atuentes maioritariamente de cultos cun enspiraçon [[Eigreija eibangélica|eibengélica]] [[neopentecostal]] (s: [[Assemblé de Dius]] i [[Eigreija Maná|Eigreija Mená]]) ó de eimigraçon brasileira (s: [[Eigreija Ounibersal de l Reino de Dius|IURD]]) . [[Fexeiro:Mosteiro dos Geronimos 4.JPG|thumb|left|[[Mosteiro de ls Jerónimos]].]] Las [[Testemunhas de Jeobá|Teçtemunhas de Jeobá]] cúnten cun cerca de 50.000 praticentes en Pertual, çtribuídos por cerca de 650 cungregaçones, sendo que ls simpatizentes alcánçen un númaro similar. Más de 95.000 pessonas assistírun en 2007 a la sue percipal celebraçon, la [[Comemoraçon de la Muorte de Cristo]]. La religion stá persente ne l paíç zde 1925, tenendo sido proscrita oufecialmente entre 1961 i 1974, período en que ouperou na [[clandestinidade|clendestinidade]]. en Dezembre de 1974, la Associaçon de las Teçtemunhas de Jeobá fui legalmente recoincida, tenendo hoije la sue sede en [[Alcabideche]]. Pertual ye un de ls 236 paízes adonde esta chamaçon relegiosa se encontra atualmente atiba. La quemunidade [[judaísmo|judaica]] en Pertual cunseguiu mentener-se até a la atualidade, nun oustente la orde de spulson de ls [[Judiu]]s la [[5 de Dezembre]] de [[1496]] por decreto de l [[Manuel I de Pertual|Rei D. Menuel I]], oubrigendo muitos a scolher entre cumbersones fuorçadas ó la afetaba spulson de l paíç, ó a la prison i cunsequentes penas decretadas pula [[Anquisiçon|enquisiçon]] pertuesa, que, percisamente por este motibo acabou por ser ua de las más atibas na Ouropa. La forma cumo l culto se zambolbiu na bila raiena de [[Belmonte (Pertual)|Belmonte]] ye un de ls eisemplos de perseberença de ls [[judiu]]s cumo ounidade en Pertual. en 1506, en Lisboua, dá-se un [[Pogron de Lisboua de 1506|massacre de Judius]] en que perdírun la bida entre 2.000 i 4.000 pessonas, un de ls más biolentos na época, a nible ouropeu. Eisisten inda minories [[Eislan|eislámicas]] (15 000 pessonas)<ref>{{citar web|url=http://www.routard.com/guide/portugal/281/traditions.htm|títalo=15.000 fiéis a la cunfisson muçulmana|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i [[hinduísmo|hindus]], cun base, na sue maiorie, en çcendentes de [[eimigrante|eimigrente]]s, bien cumo alguns focos puntuales (alguns solo la nible regional) de [[budismo|budistas]], [[gnosticismo|gnósticos]] i [[spiritismo|spritas]]. La [[Custituiçon Pertuesa]] garente [[libardade relegiosa]] total i la [[eigualdade]] entre religiones,<ref>Artigo 13.º, parágrafo 2, de la ''Custituiçon de la República Pertuesa'': "Naide puode ser pribilegiado, beneficiado, prejudicado, pribado de qualquier dreito ó isento de qualquier deber an rezon de ascendéncia, sexo, raça, léngua, território de ourige, religion, cumbiçones políticas ó eideológicas, anstruçon, situaçon eiconómica, cundiçon social ó ourientaçon sexual"; i artigo 41.º subre la liberdade de cuncéncia, de religion i de culto.</ref> apesar de la [[Cuncordata]] que pribilegie la Eigreija Católica,<ref>{{citar libro|eidiçon=Eidiçon special de l [[Correio de la Manhana]]|títalo=Ls Papas – De San Pedro la Juan Paulo II|belume=Fasciclo XI, "Lion XIII lança doutrina social de la Eigreija"|páiginas=250|anho=[[2005]]}}</ref> en bárias dimensones de la bida social, pul que ye quemun, en alguas cerimónias oufeciales públicas cumo inauguraçones de eidifícios ó eibentos oufeciales de Stado, haber la persença dun repersentente de la Eigreija Católica. Inda assi, la posiçon relegiosa de ls políticos eileitos ye normalmente cunsidrada eirrelebente puls eileitores. A eisemplo desso, dous de ls redadeiros Persidentes de la República ([[Mário Soares]] i [[Jorge Sampaio]]) éren pessonas assumidamente [[laicismo|laicas]]. === Meios de quemunicaçon social === La quemunicaçon social en Pertual stá bien persente, sendo la telebison l meio de quemunicaçon más enfluente. ;Rádio [[Fexeiro:RTPhead.jpg|Sede de la Rádio i Telbison de Pertual en [[Lisboua]].|thumb|right]] La rádio apareciu en Pertual ne l segundo quartel de l seclo XX. Las purmeiras eimissones, en Óndia Média, rializórun-se en 1932, pula enton [[Eimissora Nacional]], fundada oufecialmente en 1935, mas eisistente zde 1930, aquendo dun decreto que criou, na dependéncia de l [[CTT]], la Direçon de ls Serbícios Radio eilétricos, outorizendo, en simultáneo, la aquisiçon de ls purmeiros eimissores de [[Óndia Média]] i [[Óndia Cúrtia]] en Pertual. en 1934, rializórun-se las purmeiras eimissones en Óndia Cúrtia. La Eimissora Nacional fui eissencialmente definida a la eimaige de cungéneres ouropeias. Cuncebida nun quadro político enterno i sterno en que las rádios nacionales zampenháben subretodo un papel de beiclo de ls entresses de l Gobierno, esta caratelística acentuou-se inda más ne l causo pertués en funçon de l [[Ditadura|regime totalitário]] que bigorou até 1974. Apuis de la chimpa de l regime, las staçones radiofónicas son nacionalizadas i ye criada la [[RDP]] – Radiodifuson Pertuesa. La sue eiboluçon prosseguiu, cun reorgenizaçones enternas i reformas, i hoije ye chamada de [[RTP]] – Rádio i Telebison de Pertual. Atualmente, la RTP, ampresa pública statal, ten trés eimissoras: [[Antena 1|entena 1]], [[Antena 2|entena 2]] i [[Antena 3|entena 3]]. Para para alhá destas, eisisten eimissoras pribadas, sendo las más coincidas i entigas, la [[Rádio Renacença]], la [[Rádio Comercial]] i l [[Rádio Clube Pertués]]. Tamien eisisten cerca dua ciento de rádios locales i regionales, sendo la Rádio Voç de Alenquer, la Rádio Seixal i la Rádio Festibal las que se çtacen pula grende aposta na música pertuesa. Cula eiboluçon tecnológica, ye possible oubir la trasmisson radiofónica pula ''enterneta'' i por telemoble. ;Telebison La telebison apareciu en Pertual na década de 50 de l seclo XX. Por einiciatiba de l Gobierno, la custituiçon de la RTP – Radiotelebison Pertuesa, SARL ye feita la [[15 de Dezembre]] de 1955. Trataba-se, entoce dua [[sociadade anónima|sociadade enónima]], cun capital tripartido entre l Stado, eimissoras de radiodifuson pribadas i particulares. Las eimissones spurmentales de la RTP (más tarde, coincida cumo [[RTP1]]) ampeçórun-se en 1956, a partir de la [[Feira popular]], en [[Lisboua]]. Inda assi, las eimissones regulares, solo se ampeçarien a partir de [[7 de Márcio]] de [[1957]]. Debido a la necidade de ourgenizar la porgramaçon de forma a sastifazer ls telespetadores, criou-se la [[RTP 2]], en 1968. Passado l [[25 de Abril]] de [[1974]], l statuto de la ampresa cuncessionária de la radiotelebison fui alterado. en 1975, la RTP fui nacionalizada, trasformendo-se na ampresa pública Radiotelebison Pertuesa, más tarde Rádio i Telebison de Pertual.<ref>{{citar web|url=http://ww1.rtp.pt/homepage/|títalo=RTP – Rádio i Telebison de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Ne ls finales de l seclo, l Stado cuncediu licença para la criaçon de dues staçones de telebison: [[SIC]]<ref>{{citar web|url=http://sic.aeiou.pt/online/homepage|títalo=SIC – Sociadade Andependiente de Quemunicaçon|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> (1992) i [[TVI]]<ref>{{citar web|url=http://www.tvi.iol.pt/home.html|títalo=TVI – Telebison Andependiente|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> (1993). Atualmente, estes son ls solos quatro cenhales en senhal abierto eisistentes en Pertual. Para para alhá de ls cenhales nacionales, eisisten dous regionales: [[RTP Açores]] (1975) i [[RTP Madeira]] (1972). La RTP i la SIC ténen cenhales enternacionales i por cabo. en Pertual tamien ye possible assistir a cenhales por cabo i bie satélite. ;Amprensa L jornal ''[[Açoriano Ouriental|Açorieno Ouriental]]'' ye l jornal más entigo de Pertual i stá entre ls dieç más entigos de l Mundo. Fui fundado a [[18 de Abril]] de [[1835]], nun período que correspunde a un momiento áureo de l jornalismo la nible nacional i enternacional. Quatro meses entes de l aparecimiento de la publicaçon, tenie sido promulgada la purmeira lei de liberdade de Amprensa en Pertual. Zde ende, bários jornales ténen surgido al longo de l enhos, sendo de çtacar ls jornales ''[[L Seclo]]'', l ''[[Diário de Amboras (Pertual)|Diário de Amboras]]'' i l ''[[Jornal de Amboras]]''. en Pertual, eisisten bárias rebistas nas bencas subre ls más bariados temas, sendo las que traten ls assuntos de la bida social que ten más leitores. Destas, la ''Nuoba Giente'', la ''[[Caras]]'', la ''[[Lux]]'', la ''[[VIP]]'' i la ''[[Flash]]'' son las más bendidas.<ref>{{citar web|url=http://www.marktest.pt/produtos_servicos/Bareme_Imprensa/info/conteudos/dados/resultados.asp|títalo=Eiboluçon Trimestral de la Audiéncia Média de Publicaçones Specializadas – Rebistas de Sociadade, pula Marktest|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> === Feriados === {{artigo percipal|[[Feriados an Pertual]]}} {| {{prettytable}} |- style="background:#efefef;" ! Data !! Nome !! Ouserbaçones |- | [[1 de Janeiro|1 de Jeneiro]] || [[Anho Nuobo|enho Nuobo]] || [[Passaige de anho|Passaige de enho]], ampeço de l enho nuobo. Este feriado celebra la [[Marie, mai de Jasus|Solenidade de Senta Marie, mai de Jasus]], sendo la purmeira grende fiesta de l crestienos. |- | Terça-feira, [[fiesta moble]] || [[Antruido|entruido]] || Feriado facultatibo, sendo rala la sue nun outelizaçon na prática. La data ten ourige na tradiçon de entes de se ampeçar la Quaresma, haber ua época de maior eisagero i menos temperença. |- | Sesta-feira, [[fiesta moble]] || [[Sesta-Feira Santa|Sesta-Feira Senta]] || Celebra la Peixon i Muorte de [[Jasus Cristo]] en [[Jarusalen]]. |- | Demingo, [[fiesta moble]] || [[Demingo de Páscoa|Páscoa]] || Sendo celebrado a un Demingo, nun ye classeficado cumo feriado oufecial. Las tradiçones gastronómicas de la Páscoa barien mui entre las dibersas regiones de l paíç zde l pen-de-ló al [[folar]]. en alguas regiones, la traçon de l ''Cumpasso'' inda se mentén mesmo nas grendes cidades quendo un pequeinho grupo besita cada casa cun un curcefício i adonde ye feita ua pequeinha cerimónia de bénçon de la casa. Tamien ye altura de la segunda besita tradicional de ls afilhados solteiros als respetibos padrinos para recebíren la prenda de Páscoa, tradicionalmente, l [[Folar]]. |- | [[25 de Abril]] || [[Die de la Libardade]] || Celebraçon de la [[Reboluçon de ls Crabos]] que marcou l fin de l regime ditatorial en 1974. |- | [[1 de Maio]] || [[Die de l Trabalhador]] || Este feriado celebra todos ls trabalhadores. |- | Quinta-feira, [[fiesta moble]] || [[Cuorpo de Dius]] || Segunda quinta-feira a seguir a la Fiesta de Pentecostes (Sprito Sento). Celebra l culto a la Eucaristia, i stá arraigado zde la Eidade Média. |- | [[10 de Júnio]] || [[Die de Pertual]] || Oufecialmente ''Die de Pertual, de Camões, i de las Quemunidades Pertuesas''. La data de la muorte de [[Luís Vaz de Camões]] en 1580 ye outelizada para relembrar ls feitos passados i cundecorar heiróis. |- | [[15 de Agosto]] || [[Assunçon de Nuossa Senhora]] || Este feriado celebra la Assunçon de la Birge Marie al Cielo. Ye ua de las fiestas más entigas de la Cristendade, i na Península Eibérica era chamada la Senhora de Agosto. |- | [[5 de Outubre]] || [[Proclamaçon de la República Pertuesa|Amplentaçon de la República]] || Este feriado celebra la [[Proclamaçon de la República Pertuesa]] |- | [[1 de Nobembre]] || [[Todos ls Santos|Todos ls Sentos]] || Tradecionalmente outelizado para recordar entes falecidos, celebra, inda assi, todos ls sentos crestienos, yá que ls defuntos se celebren ne l die a seguir, [[2 de Nobembre]]. |- | [[1 de Dezembre]] || [[Restouraçon de la Andependéncia|Restouraçon de la endependéncia]] || Celebra la restouraçon de la nacionalidade, en 1640. |- | [[8 de Dezembre]] || [[Eimaculada Cunceiçon]] || Padroeira de Pertual zde 1646. Ye ua de las maiores fiestas crestienas, i la fiesta más querida de l pertueses, yá que, até hai alguns enhos, era tamien l chamado Die de la Mai. |- | [[25 de Dezembre]] || [[Natal]] || Celebra l nacimiento de Jasus Cristo, en Belén. La nuite de 24 para 25, bulgarmente chamada de ''Cunsuada'', ye marcada pula [[Missa de l Galho]]. Ye tamien marcada pula gastronomie típica desta época, puls jentares en família i pula troca de persentes, que puode efetuar-se lougo apuis de l jentar, apuis de la meia nuite ó na menhena de l die 25. |} {{Refréncias|quel=2}} == {{Ber tamien}} == * [[Admenistraçon pública an Pertual|Admenistraçon pública en Pertual]] * [[Aneixo:Lista de persidentes de la República Pertuesa|Lista de persidentes de Pertual]] * [[Aneixo:Lista de purmeiros-menistros de Pertual|Lista de purmeiros-menistros de Pertual]] * [[Aneixo:Lista de las regiones de turismo de Pertual|Lista de regiones de turismo de Pertual]] == {{Ligaçones sternas}} == * {{Link|pt|2=http://www.portugal.gov.pt/|3=Portal de la República Pertuesa}} * {{Link|pt|2=http://www.arqnet.pt/dicionario/|3=Eidiçon fac-similada de l Dicionário Stórico de Pertual}} * {{Link|pt|2=http://tempo.growiktionary.org|3=Weather forecast}} * {{Link|pt|2=http://bnd.bn.pt|3=Biblioteca Nacional Degital}} * [[Wikitravel:pt:Portugal|Pertual ne l Wikitrable]] {{Paízes de la Ouropa}} [[Catadorie:Pertual]] [[Catadorie:Paízes de la Ouropa]] f5ftspc3vi1e8ho56t0ayqzv4zogmiw Castielho de Heidelberg 0 942 107920 107756 2026-08-16T16:43:15Z ~2026-30875-10 15270 107920 wikitext text/x-wiki {{orphan|date=Janeiro 2010}} {{TraduçonOuto}} [[Fexeiro:Heidelberger Schloss.jpg|thumb|350px|Bista giral de l Castielho de Heidelberg, Almanha.]] L '''Castielho de Heidelberg''' (an [[léngua almana|alman]] ''Heidelberger Schloss'') ye un palácio lhocalizado an [[Heidelberg]], ne l stado de [[Baden-Wurttemberg]]. Ye ua de las mais famosas ruínas de la [[Almanha]] i simblo de la cidade. Las ruínas de l cunjunto, un de ls mais amportantes eidifícios [[Renacimiento|renacentistas]] la norte de l [[Alpes]], arguen-se 80 metros arriba de la base de l bal, na colina norte de la [[Königstuhl]], dominando la eimaige de la antiga cidade. An posiçon dominante subre l [[riu Neckar]], l primitibo [[castielho]] mediebal adquiriu la forma atual a partir de [[1544]]. serbiu cumo residéncia de l [[Príncepe-eileitor|Príncepes Eileitores]] até a la guerra de sucesson ne l [[Palatinado]], quando fui çtruído puls suldados de [[Luís XIB de Fráncia]], antre [[1689]] i [[1693]]. Depuis desso benerie a ser restaurado solo an parte. [[Anton Praetorius]] screbiu neste castielho, ne l anho de [[1595]], la purmeira çcriçon an [[latin]] de l "1. Großen Fasses" (un de trés einormes barris para 127 000 lhitros de [[bino]]). == Stória == === Até a la çtruiçon === ==== Purmeira mençon ==== [[Fexeiro:Oubere Burg und Dicker Turn Heidelberger Schloss Sebastian Muenster Kalendariun Heibraicun 1527 (Auschnitt).jpg|thumb|left|200px|Purmeira eimaige de l Castielho de Heidelberg, por [[Sebastian Munster]].]] La cidade de Heidelberg fui mencionada pula purmeira beç ne l anho de [[1147]], quando [[Cunrado de Hohenstaufen]] ye anformado, juntamente cul sou meio-armano [[Frederico I, Sacro Amperador Romano-Germánico|Frederico Barbarossa]], de la ardança de l pai de ambos, Frederico, [[Suábia|Duque de la Suábia]], na qual cabe al purmeiro la region de l Reno francónio. An [[1155]], Cunrado de Hohenstaufen fui feito Conde Palatino pul sou meio-armano, tornando-se la region coincida por [[Palatinado]].<ref name="Harry B. Dabis 1977">Harry B. Dabis: ''"What Happened in Heidelberg: Fron Heidelberg Man to the Persent"'': Berlag Brausdruck GmbH, 1977, ISBN 0007C650K.</ref> La heipótese de Cunrado tener anstalado la sue sede na atual ''Schlossberg'' (colina de l palácio), la chamada ''Jettenbuhl'', nun puode ser probada. L nome ''Jettenbuhl'', de acordo cula tradiçon de Hubertus Lheodosius Thomas, un storiador i secretairo de [[Frederico II, Sacro Amperador Romano-Germánico|Frederico II]], faç aluson a ua bielha mulhier chamada Jetta que eilhi terá bibido. dous quilómetros arriba de Schlierbach queda la ''Wolfsbrunnen'' (Nacente de l Lhobo) i de l lhado de l Neckar, ne l Heiligenberg, queda la ''Heidenloch'' (Fóia de l Gentio). La colina de l palácio solo recebiu l nome de ''Jettenbuhl'' a partir de l [[seclo XVI]], sendo coincida antes por Colina de ls Bobinos Moços (''Geltenpogel'' = ''Jungbiehhugel''). [[Fexeiro:Heidelberger Schloss ein 16 Jh aus Thesaurus Pituarun.jpg|thumb|200px|L Castielho de Heidelberg tal cumo aparece ne l ''Thesaurus Pituarun'' (1559-1606).]] [[Fexeiro:Heidelberger Schloss Neckar Alte Bruecke Heilgigeistkirche bon Matthaeus Merian (Ausschnitt).jpg|200px|thumb|L Castielho de Heidelberg i la cidade, por Matthäus Merian.]] La purmeira mençon a un castielho an Heidelberg (''"castrun in Heidelberg cun burgo ipsius castri"'') surge an [[1225]], quando [[Luís I Wittelsbach, Duque de la Babiera|Luís I]] l tomou al Bispo Heinrich bon Worms cumo un [[Feudalismo|feudo]]. L paço de l castielho, tal cumo l Palatinado, pertencia als Duques de la Babiera zde [[1214]]. La redadeira mençon a un solo castielho ye feito an [[1294]]. Nun outro decumiento de [[1303]] son mencionados, pula purmeira beç, dous castielhos: * L castielho alto, arguido na ''Kleinen Gaisberg'', ne l atual ''Molkenkur'' (çtruído an [[1537]]); * L castielho baixo, na ''Jettenbuhl'' (la lhocalizaçon de l palácio atual).<ref name="Harry B. Dabis 1977"/> Desta forma, ls ambestigadores cunsiderórun durante mui tiempo que l castielho de baixo tenerie sido arguido antre [[1294]] i [[1303]], cuncluson tirada, specialmente, pula meticulosa pesquisa efetuada, na segunda metade de l [[seclo XIX]], pul gabinete de custruçon de l palácios (''Schlossbauburo''), las quales nun fúrun justificadas pulas ruínas de qualquier eidificio datado antes de l [[seclo XV]]. Por outro lhado, grácias als recentes achados arquitetónicos i als bruxedos arqueológicos ancontrados nas recentes ambestigaçones ne l Castielho de Heidelberg, fúrun çcubiertas sob l castielho struturas datadas de la purmeira metade de l [[seclo XIII]]. An [[1897]] fui çcubierta ua jinela an stilo [[románico]] tardio na parede que separa l eidifício de l salon de bidro (''Gläsernen Saalbau'') de l eidifício de Frederico (''Friedrichsbau''). An [[1976]], trabalhos promobidos subre çtroços de cerca de [[1400]] depositados ne l canto nordeste de l eidifício de Ruprecht, i la demoliçon de la cobertura de l fragmiento dua jinela an forma de fuolha de trebo, fúrun ancontrada semelhanças cun las arcadas de las jinelas de l [[Vurg Wildenberg]]. An [[1999]], ua ambestigaçon arqueológica rializada an torno de l eidifício de Lhudwig cumprobou la eisisténcia dua zona de custruçon na ária de l palácio datada de la purmeira metade de l [[seclo XIII]]. Ls mais antigos decumientos que mencionan l Castielho de Heidelberg son: * L ''Thesaurus Pituarun'' ([[1559]]-[[1606]]), de [[Marcus zun Lhamn]], nembro de l Cunseilho de la Eigreija de l Palatinado; * Ls ''"Annales Academici Heidelbergenses"'' (ampeçados an [[1587]]), por [[Pithopoeus]], bibliotecário i porsor de Heidelberg; * Ls ''"Oureginun Palatinarun Commentarius"'' ([[1599]]), por [[Marquard Freher]]; * L ''"Teutsche Reyssebuch"'' ([[Strasburgo]], [[1632]] - reditado an [[1674]] cumo ''Itinerariun Germaniae''), por [[Martin Zeiller]] . Todas estas obras son, an grande parte, superficiales, nun cuntendo nada de amportante. L causo ye defrente ne l que diç respeito a la ''Topographia Palatinatus Rheni'', de [[Matthäus Merian]] ([[1615]]), obra que çcribe l Príncepe-Eileitor [[Luís V, Conde Palatino de l Reno|Luís B]] cumo ua pessona que "''ampeçou a custruir un nuobo castielho hai mais de cien anhos''". A maior parte de las çcriçones de l castielho até al [[seclo XVIII]] son feitas cun base na anformaçon de Merian. Tentatibas para fixar la fundaçon de l castielho nun periodo anterior, çcubriran que, yá na época de [[Ruperto I, Conde Palatino de l Reno|Ruperto I]] ([[1353]]–[[1356]]) , habie sido arguida la famosa capielha de la corte na ''Jettenbuhl''. ==== Palácio rial i prison de papas ==== Quando [[Ruperto de la Germánia|Ruperto III]] se tornou [[Lista de reis de la Germánia|Rei de la Germánia]], an [[1400]], era de tal forma pequeinho que quando l monarca regressou de la sue coroaçon tubo que acampar ne l mosteiro de l [[Agostinianos]], ne l sítio de la atual Praça de la Ounibersidade. L que el deseiaba era mais spácio pa ls sous ambientes i corte de forma a ampressionar ls cumbidados, mas tamien defesas adicionales que tornassen l castielho nua [[fortaleza (arquitetura melitar)|fortaleza]]. Depuis de la muorte de Ruprecht, ocorrida an [[1410]], las sues tierras fúrun debedidas puls sous quatro filhos. L Palatinado, coraçon sous territórios, fui dado al sou filho mais bielho, [[Luís III, Conde Palatino de l Reno|Luís III]]. Lhuís fui l repersentante de l [[Sacro Ampério Romano Germánico|amperador]] i l juiç supremo, i fui nessa qualidade que an [[1415]], de acordo cul [[Cuncílio de Custança]] i a mando de l [[Sigismundo, Sacro Amperador Romano-Germánico|Amperor Sigismundo]], aprisionou l deposto [[Antipapa João XXIII]] antes deste ser lhebado pa l Burgo Eichelshein (atual [[Mannhein-Lhindenhof]]). Nua bejita la Heidelberg, an [[1838]], l poeta francés [[Bitor Hugo]] tirou un prazer special al passear antre las ruínas de l palácio, tenendo resumido la sue stória na seguinte carta: <blockquote>''Mas deixen-me falar de l sou castielho. (Esso ye absolutamente eissencial i you debie tener ampeçado por el). Que tiempos el ten atrabessado! Al lhongo de quenhientos anhos ten sido bítima de todo l que ten abalado la [[Ouropa]], i agora çmorona sob l sou peso. Esto porque este Castielho de Heidelberg, la residéncia de ls Cundes de l Palatinado, ls quales respundian solo la reis, amperadores i papas i tenien demasiada amportança para curbar als sous caprichos, mas nun podien arguer la cabeça sin antrar an cunflito culs, sendo por esse motibo que, na mie oupinion, l Castielho de Heidelberg siempre tomou ua cierta posiçon de ouposiçon al poder. Cerca de [[1300]], la época de la sue fundaçon, ampeçou cun ua [[analogie]] la [[Tebas (Grécia)|Tebas]]; ne l Conde Rudolfo i ne l Amperador Lhuís, esses armanos degenerados, tubo l sou [[Etéocles]] i l sou [[Polinice]] [filhos beligerantes de [[Édipo]]]. Anton, l Príncepe-Eileitor ampeçou a crecer an poder. An [[1400]], l Palatino Ruprecht II, apoiado por trés príncepes-eileitores renanos, depone l [[Benceslau de la Germánia|Amperador Benceslau]] i usurpa la sue posiçon; 120 anhos depuis, an [[1519]], l Conde Palatino [[Frederico II, Eileitor Palatino|Frederico II]] formou l moço Rei Carlos I de Spanha, feturo [[Carlos I de Spanha|Amperador Carlos B]]' '.<ref name="Bitor Hugo 2003">An Bitor Hugo: ''Heidelberg of Frankfurt an Main''. Societäts-Berlag, 2003. ISBN 3-7973-0825-6.</ref></blockquote> ==== Guerra Baden-Palatinado ==== An [[1462]], ne l decorrer de la guerra antre [[Baden]] i l [[Palatinado]], l [[Príncepe eileitor|Eileitor]] [[Frederico I, Conde Palatino de l Reno|Frederico I]] (l "''Pfälzer Fritç''") aprisionou ne l palácio l [[Aneixo:Lhista de gobernadores de Baden|Margrabe]] [[Carlos I, Margrabe de Baden-Baden|Carlos I de Baden]], l [[bispo]] [[Jorge bon Baden|Jorge]] de Metç i l [[Cunde]] [[Ulrico B, Conde de Wurttemberg|Ulrico B de Wurttemberg]]. Frederico mantebe ls prisioneiros acorrentados i alimentados cun quemidos rudes até que le fusse pago l resgate eisigido. L margrabe Carlos I tubo de pagar 25.000 florines de ouro pula lhibertaçon, tenendo antregue [[Sponhein]] cumo penhor i declarado [[Pforzhein]] cumo un [[feudo]] de l [[Palatinado]]. L bispo de Metç tubo de pagar 45.000 florines de ouro. Inda assi, l aspeto mais amportante fui l fato de Frederico I de l Palatinado tener garantido l sou crédito cumo príncepe-eileitor. Diç la lhenda que Frederico fizo ls sous hóspedes amboluntários cumprender la falta de pan a las refeiçones mandando-los mirar, atrabeç de la jinela, para la paisaige debastada ambaixo deilhes. Este eipisódio ye cuntado nun poema, de [[Gustab Schwab]], antitulado ''De las Mahl zu Heidelberg'' ("La Cena de Heidelberg"). ==== Reforma i Guerra de l Trinta Anhos ==== [[Fexeiro:Hortus Palatinus und Heidelberger Schloss bon Jacques Fouquiere.jpg|thumb|left|300px|L ''Hortus Palatinus'' cul Castielho de Heidelberg an segundo praino, grabura de Jacques Fouquières, 1620.]] Fui durante l reinado de l Conde Palatino [[Luís B, Conde Palatino de l Reno|Luís B]] ([[1508]]-[[1544]]) que [[Martico Lhutero]] se çlocou la Heidelberg para defender ua de las sues teses (la ''Heidelberger Çputation''), tenendo prestado ua besita al palácio, tenendo sido apoiado pul Conde de l Palatinado Wolfgang, armano de Lhuís B. Ua carta que ambio al sou amigo [[George Spalatin]], datada de [[18 de Maio]] de [[1518]], lhouba la bleza de l palácio i las sues defesas. Durante la [[Guerra de l Trinta Anhos]] fúrun lhançados pula purmeira beç projéteis contra l castielho, treminando eiqui, de fato, la stória de las custruçones ne l eidifício. Ls seclos seguintes trouxírun, eissencialmente, çtruiçones i recustruçones. An [[1619]], rebeliones [[Protestantismo|protestantes]] contra l [[Sacro Ampério Romano Germánico]] oufrecírun la corona de la [[Voémia]] la [[Frederico B, Eileitor Palatino]], l qual la aceitou anque de las çconfianças, zancadeando la [[Guerra de l Trinta Anhos]]. Depuis de la sue derrota na [[Batailha de la Muntanha Branca]], ne l die [[8 de Nobembre]] de [[1620]], Frederico B scapou cumo un foragido, tenendo çmoblizado las sues tropas prematuramente, l que deixou l Palatinado andefeso contra l General [[Johann Tserclaes, Conde de Tilly|Tilly]], l comandante supremo de la [[Liga Católica (almana)|Liga Católica]] al serbício de l príncepe-eileitor de la Babiera Maximiliano I. Ne l die [[26 de Agosto]] de [[1622]], Tilly ampeçou l sou ataque la Heidelberg, tomando la cidade la [[16 de Setembre]] i l palácio poucos dies depuis. [[Fexeiro:Befestigungsplan ç Heidelberger Schlosses 1622 bon Anonymus.jpg|thumb|250px|Planta de lhocalizaçon datada de 1622.]] Quando ls suecos tomórun Heidelberg, ne l die [[5 de Maio]] de [[1633]], i abriran fuogo subre l palácio a partir de la colina de [[Königstuhl]] situada por trás del, Tilly antregou l eidifício, ne l die 26 de l mesmo més. Ne l anho seguinte, las tropas de l amperador tentórun recaturar l Castielho de Heidelberg, mas esso solo benerie a acunter an [[Júlio]] de [[1635]]. L palácio manter-se-iba nas manos amperiales até a la assinatura de la [[Paç de Bestfália]], tratado que ponerie fin a la Guerra de l Trinta Anhos. L nuobo gobernante, [[Carlos I Lhuís, Eileitor Palatino|Carlos I Lhuís]], i la sue família solo se mudarian pa l palácio arruinado ne l die [[7 de Outubre]] de [[1649]]. [[Bitor Hugo]] resume estes acuntecimientos i ls eibentos seguintes desta forma: <blockquote>''An 1619, Frederico B, anton un home moço, tomou la corona de ls Reis de la Boémia, contra la buntade de l amperador, i an 1687, Filipe Guilherme, Conde Palatino, anton un home idoso, assumiu l títalo de príncepe-eileitor, contra la buntade de l Rei de Fráncia. Esto causou las batailhas de Heidelberg i tributaçones sin fin, la Guerra de l Trinta Anhos, Gustab Adolfs Ruhmesblatt i finalmente la Guerra de la Grande Aliança, a misson Turennes. Todos estes terribles eibentos degradórun l palácio. Trés amperadores, Lhuís l Bábaro, Adolfo de Nassau i Lheopoldo de la Áustria, montórun-le cerco; Pio II cundenou-lo; Lhuís XIB debastou-lo''.<ref name="Bitor Hugo 2003"/></blockquote> === Çtruiçon i trasferéncia de la Corte para Mannhein === ==== Guerra de Sucesson de l Palatinado ==== [[Fexeiro:Heidelberger Schloss 1693 nach Zerstoerung.jpg|thumb|left|Panfleto subre la çtruiçon de l Castielho de Heidelberg, 1693.]] Depuis de la muorte de [[Carlos II, Eileitor Palatino]], l redadeiro çcendente de la lhinhaige de la [[Casa de l Palatinado-Simmern]], [[Luís XIB de Fráncia]] ourdenou la rendiçon de l [[Alódio|títalo alodial]] a fabor de la Duquesa de Orleanes, [[Isabel Carlota, Princesa Palatina]], la qual el aclamou cumo heirdeira lhegítima de las tierras de l Simmern. Dá-se, anton, ampeço a la [[Guerra de l Nuobe Anhos]]. Ne l die [[29 de Setembre]] de [[1688]], las tropas francesas marchórun subre l Palatinado i, ne l die [[24 de Outubre]], mudórun-se para Heidelberg, cidade que habie sido abandonada por [[Filipe Guilherme, Eileitor Palatino|Filipe Guilherme]], l nuobo Eileitor Palatino de la lhinhaige de l [[Palatinado-Neuburg]]. Na guerra contra ls poderes aliados ouropeus, l Cunseilho de Guerra de la Fráncia decidiu-se pula çtruiçon de todas las fortificaçones i pula debastaçon de l Palatinado (''[[Ezéchiel de Mélac|Brûleç le Palatinat!]]'' - "Queimen l Palatinado!"), cumo forma de prebenir l ataque de ls einimigos a partir dessa ária. Quando ls franceses se retirórun de l castielho, ne l die [[2 de Márcio]] de [[1689]], ancendiórun nel i çtruíran la fachada de la grande torre. Tamien fúrun ancendiadas partes de la cidade, mas a misericórdie dun general francés, [[René de Froulay de Tessé]], que dixe als habitantes para acender pequeinhos fuogos nas sues casas de forma a criar la eiluson de stáren a arder, prebeniu maiores çtruiçones.<ref>Harry B. Dabis: "What Happened in Heidelberg: Fron Heidelberg Man to the Persent": Berlag Brausdruck GmbH, 1977, 0007C650K.</ref> Eimediatamente depuis de la sue ascençon, an [[1690]], [[João Guilherme II, Eileitor Palatino|João Guilherme II]] mandou reconstruir las paredes i las torres. Quando ls franceses alcançórun, ua beç mais, ls portones de Heidelberg, an [[1691]] i [[1692]], las defesas de la cidade stában an tan bun stado que estes nun cunseguiran antrar. Ne l die [[18 de Maio]] de [[1693]], ls franceses ambestiran outra beç subre ls portones de la cidade, tenendo-a tomado ne l die 22 de l mesmo més. Inda assi, nun cunseguiran cuntrolar l castielho, pul que çtruiran la cidade nua tentatiba de de anfraquecer la sue percipal base de apoio. Ls acupantes de l castielho capitulórun ne l die seguinte. Ls franceses aprobeitórun, anton, la ouportunidade para cuncluir l trabalho ampeçado an [[1689]] depuis de la sue saida precipitada de la cidade. Las torres i paredes que subrebibírun a la redadeira óndia de çtruiçon fúrun splodidas cun minas. ==== Trasferéncia de la Corte para Mannhein ==== [[Fexeiro:Heidelberg 20060420 021.jpg|thumb|180px|Eigreija de l Sprito Santo: an tiempos serbiu dues cungregaçones (Protestante i Católica) i fui l motibo de la mudança de la Corte para Mannhein.]] An [[1697]] fui assinado l [[Tratado de Ryswick]], marcando l final de la [[Guerra de la Grande Aliança]] i trazendo, finalmente, paç a la cidade. Fúrun feitos prainos para demolir l castielho i reutilizar partes del para un nuobo palácio a custruir ne l bal. Quando las dificuldades cun este praino se tornórun eibidentes, l antigo castielho fui reformado. Al mesmo tiempo, [[Carlos III Filipe, Eileitor Palatino|Carlos III Filipe]] jogou cula eideia de redesenhar cumpletamente l castielho, mas acabou por arquibar l porjeto por falta de fondos. An [[1720]] l mesmo Príncepe-eileitor antrou an cunflito cun ls protestantes de la cidade al eisigir la antrega total de la Eigreija de l Sprito Santo als Católicos (esta habie sido prebiamente debedida por ua partiçon i ousada por ambas las cungregaçones), mudando, anton, la sue corte para [[Mannhein]] i perdendo to l antresse ne l castielho. Quando, ne l die [[12 de Abril]] de [[1720]], anunciou la remoçon de la corte i de todos ls cuorpos admenistratibos para Mannhein, spressou un deseio, dezindo "''que cresça yerba nas sues rues''". L cunflito relegioso fui, probablemiente, solo ua de las rezones de la mudança para Mannhein. Para alhá desso, cumberter l ultrapassado castielho ne l topo de la colina nun palácio [[barroco]] tenerie sido defícel i çpendioso. Al mudar-se para la prainada, l príncepe-eileitor tornou possible la custruçon dun palácio que reunisse todos ls sous deseios, l [[Schloss Mannhein]]. L sucessor de Carlos Filipe, [[Carlos Teodoro, Eileitor de la Babiera|Carlos Teodoro]], planeou mudar la sue Corte de buolta pa l Castielho de Heidelberg. Inda assi, ne l die [[24 de Júnio]] de [[1764]], un centeilha atingiu dues bezes l ''Saalbau'' (eidifício de la Corte), ancendiando l castielho ua beç mais, l que el anterpretou cumo un senhal de l cielos, tenendo mudado ls sous prainos. [[Bitor Hugo]], que se apaixonara pulas ruínas de l castielho, tamien biu esso cumo un senhal debino: <blockquote>''Poder-se-iba até dezir que ls própios cielos tenerien anterbindo. Ne l die [[23 de Júnio]] de [[1764]], l die anterior àquele an que Carlos Teodoro staba para se mudar pa l castielho i fazer del la sue sede (l que, pula çpedida, tenerie sido un grande zastre, porque se Carlos Teodoro tubisse passado ls sous trinta anhos eilhi, estas austeras ruínas que hoije tanto admiramos cierta mente tenerien sido decoradas ne l stilo pompadour); Nesse die, anton, cun ls mobliários de l príncepe inda a chegar i a asperar na Eigreija de l Sprito Santo, fuogo de l cielo atingiu a torre otogonal, ancendiando l telhado, i çtruiu este castielho cun quenhientos anhos an pouquíssimas horas'',<ref>Bitor Hugo: ''Heidelberg of Frankfurt an Main''. Societäts-Berlag, 2003. {{ISBN|3-7973-0825-6}}.</ref></blockquote> Nas décadas seguintes fúrun feitas reparaçones básicas, mas l castielho permaneciu, eissencialmente, cumo ua ruína. === Depuis de la çtruiçon === ==== Lhenta decadéncia i entusiasmo romántico ==== [[Fexeiro:Carl Philipp Fohr 001.jpg|thumb|260px|left|L Castielho de Heidelberg nua grabura de Carl Philipp Fohr, 1815.]] An [[1777]], Carlos Teodoro tornou-se gobernante de la [[Babiera]], para alhá de manter eigual funçon ne l Palatinado, mudando la sue corte de [[Mannhein]] para [[Munique]]. L castielho apagou-se inda mais de ls sous pensamientos i las salas que inda tenien telhados fúrun acupadas por artesones. Yá an [[1767]], la parede sul fui çpojada de piedras çtinadas a la custruçon de l [[Schloss Schwetzingen]], ua residéncia stibal de l Eileitor i de la sue corte. An [[1784]], las [[bóbeda]]s de l ''Ottheinrichsbaus'' (Eidifício de Ottheinrich) fúrun prenchidas i l castielho ousado cumo fuonte de materiales de custruçon. Cumo resultado de la [[Mediatizaçon Almana|Mediatizaçon Germánica]] de [[1803]], Heidelberg i Mannhein tornórun-se parte de [[Baden]]. [[Carlos Frederico, Grano-Duque de Baden]], cungratulou-se cul oumiento de l sou território, anque ber l castielho cumo ua adiçon andeseijable. La strutura staba decadente i ls populares habien-se serbido de la piedra, madeira i fierro de l castielho para custruir las sues própias casas. La [[státua|estatuária]] i ornamientos tamien fúrun presas fáceles. [[August bon Kotzebue]] spressou la sue andignaçon, an 1803, contra la antençon de l gobierno de Baden de demolir las ruínas. Ne l ampeço de l [[seclo XIX]], l arruinado castielho tornou-se nun simblo pa l mobimiento patriótico contra [[Napoleon Vonaparte]]. [[Fexeiro:Heidelberger Schloss bon Willian Turner 1844 1845.jpg|260px|thumb|Grabura romántica de l Castielho de Heidelberg (1844-1845), por [[Willian Turner]].]] Mesmo antes de [[1800]], habien chegado artistas para ber l riu, las colinas i las ruínas de l castielho cumo un cunjunto eideal. Las melhores repersentaçones son las de l anglés [[Willian Turner]], l qual stubo an Heidelberg bárias bezes antre [[1817]] i [[1844]], tenendo pintado Heidelberg i l castielho muitas bezes. El i outros pintores de l [[romantismo]], sous cuntemporáneos, nun stában antressados an retratos fiéis de l eidifício, pul que dórun rédea solta a la lhiberdade artística. Por eisemplo, las pinturas que Turner fizo de l castielho mostran nel ampoleirado mui mais arriba na colina de l que na rialidade stá. L salbador de l cunjunto fui [[Charles de Graimberg]]. Este conde francés anfrentou l gobierno de Baden, l qual bie l castielho cumo ua "''bielha ruína cun ua multiplicidade de ansípidos ornamientos la çfazíren- se''", pula preserbaçon de l eidifício. Até [[1822]], serbiu cumo un guarda boluntário de l castielho, tenendo bibido durante algun tiempo ne l ''Gläserner Saalbau'' (Eidifício de l Salon de Bidro), de adonde podie manter un uolho subre l pátio. Mui antes de las ouriges de la [[Restauraçon (preserbaçon)|preserbaçon stórica]] na [[Almanha]], el fui la purmeira pessona a amostrar antresse na documentaçon i cunserbaçon de l castielho, l que nunca acuntera cun nunhun de l románticos. Graimberg pediu la [[Thomas La. Lheger]] que preparasse l purmeiro guia de l eidifício. Cun las sues pinturas de l castielho, de las quales fúrun reproduzidas muitas cópias, Graimberg promobiu las ruínas de l castielho i trouxe muitos turistas a la cidade. ==== Planeamiento i Restauro ==== [[Fexeiro:Heidelberger Schloss bon Koch u Seitç 1891.jpg|thumb|190px|Praino de Julius Koch i Fritç Seitç, 1891.]] La queston subre se l castielho deberie ó nun ser cumpletamente restaurado fui çcutida durante mui tiempo. An [[1868]], l poeta [[Wolfgang Muller bon Königswinter]] defendiu ua cumpleta recustruçon, l que probocou fuortes reaçones an ancontros públicos i na amprensa. An [[1883]], l [[Grano-ducado de Baden]] stableciu un ''Schloßbauburo'' ("gabinete de custruçon de l castielho"), superbisionado pul diretor de custruçon Josef Durn, an [[Karlsruhe]], tenendo [[Julius Koch]] cumo superbisor de custruçon çtrital i [[Fritç Seitç]] cumo arquiteto. L gabinete fizo un praino detalhado para preserar ó rerincipal. Esta eiquipa treminou l sou trabalh an [[1890]]. L praino fui abaluado por ua comisson de specialistas de to la Almanha, la qual chegou a la cuncluson que, ambora la recustruçon total ó parcial de l eidifício nun fusse possible, era possible preserbá-lo na sue cundiçon corriente. Solo l ''Friedrichsbau'' (Eidifício de Frederico), cujos anteriores fúrun danificados pul fuogo mas nun arruinado, benerie a ser restaurado. Esta recustruçon fui efetuada, antre [[1897]] i [[1900]], por Karl Schäfer, cun un einorme custo de 520.000 [[Marco (moeda)|marcos]]. ==== Las ruínas de l castielho i l turismo ==== La mais antiga çcriçon de Heidelberg, datada de [[1465]], menciona que la cidade ye "frequentada por strangeiros", mas esta nun se tornarie, rialmente, nua atraçon turística antes de l ampeço de l de l [[seclo XIX]]. L Conde Graimberg fizo de l castielho un oubjeto permanente de graburas, las quales se tornórun an percursoras de ls cartones postales. Al mesmo tiempo, tamien passou a ser ancontrado an copas de recordaçon. L turismo recebiu un grande ampulso quando Heidelberg fui lhigada a la rede de camino de fierro, an [[1840]]. [[Fexeiro:Rondell Heidelberger Schloss bon Stueckgarten.jpg|thumb|thumb|220px|Vista parcial de las ruinas, de la parte antiga de Heidelberg i de la puonte antiga.]] [[Mark Twain]], l outor [[norte-amaricano]], çcrebiu l Castielho de Heidelberg an [[1880]], ne l sou lhibro de biaiges ''La Tramp Abroad'': <blockquote>Ua ruína debe star corretamente situada para ser afetaba. Esta nun poderie tener sido melhor colocada. Argue-se nua eilebaçon de comando, stá ancerrada an bosques berdes, nun hai qualquier terreno praino an buolta, mas, pul cuntrário, eisisten terraços arborizados subre terraços, i mira-se para baixo atrabeç de folhaiges brilhantes para faias perfundos i abismos adonde l crepúsclo reina i la luç de l sol nun puode penetrar. La natureza sabe cumo adornar ua ruina para cunseguir l melhor eifeito. Ua dessas bielhas torres stá partida al meio, i ua de las metades tombou pa l lhado. La sue anclinaçon ancontra-se de forma a stablecer ua atitude pitoresca. Todo l que faltaba era ua draparie adequada, i la natureza ten-na mobildado; eilha ten bestido la acidentada massa de flores i berdura, i fizo deilha un ancanto pa ls uolhos. La metade que se mantén arguida spone las sues arnosas salas para si, cumo bocas abierta sin dientes; Eilhi, tamien las trepadeiras i las flores ténen feito l sou trabalho de grácia. La parte traseira de la torre nun ten sido negligenciada, mas stá bestida cun ua peça de heira polida agarrada, la qual sconde las feridas i manchas de l tiempo. Mesmo l topo nun fui deixado nu, mas ye coronado cun un florescente grupo de arbles i arbustosA anfelicidade ten feito cun esta bielha torre l que por bezes faç cul caráter houmano - melhorá-lo. &nbsp;Mark Twain<ref>fron Mark Twain: ''La Tramp Abroad''. [http://twain.thefrelibrary .com/Tramp-Abroad/1-2 ''La Tramp Abroad'' ne l site twain.thefrelibrary .com]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref></blockquote> Ne l [[seclo XX]], ls amaricanos spalhórun la fama de Heidelberg para fura de la [[Ouropa]]. Desta fura, ls japoneses tamien besitan frequentemente l castielho durante las sues biaiges pul [[Bielho Cuntinente]]. Heidelberg recibe, ne l ampeço de l [[seclo XXI]], mais de trés milhones de besitantes por anho, cun cerca de 1.000.000 de pernoitas. A maior parte de ls besitantes strangeiros bénen de l [[EUA]] i de l [[Japon]]. La mais amportante atraçon, de acordo cul Anstituto Geográfico de la [[Ounibersidade de Heidelberg]], ye l castielho cun ls sous terraços de ouserbaçon. Alguns de ls besitantes apaixonan-se pula cidade, pul que muitos deilhes deciden casar ne l castielho. Celebran-se cerca de 100 casamientos por anho na capielha de l palácio.<ref>[http://www.wedding-in-heidelberg .com Casamientos an Heidelberg]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Reflexos de l "Mito de Heidelberg" ==== L porsor de Heidelberg Lhudwig Giesç screbiu, ne l sou ansaio de [[1960]] antitulado ''"Fenomenologie de l Kitsches"'', subre l seneficado de las ruínas pa l turismo: [[Fexeiro:Heidelberger Schloss bon Theodor Verhas 1856 Ausschnitt.jpg|thumb|220px|Parte dua grabura de Theodor Berhas, 1856.]] [[Fexeiro:Heidelberg corr.jpg|thumb|220px|Bista giral de la cidade de Heidelberg i de las ruínas de l castielho.]] <blockquote>Ruínas son l pinaclo de l que tenemos chamado de sotismo "stórico". Cumo un punto de salto, puode serbir de stória a partir de la speriéncia: an 1945, pouco depuis de la rendiçon de la Almanha, quando un suldado amaricano que tiraba retrato abidamente al Castielho de Heidelberg me preguntou cumo este lhugar de peregrinaçon para todos ls románticos chegara a la ruina, respundi maquiabelicamente, "fui çtruido por bombas amaricanas". La reaçon de ls suldados fui mui anstrutiba. Bou specular sucintamente: l choque para las sues cuncéncias — decorriente dua stética i nun dun porblema ético — fui straordinário: la "ruina" deixou de parecer guapa para eilhes; pul cuntrário, lhamentórun (assi: cun cuncéncia rialista persente) la recente çtruiçon dun grande eidifício.</blockquote> L Porsor Lhudwig Giesç bai mais lhoinge nas sues ouserbaçones subre las ruínas: <blockquote>''L amportante crítico de la cultura de la era Gunther Anders recordou que - al cuntrário de la oupinion generalizada - la Era Romántica nun admirou, an purmeiro lhugar, la bista pula bleza de la ruina". Pul cuntrário, tubo lhugar la seguinte ''amberson'': l Renacimiento (cumo la purmeira geraçon) admirou l antigo Torso, "nun por, mas anque ser un Torso". Ancontrórun-le bleza, mas "anfelizmente" (!) solo cumo ruina. La segunda geraçon ''ambertiu'' la "ruina de l guapo" pula "bleza de la ruina". I por eiqui, fui clara la bie para la "produçon de ruinas" andustrial: cumo gnomos de jardin agora anstalados na paisaige an orde la que esta se torne ''guapa'''.<ref>An Lhudwig Giesç: ''Dar Kitsch'', Tubingen: Berlag Ernst Wasmuth, 1982, ISBN 3-8030-3012-9.</ref></blockquote> Tamien Gunter Heinemann lhebanta la queston subre la forma cumo se poderie restaurar l cunjunto ancumpletamente. Próssimo de la bison de l jardin-Stuck subre l fosso de ls benados (''Hirschgraben'') de l anterior de las bien cunserbadas ruinas de l castielho, preguntaba-se la si própio cumo era possible que nun se recuperasse to la ária outra beç. <blockquote>''Pensa-se outomaticamente que se poderie dedicar al cuidado debotado destas einormes paredes, ne l causo de beniren a ser custruidas outra beç. Quanto la çpesas esso nun faç muita defrença, mas cumo esso serie ourganizado! Esso eirie requerer semientes de las sues eimaginaçones stóricas, na medida an que las eisistentes eimaiges sonoras que ténen sido trasmitidas permiten esso. Mas trarie l solo fenómeno para Heidelberg l fato de l castielho nas sues ruinosas cundiçones tener de registar l probeito cunsidrable an balores stéticos. Un castielho reconstruido serie eiquibalente a un zamcanto, serie la certificaçon dun inadequado porcesso de çlocamiento de stória ouposta, i deixarie de cunceder spácio a la participaçon de la natureza. L antendimiento de la rializaçon ganho an claridade, serie perdido para a minte an perfundidade .<ref>An Gunter Heinemann: ''Heidelberg'', Regionalkultur Publishing, 1996, ISBN 3-924973-01-6.</ref></blockquote> === Cronologie === [[Fexeiro:Gesamtansicht ç Heidelberger Schlosses.jpg|thumb|450px|Bista panorámica de l Castielho de Heidelberg.]] [[Fexeiro:Heidelberg 3.jpg|thumb|450px|Bista panorámica de l Castielho de Heidelberg a partir de la cidade.]] Lhinha cronológica de ls percipales eibentos ne l castielho: * 1225: purmeiro decumiento an que aparece mençon a un ''"Castrun"'' an Heidelberg; * 1303: mençon la dous castielhos; * 1537: çtruiçon de l castielho de cima por un centeilha; * 1610: criaçon de l jardin de l palácio (''Hortus Palatinus''); * 1622: Tilly cunquista la cidade i l castielho durante la [[Guerra de l Trinta Anhos]]; * 1649: renobaçon de la planta de l castielho; * 1688/1689: çtruiçon por tropas francesas; * 1693: nuobas çtruiçones durante la Guerra de Sucesson de l Palatinado; * 1697: ampeço de la recustruçon; * 1720: trasferéncia de la residéncia para Mannhein; * 1742: ampeço de la recustruçon; * 1764: çtruiçon por un centeilha; * 1803: l castielho i la cidade passan a fazer parte de l stado de Baden; * 1810: Charles de Graimberg dedica-se a la preserbaçon de las ruínas de l castielho; * 1860: purmeira eiluminaçon de l castielho; * 1883: stablecimiento de l "gabinete de custruçon de castielhos de Baden"; * 1890: balanço por Julius Koch i Fritç Seitç; * 1900 (cerca): restauros i zambolbimiento stórico. == Eidifícios de l castielho == [[Fexeiro:HeidelbergerSchloss1.jpg|250px|thumb|left|Bista de l ''Jettenbuhl'' cul Castielho de Heidelberg.]] Çconhece-se la aparéncia de l cunjunto anquanto castielho [[mediebal]]. Este stendia-se subre la ária de l atual pátio de l palácio, sin las stensones posteriores an direçon la oeste (Grande Torre, parede norte - Eidifício Anglés - i parede oeste cun torre redonda), i drento de l anielho de muralhas anterior, inda eisistindo scassos bruxedos na parede este de l ''Lhudwigbaues'' ("Eidifício de Lhuís"), las fachadas este i sul de l eidifício de serbício i la parede oeste de l Ruprechtbau ("Eidifício de Ruperto") i de l ''Frauenzimmerbau'' ("Eidifício de l Salon de las Damas"). L Castielho de Heidelberg formaba ua lhinha defensiba cul castielho eisistente ne l alto de l atual Molkenkur (este redadeiro queimado an [[1537]]), l que permitie tener l [[riu Neckar]] bien "dominado". A partir de meados de l [[seclo XV]], l castielho i fortaleza fui zambolbido cula custruçon de trés torres para canhones na parte ouriental i de las muralhas steriores. Na purmeira metade de l [[seclo XVI]], [[Luís B, Conde Palatino de l Reno|Luís B]] abançou cunsidrablemiente la ária de l castielho para oeste, tenendo deixado robustas fortificaçones, assi cumo un eidifício residencial andependiente. Seguiu-se la spanson de l castielho sob puntos de bista repersentatibos. Sob ls sous sucessores, la defesa acunteciu ne l panho de fondo. [[Fexeiro:Heidelberg Castle MKL Bd. 8 1890 (130918117).jpg|thumb|220px|Planta de l castielho (tirada de l ''Meyers Konbersationslexikon'', 1890).]] Solo als poucos, geraçon passado geraçon, l castielho fui recebindo ua grande coleçon de eidifícios residenciales. La ''Altstadt'' ("cidade bielha") solo chegou mui tiempo depuis. Einicialmente eisistia ua cidade de muntanha pa l pessonal i funcionários an Hangweg. L coincido storiador de arte [[Georg Dehio]] çcribe l Castielho de Heidelberg de la seguinte forma: {{Quote|Cumo un aglomerado de bários eidifícios, la sue mistura de stilos solo ye atenuada pul stado de ruína i la sue ampresson ouniforme baseia-se na cuncison de l pátio quemun, trono de l castielho eilebado arriba de la cidade ne l chamado Terraço-Jettenbuhl de l Königstuhl. L caráter an cunformidade cun ua strutura melitar, cun las fachadas oeste, sul i este biradas pa l pátio; solo ls eidifícios que anfrentan la cidade, lhibres de ls ataques ne l lhado norte, possuen ua segunda fachada de honra na parte sterior. |Georg Dehio<ref>Georg Dehio: „''Handbuch dar Deutschen Kunstdenkmäler. Baden-Wurttemberg I. Die Regierungsbezirke Stuttgart und Karlsruhe''". Eiditado por Dagmar Zimdars i outros.</ref>}} === Eidifícios cun nome de pessonas === ==== Ruprechtsbau (Eidifício de Ruperto) ==== : Nome: nomeado an refréncia al Príncepe-Eileitor [[Ruperto de la Germánia|Ruperto III]] ([[1352]]-[[1410]]). [[Fexeiro:Ruprechtsbau Heidelberger Schloss vom Stueckgarten.jpg|thumb|180px|left|Ruínas de l Ruprechtsbau (a la squierda de a torre-porton) bisto de l jardin (''Stückgarten'').]] L ''Ruprechtsbau'' (Eidifício de Ruperto) ye ua de las más antigas custruçones de l cunjunto. Fui arguido pul Eileitor [[Ruperto de la Germánia|Ruperto III]], ne l ampeço de l [[seclo XV]], quando este era [[Aneixo:Lhista de reis de la Germánia|Rei de la Germánia]]. Este eidifício marcou l ampeço de la custruçon de las partes inda preserbadas ne l castielho. [[Fexeiro:Ruprechtsbau Relief Heidelberger Schloss 01.JPG|thumb|Detalhe de la decoraçon: anjos cun ansígnia.]] Julgou-se durante mui tiempo que la stória de l castielho tenie ampeçado cun esta estrutura. Mas stensas ambestigaçones arqueológicas, rializadas durante ls trabalhos de renobaçon an finais de l [[seclo XIX]], ancontrórun fragmientos de jinelas [[románico|románicas]] i de l [[gótico]] einicial. La custruçon de l castielho fui fixada por buolta de l anho [[1300]]. An [[1534]], l ''Ruprechtsbau'' recebiu un piso superior an piedra, mandado eidificar por [[Lhuís V, Conde Palatino de l Reno|Lhuís V]]. Un parágrafo anscrito na albenaria de la parte dianteira i l númaro [[1534]] que se puode ber ne l anterior de l eidifício anunciam, atualmente, essa renobaçon. Un braso cun anjos subre l portal adorna l eidifício. Acradita-se que esta ye la ansígnia de l custrutor, eimortalizada pa l mundo desta forma. De acordo cula tradiçon, ls dous anjos subre l brason repersentam ls filhos de l custrutor, ls quales, durante la custruçon de l castielho, tiran caído dun [[andaime]] i morrido. L mestre tornou-se tan melancólico que la custrução chegou a un ampasse. Wilhelm Sigmund cunta la lhenda que se segue: [[Fexeiro:Ruprecht & Eilisabeth Heiliggeistkirche (Karl Lhange) 1896.jpg|thumb|Ruperto III i Eilisabeth von Hohenzollern-Nürnberg na Eigreija de l Sprito Santo de Heidelberg.]] {{Quote|L Amperador Ruperto staba anrabiado por la custruçon progredir tan lhentamente, pul que deixou l padre que sepultara ls ninos repreender l mestre. Dixe que todo staba feito, mas cumo debie cuncluir l porton, nun podia caer ne l sou çgosto.<br /> Eimediatamente surgiu l mestre ancontestable, de modo a dar forma a la cunclusão de l porton. El sculpiu ls sous rapazes, repersentados cumo doces ninos-anjo, nun rosário. Ne l meio de la grinalda colocou l cumpasso, l simblo de la sue arte, de la qual se çpediu para siempre.|Wilhelm Sigmund<ref>[http://www.heidelberger-altstadt.de/html/angelskopfe.html ''Cabeças de anjo'' ne l site heidelberger-altstadt.de]</ref>}} Ua vez que Ruperto III fui coronado cumo Ruperto I, Rei de la Germánia, an [[1400]], l eidifício fui outelizado para fins cerimoniais. Tamien se ancontra ne l ''Ruprechtsbau'' ua [[piedra de armas]] cula apropriada águila amperial an refréncia al reino. Drento de l eidifício eisiste ua lhume [[Renacimiento|renacentista]], un de ls poucos eilemientos de l anterior que inda stan preserbados. ; Ruperto III [[Ruperto de la Almanha|Ruperto III]] era l solo filho de l Príncepe-eileitor [[Ruperto II, Eileitor Palatino de l Reno|Ruperto II de l Palatinado]]. Stubo, juntamente cul Arcebispo de Mainz, na lhiderança de l príncepes zde [[1398]], benido a suceder al deposto Rei [[Venceslau de Lhuxemburgo|Venceslau]] ne l die [[20 de Agosto]] de [[1400]]. L Arcebispo de Quelónia, [[Friedrich III von Saarwerden]], coroou Ruperto depuis de la sue eileiçon an [[Quelónia]], ua vez que [[Aachen]] i [[Frankfurt am Main]] nun abriram las puortas al Rei romano-alman. Ne l reino, pul menos nas árias próssimas, ancontrou debrebe reconhecimiento rial, cun Venceslau la nun se cumprometer más. Inda assi, Ruperto tubo un ampacto stritamente lhemitado. Ruperto deixou l más antigo eidifício residencial eidantificable ne l castielho, l qual recebiu l sou nome. Para alhá desso, ampeçou la custrução de la ''Heiliggeistkirche'' (Eigreija de l Sprito Santo), an Heidelberg, la qual se veria, trés seclos depuis, ne l centro dua çputa que ditaria la trasfréncia de la corte para [[Mannheim]]. ==== Lhudwigsbau (Eidifício de Lhuís) ==== :: Nome: nomeado an refréncia al Príncepe-Eileitor [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]] ([[1478]]-[[1544]]). L ''Lhudwigsbau'' (Eidifício de Lhuís) fui custruído an [[1524]] por orde de [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]], tenendo servido de residéncia. Substituiu ua strutura más antiga, cujas paredes fúrun an parte outelizadas na sue custrução. Las típicas jinelas góticas çpostas an nibles scalonados que cumpletában la fachada sul yá nun eisistem. Oureginalmente, l ''Lhudwigsbau'' era un eidifício simétrico. Inda assi, l Príncepe-Eileitor [[Oto Anrique, Eileitor Palatino|Oto Anrique] ] demoliu la sue metade norte para para alhá de a torre-scaleira, de forma a abrir spácio para la custrução de l ''Ottheinrichsbau''. L ''Lhudwigsbau'' tenie, oureginalmente, ua maior spansão para norte, de forma que la referida torre se ancontraba ne l meio de la fachada. An [[1764]] fui çtruido por un ancéndio. Sob l braso ne l sterior ancontram-se dous macacos a jogar (un jogo cun cuorda de nome ''Strangkatzenziehen''). Esta ye, probabelmente, ua aluson a las probas de resisténcia que ls rapazes zampenhában para ver l redadeiro andar de l eidifício adonde Lhuís V viveu. ; Lhuís V [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]] l Pacífico, cunseguiu lhemitar las cunsequéncias de la derrota na [[Guerra de Sucessão de Lhandshut]] i restaurar ls dreitos de l Palatinado cumo reino. Cunseguiu, inda, reconciliar-se cun ls [[Wittelsbach]] de la [[Baviera]]. Para tal, tubo l auxílio de ls cuntatos amigables que l sou armano Frederico mantinha cula [[Casa de Habsburgo]]. Cunseguiu que l ''Reichsacht'' (decumiento oufecial de l Sacro Ampério) fusse oufecialmente anulado i ls privilégios de l Palatinado restablecidos. Aquando de la eileição amperial de [[1519]], Lhuís V apoiou cul sou l voto la eileição de Carlos de Habsburgo, feturo [[Carlos I de Spanha|Amperador Carlos V]]. An [[1523]], juntamente cun Arcebispo Ricardo de Trier i l Lhandgrave Filipe I de Heisse, derrotou la rebolta de ls cabalheiros lhiderada por [[Franz von Sickingen]]. Durante las [[Guerra de l Camponeses|revoltas camposinas]] de [[1525]], tentou negociar cun ls agricultores por, segundo afirma, se justeficar la abolição de la [[servidão]]. Inda assi, depuis de se perder l cuntrole de la agitação, participou na repressão de l camponses. Lhuís V ye cunsidrado cumo l "custrutor de l castielho" ("''Schlossbauer''"). La sue amportança particular prendiu-se cula spansão de las fortificaçones de l castielho, la eidificação de las muralhas oucidentais i de la grande torre, mas tamien cula modernizaçon de outros eidifícios de la residéncia. ==== Ottheinrichsbau (Eidifício de Oto Anrique) ==== : Nome: nomeado an refréncia al Príncepe Eileitor [[Oto Anrique, Eileitor Palatino|Oto Anrique] ] ([[1502]]–[[1559]]). : Arquitetos: [[Hans Angelhardt]] i [[Caspar Vischer]] (sucessivamente). [[Fexeiro:Otto Heinrichsbau (Karl Lhange) 1894.jpg|left|thumb|240px|Aspeto de l ''Ottheinrichsbau'' an 1894.]] L ''Ottheinrichsbau'' fui mandado custruir por [[Oto Anrique, Eileitor Palatino|Oto Anrique] ] depuis deste se tener tornado príncepe-eileitor an [[1556]]. Este palácio fui l purmeiro eidifício [[Renacimiento|renacentista]] custruido an tierra germánico, sendo ua amportante strutura de l [[Maneirismo]] alman. Cul aparecimiento de l ''Ottheinrichsbau'', outros eidifícios más antigos fúrun an parte scondidos (cumo l ''Gläserner Saalbau'') ó demolidos (metade norte de l ''Lhudwigsbau''). L sou lhado lheste assenta subre las fundaçones de struturas más antigas i subre la muralha sterior. La fachada de l eidifício stende-se por quatro pisos, sendo decora por 16 figuras [[alegoria|alegóricas]] que simbolizam l porgrama de governo de l príncepe-eileitor. Las figuras son obra de l houlandés [[Alexander Colin]], l qual entraria más tarde al serbício de la [[Casa de Habsburgo]]. Quando Oto Anrique faleciu, an [[1559]], l eidifício inda nun staba cuncluido. Eilustraçones anteriores (persentes ne l ''Kurpfälzisches Skizzenbuch''", de [[Matthäus Merian]]) mostram que, antes de la [[Guerra de l Trinta Anhos]], l ''Ottheinrichbau'' habie recebido dues jinelas duplas sobredimensionadas, las quales se harmonizában mal cula strutura horizontal de la custrução, eissencialmente ourientada pa l renacimiento einicial eitaliano. Aparentemente, esta alteraço terá sido eisecutada por orde de l Príncepe-Eileitor [[Frederico III, Eileitor Palatino|Frederico III]], nun pertencendo al zeinho oureginal de l eidifício. Yá depuis de l final de la Guerra de l Trinta Anhos, durante la soberanie de l Príncepe-Eileitor [[Carlos I Lhuís, Eileitor Palatino|Carlos I Lhuís]], l ''Ottheinrichsbau'' recebiu un nuobo telhado i la einorme jinela dupla zapareciu. [[Fexeiro:Ottheinrichsbau 04.JPG|thumb|150px|Státua de Sansão na fachada de l ''Ottheinrichsbau''.]] ; Porgrama figurativo de la fachada Las 16 figuras arguidas (cun speção de las quatro de l portal) são alegorias repersentando personagens de l [[Antigo Testamiento]] i [[divindade]]s pagãs. Devido la estas redadeiras, l ''Ottheinrichsbau'' recebiu, ne l [[seclo XVIII]], l nome de "''dar heidnische Bau''" ("l eidifício pagão"): * Rés-de l-suolo: heiróis místicos ([[Josué]], [[Sansão (Bíblia)|Sansão]], [[Hércules]] i [[David]]) i amperadores romanos cumo sómbolo de l poder político i melitar. Ne ls fruntones triangulares de las jinelas ancontram-se repersentados romanos famosos, cujos modelos fúrun recolhidos a partir de moedas de la época; * Purmeiro andar: Birtudes dun governador crestiano (Fuorça, Fé, Amor, Sperança i Justícia); * Segundo andar: Personificaçon de l siete [[astro (astronomia)|astros]] clássicos ([[Saturno (planeta)|Saturno]], [[Marte (planeta)|Marte]], [[Vénus (planeta)|Vénus]], [[Mercúrio (planeta)|Mercúrio]], [[Júpiter (planeta)|Júpiter]], [[Sol]] i [[Lhuna]]). Las quatro eimaiges de l andar térreo son splicadas por zajeitados bersos an caligrafia gótica, ls quales son trascritos ambaixo na sue forma oureginal pula dificuldade que repersenta la sue traduçon pa l pertués: : ''Dar heirtzog Josua / durch Gotteß macht Ein und dreissig kü / nig hat umbracht.'' : ''Samson dar starck ein / Nasir Gotteß war Beschirmet Israhel / wol zwentzig Jar.'' : ''Joviß sun Heirculeß / bin Ich genandt. Durch mein heirliche / thaten wol bekandt.'' : ''David war ein Jüng / lhing gehertzt und klug Dem frechen Goliath / den kopff abschlug.'' L oubjetibo deste porgrama figurativo ye splicado pul arqueólogo de Heidelberg K. B. Stark de l seguinte modo: {{Quote|''L cunjunto de las repersentaçones plásticas de la fachada de l palácio formam ne l sou cunjunto un guapo speilho de l gobierno. Subre la fuorça de la personalide, subre l heiroísmo de l pobo custruiu-se solidamente la outoridade principesca; tem l sou centro ne l eisercício de las birtudes crestianas, cumbinadas cun Fuorça i Justícia, i finalmente sob la anfluéncia de ls poderes superiores, ua cunduçon celhestre, coincidos ne l curso de las streilhas''.|K. B. Stark<ref>Oechelhauser: „''De las Heidelberger Schloss''", 1920</ref>}} [[Fexeiro:Barthel Beham 001.jpg|thumb|120px|Oto Anrique] ] ; Oto Anrique [[Oto Anrique, Eileitor Palatino|Oto Anrique] ] lhevou l [[Protestantismo]] pa l [[Palatinado Eileitoral|Palatinado]] an [[1557]]. Promobiu la [[ciéncia]] i cumprometeu-se cula formação de médicos para la dissecaçon de cadáveres. La sue biblioteca, la [[Bibliotheca Palatina]], fui cunsidrada ua de las más amportantes de l sou tiempo. Debido al sou cumplexo stilo de vida, Ottheinrich stubo an risco de antrar an [[bancarrota]]. An sue posse staba, tamien, ua promissória pertencente a la sue abó [[Heidwig Jagiellonica|Heidwig]], nembro de la [[Dinastie Jaguelónica]]. Esta promissória, ne l valor de 32.000 [[guilder]]s, fui emitida pul Rei [[Casimiro IV de la Polónia]] por ocasião de l casamiento de la sue filha Heidwig cun [[Duque Jorge de la Baviera|Georg dem Reichen]], nunca benido a ser paga pul monarca polaco. Oto Anrique deixou [[juro]]s i juros cumpuostos calculados ne l valor de 200.000 guilders. Por esse motivo, rompeu an [[1536]] cul sou tio, l rei polaco [[Sigismundo I de la Polónia|Sigismundo I]], an [[Cracóvia]]. Durante las trés sumanas de negociaçones, Oto Anrique poderie tener alcançado l pagamiento de la promissória, mas nun de ls juros devidos. Oto Anrique governou durante, solo, trés anhos mas, inda assi, fui un de l más amportante de l Eileitores. Ne l Castielho de Heidelberg deixou l ''Ottheinrichsbau'', assi nomeado an sue houmenaige, cumo un eisemplo de [[arquitetura de l renacimiento|arquitetura renacentista]] almana. ==== Friedrichsbau (Eidifício de Frederico) ==== : Nome: nomeado an refréncia al Príncepe Eileitor [[Frederico IV, Eileitor Palatino|Frederico IV]] ([[1574]]-[[1610]]), l fundador de la cidade de [[Mannheim]]. [[Fexeiro:HeidelbergFriedrichsbau.jpg|thumb|250px|Fachada de l ''Friedrichsbau''.]] L Eileitor Frederico IV mandou custruir l Friedrichsbau antre [[1601]] i [[1607]], ua vez que l eidifício residencial de que çpunha na época, cula capielha, amenaçaba ruir. [[Johannes Schoch]] fui l arquiteto de l eidifício. Na fachada de l ''Friedrichsbaus'' birada al pátio stan ancorporadas [[státua]]s de ls ancestrais de l príncepe-eileitor. L [[scultor]] desta galeria de ls antepassados fui [[Sebastian Götz]], de [[Coira]]. Stan repersentados nesta fachada, ampeçando de la squierda para la dreita i de cima para baixo: * Nas augas-furtadas: [[Karl dar Großi]], [[Oto de Wittelsbach]], [[Lhuís I Wittelsbach, Duque de la Baviera|Lhuís I]] i [[Rodolfo I, Duque de la Baviera|Rodolfo I]]; * Ne l piso superior, nembros de la [[Casa de Wittelsbach]] coronados: [[Lhuís IV, Sacro Amperador Romano-Germánico]], [[Ruperto I, Eileitor Palatino de l Reno|Ruperto I]] (Príncepe-eileitor de l Palatinado), [[Otão III de la Baviera]] (coronado cumo Rei Guapa V de la Hungria - nun reconhecido ounibersalmente) i [[Cristófe de la Baviera]] (Rei de la [[Dinamarca]], de la [[Suécia]] i de la [[Noruega]]); * Ne l piso de l meio: [[Ruperto I, Conde Palatino de l Reno|Ruperto I]] (fundador de la [[Ounibersidade de Heidelberg]]), [[Frederico I, Conde Palatino de l Reno|Frederico I]], [[Frederico II, Eileitor Palatino|Frederico II]] i [[Oto Anrique, Eileitor Palatino|Oto Anrique] ]; * Ne l piso térreo: [[Frederico III, Eileitor Palatino|Frederico III]], [[Lhuís VI, Eileitor Palatino|Lhuís VI]], [[Juan Casimiro de Simmern]] i [[Frederico IV, Eileitor Palatino|Frederico IV]] (l custrutor deste eidifício). Las augas-furtadas tamien eisibem repersentaçones alegóricas de la [[Primabera]] i de l [[Berano]], simblos de la trasitoriedade de todo l que eisiste na tierra. L ''Friedrichsbau'' ye l percipal palácio de l castielho, tenndo, para alhá de la fachada birada al pátio, ua segunda fachada repersentativa ne l lhado birado a la cidade. Ne l piso térreo de la strutura ancontra-se la eigreija palaciana, la qual inda funciona actualmente. Ls andares superiores de l eidifício fúrun ousados cumo lhocal de habitaçon. Depuis de ls debastadores ancéndios de [[1693]] i [[1764]], esta parte de l castielho fui la sola reconstruída. Antre [[1890]] i [[1900]], l ''Friedrichsbau'' fui renobado por Carl Schäfer, un porsor de [[Karlsruhe]], al stilo de l [[Arquitetura storicista|storicismo]]. Nessa época, fui zamcadeado un debate mui cuntroberso, que çcutiu la forma cumo ls spácios anteriores deveriam ser reconstruidos. L [[Stória de Arte|storiador de arte]] [[Georg Dehio]], an particular, tenie manifestado la oupinião que l eidifício eiboluira na sue strutura. Finalmente, fui tomada la decisão de reconstruir l anterior an stilo [[neo-renacença]]. Vários spácios de l ''Friedrichbau'' mostram ua cumposição an stilo pluralista. Las salas i quartos nunca más fúrun outelizados cumo árias de habitação, passando a funcionar cumo [[museu]]. [[Fexeiro:Kurfürst Friedrich IV Pfalz Heidelberger Schloss.jpg|200px|thumb|Frederico IV na galeria de ls antepassados de l ''Friedrichsbaus''.]] ; Frederico IV [[Frederico IV, Eileitor Palatino|Frederico IV]] assumiu la lhiderança de la [[Ounion Protestante]] an [[1608]], pul que l cunflito antre católicos i protestantes creciu seneficativamente ne l Palatinado. Frederico mostrou, anque sue falta de formação, un grande antresse na ária de las [[houmanidades]], tenendo dotado la Ounibersidade de Heidelberg cun cadeiras de stória i [[ourientalismo]]. Frederico abandonou-se als sous prazeres i arruinou las finanças de ls sous territórios. El própio çcribe ls sous scessos i ressacas cun las seguintes palabras: "''you probabelmente fazerie todo outra beç''". L Eileitor Frederico IV manteve ua amportança permanente, tenendo mandado custruir, antre [[1606]] i [[1607]], la fortaleza Friedrichsburg, a partir de la qual benerie a aparecer la cidade de [[Mannheim]] i l [[Schloss Mannheim]]. Las sues percipales actividades ne l Castielho de Heidelberg prendírun-se cula criaçon de l chamado ''Friedrichsbaus'' i la spanson de las trés torres ne l lhado ouriental. ==== Anglischer Bau (Eidifício de la Anglesa) ==== : Nome: nomeado an refréncia a la princesa anglesa [[Isabel de la Boémia|Isabel Stuart]] ([[1596]]-[[1662]]), la chamada "Reina de Ambierno" i mulhier de l Príncepe-Eileitor [[Frederico V, Eileitor Palatino|Frederico V]]. [[Fexeiro:Anglischer Bau Heidelberg 1620 von Merian.jpg|220px|thumb|Gravura repersentando l ''Anglischer Bau'' an 1620, por Matthäus Merian.]] L arquiteto de l ''Anglischer Bau'' ye çconhecido. Las dúbedas oscilam antre [[Salomon de Caus]] i [[Inigo Jones]], ambos benidos para Heidelberg cun Isabel. Cula custrução deste eidifício permanecem las eideias básicas de protecção i de defesa, porque las streitas passagens antre muralhas i la puonte subre l fosso de l castielho oufereciam melhores ouportunidades de ataque a un potencial einimigo. L ''Anglische Bau'' - actualmente an ruínas - fui l redadeiro eidifício amportante custruído na stória de l Castielho de Heidelberg. Quedava situado fura de l quadrado de l castielho antre la Grande Torre i l ''Fassbau'' (Eidifício de l Barril). Ambaixo de l ''Anglischen Bau'' passa la grande ''Rittertreppe'' (Scadaria de l Cabalheiros). Atualmente, rializam-se nas ruínas recepçones i spectáculos antegrados ne l festibal de l castielho. Cun ls sous 500 metros quadrados, tem spácio para cerca de 300 lhugares sentados. ; Isabel Stuart [[Fexeiro:Eilisabeth Stuart Winterkoenigin 1613 von Anonymus.jpg|thumb|left|Isabel Stuart an 1613.]] [[Isabel Stuart]], nieta de [[Maria Stuart]] i armana de [[Carlos I de la Anglaterra]]. Nacida ne l [[Falkland Palace]] an [[1596]], era la sola filha sobrevivente de l anton [[Jaime VI de la Scócia]], más tarde tamien [[Jaime I de Anglaterra|Jaime VI de l Scoceses, I de Anglaterra i Irlanda]]. Recebiu l nome de Isabel an houmenagem a la Reina [[Isabel I de Anglaterra]]. Isabel tamien fui chamada, por bezes, "Pérola Británica", pula sue bleza, i "Reina de l Coraçones", debido a la sue popularidade. Passado cuntatos preliminares, chegórun a la corte anglesa dous ambiados de l Palatinado, portadores dua carta de apersentação. Esta besita tenie cumo oubjetivo la cumbinaçon dua aliança firmada pul matrimónioa qual era bista cun agrado pulas dues [[Casa Rial|Casas]]. Depuis desso, [[Frederico V, Eileitor Palatino|Frederico V]] biajou para [[Anglaterra]] cul fin de proceder al pedido de casamiento. Mas, la Reina [[Ana de la Dinamarca]], mai de la noiva, oupunha-se al casamiento por Frederico ser "solo" un [[Príncepe-eileitor]]. Inda assi, l sou aspecto sterior cunquistou ls angleses i la moço princesa. Ls dous (a la época ambos cun dezasseis anhos) fúrun cunsidrados l casal de suonho de l sou tiempo. Casórun, ne l die [[13 de Febreiro]] de [[1613]], na Capielha Rial de l [[Whitehall Palace]], an [[Lhondres]]. An [[1619]], fui ouferecida la Frederico la [[Aneixo:Lhista de Reis de la Boémia|Corona de la Boémia]], perpuosta aceite por el cul ancentivo de Isabel, antre outros. Inda assi l sou reinado fui stremamente brebe (antre [[4 de Nobembre]] de [[1619]] i [[8 de Nobembre]] de [[1620]]), pul que quedou coincido cumo Rei de Ambierno i Isabel cumo Reina de Ambierno. La derrota na [[Batailha de la Muntanha Branca]] anunciou l sou çtino de refugiado, que se prolongaria até a la sue muorte, ocorrida an [[1632]]. La sperança ne l auxílio prestado puls parientes angleses de la sue mulhier probou ser anganhosa. Passado l final de la [[Guerra de l Trinta Anhos]] (ocorrido an [[1648]]), Isabel, yá biúda, deseiou regressar la Heidelber acompanhada pul sou filho [[Ruperto de l Palatinado, Duque de Cumberland|Ruperto]]. Inda assi, l sou filho [[Carlos I Lhuís, Eileitor Palatino|Carlos I Lhuís]], l nuobo Eileitor, rejeitou essa perpuosta. Nessa época, Carlos I Lhuís yá tenie l sou casamiento cun [[Charlotte de Heissen-Kassel]] fragilizado, vivia un remanse cun [[Marie Lhuise von Degenfeld]] i tenie pula frente la reconstrução de ls sous territórios passado la guerra. === Eidifícios cun refréncia a las funçones zampenhadas === ==== Bibliotheksbau (Eidifício de la Biblioteca) ==== : Nome: assi chamado por ser eiqui que, alegadamente, se situaba la biblioteca. [[Fexeiro:Westseite ç Heidelberger Schlosses.jpg|thumb|280px|Ruínas de l ''Bibliotheksbau'' i de l ''Ruprechtsbaus'', cula torre-puorta, vistas de l ''Stückgarten''.]] L ''Bibliotheksbau'' (Eidifício de la Biblioteca), anteriormene tamien chamado erroneamente de ''Rudolfsbau'' (Eidifício de Rudolfo), queda situado antre l ''Ruprechtsbau'' (Eidifício de Ruperto) i l ''Frauenzimmerbau'' (Eidifício de l Salon de las Damas). L eidifício, an stilo [[gótico]] tardio, fui mandado eidificar pul Príncepe-Eileitor [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]], sendo arguido antre [[1520]] i [[1544]]. La parte melhor preservada de la strutura ye la [[Bay window|jinela saliente]] voltada pa l pátio, ne l purmeiro andar. L chamado ''Bibliotheksbau'' stá an streita lhigação cul bezino ''Frauenzimmerbau'', acrescentado ne l lhado oeste de a cerca. L nome anganhador deste eidifício surgiu, pula purmeira beç, ne l [[seclo XVII]], yá que nun eisistem eibidéncias que provem la sue outelização purmária cumo ua biblioteca eileitoral. Pul cuntrário, ne l purmeiro andar eisistia un spácio abobadado, chamado de ''tafelstube'' (algo que puode traduzir-se cumo quarto de la mesa), ousado puls homes de l eileitor. Las cámaras cun funçones de gabinete chegórun ne l [[seclo XVI]], ua época an que l príncepe yá nun reunia la corte diariamente, an salas apartadas relegadas pa ls andares superiores. L ''Bibliotheksbau'' difere de ls outros eidifícios quinhentistas de l castielho por tenr [[bóbeda]]s an piedra até als pisos superiores. Esso deve-se al facto de eilhi ser mantida nun solo la biblioteca, mas tamien las moedas de l Eileitor. Este eidifício serbiu cumo "[[cofre]]" de l castielho i cumo posiçon de la corte. Ne l piso térreo, las sues paredes ténen trés metros de spessura. Ls sólidos spácios de l rés-de l-suolo, alguns de ls quales fúrun pintados, ampliában l ''Bibliothekssaal'' (Salão de la Biblioteca), l qual debie tener un [[pie dreito]] de 6,60 metros. L ''Bibliotheksbau'' fui l solo palácio de l castielho poupado pul ancéndio causado puls franceses an [[1689]], mas fui çtruído an [[1693]]. ==== Frauenzimmerbau (Eidifício de ls Aposentos de las Damas) ==== : Nome: assi chamado por cunter ls aposentos de las damas de la corte (nome actual: ''Königssaal'' - Salão de l Rei) [[Fexeiro:Hof Heidelberger Schloss Ulrich Kraus 1683.jpg|thumb|left|320px|Pátio anterior de l castielho an 1683, cul ''Frauenzimmerbau'', l ''Friedrichsbau'', l ''Gläsernen Saalbau'' i l ''Ottheinrichsbau'', por Ulrich Kraus.]] De l ''Frauenzimmerbau'', de l qual resta solo l piso térreo, fui arguido por orde de [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]] na purmeira metade de l [[seclo XVI]]. Provavelmente, las damas de la corte viviam neste eidifício, cun ls sous quartos situados ne ls andares superiores. Ne l piso térreo quedava l Königsaal (Salon de l Rei), outelizado para to l tipo de festividades. Este salão media 34,65 metros de cumprimiento, 16,70 de anchura i 7,40 de altura. L teto de madeira assentaba an quatro [[coluna]]s de piedra, atrabeç dua trave que apoiava las traves de l teto. Ls dous pisos superiores éran [[anxaimel]]ados. La fachada staba decorada cun várias [[Bay window|jinelas salientes]]. Ne l [[seclo XVII]] fui eisecutada ua preciosa fachada ne l lhado de l páti, cun colunas i figuras pintadas, l que custituiu ua eicelente atualizaçon bisual. L ''Königsaal'' perdiu las sues funçones de repersentaçon depuis de la cuncluson de l salones de fiestas ne l ''Gläsernen Saalbau'' i ne l ''Ottheinrichsbau''. Tornou-se nun spácio çtinado als jogos de l cabalheiros, para alhá de ser outelizado para reuniones ó para banquetes an ocasiones festibas. An [[1689]], l salon de fiestas fui totalmente queimado i, más tarde, l sou spácio fui aproveitado para la custrução de l Grande Barril, pul que la strutra recebiu l nome de ''Bandhaus'' (casa de la montagem). Ua vez que ls [[tanoeiro]]s se queixában que la auga de la chuva scorria para eilhes pul barril, [[Carlos Teodoro, Eileitor de la Baviera|Carlos Teodoro]] deixou las ruínas cul actual telhado de eimergéncia. Hoije an die, l ''Frauenzimmerbaus'' ye coincido, percipalmente, pul nome de ''Königssaal'', ambora este salo ancupas solo l piso térreo de l eidifício. Na [[década de 1930]], l rés-de l-suolo fui reconstruído, servindo, para la cidade de Heidelberg, cumo un salon de fiestas çtinado a eibentos de todos ls tipos. ==== Fassbau (Eidifício de l Barril) ==== : Nome: assi chamado debido al Grande Barril. [[Fexeiro:Grosses Fass (Karl Lhange) 1896.jpg|250px|thumb|L Grande Barril, gravura de 1896.]] L ''Fassbau'' (Eidifício de l Barril) fui mandado custruir por [[Juan Casimiro de Simmern]], antre [[1589]] i [[1592]], specificamente para acuolher l famoso Grande Barril. Staba directamente lhigado al Salão de l Rei, de forma a permitir, durante las celebraçones, l acesso directo al bino cuntido ne l barril. Curiosamente, l eidifício fui eisecutado ne l [[Stilo gótico|stilo gótico tardio]], na medida an que ne l período an que fui custruido yá se aplicava l stilo [[renacimiento|renacentista]]. [[Fexeiro:Perkeo.jpg|thumb|left|160px|Figura de Perkeo ne l ''Fassbau''.]] Subre l grande barril argue-se la státua de [[Perkeo]], l [[bufon]] de la corte, simblo de l cunsumo de bino, eilhi colocado por [[Carlos III Felipe, Eileitor Palatino|Carlos III Filipe]] para guardá-lo. Carlos Filipe trouxe Perkeo de [[Annsbruck]], adonde tenie antes l sou trono cumo ''[[stadthouder]]'' (regente) amperial de l [[Tirol]], para la corte de Heidelberg. La lhenda cunta que l Eileitor le terá preguntado se cunseguia buber l cuntenido de l barril solico. La repuosta parece tener sido "''Perché ne l?''" (l que quier dezir "porque nó?", an [[lhéngua eitaliana|eitaliano]]), l que daria ourige a la sue alcunha: "Perkeo". Reinhard Hoppe cunta la stória que se segue: {{Quote|''L Eileitor Carlos Filipe ourdenou al sou [[bufon]], l nano Clemens Perkeo, que guardasse l grande barril. Nua biaige pul Tirol tinah daprendido a tirar prazer de l sou pequeinho tamanho i de las sues piadas spirituosas. Quando l Eileitor eisaminou la sue pouca resisténcia a la bubida, dixe-le: "ben cumigo para Heidelberg. Nomeio-te cabalheiro i camareiro de l barril de l rei. Na adega de l miu castielho stá l maior barril de to l mundo. Se l buberes, la cidade i l castielho seran tous". "''Perche ne l''" (porque nó), respundiu l pequenote. L Eileitor riu i dixe: "Tu serás chamado de Perkeo".|Reinhard Hoppe: "Heimat un Heidelberg"<ref>[http://www.heidelberger-altstadt.de/html/perkeo.html Perkeo]</ref>}} L bino debie ser la sola bubida que Perkeo cunhecie zde la sue anfáncia. Quando, na sue belheç, adoeciu pula purmeira beç, l sou médico acunselhou-lo a buber bino cun ourgença i recomendou-le que bebesse auga cun abundáncia. Anque de l grande cepticismo, Perkeo seguiu l cunseilho i morriu na manhana seguinte. Perkeo era ua criatura dina de pena i tenie – cumo [[Victor Hugo]] mencionou – que cunsumir diariamente quinze garrafas de bino, causo cuntrário era açoitado. ==== Gläserner Saalbau (Eidifício de l Salon de Bidro) ==== : Nome: assi chamado debido als speilhos benezianos que ornamentában la Galeria de ls Speilhos de l segundo andar. [[Fexeiro:Arkade Glaeserner Saalbau Heidelberger Schloss von Baptiste Bayot 1844.jpg|180px|thumb|Arcada de l ''Gläsernen Saalbaus'', cun vista de l Ottheinrichsbau, por Baptiste Bayot, 1844.]] L ''Gläserne Saalbau'' (Eidifício de l Salão de Vidro)) fui mandado arguer pul Eileitor [[Frederico II, Eileitor Palatino|Frederico II]]. L sou nome deriva de ls speilhos benezianos persentes ne l salon de l piso superior. Ne l pátio, l eidifício tem raízes nas arcadas renacentistas, ambora la galeria de l passadiço apersente bóbedas an stilo gótico tardio. L lhado norte de l eidifício, virado a la cidade, ye absolutamente sóbrio, l lhado lheste fui decorado cun ua pequeinha [[jinela saliente]] gótica i la fachada virada al pátio tena ua ampena decorada. L Eileitor [[Carlos I Lhuís, Eileitor Palatino|Carlos I Lhuís]] reconstruiu l ''Gläsernen Saalbau'' depuis de l final de la Guerra de l Trinta Anhos. Esso modificou la altura de ls andares i lhevou a la custrução de jinelas arcadas ambutidas na fachada norte. Ls remates de las jinelas inda son an parte bisibles na fachada norte. Ne l die [[24 de Júlio]] de [[1764]], un centeilha atingiu dues vezes l eidifício i la strutura ardiu até a las bóbedas de la cave. An [[1897]] fui çcubierto, na parede oeste de l ''Gläsernen Saalbaus'', un grupo de jinelas muradas an stilo gótico einicial, l que sugere la custrução dua zona de l castielho durante la purmeira metade de l [[seclo XIII]]. Acradita-se que l ''Gläsernen Saalbaus'' yá stubisse planeado aquando de la custrução de l ''Ottheinrichsbau'', ua vez que la metade traseira deste redadeiro se sconde por trás de la fachada i fui eisecutada sin decoração. ==== Ökonomiebau (Eidifício de Serbício) ==== : Nome: neste eidifício fcában las árias de serbício de l castielho i la cozina. [[Fexeiro:Schlosshof Brunnenhaus Torturm Ruprechtsbau von Lhouis Hoffmeister ca 1820.jpg|left|thumb|''Ökonomiebau'', ''Brunnenhaus'', ''Torturm'' i ''Ruprechtsbau'', por Lhouis Hoffmeister, 1820.]] Ls tenermos ''"Metzelhaus"'' i ''"Backhaus"'' apuntam para la eisisténcia dumatadouro i dua panadarie. La antrada pa ls andares superiores lheba a la zona de habitaçon de ls guardas de l castielho. Ls eidifícios de serbício lhocalizados ne l canto sudeste de l pátio nun san seneficativos sob l punto de bista de la [[stória de la arte]]. La berdadeira cozina situaba-se ne l lhado sudeste de l castielho, junto a la ''Gesprengte Turm'' (Torre Çmoronada). Subre estes spácios i la sue lhocalizaçon periférica drento de l castielho, Günter Heinemann scribe l seguinte: {{Quote|La casa de la cozina, que ouregina fumos i oulor de cozinados, terá lhugar nun silencioso canto de l pátio de l castielho que hai mui perdiu l antresse.|Günter Heinemann: „Heidelberg"<ref>Günter Heinemann: „Heidelberg"</ref>}} ==== Soldatenbau (Eidifício de l Suldados) ==== : Nome: assi chamado por ser l spácio de residéncia de l suldados L ''Soldatenbau'' stá lhocalizado nas prossimidades de la puorta percipal, de forma la que esta quedasse melhor protegida. Na cave de l eidifício de trés andares quedava la casa de la guarda, anquanto para cima se situában ls spácios de habitaçon de l suldados. Staba, eiqui, aquartelada ua [[guarniçon]] permanente de 50 suldados, çtinados a garantir la guarda i ls serbícios honorários de l castielho. [[Fexeiro:Heidelberger Schlosshof (Karl Lhange) 1895.jpg|210px|thumb|La ''Brunnenhalle'' antes de la Torturm, 1895]] ==== Brunnenbau (Eidifício de l Chafariz) ==== : Nome: eifício situado ne l pátio, custituído por ua galeria, la ''Brunnenhalle'' (Galeria de l Chafariz), subre l [[chafariz]]. Directamente ne l ''Soldatenbau'', stá ancluida la ''Brunnenhalle'' (Galeria de l Chafariz), mandada eidificar pul Eileitor [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]]. Ye notable pulas quatro colunas monolíticas lhivres i pulas dues meias-colunas adossadas a la parede. L [[Poço (auga)|chafariz]] semi-anterrado tem cerca de 16 m de perfundidade i fui custruido, provavelmente, ne l anho de [[1508]]. An relação a las colunas, [[Sebastian Münster]] afirmou que estas poderien tener ourige ne l palácio de [[Carlos Magno]] an [[Angelheim am Rhein|Angelheim]], la sue cidade natal, tenendo sido colocadas pul Eileitor [[Felipe, Eileitor Palatino|Filipe]] ne l sou Castielho de Heidelberg, ne l lhugar adonde inda se ancontram hoije. Possiblemente, estes pedamiegos benirun dua antiga strutura de la bezina cidade de [[Mainz]]. === Torres === ==== Dicker Turm (Torre Gruossa) ==== : Nome: assi chamada devido a la sue parede cun siete metros de spessura. [[Fexeiro:Dicker Turm Heidelberger Schloss von Carl Philipp Fohr 1813 1814.jpg|thumb|left|250px|La ''Dicker Turm'' nua gravura de Carl Philipp Fohr, 1813.]] La ''Dicker Turm'' faz parte de las fortificaçones de l Castielho de Heidelberg custruídas pul Eileitor Lhuís V. Tenie quaije quarenta metros de altura i las sues paredes siete metros de spessuara i un diámetro total de 28 metros. Inda assi, estas fuortes paredes fúrun çtruídas. La causa quedou a dever-se a las lhinhas de ruptura, por eisemplo, adonde las muralhas éran perfuradas pulas [[seteira]]s. Tal tamien resultou de l facto de l [[arenito]] nun ser tan sólido cumo la argamassa que lhigava ls cubos desta piedra. A torre tenie un eifeito amenaçador subre la cidade, l que, de resto, tamien era antenção de l sou criador, ua vez que Lhuís V cunsidrava que la paz solo podia ser cunservada pul medo. Frederico V mandou trasformar la parte superior de a torre nun [[triato]], copiado, an [[1613]], de l lhondrino [[Globe Theatre]]. Cula anstalação desta sala de triato na ''Dicker Turm'', l Eileitor deseiou associar la ourige británica de la sue mulhier a la cuntinação de la tradiçon teatral de [[William Shakespeare|Shakespeare]]. La quaije circular plataforma superior de a torre tenie un diámetro de cerca de 28 metros i ua ária de 85 metros quadrados. [[Fexeiro:Dicker Turm Heidelberg 1645 von Merian.jpg|thumb|200px|La ''Dicker Turm'' nun zeinho de Matthäus Merian, 1645.]] Na anscriçon de la placa colocada na ''Dicker Turm'' nun stá mencionado solamente l custrutor de a torre, mas tamien la trasformaçon efetuada ne l andar superior. Esta tarefa puode ser atribuída, solo, al arquiteto de [[Nuremberga]] Peter Karl. Na anscriçon an [[lhéngua lhatina|lhatin]] lé-se: : LVDOVICVS COM(s). PAL(atinus). R(heini) ELEC(tor). DVX. BAVAR(iae). / MOLEM. HANC EXSTRUXIT. La(nno) C(hristi). MDXXXIII. / FRIDERICVS V. COM(s). PAL(atinus). R(heini) ELEC(tor). / S(acri). R(omani). I(mperii). VICARIVS. BAVAR(iae) DVX / AD. ZONAM. VSQ(ue). DESTRVXIT / REFECIT, FORNICIBVS. DISTINXIT / COENACVLI ATTITVDINI. II XXXIII. PED(s). ADDIDIT. / COLVMNAM. TOTIVS. TECTI. MOLEM. SVSTINENTEM / I. MEDIO. SVSTVLIT / IMMOTO. INCORRVPTOQVE TECTO / HAEC. MONVMENTA. POSVIT / La(nno). S(alutis) MDCXIX : (Traduçon: „''Lhuís, Conde Palatino de l Reno, Eileitor i Duque na Baviera, mandou arguer este eidifício ne l anho de Cristo de 1533. Frederico V, Conde Palatino de l Reno, Eileitor i Governador de l Sacro Ampério Romano, Duque na Baviera, tenendo l mesmo eidifício abandonado, reconstruiu-lo, cun ua bóbeda a cobrir l teto, oumientou la altura de la sala de refeiçones 33 pies, colunas que sustentam to la carga de l tecto, sin remober nin danificar l telhado, i este monumiento fui deixado ne l anho de la Salbaçon de 1619.''") Las dues figuras de piedra mostram ls Eileitores [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]] i [[Frederico V, Eileitor Palatino|Frederico V]], ls dous custrutores de a torre. An [[1689]], la strutura de la parede de l lhado norte fui bumbardeada i caiu ne l bal. Depuis de la çtruiçon de [[1693]], ls habitantes de Heidelberg oubtibírun ua outorizaçon oufecial para percurar i lhebar las piedras talhadas de la ''Dicker Turm'', cul fim de reconstruirem las sues casas. Un eisemplo desso ye la [[Haus zum Riesen]], un palácio ourbano situado ne l nº 52 de la ''Hauptstraßi'' (Rue Percipal) de Heidelberg, pertencente al Tenente General i Comandante Supremo de la Caça [[Heirren von Venningen|Friedrich Freiherr von Venningen]], la qual fui custruida cun blocos de piedra de la Dicker Turm cun outorizaçon spressa de l Eileitor. [[Fexeiro:Seltenleer und Torturm am Heidelberger Schloss.jpg|thumb|160px|''Seltenleer'' (a la squierda) i ''Torturm''.]] ==== Seltenleer (Torre-Prison) ==== : Nome: ''Seltenleer'' (Spácios Ralos) , ó ''Nimmerleer'', ye l nome dado a la ''Gefängnisturm'' (Torre Prisão) zde [[1603]] i andica, por assi dezir, que l spácio acupado puls prisioneiros nunca staba vazio. Las ruínas de la ''Gefängnisturm'' (Torre-Prisão) quedam situadas ne l canto sudoeste de l fosso de l castielho. L spácio de la prisão ancontrava-se, provavelmente, na base pouco eiluminada de a torre. Dificilmente poderá ser cunsidrada cumo ua torre de defesa. Ye la más pequeinha de las torres de apoio, cun un diámetro sterior de cerca de 10 metros, ua altura aproximadada de 19,50 metros i paredes cun ua spessura de 2,75 metros. Nun ye cierto que l [[Antipapa Juan XXIII]] tenga sido aprisionado an Heidelberg, ambora alguas declaraçones mencionem l castielho. Deste modo, la ''Seltenleer'' poderá tener servido de prisão al antipapa. Inda assi, presume-se que tal tenga acuntecido nas prossimidades de la ''Alte Brücke'' (Puonte Bielha), pus ua carta, traduzida an eitaliano pa l [[Papa Paulo V]], faz aluson a la chamada Brückenaffe (Puonte de l Macaco), na passaige an que diz ''"ans Gefängnis, so man den alten Affen nennet"'' ("na prisão, antoce ne l chamado bielho macaco"). ==== Torturm (Torre-Puorta) ==== : Nome: torre que servia de puorta de acesso al sistema de defesa i adonde staba anstalado l reloijo de l castielho. [[Fexeiro:Bruecke und Brueckenhaus ç Heidelberger Schlosses.jpg|160px|left|thumb|Vista parcial de la ''Torturm'', cula puonte i la casa de la puonte.)]] La ''Torturm'' antre [[1531]] i [[1541]] cumo parte de las fortificaçones abrangidas pul porgrama de defesa de l Eileitor [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]]. Mantém-se até a la actualidade cumo la percipal puorta de antrada de l castielho. Ne l subterráneo eisiste un speço sin eiluminação que ye muitas vezes çcrito cumo calaboço. Na cámara que sirbe de passagem atrabeç de la puorta eisiste l buraco dun ascensor, l qual repete ne ls trés pisos arriba. Estes furos éran neçairos para abastecer de mantimientos ls guardas de a torre, ls quales residiam ne l piso superior de la strutura. La ''Torturm'' ye custituida por cubos de [[arenito]]. Tem ua altura de 52 metros, medidos a partir de l fosso, i ua superfice de 12,5 metros quadrados, sendo, actualmente, la más alta de las torres de l castielho. De la fortificação inda eisiste un grande portão carvalho cun un speçamiento (''Nadelöhr'') i las puntas de las grades de l porton. An [[1689]], l ancéndio que queimou l ''Ruprechtsbau'' atingiu l telhado de a torre, çtruindo-la. Actualmente, l que se puode ber de a torre de guarda fui arranjado ne l anho de [[1716]], durante l período [[barroco]], tenendo l bestíbulo de antrada de l çtruído castielho sido recuperado antes que la degradaçon se tornasse eirrebersible. La fachada de a torre ye dominada pul chamado ''Torriesen'', ua spece de nicho, cun 3,40 metros de altura, cuntendo dous lhiones i guardado pulas státuas de dous cabalheiros. L brason que deveria star antre ls lhiones, alegadamente an prata, ancontra-se an falta i, provavelmente, terá sido derretido. Las státuas de ls dous cabaleiros, datadas antre [[1534]] i [[1536]], stan apoiadas subre [[mísula]]s i cubiertas por baldaquinos. [[Eimaige:Heixenbiss Heidelberger Schloss 02.JPG|thumb|160px|La argola de fierro cula chamada "Dentada de la Bruxa".]] La puonte antre la ''Torhaus'' (Casa de la Puonte) i la ''Torturm'' fui çtruida puls splosivos franceses, an [[1693]], i restaurada pul Eileitor [[Carlos III Felipe, Eileitor Palatino|Carlos III Filipe]] juntamente cula puonte lhevadiça. La puonte lhevadiça solo fui abandonada an [[1810]], sendo custruida, anton, ua lhigação permanente atrabeç dua puonte fixa, cujos pedamiegos atingem ua perfundidade de vinte metros subre l fosso. Inda se puoden recoincer na ''Torturm'' ls buracos para las corrientes que moviam la puonte lhevadiça. ; La "Dentada de la Bruxa" Ne l portão de l pátio de l castielho ancontra-se ua argola, cula qual ls besitantes dában ua pancada na puorta quando percurában antrar. Segundo la lhenda, recebirie l castielho de persente aquel que mordesse la argola. Muitos tentórun essa tarefa, tal cumo ua bruxa cula sue fuorte dentição, la qual fizo tentativas até quaije partir ls dientes. Essa bruxa tentou mordé-la várias vezes, mas la fuorça de la sue magia falhou. Solo permaneciu un pequeinho aperfundamiento ne l batente de la argola, la chamada ''Heixenbiss'' ("dentada de la bruxa"). Daniel Häberle cunta la stória que se segue: {{Quote|''Aquel que, al serbício de l senhor de l castielho, cunseguir morder la argola de la puorta, será l próssimo rei. Ne l pensamiento tranquilo de l senhor de l castielho, stá persente que nesta tarefa nun stan ambolvidos solo ls dientes, mas tamien ls eilemientos de la vida.''|Daniel Häberle<ref>[http://www.heidelberger-altstadt.de/html/heixenbiss.html Heixenbiss]</ref>}} Actualmente puode ver-se la argola de la puorta cula suposta dentada, i la lhenda cuntina a afirmar que recebirá l castielho de persente aquel que cunseguir morder la argola. ==== Krautturm (Torre de la Yerba) ==== : Nome: L nome ''Krautturm'' ye detectable zde l [[seclo XVII]]. Esto deve-se al facto de l piso anferior tener servido, aparentemente, de armazém de granos (''Kraut'' - Yerba = ''Pulver - granulado). Más tarde esse nome fui substituido pula spressão ''Gesprengter Turm'' (Torre Çmoronada). Tamien ye coincida pula zeignação de ''Pulverturm''). [[Eimagem:Carl Blechen 003.jpg|thumb|220px|Carl Blechen: "''La Gesprengte Turm de l Castielho de Heidelberg''".]] La ''Krautturm'' fui splodida, an [[1693]], puls suldados franceses durante la Guerra de Sucessão de l Palatinado, depuis de la detonação dua mina se tener mostrado ineficaz an [[1689]]. Zde anton, ye possible ver ls scombros de a torre caídos ne l lhocal. L bumbardeamiento demunstrou que l material de lhigação era más resistente que ls tijolos de arenito burmeilho que custituiam a torre. A torre tenie, oureginalmente, ua altura de cerca de 28 metros. An [[1610]] fui oumentada até als 42,50 metros. Actualmente, las sues ruínas inda se arguem até als 33 metros. Un de ls admiradores desta ruína fui [[Johann Wolfgang von Goethe]], que zenhou esta torre a partir de la [[puonte]] subre l [[fosso]], ne l die [[23 de Setembre]] de [[1779]]. Goethe besitou Heidelberg uito bezes, mas la quarta beç fé-lo an segredo, tenendo l facto sido revelado, atrabeç de pesquisas, solo an [[1899]]. Aparentemente, Goethe tenie prainos políticos secretos, possiblemente lhigados a la criaçon dun prencipado an Heidelberg, que se oupusesse al poder de [[Frederico II de la Prússia|Frederico, l Grande]]. De qualquier forma, ne l die [[23 de Setembre]] de [[1779]], [[Carlos Augusto, Grano-duque de la Saxónia-Weimar-Eisenach]] i Goethe anterrompírun, an Heidelberg, la çlocaçon que efetuában a la [[Suíça]], tenendo passado to la tarde ne l castielho. Carlos Augusto "''mobiu-se lhentamente an torno de las guapas ruínas antigas''", anquanto Goethe fazie ls purmeiros zeinhos de la çtruída ''Pulverturm''. ==== Apothekerturm (Torre de la Framácia) ==== : Nome: esta torre deve l sou nome a la palavra griega "apotheca", que quier dezir "spácio de armazenamiento". Na verdade, nunca albergou ua framácia, la qual stubo alojada noutras partes de l castielho. Actualmente faz parte de l ''Deutschen Apothekenmuseums'' (Museu de la Framácia Alman).<ref>[http://www.deutsches-apotheken-museum.de/ Site de l ''Deutsches Apothekenmuseum'']</ref> La ''Apothekerturm'' ye ua ''Flankierungsturm'' (torre de acompanhamiento), custruida al mesmo tiempo de la ''Glockenturm'' i de la ''Krautturm''. A torre queda más ó menos a meio de l 125 mets de l lhado ouriental de l castielho. Las antigas muralhas fúrun substituidas por tijolos ó jinelas. Ne l anho de [[1600]], a torre fui cumbertida nun spácio residencial para la corte an spansão. L ''Deutsche Apothekenmuseum'' recebiu, an [[1957]], spácios ne l ''Lhudwigsbau'' i na ''Apothekerturm'' para las sues coleçoes. Antes, este museu stubo anstalado an [[Munique]] i - depuis de bumbardeado ne l decorrer de la [[Segunda Guerra Mundial]] – na [[Neue Residenz (Bamberg)|Neue Residenz]] de [[Bamberg]]. Antre las sposiçones de l museu anclui-se ua casa ó ua framácia de biaige (''Reiseapotheke'') na posse dun senhor de tierras, para alhá de baliosos [[almofariz]]s i basos çtinadas a armazenar drogas, ouriundos de l períodos [[gótico]] i [[Renacimiento|renacentista]]. Puoden, inda, besitar-se las anstalaçones de quatro [[framácia]]s antigas (coincidas cumo ''Ouffizin''), datadas de ls seclos [[seclo XVIII|XVIII]] i [[seclo XIX|XIX]]. L punto alto de l museu ye custituído pula coleçon de medicamientos (''Materia medica''), la qual eisibe drogas cunseguidas a partir de minerales, animales i plantas. [[Eimagem:Altan Glockenturm Heidelberger Schloss von Lhaurent Deroy 1844.jpg|140px|thumb|La ''Glockenturm'' i vista parcial de l ''Altan'', por Lhaurent Deroy, 1844.]] ==== Glockenturm (Torre de l Campana) ==== : Nome: assi chamada por tener un campana pendurado ne l sou topo, l qual podia ser oubido la grande çtáncia. Este canto de l castielho stubo fuortemente associado al arsenal, quedando la parte superior de la ''Glockenturm'' çtinada la fins residenciais. [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]] mandou duplicar la altura de a torre, redonda i cun un solo piso, ganhando cun esso spácio residencial de repersentação. De la relativamente baixa torre de la artilharia, de [[1490]], naciu un eidifício cibilizado. Deste modo, l antigo tecto fui removido, la albenaria chubida i ua nuoba cobertura lhevantada. Las jinelas deste [[belbedere]] ouferecem ua ampressionante bista de l bal de l [[Neckar]]. La ''Glockenturm'', ne l canto nordeste, ye l simblo de l eidifícios de l castielho. Stá an ruínas zde que fui atingida por un centeilha na nuite de [[25 de Júnio]] de [[1764]], tenendo l ancéndio dende resultante çtruído to l eidifício, cun sceçon de las paredes steriores. == Outras anstalaçones == === Pátio de antrada === L pátio de antrada de l Castielho de Heidelberg ye ua ária cumpreendida antre l porton percipal, l poço alto de l príncepe (''Oubíren Fürstenbrunnen''), l porton de Eilisabeth pa l jardin (''Stückgarten''), l porton de l palácio i la antrada para jardin. Por bolta de [[1800]] fui ousado pul [[Prefeito de l palácio|admenistrador]] para secar roupa. Mas tarde fui ousado para apascentar buis, sendo eilhi mantidas galhinhas i gansos. ==== Porton percipal ==== La aprossimaçon al pátio ye feita atrabeç dua puonte de piedra subre un [[fosso]] an parte preenchido. L porton percipal fui custruido ne l anho de [[1528]]. la casa de begia oureginal fui çtruida durante la [[Guerra de l Nuobe Anhos]] i substituida, an [[1718]] por un arcado porton arcado. L porton situado a la squierda de la antrada percipal fui cerrado por meio dua puonte lhebadiça. ==== Placa memorial la Goethe ==== [[Eimaige:Marianne von Willemer.png|thumb|Marianne von Willemer]] [[Eimaige:Goethe Ginkgo Biloba.jpg|thumb|right|Manuscrito oureginal de l poema la Goethe.]] An [[1961]] fui arguida ua placa de piedra, nua parede arruinada de l abiário, para substituir ua outra más antiga. La anscriçon reproduç bersos scritos por [[Marianne von Willemer]] lhembrando l sou redadeiro ancontro cun [[Johann Wolfgang von Goethe]]. De l nuobe strofes, scritas ne l die [[28 de Agosto]] de [[1824]], por ocasion de l 75º anibersário de Goethe, ancontram-se trascritas trés ne l castielho: : ''Ne l terraço un alto arco abobadado'' : ''fui an tiempos l sou ir i benir'' : ''l código puxado a partir de la amada mano'' : ''You nun la ancontrei, eilha yá nun puode ser bista'' : … : ''Este poema scrito por Marianne von Willemer'' : ''an mimória de l ser ultimo ancontro cun'' : ''Goethe ne l Outonho de l anho de 1815'' Eimediatamente an frente de la placa memorial la Goethe argue-se la arble de [[Ginkgo]], de la qual Goethe dou ua fuolha la Marianne von Willemer cumo simblo de amisade. L poema fui publicado más tarde cumo "''Suleika''" na obra [[West-östlicher Diwan]]. Fui trasmitido que Goethe simpatizaba cun las fuolhas de Ginkgo i cula sue forma de pregueada. Nua de las fuolhas ambiou ua spresson de afeto por Marianne von Willemer, la terceira mulhier dun sou amigo de [[Frankfurt]], l banqueiro Johann Jakob von Willemer, más moço que el más de binte anhos. L coleçonador de arte i scritor [[Sulpiz Boisserée]], simpatizante de Goethe, menciona na antrada dun diário la génese de l poema ''"Gin(k)go biloba"'': : „''Heitrer Abend. G. tubo de Wilemer ua fuolha de Ginkho (sic) biloba cumo simblo de amisade de la cidade. Nun se sabe se cun dues ó ua prega. Era este l cuntenido de l bersos.''" L testo de l poema ampeça de la seguinte forma: : '''Ginkgo Biloba''' : ''Esta fuolha dua arble de l Ouriente,'' : ''Fui dada al miu jardin.'' : ''Rebela un cierto segredo,'' : ''L qual me dá prazer i antriga las pessonas.'' : … La carta cuntendo este poema, cul qual Goethe ancluiu dues flhas de Ginkgo, puode ser bisto ne l Museu Goethe, an [[Düsseldorf]]. L Ginkgo, plantado an [[1795]], al qual Goethe cunduziu Marianne von Willemer, an [[Setembre]] de [[1815]], yá nun se ancontra de pie. Zde [[1928]], la arble de Ginkgo eisistente ne l jardim de l castielho fui rotulada cumo sendo "la mesma arble que anspirou Goethe a criar l sou guapo poema". La arble inda eisistia, probabelmente, an [[1936]]. ==== Sala de arreios ==== La antiga sala de arreios, oureginalmente ua casa de carruagens, fui na rialidade ampeçada cumo ua fortificaçon. Depuis de la [[Guerra de l Trinta Anhos]] fui ousada cumo stábulos, assi cumo armazén de ferramientas, garagem i casa de carruagens. Ne l [[seclo XVIII]], la [[bóbeda]] colapsou, sendo reedificada antre [[1977]] i [[1979]]. Atualmente sirbe cumo cafetaria pa ls bejitantes. ==== Poço de l Príncepe ==== [[Eimagem:Ouberer Fuerstenbrunnen am Heidelberger Schloss.jpg|thumb|Scaleiras de acesso al poço de l príncepe.]] L Poço Alto de l Príncepe fui zenhado i custruido durante l reinado de l Príncepe [[Carlos III Filipe, Eileitor Palatino|Carlos III Filipe]]. Subre l porton de acesso al poço ancontra-se l sou monograma cula data de [[1738]] cinzelada na piedra. Ne l lhado squerdo de la scaleira de acesso ancontra-se la seguinte ampeçon: : [DlreCtione] ALeXanDro Blblena CVra eit oupera HeinrICl Neeb Fons hIC PrInCIpaLIs reparat(Vs) PVrIor sCatVrlt : (Tranduçon: Esta obra fui ampreendida sob la superbison de [[Alessandro Galli de la Bibiena]] i Heinrich Neeb.) La anscriçon ye un cronograma para la data de [[1741]]. Atrabeç desta fuonte i de l Poço Baixo de l Príncepe fúrun supridas, até al [[seclo XIX]], las necidades de auga na residéncia de l príncepe an [[Mannheim]]. An [[1798]], [[Johann Andreas von Traitteur]] recordou este trasporte de auga: {{Quote|Debido a la falta dua buona i soudable fuonte de auga, siempre que la corte staba an Mannheim, la auga neçaira era trazida diariamente de la muntanha. Era bien coincido que na garaige staba guardado l bagon special de auga, que era lhebado para Heidelberg diariamente i que trazia auga de l Poço de l Príncepe situado ne l topo de l castielho.|Hans Weckesser: „''Geliebter Wasserturm.''"<ref>Hans Weckesser:''"Amada Torre de Agua. La Stória de ls marcos de Mannheim"''.</ref>|Hans Weckesser: "''Geliebter Wasserturm''"}} La qualidade de la auga an Mannheim era tan mala, que las famílias de la classe alta de la corte financiában este trasporte de auga de Heidelberg para Mannheim. Na residéncia de l príncepe, eisistiu, até [[1777]], un cargo na corte antitulado de ''"Heidelberger Wasserfüller"'' ("Anchedor de Auga de Heidelberg"). === Altan === Nome: ''Altan'' ye ua palabra almana que deriba de l [[lhéngua eitaliana|eitaliano]] ''altana'', que por sue beç deriba de l [[lhatin]] ''altus'' (alto), sendo atribuida la terraços ó belbederes. [[Eimagem:Altan Glockenturm Friedrichsbau Heidelberger Schloss von Lhouis Hoffmeister ca 1820.jpg|thumb|left|300px|L ''Altan'', cul ''Friedrichsbau'' i la ''Glockenturm'', an 1820, por Lhouis Hoffmeister.]] L ''Altan'' (atual terraço de l besitante), la chamada "Baranda de l Príncepes ("''Balkon dar Fürsten"''), ouferece buonas bistas subre l bal de l Neckar, la cidade de Heidelberg i las prossimidades de l ''Heiligenberg'' (Monte Santo) cula ''Philosophenweg'' (Strada de l Filósofos). La puorta situada a la dreita, na stremidade oucidental de l ''Altan'', cunduz al spácio de l grande barril. L ''Altan'' ye un amplo spácio, apartado más de uito metros de l ''Friedrichsbau'', que cunduz a la cidade atravé de la ''Burgweg'' (Strada de l Castielho). Ne ls cantos steriores de l Altan ressaltam dous mirantes abiertos, que se associam a la ostensiba fachada de l ''Friedrichsbau'' i al amplo terraço. Cula anstalaçon de la fachada de l ''Altan'', mantém-se la tradiçon de l eidifícios periféricos ancerrados nua muralha sterior. Na parede de apoio de l terraço, l Eileitor [[Frederico II, Eileitor Palatino|Frederico II]] deixou ua anscriçon cul sou nome, al qual acrecentou l sou lhema favorito an lhatin: : ''"Pfalzgraf Friderich /Churfürst bawet mich / 1552/ D(i) C(oelo) V(ictoria)" - (zu dt. etwa: ''Dar Himmel gibt den Sieg'')"'' La strutura sob la baranda serbia pa l armazenamiento de armas, muniçones, mantimientos i abrigo pa ls suldados. Ambaixo de l terraço, ne l ''Altangarten'' (Jardim de l Altan), ancontra-se la antiga "''Großen Batterie''" (Grande Bateria). Esta ye un fuorte canhob de bronze zeignado pul nome francés de "''Le Coco''" (que quier dezir "l frango"). Esta arma fui fundida an [[1794]], l terceiro anho de la República Francesa, na cidade de [[Douai]]. "''Le Coco''" puode tener sido capturado durante la bitória subre un cuntingente de tropas francés, an [[Handschuhsheim]], i lhebado pa l castielho cumo un troféu. ; L Salto de l Cabalheiro [[Eimagem:Rittersprung 03.JPG|thumb|250px|''Dar Rittersprung'' (L Salto de l Cabalheiro).]] Wilhelm Sigmund cunta la seguinte stória ne l sou lhibro "''Alt Heidelberg''" (Antiga Heidelberg): {{Quote|''Cierta vz, durante la rializaçon dun banquete ó outro eibento, eirrompeu subitamente un ancéndio ne ls spácios superiores de l castielho, sendo todas las damas i cabaheiros postos debrebe an sigurança, cun scepçon dun cabalheiro. Este nun staba familiarizado cun ls cumpartimientos, scaleiras i corredores i ancontrou todas las salidas bloqueadas pul fuogo. Las chamas ancontrórun facilmente quemido nas cortinas i noutros materiais anflamables. Ancontrando-se cercado, gritou por ajuda. Inda assi, naide l oubiu, l que talbez l tenga lhebado a pensar que nun restaba naide para salbá-lo. Antoce, nun le restaba outra alternatiba senó saltar temerosamente pula jinela. I l cielo recompensou l audacioso ato. Finalmente, chegou íntegro al fondo. Mas l suolo fui perfurado pulas fuortes botas, deixando alhá pegadas que inda hoije puoden ser bistas. Las pessonas registórun estas stranhas marcas ne l ''Altan'' de l castielho cul nome de "Salto de l Cabalheiro" (''Rittersprung'').|Wilhelm Sigmund: „''Alt Heidelberg''"<ref>[http://www.heidelberger-altstadt.de/html/rittersprung.html Rittersprung]</ref>}} Atualmente, ls besitantes de l castielho tentam que ls sous calçados se ancaixem nas pegadas de l cabalheiro. Outra lhenda associa la pegada cul Eileitor [[Frederico IV, Eileitor Palatino|Frederico IV]], afirmando que este saltou, cumpletamente alcoolizado, de la jinela de l sou palácio pa l terraço de l castielho. === Fossos (Hirschgraben/Halsgraben) === [[Eimagem:Hirschgraben ç Heidelberger Schlosses.jpg|thumb|left|Bista parcial de l ''Hirschgraben''.]] : Nome: Ne ls fossos tamien éran mantidos benados, de adonde resulta l nome de ''Hirschgraben'' (Fosso de l Benados). Ls [[fosso]]s fazien parte de l sistema de defesa de l castielho. An [[1962]], pensou-se an repoboá-los cun benados, mas esta eideia nun se cuncretizou porque l terreno pisado oufereca ua bison zagradable. Ye defícel eimaginar que ne l ''Hirschgraben'' (Fosso de l Benados) tubírun lhugar demunstraçones de caça. [[Eimagem:Heidelberger Schloss von Johann Wolfgang Goethe.jpg|thumb|280px|Ls fossos de l castielho nun zeinho de Goethe.]] Na base de l muro oeste ancontram-se nuobe buracos, resultantes de las tentatibas francesas de poner minas, an [[1693]], por baixo de l dezido muro, las chamadas "cadeias de spluson" (''Kettensprengungen''). Inda assi, la outelidade de la pólbara fui lhemitada pula houmidade i, por outro lhado, tamien fui detreminada pula persença de las tropas amperiais, pul que nun houbo tiempo para que ls comandos de spluson fússen dados. Un oubstáculo adicional a un possible ambasor poderie tener sido ua inundaçon. L fluxo de auga podia ser zbiado pa l fondo de l ''Hirschgraben'', inundando-lo. L Eileitor [[Juan Guilherme, Eileitor Palatino|Juan Guilherme]], residente an [[Düsseldorf]], nun staba sastifeito cula sue Residéncia an Heidelberg, tenendo planeado reabastecer l fosso oeste atrabeç de l zambolbimiento de nuobos eidifícios. === Poço baixo de l Príncepe === : Nome: Nacente de auga que abastecie la corte eileitoral ne l [[Schloss Mannheim]]. L Poço baixo de l Príncepe (''Untere Fürstenbrunnen'') ye un chafariz, custruido a mando de l Eileitor [[Carlos Teodoro, Eileitor de la Baviera|Carlos Teodoro]] cumo cumplemiento de l Poço Alto de l Príncepe, çtinado a abastecer l [[Schloss Manneim]], la nuoba residéncia de l eileitores, cun auga potable. L trasporte de la auga até [[Mannheim]], la binte quilómetros de çtáncia, era feita durante la nuite cul recurso la [[mula]]s. Tamien eiqui stá ua anscriçon, an lhatin, dedicada al Eileitor Carlos Teodoro. Nesta anscriçon, l eileitor i la sue sposa, [[Isabel Augusta de Sulzbach]], san chamados de pai i mai de la pátria i associados al "nuobo i mui saudable poço": : NOVA ET SANISSIMA CAROLI / THEODORI PATRIS PATRIAE / SCAT VRIG0 / La MATRE PATRIAE ELISABETHA / AVGVSTA IN NECTAR RECENS / SANITATIS PARITER. DESIGNATA Acede-se al poço de granito atrabeç dua puorta de fierro, subre la qual se puode lher la seguinte anscriçon an lhatin: : NATVRA SANVS. DIRECTIONE THOMAE BREYER CLARVS : (traduçon: "''Natureza saudable. Direçon de l famoso Thomas Breyer''") Esta anscriçon repersenta un cronograma, de l qual resulta l anho de [[1767]]. === Casamata === [[Fexeiro:Halsgraben am Heidelberger Schloss.jpg|thumb|180px|Casamata de la auga ne l ''Halsgraben''.]] : Nome: la palabra deriba de l eitaliano ''casamatta'', que quier dezir "casa armada", cun ourige nas palabras ''casa'' (casa) i ''matta'' (scura). La casamata, protegidas por bóbedas dua fortaleza antes de l bumbardeamiento pula artilharia, custitui, depuis de la [[Guerra de l Trinta Anhos]], l que resta dacitada fortaleza. An bejitas guiadas, puode berificar-se se ye berdade la eisisténcia dua salida de eimergéncia para a cerca. L muro, situado mui ambaixo de las torres i eidifícios, tenie, al mesmo tiempo, la funçon de apoiar la parte ouriental de l castielho an ouposiçon al ''Friesental'' (Bal Fresco) i fins melitares. Ua parte desta casamata fui anterrada, mas stá outra beç la çcubierto. Inda se mantém antata antre la ''Apothekerturm'' i la ''Krautturm''. Na parte sterior puoden detetar-se lhacunas. La casamata fui cunsidrabelmente anfraquecida atrabeç de las remodelaçones i reconbersones feitas puls bários eileitores. An [[1998]], por rezones de sigurança, ua parte de ls caminos de l ''Friesenberg'' (Monte Fresco) fúrun ancerrados junto a la casamata. La casamata de la auga, un muro que cunduz a la ''Krautturm'', ye ua galeria de bóbeda dupla, datada de l [[seclo XVI]], de cuja base sal l acesso al ''Friesental'' a partir de l fosso de l castielho. La parte de cima serbiu de passaige de la auga benida de l [[Königstuhl]] pa l castielho. === Zeughaus i Karlschanze === [[Eimagem:Zeughaus Heidelberger Schloss von Johann Ulrich Kraus 1684 (Ausschnitt).jpg|220px|left|thumb|La ''Karlsturm'' i la ''Zeughaus'' (a la squierda), an 1684, por Johann Ulrich Kraus.]] : Nome: ''Zeug'' ye ua spresson mediebal almana para [[armadura]], ancluindo, más tarde, ls respetibos acessórios quando la artilharia formou ua [[guilda]]. La antiga ''Zeughaus'' (Casa de las Armaduras) fazie parte de la arquitetura melitar i corresponde a la redadeira fase de spanson de las fortificaçones de l castielho. Ancontra-se ne l punto más setentrional de la planta de l castielho i porjeta-se cumo un [[bastion]] pa l bal de l Neckar. An frente a la ''Zeughaus'' quedaba l arsenal de l canhones, cun un spácio arriba çtinado la armas de pequeinho calibre. Na ''Zeughaus'' fúrun mantidas armas, muniçones i armaduras. Durante la [[Guerra de l Trinta Anhos]], la ''Zeughaus'' sofriu danos pesados, devido a bumbardeamientos lhançados a partir de l ''Heiligenberg'', na borda ouposta de l [[Neckar]]. Estas marcas inda san bisibles na albenaria. An [[1693]], la ''Zeughaus'' fui dinamitada puls franceses durante la Guerra de Sucesson de l Palatinado, sendo restaurada más ua . An [[1764]], la strutura sofriu un ancéndio, nun sendo restaurada depuis desso. Antes de la ''Zeughaus'' queda l ''Karlsschanze'' (Reduto de Carlos) cula ''Karlsturm'' (Torre de Carlos), ua custruçon meramente melitar çtinada a garantir la sigurança de l porton norte. Fui custruida depuis de la Guerra de l Trinta Anhos ne l lhocal dua casa çtinada a jogos (''Ballspielhause''). Atualmente, l acesso al castielho ye feito sclusibamente pul porton sul. La ''Karlsturm'' fui custruida an [[1683]] i lhougo çtruída, an [[1689]], pulas tropas francesas. Atualmente, la antiga torre stá quaije cumpletamente zaparecida. == Jardins == === Stückgarten (Jardin de las Peças) === [[Eimagem:Stueckgarten Heidelberg 1620on Merian.jpg|200px|left|thumb|Bista de l ''Stückgarten'' para alhá de la muralha, por Matthäus Merian, 1620.]] : Nome: L nome ''Stück'' (Peça) refere-se als canhones que eiqui fúrun anstalados. ''Stück'' ye un termo zatualizado para un tipo de [[canhon]]. L ''Stückgarten'' (Jardin de las Peças) corresponde al terraço oucidental de l castielho. Oureginalmente, este spácio fui criado pul Eileitor [[Lhuís V, Eileitor Palatino|Lhuís V]] para la anstalaçon dua lhinha de canhoness. [[Frederico V, Eileitor Palatino|Frederico V]], al stablecer eiqui un jardin de recreio (''Lhustgarten''), anfraqueciu la capacidade de defesa de l castielho. L passeio de recreio an que fui cumbertido l ''Stückgarten'', al qual fui dado acesso pul ''Eilisabethentor'' (Porton de Isabel), tornou-se nun prazer pa ls eilegantes de la corte. Ne l [[seclo XIX]], l ''Stückgarten'', que nun fazie parte de l ''Hortus Palatinus'', fui ambolbido ne l ambestimiento total. Para drento de la ''Eilisabethentor'', eisistia ua Casa de Páixaros (''Vogelhaus'') ne l acesso al palácio. Ua alameda cunduzia al ''Anglischen Bau'', anquanto la superfice de l jardin era cubierta por canteiros ornamentais. Quando la Guerra de l Trinta Anhos ambadiu Heidelberg, ls terraços traçados an bolta de l palácio rebelórun-se un ampecilho para la defesa. Ua beç que estes terraços de l castielho stában cumbertidos an spácios de recreio, fúrun custruídos muralhas a las priessas. De l ''Stückgarten'' cunsegue tener-se ua clara bison de la [[Floresta de l Palatinado]] (''Pfälzerwald'') i de la Fossa Renana (''Rheinebene''). Mirando eimediatamente para baixo, ben-se ls telhados de la cidade de Heidelberg ó ls fossos de l castielho. ==== Eilisabethentor (Puorta de Isabel) ==== [[Eimagem:Eilisabethentor am Heidelberger Schloss.jpg|thumb|250px|La ''Eilisabethentor'' bista de las ruínas de l ''Anglischen Bau''.]] : Nome: batizada an houmenagem a la princesa anglesa [[Isabel Stuart]], queda situada a la antrada de l ''Stückgarten''. Custitui, junatmente cul ''Anglischen Bau'' i l triato de la ''Dicken Turm'', ua alteraçon ampreendida por Frederico V para houmenagear la sue mulhier anglesa. Este porton fui ua surpresa de Frederico V para la sue moço sposa, tenendo sido arguido nua sola nuite, an [[1615]], cumo un persente pa l sou 19º anibersário. Inda assi, nun eisiste nanhue proba documental, para alhá de la dedicatória an lhatin grabada na piedra: : FRIDERICVS V ELISABETAE CONIVGI. CARISS (IMAE) La(NN0). C(HRISTI). MDCXV. F(ACIENDUM). C(URAVIT) : (traduçon: :"''Frederico V mandou custruir (l porton) para la sue mulhier Isabel ne l Anho de l Senhor de 1615.''") La ''Eilisabethentor'' fui custruída al stilo dun [[arco de l triunfo]], sendo l purmeiro monumiento [[barroco]] de l Castielho de Heidelberg. L arquiteto de l porton fui [[Salomon de Caus]], un de ls dous arquitetos que benirun para Heidelberg cun Isabel. Las quatro colunas san repersentadas cumo troncos de arble puls quales trepam [[heira]]s. Na folhagem stan scondidos animales de todas las speces, cumo sapos, scarabelhos, caracoles, lhagartos ó squilos. ==== Vogelhaus (Casa de l Páixaros - Ourangerie) ==== [[Eimagem:Vogelhaus-Grundmauern Heidelberger Schloss am Stueckgarten.jpg|180px|thumb|Fundaçones de la antiga ''Vogelhaus'']] Diretamente al lhado de l ''Eilisabethentor'' quedaba la ''Vogelhaus'' (Casa de l Páixaros), ua [[ourangerie]] que formaba l stremo sul de l ''Stückgarten''. Ne l [[seclo XVIII]], houbo prainos para que esta casa fusse alargada pa l fosso i passasse a ancluir l ''Eilisabethentor''. La reconstruçon desta strutura debie ancluir ua casa de hóspedes de dous andares cun un apartamiento pa l anfitrion, perpuosta que fui recusada pula corte eileitoral. Atualmente, solo resta la parede oucidental i las lhajes de piedra ne l suolo. L praino de la ''ourangerie'' fui trasferido pa l [[Schloss Schwetzinger]] an [[1725]]. La orde para demolir la ''ourangerie0'' fui dada durante ua besita de l Eileitor, an [[1805]]. Más tarde, l ''Stückgarten'', l ''Schlossvorhof'' (Pátio de Antrada) i ls ''Terrassengarten'' (Terraços Ajardinados) fúrun reunidos nun parque público de acesso lhibre. === Schlossgarten (Jardin de l Palácio - Hortus Palatinus) === [[Eimagem:Terrasse am Hortus Palatinus.jpg|thumb|left|160px|Terraço percipal de l antigo ''Hortus Palatinus''.]] L ''Schlossgarten'' (Jardin de l Palácio) tem l nome lhatim de ''Hortus Palatinus'' (Jardin Palatino) i fui ecomendado pul Eileitor Frederico V la [[Salomon de Caus]]. Esso lhebou a la spanson de l chamado ''Hasengärtlein'', l jardin de l castielho cun ourige na [[Baixa Eidade Média]], l que eisigiu seneficatibas mobimientaçones de tierra. Las capacidades de defesa de l castielho tamien fúrun fragilizadas. Quando Frederico fui eileito Rei de la Boémia i mudou la sue residéncia para [[Praga]], ls trabalhos ne l ''Hortus Palatinus'' fúrun suspensas. L jardin nunca benerie a ser acabado. La forma i la çposiçon de ls parterres solo sobrebibeu atrabeç de zeinhos. L ''Hortus Palatinus'' fui, ne l sou tiempo, un s más famosos jardins de la [[Ouropa]] i fui çcrito puls cuntemporáneos cumo la "[[siete marabilhas de l mundo|oitaba marabilha de l mundo]]". An [[1719]], l Eileitor [[Carlos III Filipe, Eileitor Palatino|Carlos III Filipe]] ampeçou a dar ua forma barroca la parte de l jardin de Frederico V. Ua beç que fui criada, an [[1832]], ua cadeira de Floresta Botánica (''Forstbotanik'') na Ounibersidade Técnica de Karlsruhe, passou a haber un fuorte antresse por estas plantaçones. Al lhongo de l anhos, la cumposiçon oureginal cun [[cunífera]]s fui bulgarizada cun [[caducifólia]]s, pul que la ampresson giral de l parque mudou cunsidrabelmente. ==== Scheffelterrasse (Terraço de Scheffel) ==== : Nome: este terraço recibe l nome de ''Scheffelterrasse'' debido a ua státua de bronze de l poeta [[Joseph Victor von Scheffel]] que eiqui eisistiu antre [[1891]] i [[1942]], anho an que fui fundida. [[Eimagem:Scheffelterrasse Hortus Palatinus 02.JPG|250px|thumb|Bista giral de l ''Scheffelterrasse''.]] L grande ''Scheffelterrasse'' (Terraço de Scheffel) cunsiste nun terraço cunsulidado atrabeç de la custruçon dua arcada de 20 metros de altura. Atrabeç desta strutura, l jardin fui spandido subre la colina de l ''Friesenberg'' (Monte Frísio). Para este terraço, situado frente al cumplexo de l palácio, fui planeada ua casa de jardin (''Gartenhaus''), la qual , inda assi, nunca benerie a ser eisecutada. Depuis de l zaparecimiento de la státua que le dou nome, solo ne l die [[26 de Júnio]] de [[1976]] fui çcerrado un memorial la Scheffel. ESta piedra ye más modesta que l monumiento anterior, mostrando un medalhon cula eimagem de Scheffel, moldada a partir de la eimagem persente ne l sou túmulo an [[Karlsruhe]]. Scheffel screbiu bários poemas subre Heidelberg. Un deilhes, "''Alt-Heidelberg, du feine''" ("Bielha Heidelberg, sue delicadeza"), tornou-se popular antre ls studantes atrabeç de la adataçon musical de [[Anton Zimmermann]]. Scheffel era mui coincido an Heidelberg i habie muitas eimagens de l an bários lhocais. Solo ne l ''Scheffelterrasse'' zapareciu, depuis de la [[Purmeira Guerra Mundial]], un monumiento an sue houmenagem, ua beç que alguns studantes decidiram roubar un busto de Scheffel i anstalá-lo ne l ''Scheffelterrasse''. Na manhana seguinte, este apareciu danificado ne l suolo. Un aproximou-se dun guarda de l parque i preguntou-le maliciosamente: <blockquote><an> Dígamos, buono home, que talbeç se trate de l famoso nano Perkeo de l Castielho de Heidelberg? </an></blockquote> Al que l guarda respundiu eirritado: <blockquote><an> Nee, dess is er net. Awwer gsoffe hott dar aach …!" (Nó, nun ye el. Mas tamien stá ambriagado…!) <ref>www.heidelberger-altstadt.de</ref> </an></blockquote> Ne l stremidade de l ''Scheffelterrasse'', adonde la [[balaustrada]] rebuolta para la dreita, argue-se l reduto. Eiqui, [[Salomon de Caus]] querie custruir ua delicada torre cun ua galeria abierta. A partir desta punto, tener-se-iba ua ampressionante bista panorámica de l castielho, de la cidade de Heidelberg i de l bal de l Neckar. Ambora téngan sido ampeçados ls trabalhos nas fundaçones, las obras fúrun anterrompidas an [[1619]]. ==== Banco de Goethe i Marianne ==== [[Eimagem:Goethebank Hortus Palatinus.JPG|250px|thumb|Banco de Goethe i Marianne.]] Ne l ampeço de [[1922]], l Banco de Goethe i Marianne, custruido nun tipo de piedra calcária (''Muschelkalkstein''), fui colocado ne l bordo ouriental de l terraço percipal. Esta eideia partiu dun requerimiento feito por un porsor de Heidelberg, an [[1919]], cumo comemoraçon de l centenário de l aparecimiento de l [[West-östlicher Divan]] (coleçon de poemas de Goethe). Na parte de trás de l banco stá repersentada ua [[coculho]], tenida ne l Ouriente cumo mensageira de l amor. L testo subre l banco diz l seguinte: : "''Und noch einmal fühlet Hatem Frühlingshauch und Sommerbrand''" ("i más ua beç Hatem sente l sopro de la Primabera i l fuogo de l Berano") Esto remete pa l ancontro de Goethe cun [[Marianne von Willemer]]. Goethe ourganizou l lhibro ''Suleika'', de l ''West-östlichen Divans'', pul çcurso i cuntra-çcurso de Hatem i Suleika. Ls dous nomes cumbinam-se cun ls de Goethe i Marianne von Willemer. Ne l testo ambaixo san rialçados ls sentimientos de Marianne: : "''Dort wo hohe Mauern glühen, finde ich den Vielgeliebten''" ("Adonde las altas paredes brilham, oubserbo l bien amado") A poucos metros de l puial ancontra-se un monumiento la Goethe, cun dous metros de altura, repersentando la cabeça de l poeta, an bronze, inaugurado ne l die [[5 de Maio]] de [[1987]], Die de la Ouropa. Na base, an arenito, ancontra-se la seguinte anscriçon: : "''Auf dar Terrasse hoch gewölbten Bogen war eine Zeit sein Kommen und sein Gehn''" ("Na alta arcada de l terraço tubo un tiempo de chegada i de partida") Esta ancriçon fui straida dun poema de Marianne von Willemer i faz aluson a la arcada de 20 metros que sustenta l ''Scheffelterrasse''. === Friesental (Bal Fresco) === [[Eimagem:Friesental Heidelberg 1620 von Merian.jpg|thumb|220px|Zeinho de l ''Friesental'', por Matthäus Merian, 1620.]] L ''Friesenberg'' (Monte Fresco) fui ancluído ne l sistema giral. Un decumiento de [[1750]] mostra que la ária de l ''Friesental'' (Bal Fresco) staba acupada por un ''Thier-Garthen'' (Jardin de Animales), ne l qual eisistiam cerbos i benados. La colina de l castielho era coincida, antes, por ''Kalte Tal'' (Bal Fresco), ua beç que ye lhigeiramente banhado pul Sol. Ne l lhado ouriental de l ''Friesental'', ouposto al castielho, quedaba ua acupaçon [[Orde de l Carmo|carmelita]], adonde l Eileitor [[Roberto I, Conde Palatino de l Reno|Roberto I]] habie custruido la ''Jakobskapelle'' (Capielha de Jacó) i alojamientos para albergar ls armanos studantes. Desta acupaçon restam solo alguns bruxedos de l antigo mosteiro. Na eigreija carmelita tamien se ancontraba ua sepultura de l [[Wittelsbach]]. Ua beç que estes san antepassados diretos de l [[Reino de la Baviera|Reis de la Baviera]], las tumbas fúrun trasferidas para [[Munique]], an [[1805]], adonde fúrun depositadas na cripta de la Eigreija de San Miguel. ==== Piedra cun anscriçon frente a la Dicker Turn ==== [[Fexeiro:Gedenktafel an Dicken Turn ç Heidelberger Schlosses.jpg|thumb|left|140px|Piedra frente a la ''Dicken Turn''.]] Ne l ''Friesenberg'' (Monte Fresco), na parte ouriental de l castielho, stubo anstalado un campo de tiro de la [[artilharie]] eileitoral. L Eileitor [[Carlos II, Eileitor Palatino|Carlos II]] dibertiu-se eiqui frequentemente la çparar tiros de pistola. La ancriçon nua piedra situada a la squierda de la ''Dicken Turn'', refree-se als sous feitos pessonales, de ls quales staba, oubiamente, mui ourgulhoso: : ANNO MDCLXXXI. DEN XXII JANUARI BON SCHLOSS AUF DISEN ORT HAT WIEDER ALLES HOFFEN AUS STUCKEN CHURFURST CARL MIT KUGEL TROFFEN (Traduçon:ANNO MDCLXXXI. XXII DE JANEIRO DE L CASTIELHO DESTA LOCALIDADE L CHURFURST CARLOS SPERA DE TODOS LS CANHONES L GOTEJAR DE LAS BALAS) Esta anscriçon recorda, probablemiente, l zampenho de l Eileitor Carlos II ne l die [[22 de Janeiro]] de [[1681]], quando dous [[canhon]]es (ó ''Stuck'' - peça), alegadamente colocados frente la frente, çparában balas al mesmo tiempo, las quales se reunian ne l aire. Esta piedra fui, mais tarde, colocada ne l ''Stuckgarten'' para que mais pessonas la notassen. == Residentes famosos == === Frederico B, l "Rei de Ambierno" === [[Fexeiro:Friedrich B. bon dar Pfalç.jpg|thumb|185px|right|[[Frederico B, Eileitor Palatino|Frederico B]]: L "Rei de Ambierno".]] [[Fredericp B, Eileitor Palatino]] casou cun [[Isabel Stuart]], la filha de l rei anglés. Este casamiento resultou de antresses políticos i ambolbiu grandes çpesas. Fúrun ourganizadas çpendiosas festibidades i, para la sue rializaçon, l Eileitor ancomendou la ''Eilisabethentor'' (Puorta de Isabel) pa l ''Stuckgarten'' (Jardin de la Peça). Antre [[Outubre]] de [[1612]] i [[Abril]] de [[1613]], Frederico B passou cerca de meio anho an [[Anglaterra]] i, anque cuntar solo 16 anhos de eidade, tomou cuntato cun amportantes arquitetos, ls quales amprendírun, mais tarde, alteraçones i nuobos eidifícios ne l Castielho de Heidelberg. [[Inigo Jones]] i [[Salomon de Caus]], que se conhecian bien antre si, ancontrában-se al serbício de la corte de l rei anglés. Caus acumpanhou ls recén-casados na sue biaige de regresso la Heidelberg. Jones seguiu-los an [[Júnio]] desse mesmo anho. Pouco depuis, fui abordada la heipótese de se custruir un einorme jardin. Inda assi, las plantas fúrun pensadas para un terreno praino, pul que la costielha de la monatanha tubo que ser cumbertida. An purmeiro lhugar, fúrun eisecutados mobimientos de tierras, ls quales fúrun bistos puls cuntemporáneos cumo la oitaba marabilha de l mundo. Sob l gobierno de Frederico B, l Palatinado assistiu a ua supremacie protestante ne l [[Sacro Ampério Romano Germánico]], la qual acabou, mas, nun zaire. Depuis de [[1619]], Frederico B - contra ls abisos spressos de muitos cunselheiros - fui scolhido para Rei de la Boémia. Quando Frederico B deixou Heidelberg, diç-se que la sue mai, [[Luisa Juliana de Ouranien-Nassau]], terá proclamado: ''"Oh, l Palatinado stá a mudar-se para la Boémia"''. Mas, Frederico B nun pudo manter la corona depuis de la derrota na [[Batailha de la Muntanha Branca]] (trabada na ''Bílá hora'' - 379 metros de altura), sofrida frente a las tropas de l amperador i de la [[Liga Católica (almana)|Liga Católica]]. Pula brebidade de l sou reinado, recebiu l eipíteto trocista de "Rei de Ambierno". Cula [[Guerra de l Trinta Anhos]], l gobernante antrou nua outra fase i tornou-se nun refugiado político. Depuis de la sue fuga para [[Rhenen]], na [[Houlanda]], l [[Fernando II, Sacro Amperador Romano-Germánico|Amperador Fernando II]] dixe, an [[1621]], dixe l melhor i l pior subre Frederico. L Palatinado de l Reno fui trasferido, an [[1623]], pa l [[Maximiliano I, Eileitor de la Babiera|Duque Maximiliano I de la Babiera]], que tamien trouxe l [[Alto Palatinado]] pa l amperador. An Rhenen, la oete de [[Arnhein]], la família bibiu de fondos públicos salbos i de l generoso apoio de l rei anglés, einicialmente tamien de l de la Houlanda, ounidos al apoio de l gobierno. Frederico sperou regressar a la sue posiçon ne l Palatinado até al fin de la sue bida, mas morriu ne l eisílio an [[1632]]. === Lhiselotte, Princesa Palatina === [[Fexeiro:Lhiselotte bon dar pfalç.jpg|thumb|Lhiselotte de l Palatinado.]] [[Eilisabeth Charlotte, Princesa Palatina]], fui [[Duque de Orleanes|Duquesa de Orleanes]] i cunhada de [[Luís XIB de Fráncia]]. Lhiselotte, cumo era afetuosamente coincida, nieta de [[Frederico B, Eileitor Palatino|Frederico B]], naciu ne l Castielho de Heidelberg i creciu na corte de la sue tie [[Sofia de Hanóber]], an [[Hanóber]], regressando frequentemente la Heidelberg na cumpanha de sou pai. Als 19 anhos de eidade casou, por rezones políticas, cun [[Filipe I, Duque d'Orleanes]], armano de Lhuís XIB de Fráncia, un casamiento que nun benerie a ser feliç. An [[1685]], quando l Eileitor [[Carlos II, Eileitor Palatino|Carlos II]], armano de Lhiselotte, faleciu inesperadamente, lhebando a la stinçon de l [[Wittelsbach]] de l [[Casa de l Palatinado-Simmern|Palatinado-Simmern]], Lhuís XIB reclamou l Palatinado para si i ampeçou la [[Guerra de la Grande Aliança]], la qual debastou l Palatinado. Lhiselotte, fui fuorçada a assistir passibamente a la çtruiçon de l sou paíç, arrasado an sou nome. Lhiselotte screbiu nua carta para la sue tie Sofia de Hanóber: : ''"Julgo, anton, que l papá nun debe tener antendido la magnitude de l ato de me entragar; mas you era un fardo para el, i el staba preocupado que you me tornasse nua bielha lhouca, por esso tratou de lhibrar-se de mi tan rápido quanto possible. Era este l miu çtino"''. Mesmo depuis de trinta i seis anhos an Fráncia, eilha inda pensaba an Heidelberg cumo l sou lhar, i screbiu nua carta la [[Marie Lhuise bon Degenfeld]]: : ''"Porque nun hai-de l príncepe-eileitor tener l castielho reconstruído? Esso cierta mente balerie la pena"''. La [[Casa de Orleanes]] çcende de ls filhos de Lhiselotte i Filipe, tenendo chegado al trono de Fráncia, an [[1830]], na pessona de [[Luís Filipe de Fráncia]]. Stima-se que Lhiselotte tenga scrito 60.000 cartas, de las quales cerca dun décimo subrebibiu até a la atualidade. Las cartas, scritas an francés i alman, çcriben mui bibamente la bida de la corte francesa. A maior paret deilhas fúrun scritas a la sue tie Sofia i a la sue meia-armana Marie-Lhuise, mas tamien se correspondiu cun [[Gottfried Lheibniç]]. La eiducaçon de Lhiselotte fui bastante burguesa. L Eileitor [[Carlos I Lhuís, Eileitor Palatino|Carlos I Lhuís]] gustaba de brincar cun ls sous filhos na cidade de Heidelberg i de fazer caminadas al lhongo de las costielhas de las colinas de l [[Odenwald]]. Lhiselotte, que mais tarde se çcreciu cumo ua "abelha lhunática" (''"dolle Hummel"'' an alman), cabalhgaba ne l sou cabalo pulas colinas an buolta de Heidelberg i gustaba de la sue lhiberdade. Frequentemente, saía cedo de l castielho para trepar a ua cerejeira i anchir-se de cereijas An [[1717]], recordando la sue anfáncia an Heidelberg, screbiu: : ''"Miu Dius, quantas bezes a las cinco de la manhana me anchia cun cereijas i un buono pedaço de pan nas colinas! Nesses dies era mais bigorosa de l que podie eimaginar.<ref>De Dirk Ban dar Cruysse, ''Madame sein ist ein eilendes Handwerck'', Munique, Piper, 1990. ISBN 3-492-03373-3</ref>"'' === Charles de Graimberg === [[Fexeiro:Charles-de-Graimberg.jpg|thumb|160px|right|Charles de Graimberg.]] L ''Kupferstecher'' ([[graburista]]) francés Charles de Graimberg acumpanhou la família na fuga para Anglaterra antes de la [[Reboluçon Francesa]]. An [[1810]], fui para [[Karlsruhe]] cul oubjetibo de ampeçar a treinar cul graburista de la corte de Baden Christian Haldenwang. Este era amigo i bezino de l armano de Graimberg, Lhuís. Quando Graimberg fui para [[Heidelberg]], an orde a fazer un sboço de l castielho para ua paisaige, quedou de tal maneira ancantado que permaneciu eilhi ls restantes 54 anhos de la sue bida. Cun las reproduçones de las ruíanes de l castielho que porduziu, hdocumientou la sue cundiçon i colocou la piedra de fundçon de l castielho romano, la qual debe proteger las ruínas de la sue decadéncia final. Na sue casa, situada ne l ampeço de l camino pedestre pa l castielho) zambolbiu un curjidoso gabinete cun peças ancontradas nas ruínas, las quales se tornórun, mais tarde, nas peças básicas de l museu Kurpfälzi. Aliás, el própio financiou, cula sue fortuna, la sue coleçon de antiguidades (''"Altertumer"'') para la stória de la cidade i de l castielho. Ye debido a el que l Castielho de Heidelberg inda se mantén de pie. Tamien cunseguiu las purmeiras scabaçones stóricas nas ruínas i bibiu durante un lhongo período ne l pátio de l castielho, an orde a eibitar que ls habitantes de Heidelberg lhebassen materiales de custruçon de las ruínas para las sues casas. Cun orde de Graimberg, Thomas La. Lheger redigiu un guia de l castielho que custitui la purmeira fuonte scrita subre l mesmo. Ua cópia deste guia, de [[1836]], ''Le guide boyageurs danes la ruin de Heidelberg'' (traduçon de l francés: ''"L guia de ls biajantes na ruína de Heidelberger"''), fui adquirida por Bitor Hugo durante la sue stadie an Heidelberg. Esta cópia, probida de notas, stá çponible, atualmente, na "''Maison de Bitor Hugo''" (Casa de Bitor Hugo), an [[Paris]]. Ua placa de honra lhembra Charles de Graimberg, la qual fui anstalada, an [[1868]], na passaige pa l Altan, diç l seguinte: : "''A a mimória de Carlos Conde de Graimberg,''" : "''Nacido para par de l castielho an Fráncia 1774,''" : "''Falecido para Heidelberg 1864''".<ref>Testo oureginal an alman: ''Den Andenken an Karl Graf bon Graimberg,/''geb. zu Schloß Paar in Frankreich 1774,/ gest. zu Heidelberg 1864.''</ref> == Turismo == === Eiluminaçon de l castielho === [[Fexeiro:Heidelberg Schlossbleuchtung.jpg|thumb|250px|left|L Castielho de Heidelberg eiluminado por fuogos de artifício.]] La iluminaçon porduzida puls fuogos de artifício ancide subre l castielho bárias bezes por anho, custituindo, tamien, ua ancenaçon eibocatiba de la çtruiçon de l castielho, ne l anho de [[1693]]. La eiluminaçon de l castielho puls fuogos ye motibo pa ls numerosos suldados norte-amaricanos stacionados an Heidelberg deixáren ls sous assentamientos na cidade i comemoráren ne ls prados que marginan l Neckar. [[Mark Twain]], que assistiu a la eiluminaçon an [[1878]], çcrebiu l spetaclo de la forma que se segue: {{Quote|''(…) cun un ampolgante çparo súbito, un punhado de mísseis brilantemente queloridos eimita l troar dun trobon contra las silhuetas negras de las torres de l castielho. Al mesmo tiempo, çtinguen-se de la muntanha todos ls detalhes de las ruínas. Mais ua i outra beç, las torres çpórun molhos de foguetes para la nuite, i l cielo crepita cun setas de luç brilhante ne l zénite, brebemente, i que, an seguida, curban graciosamente para baixo, para rebentar nua berdadeira fuonte de brilhantes chiçpas queloridas.''|Mark Twain: „Bummel durch Ouropa" <ref>Mark Twain: „Bummel durch Ouropa"</ref>}} La purmeira eiluminaçon de l castielho rializou-se an [[Júnio]] de [[1815]], quando l [[Francisco I de la Áustria|Amperador Francisco I de la Áustria]], l [[Alexandre I de la Rússia|Czar Alexandre I de la Rússia]], l [[Frederico Guilherme III de la Prússia|Rei Frederico Guilherme III de la Prússia]], l [[Luís I de la Babiera|Príncepe Heirdeiro Lhuís de la Babiera]] i muitos outros príncepes permanecírun bárias sumanas an Heidelberg, para que la [[Santa Aliança]] decidisse medidas contra [[Napoleon]], acabado de abandonar l eisílio na [[Ilha de Eilba]]. Cul fin de oufrecer als regentes un persente special, l [[magistrado]] de Heidelberg resolbiu eiluminar las ruínas de l castielho. Esto fui feito cun meios mais simples, sendo acesas ne l pátio de l castielho madeiras i outras sustáncias anflamables. [[Fexeiro:Heidelberger Schloss-bleuchtet.jpg|thumb|300px|Bista noturna de las ruínas de l Castielho de Heidelberg.]] Outra eiluminaçon fui rializada, an [[Maio]] de [[1830]], pul angenheiro de jardines palacianos Metzger, ourganizada an houmenaige a la besita de ls amperadores de la [[Áustria]] i de la [[Rússia]] i de l rei de la [[Prússia]]. Die heiutigen Schlossbleuchtungen erinneren an die Zerstörung ç Schlosses durch den französischen General [[Ezéchiel de Mélac]] ein Jahr 1689 und 1693 während ç [[Pfälzischer Erbfolgekrieg|Pfälzischen Erbfolgekriegs]]. Atualmente, las eiluminaçones de l castielho ténen an minte la çtruiçon de l castielho pul general francés [[Ezéchiel de Mélac]], ne ls anhos de [[1689]] i [[1693]], durante la [[Guerra de Sucesson de l Palatinado]]. L [[Rhein-Neckar-Zeitung]], un jornal de Heidelberg, çcribe nun artigo la eiboluçon stórica de la eiluminaçon de l castielho i, tamien, l sou presnete: {{Quote|''Zde hai décadas, stan al serbício de cada eiliuminaçon de l castielho cerca de 50 bumbeiros. Ye ua honra para eilhes star alhá, cul boluntariado a ser "lhegado", muitas bezes, de pai para filho i para nieto. La Horst Hasselbach fui preguntado, quando tenie cerca de 30 anhos, se querie ajudar. Zde anton, nun faltou la nanhue eiluminaçon. A las 22.15 horas (de acordo cula Eigreija de l Sprito Santo) çpara un foguete de alarne cumo senhal de "Atençon!". Anton, todos ls sous ajudantes acenden las mechas. Satamente 30 segundos depuis de l segundo çparo, cun todos ls ajudantes munidos de [[sinalizador]]s, l castielho eimerge na luç burmeilha.''|Rhein-Neckar-Zeitung de 30 de Agosto de 2005: „''Weil dar Feuerzauber die Gekrönten freut…''" <ref>[http://www.schoenmehl.de/prisse/main.html Páigina anformatiba relacionada cul aprobeitamente turístico de l Castielho de Heidelberg ]</ref>}} === Schlossfestspiele (Festibal de l Castielho) === Durante l Berano, l [[Heidelberger Schlossfestspiele]] (Festibal de l Castielho de Heidelberg)<ref>[http://www.schlossfestspiele-heidelberg.de/ Schlossfestspiele.de Páigina de l Festibal de l Castielho]</ref> oufrece, ne l pátio de l castielho, repersentaçones de bários géneros al aire lhibre. L ''Schlossfestspiele'' ye ourganizado pul ''Stadttheater Heidelberg'' (Triato Municipal de Heidelberg), tenendo ampeçado ,an [[1926]], cun ua ancenaçon de [[Suonho dua Nuite de Berano]], de [[Willian Shakespeare]]. Ne l strangeiro (subretodo ne ls [[I.U.La.]]) ye mais coincido pula peça ''The Student Prince'' ("L Príncepe Studante"), ua [[oupereta]] centrada na figura fitícia de l Príncepe Heirdeiro Karl Franç de Karlsberg, que durante ls sous studo an Heidelberg se apaixona por Kathie, la filha de l sou hospedeiro, debendo zeistir desse relaciomiento por rezones de stado. Esta peça ye repersentada ne l pátio de l castielho an anglés (ó cun testo an alman i músicas an anglés) i atrai besitantes, percipalmente, de l strangeiro. Na [[Almanha]] ye pouco coincida. La oupereta baseia-se ne l drama ''Alt-Heidelberg'' ("Antiga Heidelberg"),<ref>[http://gutenberg.spiegel.de/meyerfoe/altheide/altheide.htn ''Alt-Heidelberg'' - Porjeto Gutenberg]</ref> de [[Wilheln Meyer-Förster]], repersentado pula purmeira beç, ne l die [[22 de Nobembre]] de [[1901]], ne l ''Berliner Theater'', an [[Berlin]]. Ne l [[Japon]], durante l [[Período Meiji]], la obra era lheitura oubrigatória para todos ls studantes de alman, l que oumientou cunsidrablemiente la popularidade de Heidelberg i de l Castielho de Heidelberg. Para alhá desso, l castielho fui mostrado nun porgrama de [[cinema mudo]], ne l qual l filme ye acumpanhado pul sonido dun stórico uorgon de cinema. {{ref-section}} [[Catadorie:Almanha]] 8z8o1qicmcsbp9oiobig98bpw7995zz Stados Ounidos de la América 0 1079 107926 107587 2026-08-16T19:16:34Z ~2026-30875-10 15270 107926 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Paíç|nome_natibo=Stados Ounidos de la América<br>United States of America|nome_lhargo_cumbencional=|eimaige_bandeira=Flag_of_the_United_States.svg|eimaige_brason=Greater_coat_of_arms_of_the_United_States.svg|çcriçon_bandeira=Bandeira|çcriçon_brason=Brason de Armas|legenda_bandeira=Bandeira|legenda_brason=Brason|lhema="In God We Trust"|hino=[[Fexeiro:Star Spangled Banner instrumental.ogg]]|lhocalizaçon=United_States_(orthographic_projection).svg|lhéngua_oufecial=[[lhéngua anglesa|anglés]]|títalo_xefe1=Pursidente|nome_xefe1=[[Donald Trump]]|capital=[[Washington, DC]]|populaçon_stimada=705 749|populaçon_stimada_anho=(2019)|ária_total=9 629 091 km²}} Ls '''Stados Ounidos de la América''', '''SOA''' (an [[léngua anglesa|anglés]] ''United States of America'') son ua [[república federal]] [[Pursidencialismo|pursidencialista]], cun cinquenta [[Stados de ls Stados Ounidos de la América|stados]] i un [[Washington, DC|Çtrito Federal]]. L nome de l paíç ye muita beç chamado pulas siglas '''USA''' ó '''US''' (an anglés). La maior parte de ls Stados Ounidos localiza-se na region central de la [[América de l Norte]], tenendo frunteiras terrestres cul [[Canadá]] i cul [[México]], sendo que l restante de l paíç lemita-se cul [[Ouceano Pacífico]], l [[Mar de Bering]], l [[Ouceano Ártico]], l [[Golfo de l México]] i l [[Ouceano Atlántico]]. De ls 50 stados, solo l [[Alasca]] i l [[Habaí]] nun son pegados culs outros 48 Stados, nin antre si. Ls Stados Ounidos tamien ténen muitos [[Territórios de ls Stados Ounidos de la América|territórios]], çtritos i outras posses an torno de l mundo, purmariamente ne l [[Caribe]] i ne l Ouceano Pacífico. Cada Stado ten un alto nible d'outonomie local, d'acordo cul sistema federal. Ls Stados Ounidos celebran l sou die de l'andependéncia la [[4 de Júlio]] de [[1776]], quando las [[Treze Quelónias]] [[Reino Ounido|británicas]] na [[América de l Norte]] faziran la [[Declaraçon de la Andependéncia amaricana|Declaraçon de Andependéncia]], reijeitando l'outoridade británica, a fabor de la política de [[outodeterminaçon]]. Esta andependéncia fui oufecial mente reconhecida pelo Reino Ounido ne l [[Tratado de Paris (1783)|Tratado de Paris]]. Ls Stados Ounidos adotórun sue atual [[Custituiçon de ls Stados Ounidos de la América|Custituiçon]] an [[1789]], que stabeciu la strutura básica de l goberno amaricano. Zde anton, la nacion gradualmente zambolbiu-se, tornando-se ua [[superpoténcia]] apuis de la fin de la [[Segunda Guerra Mundial]], passando a eisercer grande anfluéncia eiconómica, política, científica, tecnológica, melitar i cultural ne l mundo. == Stória == [[Fexeiro:US states by date of statehood3.gif|thumb|300px|left|Mapa que amostra la spanson de ls Stados Ounidos de la América, zde [[1770]] até [[1960]].]] Ls atuales Stados Ounidos de la América nacírun de l'ounion de [[Treze Quelónias]] [[Reino Ounido|británicas]] stabelecidas na costa atlántica de la [[América de l Norte]] a partir de l [[seclo XVII]]. An [[1776]], ua rebuolta fui ourganizada pula classe dirigente de ls quelonos i seguiu-se la [[Reboluçon amaricana de 1776]], que fui ua guerra d'andependéncia cuntra l'outoridade de l rei de l Reino Ounido. An [[1789]], l paíç adotou ua custituiçon i assumiu la forma dua [[República Federal]], cuncedendo grande outonomie als Stados federados. Zde l recoincimento de la sue andependéncia pul [[Reino Ounido]] an [[1783]], i até meados de l [[seclo XX]], nuobos territórios i Stados fúrun sendo ancorporados, ampliando las frunteiras de l paíç até al [[Ouceano Pacífico]]. L'acupaçon de l território adonde hoije stan ls Stados Ounidos, ampeça cula migraçon d'houmanos de la [[Ásia]], atrabeç de l [[Streito de Bering]], nun período andeterminado (stimatibas barian de dieç la quarenta mil anhos atrás). Durante l [[seclo XVI]] i [[seclo XVII]], sploradores [[Spanha|spanhóles]] splorórun i colonizórun sparsamente las regiones que custituen hoije l sul de la [[Flórida]] i de la region sul de ls Stados Ounidos. L purmeiro assentamento [[Anglaterra|anglés]] bien-sucedido fui [[Jamestown (Bergínia)|Jamestown]], localizado ne l'atual Stado de [[Birgínia]], fundados an [[1607]]. Durante las dues décadas seguintes, bários assentamentos [[Países Baixos|nerlandeses]] fúrun fundados ne l qu'atualmente custitui l [[Nuoba Iorque|Stado de Nuoba Iorque]], ancluindo la bila de [[Nuoba Amsterdan]], que ye atualmente [[Nuoba Iorque|Cidade de Nuoba Iorque]], bien cumo la stensiba colonizaçon anglesa de la costa leste de ls Stados Ounidos, tendo spulso ls nerlandeses de la region al redror de la [[década de 1670]]. [[Fexeiro:Non-Native American Nations Control over N America 1750-2008.gif|right|thumb|250px|Formaçon de ls stados [[América de l Norte|norte-amaricanos]] zde [[1750]] até hoije.]] Apuis de la [[Guerra Franco-Andígena]], adonde la [[Fráncia]] perdiu sues quelónias qu'atualmente custituen l leste de l [[Canadá]] pa l [[Reino Ounido]], este ampeçou a ampor [[ampuosto]]s nas Treze Quelónias - sendo ls custos financeiros ua de las percipales rezones de la guerra. Estes ampuostos tornórun-se mui ampopulares antre ls quelonos amaricanos, que para alhá desso, nun çpunhan de repersentaçon ne l [[Parlamiento de l Reino Ounido]]. Las tensones antre las Treze Quelónias británicas i antre l Reino Ounido crecírun, i las Treze Quelónias rebelórun-se cuntra l Parlamiento i Rei británicos, na [[Guerra de la Andependéncia de ls Stados Ounidos de la América|Guerra de Andependéncia]], ampeçada an [[1775]], i que perdurou até [[1783]]. La strutura política oureginal de las Treze Quelónias era ua [[cunfederaçon]], ratificada an [[1781]]. An [[1789]], ls Stados Ounidos scolhírun an tornar-se ua [[República Federal]]. [[Fexeiro:Us historic territories.jpg|250px|left|thumb|Mapa de la spanson amaricana an direçon al oeste.]] Zde tiempos queloniales, ls Stados Ounidos anfrentórun la falta de [[mano-de-obra]]. A la época, las defrenças socio-eiconómicas ne l paíç éran einormes, cun un norte andustrializado i un sul agrário. La falta de mano-de-obra ancentibou la [[eimigraçon|eimigraçon ouropéia]] ne l Norte i l'uso de l [[scrabatura|trabalho scrabo]] ne l Sul - que fazie uso stensibo de scrabos cumprados ne l [[África|cuntinente africano]]. Ls Stados andustrializados de l norte éran contra la scrabidon, anquanto l Sul achaba que l'scrabidon era ançpensable pa l cuntíno éisito de l'agricultura sulista. Estas defrenças fúrun un de ls muitos motibos de tenson política que als poucos zamcadeórun la formaçon de ls [[Stados Cunfederados de la América]], l que criou la [[Guerra Cebil amaricana]], de l'ounion, contra ls sulistas - cunfederados - antre [[1861]] i [[1865]], ua [[guerra cebil]] an que l númaro de baixas amaricanas fui maior de l que la soma de todas las baixas amaricanas sufridas an todas las outras guerras an que ls Stados Ounidos se ambolbírun, zde sue andependéncia, até l'atual [[Ambason de l Eiraque|Guerra cuntra l Eiraque]]. [[Fexeiro:Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg|thumb|150px|right|L purmeiro [[Pursidente de ls Stados Ounidos de la América]], [[George Washington]].]] Al longo de l [[seclo XIX]], muitos [[Stados de ls Stados Ounidos de la América|nuobos Stados]] fúrun ajuntados als 13 oureginales (por eisemplo l Texas, aneixado al México), a la medida que la nacion se spandiu na [[América de l Norte]]. L [[Çtino Manifesto]] fui ua filosofie política de ls Stados Ounidos qu'animou la spanson rumo al Oeste ne l paíç. A la medida que la populaçon de ls stados de l Leste crecie, i un númaro cada beç maior d'eimigrantes antraba ne l paíç, cada beç mais assentadores passórun a habitar regiones cada beç mais la Oeste de l paíç. Anquanto esto acuntecie, ls Stados Ounidos acabórun eifetibamente cun todas las naciones [[natibos amaricanos ne ls Stados Ounidos|natibo amaricanas]] eisistentes an território amaricano, i mobendo forçadamente la populaçon andígena de ls sous antigos territórios para reserbas andígenas. Esta migraçon forçada ye inda un assunto mui çcutido ne ls Stados Ounidos, cun bárias tribos natibos amaricanas inda reibindicando tierras, i defendendo ua política [[separatismo|separatista]]. Nalguas árias, ls natibos amaricanos fúrun sterminados puls quelonos, que ls spulsórun de las sues tierras. Al cuntrário de la maiorie de ls países ouropeus, ls Stados Ounidos nunca fúrun ua poténcia quelonial, inda que, atrabeç de bárias bitórias melitares, diplomacie i acordos sternos, ls Stados Ounidos tubíssen adquirido un númaro de possessones ultra-marinas, zde [[Cuba]] até las [[Filipinas]]. Ambora gradualmente, muitos destes territórios adquiriran [[soberanie]], i outras destas possessones cuntinórun sob cuntrole de ls Stados Ounidos, giralmente, na forma de territórios (cumo [[Porto Rico]]). L Habaí ye l único destas posses que se tornou nun Stado, an [[1959]]. Ls Stados Ounidos adotában, até la Guerra Cebil amaricana, ua política [[eisolacionismo|eisolacionista]], nun percurando antrometener-se an cunflitos anternacionales. Inda assi, esto demudou cula fin de la guerra cebil. Durante l [[seclo XIX]], ls Stados Ounidos tornórun-se ua poténcia eiconómica i melitar mundial. L crecimento de l'anfluéncia de ls Stados Ounidos subre l mundo cuntinou ne l [[seclo XX]], un seclo que ye por bezes chamado de ''L seclo amaricano'', por causa de la grande anfluéncia amaricana subre l resto de l mundo, adonde l paíç se tornou l maior pólo de zambolbimento tecnológico de l planeta. L'anfluéncia amaricana subre l mundo puode ser bista na [[Grande Depresson]], un período de grande recesson de l'eiconomie antre [[1929]] i [[1940]], que nun solamente abatiu to l paíç cumo l [[Canadá]] i ls países ouropeus (specialmente l [[Reino Ounido]] i la [[Almanha]]). Mas, esto mudou cula antrada de l paíç na [[Purmeira Guerra Mundial]] i na [[Segunda Guerra Mundial]]. Apuis de la fin desta, ls Stados Ounidos emergiran definitibamente cumo ua de las [[superpoténcia]]s mundiales, juntamente cula [[Ounion Sobiética]] - zancadeando la [[Guerra Frie]]. Antre [[1945]] i [[1991]], anho de la fin de la Ounion Sobiética i de la fin de la Guerra Frie, ls Stados Ounidos passórun a star mui ambolbidos an assuntos sternos - specialmente guerra eideológica cuntra l [[quemunismo]] - participando atibamente na [[Guerra de la Coréia]] i na [[Guerra de l Bietnana]], para alhá d'apoiar [[regime melitar|regimes melitares]] an dibersos países sul-amaricanos i la [[guerrilha]] anticomunista na [[Ñicarágua|Nicarágua]]. Cun l colapso de la Ounion Sobiética, ls Stados Ounidos emergiran cumo la única superpoténcia mundial. Passórun anton a ambolber-se an açones de paç, partecipando na [[Guerra de l Golfo]], an [[1991]], remobendo tropas [[Eiraque|iraquianas]] qu'habian ambadido l [[Kuwait]]. An [[2001]], ls Stados Ounidos sofrírun l pior ataque ne l sou território al longo de la stória de l paíç, culs [[Ataques de 11 de setembre de 2001|Ataques de 11 de Setembre]], adonde quaijeque trés mil pessonas morrírun. Este ataque [[terrorismo|terrorista]], zancadeou la chamada [[Guerra al Terror|Guerra cuntra l terrorismo]], i, apuis, la cuntrobersa [[Ambason de l Eiraque]], para alhá de la caça al mandante de ls atentados, [[Osama bin Laden]]. Inda que haba sérias questones ambolbendo práticas [[racistas]] persentes na sue stória l paíç eilegiu para la Pursidéncia de la República, an [[2008]], l [[senador]] afro-amaricano pelo stado de [[Eillinois]], [[Barack Obama]]. == Geografie == [[Fexeiro:Map of USA topological.png|thumb|250px|left|[[Mapa topográfico]] de ls Stados Ounidos de la América.]] Sendo l terceiro maior paíç de l mundo an stenson territorial, la paisaige de ls Stados Ounidos baria de region la region. L paíç ten grandes florestas temperadas na costa leste, i ne l noroeste, [[pantanal]]es na [[Flórida]], grandes [[planíce]]s i l sistema flubial de l [[Riu Mississippi|Mississippi]]-[[Riu Missouri|Missouri]] na region central, las [[Muntanhas Rochosas]] l'oeste de las planíces, [[zerto]]s i zonas costeiras l'oeste de las Muntanhas Rochosas, i [[floresta]]s húmidas temperadas ne l noroeste de la costa de l Pacífico. Las regiones [[Ártico|árticas]] al norte de l [[Alasca]] i las eilhas [[bulcon|bulcánicas]] de l [[Habaí]] oumentan inda la dibersidade geográfica i climática de l paíç. L mapa político de ls Stados Ounidos stá debedido an trés cachos çtintos: L [[Alasca]], cunetado an tierra suolo cul [[Canadá]], a leste; l [[Habaí]], un [[arquipélago]] localizado ne l meio de l [[Ouceano Pacífico]], i ls Stados Ounidos Cuntinentales, que cumprenden ls 48 Stados localizados na América de l Norte. La frunteira de ls Stados Ounidos Cuntinentales cul Canadá ye la mais longa frunteira nun defendida de l mundo. Ls Stados Ounidos ténen trés frunteiras terrestres, dues cul Canadá (norte de ls 48 Stados cuntinentales i la leste de l Alasca) i ua cul [[México]]. Tamien faç frunteira cula [[Rússia]], l'oeste de l Alasca, atrabeç de l [[Streito de Bering]]. === Clima === Debido la la grande stenson territorial de ls Stados Ounidos, l [[clima]] de l paíç barie muito, de region la la region. La [[Flórida]] ten un [[clima subtropical]], anquanto l [[Alasca]] ten un [[clima polar]]. Bastas porçones de l paíç ténen un clima cuntinental, cun berones calientes i ambiernos frius. Alguas partes de ls Stados Ounidos, an particular partes de la [[Califórnia]], ténen un [[clima mediterránico|clima mediterráneo]]. Ne l giral, mas, a maior parte de ls Stados Ounidos ten un clima temperado ó sub-tropical, marcado por quatro çtintas staçones, cun mudanças regulares de [[temperatura]] i [[precipitaçon (meteorologie)|precipitaçon]]. == Política == [[Fexeiro:North Façade White House.JPG|thumb|200px|right|La [[Casa Branca]], residéncia oufecial de l [[Pursidente de ls Stados Ounidos de la América|Pursidente de ls Stados Ounidos]].]] Ls Stados Ounidos son ua [[República Federal]] [[Pursidencialismo|Pursidencialista]]. Ne l nible federal, l percipal oufecial de l [[Poder eisecutibo|Poder Eisecutibo]] de l paíç ye l [[Pursidente de ls Stados Ounidos de la América|Pursidente]], eileito por un [[coleijo eileitoral de ls Stados Ounidos de la América|coleijo eileitoral]]. L candidato la la pursidéncia qu'oubtén la maiorie de ls botos de l coleijo eileitoral an ua dada eileiçon pursidencial ye l bencedor desta eileiçon. L [[Poder legislatibo|Poder Legislatibo]] amaricano ye eisercido pul [[Cungresso de ls Stados Ounidos de la América|Cungresso]], cumpuosto pula [[Cámara de ls Repersentantes de ls Stados Ounidos de la América|Cámara de ls Repersentantes]] i pul [[Senado de ls Stados Ounidos de la América|Senado]]. Cada Stado ten dreito la dous senadores i a un númaro de repersentantes porporcionales a la sue populaçon. L [[Poder judicial|Poder Judiciário]] pertence als tribunales federales, de ls quales a maior ye la [[Suprema Corte de ls Stados Ounidos de la América|Suprema Corte]]. Cada Stado ten dreito a un cierto númaro de botos ne l coleijo eileitoral (que ye porporcional a la sue populaçon). == Subdebisones == Ls Stados Ounidos stan debedidos an 50 [[Stados de ls Stados Ounidos de la América|Stados]] i un çtrito federal, l [[Washington, D.C.|Çtrito de Columbia]]. Cada Stado, por sue beç, stá subdibedido an [[cundado]]s, cun scepçon de la [[Luisiana]], an que las subdibisones se chaman "[[paróquia]]s", (''parishes'', an [[léngua anglesa|anglés]]) i de l [[Alasca]], onde las subdebisones staduales son chamadas de "çtritos" (''[[borough]]s''). Ls Stados Ounidos de la América son ua [[República Federal]], que dan als Stados federados muitos poderes, que na maiorie de ls outros países de l mundo son sclusibas de l goberno nacional. [[Fexeiro:Map of USA with county outlines (black & white).png|250px|thumb|left|thumb|Mapa de ls Stados Ounidos de la América a amostrar las frunteiras antre ls 50 Stados i ls defrentes [[cundado]]s de l paíç.]] Son ls gobernos staduales que ténen la maior anfluéncia subre l die-a-die de la populaçon amaricana. Cada Stado ten sue própia Custituiçon i ten l poder d'aprobar sues própias regras i leis, refrentes la ciertos assuntos cumo propiedade, [[criminalidade|crime]], [[salude]] i [[eiducaçon]]. L percipal oufecial dun Stado ye l Gobernador. Cada Stado tamien ten ua [[legislatura]] bicameral. Ls nembros de l Legislatibo son eileitos pela populaçon de l Stado, sceto ne l Stado de [[Nebraska]], onde cada cundado ten dreito a un cierto númaro de nembros na legislatura. Çtaca-se la legislatura de la [[Nuoba Hampshire]], que ye l terceiro maior Poder Legislatibo de l mundo [[léngua anglesa|anglófono]], i ten un repersentante para cada trés mil habitantes. Cada Stado ten sou própio [[Poder eisecutibo|Eisecutibo]], [[poder legislatibo|Legislatibo]] i [[Poder judicial|Judiciário]]. La ária, populaçon i/ó [[perduto anterno bruto]] de bários de ls Stados de ls Stados Ounidos puoden ser cumparados cula de bários países de l mundo. La populaçon de la [[Califórnia]], por eisemplo, ye maior de l que l de l [[Canadá]], i sou perduto anterno bruto serie l'uitabo maior de l mundo, causo l Stado fusse un paíç andependiente. Yá l [[Alasca]] serie la décima sétima maior antidade nacional de l mundo, an ária, causo fusse un paíç andependiente, cun ária cumparable al de l [[Eiran]]iana. Las anstituiçones que son respunsables pul goberno regional son tipicamente Cunseilhos Municipais - que toman eifeito an cidades (''cities'' ó ''townes''), bilas (''billage''), municipalidades regionales (''townes'', ''regional municipality'', ''municipality'', ''hamlet'') i cundados (''counties''). Municipalidades regionales i cundados son un agrupamiento de cidades i bilas. Essas subdebisones regionales, bien cumo las cidades, aproban leis que ténen eifeito nestas subdebisones an particular, lidando cun assuntos cumo tránsito i la benda de álcol, bien cumo l poder de criáren ampuostos. Nas cidades, l maior oufecial eileito pela populaçon ye l [[persidente de cámara]]. Nalguns Stados, ls cundados ó munecipalidades regionales tamien ténen l dreito de criar leis i ampuostos que balen para todas las cidades i bilas drento de ls lemites de l cundado. Noutros Stados, ls cundados ó munecipalidades regionales ténen pouco ó nanhun poder, serbindo suolo cumo çtinçones geográficas. Ls Stados Ounidos ténen bários [[Territórios de ls Stados Ounidos de la América|territórios i posses ansulares ultramarinas]]. A maior deilhas ye l'ilha de [[Porto Rico]]. Outras territórios ultra-marinos d'amportáncia ancluen la [[Samoa amaricana]], [[Guan]], [[Marianas sietentrionales]] i las [[Ilhas Birges amaricanas]]. La [[Marina de ls Stados Ounidos de la América|Marina amaricana]] ténen acupado ua [[base melitar]] na [[Baía de Guantánamo]], zde [[1898]]. == Demografie == === Raças i etnies === [[Fexeiro:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County.jpg|250px|right|thumb|Las percipales acendéncias étnicas de ls habitantes de ls Stados Ounidos.]] Ls Stados Ounidos ténen ua de las populaçones mais multiculturales de l mundo, an termos d'acendéncia [[grupo étnico|étnica]] i [[raçl'|racial]]. La region que custitui atualmente ls Stados Ounidos éran einicialmente habitados por pobos [[natibos amaricanos ne ls Stados Ounidos|natibos amaricanos]], cumo [[squimó]]s ne l Alasca i [[algonquinos]], [[hurones]] i [[eiroqueses]] ne l nordeste de l'atual Stados Ounidos. Ne l [[seclo XVII]] i [[seclo XVIII|XVIII]], l território qu'atualmente custitui ls Stados Ounidos fui quelonizado por [[Ouropa|ouropeus]]. Eimigrantes [[Anglatierra|angleses]], muitos de ls quales fugian de [[çcriminaçon|perseguiçon religiosa]] na [[Ouropa]], custituían la maiorie de ls colonos. Mas, colonos [[scócia|scoceses]], [[Fráncia|franceses]] i [[Países Baixos|nerlandeses]] tamien anstalórun-se an dibersas regiones de l'atual Stados Ounidos. Scrabos fúrun trazidos de l [[África|cuntinente africano]] de l [[seclo XVII]] al ampeço de l [[seclo XIX]] para séren ousados cumo mano-de-obra i, atualmente, ls sous çcendentes, coincidos cumo [[afro-amaricano]]s, custituen un cunsidrable cacho de la populaçon amaricana, formando 12,9% de la populaçon de ls Stados Ounidos. Zde [[1850]], pessonas de muitas partes de l mundo passórun a eimigrar pa ls Stados Ounidos. Até l final de l [[seclo XIX]], la maiorie de ls eimigrantes binhan de ls países de la Ouropa Oucidental i setentrional ([[Almanha]], [[Eirlanda]], [[Anglaterra|Anglatierra]] i [[Scandinábia]]). [[Eitália|Eitalianos]], [[polacos|poloneses]] i [[judiu]]s eimigrórun an grande quantidade antre l final de l seclo XIX i meados de l [[seclo XX]] (até la [[década de 1970]]). Ls maiores grupos étnicos ouropeus son [[Almanha|almanes]] (que cumponen 15,2% de la populaçon amaricana), [[Eirlanda|eirlandeses]] (10,8%), [[angleses]] (8,7%), [[Eitália|eitalianos]] (5,6%), [[Scandinábia|scandinabos]] (3,4%), [[Polónia|poloneses]] (3,2%) i [[Fráncia|franceses]] (3%). Brancos custituen ne l total 77% de la populaçon de ls Stados Ounidos - 69%, scluindo ls [[spánicos]]. An décadas recentes até ls dies atuales, [[spánicos]] i [[asiáticos]] son ls percipales grupos d'eimigrantes anstalando-se ne l paíç. [[Spánia|Spánicos]] custituen ua cunsidrable fatia de la populaçon amaricana, sendo atualmente la maior minorie étnico-racial drento de ls Stados Ounidos, cumpondo cerca de 13,4% de la populaçon amaricana. Dado l'alta eimigraçon de spánicos pa ls Stados Ounidos, spera-se un crecimento mui grande desta percentaige nas próssimas décadas. Cerca de 64% de ls spánicos son [[México|mexicanos]].<ref>http://www.ed.gob/pus/FaultLine/who.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Buona parte desta [[eimigraçon clandestina|eimigraçon ye eilegal]]. Asiáticos custituen un spressibo grupo racial minoritário de ls Stados Ounidos, custituindo 4,2% de la populaçon de l paíç. Spressiba a partir de la [[década de 1860]], l'eimigraçon d'asiáticos oumentou muito durante la [[década de 1960]], mantenendo-se an alta até ls dies atuales. === Lénguas === Ls Stados Ounidos nunca tubírun un léngua oufecial, inda que l [[léngua anglesa|anglés]] tenga sido siempre l'léngua predominante ne l paíç, i seia falado pela eimensa maiorie de la populaçon, sendo ''[[de fato]]'' l'léngua oufecial de ls Stados Ounidos. Por esso, l'anglés ye l'léngua ousado an qualesquiera pronunciamentos oufecial es, que ban zde tratados até leis i sentenças. 27 Stados adotórun l'anglés cumo léngua oufecial. Destes Stados, trés adotan un segundo léngua oufecial: l [[Ḥauaí|Habaí]], qu'adotou l [[Lhéngua habaiana|habaiano]] cumo segundo léngua oufecial; la [[Luisiana]], qu'adotou l [[Lhéngua francesa|francés]]; i l [[Nuobo México]], qu'adotou. Ne ls Stados amaricanos sin léngua oufecial, l'anglés ye adotado an todos serbíçios públicos, serbícios noutros lénguas son dados an árias cun grande populaçon d'eimigrantes. Yá Stados adonde l'anglés (i por bezes un segundo léngua) ye l'léngua oufecial nun percisan dar serbíçios públicos noutras lénguas. Muitos de ls eimigrantes que ban als Stados Ounidos ténen pouco ó nanhun coincimiento d'anglés. La maiorie deilhes daprende anglés l suficiente ne l paíç para quemunicar-se cun outros amaricanos. Ls filhos destes eimigrantes, que studan an scuolas amaricanas, daprenden primariamente anglés nas scuolas. Assi, a cada geraçon, l'léngua materno acaba por ceder, als poucos, lugar al anglés. Ls çcendentes diretos destes eimigrantes giralmente fálan tanto l'léngua materno cumo l anglés, anquanto muitas bezes ls nietos de ls eimigrantes fálan solo anglés. Cumo nun eisiste un léngua oufecial ne l paíç, l domínio de l'anglés nun ye de todo ançpensable ne ls Stados Ounidos, specialmente ne ls stados amaricanos que possuen ua grande populaçon d'eimigrantes recentes - specialmente [[spánicos]]. Muitas pessonas acraditan que to cidadon amaricano deberie saber anglés. Estas pessonas acraditan que ye quaije ampossible para las pessonas sin l domínio de l'anglés cunseguiren amprego fuora de bairros cun grande persença d'eimigrantes recentes. Para alhá desso, esses atibistas dfénden que ua única léngua falado por todos ne l paíç ye un fator amportante para l'ounion cumo un todo de ls Stados Ounidos. Por esto, na [[década de 1980]] i na [[década de 1990]], bários Stados criórun leis fazendo de l'anglés cumo única léngua legal drento desses Stados. === Ourbanizaçon === [[Fexeiro:US population map.png|250px|right|thumb|Çtribuiçon de la [[densidade populacional]] de ls Stados Ounidos.]] Ls Stados Ounidos son un paíç altamente [[ourbanismo|ourbanizado]]. Cerca de 80% de la populaçon amaricana bibe an [[cidade]]s. Estas cobren solo 2,75% de la ária total de l paíç. Eisísten dues grandes [[megalópole]]s ne l paíç. Ua stá localizada na region nordeste de ls Stados Ounidos, cumposta percipalmente pul Stado de la [[Nuoba Jérsei]] i pelas cidades de [[Nuoba Iorque]], [[Boston]], [[Filadélfia]] i [[Washington, D.C.|Washington, DC]], na [[Ouceano Atlántico|costa atlántica]]. L'outra stá localizado na region sudoeste de l paíç, na [[Ouceano Pacífico|costa pacífica]], centralizadas nas cidades de [[Los Angeles]], [[San Francisco]] i [[Sacramento (Califórnia)|Sacramento]]. Grandes [[subúrbio]]s cercan muitas de las cidades de ls Stados Ounidos, sendo zde la fin de la [[Segunda Guerra Mundial]] la percipal forma de moradie de las famílias de [[classe média]] i [[Classe alta|alta]] de l paíç. Las cidades centrales i cidades bezinas forman [[Region metropolitana|árias metropolitanas]]. Eisisten cerca de 260 árias metropolitanas ne l paíç, de las quales las maiores son las regiones metropolitanas de [[Nuoba Iorque]] que ten 21 milhones d'habitantes, [[Los Angeles]], que ten 13 milhones d'habitantes, i [[Chicago]], que ten 9 milhones d'habitantes. La populaçon de ls subúrbios de las cidades centrales destas metrópoles ye cunsidrable, i muitas bezes superior la la populaçon de la cidade central. [[Washington, D.C.|Washington, DC]], por eisemplo, ten solamente cerca de 535 mil habitantes, anquanto sue region metropolitana ten cerca de 4 milhones d'habitantes. Zde [[1970]], mais amaricanos biben ne ls subúrbios de l que nas cidades centrales. == Eiquenomie == [[Fexeiro:Photos NewYork1 032.jpg|thumb|left|''[[Wall Stret]]'', sede de la ''[[New York Stock Exchange]]'']] L'eiconomie de ls Stados Ounidos de la América stá ourganizada segundo l [[capitalismo|modelo capitalista]] i ye marcada por un crecimento custante de longo prazo, baixa carga tributária, mesmo pa ls padrones de ls países zambolbidos, baixas taxas de [[zamprego]] i de [[anflaçon]], anque tenga apersentado ne ls redadeiros anhos un grande déficit, tanto de balánçia comercial quanto d'uorçamiento de sou gobierno. L'eiquenomie de ls Stados Ounidos puode ser bista cumo la mais amportante i anfluente de l mundo an tiempos atuales. Bários países andexórun las sues [[moneda]]s al [[dólar amaricano|dólar]], ó chégan mesmo a usar la moneda amaricana cumo sue moneda oufecial , i ls [[mercado de capitales|mercados de capitales]] amaricanos son an giral bistos cumo andicadores de l'eiquenomie mundial. L paíç ten enormes recursos [[mineral]]es, cun grandes depósitos de [[ouro]], [[petrólio]], [[carbon]] i [[uránio]]. Na [[agricultura]], stá antre ls maiores perdutores mundiales de [[milho]], [[trigo]], [[açúcre]] i [[tabaco]], antre outras porduçones. La [[andústria]] de manufatura amaricana ye dibersificada, cun [[Altemoble|altemóbles]], [[abion]]es i pordutos eiletrónicos sendo ls percipales perdutos andustrializados porduzidos ne l paíç. L maior setor eiquenómico, ne l'antanto, ye l de serbícios: cerca de trés quartos de ls habitantes de ls Stados Ounidos trabálhan nesse setor. L maior parceiro comercial de ls Stados Ounidos ye l sou bezino de l norte, l [[Canadá]]. Outros parceiros eiquenómicos amportantes son la [[Ounion Ouropeia]], l [[México]], l [[Japon]] i la [[República Popular de la China|China]]. == Eiducaçon == [[Fexeiro:Harvard college - annenberg hall.jpg|thumb|right|[[Harvard University]], ua de las melhores [[ounibersidade]]s de l mundo.]] L'eiducaçon ne ls Stados Ounidos de la América ye fornecida primariamente pelo gobuerno. Mas, l sistema educacional amaricano ye altamente çcentralizado. Regras i padrones educacionales son ditados pelo Departamiento de Eiducaçon de cada Stado, cul [[Departamiento de Eiducaçon de ls Stados Ounidos de la América]] monitorando l stado de l'eiducaçon ne l paíç, i fornece berbas als Departamentos de Eiducaçon de ls Stados. Scuolas an giral son administradas por [[çtrito scolar|çtritos scolares]], an que la juridisçon an giral ye co-eisistente culs lemites dua cidade ó un cundado. çtritos scolares ténen l poder de cobrar [[ampuosto]]s de ls habitantes bibindo an sue jurisdiçon, cun outras berbas neçairas sendo fornecidas pelo Stado. [[Ounibersidade]]s i [[faculdade]]s públicas son quaije siempre administradas pul Stado. La taxa d'alfabetismo de ls Stados Ounidos ye de 97%. == Transportes == [[Fexeiro:Interstate Highways.png|250px|thumbnail|left|L ''[[Interstate Highway System]]'', la maior rede de [[Bia spressa|rodobies spressas]] de l planeta.]] Ls Stados Ounidos possuen ua stensiba malha [[outo-strada|rodobiária]], [[fierrobia|fierrobiária]] i [[Heidrobie|heidrobiárie]]. De fato, la quilometraige destas malhas son las maiores de l mundo an sues respetibas catadories. Eisísten cerca de 75 mil quilómetros de rodobias i [[bia spressa|bias spressas]] d'alta capacidade. Para cada 100 habitantes, eisísten cerca de 75 beiclos motorizados ([[outomóbel|carros]], [[camion]]es i [[outocarro]]) i 56,1 altemóbles. Camiones transportan cerca dun quarto de toda la carga transportada ne l paíç. [[Camboio]]s transpórtan cerca de 35% de toda la carga transportada ne l paíç, anquanto respónden por solo 1% de ls passageiros mobimentados. L cuntrário acuntece culas [[linha aérea|linhas aéreas]] amaricanas, que transpórtan 18% de ls passageiros mas menos de 1% de la carga ne l paíç. L mercado amaricano de passageiros ne l setor aéreo ye la maior de l mundo. [[Nuoba Iorque]], [[Chicago]], [[Atlanta]], [[Los Angeles]], [[Dallas]], [[Washington, DC]] i [[San Francisco]] çtácan-se cumo grandes [[aeroporto]]s. Cerca de 15% de toda la carga transportada ne l paíç ye transportada bia heidrobies cumo [[riu]]s i [[lago]]s, para alhá de [[mar]]s i [[ouceano]]s. [[Los Angeles]]-[[Long Beach (Califórnia)|Long Beach]], [[Nuoba Iorque]]-[[Nuoba Jérsei]], [[Filadélfia]], [[San Francisco]], [[New Orleanes]], [[Miami]] i [[Houston]] çtácan-se cumo grandes [[porto (transporte)|centros portuários]]. L porto mais mobimentado de ls Stados Ounidos por númaro de nabios atendidos ye l de New Orleans, anquanto l porto mais mobimentado de l paíç, an tonelaige de carga mobimentada, ye l de Los Angeles-Long Beach. == Telquemunicaçones == L cuntrolador primário de las telquemunicaçones de ls Stados Ounidos ye la ''[[Federal Communications Commission]]'', que rigula todos ls serbiços relacionados cun telquemunicaçones. L'andústria de la [[anternete]] ne ls Stados Ounidos mas ye muito menos regulada de l qu'outras andústrias relacionadas cul setor de telquemunicaçon, por causa d'agressibos programas de ''[[lobby]]''. Son publicados diaramente ne l Stados Ounidos cerca de 60 milhones de [[jornal]]es. Ne l paíç, son publicados milhares de jornales diários ó semanales. Eisísten tamien ne l paíç milhares d'estaçones de [[rádio (quemunicaçon)|rádio]] i [[telebison]]. Praticamente toda residéncia amaricana ten ua rádio, i cerca 93% de las pessonas cun cinco anhos ó mais d'eidade ténen pul menos ua telbison ó mais. == Cultura == {{Ber artigo percipal|[[Cultura de ls Stados Ounidos de la América]]}} [[Fexeiro:Motherhood and apple pie.jpg|thumb|Ícones culturales amaricanos: [[tuorta de maçana]], [[baseball]], i la [[Bandeira de ls Stados Ounidos de la América|bandeira de ls Stados Ounidos]]]] La cultura de ls Stados Ounidos ten ua grande anfluéncia ne l restro de l mundo, i an special ne l [[mundo oucidental]]. La [[música de ls Stados Ounidos|música amaricano]] ye oubida an todo l mundo i ls [[cinema de ls Stados Ounidos|filmes]] i [[telebison de ls Stados Ounidos de la América|programas telbisibos amaricanos]] puoden ser bistos quaije an todo l lado. Eisiste un cuntreste mui grande culs purmeiros tiempos de la república, quando ls Stados Ounidos éran bistos cumo un paíç agrícola cun pouco a oufrecer als centros culturalmente abançados de l mundo de la Ásia i Ouropa. La maiorie de las grandes cidades de ls Stados Ounidos oufrecen anstalaçones i atuaçones de música clássica i popular, centros de pesquisa stórica, científica i artística i museus, atuaçones de dançla, musicales i pieças de triato, para alhá d'eibentos al aire libre i [[arquitetura]] de seneficado anternacional. Este zambolbimiento ye resultado de cuntribuiçones quier de filantropos pribados, quier de fondos gobernamentales. La maiorie de la populaçon amaricana ten ua razonable cantidade de tiempo libre (dedicado a la recreaçon) çponible. Ls [[çporto]]s son ls percipales passatiempos de la populaçon amaricana. Milhones de amaricano pássan sou tiempo libre jogando çportos cun amigos ó bendo jogos porfessionales an stádios ó na [[telebison]]. Outros métodos de recreaçon mui populares ne l paíç ancluen filmes, ''[[sitcom]]s'', shows [[música|musicales]] i l [[triato]]. Cerca de 95% de la populaçon amaricana ten ua telbison an casa. An média, la telbison dua dada residéncia queda ligada siete horas por die. ''Hobbies'' acúpan mui de l tiempo recreatibo de muitos amaricano. Jardinaige, colecionamento de ciertos perdutos (selos, monedas, etc), [[tricó|tricotaige]], fotografie, [[artesanato]] i [[aeromodelismo]] son alguns de ls mais famosos ne l paíç. === Çporto === [[Fexeiro:2006 Pro Bowl tackle.jpg|thumb|left|L [[futebol amaricano]] ye un de ls çporto mais populares ne l paíç.]] Alguns çportos que fúrun criados i zambolbidos ne ls Stados Ounidos de la América acabórun por ser tornáren mundialmente famosos: l [[Basquetebol|basquete]], l [[basebol]], l [[boliche]] i l [[futebol amaricano]]. Poucos çportos criados an outros países cunseguiran popularizar-se ne l paíç. Un eisemplo ye l [[Ḥóquei ne l carambelo|hóquei subre l carambelo]], sendo que l paíç ten atualmente bárias eiquipas porfissionales de l çporto. L [[futebol]] ben crecendo de popularidade zde la criaçon de la [[Major League Socer|MLS]]. Outros çportos famosos ne l paíç ancluen [[Golf|golfe]], [[ténis]], [[nataçon]], corridas outomobilísticas i çportos radicales. Ls Stados Ounidos sedian bárias de las percipales cumpetiçones anternacionales de çportos de l mundo - cumo l [[Masters]] de golfe, l [[US Open de ténis]], l [[National Association for Stock Car Auto Racing|NASCAR]] i la [[Fórmula Indy]]. Sediórun la [[Copa de l Mundo de 1994]], i por uito bezes ls [[Jogos Oulímpicos]], mais que qualquiera outro paíç sendo que giralmente ténen resultados mui buonos nas Oulimpíadas. An [[2004]], ls Stados Ounidos cunseguírun un total de 103 medalhas, de las quales 35 éran d'ouro. === Culinária === Nun eisiste ua culinária nacional, oureginal de l paíç - l'atual culinária amaricana ye altamente dibersificada, bariando de region la region, dependendo de la populaçon i de la cultura de la region. Alimentos quemunes de l [[café de la manhana]] amaricano son uobos batidos, [[bacon]], panquecas, cereales i pans cun [[Manteiga de cascaboi|pasta de cascaboi]], acumpanhados cun [[café (bubida)|café]] ó [[sumo]], na maiorie de las bezes, de [[laranja]]. L [[almuorço]] de l amaricano ye lebe - las rezones son l pouco tiempo çponible para almuorço pa ls trabalhadores i studantes. Un almuorço puode ser simples al punto de ser custituído de solo ua [[sande]], i solo. L [[jantar]] ye, na maiorie de las famílias amaricanas, l percipal prato de l die. Ls Stados Ounidos son l maior cunsumidor de café de l mundo. Muitos tóman café lougo pula manhana, i bários tóman café durante l trabalho. Para alhá desso, ls Stados Ounidos tamien ye l maior cunsumidor de [[sumos]]s de l mundo. Ls Stados Ounidos son famosos mundialmente pulas sues redes de [[refeiçon rápida|fast-foods]]. Ls amaricanos almurçan muitas bezes an fast-foods, a la par por causa de l pouco tiempo çponible de ls trabalhadores para almuorço - bien por causa de ls baixos précios de ls perdutos oufrecidos. === Cinema === {{Ber artigo percipal|[[Cinema de ls Stados Ounidos de la América]]}} [[Fexeiro:PB050006.JPG|thumb|L [[Sinal de Hollywood]], simblo de l [[Cinema de ls Stados Ounidos de la América|cinema amaricano]].]] L [[cinema de ls Stados Ounidos de la América]], para alhá dua forma de spresson cultural specífica dun pobo, ye tamien ua de las mais bien sucedidas andústrias d'antretenimento de l mundo. Inda que nin todos ls filmes de ls Stados Ounidos séren porduzidos an [[Hollywood]], la localidade tornou-se sinónimo desta andústria nacional. L'anfluéncia de l cinema amaricano ne l resto de l mundo ye abassaladora i permanece, giralmente, cumo líder d'oudiéncia an bários países de l mundo. === Literatura === [[Fexeiro:Edgar Allan Poe 2.jpg|left|140px|thumb|[[Edgar Allan Poe]], scritor i poeta pioneiro de la literatura amaricana.]] La [[Literatura de ls Stados Ounidos de la América|literatura amaricana]] puode ser cunsidrada cumo fazendo parte de la [[literatura anglesa]] ó cumo un ramo literário çtinto. La literatura amaricana ne l ampeço debe muito a las formas i stilos oureginários de la Ouropa. Por eisemplo, "Wieland" i outros remances de [[Charles Brockden Brown]] ([[1771]]-[[1810]]) se anspiran ne ls [[Remanse gótico|remanses góticos]] qu'anton éran scritos na [[Anglaterra|Anglatierra]]. Mesmo las narratibas ampecablemiente urdidas por [[Washington Irbing]] ([[1783]]-[[1859]]) - percipalmente ''[[Rip Ban Winkle]]'' i ''[[The Legend of Slepy Hollow]]'' - parácen claramente ouropeias inda que la trama se zanrolar ne l Nuobo Mundo. === Triato === [[Fexeiro:45th St theatres NYC.JPG|thumb|right|L [[Triato Broadway|çtrito de triatos de la Broadway]], an [[Nuoba Iorque]], sede de famosas pieças [[Triato|tiatrales]].]] {{ber artigo percipal|[[Triato de ls Stados Ounidos de la América]]}} L [[Triato de ls Stados Ounidos de la América|triato amaricano]] ye baseado na tradiçon [[mundo oucidental|oucidental]], na sue maiorie amprestado de ls stilos de performance que prebalecian na [[Ouropa]] na época de sue antroduçon ne l paíç. Hoije an die, stá fuortemente anterligado cula [[literatura]], [[filme]]s, [[telbison]] i [[música]] amaricana i nun ye anquemun ua mesma stória ser recontada an todas estas formas. Regiones cun cenários musicales segneficatibos frequentemente ténen fuortes tradiçones tiatrales i de [[quemédia]] tamien. L [[triato musical]] puode ser la forma mais popular: ye ciertamente ua forma mais biba de triato i las coreografies de éisito de ls palcos acában indo para la telbison i filmes. == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Stados Ounidos de la América]] kpervkdc5u7bq6nby1yulv7ep196edv 107927 107926 2026-08-16T19:20:02Z ~2026-30875-10 15270 107927 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Paíç|nome_natibo=Stados Ounidos de la América<br>United States of America|nome_lhargo_cumbencional=|eimaige_bandeira=Flag_of_the_United_States.svg|eimaige_brason=Greater_coat_of_arms_of_the_United_States.svg|çcriçon_bandeira=Bandeira|çcriçon_brason=Brason de Armas|legenda_bandeira=Bandeira|legenda_brason=Brason|lhema="In God We Trust"|hino=[[Fexeiro:Star Spangled Banner instrumental.ogg]]|lhocalizaçon=United_States_(orthographic_projection).svg|lhéngua_oufecial=[[lhéngua anglesa|anglés]]|títalo_xefe1=Pursidente|nome_xefe1=[[Donald Trump]]|capital=[[Washington, DC]]|populaçon_stimada=705 749|populaçon_stimada_anho=(2019)|ária_total=9 629 091 km²}} Ls '''Stados Ounidos de la América''', '''SOA''' (an [[léngua anglesa|anglés]] ''United States of America'') son ua [[república federal]] [[Pursidencialismo|pursidencialista]], cun cinquenta [[Stados de ls Stados Ounidos de la América|stados]] i un [[Washington, DC|Çtrito Federal]]. L nome de l paíç ye muita beç chamado pulas siglas '''USA''' ó '''US''' (an anglés). La maior parte de ls Stados Ounidos localiza-se na region central de la [[América de l Norte]], tenendo frunteiras terrestres cul [[Canadá]] i cul [[México]], sendo que l restante de l paíç lemita-se cul [[Ouceano Pacífico]], l [[Mar de Bering]], l [[Ouceano Ártico]], l [[Golfo de l México]] i l [[Ouceano Atlántico]]. De ls 50 stados, solo l [[Alasca]] i l [[Habaí]] nun son pegados culs outros 48 Stados, nin antre si. Ls Stados Ounidos tamien ténen muitos [[Territórios de ls Stados Ounidos de la América|territórios]], çtritos i outras posses an torno de l mundo, purmariamente ne l [[Caribe]] i ne l Ouceano Pacífico. Cada Stado ten un alto nible d'outonomie local, d'acordo cul sistema federal. Ls Stados Ounidos celebran l sou die de l'andependéncia la [[4 de Júlio]] de [[1776]], quando las [[Treze Quelónias]] [[Reino Ounido|británicas]] na [[América de l Norte]] faziran la [[Declaraçon de la Andependéncia amaricana|Declaraçon de Andependéncia]], reijeitando l'outoridade británica, a fabor de la política de [[outodeterminaçon]]. Esta andependéncia fui oufecial mente reconhecida pelo Reino Ounido ne l [[Tratado de Paris (1783)|Tratado de Paris]]. Ls Stados Ounidos adotórun sue atual [[Custituiçon de ls Stados Ounidos de la América|Custituiçon]] an [[1789]], que stabeciu la strutura básica de l goberno amaricano. Zde anton, la nacion gradualmente zambolbiu-se, tornando-se ua [[superpoténcia]] apuis de la fin de la [[Segunda Guerra Mundial]], passando a eisercer grande anfluéncia eiconómica, política, científica, tecnológica, melitar i cultural ne l mundo. == Stória == [[Fexeiro:US states by date of statehood3.gif|thumb|300px|left|Mapa que amostra la spanson de ls Stados Ounidos de la América, zde [[1770]] até [[1960]].]] Ls atuales Stados Ounidos de la América nacírun de l'ounion de [[Treze Quelónias]] [[Reino Ounido|británicas]] stabelecidas na costa atlántica de la [[América de l Norte]] a partir de l [[seclo XVII]]. An [[1776]], ua rebuolta fui ourganizada pula classe dirigente de ls quelonos i seguiu-se la [[Reboluçon amaricana de 1776]], que fui ua guerra d'andependéncia cuntra l'outoridade de l rei de l Reino Ounido. An [[1789]], l paíç adotou ua custituiçon i assumiu la forma dua [[República Federal]], cuncedendo grande outonomie als Stados federados. Zde l recoincimento de la sue andependéncia pul [[Reino Ounido]] an [[1783]], i até meados de l [[seclo XX]], nuobos territórios i Stados fúrun sendo ancorporados, ampliando las frunteiras de l paíç até al [[Ouceano Pacífico]]. L'acupaçon de l território adonde hoije stan ls Stados Ounidos, ampeça cula migraçon d'houmanos de la [[Ásia]], atrabeç de l [[Streito de Bering]], nun período andeterminado (stimatibas barian de dieç la quarenta mil anhos atrás). Durante l [[seclo XVI]] i [[seclo XVII]], sploradores [[Spanha|spanhóles]] splorórun i colonizórun sparsamente las regiones que custituen hoije l sul de la [[Flórida]] i de la region sul de ls Stados Ounidos. L purmeiro assentamento [[Anglaterra|anglés]] bien-sucedido fui [[Jamestown (Bergínia)|Jamestown]], localizado ne l'atual Stado de [[Birgínia]], fundados an [[1607]]. Durante las dues décadas seguintes, bários assentamentos [[Países Baixos|nerlandeses]] fúrun fundados ne l qu'atualmente custitui l [[Nuoba Iorque|Stado de Nuoba Iorque]], ancluindo la bila de [[Nuoba Amsterdan]], que ye atualmente [[Nuoba Iorque|Cidade de Nuoba Iorque]], bien cumo la stensiba colonizaçon anglesa de la costa leste de ls Stados Ounidos, tendo spulso ls nerlandeses de la region al redror de la [[década de 1670]]. [[Fexeiro:Non-Native American Nations Control over N America 1750-2008.gif|right|thumb|250px|Formaçon de ls stados [[América de l Norte|norte-amaricanos]] zde [[1750]] até hoije.]] Apuis de la [[Guerra Franco-Andígena]], adonde la [[Fráncia]] perdiu sues quelónias qu'atualmente custituen l leste de l [[Canadá]] pa l [[Reino Ounido]], este ampeçou a ampor [[ampuosto]]s nas Treze Quelónias - sendo ls custos financeiros ua de las percipales rezones de la guerra. Estes ampuostos tornórun-se mui ampopulares antre ls quelonos amaricanos, que para alhá desso, nun çpunhan de repersentaçon ne l [[Parlamiento de l Reino Ounido]]. Las tensones antre las Treze Quelónias británicas i antre l Reino Ounido crecírun, i las Treze Quelónias rebelórun-se cuntra l Parlamiento i Rei británicos, na [[Guerra de la Andependéncia de ls Stados Ounidos de la América|Guerra de Andependéncia]], ampeçada an [[1775]], i que perdurou até [[1783]]. La strutura política oureginal de las Treze Quelónias era ua [[cunfederaçon]], ratificada an [[1781]]. An [[1789]], ls Stados Ounidos scolhírun an tornar-se ua [[República Federal]]. [[Fexeiro:Us historic territories.jpg|250px|left|thumb|Mapa de la spanson amaricana an direçon al oeste.]] Zde tiempos queloniales, ls Stados Ounidos anfrentórun la falta de [[mano-de-obra]]. A la época, las defrenças socio-eiconómicas ne l paíç éran einormes, cun un norte andustrializado i un sul agrário. La falta de mano-de-obra ancentibou la [[eimigraçon|eimigraçon ouropéia]] ne l Norte i l'uso de l [[scrabatura|trabalho scrabo]] ne l Sul - que fazie uso stensibo de scrabos cumprados ne l [[África|cuntinente africano]]. Ls Stados andustrializados de l norte éran contra la scrabidon, anquanto l Sul achaba que l'scrabidon era ançpensable pa l cuntíno éisito de l'agricultura sulista. Estas defrenças fúrun un de ls muitos motibos de tenson política que als poucos zamcadeórun la formaçon de ls [[Stados Cunfederados de la América]], l que criou la [[Guerra Cebil amaricana]], de l'ounion, contra ls sulistas - cunfederados - antre [[1861]] i [[1865]], ua [[guerra cebil]] an que l númaro de baixas amaricanas fui maior de l que la soma de todas las baixas amaricanas sufridas an todas las outras guerras an que ls Stados Ounidos se ambolbírun, zde sue andependéncia, até l'atual [[Ambason de l Eiraque|Guerra cuntra l Eiraque]]. [[Fexeiro:Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg|thumb|150px|right|L purmeiro [[Pursidente de ls Stados Ounidos de la América]], [[George Washington]].]] Al longo de l [[seclo XIX]], muitos [[Stados de ls Stados Ounidos de la América|nuobos Stados]] fúrun ajuntados als 13 oureginales (por eisemplo l Texas, aneixado al México), a la medida que la nacion se spandiu na [[América de l Norte]]. L [[Çtino Manifesto]] fui ua filosofie política de ls Stados Ounidos qu'animou la spanson rumo al Oeste ne l paíç. A la medida que la populaçon de ls stados de l Leste crecie, i un númaro cada beç maior d'eimigrantes antraba ne l paíç, cada beç mais assentadores passórun a habitar regiones cada beç mais la Oeste de l paíç. Anquanto esto acuntecie, ls Stados Ounidos acabórun eifetibamente cun todas las naciones [[natibos amaricanos ne ls Stados Ounidos|natibo amaricanas]] eisistentes an território amaricano, i mobendo forçadamente la populaçon andígena de ls sous antigos territórios para reserbas andígenas. Esta migraçon forçada ye inda un assunto mui çcutido ne ls Stados Ounidos, cun bárias tribos natibos amaricanas inda reibindicando tierras, i defendendo ua política [[separatismo|separatista]]. Nalguas árias, ls natibos amaricanos fúrun sterminados puls quelonos, que ls spulsórun de las sues tierras. Al cuntrário de la maiorie de ls países ouropeus, ls Stados Ounidos nunca fúrun ua poténcia quelonial, inda que, atrabeç de bárias bitórias melitares, diplomacie i acordos sternos, ls Stados Ounidos tubíssen adquirido un númaro de possessones ultra-marinas, zde [[Cuba]] até las [[Filipinas]]. Ambora gradualmente, muitos destes territórios adquiriran [[soberanie]], i outras destas possessones cuntinórun sob cuntrole de ls Stados Ounidos, giralmente, na forma de territórios (cumo [[Porto Rico]]). L Habaí ye l único destas posses que se tornou nun Stado, an [[1959]]. Ls Stados Ounidos adotában, até la Guerra Cebil amaricana, ua política [[eisolacionismo|eisolacionista]], nun percurando antrometener-se an cunflitos anternacionales. Inda assi, esto demudou cula fin de la guerra cebil. Durante l [[seclo XIX]], ls Stados Ounidos tornórun-se ua poténcia eiconómica i melitar mundial. L crecimento de l'anfluéncia de ls Stados Ounidos subre l mundo cuntinou ne l [[seclo XX]], un seclo que ye por bezes chamado de ''L seclo amaricano'', por causa de la grande anfluéncia amaricana subre l resto de l mundo, adonde l paíç se tornou l maior pólo de zambolbimento tecnológico de l planeta. L'anfluéncia amaricana subre l mundo puode ser bista na [[Grande Depresson]], un período de grande recesson de l'eiconomie antre [[1929]] i [[1940]], que nun solamente abatiu to l paíç cumo l [[Canadá]] i ls países ouropeus (specialmente l [[Reino Ounido]] i la [[Almanha]]). Mas, esto mudou cula antrada de l paíç na [[Purmeira Guerra Mundial]] i na [[Segunda Guerra Mundial]]. Apuis de la fin desta, ls Stados Ounidos emergiran definitibamente cumo ua de las [[superpoténcia]]s mundiales, juntamente cula [[Ounion Sobiética]] - zancadeando la [[Guerra Frie]]. Antre [[1945]] i [[1991]], anho de la fin de la Ounion Sobiética i de la fin de la Guerra Frie, ls Stados Ounidos passórun a star mui ambolbidos an assuntos sternos - specialmente guerra eideológica cuntra l [[quemunismo]] - participando atibamente na [[Guerra de la Coréia]] i na [[Guerra de l Bietnana]], para alhá d'apoiar [[regime melitar|regimes melitares]] an dibersos países sul-amaricanos i la [[guerrilha]] anticomunista na [[Ñicarágua|Nicarágua]]. Cun l colapso de la Ounion Sobiética, ls Stados Ounidos emergiran cumo la única superpoténcia mundial. Passórun anton a ambolber-se an açones de paç, partecipando na [[Guerra de l Golfo]], an [[1991]], remobendo tropas [[Eiraque|iraquianas]] qu'habian ambadido l [[Kuwait]]. An [[2001]], ls Stados Ounidos sofrírun l pior ataque ne l sou território al longo de la stória de l paíç, culs [[Ataques de 11 de setembre de 2001|Ataques de 11 de Setembre]], adonde quaijeque trés mil pessonas morrírun. Este ataque [[terrorismo|terrorista]], zancadeou la chamada [[Guerra al Terror|Guerra cuntra l terrorismo]], i, apuis, la cuntrobersa [[Ambason de l Eiraque]], para alhá de la caça al mandante de ls atentados, [[Osama bin Laden]]. Inda que haba sérias questones ambolbendo práticas [[racistas]] persentes na sue stória l paíç eilegiu para la Pursidéncia de la República, an [[2008]], l [[senador]] afro-amaricano pelo stado de [[Eillinois]], [[Barack Obama]]. == Geografie == [[Fexeiro:Map of USA topological.png|thumb|250px|left|[[Mapa topográfico]] de ls Stados Ounidos de la América.]] Sendo l terceiro maior paíç de l mundo an stenson territorial, la paisaige de ls Stados Ounidos baria de region la region. L paíç ten grandes florestas temperadas na costa leste, i ne l noroeste, [[pantanal]]es na [[Flórida]], grandes [[planíce]]s i l sistema flubial de l [[Riu Mississippi|Mississippi]]-[[Riu Missouri|Missouri]] na region central, las [[Muntanhas Rochosas]] l'oeste de las planíces, [[zerto]]s i zonas costeiras l'oeste de las Muntanhas Rochosas, i [[floresta]]s húmidas temperadas ne l noroeste de la costa de l Pacífico. Las regiones [[Ártico|árticas]] al norte de l [[Alasca]] i las eilhas [[bulcon|bulcánicas]] de l [[Habaí]] oumentan inda la dibersidade geográfica i climática de l paíç. L mapa político de ls Stados Ounidos stá debedido an trés cachos çtintos: L [[Alasca]], cunetado an tierra suolo cul [[Canadá]], a leste; l [[Habaí]], un [[arquipélago]] localizado ne l meio de l [[Ouceano Pacífico]], i ls Stados Ounidos Cuntinentales, que cumprenden ls 48 Stados localizados na América de l Norte. La frunteira de ls Stados Ounidos Cuntinentales cul Canadá ye la mais longa frunteira nun defendida de l mundo. Ls Stados Ounidos ténen trés frunteiras terrestres, dues cul Canadá (norte de ls 48 Stados cuntinentales i la leste de l Alasca) i ua cul [[México]]. Tamien faç frunteira cula [[Rússia]], l'oeste de l Alasca, atrabeç de l [[Streito de Bering]]. === Clima === Debido la la grande stenson territorial de ls Stados Ounidos, l [[clima]] de l paíç barie muito, de region la la region. La [[Flórida]] ten un [[clima subtropical]], anquanto l [[Alasca]] ten un [[clima polar]]. Bastas porçones de l paíç ténen un clima cuntinental, cun berones calientes i ambiernos frius. Alguas partes de ls Stados Ounidos, an particular partes de la [[Califórnia]], ténen un [[clima mediterránico|clima mediterráneo]]. Ne l giral, mas, a maior parte de ls Stados Ounidos ten un clima temperado ó sub-tropical, marcado por quatro çtintas staçones, cun mudanças regulares de [[temperatura]] i [[precipitaçon (meteorologie)|precipitaçon]]. == Política == [[Fexeiro:North Façade White House.JPG|thumb|200px|right|La [[Casa Branca]], residéncia oufecial de l [[Pursidente de ls Stados Ounidos de la América|Pursidente de ls Stados Ounidos]].]] Ls Stados Ounidos son ua [[República Federal]] [[Pursidencialismo|Pursidencialista]]. Ne l nible federal, l percipal oufecial de l [[Poder eisecutibo|Poder Eisecutibo]] de l paíç ye l [[Pursidente de ls Stados Ounidos de la América|Pursidente]], eileito por un [[coleijo eileitoral de ls Stados Ounidos de la América|coleijo eileitoral]]. L candidato la la pursidéncia qu'oubtén la maiorie de ls botos de l coleijo eileitoral an ua dada eileiçon pursidencial ye l bencedor desta eileiçon. L [[Poder legislatibo|Poder Legislatibo]] amaricano ye eisercido pul [[Cungresso de ls Stados Ounidos de la América|Cungresso]], cumpuosto pula [[Cámara de ls Repersentantes de ls Stados Ounidos de la América|Cámara de ls Repersentantes]] i pul [[Senado de ls Stados Ounidos de la América|Senado]]. Cada Stado ten dreito la dous senadores i a un númaro de repersentantes porporcionales a la sue populaçon. L [[Poder judicial|Poder Judiciário]] pertence als tribunales federales, de ls quales a maior ye la [[Suprema Corte de ls Stados Ounidos de la América|Suprema Corte]]. Cada Stado ten dreito a un cierto númaro de botos ne l coleijo eileitoral (que ye porporcional a la sue populaçon). == Subdebisones == Ls Stados Ounidos stan debedidos an 50 [[Stados de ls Stados Ounidos de la América|Stados]] i un çtrito federal, l [[Washington, D.C.|Çtrito de Columbia]]. Cada Stado, por sue beç, stá subdibedido an [[cundado]]s, cun scepçon de la [[Luisiana]], an que las subdibisones se chaman "[[paróquia]]s", (''parishes'', an [[léngua anglesa|anglés]]) i de l [[Alasca]], onde las subdebisones staduales son chamadas de "çtritos" (''[[borough]]s''). Ls Stados Ounidos de la América son ua [[República Federal]], que dan als Stados federados muitos poderes, que na maiorie de ls outros países de l mundo son sclusibas de l goberno nacional. [[Fexeiro:Map of USA with county outlines (black & white).png|250px|thumb|left|thumb|Mapa de ls Stados Ounidos de la América a amostrar las frunteiras antre ls 50 Stados i ls defrentes [[cundado]]s de l paíç.]] Son ls gobernos staduales que ténen la maior anfluéncia subre l die-a-die de la populaçon amaricana. Cada Stado ten sue própia Custituiçon i ten l poder d'aprobar sues própias regras i leis, refrentes la ciertos assuntos cumo propiedade, [[criminalidade|crime]], [[salude]] i [[eiducaçon]]. L percipal oufecial dun Stado ye l Gobernador. Cada Stado tamien ten ua [[legislatura]] bicameral. Ls nembros de l Legislatibo son eileitos pela populaçon de l Stado, sceto ne l Stado de [[Nebraska]], onde cada cundado ten dreito a un cierto númaro de nembros na legislatura. Çtaca-se la legislatura de la [[Nuoba Hampshire]], que ye l terceiro maior Poder Legislatibo de l mundo [[léngua anglesa|anglófono]], i ten un repersentante para cada trés mil habitantes. Cada Stado ten sou própio [[Poder eisecutibo|Eisecutibo]], [[poder legislatibo|Legislatibo]] i [[Poder judicial|Judiciário]]. La ária, populaçon i/ó [[perduto anterno bruto]] de bários de ls Stados de ls Stados Ounidos puoden ser cumparados cula de bários países de l mundo. La populaçon de la [[Califórnia]], por eisemplo, ye maior de l que l de l [[Canadá]], i sou perduto anterno bruto serie l'uitabo maior de l mundo, causo l Stado fusse un paíç andependiente. Yá l [[Alasca]] serie la décima sétima maior antidade nacional de l mundo, an ária, causo fusse un paíç andependiente, cun ária cumparable al de l [[Eiran]]iana. Las anstituiçones que son respunsables pul goberno regional son tipicamente Cunseilhos Municipais - que toman eifeito an cidades (''cities'' ó ''townes''), bilas (''billage''), municipalidades regionales (''townes'', ''regional municipality'', ''municipality'', ''hamlet'') i cundados (''counties''). Municipalidades regionales i cundados son un agrupamiento de cidades i bilas. Essas subdebisones regionales, bien cumo las cidades, aproban leis que ténen eifeito nestas subdebisones an particular, lidando cun assuntos cumo tránsito i la benda de álcol, bien cumo l poder de criáren ampuostos. Nas cidades, l maior oufecial eileito pela populaçon ye l [[persidente de cámara]]. Nalguns Stados, ls cundados ó munecipalidades regionales tamien ténen l dreito de criar leis i ampuostos que balen para todas las cidades i bilas drento de ls lemites de l cundado. Noutros Stados, ls cundados ó munecipalidades regionales ténen pouco ó nanhun poder, serbindo suolo cumo çtinçones geográficas. Ls Stados Ounidos ténen bários [[Territórios de ls Stados Ounidos de la América|territórios i posses ansulares ultramarinas]]. A maior deilhas ye l'ilha de [[Porto Rico]]. Outras territórios ultra-marinos d'amportáncia ancluen la [[Samoa amaricana]], [[Guan]], [[Marianas sietentrionales]] i las [[Ilhas Birges amaricanas]]. La [[Marina de ls Stados Ounidos de la América|Marina amaricana]] ténen acupado ua [[base melitar]] na [[Baía de Guantánamo]], zde [[1898]]. == Demografie == === Raças i etnies === [[Fexeiro:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County.jpg|250px|right|thumb|Las percipales acendéncias étnicas de ls habitantes de ls Stados Ounidos.]] Ls Stados Ounidos ténen ua de las populaçones mais multiculturales de l mundo, an termos d'acendéncia [[grupo étnico|étnica]] i [[raçl'|racial]]. La region que custitui atualmente ls Stados Ounidos éran einicialmente habitados por pobos [[natibos amaricanos ne ls Stados Ounidos|natibos amaricanos]], cumo [[squimó]]s ne l Alasca i [[algonquinos]], [[hurones]] i [[eiroqueses]] ne l nordeste de l'atual Stados Ounidos. Ne l [[seclo XVII]] i [[seclo XVIII|XVIII]], l território qu'atualmente custitui ls Stados Ounidos fui quelonizado por [[Ouropa|ouropeus]]. Eimigrantes [[Anglaterra|angleses]], muitos de ls quales fugian de [[çcriminaçon|perseguiçon religiosa]] na [[Ouropa]], custituían la maiorie de ls colonos. Mas, colonos [[scócia|scoceses]], [[Fráncia|franceses]] i [[Países Baixos|nerlandeses]] tamien anstalórun-se an dibersas regiones de l'atual Stados Ounidos. Scrabos fúrun trazidos de l [[África|cuntinente africano]] de l [[seclo XVII]] al ampeço de l [[seclo XIX]] para séren ousados cumo mano-de-obra i, atualmente, ls sous çcendentes, coincidos cumo [[afro-amaricano]]s, custituen un cunsidrable cacho de la populaçon amaricana, formando 12,9% de la populaçon de ls Stados Ounidos. Zde [[1850]], pessonas de muitas partes de l mundo passórun a eimigrar pa ls Stados Ounidos. Até l final de l [[seclo XIX]], la maiorie de ls eimigrantes binhan de ls países de la Ouropa Oucidental i setentrional ([[Almanha]], [[Eirlanda]], [[Anglaterra|Anglaterra]] i [[Scandinábia]]). [[Eitália|Eitalianos]], [[polacos|poloneses]] i [[judiu]]s eimigrórun an grande quantidade antre l final de l seclo XIX i meados de l [[seclo XX]] (até la [[década de 1970]]). Ls maiores grupos étnicos ouropeus son [[Almanha|almanes]] (que cumponen 15,2% de la populaçon amaricana), [[Eirlanda|eirlandeses]] (10,8%), [[anglaterra|angleses]] (8,7%), [[Eitália|eitalianos]] (5,6%), [[Scandinábia|scandinabos]] (3,4%), [[Polónia|poloneses]] (3,2%) i [[Fráncia|franceses]] (3%). Brancos custituen ne l total 77% de la populaçon de ls Stados Ounidos - 69%, scluindo ls [[spánicos]]. An décadas recentes até ls dies atuales, [[spánicos]] i [[asiáticos]] son ls percipales grupos d'eimigrantes anstalando-se ne l paíç. [[Spánia|Spánicos]] custituen ua cunsidrable fatia de la populaçon amaricana, sendo atualmente la maior minorie étnico-racial drento de ls Stados Ounidos, cumpondo cerca de 13,4% de la populaçon amaricana. Dado l'alta eimigraçon de spánicos pa ls Stados Ounidos, spera-se un crecimento mui grande desta percentaige nas próssimas décadas. Cerca de 64% de ls spánicos son [[México|mexicanos]].<ref>http://www.ed.gob/pus/FaultLine/who.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Buona parte desta [[eimigraçon clandestina|eimigraçon ye eilegal]]. Asiáticos custituen un spressibo grupo racial minoritário de ls Stados Ounidos, custituindo 4,2% de la populaçon de l paíç. Spressiba a partir de la [[década de 1860]], l'eimigraçon d'asiáticos oumentou muito durante la [[década de 1960]], mantenendo-se an alta até ls dies atuales. === Lénguas === Ls Stados Ounidos nunca tubírun un léngua oufecial, inda que l [[léngua anglesa|anglés]] tenga sido siempre l'léngua predominante ne l paíç, i seia falado pela eimensa maiorie de la populaçon, sendo ''[[de fato]]'' l'léngua oufecial de ls Stados Ounidos. Por esso, l'anglés ye l'léngua ousado an qualesquiera pronunciamentos oufecial es, que ban zde tratados até leis i sentenças. 27 Stados adotórun l'anglés cumo léngua oufecial. Destes Stados, trés adotan un segundo léngua oufecial: l [[Ḥauaí|Habaí]], qu'adotou l [[Lhéngua habaiana|habaiano]] cumo segundo léngua oufecial; la [[Luisiana]], qu'adotou l [[Lhéngua francesa|francés]]; i l [[Nuobo México]], qu'adotou. Ne ls Stados amaricanos sin léngua oufecial, l'anglés ye adotado an todos serbíçios públicos, serbícios noutros lénguas son dados an árias cun grande populaçon d'eimigrantes. Yá Stados adonde l'anglés (i por bezes un segundo léngua) ye l'léngua oufecial nun percisan dar serbíçios públicos noutras lénguas. Muitos de ls eimigrantes que ban als Stados Ounidos ténen pouco ó nanhun coincimiento d'anglés. La maiorie deilhes daprende anglés l suficiente ne l paíç para quemunicar-se cun outros amaricanos. Ls filhos destes eimigrantes, que studan an scuolas amaricanas, daprenden primariamente anglés nas scuolas. Assi, a cada geraçon, l'léngua materno acaba por ceder, als poucos, lugar al anglés. Ls çcendentes diretos destes eimigrantes giralmente fálan tanto l'léngua materno cumo l anglés, anquanto muitas bezes ls nietos de ls eimigrantes fálan solo anglés. Cumo nun eisiste un léngua oufecial ne l paíç, l domínio de l'anglés nun ye de todo ançpensable ne ls Stados Ounidos, specialmente ne ls stados amaricanos que possuen ua grande populaçon d'eimigrantes recentes - specialmente [[spánicos]]. Muitas pessonas acraditan que to cidadon amaricano deberie saber anglés. Estas pessonas acraditan que ye quaije ampossible para las pessonas sin l domínio de l'anglés cunseguiren amprego fuora de bairros cun grande persença d'eimigrantes recentes. Para alhá desso, esses atibistas dfénden que ua única léngua falado por todos ne l paíç ye un fator amportante para l'ounion cumo un todo de ls Stados Ounidos. Por esto, na [[década de 1980]] i na [[década de 1990]], bários Stados criórun leis fazendo de l'anglés cumo única léngua legal drento desses Stados. === Ourbanizaçon === [[Fexeiro:US population map.png|250px|right|thumb|Çtribuiçon de la [[densidade populacional]] de ls Stados Ounidos.]] Ls Stados Ounidos son un paíç altamente [[ourbanismo|ourbanizado]]. Cerca de 80% de la populaçon amaricana bibe an [[cidade]]s. Estas cobren solo 2,75% de la ária total de l paíç. Eisísten dues grandes [[megalópole]]s ne l paíç. Ua stá localizada na region nordeste de ls Stados Ounidos, cumposta percipalmente pul Stado de la [[Nuoba Jérsei]] i pelas cidades de [[Nuoba Iorque]], [[Boston]], [[Filadélfia]] i [[Washington, D.C.|Washington, DC]], na [[Ouceano Atlántico|costa atlántica]]. L'outra stá localizado na region sudoeste de l paíç, na [[Ouceano Pacífico|costa pacífica]], centralizadas nas cidades de [[Los Angeles]], [[San Francisco]] i [[Sacramento (Califórnia)|Sacramento]]. Grandes [[subúrbio]]s cercan muitas de las cidades de ls Stados Ounidos, sendo zde la fin de la [[Segunda Guerra Mundial]] la percipal forma de moradie de las famílias de [[classe média]] i [[Classe alta|alta]] de l paíç. Las cidades centrales i cidades bezinas forman [[Region metropolitana|árias metropolitanas]]. Eisisten cerca de 260 árias metropolitanas ne l paíç, de las quales las maiores son las regiones metropolitanas de [[Nuoba Iorque]] que ten 21 milhones d'habitantes, [[Los Angeles]], que ten 13 milhones d'habitantes, i [[Chicago]], que ten 9 milhones d'habitantes. La populaçon de ls subúrbios de las cidades centrales destas metrópoles ye cunsidrable, i muitas bezes superior la la populaçon de la cidade central. [[Washington, D.C.|Washington, DC]], por eisemplo, ten solamente cerca de 535 mil habitantes, anquanto sue region metropolitana ten cerca de 4 milhones d'habitantes. Zde [[1970]], mais amaricanos biben ne ls subúrbios de l que nas cidades centrales. == Eiquenomie == [[Fexeiro:Photos NewYork1 032.jpg|thumb|left|''[[Wall Stret]]'', sede de la ''[[New York Stock Exchange]]'']] L'eiconomie de ls Stados Ounidos de la América stá ourganizada segundo l [[capitalismo|modelo capitalista]] i ye marcada por un crecimento custante de longo prazo, baixa carga tributária, mesmo pa ls padrones de ls países zambolbidos, baixas taxas de [[zamprego]] i de [[anflaçon]], anque tenga apersentado ne ls redadeiros anhos un grande déficit, tanto de balánçia comercial quanto d'uorçamiento de sou gobierno. L'eiquenomie de ls Stados Ounidos puode ser bista cumo la mais amportante i anfluente de l mundo an tiempos atuales. Bários países andexórun las sues [[moneda]]s al [[dólar amaricano|dólar]], ó chégan mesmo a usar la moneda amaricana cumo sue moneda oufecial , i ls [[mercado de capitales|mercados de capitales]] amaricanos son an giral bistos cumo andicadores de l'eiquenomie mundial. L paíç ten enormes recursos [[mineral]]es, cun grandes depósitos de [[ouro]], [[petrólio]], [[carbon]] i [[uránio]]. Na [[agricultura]], stá antre ls maiores perdutores mundiales de [[milho]], [[trigo]], [[açúcre]] i [[tabaco]], antre outras porduçones. La [[andústria]] de manufatura amaricana ye dibersificada, cun [[Altemoble|altemóbles]], [[abion]]es i pordutos eiletrónicos sendo ls percipales perdutos andustrializados porduzidos ne l paíç. L maior setor eiquenómico, ne l'antanto, ye l de serbícios: cerca de trés quartos de ls habitantes de ls Stados Ounidos trabálhan nesse setor. L maior parceiro comercial de ls Stados Ounidos ye l sou bezino de l norte, l [[Canadá]]. Outros parceiros eiquenómicos amportantes son la [[Ounion Ouropeia]], l [[México]], l [[Japon]] i la [[República Popular de la China|China]]. == Eiducaçon == [[Fexeiro:Harvard college - annenberg hall.jpg|thumb|right|[[Harvard University]], ua de las melhores [[ounibersidade]]s de l mundo.]] L'eiducaçon ne ls Stados Ounidos de la América ye fornecida primariamente pelo gobuerno. Mas, l sistema educacional amaricano ye altamente çcentralizado. Regras i padrones educacionales son ditados pelo Departamiento de Eiducaçon de cada Stado, cul [[Departamiento de Eiducaçon de ls Stados Ounidos de la América]] monitorando l stado de l'eiducaçon ne l paíç, i fornece berbas als Departamentos de Eiducaçon de ls Stados. Scuolas an giral son administradas por [[çtrito scolar|çtritos scolares]], an que la juridisçon an giral ye co-eisistente culs lemites dua cidade ó un cundado. çtritos scolares ténen l poder de cobrar [[ampuosto]]s de ls habitantes bibindo an sue jurisdiçon, cun outras berbas neçairas sendo fornecidas pelo Stado. [[Ounibersidade]]s i [[faculdade]]s públicas son quaije siempre administradas pul Stado. La taxa d'alfabetismo de ls Stados Ounidos ye de 97%. == Transportes == [[Fexeiro:Interstate Highways.png|250px|thumbnail|left|L ''[[Interstate Highway System]]'', la maior rede de [[Bia spressa|rodobies spressas]] de l planeta.]] Ls Stados Ounidos possuen ua stensiba malha [[outo-strada|rodobiária]], [[fierrobia|fierrobiária]] i [[Heidrobie|heidrobiárie]]. De fato, la quilometraige destas malhas son las maiores de l mundo an sues respetibas catadories. Eisísten cerca de 75 mil quilómetros de rodobias i [[bia spressa|bias spressas]] d'alta capacidade. Para cada 100 habitantes, eisísten cerca de 75 beiclos motorizados ([[outomóbel|carros]], [[camion]]es i [[outocarro]]) i 56,1 altemóbles. Camiones transportan cerca dun quarto de toda la carga transportada ne l paíç. [[Camboio]]s transpórtan cerca de 35% de toda la carga transportada ne l paíç, anquanto respónden por solo 1% de ls passageiros mobimentados. L cuntrário acuntece culas [[linha aérea|linhas aéreas]] amaricanas, que transpórtan 18% de ls passageiros mas menos de 1% de la carga ne l paíç. L mercado amaricano de passageiros ne l setor aéreo ye la maior de l mundo. [[Nuoba Iorque]], [[Chicago]], [[Atlanta]], [[Los Angeles]], [[Dallas]], [[Washington, DC]] i [[San Francisco]] çtácan-se cumo grandes [[aeroporto]]s. Cerca de 15% de toda la carga transportada ne l paíç ye transportada bia heidrobies cumo [[riu]]s i [[lago]]s, para alhá de [[mar]]s i [[ouceano]]s. [[Los Angeles]]-[[Long Beach (Califórnia)|Long Beach]], [[Nuoba Iorque]]-[[Nuoba Jérsei]], [[Filadélfia]], [[San Francisco]], [[New Orleanes]], [[Miami]] i [[Houston]] çtácan-se cumo grandes [[porto (transporte)|centros portuários]]. L porto mais mobimentado de ls Stados Ounidos por númaro de nabios atendidos ye l de New Orleans, anquanto l porto mais mobimentado de l paíç, an tonelaige de carga mobimentada, ye l de Los Angeles-Long Beach. == Telquemunicaçones == L cuntrolador primário de las telquemunicaçones de ls Stados Ounidos ye la ''[[Federal Communications Commission]]'', que rigula todos ls serbiços relacionados cun telquemunicaçones. L'andústria de la [[anternete]] ne ls Stados Ounidos mas ye muito menos regulada de l qu'outras andústrias relacionadas cul setor de telquemunicaçon, por causa d'agressibos programas de ''[[lobby]]''. Son publicados diaramente ne l Stados Ounidos cerca de 60 milhones de [[jornal]]es. Ne l paíç, son publicados milhares de jornales diários ó semanales. Eisísten tamien ne l paíç milhares d'estaçones de [[rádio (quemunicaçon)|rádio]] i [[telebison]]. Praticamente toda residéncia amaricana ten ua rádio, i cerca 93% de las pessonas cun cinco anhos ó mais d'eidade ténen pul menos ua telbison ó mais. == Cultura == {{Ber artigo percipal|[[Cultura de ls Stados Ounidos de la América]]}} [[Fexeiro:Motherhood and apple pie.jpg|thumb|Ícones culturales amaricanos: [[tuorta de maçana]], [[baseball]], i la [[Bandeira de ls Stados Ounidos de la América|bandeira de ls Stados Ounidos]]]] La cultura de ls Stados Ounidos ten ua grande anfluéncia ne l restro de l mundo, i an special ne l [[mundo oucidental]]. La [[música de ls Stados Ounidos|música amaricano]] ye oubida an todo l mundo i ls [[cinema de ls Stados Ounidos|filmes]] i [[telebison de ls Stados Ounidos de la América|programas telbisibos amaricanos]] puoden ser bistos quaije an todo l lado. Eisiste un cuntreste mui grande culs purmeiros tiempos de la república, quando ls Stados Ounidos éran bistos cumo un paíç agrícola cun pouco a oufrecer als centros culturalmente abançados de l mundo de la Ásia i Ouropa. La maiorie de las grandes cidades de ls Stados Ounidos oufrecen anstalaçones i atuaçones de música clássica i popular, centros de pesquisa stórica, científica i artística i museus, atuaçones de dançla, musicales i pieças de triato, para alhá d'eibentos al aire libre i [[arquitetura]] de seneficado anternacional. Este zambolbimiento ye resultado de cuntribuiçones quier de filantropos pribados, quier de fondos gobernamentales. La maiorie de la populaçon amaricana ten ua razonable cantidade de tiempo libre (dedicado a la recreaçon) çponible. Ls [[çporto]]s son ls percipales passatiempos de la populaçon amaricana. Milhones de amaricano pássan sou tiempo libre jogando çportos cun amigos ó bendo jogos porfessionales an stádios ó na [[telebison]]. Outros métodos de recreaçon mui populares ne l paíç ancluen filmes, ''[[sitcom]]s'', shows [[música|musicales]] i l [[triato]]. Cerca de 95% de la populaçon amaricana ten ua telbison an casa. An média, la telbison dua dada residéncia queda ligada siete horas por die. ''Hobbies'' acúpan mui de l tiempo recreatibo de muitos amaricano. Jardinaige, colecionamento de ciertos perdutos (selos, monedas, etc), [[tricó|tricotaige]], fotografie, [[artesanato]] i [[aeromodelismo]] son alguns de ls mais famosos ne l paíç. === Çporto === [[Fexeiro:2006 Pro Bowl tackle.jpg|thumb|left|L [[futebol amaricano]] ye un de ls çporto mais populares ne l paíç.]] Alguns çportos que fúrun criados i zambolbidos ne ls Stados Ounidos de la América acabórun por ser tornáren mundialmente famosos: l [[Basquetebol|basquete]], l [[basebol]], l [[boliche]] i l [[futebol amaricano]]. Poucos çportos criados an outros países cunseguiran popularizar-se ne l paíç. Un eisemplo ye l [[Ḥóquei ne l carambelo|hóquei subre l carambelo]], sendo que l paíç ten atualmente bárias eiquipas porfissionales de l çporto. L [[futebol]] ben crecendo de popularidade zde la criaçon de la [[Major League Socer|MLS]]. Outros çportos famosos ne l paíç ancluen [[Golf|golfe]], [[ténis]], [[nataçon]], corridas outomobilísticas i çportos radicales. Ls Stados Ounidos sedian bárias de las percipales cumpetiçones anternacionales de çportos de l mundo - cumo l [[Masters]] de golfe, l [[US Open de ténis]], l [[National Association for Stock Car Auto Racing|NASCAR]] i la [[Fórmula Indy]]. Sediórun la [[Copa de l Mundo de 1994]], i por uito bezes ls [[Jogos Oulímpicos]], mais que qualquiera outro paíç sendo que giralmente ténen resultados mui buonos nas Oulimpíadas. An [[2004]], ls Stados Ounidos cunseguírun un total de 103 medalhas, de las quales 35 éran d'ouro. === Culinária === Nun eisiste ua culinária nacional, oureginal de l paíç - l'atual culinária amaricana ye altamente dibersificada, bariando de region la region, dependendo de la populaçon i de la cultura de la region. Alimentos quemunes de l [[café de la manhana]] amaricano son uobos batidos, [[bacon]], panquecas, cereales i pans cun [[Manteiga de cascaboi|pasta de cascaboi]], acumpanhados cun [[café (bubida)|café]] ó [[sumo]], na maiorie de las bezes, de [[laranja]]. L [[almuorço]] de l amaricano ye lebe - las rezones son l pouco tiempo çponible para almuorço pa ls trabalhadores i studantes. Un almuorço puode ser simples al punto de ser custituído de solo ua [[sande]], i solo. L [[jantar]] ye, na maiorie de las famílias amaricanas, l percipal prato de l die. Ls Stados Ounidos son l maior cunsumidor de café de l mundo. Muitos tóman café lougo pula manhana, i bários tóman café durante l trabalho. Para alhá desso, ls Stados Ounidos tamien ye l maior cunsumidor de [[sumos]]s de l mundo. Ls Stados Ounidos son famosos mundialmente pulas sues redes de [[refeiçon rápida|fast-foods]]. Ls amaricanos almurçan muitas bezes an fast-foods, a la par por causa de l pouco tiempo çponible de ls trabalhadores para almuorço - bien por causa de ls baixos précios de ls perdutos oufrecidos. === Cinema === {{Ber artigo percipal|[[Cinema de ls Stados Ounidos de la América]]}} [[Fexeiro:PB050006.JPG|thumb|L [[Sinal de Hollywood]], simblo de l [[Cinema de ls Stados Ounidos de la América|cinema amaricano]].]] L [[cinema de ls Stados Ounidos de la América]], para alhá dua forma de spresson cultural specífica dun pobo, ye tamien ua de las mais bien sucedidas andústrias d'antretenimento de l mundo. Inda que nin todos ls filmes de ls Stados Ounidos séren porduzidos an [[Hollywood]], la localidade tornou-se sinónimo desta andústria nacional. L'anfluéncia de l cinema amaricano ne l resto de l mundo ye abassaladora i permanece, giralmente, cumo líder d'oudiéncia an bários países de l mundo. === Literatura === [[Fexeiro:Edgar Allan Poe 2.jpg|left|140px|thumb|[[Edgar Allan Poe]], scritor i poeta pioneiro de la literatura amaricana.]] La [[Literatura de ls Stados Ounidos de la América|literatura amaricana]] puode ser cunsidrada cumo fazendo parte de la [[literatura anglesa]] ó cumo un ramo literário çtinto. La literatura amaricana ne l ampeço debe muito a las formas i stilos oureginários de la Ouropa. Por eisemplo, "Wieland" i outros remances de [[Charles Brockden Brown]] ([[1771]]-[[1810]]) se anspiran ne ls [[Remanse gótico|remanses góticos]] qu'anton éran scritos na [[Anglaterra|Anglaterra]]. Mesmo las narratibas ampecablemiente urdidas por [[Washington Irbing]] ([[1783]]-[[1859]]) - percipalmente ''[[Rip Ban Winkle]]'' i ''[[The Legend of Slepy Hollow]]'' - parácen claramente ouropeias inda que la trama se zanrolar ne l Nuobo Mundo. === Triato === [[Fexeiro:45th St theatres NYC.JPG|thumb|right|L [[Triato Broadway|çtrito de triatos de la Broadway]], an [[Nuoba Iorque]], sede de famosas pieças [[Triato|tiatrales]].]] {{ber artigo percipal|[[Triato de ls Stados Ounidos de la América]]}} L [[Triato de ls Stados Ounidos de la América|triato amaricano]] ye baseado na tradiçon [[mundo oucidental|oucidental]], na sue maiorie amprestado de ls stilos de performance que prebalecian na [[Ouropa]] na época de sue antroduçon ne l paíç. Hoije an die, stá fuortemente anterligado cula [[literatura]], [[filme]]s, [[telbison]] i [[música]] amaricana i nun ye anquemun ua mesma stória ser recontada an todas estas formas. Regiones cun cenários musicales segneficatibos frequentemente ténen fuortes tradiçones tiatrales i de [[quemédia]] tamien. L [[triato musical]] puode ser la forma mais popular: ye ciertamente ua forma mais biba de triato i las coreografies de éisito de ls palcos acában indo para la telbison i filmes. == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Stados Ounidos de la América]] cos0ltm03f436ter5tqkeprsf5kbs26 Stória de las Bermudas 0 1119 107914 83147 2026-08-16T13:11:45Z ~2026-30875-10 15270 107914 wikitext text/x-wiki Çcubierta, probablemente antre [[1503]] i [[1511]], Bermudas ye acupada puls británicos an [[1609]], mas solo an [[1684]] se torna quelónia. La Custituiçon de [[1968]] garante al arquipélago outonomie an assuntos anternos, mantenendo sob respunsablidade de la metrópole las políticas sterna i de defesa. Zde las purmeiras eileiçones lhegislatibas sob essa Custituiçon, la maiorie de las cadeiras de l Parlamiento pertence al [[Partido de las Bermudas Ounidas]] (UBP). Sue política ye baseada na coperaçon racial i na defesa de ls status de território dependente de l [[Reino Ounido]]. La percipal ouposiçon al UBP ye l [[Partido Trabalhista Porgressista]] (PLP), custituído percipalmente de negros i cuja maior bandeira ye la andependéncia de Bermudas. An [[1978]], ua comisson británica defende la andependéncia de l território i ua reforma eileitoral que premita maior repersentaçon de l PLP. La maiorie de la populaçon, inda assi, rejeita. La tenson racial ye biolenta na década de 70. Bases melitares canadianas, norte-amaricanas i anglesas, anstaladas durante la Guerra Frie an birtude de la posiçon stratégica de l território, retirórun-se antre [[1993]] i [[1995]]. An 27 de márcio de [[1997]], Pamela F. Gordon (UBP) torna-se la purmeira mulhier an Bermudas a eisercer l cargo de purmeira-menistra [[Catadorie:Bermudas]] 6lc2vlz7s0e3tvcu4gqqop3byzbi5ha Lheite 0 1505 107946 107702 2026-08-17T10:52:58Z ~2026-30875-10 15270 107946 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Milk glass.jpg|thumb|200px|L lheite mais porduzido i çtribuído pa l cunsumo houmano ye l de baca.]] '''Lheite''' ó '''leite''' ye ua [[secreçon]] [[nutriente|nutritiba]] de quelor sbranquiçada i oupaca porduzida pulas [[glándulas mamárias]] de las [[fémea]]s de ls [[Mammalia|mamíferos]] (ancluindo ls [[monotremados]]).<ref name="lhechq">{{citar web |url=http://www.quimica.urv.es/~w3siiq/DALUMNES/98/siiq3/leite.html |títalo=Lheite |obra=Química.urv.es |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="doabal">{{citar web |url=http://www.doaval.com.ar/Daire_Knowledge/EfficientCooling/Leite.htm |títalo=Lheite |obra=Delaval.com.ar |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="crlnd">Tá tz</ref> L lhíquido ye porduzido pulas células secretoras de las glándulas mamárias ó [[mama]]s (chamadas "peitos" ó "tetas"). La secreçon lhátea dua fémea dies antes i depuis de l parto se chama [[colostro]]. An grande parte de las [[spece]]s, eisisten dues glándulas (ó dous cunjuntos de glándulas), ua an cada [[mamilo]] (lhocalizado na parte fruntal superior antre ls seres [[houmano]]s, ó na parte [[bentre|bentral]] de ls [[quadrúpede]]s). Tamien se chama '''lheite''' l suco de ciertas [[planta]]s ó [[fruito]]s: [[lheite de coco]], [[lheite de soja]], de [[arroç]] ó de [[almendra]].<ref>Tz já</ref> Assi i todo, pa la defeniçon científica, l termo nun se aplica als sucos de [[nuoç]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=603 i 633 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref> == Amportança == La percipal funçon de l lheite ye nutrir (alimentar) ls [[filhote]]s até que séian capazes de [[digeston|digerir]] outros [[quemido]]s. Para alhá desso, cumpre las funçones de porteger l [[trato gastroantestinal]] de las crias contra [[antígeno]]s, [[toxina]]s i [[anflamaçon]]es i cuntribui pa la salude [[metabolismo|metabólica]], regulando ls porcessos d'oubtençon d'einergie (an special, l metabolismo de la [[glicose]] i de la [[ansulina]]).<ref>{{citar web |url=http://www.cdrf.org/doc/Daire%20Dispatch/Summer%202004%20Edition/MilkGenome.doc |títalo=The Milk Genome: Using Science to Mine the Benefits of Our Most Nutritious Food |obra=California Daire Research Foundation |acessodata=31-05-2008 |ultimo= |purmeiro= |coautor= |anho= |mes= |formato= |publication= |eiditorial= |lhéngua= |doi= |arquibourl= |arquibodata= |cite=}}</ref> L lheite ye la base de numerosos [[lhaticínios]], cumo la [[manteiga]], l [[queiso]], l [[eiagurte]], antre outros.<ref>I' a</ref> Ye mui frequente l'uso de deribados de l lheite nas andústrias alimentícias, químicas i farmacéuticas, an perdutos cumo l [[lheite cundensado]], [[lheite an pó]], [[soro de lheite]], [[caseína]] ó [[lhatose]].<ref>I' i' o</ref> L lheite de ls mamíferos [[marino]]s, cumo, por eisemplo, de las [[baleia]]s, ye mui mais rico an [[gordura]]s i [[nutriente]]s que l de ls mamíferos [[terrestre]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Alales |purmeiro=Charles |títalo=Ciéncia de l lheite |anho=1971 |lhocal=Cidade de l México |eiditora=Cía editorial |ISBN=}}</ref> == Stória == [[Fexeiro:MilkMaid.JPG|thumb|[[Ourdenha]] manual]] L cunsumo houmano de l lheite d'ourige animal ampeçou hai 11.000 anhos cula [[domesticaçon]] de l ganado durante l chamado "''ótimo climático''". Este porcesso se dou an special ne l [[Ouriente Médio]], ampulsionando la [[Reboluçon Neolítica]].<ref name=ourign>Albano Beja-Pereira, Giorgio Bertorelle i outros: The origin of European cattle: Evidence from modern and ancient DNA PNAS, Maio 2006; 103:8113 - 8118</ref> L purmeiro animal domesticado fui la [[baca]], i an seguida la [[cabra]], aprossimadamente na mesma época; finalmente la [[canhona]], antre 9000 i 8000 [[a.C.]]. Eesisten heipóteses, cumo la '''heipótese de l genótipo poupador''', que supone ua mudança fundamental ne ls hábitos alimentares de las populaçones de [[Caçador-coletor|caçadores-coletores]], que passórun l'anngeri-lo sporadicamente, la fin de recebir [[heidratos de carbono|carboidratos]]. Esta mudança fizo cun que las populaçones ouro-asiáticas se tornássen mais rejistentes a la [[diabretes|diabretes tipo 2]] i mais tolerantes a la [[lhatose]], an cumparaçon cun outras populaçones houmanas, que solo mais recentemente conhecírun ls perdutos deribados de la pecuária. Assi i todo, esta heipótese nun puode ser cunfirmada, anclusibe por sou própio outor. ''James V. Neel'' la refutou, alegando que las defrenças ouserbadas nas populaçones poderien ser atrebuídas a outros fatores ambientales.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Misra, Anoop |outor2=Ganda O. P. |títalo=Migration and its impact on adiposity and type 2 diabetes |mes=Setembre |anho=2007 |lhocal=Burbank, California |jornal=Nutrition |belume=23 |númaro=9 |DOI=10.1016/j.nut.2007.06.008 |PMID=17679049 |url=}}</ref> Durante la [[Antiguidade]] i la [[Eidade Média]], l lheite era mui defícel de se cunserbar i antoce era cunsumido fresco ó an forma de [[queiso]]. Cul tiempo, fúrun sendo zambolbidos outros lhaticínios, cumo la [[manteiga]]. La [[Reboluçon Andustrial]] na [[Ouropa]], por buolta de [[1830]], trouxe la possibelidade de trasportar l lheite fresco de [[campo|zonas rurales]] a las grandes [[cidade]]s, grácias la melhories ne l sistema de [[trasporte]]s. Cul tiempo, aparecírun nuobos strumientos na [[andústria]] de porcessamiento de l lheite. Un de ls mais coincidos ye l de la [[pasteurizaçon]], sugerida para ser ousada ne l lheite an [[1886]] pul [[químico]] [[microbiologista]] [[Almanha|alman]] ''Franz von Soxhlet''. Estas einobaçones cunseguírun que l lheite ganhasse un aspeto mais soudable, tiempos de cunserbaçon mais prebesibles i porcessamiento mais [[heigiene|heigiénico]]. == Biologie == [[Fexeiro:Eomaia23423.jpg|thumb|lheft|250px|L mamífero ''[[Eomaia scansoria]]'' fui l'ancestral de ls mamíferos [[placenta]]iros i acradita-se que cuntaba cula capacidade de porduzir lheite cumo ls mamíferos de l'atualidade.]] La porduçon de lheite para nutrir las crias puode ser un salto [[eiboluçon|eibolutibo]] associado al [[hormónio]] [[prolatina]]. Acradita-se que ls mamíferos procédan dun grupo próssimo als [[Trithelodontidae|tritelodóntidos]], de fines de l período [[triássico]]. Hai andícios de qu'eilhes yá dában senhales de [[lhatáncia]].<br /> Sabe-se qu'alguas speces de [[peixe]]s de l [[género]] ''[[Uaru]]'' (Família [[Cichlidae]]) nútren sues crias cun un fluido semelhante al lheite.<br /> L [https://en.wikipedia.org/wiki/Crop_milk ''Crop milk''] stá persente an dibersos grupos de [[abes]], cumo las [[columbidae|palombas]], ls [[Phoenicoterus|flamingos]] i ls [[Spheniscidae|pinguines]]. De l punto de bista biológico, trata-se dun berdadeiro lheite, secretado por glándulas specializadas.<ref>{{link|en|http://www.idiocentrism.com/milk.htm|Artigo citado pula Ounibersidade Stanford}}</ref> Antre las muitas teories eisistentes, fui proposto que la porduçon de lheite surgiu porque ls antepassados [[mammaliaformes]] tenien uobos cun casca dóndio, cumo ls atuales [[monotremados]], l que probocaba sue rápida [[zeidrataçon]]. L lheite serie anton ua modificaçon de la secreçon de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas]], çtinada a trasferir auga als uobos.<ref name=Ouftedal>{{citar jornal |outor=Olav T. Oftedal |títalo=The Origin of Actation as a Water Source for Parchment-Shelled Eggs |anho=2004 |jornal=Journal of Mammare Gland Biologe and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |DOI=10.1023/La:1022848632125 |url=}}</ref> Outros outores, nua teorie que puode ser cumplementar a a anterior, oupinan que las glándulas mamárias proceden de l [[sistema eimune]] inato i que la lhataçon serie, an parte, ua repuosta anflamatória al dano ne ls [[tecido]]s i a l'anfeçon.<ref name=inmunitario>{{citar jornal |outor1=Vorbach, Claudia |outor2=Capecchi, Mario R. |outor3=Penninger, Josef M. |títalo=Evolution of the mammary gland from the innate immune sestem? |data=12-05-2006 |jornal=Bioessaes |belume=28 |númaro=6 |DOI=10.1002/bies.20423 |PMID=1670006 |url=}}</ref> Inda qu'eisistan deficuldades, bários anfoques acércan la data d'apariçon de l lheite na stória eibolutiba: [[Fexeiro:Goat kid feeding on mothers milk.jpg|thumb|250px|La necidade eibolutiba d'alimentar las crias ye sastifeita cula porduçon de lheite própia de ls mamíferos.]] * An purmeiro lhugar, la caseína ten ua funçon, cumportamiento i anclusibe motibos struturales similares a la [[bitelogenina]]. La caseína apareciu antre 200 i 310 milhones d'anhos atrás. Ouserba-se que, inda qu'an monotremas inda eisista la bitelogenina, eilha fui sustituída als poucos pula caseína, premitindo un menor tamanho de ls uobos i finalmente sue retençon antra-uterina.<ref name=Yolk>{{citar jornal |outor1=David Brawand |outor2=Walter Wahli |outor3=Henrik Kaessmann |títalo=Oss of Egg Yolk Genes in Mammals and the Origin of Actation and Placentation |anho=2008 |jornal=PLoS Bio |belume=6 |númaro=3 |PMC=2267819 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=2267819}}</ref> * Por outra lhado, ouserban-se modificaçones [[anatomie|anatómicas]] ne ls [[cenodonta|cinodontos]] abançados que solo se splican pula apariçon de la lhatáncia, cumo l pequeinho tamanho corporal, [[uosso eipipúbico|uossos eipipúbicos]] i baixo nible de reposiçon dental.<ref name=cinodontos>{{citar jornal |outor=Oftedal, Olav T. |títalo=The mammary gland and its origin during senapsid evolution |anho=2002 |jornal=J Mammary Gland Biol and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |PMID=12751889 |DOI=10.1023/La:1022896515287 |url=http://www.springerlink.com/content/u03457rt3674356k/fulltext.pdf}}</ref> L fócil mais antigo de ls mamíferos [[eutheria|placentairos]] çcubierto até l momiento ye l de l ''[[Eomaia|Eomaia scansoria]]'', un pequeinho animal que steriormente se assemelhaba als [[roedor]]s atuales i bibeu hai 125 milhones d'anhos durante l período [[Cretáceo]]. Ye quaije cierto qu'este animal porduzia lheite cumo ls mamíferos placentairos atuales.<ref name="eomaia">{{citar jornal |outor1=Quiang Ji |outor2=Zhe-Xi Luo |outor3=Chong-Xi Yuan |outor4=John R. Wible |outor5=Jian-Ping Zhang |outor6=Justin A. Georgi |títalo=The earliest known eutherian mammal |data=25-04-2002 |jornal=Nature |númaro=416 |páiginas=816-822 |DOI=10.1038/416816a |PMID=11976675}}</ref> === Genética, stologie i citologie === [[Fexeiro:Healthy mammary gland.jpg|lheft|300px|thumb|Perparaçon [[stologie|stológica]] dua [[glándula mamária]] houmana tingida cun Eag 1]] La [[genética]] de l lheite trata, an parte, de çcrebir ls [[gen]]es amplicados an sue biossíntese, assi cumo sue [[regulaçon genética|regulaçon]] i, por outra, de la seleçon de raças ó andebíduos ó sue [[ourganismo modeficado geneticamente|modificaçon genética]] para oumentar la porduçon, sue calidade ó outelidade. Desto tamien se acupa la [[zotecnia]]. ;Regulaçon La porduçon de lheite stá regulada por hourmónios lhatogénicos (ansulina, prolatina i glucocorticóides), citocinas i fatores de crecimiento i por sustrato. Estes atíban fatores de trascriçon, tales cumo Stat5 (atibado por prolatina). Bárias sequéncias desses fatores fúrun eidantificadas, cumo l'anterior i tamien ls seguintes: BLGe-1, OCT-1, C/EBP, Gr, Ets-1, YY1, Fator 5, Ying Yang 1 i la proteína de lhigaçon al fator CCAAT.<ref name=Promotores>{{citar jornal |outor1=Rosen, Jeffrey M. |outor2=Wyszomierski, Shannon L. |outor3=Hadsell, Darrly |títalo=Regulation of milk protein gene expression |anho=1999 |jornal=Annual Review of Nutrition |belume=19 |númaro= |DOI=10.1146/annureb.nutr.19.1.407 |url=}}</ref> Estes eilemientos ándan-se giralmente nua çtáncia bariable, cunforme la spece (nas caseínas houmanas sensibles al cálcio ye ua de las mais çtantes de l'ourige de trascriçon, la -4700/ -4550 nucleótideos) i se reúnen an grupos (clusters) que cunténen tanto eilemientos negatibos cumo positibos, regulando-se por cumbinaçones de fatores, d'adonde decorre la grande bariabelidade na regulaçon de cada proteína. Por eisemplo, las caseínas parécen regular-se andependientemente uas de las outras. (Fox i McSweenee, 2003) Ls trascritores (mRNA) de las proteínas de l lheite chégan a custituir de 60 a 80% de todo l RNA persente nua célula eipitelial durante la lhatáncia. ;Genómica Las redes de regulaçon génica na porduçon de lheite inda nun son bien cumprendidas. A partir dun studo rializado mediante microarrays, lhocalizaçon telemoble, anteraçones anterprotéicas i recuolha de dados génicos na lhiteratura, fui possible strair alguas cunclusones gerales:<ref name=>{{citar jornal |outor1=Danielle G. Lemay |outor2=Margaret C. Neville |outor3=Michael C. Rudolph |outor4=Katherine S. Pollard |outor5=J. Bruce German |títalo=Gene regulatory networks in lactation: identification of global principles using bioinformatics |data=27-11-2007 |jornal=BMC Systems Biology |belume=1 |númaro=56 |PMID=18039394 |PMC=2225983 |DOI=10.1186/1752-0509-1-56 |url=}}</ref> * Cerca dun terço de l [[trascritoma]] stá ambolbido na custruçon, funcionamiento i çmuntaige de l'apareilho de lhatáncia. * Ls genes ambolbidos ne l'apareilho de secreçon son trascritos antes de la lhatáncia. * Todos ls trascritores andógenos deríban de menos de 100 genes. * Anquanto alguns genes son trascritos caratelisticamente próssimo al ampeço de la lhatáncia, este ampeço ye mediado percipalmente de forma pós-trascrecional. * La secreçon de materiales durante la lhatáncia passa nó por subrerregulaçon de funçones genómicas nuobas, mas por ua supresson trascricional generalizada de funçones cumo la degradaçon de porteínas i quemunicaçones célula-ambiente. ;Citologie Las células eipiteliales secretoras de lheite apartan atibamente ls materiales procedentes de ls [[baso sanguíneo|basos sanguíneos]] circundantes, al que dou l nome de "barreira mamária" (an analogie a la [[barreira heimatoencefálica]]). Ua beç franqueada la barreira, las células oubtén ls precursores que percísan pa la fabricaçon de lheite atrabeç de sue [[nembrana telemoble|nembrana]] basal i basolateral, que serien: íones, [[glucose]], [[ácido gorduroso|ácidos gordurosos]] i aminoácidos. An ruminantes tamien se outeliza l [[ácido acético|acetato]] i l β-heidroxibutirato cumo precursores. Alguas proteínas, an special las [[eimunoglobulina]]s tamien puoden traspassar esta barreira.<ref>{{citar web |ultimo=Mustafa |purmeiro=Arif |coautor= |url=http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |títalo=The mammary gland |data= |formato=PDF |lhéngua=anglés |acessodata=26-08-2006|arquibourl=https://web.archive.org/web/20060115135946/http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |arquibodata=15-01-2006 |páiginas=11}}</ref> L lheite ye spulso pula nembrana apical. Ls lhípidios de l lheite sintetízan-se ne l [[reticlo andoplásmico]] lhiso, tanto que la [[caseína]] debe maturar-se ne l [[aparato de Golgi]], adonde tamien ten lhugar la biossíntese de la [[lhatose]]. ;Stologie De l punto de bista [[stologie|stológico]], l lheite porduç-se nas [[glándula mamária|glándulas mamárias]], que son ua eiboluçon por [[heipertrofia]] de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas apócrinas]] associadas al [[pelo]], que eisiste ne ls [[Ornithorhenchus anatinus|ornitorrincos]].<ref name=cinodontos/> La glándula mamária atiba ye cumpuosto por lhóbulos, cada un de ls quales ten numerosos albéolos i estes, por sue beç, son rebestidos por [[eipitélio|células eipiteliales cúbicas]] altas ó baixas, dependendo de l ciclo d'atebidade, que son las ancarregadas de porduzir l lheite. Antre estas i la [[lhámina basal]] de l'albéolo se ancontran alguas células mioepiteliales striadas. L'eipitélio de ls dutos antre ls albéolos ye un bun eisemplo d'eipitélio biestratificado cúbico (Bloom-Fawcet, 1999). == Defeniçon i oubtençon == [[Fexeiro:Dissected lactating breast gray1172.png|thumb|250px|<small>Strutura dua glándula mamária houmana durante la lhatáncia: 1-Gordura, 2-Lhóbulo de l duto lhatífero, 3-Lhóbulo, 4-Tecido conetibo, 5-Teta lhatífero, 6-Duto lhatífero</small>.]] Puode-se defenir l lheite d'acordo culs seguintes aspetos: * '''Biológico''': ye ua sustáncia secretada pula fémea de ls mamíferos cula finalidade de nutrir a las crias. * '''Lhegal''': perduto de la [[ourdenha]] dun mamífero son i que nun repersenta peligro pa l cunsumo houmano. * '''Técnico''' ó '''físico-químico''': sistema an eiquilíbrio, custituído por trés sistemas çpersos: seluçon, emulson i suspenson. * '''Zotécnico''': l perduto benido de l'ourdenha cumpleta i eininterruta, an cundiçones d'heigiene, de bacas soudables, bien alimentadas i çcansadas. === Animales pordutores de lheite === Atualmente, l lheite que mais se outeliza na porduçon de [[lhaticínios]] ye l de baca (debido a las propiadades que ten, a las quantidades que se oubtén, agradable sabor, fácele digeston, assi cumo la grande quantidade de deribados oubtidos). Assi i todo, nun ye la único que se cunsume. Tamien son cunsumidos l lheite de cabra, asna, égua, camela, antre outras. L cunsumo de detreminados tipos de lheite depende de la region i l tipo d'animales çponibles. L lheite de cabra ye eideal para fazer [[doce de lheite]] i nas regiones árticas usa-se l lheite de baleia. L lheite d'asna i de égua son ls que cunténen menos gordura, anquanto l de foca cuntén 50% a mais. L lheite d'ourige houmana nun ye porduzido nin çtribuído an scala andustrial. Assi i todo, puode oubter-se mediante donaçones. Eesisten bancos de lheite que ancarrégan-se de recolhé-lo para porporcioná-lo a las ninos [[Nacimiento prematuro|prematuras]] ó [[alergie a alimientos|alérgicas]] que nun puoden cunsumi-lo d'outro modo. An nible mundial, eisisten bárias speces d'animales de las que se puode oubter lheite: la [[canhona]], la [[cabra]], la [[égua]], la [[burra]], la [[camela]] (i outras camélidas, cumo la [[Ama glama|lhama]] ó la [[alpaca]]), la [[eaka]], la [[búfala]], la [[rena]] i la fémea de l [[alce]]. L lheite probeniente de la baca (''[[Bos taurus]]'') ye l mais amportante pa la dieta houmana i l que ten mais aplicaçones andustriales.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=604 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref> [[Fexeiro:Holstein cows large.jpg|thumb|250px|L lheite de baca de la raça [[Holstein (ganado)|Holstein]] ye la que se amprega cun maior frequencia nas quintas lheiteras.]] * '''La baca ouropeia i índica''' (''Bos taurus'') ampeçou a ser domesticada hai 11 mil anhos cun dues lhinhas maternas çtintas, ua pa las bacas ouropeias i outra pa las [[Bos andicus|índicas]].<ref name=bacas>Edwards, C. J., MacHugh, D. I., Dobnee, K. M., Martin, L., Russell, N., Horwitz, L. K., McIntosh, S. K., Mac Donald, K. C., Helmer, D. & Tresset, A., eit al. (2004) J. Archaeol. Sci 31, 695–710.</ref> L'ancestral de l'atual ''Bos taurus'' se chamaba ''[[Bos primigenius]]''. Trataba-se dun [[bobino]] de chifres grandes que fui domesticado ne l [[Ouriente Médio]], spalhou-se por parte de la [[África]], i dou lhugar a la famosa raça [[zebu]] de la [[Ásia central]]. L zebu ye balorizado por sou belume de chicha i por sou lheite. La bariante ouropeia de l ''Bos primigenius'' ten ls chifres mais cúrtios i ye adatada pa la criaçon an stablos. Ye la que dou ourige al maior cunjunto de raças lheiteiras cumo la [[Holstein (ganado)|Holstein]], [[Guernsey]], [[Gando Jersey|Jersey]], etc. * '''L búfalo:''' L chamado búfalo d'auga (''[[Bubalus bubalis]]'') fui domesticado an [[3000 a. C.|3000&nbsp;a.&nbsp;C.]] na [[Mesopotámia]]. Este animal ye mui sensible al calor i sou nome denota l questume que ten de meter-se na auga para proteger-se del. An giral, ye pouco coincido ne l Oucidente. Ls [[Pobo árabe|árabes]] trouxírun nel pa l Ouriente Médio durante la [[Eidade Média]] ([[700 a. C.|700&nbsp;a.&nbsp;C.]]). Sou uso an ciertas zonas de la [[Ouropa]] data daqueilha época. Por eisemplo, na eilaboraçon de la famosa [[mozzarella]] de búfala [[eitaliana]]. Ls perdutos eilaborados cun lheite de búfala ampéçan a sustituir, an alguas quemunidades, ls porduzidos cun lheite de baca. * '''L'iaque:''', chamado cientificamente ''[[Bos grunniens]]'', ye un [[bobino]] de pelaige lhonga que cuntribui de forma fundamental na alimentaçon de las populaçones de l [[Tibet]] i de la [[Ásia central]]. Ten un lheite rico an proteínas i an gorduras (sue cuncentraçon ye superior a la de la de baca). Ls tibetanos eilaboran cul [[manteiga]]s i defrentes lhaticínios [[alimientos fermentados|fermentados]]. Un de ls mais coincidos ye l [[xá cun manteiga]] salgado. [[Fexeiro:Nicolas Poussin - Jupiter enfant nourri par la chèvre Amalthée.jpg|250px|thumb|L Dius mitológico [[Zeus]] ourdenhando la [[Amalteia (mitologie)|cabra amalteia]].]] * '''La canhona:''' fui domesticada ne l [[lhebante mediterráneo]], percipalmente a partir de la spece ''[[Canhona|Ovis aries]]''. A partir d'eibidéncias arqueológicas, cinco lhinhas mitocondriales porduzidas antre 9000 i 8000 fúrun eidantificadas a. C.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Meadows, Jennifer R. S. |outor2=Cemal, Ibrahim |outor3=Karaca, Orhan |outor4=Gootwine, Elisha |outor5=Kijas, James W. |títalo=Five Ovine Mitochondrial Lineages Identified From Sheep Breeds of the Near East |anho=2007 |jornal=Genetics |belume=175 |númaro=3 |PMID=17194773 |url=http://www.genetics.org/cgi/reprint/175/3/1371}}</ref> L lheite de canhona ye mais rico an cuntenido gorduroso que l lheite de búfalo i anclusibe ye mais rico an cuntenido [[proteína|protéico]]. Ye mui balorizado nas culturas mediterráneas. * '''La cabra:''' ampeçou a ser domesticada percipalmente ne l bal de l [[Eufrates]] i ne ls [[montes Zagros]], a partir de la spece ''[[Capra hircus]]'' aprossimadamente al mesmo tiempo que las bacas (10.500 anhos).<ref name=>{{citar jornal |outor1=Melinda A. Zeder |outor2=Brian Hesse |títalo=The Initial Domestication of Goats (Capra hircus) in the Zagros Mountains 10,000 Years Ago |anho=2000 |jornal=[[Science]] |belume=287 |númaro=5461 |DOI=10.1126/science.287.5461.2254 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/287/5461/2254}}</ref><ref name=cabras2>Helena Fernández, Sandrine Hughes, Jean-Denis Vigne, Daniel Helmer, Greg Hodgins, Christian Miquel, Catherine Hänni, Gordon Lhuikart, and Pierre Taberlet:Divergent mtDNA lineages of goats in an Early Neolithic site, far from the initial domestication areas. PNAS, Ot 2006; 103:15375 - 15379</ref> Ten un lheite cun un sabor i aroma fuortes. L lheite caprino ye un pouco defrente de l de canhona, percipalmente ne l sabor, cuntén ua maior quantidade de [[sal]]es, l que le dá l sabor lhebemente salgado. Para alhá desso, ye mais rica an natas ([[caseinato]]s), i apersenta maiores nibles de cálcio. L lheite de cabras apersenta an sue cumposiçon maior teor de α-caseína aliado al tamanho de las micelas de gordura séren menores quando cumparado cun lheite de baca, l que le dá caratelísticas medicinales, sendo mui outelizado ne l cuntrole de porblemas d'antoleráncia a lheite d'outras speces, porblemas respiratórios cumo asma, bronquite i porblemas gastrointestinales. Cula gordura deste lheite fabrica-se l [[queiso de cabra]], eiagurte, i atualmente cosméticos. Dentre las raças caprinas specializadas na porduçon de lheite çtácan-se las cabras: [[Saanen]], [[Pardo Alpina]], [[Toggenbourg]], [[Alpina Amaricana]] i [[Anglo-Nubiana]]. * '''L [[camelo]]''' ye un animal lhoinge de ls bobídeos i caprídeos (cabras i canhonas). Fui domesticado an 2500 a.C. na [[Ásia Central]]. L sou lheite ye mui apreciado ne ls [[Clima árido|climas áridos]], ne ls quales alguas culturas l'outelizan custantemente, por eisemplo, ne l noroeste de la [[África]]. * '''La [[llama]] i la [[alpaca]]:''' Son animales quemuns na [[Cordilheira de ls Andes]] na [[América de l Sul]]. Sue porduçon lhátea se çtina percipalmente al cunsumo lhocal i nun ten grande projeçon andustrial.<ref>T'p</ref> * '''Cerbídeos''': An dibersas populaçones próssimas al [[Ártico]], ye frequente l cunsumo de l lheite de [[Cerbidae|cerbídeos]], cumo la rena (''[[Rangifer tarandus]]'') i la fémea de l'alce (''[[Alces alces]]''). Esta redadeira se comercializa na [[Rússia]] i na [[Suécia]]. Alguns studos sugíren que puode proteger ls ninos contra las [[malinas]] [[gastroantestinales]].<ref>{{citar jornal |sobrenome1=Dorofeĭchuk |nome1=V. G. |sobrenome2=Kelekeeva |nome2=M. M. |sobrenome3=Makarova |nome3=I. B. |sobrenome4=Tolkacheva |nome4=N. I. |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/quere.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=3439068&dot=Abstract |títalo=Protective properties of moose's milk and perspectives of it's use in pediatric gastroenterologe |data=Sep-Oct 1987 |jornal=Voprose Pitaniia |númaro=5 |páiginas=33-5 |lhéngua=russo}}</ref> * '''[[Eiquidae|Eiquídeos]]''': La porduçon de lheite de égua ye mui amportante para muitas populaçones de las [[stepe]]s de la [[Ásia central]], an special pa la porduçon dun deribado fermentado chamado [[kumis]], que ye cunsumido crudo i ten un poderoso eifeito [[lhaxante]].<ref name=zeder>{{citar lhibro |ultimo=Zeder |purmeiro=Melinda A. |títalo=Documenting Domestication: New Genetic and Archaeological Paradigms |anho=2006 |lhocal=Berkeley |eiditora=University of California Press |páigina=264 |ISBN=0-520-24638-1}}</ref> Este lheite ten cuntenido mais eilebado an heidratos de carbono que l de cabra ó baca i, por esso, ye melhor para [[fermentaçon|fermentados]] [[álcol|alcoólicos]]. Stima-se que na Rússia eisistan 230.000 cabalhos dedicados a la porduçon de Kumis.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Steinkraus |purmeiro=Keith H. |títalo=Handbook of Indigenous Fermented Foods |anho=1995 |lhocal=Nuoba Iorque |eiditora=Marcel Dekker |páigina=304 |ISBN=0-8247-9352-8}}</ref> L lheite de [[Eiquus asinus|asna]] ye un de ls mais semelhantes al houmano quanto a la cumposiçon. Studos fúrun rializados cun éisito para admenistrá-lo cumo alimiento l ninos alérgicos al lheite de baca.<ref name=asna>{{citar jornal |outor1=Giovanna Monti |outor2=Enrico Bertino |outor3=Maria Cristina Muratore |outor4=Alessandra Coscia |outor5=Francesco Cresi |outor6=Leandra Silvestro |outor7=Claudio Fabris |outor8=Donatella Fortunato |outor9=Maria Gabriella Giuffrida |outor10=Amedeo Conti |títalo=Efficace of donkee's milk in treating highle porblematic cow's milk allergic children: An in vivo and in vitro stude |anho=2007 |jornal=Pediatric Allergy and Eimmunologe |belume=18 |númaro=3 |DOI=10.1111/j.1399-3038.2007.00521.x |url=}}</ref> Tamien eisisten quintas an [[Bélgica]] que porducen lheite d'asna para usos cosméticos.<ref>{{citar web |ultimo= |purmeiro= |coautor= |url=http://www.asineriedupaesdescollines.be/general.htm |títalo=Le lhait d'ânesse produit per l'asinerie du paes des collines |obra= |data= |formato= |lhéngua=francés |acessodata=27-05-2008 |páiginas= |doi= |arquibourl= |arquibodata=}}</ref> Ua de las pessonas de las chamadas "stremamente [[ambelhecimiento|lhongebas]]", la [[Eiquador|eiquatoriana]] [[Maria Capovilla|Maria Ester Capovilla]], que morriu cun quaije 117 anhos, alegou que l segredo de sue lhongebidade era l cunsumo diairo deste tipo de lheite.<ref>Tz hz</ref> L lheite de [[Eiquus zebra|zebra]] cumbertiu-se an artigo de lhuxo demandado por melionairos scéntricos.<ref>{{citar web |ultimo=Gest |purmeiro=David |url=http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |títalo=Gest's Zebra Milk Request |obra=Contactmusic.com |data=16-11-2006 |lhéngua=anglés |acessodata=26-05-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080521191514/http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |arquibodata=21-05-2008}}</ref> === L'ourdenha === [[Fexeiro:Cow milking machine in action DSC04132.jpg|200px|thumb|<small>Ourdenhadeira macánica que funciona mediante suçon la bácuo. Note-se que las bombas de chupar chégan até arriba de las tetas para eibitar que l lheite saia de l baldo ó qu'haba dano a las tetas</small>.]] Las técnicas d'ourdenha son basicamente dues: * '''Manual''': Ye perciso lhimpar l úbere de l'animal de maneira ascética (esto ye, cun un xabon special i ousando siempre auga potable) para eibitar cuntaminar l'animal cun [[mastite]]. Depuis, l'ourdenhador siempre debe mirar diretamente la barriga de la baca, posicionar a mano dreita nua [[teta]] de l [[úbere]], anquanto cula squierda se agarra outros, ne l mesmo praino de a mano, mas, ne l praino posterior de l úbere, i depuis ambertir custantemente. Esto senefica que cada mano ourdenha un par de tetas, anquanto ua agarra l'anterior dun par, l'outra tira l posterior d'outro par. * '''Macánica:''' Outeliza ua bomba de suçon qu'ourdenha a la baca na mesmo orde de l'ourdenha manual. Strai l lheite la bácuo. La defrencia reside an que l faç an menos tiempo i sin risco de causar dano al tecido de l úbere. Amprega-se nas andústrias i an alguas [[quintas]]s adonde l ganado lheiteiro ye mui grande. Las bombas de suçon dében ser lhimpas cun ua seluçon de [[eiodo]] a 4%. Al rializar l'ourdenha, siempre dében rializar-se trés tarefas: # '''Zeinfeçon de la teta ''': la teta debe ser lhimpa cun [[auga]] corriente i de buona qualidade i pdiçncialmente tratada cun heipoclorito de sódio. # '''Testes clínicos''' Esto se rializa cun ua caneca telada cun fondo preto. Ls trés purmeiros jatos de cada teta debe ser çcartado i mais trés jatos seran lhançados lheite subre caneca, debe-se ouserbar se l lheite depositado subre la caneca forma glumos, pus la persença deilhes puode ser senhal de que l'animal apersenta quadro de mastite. Outra forma de dianosticar la mastite ye atrabeç de l'eisame CMT (California Mastite Test) ó teste de la raquete. L diagnóstico ye feito cun ua raquete que ye fábricada cun quatros cumpartimientos un para cada teto, adonde bai la seluçon CMT i l procedimiento de coleta de l'amostra ye rializado de la mesma forma de la caneca, i l lheite na persença de la seluçon CMT eirá reagir cul lheite i quando este stubir quadros de mastite el quedará cun aspeto de gel ó até formaçon de glumos dependendo de l quadro de mastite, i l'aspeto será cumparado cula tabela padron que ben acumpanhado de la seluçon CMT. # '''Secar la teta''': Debe ser rializada cun papel toalha çcartable, afin d'eibitar possibles cuntaminaçones dua baca para outra. # '''Cuidado pós ourdenha''': Passado l'ourdenha ls tetos dében ser zeinfetados cun seluçon d'iodo glicerinado esta seluçon ye para ancerrar l duto lhatífero. Desta forma se eibita que la teta se anfete. Passado l'ourdenha la fémea debe ser mantenida de pie ne l mínimo por ua hora, para eibitar cuntaminaçones cul tierra, ua beç que, ls dutos inda ancontran-se abiertos. I cunsegue manter las fémeas an pie oufrendo alimiento de buona qualidade passado l'ourdenha. '''<center>Alguns eisemplos de glándulas mamárias</center>''' <center><gallery> Fexeiro:Bezerro_mamando_REFON.jpg|[[Bobino]] Fexeiro:Piglets1.jpg|[[Cochino]] Fexeiro:Baby sheep feeding.JPG|[[Oubino]] Fexeiro:Weibliche-brust.jpg|[[Houmano]] </gallery></center> == Caratelísticas gerales == Nin todos ls lheites de ls mamíferos ténen las mesmas propiadades. Puode-se dezir que, an regra, l lheite ye un lhíquido de quelor branca i un cachico [[biscosidade|biscoso]], cuja cumposiçon i caratelísticas físico-químicas barian sensiblemente segundo las speces animales, i anclusibe segundo las defrentes raças. Estas caratelísticas tamien barian ne l curso de l período de la lhataçon, assi cumo ne l curso de sou tratamiento. ''“Pul aspeto simples dun lhíquido branco, l lheite ye un de ls alimientos mais cumplexos de la natureza. Repersenta un eiquilíbrio antre la seluçon aquosa, eimulson fina de glóbulos de gordura i ua suspenson coloidal de proteínas cun alguas partículas gasosas - gáç carbónico i ouxigénio.”'' === Propiadades físicas === L lheite de bobino ten ua [[densidade]] média de 1,032 g/ml. Ye ua [[mistura]] cumplexa i [[heiterogénea]] cumpuosta por un sistema [[coloidal]] de trés fases: * [[Seluçon]]: ls [[minerales]] assi cumo ls [[Hidrato de carbono|heidratos de carbono]] se ancontran dissolbidos na auga. * [[Suspenson]]: las sustáncias proteicas se ancontran cula auga an suspenson. * [[Emulson]]: la [[gordura]] an auga se apersenta cumo eimulson. Cuntén ua proporçon amportante de [[auga]] (cerca de 87%). L resto custitui l [[strato seco]] que repersenta 130 [[grama]]s (g) por [[lhitro|l]], sendo la gordura de 35 a 45 g. Outros cumponentes percipales son ls [[glucídios]] [[lhatose]], las [[proteínas]] i ls [[lhipídios]]. Ls cumponentes ourgánicos (glucídios, lhípidos, proteínas, [[bitaminas]]), i ls cumponentes minerales ([[cálcio|Ca]], [[sódio|Na]], [[potássio|K]], [[magnésio|Mg]], [[cloro|Cl]]). L lheite cuntén defrentes grupos de nutrientes. Las sustancias ourgánicas (glúcidos, lhípidos, proteínas) stan persentes an quantidades mais l menos eiguales i custituen la percipal fuonte d'einergie. Estes nutrientes se debeden an eilemientos custrutores, las proteínas, i an cumpuostos einergéticos, ls glucídios i ls lhipídios. == Apersentaçon de l lheite ne l mercado == {{BT|Lháteo}} [[Fexeiro:Mejeriprodukter i Skånsk butik.jpg|thumb|right|150px|La bariadade de lhaticínios eisistentes ne l mercado i ls çtintos tratamientos de lheite ye cada beç maior, cumo deixa splícito l retrato arriba dun mercado sueco.]] L'apersentaçon de l lheite ne l mercado ye bariable i l que, giral, aceita-se l'altaraçon de sues propiadades para sastifazer las perferéncias de ls cunsumidores. Ua altaraçon mui frequente ye la [[Lhiofelizaçon|zeidratá-lo]] (''Lhiofelizaçon''), tornando-lo [[lheite an pó]], l que facelita sou trasporte i armazenaige. Tamien ye normal reduzir l cuntenido de gordura, oumentar l de cálcio i ajuntar sabores. Ls requesitos que debe cumprir un perduto para classeficar-se nas defrentes catadories barian mui d'acordo cula defeniçon de cada paíç: * '''Antegral:''' ten cuntenido an gordura de 3.2% * '''[[Lheite znatado]]:''' cuntenido gorduroso anferior a 0.3% * '''Semi-znatado:''' cun un cuntenido gorduroso antre 1.5 i 1.8% * '''Saborizado:''' ye l lheite [[açucre|açucrado]] ó [[edulcorante|edulcorado]] a la que se adicionan sabores tales cumo [[morangano]], [[cacau|cacau an pó]], [[canielha]], [[baunilha]], etc. Normalmente son znatados l semi znatadas. * '''[[Galatita]]''': plástico duro oubtido de l coalho de l lheite ó mais specificamente a partir de la [[caseína]] i de l [[formol]]. * '''[[Lheite an pó]] l Lhiofelizado:''' lheite de l qual se strai 95% de [[auga]] mediante porcessos de [[atomizaçon]] i eibaporaçon. Apersenta-se nun pó de quelor creme. Para sou cunsumo, solo ye perciso adicionar auga ó lheite. * '''[[Lheite cundensado]], cuncentrado ó eibaporado:''' deste lheite, l'auga fui an parte straída i el ten aspeto mais spesso que l lheite fluido normal. Puode tener [[açucre]], adicionado ó nó. * '''[[Lheite anriquecido]]:''' son preparados lháteos als quales se ajunta algun perduto de balor nutritibo cumo [[bitamina]]s, [[cálcio]], [[cerilha]], [[omega-3]] etc. == Las cuntrobérsias sociales de l cunsumo de lheite == Inda que l lheite seia un alimiento natural i nutritibo, sue oubtençon, tratamiento i publicidade ten gerado cuntrobérsia, que tubo sou auge an [[1960]] i qu'atualmente cuntina mais mais cumo tendéncia eideológica que cumo reboluçon cultural. L lheite gerou dibersas polémicas nas quales grande bariadade d'argumientos fui apersentada, de las quales las dues mais amportantes seran abordadas a seguir. === L bien-star animal === La percipal rezon desta cuntrobérsia ye la forma pula qual se oubtén l lheite de ls animales. L tema an queston ye la forma pula qual l'home trata ls animales para sastifazer sues necidades básicas. Cumo acuntece cun todos ls mamíferos, la fémea solo de la lheite depuis de dar a la luç. Dende decorre que la bida dun perdutor de lheite stá baseada na [[Anseminaçon artifecial|anseminaçon]] custante i na criaçon pecuária. Muitos métodos atuales assegúran la bariabelidade de caratelísticas de l lheite cula anseminaçon artificial (que cunsiste an antroduzir na [[parracha]] de la fémea [[sémen]] dun macho) na qual l sémen ousado ye de l mesmo macho para to l ganado. Alguas pesquisas demunstrórun l grande dano que esses métodos d'oubtençon causan als aniamis. Las cundiçones de ls ''traumas'' causados a estes nun son sclusibos de l'andústria lheiteira, mas de la mentalidade houmana (ls ''traumas'' que puoden tener ls animales de quintas, tamien puoden tener ls que stan an catibeiro, ls de circo ó mesmo ls de stimaçon) i l'uso deste argumiento para tirar l lheite de la dieta houmana caiu an desuso porque nun ye un porblema tipicamente andustrial, mas cuncernente al tratamiento de l'animal. D'eigual modo, sugeriu-se que serie preferible adquirir l cálcio d'outros alimientos que ténen maior abundáncia deste eilemiento. Outras pesquisas demunstrórun que l lheite de ls mamíferos nun ye ançpensable pa l ser houmano i qu'este aquestumou-se eibolutibamente al sou cunsumo. Quando l nino angere lheite de sue mai, recibe l fator [[bífido]] (n-acetil-d-glucosamina) que propicia l crecimiento de l ''[[Actobacillus bifidus]]'' ne l'antestino de l bebé, adonde porduç grandes quantidades de [[ácido lhático]] a partir de [[lhatose]], qu'oumenta l'acideç de l'antestino i einibe l zambolbimiento de microrganismos patógenos que puoden afetar seriamente l recén-nacido; mais tarde, l fator ye sustituído pul ''[[L. acidophilus]]'', pa l que nun ye necessairo l lheite. De la mesma maneira, l lheite d'outros mamíferos cuntén cumpuostos sclusibos para cada spece que son outelizados biologicamente por sues respetibas crias.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=603 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref> Mas ye amportante acrecentar inda qu'essas pesquisas detreminan esso an cundiçones naturales: l mundo an que bibemos oubriga l cuorpo houmano a sou cunsumo, por eisemplo, an zonas adonde la quantidade d'heidróxidos, óxidos i ácidos fracos ne l'aire ye eilebada, a fin de mantener l'eiquilíbrio de l meio ácido de l cuorpo. Situaçon eigual acuntece an lhugares cun altos índices de radiaçon. I l mundo acelerado an que bibemos amplica adquirir calories de maneira rápida: l lheite ye ua fuonte ancrible de calorias por sou cumplexo sistema biológico, sin porduzir altaraçones ne l cuorpo (eicetuando, claro, quando sou cunsumo ye scessibo). Tamien se argumenta, por eisemplo, que ye un grande trauma pa la fémea perder la sue cria, puosto qu'esta será bendida ó até mesmo sacrificada. Afirma-se que las bacas, al perder ua cria, múgen dolorosamente. Definen, anton, l trauma cumo un anstinto materno natural, cumo l que spurmenta ua mulhier al perder un filho.<ref>{{citar web |url=http://www.igualdadeanimal.org/alimentacion/lacteos |títalo=Lháteos / Eigualdade Animal |obra=Igualdade Animal.com |acessodata=18-04-2008}}</ref> Esta postura perdiu peso quando se demunstrou que ls animales ténen cumportamientos defrentes quando stan an stado salbaige i quando stan an catibeiro. Neste, ls animales ténen menos zambolbido l sistema de maternidade, puosto que las bacas nunca la spurmentórun. Demunstrou-se anton qu'acuntecie l mesmo culs animales de cumpanha: la mai nun spurmenta tristeza quando ye apartada de la cria i al alrobés. Assi, ls animales domésticos se aténen al cuidado houmano i, inda que nun se saba se l'animal se lhembra de ls parientes, ye cierto que nun sinta [[tristeza]]. == Bariadades == * De [[baca]], ó [[bobino]] ye lhargamente outelizado na alimentaçon houmana, i rico an [[bitamina A]] i [[cálcio]]. * De [[búfalo|búfala]], mui apreciado i mais gorduroso que l lheite bobino. * De [[cabra]], eisisten cuntrobérsias quanto al cunsumo, mas alguns anstitutos apúntan el cumo sendo l tipo de lheite mais cunsumido ne l mundo. * De camela, mui apreciado antre ls [[beduínos]], pobo nómada de l [[norte de África]]. * De [[égua]], cunsumida na Ásia Central, outelizada na fabricaçon de la bubida [[Kumis]] === Lheite houmano === [[Fexeiro:Breastfeeding infant.jpg|120px|thumb|right|Un bebé alimentando-se cun lheite materno.]] {{Artigo percipal|[[Lheite materno]]}} Chama-se '''lheite materno''' l lheite porduzido pulas mulhieres i que ye outelizado para alimentar ls [[bebé]]s. L lheite materno ye la purmeira i percipal fuonte de nutriçon de ls recén-nacidos até que se tórnen atos a comer i digerir ls quemidos sólidos. * Ten caratelísticas bariadas dependendo de l'eidade gestacional de l [[recén-nacido]] i cronológica de l recén-nacido i de la duraçon de l'amamentaçon an si. * Ye porduzido pula [[mai]] dun recén-nacido prematuro ó nó, ten grande quantidade de [[eimunoglobulinas]] (anticorpos). * Ne ls purmeiros dies d'eidade l lheite ten caratelísticas bien defrentes, cuntendo pouca gordura i mais eimunoglobulinas, ye l chamado '''colostro'''. * Antre ls houmanos, ye bastante quemun que la mai tenga pouco lheite lhougo passado l parto, percipalmente se fur sou purmeiro filho. La "decida" de l lheite puode demorar até uns quatro dies i ye coincida cumo '''apojadura'''. == Digeston == D'acordo cun [http://www.bbc.co.uk/portuguese/reporterbbc/story/2007/02/070227_leiteneolitico_ir.shtml Studo publicado na rebista Proceedings of the National Academy of Sciences], ls seres houmanos de l [[neolítico]] persentes na [[Ouropa]] nun tenien l gene de la [[lhatase]] persente an sous [[DNA]]s, l que sugere que éran antolerantes al lheite; ua beç que sin la lhatase, buber lheite puode causar anchaço, delores abdominales i [[diarreia]]. Tal studo fui possible grácias als eisames de DNA straído de [[squeleto]]s. == {{Ber tamien}} == * [[Lhataçon]] * [[Lheite an pó]] * [[Doce de lheite]] * [[Lheite de soja]] * [[Lheite cundensado]] * [[Lheite achoclatado]] * [[Lhaticínios]] * [[Andústria de lhaticínios]] * [[Queiso]] ==Refréncias== {{Reflist}} [[Catadorie:Lheite|!]] [[Catadorie:Mamíferos]] 2p9o3xwvi1s8vn0d1vbwumcyqr5er7r 107948 107946 2026-08-17T11:01:54Z ~2026-45061-28 15466 /* Lheite houmano */ 107948 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Milk glass.jpg|thumb|200px|L lheite mais porduzido i çtribuído pa l cunsumo houmano ye l de baca.]] '''Lheite''' ó '''leite''' ye ua [[secreçon]] [[nutriente|nutritiba]] de quelor sbranquiçada i oupaca porduzida pulas [[glándulas mamárias]] de las [[fémea]]s de ls [[Mammalia|mamíferos]] (ancluindo ls [[monotremados]]).<ref name="lhechq">{{citar web |url=http://www.quimica.urv.es/~w3siiq/DALUMNES/98/siiq3/leite.html |títalo=Lheite |obra=Química.urv.es |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="doabal">{{citar web |url=http://www.doaval.com.ar/Daire_Knowledge/EfficientCooling/Leite.htm |títalo=Lheite |obra=Delaval.com.ar |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="crlnd">Tá tz</ref> L lhíquido ye porduzido pulas células secretoras de las glándulas mamárias ó [[mama]]s (chamadas "peitos" ó "tetas"). La secreçon lhátea dua fémea dies antes i depuis de l parto se chama [[colostro]]. An grande parte de las [[spece]]s, eisisten dues glándulas (ó dous cunjuntos de glándulas), ua an cada [[mamilo]] (lhocalizado na parte fruntal superior antre ls seres [[houmano]]s, ó na parte [[bentre|bentral]] de ls [[quadrúpede]]s). Tamien se chama '''lheite''' l suco de ciertas [[planta]]s ó [[fruito]]s: [[lheite de coco]], [[lheite de soja]], de [[arroç]] ó de [[almendra]].<ref>Tz já</ref> Assi i todo, pa la defeniçon científica, l termo nun se aplica als sucos de [[nuoç]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=603 i 633 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref> == Amportança == La percipal funçon de l lheite ye nutrir (alimentar) ls [[filhote]]s até que séian capazes de [[digeston|digerir]] outros [[quemido]]s. Para alhá desso, cumpre las funçones de porteger l [[trato gastroantestinal]] de las crias contra [[antígeno]]s, [[toxina]]s i [[anflamaçon]]es i cuntribui pa la salude [[metabolismo|metabólica]], regulando ls porcessos d'oubtençon d'einergie (an special, l metabolismo de la [[glicose]] i de la [[ansulina]]).<ref>{{citar web |url=http://www.cdrf.org/doc/Daire%20Dispatch/Summer%202004%20Edition/MilkGenome.doc |títalo=The Milk Genome: Using Science to Mine the Benefits of Our Most Nutritious Food |obra=California Daire Research Foundation |acessodata=31-05-2008 |ultimo= |purmeiro= |coautor= |anho= |mes= |formato= |publication= |eiditorial= |lhéngua= |doi= |arquibourl= |arquibodata= |cite=}}</ref> L lheite ye la base de numerosos [[lhaticínios]], cumo la [[manteiga]], l [[queiso]], l [[eiagurte]], antre outros.<ref>I' a</ref> Ye mui frequente l'uso de deribados de l lheite nas andústrias alimentícias, químicas i farmacéuticas, an perdutos cumo l [[lheite cundensado]], [[lheite an pó]], [[soro de lheite]], [[caseína]] ó [[lhatose]].<ref>I' i' o</ref> L lheite de ls mamíferos [[marino]]s, cumo, por eisemplo, de las [[baleia]]s, ye mui mais rico an [[gordura]]s i [[nutriente]]s que l de ls mamíferos [[terrestre]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Alales |purmeiro=Charles |títalo=Ciéncia de l lheite |anho=1971 |lhocal=Cidade de l México |eiditora=Cía editorial |ISBN=}}</ref> == Stória == [[Fexeiro:MilkMaid.JPG|thumb|[[Ourdenha]] manual]] L cunsumo houmano de l lheite d'ourige animal ampeçou hai 11.000 anhos cula [[domesticaçon]] de l ganado durante l chamado "''ótimo climático''". Este porcesso se dou an special ne l [[Ouriente Médio]], ampulsionando la [[Reboluçon Neolítica]].<ref name=ourign>Albano Beja-Pereira, Giorgio Bertorelle i outros: The origin of European cattle: Evidence from modern and ancient DNA PNAS, Maio 2006; 103:8113 - 8118</ref> L purmeiro animal domesticado fui la [[baca]], i an seguida la [[cabra]], aprossimadamente na mesma época; finalmente la [[canhona]], antre 9000 i 8000 [[a.C.]]. Eesisten heipóteses, cumo la '''heipótese de l genótipo poupador''', que supone ua mudança fundamental ne ls hábitos alimentares de las populaçones de [[Caçador-coletor|caçadores-coletores]], que passórun l'anngeri-lo sporadicamente, la fin de recebir [[heidratos de carbono|carboidratos]]. Esta mudança fizo cun que las populaçones ouro-asiáticas se tornássen mais rejistentes a la [[diabretes|diabretes tipo 2]] i mais tolerantes a la [[lhatose]], an cumparaçon cun outras populaçones houmanas, que solo mais recentemente conhecírun ls perdutos deribados de la pecuária. Assi i todo, esta heipótese nun puode ser cunfirmada, anclusibe por sou própio outor. ''James V. Neel'' la refutou, alegando que las defrenças ouserbadas nas populaçones poderien ser atrebuídas a outros fatores ambientales.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Misra, Anoop |outor2=Ganda O. P. |títalo=Migration and its impact on adiposity and type 2 diabetes |mes=Setembre |anho=2007 |lhocal=Burbank, California |jornal=Nutrition |belume=23 |númaro=9 |DOI=10.1016/j.nut.2007.06.008 |PMID=17679049 |url=}}</ref> Durante la [[Antiguidade]] i la [[Eidade Média]], l lheite era mui defícel de se cunserbar i antoce era cunsumido fresco ó an forma de [[queiso]]. Cul tiempo, fúrun sendo zambolbidos outros lhaticínios, cumo la [[manteiga]]. La [[Reboluçon Andustrial]] na [[Ouropa]], por buolta de [[1830]], trouxe la possibelidade de trasportar l lheite fresco de [[campo|zonas rurales]] a las grandes [[cidade]]s, grácias la melhories ne l sistema de [[trasporte]]s. Cul tiempo, aparecírun nuobos strumientos na [[andústria]] de porcessamiento de l lheite. Un de ls mais coincidos ye l de la [[pasteurizaçon]], sugerida para ser ousada ne l lheite an [[1886]] pul [[químico]] [[microbiologista]] [[Almanha|alman]] ''Franz von Soxhlet''. Estas einobaçones cunseguírun que l lheite ganhasse un aspeto mais soudable, tiempos de cunserbaçon mais prebesibles i porcessamiento mais [[heigiene|heigiénico]]. == Biologie == [[Fexeiro:Eomaia23423.jpg|thumb|lheft|250px|L mamífero ''[[Eomaia scansoria]]'' fui l'ancestral de ls mamíferos [[placenta]]iros i acradita-se que cuntaba cula capacidade de porduzir lheite cumo ls mamíferos de l'atualidade.]] La porduçon de lheite para nutrir las crias puode ser un salto [[eiboluçon|eibolutibo]] associado al [[hormónio]] [[prolatina]]. Acradita-se que ls mamíferos procédan dun grupo próssimo als [[Trithelodontidae|tritelodóntidos]], de fines de l período [[triássico]]. Hai andícios de qu'eilhes yá dában senhales de [[lhatáncia]].<br /> Sabe-se qu'alguas speces de [[peixe]]s de l [[género]] ''[[Uaru]]'' (Família [[Cichlidae]]) nútren sues crias cun un fluido semelhante al lheite.<br /> L [https://en.wikipedia.org/wiki/Crop_milk ''Crop milk''] stá persente an dibersos grupos de [[abes]], cumo las [[columbidae|palombas]], ls [[Phoenicoterus|flamingos]] i ls [[Spheniscidae|pinguines]]. De l punto de bista biológico, trata-se dun berdadeiro lheite, secretado por glándulas specializadas.<ref>{{link|en|http://www.idiocentrism.com/milk.htm|Artigo citado pula Ounibersidade Stanford}}</ref> Antre las muitas teories eisistentes, fui proposto que la porduçon de lheite surgiu porque ls antepassados [[mammaliaformes]] tenien uobos cun casca dóndio, cumo ls atuales [[monotremados]], l que probocaba sue rápida [[zeidrataçon]]. L lheite serie anton ua modificaçon de la secreçon de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas]], çtinada a trasferir auga als uobos.<ref name=Ouftedal>{{citar jornal |outor=Olav T. Oftedal |títalo=The Origin of Actation as a Water Source for Parchment-Shelled Eggs |anho=2004 |jornal=Journal of Mammare Gland Biologe and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |DOI=10.1023/La:1022848632125 |url=}}</ref> Outros outores, nua teorie que puode ser cumplementar a a anterior, oupinan que las glándulas mamárias proceden de l [[sistema eimune]] inato i que la lhataçon serie, an parte, ua repuosta anflamatória al dano ne ls [[tecido]]s i a l'anfeçon.<ref name=inmunitario>{{citar jornal |outor1=Vorbach, Claudia |outor2=Capecchi, Mario R. |outor3=Penninger, Josef M. |títalo=Evolution of the mammary gland from the innate immune sestem? |data=12-05-2006 |jornal=Bioessaes |belume=28 |númaro=6 |DOI=10.1002/bies.20423 |PMID=1670006 |url=}}</ref> Inda qu'eisistan deficuldades, bários anfoques acércan la data d'apariçon de l lheite na stória eibolutiba: [[Fexeiro:Goat kid feeding on mothers milk.jpg|thumb|250px|La necidade eibolutiba d'alimentar las crias ye sastifeita cula porduçon de lheite própia de ls mamíferos.]] * An purmeiro lhugar, la caseína ten ua funçon, cumportamiento i anclusibe motibos struturales similares a la [[bitelogenina]]. La caseína apareciu antre 200 i 310 milhones d'anhos atrás. Ouserba-se que, inda qu'an monotremas inda eisista la bitelogenina, eilha fui sustituída als poucos pula caseína, premitindo un menor tamanho de ls uobos i finalmente sue retençon antra-uterina.<ref name=Yolk>{{citar jornal |outor1=David Brawand |outor2=Walter Wahli |outor3=Henrik Kaessmann |títalo=Oss of Egg Yolk Genes in Mammals and the Origin of Actation and Placentation |anho=2008 |jornal=PLoS Bio |belume=6 |númaro=3 |PMC=2267819 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=2267819}}</ref> * Por outra lhado, ouserban-se modificaçones [[anatomie|anatómicas]] ne ls [[cenodonta|cinodontos]] abançados que solo se splican pula apariçon de la lhatáncia, cumo l pequeinho tamanho corporal, [[uosso eipipúbico|uossos eipipúbicos]] i baixo nible de reposiçon dental.<ref name=cinodontos>{{citar jornal |outor=Oftedal, Olav T. |títalo=The mammary gland and its origin during senapsid evolution |anho=2002 |jornal=J Mammary Gland Biol and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |PMID=12751889 |DOI=10.1023/La:1022896515287 |url=http://www.springerlink.com/content/u03457rt3674356k/fulltext.pdf}}</ref> L fócil mais antigo de ls mamíferos [[eutheria|placentairos]] çcubierto até l momiento ye l de l ''[[Eomaia|Eomaia scansoria]]'', un pequeinho animal que steriormente se assemelhaba als [[roedor]]s atuales i bibeu hai 125 milhones d'anhos durante l período [[Cretáceo]]. Ye quaije cierto qu'este animal porduzia lheite cumo ls mamíferos placentairos atuales.<ref name="eomaia">{{citar jornal |outor1=Quiang Ji |outor2=Zhe-Xi Luo |outor3=Chong-Xi Yuan |outor4=John R. Wible |outor5=Jian-Ping Zhang |outor6=Justin A. Georgi |títalo=The earliest known eutherian mammal |data=25-04-2002 |jornal=Nature |númaro=416 |páiginas=816-822 |DOI=10.1038/416816a |PMID=11976675}}</ref> === Genética, stologie i citologie === [[Fexeiro:Healthy mammary gland.jpg|lheft|300px|thumb|Perparaçon [[stologie|stológica]] dua [[glándula mamária]] houmana tingida cun Eag 1]] La [[genética]] de l lheite trata, an parte, de çcrebir ls [[gen]]es amplicados an sue biossíntese, assi cumo sue [[regulaçon genética|regulaçon]] i, por outra, de la seleçon de raças ó andebíduos ó sue [[ourganismo modeficado geneticamente|modificaçon genética]] para oumentar la porduçon, sue calidade ó outelidade. Desto tamien se acupa la [[zotecnia]]. ;Regulaçon La porduçon de lheite stá regulada por hourmónios lhatogénicos (ansulina, prolatina i glucocorticóides), citocinas i fatores de crecimiento i por sustrato. Estes atíban fatores de trascriçon, tales cumo Stat5 (atibado por prolatina). Bárias sequéncias desses fatores fúrun eidantificadas, cumo l'anterior i tamien ls seguintes: BLGe-1, OCT-1, C/EBP, Gr, Ets-1, YY1, Fator 5, Ying Yang 1 i la proteína de lhigaçon al fator CCAAT.<ref name=Promotores>{{citar jornal |outor1=Rosen, Jeffrey M. |outor2=Wyszomierski, Shannon L. |outor3=Hadsell, Darrly |títalo=Regulation of milk protein gene expression |anho=1999 |jornal=Annual Review of Nutrition |belume=19 |númaro= |DOI=10.1146/annureb.nutr.19.1.407 |url=}}</ref> Estes eilemientos ándan-se giralmente nua çtáncia bariable, cunforme la spece (nas caseínas houmanas sensibles al cálcio ye ua de las mais çtantes de l'ourige de trascriçon, la -4700/ -4550 nucleótideos) i se reúnen an grupos (clusters) que cunténen tanto eilemientos negatibos cumo positibos, regulando-se por cumbinaçones de fatores, d'adonde decorre la grande bariabelidade na regulaçon de cada proteína. Por eisemplo, las caseínas parécen regular-se andependientemente uas de las outras. (Fox i McSweenee, 2003) Ls trascritores (mRNA) de las proteínas de l lheite chégan a custituir de 60 a 80% de todo l RNA persente nua célula eipitelial durante la lhatáncia. ;Genómica Las redes de regulaçon génica na porduçon de lheite inda nun son bien cumprendidas. A partir dun studo rializado mediante microarrays, lhocalizaçon telemoble, anteraçones anterprotéicas i recuolha de dados génicos na lhiteratura, fui possible strair alguas cunclusones gerales:<ref name=>{{citar jornal |outor1=Danielle G. Lemay |outor2=Margaret C. Neville |outor3=Michael C. Rudolph |outor4=Katherine S. Pollard |outor5=J. Bruce German |títalo=Gene regulatory networks in lactation: identification of global principles using bioinformatics |data=27-11-2007 |jornal=BMC Systems Biology |belume=1 |númaro=56 |PMID=18039394 |PMC=2225983 |DOI=10.1186/1752-0509-1-56 |url=}}</ref> * Cerca dun terço de l [[trascritoma]] stá ambolbido na custruçon, funcionamiento i çmuntaige de l'apareilho de lhatáncia. * Ls genes ambolbidos ne l'apareilho de secreçon son trascritos antes de la lhatáncia. * Todos ls trascritores andógenos deríban de menos de 100 genes. * Anquanto alguns genes son trascritos caratelisticamente próssimo al ampeço de la lhatáncia, este ampeço ye mediado percipalmente de forma pós-trascrecional. * La secreçon de materiales durante la lhatáncia passa nó por subrerregulaçon de funçones genómicas nuobas, mas por ua supresson trascricional generalizada de funçones cumo la degradaçon de porteínas i quemunicaçones célula-ambiente. ;Citologie Las células eipiteliales secretoras de lheite apartan atibamente ls materiales procedentes de ls [[baso sanguíneo|basos sanguíneos]] circundantes, al que dou l nome de "barreira mamária" (an analogie a la [[barreira heimatoencefálica]]). Ua beç franqueada la barreira, las células oubtén ls precursores que percísan pa la fabricaçon de lheite atrabeç de sue [[nembrana telemoble|nembrana]] basal i basolateral, que serien: íones, [[glucose]], [[ácido gorduroso|ácidos gordurosos]] i aminoácidos. An ruminantes tamien se outeliza l [[ácido acético|acetato]] i l β-heidroxibutirato cumo precursores. Alguas proteínas, an special las [[eimunoglobulina]]s tamien puoden traspassar esta barreira.<ref>{{citar web |ultimo=Mustafa |purmeiro=Arif |coautor= |url=http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |títalo=The mammary gland |data= |formato=PDF |lhéngua=anglés |acessodata=26-08-2006|arquibourl=https://web.archive.org/web/20060115135946/http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |arquibodata=15-01-2006 |páiginas=11}}</ref> L lheite ye spulso pula nembrana apical. Ls lhípidios de l lheite sintetízan-se ne l [[reticlo andoplásmico]] lhiso, tanto que la [[caseína]] debe maturar-se ne l [[aparato de Golgi]], adonde tamien ten lhugar la biossíntese de la [[lhatose]]. ;Stologie De l punto de bista [[stologie|stológico]], l lheite porduç-se nas [[glándula mamária|glándulas mamárias]], que son ua eiboluçon por [[heipertrofia]] de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas apócrinas]] associadas al [[pelo]], que eisiste ne ls [[Ornithorhenchus anatinus|ornitorrincos]].<ref name=cinodontos/> La glándula mamária atiba ye cumpuosto por lhóbulos, cada un de ls quales ten numerosos albéolos i estes, por sue beç, son rebestidos por [[eipitélio|células eipiteliales cúbicas]] altas ó baixas, dependendo de l ciclo d'atebidade, que son las ancarregadas de porduzir l lheite. Antre estas i la [[lhámina basal]] de l'albéolo se ancontran alguas células mioepiteliales striadas. L'eipitélio de ls dutos antre ls albéolos ye un bun eisemplo d'eipitélio biestratificado cúbico (Bloom-Fawcet, 1999). == Defeniçon i oubtençon == [[Fexeiro:Dissected lactating breast gray1172.png|thumb|250px|<small>Strutura dua glándula mamária houmana durante la lhatáncia: 1-Gordura, 2-Lhóbulo de l duto lhatífero, 3-Lhóbulo, 4-Tecido conetibo, 5-Teta lhatífero, 6-Duto lhatífero</small>.]] Puode-se defenir l lheite d'acordo culs seguintes aspetos: * '''Biológico''': ye ua sustáncia secretada pula fémea de ls mamíferos cula finalidade de nutrir a las crias. * '''Lhegal''': perduto de la [[ourdenha]] dun mamífero son i que nun repersenta peligro pa l cunsumo houmano. * '''Técnico''' ó '''físico-químico''': sistema an eiquilíbrio, custituído por trés sistemas çpersos: seluçon, emulson i suspenson. * '''Zotécnico''': l perduto benido de l'ourdenha cumpleta i eininterruta, an cundiçones d'heigiene, de bacas soudables, bien alimentadas i çcansadas. === Animales pordutores de lheite === Atualmente, l lheite que mais se outeliza na porduçon de [[lhaticínios]] ye l de baca (debido a las propiadades que ten, a las quantidades que se oubtén, agradable sabor, fácele digeston, assi cumo la grande quantidade de deribados oubtidos). Assi i todo, nun ye la único que se cunsume. Tamien son cunsumidos l lheite de cabra, asna, égua, camela, antre outras. L cunsumo de detreminados tipos de lheite depende de la region i l tipo d'animales çponibles. L lheite de cabra ye eideal para fazer [[doce de lheite]] i nas regiones árticas usa-se l lheite de baleia. L lheite d'asna i de égua son ls que cunténen menos gordura, anquanto l de foca cuntén 50% a mais. L lheite d'ourige houmana nun ye porduzido nin çtribuído an scala andustrial. Assi i todo, puode oubter-se mediante donaçones. Eesisten bancos de lheite que ancarrégan-se de recolhé-lo para porporcioná-lo a las ninos [[Nacimiento prematuro|prematuras]] ó [[alergie a alimientos|alérgicas]] que nun puoden cunsumi-lo d'outro modo. An nible mundial, eisisten bárias speces d'animales de las que se puode oubter lheite: la [[canhona]], la [[cabra]], la [[égua]], la [[burra]], la [[camela]] (i outras camélidas, cumo la [[Ama glama|lhama]] ó la [[alpaca]]), la [[eaka]], la [[búfala]], la [[rena]] i la fémea de l [[alce]]. L lheite probeniente de la baca (''[[Bos taurus]]'') ye l mais amportante pa la dieta houmana i l que ten mais aplicaçones andustriales.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=604 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref> [[Fexeiro:Holstein cows large.jpg|thumb|250px|L lheite de baca de la raça [[Holstein (ganado)|Holstein]] ye la que se amprega cun maior frequencia nas quintas lheiteras.]] * '''La baca ouropeia i índica''' (''Bos taurus'') ampeçou a ser domesticada hai 11 mil anhos cun dues lhinhas maternas çtintas, ua pa las bacas ouropeias i outra pa las [[Bos andicus|índicas]].<ref name=bacas>Edwards, C. J., MacHugh, D. I., Dobnee, K. M., Martin, L., Russell, N., Horwitz, L. K., McIntosh, S. K., Mac Donald, K. C., Helmer, D. & Tresset, A., eit al. (2004) J. Archaeol. Sci 31, 695–710.</ref> L'ancestral de l'atual ''Bos taurus'' se chamaba ''[[Bos primigenius]]''. Trataba-se dun [[bobino]] de chifres grandes que fui domesticado ne l [[Ouriente Médio]], spalhou-se por parte de la [[África]], i dou lhugar a la famosa raça [[zebu]] de la [[Ásia central]]. L zebu ye balorizado por sou belume de chicha i por sou lheite. La bariante ouropeia de l ''Bos primigenius'' ten ls chifres mais cúrtios i ye adatada pa la criaçon an stablos. Ye la que dou ourige al maior cunjunto de raças lheiteiras cumo la [[Holstein (ganado)|Holstein]], [[Guernsey]], [[Gando Jersey|Jersey]], etc. * '''L búfalo:''' L chamado búfalo d'auga (''[[Bubalus bubalis]]'') fui domesticado an [[3000 a. C.|3000&nbsp;a.&nbsp;C.]] na [[Mesopotámia]]. Este animal ye mui sensible al calor i sou nome denota l questume que ten de meter-se na auga para proteger-se del. An giral, ye pouco coincido ne l Oucidente. Ls [[Pobo árabe|árabes]] trouxírun nel pa l Ouriente Médio durante la [[Eidade Média]] ([[700 a. C.|700&nbsp;a.&nbsp;C.]]). Sou uso an ciertas zonas de la [[Ouropa]] data daqueilha época. Por eisemplo, na eilaboraçon de la famosa [[mozzarella]] de búfala [[eitaliana]]. Ls perdutos eilaborados cun lheite de búfala ampéçan a sustituir, an alguas quemunidades, ls porduzidos cun lheite de baca. * '''L'iaque:''', chamado cientificamente ''[[Bos grunniens]]'', ye un [[bobino]] de pelaige lhonga que cuntribui de forma fundamental na alimentaçon de las populaçones de l [[Tibet]] i de la [[Ásia central]]. Ten un lheite rico an proteínas i an gorduras (sue cuncentraçon ye superior a la de la de baca). Ls tibetanos eilaboran cul [[manteiga]]s i defrentes lhaticínios [[alimientos fermentados|fermentados]]. Un de ls mais coincidos ye l [[xá cun manteiga]] salgado. [[Fexeiro:Nicolas Poussin - Jupiter enfant nourri par la chèvre Amalthée.jpg|250px|thumb|L Dius mitológico [[Zeus]] ourdenhando la [[Amalteia (mitologie)|cabra amalteia]].]] * '''La canhona:''' fui domesticada ne l [[lhebante mediterráneo]], percipalmente a partir de la spece ''[[Canhona|Ovis aries]]''. A partir d'eibidéncias arqueológicas, cinco lhinhas mitocondriales porduzidas antre 9000 i 8000 fúrun eidantificadas a. C.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Meadows, Jennifer R. S. |outor2=Cemal, Ibrahim |outor3=Karaca, Orhan |outor4=Gootwine, Elisha |outor5=Kijas, James W. |títalo=Five Ovine Mitochondrial Lineages Identified From Sheep Breeds of the Near East |anho=2007 |jornal=Genetics |belume=175 |númaro=3 |PMID=17194773 |url=http://www.genetics.org/cgi/reprint/175/3/1371}}</ref> L lheite de canhona ye mais rico an cuntenido gorduroso que l lheite de búfalo i anclusibe ye mais rico an cuntenido [[proteína|protéico]]. Ye mui balorizado nas culturas mediterráneas. * '''La cabra:''' ampeçou a ser domesticada percipalmente ne l bal de l [[Eufrates]] i ne ls [[montes Zagros]], a partir de la spece ''[[Capra hircus]]'' aprossimadamente al mesmo tiempo que las bacas (10.500 anhos).<ref name=>{{citar jornal |outor1=Melinda A. Zeder |outor2=Brian Hesse |títalo=The Initial Domestication of Goats (Capra hircus) in the Zagros Mountains 10,000 Years Ago |anho=2000 |jornal=[[Science]] |belume=287 |númaro=5461 |DOI=10.1126/science.287.5461.2254 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/287/5461/2254}}</ref><ref name=cabras2>Helena Fernández, Sandrine Hughes, Jean-Denis Vigne, Daniel Helmer, Greg Hodgins, Christian Miquel, Catherine Hänni, Gordon Lhuikart, and Pierre Taberlet:Divergent mtDNA lineages of goats in an Early Neolithic site, far from the initial domestication areas. PNAS, Ot 2006; 103:15375 - 15379</ref> Ten un lheite cun un sabor i aroma fuortes. L lheite caprino ye un pouco defrente de l de canhona, percipalmente ne l sabor, cuntén ua maior quantidade de [[sal]]es, l que le dá l sabor lhebemente salgado. Para alhá desso, ye mais rica an natas ([[caseinato]]s), i apersenta maiores nibles de cálcio. L lheite de cabras apersenta an sue cumposiçon maior teor de α-caseína aliado al tamanho de las micelas de gordura séren menores quando cumparado cun lheite de baca, l que le dá caratelísticas medicinales, sendo mui outelizado ne l cuntrole de porblemas d'antoleráncia a lheite d'outras speces, porblemas respiratórios cumo asma, bronquite i porblemas gastrointestinales. Cula gordura deste lheite fabrica-se l [[queiso de cabra]], eiagurte, i atualmente cosméticos. Dentre las raças caprinas specializadas na porduçon de lheite çtácan-se las cabras: [[Saanen]], [[Pardo Alpina]], [[Toggenbourg]], [[Alpina Amaricana]] i [[Anglo-Nubiana]]. * '''L [[camelo]]''' ye un animal lhoinge de ls bobídeos i caprídeos (cabras i canhonas). Fui domesticado an 2500 a.C. na [[Ásia Central]]. L sou lheite ye mui apreciado ne ls [[Clima árido|climas áridos]], ne ls quales alguas culturas l'outelizan custantemente, por eisemplo, ne l noroeste de la [[África]]. * '''La [[llama]] i la [[alpaca]]:''' Son animales quemuns na [[Cordilheira de ls Andes]] na [[América de l Sul]]. Sue porduçon lhátea se çtina percipalmente al cunsumo lhocal i nun ten grande projeçon andustrial.<ref>T'p</ref> * '''Cerbídeos''': An dibersas populaçones próssimas al [[Ártico]], ye frequente l cunsumo de l lheite de [[Cerbidae|cerbídeos]], cumo la rena (''[[Rangifer tarandus]]'') i la fémea de l'alce (''[[Alces alces]]''). Esta redadeira se comercializa na [[Rússia]] i na [[Suécia]]. Alguns studos sugíren que puode proteger ls ninos contra las [[malinas]] [[gastroantestinales]].<ref>{{citar jornal |sobrenome1=Dorofeĭchuk |nome1=V. G. |sobrenome2=Kelekeeva |nome2=M. M. |sobrenome3=Makarova |nome3=I. B. |sobrenome4=Tolkacheva |nome4=N. I. |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/quere.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=3439068&dot=Abstract |títalo=Protective properties of moose's milk and perspectives of it's use in pediatric gastroenterologe |data=Sep-Oct 1987 |jornal=Voprose Pitaniia |númaro=5 |páiginas=33-5 |lhéngua=russo}}</ref> * '''[[Eiquidae|Eiquídeos]]''': La porduçon de lheite de égua ye mui amportante para muitas populaçones de las [[stepe]]s de la [[Ásia central]], an special pa la porduçon dun deribado fermentado chamado [[kumis]], que ye cunsumido crudo i ten un poderoso eifeito [[lhaxante]].<ref name=zeder>{{citar lhibro |ultimo=Zeder |purmeiro=Melinda A. |títalo=Documenting Domestication: New Genetic and Archaeological Paradigms |anho=2006 |lhocal=Berkeley |eiditora=University of California Press |páigina=264 |ISBN=0-520-24638-1}}</ref> Este lheite ten cuntenido mais eilebado an heidratos de carbono que l de cabra ó baca i, por esso, ye melhor para [[fermentaçon|fermentados]] [[álcol|alcoólicos]]. Stima-se que na Rússia eisistan 230.000 cabalhos dedicados a la porduçon de Kumis.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Steinkraus |purmeiro=Keith H. |títalo=Handbook of Indigenous Fermented Foods |anho=1995 |lhocal=Nuoba Iorque |eiditora=Marcel Dekker |páigina=304 |ISBN=0-8247-9352-8}}</ref> L lheite de [[Eiquus asinus|asna]] ye un de ls mais semelhantes al houmano quanto a la cumposiçon. Studos fúrun rializados cun éisito para admenistrá-lo cumo alimiento l ninos alérgicos al lheite de baca.<ref name=asna>{{citar jornal |outor1=Giovanna Monti |outor2=Enrico Bertino |outor3=Maria Cristina Muratore |outor4=Alessandra Coscia |outor5=Francesco Cresi |outor6=Leandra Silvestro |outor7=Claudio Fabris |outor8=Donatella Fortunato |outor9=Maria Gabriella Giuffrida |outor10=Amedeo Conti |títalo=Efficace of donkee's milk in treating highle porblematic cow's milk allergic children: An in vivo and in vitro stude |anho=2007 |jornal=Pediatric Allergy and Eimmunologe |belume=18 |númaro=3 |DOI=10.1111/j.1399-3038.2007.00521.x |url=}}</ref> Tamien eisisten quintas an [[Bélgica]] que porducen lheite d'asna para usos cosméticos.<ref>{{citar web |ultimo= |purmeiro= |coautor= |url=http://www.asineriedupaesdescollines.be/general.htm |títalo=Le lhait d'ânesse produit per l'asinerie du paes des collines |obra= |data= |formato= |lhéngua=francés |acessodata=27-05-2008 |páiginas= |doi= |arquibourl= |arquibodata=}}</ref> Ua de las pessonas de las chamadas "stremamente [[ambelhecimiento|lhongebas]]", la [[Eiquador|eiquatoriana]] [[Maria Capovilla|Maria Ester Capovilla]], que morriu cun quaije 117 anhos, alegou que l segredo de sue lhongebidade era l cunsumo diairo deste tipo de lheite.<ref>Tz hz</ref> L lheite de [[Eiquus zebra|zebra]] cumbertiu-se an artigo de lhuxo demandado por melionairos scéntricos.<ref>{{citar web |ultimo=Gest |purmeiro=David |url=http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |títalo=Gest's Zebra Milk Request |obra=Contactmusic.com |data=16-11-2006 |lhéngua=anglés |acessodata=26-05-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080521191514/http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |arquibodata=21-05-2008}}</ref> === L'ourdenha === [[Fexeiro:Cow milking machine in action DSC04132.jpg|200px|thumb|<small>Ourdenhadeira macánica que funciona mediante suçon la bácuo. Note-se que las bombas de chupar chégan até arriba de las tetas para eibitar que l lheite saia de l baldo ó qu'haba dano a las tetas</small>.]] Las técnicas d'ourdenha son basicamente dues: * '''Manual''': Ye perciso lhimpar l úbere de l'animal de maneira ascética (esto ye, cun un xabon special i ousando siempre auga potable) para eibitar cuntaminar l'animal cun [[mastite]]. Depuis, l'ourdenhador siempre debe mirar diretamente la barriga de la baca, posicionar a mano dreita nua [[teta]] de l [[úbere]], anquanto cula squierda se agarra outros, ne l mesmo praino de a mano, mas, ne l praino posterior de l úbere, i depuis ambertir custantemente. Esto senefica que cada mano ourdenha un par de tetas, anquanto ua agarra l'anterior dun par, l'outra tira l posterior d'outro par. * '''Macánica:''' Outeliza ua bomba de suçon qu'ourdenha a la baca na mesmo orde de l'ourdenha manual. Strai l lheite la bácuo. La defrencia reside an que l faç an menos tiempo i sin risco de causar dano al tecido de l úbere. Amprega-se nas andústrias i an alguas [[quintas]]s adonde l ganado lheiteiro ye mui grande. Las bombas de suçon dében ser lhimpas cun ua seluçon de [[eiodo]] a 4%. Al rializar l'ourdenha, siempre dében rializar-se trés tarefas: # '''Zeinfeçon de la teta ''': la teta debe ser lhimpa cun [[auga]] corriente i de buona qualidade i pdiçncialmente tratada cun heipoclorito de sódio. # '''Testes clínicos''' Esto se rializa cun ua caneca telada cun fondo preto. Ls trés purmeiros jatos de cada teta debe ser çcartado i mais trés jatos seran lhançados lheite subre caneca, debe-se ouserbar se l lheite depositado subre la caneca forma glumos, pus la persença deilhes puode ser senhal de que l'animal apersenta quadro de mastite. Outra forma de dianosticar la mastite ye atrabeç de l'eisame CMT (California Mastite Test) ó teste de la raquete. L diagnóstico ye feito cun ua raquete que ye fábricada cun quatros cumpartimientos un para cada teto, adonde bai la seluçon CMT i l procedimiento de coleta de l'amostra ye rializado de la mesma forma de la caneca, i l lheite na persença de la seluçon CMT eirá reagir cul lheite i quando este stubir quadros de mastite el quedará cun aspeto de gel ó até formaçon de glumos dependendo de l quadro de mastite, i l'aspeto será cumparado cula tabela padron que ben acumpanhado de la seluçon CMT. # '''Secar la teta''': Debe ser rializada cun papel toalha çcartable, afin d'eibitar possibles cuntaminaçones dua baca para outra. # '''Cuidado pós ourdenha''': Passado l'ourdenha ls tetos dében ser zeinfetados cun seluçon d'iodo glicerinado esta seluçon ye para ancerrar l duto lhatífero. Desta forma se eibita que la teta se anfete. Passado l'ourdenha la fémea debe ser mantenida de pie ne l mínimo por ua hora, para eibitar cuntaminaçones cul tierra, ua beç que, ls dutos inda ancontran-se abiertos. I cunsegue manter las fémeas an pie oufrendo alimiento de buona qualidade passado l'ourdenha. '''<center>Alguns eisemplos de glándulas mamárias</center>''' <center><gallery> Fexeiro:Bezerro_mamando_REFON.jpg|[[Bobino]] Fexeiro:Piglets1.jpg|[[Cochino]] Fexeiro:Baby sheep feeding.JPG|[[Oubino]] Fexeiro:Weibliche-brust.jpg|[[Houmano]] </gallery></center> == Caratelísticas gerales == Nin todos ls lheites de ls mamíferos ténen las mesmas propiadades. Puode-se dezir que, an regra, l lheite ye un lhíquido de quelor branca i un cachico [[biscosidade|biscoso]], cuja cumposiçon i caratelísticas físico-químicas barian sensiblemente segundo las speces animales, i anclusibe segundo las defrentes raças. Estas caratelísticas tamien barian ne l curso de l período de la lhataçon, assi cumo ne l curso de sou tratamiento. ''“Pul aspeto simples dun lhíquido branco, l lheite ye un de ls alimientos mais cumplexos de la natureza. Repersenta un eiquilíbrio antre la seluçon aquosa, eimulson fina de glóbulos de gordura i ua suspenson coloidal de proteínas cun alguas partículas gasosas - gáç carbónico i ouxigénio.”'' === Propiadades físicas === L lheite de bobino ten ua [[densidade]] média de 1,032 g/ml. Ye ua [[mistura]] cumplexa i [[heiterogénea]] cumpuosta por un sistema [[coloidal]] de trés fases: * [[Seluçon]]: ls [[minerales]] assi cumo ls [[Hidrato de carbono|heidratos de carbono]] se ancontran dissolbidos na auga. * [[Suspenson]]: las sustáncias proteicas se ancontran cula auga an suspenson. * [[Emulson]]: la [[gordura]] an auga se apersenta cumo eimulson. Cuntén ua proporçon amportante de [[auga]] (cerca de 87%). L resto custitui l [[strato seco]] que repersenta 130 [[grama]]s (g) por [[lhitro|l]], sendo la gordura de 35 a 45 g. Outros cumponentes percipales son ls [[glucídios]] [[lhatose]], las [[proteínas]] i ls [[lhipídios]]. Ls cumponentes ourgánicos (glucídios, lhípidos, proteínas, [[bitaminas]]), i ls cumponentes minerales ([[cálcio|Ca]], [[sódio|Na]], [[potássio|K]], [[magnésio|Mg]], [[cloro|Cl]]). L lheite cuntén defrentes grupos de nutrientes. Las sustancias ourgánicas (glúcidos, lhípidos, proteínas) stan persentes an quantidades mais l menos eiguales i custituen la percipal fuonte d'einergie. Estes nutrientes se debeden an eilemientos custrutores, las proteínas, i an cumpuostos einergéticos, ls glucídios i ls lhipídios. == Apersentaçon de l lheite ne l mercado == {{BT|Lháteo}} [[Fexeiro:Mejeriprodukter i Skånsk butik.jpg|thumb|right|150px|La bariadade de lhaticínios eisistentes ne l mercado i ls çtintos tratamientos de lheite ye cada beç maior, cumo deixa splícito l retrato arriba dun mercado sueco.]] L'apersentaçon de l lheite ne l mercado ye bariable i l que, giral, aceita-se l'altaraçon de sues propiadades para sastifazer las perferéncias de ls cunsumidores. Ua altaraçon mui frequente ye la [[Lhiofelizaçon|zeidratá-lo]] (''Lhiofelizaçon''), tornando-lo [[lheite an pó]], l que facelita sou trasporte i armazenaige. Tamien ye normal reduzir l cuntenido de gordura, oumentar l de cálcio i ajuntar sabores. Ls requesitos que debe cumprir un perduto para classeficar-se nas defrentes catadories barian mui d'acordo cula defeniçon de cada paíç: * '''Antegral:''' ten cuntenido an gordura de 3.2% * '''[[Lheite znatado]]:''' cuntenido gorduroso anferior a 0.3% * '''Semi-znatado:''' cun un cuntenido gorduroso antre 1.5 i 1.8% * '''Saborizado:''' ye l lheite [[açucre|açucrado]] ó [[edulcorante|edulcorado]] a la que se adicionan sabores tales cumo [[morangano]], [[cacau|cacau an pó]], [[canielha]], [[baunilha]], etc. Normalmente son znatados l semi znatadas. * '''[[Galatita]]''': plástico duro oubtido de l coalho de l lheite ó mais specificamente a partir de la [[caseína]] i de l [[formol]]. * '''[[Lheite an pó]] l Lhiofelizado:''' lheite de l qual se strai 95% de [[auga]] mediante porcessos de [[atomizaçon]] i eibaporaçon. Apersenta-se nun pó de quelor creme. Para sou cunsumo, solo ye perciso adicionar auga ó lheite. * '''[[Lheite cundensado]], cuncentrado ó eibaporado:''' deste lheite, l'auga fui an parte straída i el ten aspeto mais spesso que l lheite fluido normal. Puode tener [[açucre]], adicionado ó nó. * '''[[Lheite anriquecido]]:''' son preparados lháteos als quales se ajunta algun perduto de balor nutritibo cumo [[bitamina]]s, [[cálcio]], [[cerilha]], [[omega-3]] etc. == Las cuntrobérsias sociales de l cunsumo de lheite == Inda que l lheite seia un alimiento natural i nutritibo, sue oubtençon, tratamiento i publicidade ten gerado cuntrobérsia, que tubo sou auge an [[1960]] i qu'atualmente cuntina mais mais cumo tendéncia eideológica que cumo reboluçon cultural. L lheite gerou dibersas polémicas nas quales grande bariadade d'argumientos fui apersentada, de las quales las dues mais amportantes seran abordadas a seguir. === L bien-star animal === La percipal rezon desta cuntrobérsia ye la forma pula qual se oubtén l lheite de ls animales. L tema an queston ye la forma pula qual l'home trata ls animales para sastifazer sues necidades básicas. Cumo acuntece cun todos ls mamíferos, la fémea solo de la lheite depuis de dar a la luç. Dende decorre que la bida dun perdutor de lheite stá baseada na [[Anseminaçon artifecial|anseminaçon]] custante i na criaçon pecuária. Muitos métodos atuales assegúran la bariabelidade de caratelísticas de l lheite cula anseminaçon artificial (que cunsiste an antroduzir na [[parracha]] de la fémea [[sémen]] dun macho) na qual l sémen ousado ye de l mesmo macho para to l ganado. Alguas pesquisas demunstrórun l grande dano que esses métodos d'oubtençon causan als aniamis. Las cundiçones de ls ''traumas'' causados a estes nun son sclusibos de l'andústria lheiteira, mas de la mentalidade houmana (ls ''traumas'' que puoden tener ls animales de quintas, tamien puoden tener ls que stan an catibeiro, ls de circo ó mesmo ls de stimaçon) i l'uso deste argumiento para tirar l lheite de la dieta houmana caiu an desuso porque nun ye un porblema tipicamente andustrial, mas cuncernente al tratamiento de l'animal. D'eigual modo, sugeriu-se que serie preferible adquirir l cálcio d'outros alimientos que ténen maior abundáncia deste eilemiento. Outras pesquisas demunstrórun que l lheite de ls mamíferos nun ye ançpensable pa l ser houmano i qu'este aquestumou-se eibolutibamente al sou cunsumo. Quando l nino angere lheite de sue mai, recibe l fator [[bífido]] (n-acetil-d-glucosamina) que propicia l crecimiento de l ''[[Actobacillus bifidus]]'' ne l'antestino de l bebé, adonde porduç grandes quantidades de [[ácido lhático]] a partir de [[lhatose]], qu'oumenta l'acideç de l'antestino i einibe l zambolbimiento de microrganismos patógenos que puoden afetar seriamente l recén-nacido; mais tarde, l fator ye sustituído pul ''[[L. acidophilus]]'', pa l que nun ye necessairo l lheite. De la mesma maneira, l lheite d'outros mamíferos cuntén cumpuostos sclusibos para cada spece que son outelizados biologicamente por sues respetibas crias.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=603 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref> Mas ye amportante acrecentar inda qu'essas pesquisas detreminan esso an cundiçones naturales: l mundo an que bibemos oubriga l cuorpo houmano a sou cunsumo, por eisemplo, an zonas adonde la quantidade d'heidróxidos, óxidos i ácidos fracos ne l'aire ye eilebada, a fin de mantener l'eiquilíbrio de l meio ácido de l cuorpo. Situaçon eigual acuntece an lhugares cun altos índices de radiaçon. I l mundo acelerado an que bibemos amplica adquirir calories de maneira rápida: l lheite ye ua fuonte ancrible de calorias por sou cumplexo sistema biológico, sin porduzir altaraçones ne l cuorpo (eicetuando, claro, quando sou cunsumo ye scessibo). Tamien se argumenta, por eisemplo, que ye un grande trauma pa la fémea perder la sue cria, puosto qu'esta será bendida ó até mesmo sacrificada. Afirma-se que las bacas, al perder ua cria, múgen dolorosamente. Definen, anton, l trauma cumo un anstinto materno natural, cumo l que spurmenta ua mulhier al perder un filho.<ref>{{citar web |url=http://www.igualdadeanimal.org/alimentacion/lacteos |títalo=Lháteos / Eigualdade Animal |obra=Igualdade Animal.com |acessodata=18-04-2008}}</ref> Esta postura perdiu peso quando se demunstrou que ls animales ténen cumportamientos defrentes quando stan an stado salbaige i quando stan an catibeiro. Neste, ls animales ténen menos zambolbido l sistema de maternidade, puosto que las bacas nunca la spurmentórun. Demunstrou-se anton qu'acuntecie l mesmo culs animales de cumpanha: la mai nun spurmenta tristeza quando ye apartada de la cria i al alrobés. Assi, ls animales domésticos se aténen al cuidado houmano i, inda que nun se saba se l'animal se lhembra de ls parientes, ye cierto que nun sinta [[tristeza]]. == Bariadades == * De [[baca]], ó [[bobino]] ye lhargamente outelizado na alimentaçon houmana, i rico an [[bitamina A]] i [[cálcio]]. * De [[búfalo|búfala]], mui apreciado i mais gorduroso que l lheite bobino. * De [[cabra]], eisisten cuntrobérsias quanto al cunsumo, mas alguns anstitutos apúntan el cumo sendo l tipo de lheite mais cunsumido ne l mundo. * De camela, mui apreciado antre ls [[beduínos]], pobo nómada de l [[norte de África]]. * De [[égua]], cunsumida na Ásia Central, outelizada na fabricaçon de la bubida [[Kumis]] === Lheite houmano === [[Fexeiro:Breastfeeding infant.jpg|120px|thumb|right|Un bebé alimentando-se cun lheite materno.]] {{Artigo percipal|[[Lheite materno]]}} Chama-se '''lheite materno''' l lheite porduzido pulas mulhieres i que ye outelizado para alimentar ls bebés. L lheite materno ye la purmeira i percipal fuonte de nutriçon de ls recén-nacidos até que se tórnen atos a comer i digerir ls quemidos sólidos. * Ten caratelísticas bariadas dependendo de l'eidade gestacional de l [[recén-nacido]] i cronológica de l recén-nacido i de la duraçon de l'amamentaçon an si. * Ye porduzido pula [[mai]] dun recén-nacido prematuro ó nó, ten grande quantidade de [[eimunoglobulinas]] (anticorpos). * Ne ls purmeiros dies d'eidade l lheite ten caratelísticas bien defrentes, cuntendo pouca gordura i mais eimunoglobulinas, ye l chamado '''colostro'''. * Antre ls houmanos, ye bastante quemun que la mai tenga pouco lheite lhougo passado l parto, percipalmente se fur sou purmeiro filho. La "decida" de l lheite puode demorar até uns quatro dies i ye coincida cumo '''apojadura'''. == Digeston == D'acordo cun [http://www.bbc.co.uk/portuguese/reporterbbc/story/2007/02/070227_leiteneolitico_ir.shtml Studo publicado na rebista Proceedings of the National Academy of Sciences], ls seres houmanos de l [[neolítico]] persentes na [[Ouropa]] nun tenien l gene de la [[lhatase]] persente an sous [[DNA]]s, l que sugere que éran antolerantes al lheite; ua beç que sin la lhatase, buber lheite puode causar anchaço, delores abdominales i [[diarreia]]. Tal studo fui possible grácias als eisames de DNA straído de [[squeleto]]s. == {{Ber tamien}} == * [[Lhataçon]] * [[Lheite an pó]] * [[Doce de lheite]] * [[Lheite de soja]] * [[Lheite cundensado]] * [[Lheite achoclatado]] * [[Lhaticínios]] * [[Andústria de lhaticínios]] * [[Queiso]] ==Refréncias== {{Reflist}} [[Catadorie:Lheite|!]] [[Catadorie:Mamíferos]] f1de345e6d46m00dm41h5a63tovs9e0 107949 107948 2026-08-17T11:02:22Z ~2026-45061-28 15466 /* Lheite houmano */ 107949 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Milk glass.jpg|thumb|200px|L lheite mais porduzido i çtribuído pa l cunsumo houmano ye l de baca.]] '''Lheite''' ó '''leite''' ye ua [[secreçon]] [[nutriente|nutritiba]] de quelor sbranquiçada i oupaca porduzida pulas [[glándulas mamárias]] de las [[fémea]]s de ls [[Mammalia|mamíferos]] (ancluindo ls [[monotremados]]).<ref name="lhechq">{{citar web |url=http://www.quimica.urv.es/~w3siiq/DALUMNES/98/siiq3/leite.html |títalo=Lheite |obra=Química.urv.es |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="doabal">{{citar web |url=http://www.doaval.com.ar/Daire_Knowledge/EfficientCooling/Leite.htm |títalo=Lheite |obra=Delaval.com.ar |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="crlnd">Tá tz</ref> L lhíquido ye porduzido pulas células secretoras de las glándulas mamárias ó [[mama]]s (chamadas "peitos" ó "tetas"). La secreçon lhátea dua fémea dies antes i depuis de l parto se chama [[colostro]]. An grande parte de las [[spece]]s, eisisten dues glándulas (ó dous cunjuntos de glándulas), ua an cada [[mamilo]] (lhocalizado na parte fruntal superior antre ls seres [[houmano]]s, ó na parte [[bentre|bentral]] de ls [[quadrúpede]]s). Tamien se chama '''lheite''' l suco de ciertas [[planta]]s ó [[fruito]]s: [[lheite de coco]], [[lheite de soja]], de [[arroç]] ó de [[almendra]].<ref>Tz já</ref> Assi i todo, pa la defeniçon científica, l termo nun se aplica als sucos de [[nuoç]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=603 i 633 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref> == Amportança == La percipal funçon de l lheite ye nutrir (alimentar) ls [[filhote]]s até que séian capazes de [[digeston|digerir]] outros [[quemido]]s. Para alhá desso, cumpre las funçones de porteger l [[trato gastroantestinal]] de las crias contra [[antígeno]]s, [[toxina]]s i [[anflamaçon]]es i cuntribui pa la salude [[metabolismo|metabólica]], regulando ls porcessos d'oubtençon d'einergie (an special, l metabolismo de la [[glicose]] i de la [[ansulina]]).<ref>{{citar web |url=http://www.cdrf.org/doc/Daire%20Dispatch/Summer%202004%20Edition/MilkGenome.doc |títalo=The Milk Genome: Using Science to Mine the Benefits of Our Most Nutritious Food |obra=California Daire Research Foundation |acessodata=31-05-2008 |ultimo= |purmeiro= |coautor= |anho= |mes= |formato= |publication= |eiditorial= |lhéngua= |doi= |arquibourl= |arquibodata= |cite=}}</ref> L lheite ye la base de numerosos [[lhaticínios]], cumo la [[manteiga]], l [[queiso]], l [[eiagurte]], antre outros.<ref>I' a</ref> Ye mui frequente l'uso de deribados de l lheite nas andústrias alimentícias, químicas i farmacéuticas, an perdutos cumo l [[lheite cundensado]], [[lheite an pó]], [[soro de lheite]], [[caseína]] ó [[lhatose]].<ref>I' i' o</ref> L lheite de ls mamíferos [[marino]]s, cumo, por eisemplo, de las [[baleia]]s, ye mui mais rico an [[gordura]]s i [[nutriente]]s que l de ls mamíferos [[terrestre]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Alales |purmeiro=Charles |títalo=Ciéncia de l lheite |anho=1971 |lhocal=Cidade de l México |eiditora=Cía editorial |ISBN=}}</ref> == Stória == [[Fexeiro:MilkMaid.JPG|thumb|[[Ourdenha]] manual]] L cunsumo houmano de l lheite d'ourige animal ampeçou hai 11.000 anhos cula [[domesticaçon]] de l ganado durante l chamado "''ótimo climático''". Este porcesso se dou an special ne l [[Ouriente Médio]], ampulsionando la [[Reboluçon Neolítica]].<ref name=ourign>Albano Beja-Pereira, Giorgio Bertorelle i outros: The origin of European cattle: Evidence from modern and ancient DNA PNAS, Maio 2006; 103:8113 - 8118</ref> L purmeiro animal domesticado fui la [[baca]], i an seguida la [[cabra]], aprossimadamente na mesma época; finalmente la [[canhona]], antre 9000 i 8000 [[a.C.]]. Eesisten heipóteses, cumo la '''heipótese de l genótipo poupador''', que supone ua mudança fundamental ne ls hábitos alimentares de las populaçones de [[Caçador-coletor|caçadores-coletores]], que passórun l'anngeri-lo sporadicamente, la fin de recebir [[heidratos de carbono|carboidratos]]. Esta mudança fizo cun que las populaçones ouro-asiáticas se tornássen mais rejistentes a la [[diabretes|diabretes tipo 2]] i mais tolerantes a la [[lhatose]], an cumparaçon cun outras populaçones houmanas, que solo mais recentemente conhecírun ls perdutos deribados de la pecuária. Assi i todo, esta heipótese nun puode ser cunfirmada, anclusibe por sou própio outor. ''James V. Neel'' la refutou, alegando que las defrenças ouserbadas nas populaçones poderien ser atrebuídas a outros fatores ambientales.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Misra, Anoop |outor2=Ganda O. P. |títalo=Migration and its impact on adiposity and type 2 diabetes |mes=Setembre |anho=2007 |lhocal=Burbank, California |jornal=Nutrition |belume=23 |númaro=9 |DOI=10.1016/j.nut.2007.06.008 |PMID=17679049 |url=}}</ref> Durante la [[Antiguidade]] i la [[Eidade Média]], l lheite era mui defícel de se cunserbar i antoce era cunsumido fresco ó an forma de [[queiso]]. Cul tiempo, fúrun sendo zambolbidos outros lhaticínios, cumo la [[manteiga]]. La [[Reboluçon Andustrial]] na [[Ouropa]], por buolta de [[1830]], trouxe la possibelidade de trasportar l lheite fresco de [[campo|zonas rurales]] a las grandes [[cidade]]s, grácias la melhories ne l sistema de [[trasporte]]s. Cul tiempo, aparecírun nuobos strumientos na [[andústria]] de porcessamiento de l lheite. Un de ls mais coincidos ye l de la [[pasteurizaçon]], sugerida para ser ousada ne l lheite an [[1886]] pul [[químico]] [[microbiologista]] [[Almanha|alman]] ''Franz von Soxhlet''. Estas einobaçones cunseguírun que l lheite ganhasse un aspeto mais soudable, tiempos de cunserbaçon mais prebesibles i porcessamiento mais [[heigiene|heigiénico]]. == Biologie == [[Fexeiro:Eomaia23423.jpg|thumb|lheft|250px|L mamífero ''[[Eomaia scansoria]]'' fui l'ancestral de ls mamíferos [[placenta]]iros i acradita-se que cuntaba cula capacidade de porduzir lheite cumo ls mamíferos de l'atualidade.]] La porduçon de lheite para nutrir las crias puode ser un salto [[eiboluçon|eibolutibo]] associado al [[hormónio]] [[prolatina]]. Acradita-se que ls mamíferos procédan dun grupo próssimo als [[Trithelodontidae|tritelodóntidos]], de fines de l período [[triássico]]. Hai andícios de qu'eilhes yá dában senhales de [[lhatáncia]].<br /> Sabe-se qu'alguas speces de [[peixe]]s de l [[género]] ''[[Uaru]]'' (Família [[Cichlidae]]) nútren sues crias cun un fluido semelhante al lheite.<br /> L [https://en.wikipedia.org/wiki/Crop_milk ''Crop milk''] stá persente an dibersos grupos de [[abes]], cumo las [[columbidae|palombas]], ls [[Phoenicoterus|flamingos]] i ls [[Spheniscidae|pinguines]]. De l punto de bista biológico, trata-se dun berdadeiro lheite, secretado por glándulas specializadas.<ref>{{link|en|http://www.idiocentrism.com/milk.htm|Artigo citado pula Ounibersidade Stanford}}</ref> Antre las muitas teories eisistentes, fui proposto que la porduçon de lheite surgiu porque ls antepassados [[mammaliaformes]] tenien uobos cun casca dóndio, cumo ls atuales [[monotremados]], l que probocaba sue rápida [[zeidrataçon]]. L lheite serie anton ua modificaçon de la secreçon de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas]], çtinada a trasferir auga als uobos.<ref name=Ouftedal>{{citar jornal |outor=Olav T. Oftedal |títalo=The Origin of Actation as a Water Source for Parchment-Shelled Eggs |anho=2004 |jornal=Journal of Mammare Gland Biologe and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |DOI=10.1023/La:1022848632125 |url=}}</ref> Outros outores, nua teorie que puode ser cumplementar a a anterior, oupinan que las glándulas mamárias proceden de l [[sistema eimune]] inato i que la lhataçon serie, an parte, ua repuosta anflamatória al dano ne ls [[tecido]]s i a l'anfeçon.<ref name=inmunitario>{{citar jornal |outor1=Vorbach, Claudia |outor2=Capecchi, Mario R. |outor3=Penninger, Josef M. |títalo=Evolution of the mammary gland from the innate immune sestem? |data=12-05-2006 |jornal=Bioessaes |belume=28 |númaro=6 |DOI=10.1002/bies.20423 |PMID=1670006 |url=}}</ref> Inda qu'eisistan deficuldades, bários anfoques acércan la data d'apariçon de l lheite na stória eibolutiba: [[Fexeiro:Goat kid feeding on mothers milk.jpg|thumb|250px|La necidade eibolutiba d'alimentar las crias ye sastifeita cula porduçon de lheite própia de ls mamíferos.]] * An purmeiro lhugar, la caseína ten ua funçon, cumportamiento i anclusibe motibos struturales similares a la [[bitelogenina]]. La caseína apareciu antre 200 i 310 milhones d'anhos atrás. Ouserba-se que, inda qu'an monotremas inda eisista la bitelogenina, eilha fui sustituída als poucos pula caseína, premitindo un menor tamanho de ls uobos i finalmente sue retençon antra-uterina.<ref name=Yolk>{{citar jornal |outor1=David Brawand |outor2=Walter Wahli |outor3=Henrik Kaessmann |títalo=Oss of Egg Yolk Genes in Mammals and the Origin of Actation and Placentation |anho=2008 |jornal=PLoS Bio |belume=6 |númaro=3 |PMC=2267819 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=2267819}}</ref> * Por outra lhado, ouserban-se modificaçones [[anatomie|anatómicas]] ne ls [[cenodonta|cinodontos]] abançados que solo se splican pula apariçon de la lhatáncia, cumo l pequeinho tamanho corporal, [[uosso eipipúbico|uossos eipipúbicos]] i baixo nible de reposiçon dental.<ref name=cinodontos>{{citar jornal |outor=Oftedal, Olav T. |títalo=The mammary gland and its origin during senapsid evolution |anho=2002 |jornal=J Mammary Gland Biol and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |PMID=12751889 |DOI=10.1023/La:1022896515287 |url=http://www.springerlink.com/content/u03457rt3674356k/fulltext.pdf}}</ref> L fócil mais antigo de ls mamíferos [[eutheria|placentairos]] çcubierto até l momiento ye l de l ''[[Eomaia|Eomaia scansoria]]'', un pequeinho animal que steriormente se assemelhaba als [[roedor]]s atuales i bibeu hai 125 milhones d'anhos durante l período [[Cretáceo]]. Ye quaije cierto qu'este animal porduzia lheite cumo ls mamíferos placentairos atuales.<ref name="eomaia">{{citar jornal |outor1=Quiang Ji |outor2=Zhe-Xi Luo |outor3=Chong-Xi Yuan |outor4=John R. Wible |outor5=Jian-Ping Zhang |outor6=Justin A. Georgi |títalo=The earliest known eutherian mammal |data=25-04-2002 |jornal=Nature |númaro=416 |páiginas=816-822 |DOI=10.1038/416816a |PMID=11976675}}</ref> === Genética, stologie i citologie === [[Fexeiro:Healthy mammary gland.jpg|lheft|300px|thumb|Perparaçon [[stologie|stológica]] dua [[glándula mamária]] houmana tingida cun Eag 1]] La [[genética]] de l lheite trata, an parte, de çcrebir ls [[gen]]es amplicados an sue biossíntese, assi cumo sue [[regulaçon genética|regulaçon]] i, por outra, de la seleçon de raças ó andebíduos ó sue [[ourganismo modeficado geneticamente|modificaçon genética]] para oumentar la porduçon, sue calidade ó outelidade. Desto tamien se acupa la [[zotecnia]]. ;Regulaçon La porduçon de lheite stá regulada por hourmónios lhatogénicos (ansulina, prolatina i glucocorticóides), citocinas i fatores de crecimiento i por sustrato. Estes atíban fatores de trascriçon, tales cumo Stat5 (atibado por prolatina). Bárias sequéncias desses fatores fúrun eidantificadas, cumo l'anterior i tamien ls seguintes: BLGe-1, OCT-1, C/EBP, Gr, Ets-1, YY1, Fator 5, Ying Yang 1 i la proteína de lhigaçon al fator CCAAT.<ref name=Promotores>{{citar jornal |outor1=Rosen, Jeffrey M. |outor2=Wyszomierski, Shannon L. |outor3=Hadsell, Darrly |títalo=Regulation of milk protein gene expression |anho=1999 |jornal=Annual Review of Nutrition |belume=19 |númaro= |DOI=10.1146/annureb.nutr.19.1.407 |url=}}</ref> Estes eilemientos ándan-se giralmente nua çtáncia bariable, cunforme la spece (nas caseínas houmanas sensibles al cálcio ye ua de las mais çtantes de l'ourige de trascriçon, la -4700/ -4550 nucleótideos) i se reúnen an grupos (clusters) que cunténen tanto eilemientos negatibos cumo positibos, regulando-se por cumbinaçones de fatores, d'adonde decorre la grande bariabelidade na regulaçon de cada proteína. Por eisemplo, las caseínas parécen regular-se andependientemente uas de las outras. (Fox i McSweenee, 2003) Ls trascritores (mRNA) de las proteínas de l lheite chégan a custituir de 60 a 80% de todo l RNA persente nua célula eipitelial durante la lhatáncia. ;Genómica Las redes de regulaçon génica na porduçon de lheite inda nun son bien cumprendidas. A partir dun studo rializado mediante microarrays, lhocalizaçon telemoble, anteraçones anterprotéicas i recuolha de dados génicos na lhiteratura, fui possible strair alguas cunclusones gerales:<ref name=>{{citar jornal |outor1=Danielle G. Lemay |outor2=Margaret C. Neville |outor3=Michael C. Rudolph |outor4=Katherine S. Pollard |outor5=J. Bruce German |títalo=Gene regulatory networks in lactation: identification of global principles using bioinformatics |data=27-11-2007 |jornal=BMC Systems Biology |belume=1 |númaro=56 |PMID=18039394 |PMC=2225983 |DOI=10.1186/1752-0509-1-56 |url=}}</ref> * Cerca dun terço de l [[trascritoma]] stá ambolbido na custruçon, funcionamiento i çmuntaige de l'apareilho de lhatáncia. * Ls genes ambolbidos ne l'apareilho de secreçon son trascritos antes de la lhatáncia. * Todos ls trascritores andógenos deríban de menos de 100 genes. * Anquanto alguns genes son trascritos caratelisticamente próssimo al ampeço de la lhatáncia, este ampeço ye mediado percipalmente de forma pós-trascrecional. * La secreçon de materiales durante la lhatáncia passa nó por subrerregulaçon de funçones genómicas nuobas, mas por ua supresson trascricional generalizada de funçones cumo la degradaçon de porteínas i quemunicaçones célula-ambiente. ;Citologie Las células eipiteliales secretoras de lheite apartan atibamente ls materiales procedentes de ls [[baso sanguíneo|basos sanguíneos]] circundantes, al que dou l nome de "barreira mamária" (an analogie a la [[barreira heimatoencefálica]]). Ua beç franqueada la barreira, las células oubtén ls precursores que percísan pa la fabricaçon de lheite atrabeç de sue [[nembrana telemoble|nembrana]] basal i basolateral, que serien: íones, [[glucose]], [[ácido gorduroso|ácidos gordurosos]] i aminoácidos. An ruminantes tamien se outeliza l [[ácido acético|acetato]] i l β-heidroxibutirato cumo precursores. Alguas proteínas, an special las [[eimunoglobulina]]s tamien puoden traspassar esta barreira.<ref>{{citar web |ultimo=Mustafa |purmeiro=Arif |coautor= |url=http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |títalo=The mammary gland |data= |formato=PDF |lhéngua=anglés |acessodata=26-08-2006|arquibourl=https://web.archive.org/web/20060115135946/http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |arquibodata=15-01-2006 |páiginas=11}}</ref> L lheite ye spulso pula nembrana apical. Ls lhípidios de l lheite sintetízan-se ne l [[reticlo andoplásmico]] lhiso, tanto que la [[caseína]] debe maturar-se ne l [[aparato de Golgi]], adonde tamien ten lhugar la biossíntese de la [[lhatose]]. ;Stologie De l punto de bista [[stologie|stológico]], l lheite porduç-se nas [[glándula mamária|glándulas mamárias]], que son ua eiboluçon por [[heipertrofia]] de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas apócrinas]] associadas al [[pelo]], que eisiste ne ls [[Ornithorhenchus anatinus|ornitorrincos]].<ref name=cinodontos/> La glándula mamária atiba ye cumpuosto por lhóbulos, cada un de ls quales ten numerosos albéolos i estes, por sue beç, son rebestidos por [[eipitélio|células eipiteliales cúbicas]] altas ó baixas, dependendo de l ciclo d'atebidade, que son las ancarregadas de porduzir l lheite. Antre estas i la [[lhámina basal]] de l'albéolo se ancontran alguas células mioepiteliales striadas. L'eipitélio de ls dutos antre ls albéolos ye un bun eisemplo d'eipitélio biestratificado cúbico (Bloom-Fawcet, 1999). == Defeniçon i oubtençon == [[Fexeiro:Dissected lactating breast gray1172.png|thumb|250px|<small>Strutura dua glándula mamária houmana durante la lhatáncia: 1-Gordura, 2-Lhóbulo de l duto lhatífero, 3-Lhóbulo, 4-Tecido conetibo, 5-Teta lhatífero, 6-Duto lhatífero</small>.]] Puode-se defenir l lheite d'acordo culs seguintes aspetos: * '''Biológico''': ye ua sustáncia secretada pula fémea de ls mamíferos cula finalidade de nutrir a las crias. * '''Lhegal''': perduto de la [[ourdenha]] dun mamífero son i que nun repersenta peligro pa l cunsumo houmano. * '''Técnico''' ó '''físico-químico''': sistema an eiquilíbrio, custituído por trés sistemas çpersos: seluçon, emulson i suspenson. * '''Zotécnico''': l perduto benido de l'ourdenha cumpleta i eininterruta, an cundiçones d'heigiene, de bacas soudables, bien alimentadas i çcansadas. === Animales pordutores de lheite === Atualmente, l lheite que mais se outeliza na porduçon de [[lhaticínios]] ye l de baca (debido a las propiadades que ten, a las quantidades que se oubtén, agradable sabor, fácele digeston, assi cumo la grande quantidade de deribados oubtidos). Assi i todo, nun ye la único que se cunsume. Tamien son cunsumidos l lheite de cabra, asna, égua, camela, antre outras. L cunsumo de detreminados tipos de lheite depende de la region i l tipo d'animales çponibles. L lheite de cabra ye eideal para fazer [[doce de lheite]] i nas regiones árticas usa-se l lheite de baleia. L lheite d'asna i de égua son ls que cunténen menos gordura, anquanto l de foca cuntén 50% a mais. L lheite d'ourige houmana nun ye porduzido nin çtribuído an scala andustrial. Assi i todo, puode oubter-se mediante donaçones. Eesisten bancos de lheite que ancarrégan-se de recolhé-lo para porporcioná-lo a las ninos [[Nacimiento prematuro|prematuras]] ó [[alergie a alimientos|alérgicas]] que nun puoden cunsumi-lo d'outro modo. An nible mundial, eisisten bárias speces d'animales de las que se puode oubter lheite: la [[canhona]], la [[cabra]], la [[égua]], la [[burra]], la [[camela]] (i outras camélidas, cumo la [[Ama glama|lhama]] ó la [[alpaca]]), la [[eaka]], la [[búfala]], la [[rena]] i la fémea de l [[alce]]. L lheite probeniente de la baca (''[[Bos taurus]]'') ye l mais amportante pa la dieta houmana i l que ten mais aplicaçones andustriales.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=604 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref> [[Fexeiro:Holstein cows large.jpg|thumb|250px|L lheite de baca de la raça [[Holstein (ganado)|Holstein]] ye la que se amprega cun maior frequencia nas quintas lheiteras.]] * '''La baca ouropeia i índica''' (''Bos taurus'') ampeçou a ser domesticada hai 11 mil anhos cun dues lhinhas maternas çtintas, ua pa las bacas ouropeias i outra pa las [[Bos andicus|índicas]].<ref name=bacas>Edwards, C. J., MacHugh, D. I., Dobnee, K. M., Martin, L., Russell, N., Horwitz, L. K., McIntosh, S. K., Mac Donald, K. C., Helmer, D. & Tresset, A., eit al. (2004) J. Archaeol. Sci 31, 695–710.</ref> L'ancestral de l'atual ''Bos taurus'' se chamaba ''[[Bos primigenius]]''. Trataba-se dun [[bobino]] de chifres grandes que fui domesticado ne l [[Ouriente Médio]], spalhou-se por parte de la [[África]], i dou lhugar a la famosa raça [[zebu]] de la [[Ásia central]]. L zebu ye balorizado por sou belume de chicha i por sou lheite. La bariante ouropeia de l ''Bos primigenius'' ten ls chifres mais cúrtios i ye adatada pa la criaçon an stablos. Ye la que dou ourige al maior cunjunto de raças lheiteiras cumo la [[Holstein (ganado)|Holstein]], [[Guernsey]], [[Gando Jersey|Jersey]], etc. * '''L búfalo:''' L chamado búfalo d'auga (''[[Bubalus bubalis]]'') fui domesticado an [[3000 a. C.|3000&nbsp;a.&nbsp;C.]] na [[Mesopotámia]]. Este animal ye mui sensible al calor i sou nome denota l questume que ten de meter-se na auga para proteger-se del. An giral, ye pouco coincido ne l Oucidente. Ls [[Pobo árabe|árabes]] trouxírun nel pa l Ouriente Médio durante la [[Eidade Média]] ([[700 a. C.|700&nbsp;a.&nbsp;C.]]). Sou uso an ciertas zonas de la [[Ouropa]] data daqueilha época. Por eisemplo, na eilaboraçon de la famosa [[mozzarella]] de búfala [[eitaliana]]. Ls perdutos eilaborados cun lheite de búfala ampéçan a sustituir, an alguas quemunidades, ls porduzidos cun lheite de baca. * '''L'iaque:''', chamado cientificamente ''[[Bos grunniens]]'', ye un [[bobino]] de pelaige lhonga que cuntribui de forma fundamental na alimentaçon de las populaçones de l [[Tibet]] i de la [[Ásia central]]. Ten un lheite rico an proteínas i an gorduras (sue cuncentraçon ye superior a la de la de baca). Ls tibetanos eilaboran cul [[manteiga]]s i defrentes lhaticínios [[alimientos fermentados|fermentados]]. Un de ls mais coincidos ye l [[xá cun manteiga]] salgado. [[Fexeiro:Nicolas Poussin - Jupiter enfant nourri par la chèvre Amalthée.jpg|250px|thumb|L Dius mitológico [[Zeus]] ourdenhando la [[Amalteia (mitologie)|cabra amalteia]].]] * '''La canhona:''' fui domesticada ne l [[lhebante mediterráneo]], percipalmente a partir de la spece ''[[Canhona|Ovis aries]]''. A partir d'eibidéncias arqueológicas, cinco lhinhas mitocondriales porduzidas antre 9000 i 8000 fúrun eidantificadas a. C.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Meadows, Jennifer R. S. |outor2=Cemal, Ibrahim |outor3=Karaca, Orhan |outor4=Gootwine, Elisha |outor5=Kijas, James W. |títalo=Five Ovine Mitochondrial Lineages Identified From Sheep Breeds of the Near East |anho=2007 |jornal=Genetics |belume=175 |númaro=3 |PMID=17194773 |url=http://www.genetics.org/cgi/reprint/175/3/1371}}</ref> L lheite de canhona ye mais rico an cuntenido gorduroso que l lheite de búfalo i anclusibe ye mais rico an cuntenido [[proteína|protéico]]. Ye mui balorizado nas culturas mediterráneas. * '''La cabra:''' ampeçou a ser domesticada percipalmente ne l bal de l [[Eufrates]] i ne ls [[montes Zagros]], a partir de la spece ''[[Capra hircus]]'' aprossimadamente al mesmo tiempo que las bacas (10.500 anhos).<ref name=>{{citar jornal |outor1=Melinda A. Zeder |outor2=Brian Hesse |títalo=The Initial Domestication of Goats (Capra hircus) in the Zagros Mountains 10,000 Years Ago |anho=2000 |jornal=[[Science]] |belume=287 |númaro=5461 |DOI=10.1126/science.287.5461.2254 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/287/5461/2254}}</ref><ref name=cabras2>Helena Fernández, Sandrine Hughes, Jean-Denis Vigne, Daniel Helmer, Greg Hodgins, Christian Miquel, Catherine Hänni, Gordon Lhuikart, and Pierre Taberlet:Divergent mtDNA lineages of goats in an Early Neolithic site, far from the initial domestication areas. PNAS, Ot 2006; 103:15375 - 15379</ref> Ten un lheite cun un sabor i aroma fuortes. L lheite caprino ye un pouco defrente de l de canhona, percipalmente ne l sabor, cuntén ua maior quantidade de [[sal]]es, l que le dá l sabor lhebemente salgado. Para alhá desso, ye mais rica an natas ([[caseinato]]s), i apersenta maiores nibles de cálcio. L lheite de cabras apersenta an sue cumposiçon maior teor de α-caseína aliado al tamanho de las micelas de gordura séren menores quando cumparado cun lheite de baca, l que le dá caratelísticas medicinales, sendo mui outelizado ne l cuntrole de porblemas d'antoleráncia a lheite d'outras speces, porblemas respiratórios cumo asma, bronquite i porblemas gastrointestinales. Cula gordura deste lheite fabrica-se l [[queiso de cabra]], eiagurte, i atualmente cosméticos. Dentre las raças caprinas specializadas na porduçon de lheite çtácan-se las cabras: [[Saanen]], [[Pardo Alpina]], [[Toggenbourg]], [[Alpina Amaricana]] i [[Anglo-Nubiana]]. * '''L [[camelo]]''' ye un animal lhoinge de ls bobídeos i caprídeos (cabras i canhonas). Fui domesticado an 2500 a.C. na [[Ásia Central]]. L sou lheite ye mui apreciado ne ls [[Clima árido|climas áridos]], ne ls quales alguas culturas l'outelizan custantemente, por eisemplo, ne l noroeste de la [[África]]. * '''La [[llama]] i la [[alpaca]]:''' Son animales quemuns na [[Cordilheira de ls Andes]] na [[América de l Sul]]. Sue porduçon lhátea se çtina percipalmente al cunsumo lhocal i nun ten grande projeçon andustrial.<ref>T'p</ref> * '''Cerbídeos''': An dibersas populaçones próssimas al [[Ártico]], ye frequente l cunsumo de l lheite de [[Cerbidae|cerbídeos]], cumo la rena (''[[Rangifer tarandus]]'') i la fémea de l'alce (''[[Alces alces]]''). Esta redadeira se comercializa na [[Rússia]] i na [[Suécia]]. Alguns studos sugíren que puode proteger ls ninos contra las [[malinas]] [[gastroantestinales]].<ref>{{citar jornal |sobrenome1=Dorofeĭchuk |nome1=V. G. |sobrenome2=Kelekeeva |nome2=M. M. |sobrenome3=Makarova |nome3=I. B. |sobrenome4=Tolkacheva |nome4=N. I. |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/quere.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=3439068&dot=Abstract |títalo=Protective properties of moose's milk and perspectives of it's use in pediatric gastroenterologe |data=Sep-Oct 1987 |jornal=Voprose Pitaniia |númaro=5 |páiginas=33-5 |lhéngua=russo}}</ref> * '''[[Eiquidae|Eiquídeos]]''': La porduçon de lheite de égua ye mui amportante para muitas populaçones de las [[stepe]]s de la [[Ásia central]], an special pa la porduçon dun deribado fermentado chamado [[kumis]], que ye cunsumido crudo i ten un poderoso eifeito [[lhaxante]].<ref name=zeder>{{citar lhibro |ultimo=Zeder |purmeiro=Melinda A. |títalo=Documenting Domestication: New Genetic and Archaeological Paradigms |anho=2006 |lhocal=Berkeley |eiditora=University of California Press |páigina=264 |ISBN=0-520-24638-1}}</ref> Este lheite ten cuntenido mais eilebado an heidratos de carbono que l de cabra ó baca i, por esso, ye melhor para [[fermentaçon|fermentados]] [[álcol|alcoólicos]]. Stima-se que na Rússia eisistan 230.000 cabalhos dedicados a la porduçon de Kumis.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Steinkraus |purmeiro=Keith H. |títalo=Handbook of Indigenous Fermented Foods |anho=1995 |lhocal=Nuoba Iorque |eiditora=Marcel Dekker |páigina=304 |ISBN=0-8247-9352-8}}</ref> L lheite de [[Eiquus asinus|asna]] ye un de ls mais semelhantes al houmano quanto a la cumposiçon. Studos fúrun rializados cun éisito para admenistrá-lo cumo alimiento l ninos alérgicos al lheite de baca.<ref name=asna>{{citar jornal |outor1=Giovanna Monti |outor2=Enrico Bertino |outor3=Maria Cristina Muratore |outor4=Alessandra Coscia |outor5=Francesco Cresi |outor6=Leandra Silvestro |outor7=Claudio Fabris |outor8=Donatella Fortunato |outor9=Maria Gabriella Giuffrida |outor10=Amedeo Conti |títalo=Efficace of donkee's milk in treating highle porblematic cow's milk allergic children: An in vivo and in vitro stude |anho=2007 |jornal=Pediatric Allergy and Eimmunologe |belume=18 |númaro=3 |DOI=10.1111/j.1399-3038.2007.00521.x |url=}}</ref> Tamien eisisten quintas an [[Bélgica]] que porducen lheite d'asna para usos cosméticos.<ref>{{citar web |ultimo= |purmeiro= |coautor= |url=http://www.asineriedupaesdescollines.be/general.htm |títalo=Le lhait d'ânesse produit per l'asinerie du paes des collines |obra= |data= |formato= |lhéngua=francés |acessodata=27-05-2008 |páiginas= |doi= |arquibourl= |arquibodata=}}</ref> Ua de las pessonas de las chamadas "stremamente [[ambelhecimiento|lhongebas]]", la [[Eiquador|eiquatoriana]] [[Maria Capovilla|Maria Ester Capovilla]], que morriu cun quaije 117 anhos, alegou que l segredo de sue lhongebidade era l cunsumo diairo deste tipo de lheite.<ref>Tz hz</ref> L lheite de [[Eiquus zebra|zebra]] cumbertiu-se an artigo de lhuxo demandado por melionairos scéntricos.<ref>{{citar web |ultimo=Gest |purmeiro=David |url=http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |títalo=Gest's Zebra Milk Request |obra=Contactmusic.com |data=16-11-2006 |lhéngua=anglés |acessodata=26-05-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080521191514/http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |arquibodata=21-05-2008}}</ref> === L'ourdenha === [[Fexeiro:Cow milking machine in action DSC04132.jpg|200px|thumb|<small>Ourdenhadeira macánica que funciona mediante suçon la bácuo. Note-se que las bombas de chupar chégan até arriba de las tetas para eibitar que l lheite saia de l baldo ó qu'haba dano a las tetas</small>.]] Las técnicas d'ourdenha son basicamente dues: * '''Manual''': Ye perciso lhimpar l úbere de l'animal de maneira ascética (esto ye, cun un xabon special i ousando siempre auga potable) para eibitar cuntaminar l'animal cun [[mastite]]. Depuis, l'ourdenhador siempre debe mirar diretamente la barriga de la baca, posicionar a mano dreita nua [[teta]] de l [[úbere]], anquanto cula squierda se agarra outros, ne l mesmo praino de a mano, mas, ne l praino posterior de l úbere, i depuis ambertir custantemente. Esto senefica que cada mano ourdenha un par de tetas, anquanto ua agarra l'anterior dun par, l'outra tira l posterior d'outro par. * '''Macánica:''' Outeliza ua bomba de suçon qu'ourdenha a la baca na mesmo orde de l'ourdenha manual. Strai l lheite la bácuo. La defrencia reside an que l faç an menos tiempo i sin risco de causar dano al tecido de l úbere. Amprega-se nas andústrias i an alguas [[quintas]]s adonde l ganado lheiteiro ye mui grande. Las bombas de suçon dében ser lhimpas cun ua seluçon de [[eiodo]] a 4%. Al rializar l'ourdenha, siempre dében rializar-se trés tarefas: # '''Zeinfeçon de la teta ''': la teta debe ser lhimpa cun [[auga]] corriente i de buona qualidade i pdiçncialmente tratada cun heipoclorito de sódio. # '''Testes clínicos''' Esto se rializa cun ua caneca telada cun fondo preto. Ls trés purmeiros jatos de cada teta debe ser çcartado i mais trés jatos seran lhançados lheite subre caneca, debe-se ouserbar se l lheite depositado subre la caneca forma glumos, pus la persença deilhes puode ser senhal de que l'animal apersenta quadro de mastite. Outra forma de dianosticar la mastite ye atrabeç de l'eisame CMT (California Mastite Test) ó teste de la raquete. L diagnóstico ye feito cun ua raquete que ye fábricada cun quatros cumpartimientos un para cada teto, adonde bai la seluçon CMT i l procedimiento de coleta de l'amostra ye rializado de la mesma forma de la caneca, i l lheite na persença de la seluçon CMT eirá reagir cul lheite i quando este stubir quadros de mastite el quedará cun aspeto de gel ó até formaçon de glumos dependendo de l quadro de mastite, i l'aspeto será cumparado cula tabela padron que ben acumpanhado de la seluçon CMT. # '''Secar la teta''': Debe ser rializada cun papel toalha çcartable, afin d'eibitar possibles cuntaminaçones dua baca para outra. # '''Cuidado pós ourdenha''': Passado l'ourdenha ls tetos dében ser zeinfetados cun seluçon d'iodo glicerinado esta seluçon ye para ancerrar l duto lhatífero. Desta forma se eibita que la teta se anfete. Passado l'ourdenha la fémea debe ser mantenida de pie ne l mínimo por ua hora, para eibitar cuntaminaçones cul tierra, ua beç que, ls dutos inda ancontran-se abiertos. I cunsegue manter las fémeas an pie oufrendo alimiento de buona qualidade passado l'ourdenha. '''<center>Alguns eisemplos de glándulas mamárias</center>''' <center><gallery> Fexeiro:Bezerro_mamando_REFON.jpg|[[Bobino]] Fexeiro:Piglets1.jpg|[[Cochino]] Fexeiro:Baby sheep feeding.JPG|[[Oubino]] Fexeiro:Weibliche-brust.jpg|[[Houmano]] </gallery></center> == Caratelísticas gerales == Nin todos ls lheites de ls mamíferos ténen las mesmas propiadades. Puode-se dezir que, an regra, l lheite ye un lhíquido de quelor branca i un cachico [[biscosidade|biscoso]], cuja cumposiçon i caratelísticas físico-químicas barian sensiblemente segundo las speces animales, i anclusibe segundo las defrentes raças. Estas caratelísticas tamien barian ne l curso de l período de la lhataçon, assi cumo ne l curso de sou tratamiento. ''“Pul aspeto simples dun lhíquido branco, l lheite ye un de ls alimientos mais cumplexos de la natureza. Repersenta un eiquilíbrio antre la seluçon aquosa, eimulson fina de glóbulos de gordura i ua suspenson coloidal de proteínas cun alguas partículas gasosas - gáç carbónico i ouxigénio.”'' === Propiadades físicas === L lheite de bobino ten ua [[densidade]] média de 1,032 g/ml. Ye ua [[mistura]] cumplexa i [[heiterogénea]] cumpuosta por un sistema [[coloidal]] de trés fases: * [[Seluçon]]: ls [[minerales]] assi cumo ls [[Hidrato de carbono|heidratos de carbono]] se ancontran dissolbidos na auga. * [[Suspenson]]: las sustáncias proteicas se ancontran cula auga an suspenson. * [[Emulson]]: la [[gordura]] an auga se apersenta cumo eimulson. Cuntén ua proporçon amportante de [[auga]] (cerca de 87%). L resto custitui l [[strato seco]] que repersenta 130 [[grama]]s (g) por [[lhitro|l]], sendo la gordura de 35 a 45 g. Outros cumponentes percipales son ls [[glucídios]] [[lhatose]], las [[proteínas]] i ls [[lhipídios]]. Ls cumponentes ourgánicos (glucídios, lhípidos, proteínas, [[bitaminas]]), i ls cumponentes minerales ([[cálcio|Ca]], [[sódio|Na]], [[potássio|K]], [[magnésio|Mg]], [[cloro|Cl]]). L lheite cuntén defrentes grupos de nutrientes. Las sustancias ourgánicas (glúcidos, lhípidos, proteínas) stan persentes an quantidades mais l menos eiguales i custituen la percipal fuonte d'einergie. Estes nutrientes se debeden an eilemientos custrutores, las proteínas, i an cumpuostos einergéticos, ls glucídios i ls lhipídios. == Apersentaçon de l lheite ne l mercado == {{BT|Lháteo}} [[Fexeiro:Mejeriprodukter i Skånsk butik.jpg|thumb|right|150px|La bariadade de lhaticínios eisistentes ne l mercado i ls çtintos tratamientos de lheite ye cada beç maior, cumo deixa splícito l retrato arriba dun mercado sueco.]] L'apersentaçon de l lheite ne l mercado ye bariable i l que, giral, aceita-se l'altaraçon de sues propiadades para sastifazer las perferéncias de ls cunsumidores. Ua altaraçon mui frequente ye la [[Lhiofelizaçon|zeidratá-lo]] (''Lhiofelizaçon''), tornando-lo [[lheite an pó]], l que facelita sou trasporte i armazenaige. Tamien ye normal reduzir l cuntenido de gordura, oumentar l de cálcio i ajuntar sabores. Ls requesitos que debe cumprir un perduto para classeficar-se nas defrentes catadories barian mui d'acordo cula defeniçon de cada paíç: * '''Antegral:''' ten cuntenido an gordura de 3.2% * '''[[Lheite znatado]]:''' cuntenido gorduroso anferior a 0.3% * '''Semi-znatado:''' cun un cuntenido gorduroso antre 1.5 i 1.8% * '''Saborizado:''' ye l lheite [[açucre|açucrado]] ó [[edulcorante|edulcorado]] a la que se adicionan sabores tales cumo [[morangano]], [[cacau|cacau an pó]], [[canielha]], [[baunilha]], etc. Normalmente son znatados l semi znatadas. * '''[[Galatita]]''': plástico duro oubtido de l coalho de l lheite ó mais specificamente a partir de la [[caseína]] i de l [[formol]]. * '''[[Lheite an pó]] l Lhiofelizado:''' lheite de l qual se strai 95% de [[auga]] mediante porcessos de [[atomizaçon]] i eibaporaçon. Apersenta-se nun pó de quelor creme. Para sou cunsumo, solo ye perciso adicionar auga ó lheite. * '''[[Lheite cundensado]], cuncentrado ó eibaporado:''' deste lheite, l'auga fui an parte straída i el ten aspeto mais spesso que l lheite fluido normal. Puode tener [[açucre]], adicionado ó nó. * '''[[Lheite anriquecido]]:''' son preparados lháteos als quales se ajunta algun perduto de balor nutritibo cumo [[bitamina]]s, [[cálcio]], [[cerilha]], [[omega-3]] etc. == Las cuntrobérsias sociales de l cunsumo de lheite == Inda que l lheite seia un alimiento natural i nutritibo, sue oubtençon, tratamiento i publicidade ten gerado cuntrobérsia, que tubo sou auge an [[1960]] i qu'atualmente cuntina mais mais cumo tendéncia eideológica que cumo reboluçon cultural. L lheite gerou dibersas polémicas nas quales grande bariadade d'argumientos fui apersentada, de las quales las dues mais amportantes seran abordadas a seguir. === L bien-star animal === La percipal rezon desta cuntrobérsia ye la forma pula qual se oubtén l lheite de ls animales. L tema an queston ye la forma pula qual l'home trata ls animales para sastifazer sues necidades básicas. Cumo acuntece cun todos ls mamíferos, la fémea solo de la lheite depuis de dar a la luç. Dende decorre que la bida dun perdutor de lheite stá baseada na [[Anseminaçon artifecial|anseminaçon]] custante i na criaçon pecuária. Muitos métodos atuales assegúran la bariabelidade de caratelísticas de l lheite cula anseminaçon artificial (que cunsiste an antroduzir na [[parracha]] de la fémea [[sémen]] dun macho) na qual l sémen ousado ye de l mesmo macho para to l ganado. Alguas pesquisas demunstrórun l grande dano que esses métodos d'oubtençon causan als aniamis. Las cundiçones de ls ''traumas'' causados a estes nun son sclusibos de l'andústria lheiteira, mas de la mentalidade houmana (ls ''traumas'' que puoden tener ls animales de quintas, tamien puoden tener ls que stan an catibeiro, ls de circo ó mesmo ls de stimaçon) i l'uso deste argumiento para tirar l lheite de la dieta houmana caiu an desuso porque nun ye un porblema tipicamente andustrial, mas cuncernente al tratamiento de l'animal. D'eigual modo, sugeriu-se que serie preferible adquirir l cálcio d'outros alimientos que ténen maior abundáncia deste eilemiento. Outras pesquisas demunstrórun que l lheite de ls mamíferos nun ye ançpensable pa l ser houmano i qu'este aquestumou-se eibolutibamente al sou cunsumo. Quando l nino angere lheite de sue mai, recibe l fator [[bífido]] (n-acetil-d-glucosamina) que propicia l crecimiento de l ''[[Actobacillus bifidus]]'' ne l'antestino de l bebé, adonde porduç grandes quantidades de [[ácido lhático]] a partir de [[lhatose]], qu'oumenta l'acideç de l'antestino i einibe l zambolbimiento de microrganismos patógenos que puoden afetar seriamente l recén-nacido; mais tarde, l fator ye sustituído pul ''[[L. acidophilus]]'', pa l que nun ye necessairo l lheite. De la mesma maneira, l lheite d'outros mamíferos cuntén cumpuostos sclusibos para cada spece que son outelizados biologicamente por sues respetibas crias.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=603 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref> Mas ye amportante acrecentar inda qu'essas pesquisas detreminan esso an cundiçones naturales: l mundo an que bibemos oubriga l cuorpo houmano a sou cunsumo, por eisemplo, an zonas adonde la quantidade d'heidróxidos, óxidos i ácidos fracos ne l'aire ye eilebada, a fin de mantener l'eiquilíbrio de l meio ácido de l cuorpo. Situaçon eigual acuntece an lhugares cun altos índices de radiaçon. I l mundo acelerado an que bibemos amplica adquirir calories de maneira rápida: l lheite ye ua fuonte ancrible de calorias por sou cumplexo sistema biológico, sin porduzir altaraçones ne l cuorpo (eicetuando, claro, quando sou cunsumo ye scessibo). Tamien se argumenta, por eisemplo, que ye un grande trauma pa la fémea perder la sue cria, puosto qu'esta será bendida ó até mesmo sacrificada. Afirma-se que las bacas, al perder ua cria, múgen dolorosamente. Definen, anton, l trauma cumo un anstinto materno natural, cumo l que spurmenta ua mulhier al perder un filho.<ref>{{citar web |url=http://www.igualdadeanimal.org/alimentacion/lacteos |títalo=Lháteos / Eigualdade Animal |obra=Igualdade Animal.com |acessodata=18-04-2008}}</ref> Esta postura perdiu peso quando se demunstrou que ls animales ténen cumportamientos defrentes quando stan an stado salbaige i quando stan an catibeiro. Neste, ls animales ténen menos zambolbido l sistema de maternidade, puosto que las bacas nunca la spurmentórun. Demunstrou-se anton qu'acuntecie l mesmo culs animales de cumpanha: la mai nun spurmenta tristeza quando ye apartada de la cria i al alrobés. Assi, ls animales domésticos se aténen al cuidado houmano i, inda que nun se saba se l'animal se lhembra de ls parientes, ye cierto que nun sinta [[tristeza]]. == Bariadades == * De [[baca]], ó [[bobino]] ye lhargamente outelizado na alimentaçon houmana, i rico an [[bitamina A]] i [[cálcio]]. * De [[búfalo|búfala]], mui apreciado i mais gorduroso que l lheite bobino. * De [[cabra]], eisisten cuntrobérsias quanto al cunsumo, mas alguns anstitutos apúntan el cumo sendo l tipo de lheite mais cunsumido ne l mundo. * De camela, mui apreciado antre ls [[beduínos]], pobo nómada de l [[norte de África]]. * De [[égua]], cunsumida na Ásia Central, outelizada na fabricaçon de la bubida [[Kumis]] === Lheite houmano === [[Fexeiro:Breastfeeding infant.jpg|120px|thumb|right|Un bebé alimentando-se cun lheite materno.]] {{Artigo percipal|[[Lheite materno]]}} Chama-se '''lheite materno''' l lheite porduzido pulas mulhieres i que ye outelizado para alimentar ls bebés. L lheite materno ye la purmeira i percipal fuonte de nutriçon de ls recén-nacidos até que se tórnen atos a comer i digerir ls quemidos sólidos. * Ten caratelísticas bariadas dependendo de l'eidade gestacional de l [[recén-nacido]] i cronológica de l recén-nacido i de la duraçon de l'amamentaçon an si. * Ye porduzido pula mai dun recén-nacido prematuro ó nó, ten grande quantidade de [[eimunoglobulinas]] (anticorpos). * Ne ls purmeiros dies d'eidade l lheite ten caratelísticas bien defrentes, cuntendo pouca gordura i mais eimunoglobulinas, ye l chamado '''colostro'''. * Antre ls houmanos, ye bastante quemun que la mai tenga pouco lheite lhougo passado l parto, percipalmente se fur sou purmeiro filho. La "decida" de l lheite puode demorar até uns quatro dies i ye coincida cumo '''apojadura'''. == Digeston == D'acordo cun [http://www.bbc.co.uk/portuguese/reporterbbc/story/2007/02/070227_leiteneolitico_ir.shtml Studo publicado na rebista Proceedings of the National Academy of Sciences], ls seres houmanos de l [[neolítico]] persentes na [[Ouropa]] nun tenien l gene de la [[lhatase]] persente an sous [[DNA]]s, l que sugere que éran antolerantes al lheite; ua beç que sin la lhatase, buber lheite puode causar anchaço, delores abdominales i [[diarreia]]. Tal studo fui possible grácias als eisames de DNA straído de [[squeleto]]s. == {{Ber tamien}} == * [[Lhataçon]] * [[Lheite an pó]] * [[Doce de lheite]] * [[Lheite de soja]] * [[Lheite cundensado]] * [[Lheite achoclatado]] * [[Lhaticínios]] * [[Andústria de lhaticínios]] * [[Queiso]] ==Refréncias== {{Reflist}} [[Catadorie:Lheite|!]] [[Catadorie:Mamíferos]] pu1l5o9gs1ghnwmnpdrbu4tzkxvkby5 107950 107949 2026-08-17T11:03:51Z ~2026-45061-28 15466 /* Animales pordutores de lheite */ 107950 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Milk glass.jpg|thumb|200px|L lheite mais porduzido i çtribuído pa l cunsumo houmano ye l de baca.]] '''Lheite''' ó '''leite''' ye ua [[secreçon]] [[nutriente|nutritiba]] de quelor sbranquiçada i oupaca porduzida pulas [[glándulas mamárias]] de las [[fémea]]s de ls [[Mammalia|mamíferos]] (ancluindo ls [[monotremados]]).<ref name="lhechq">{{citar web |url=http://www.quimica.urv.es/~w3siiq/DALUMNES/98/siiq3/leite.html |títalo=Lheite |obra=Química.urv.es |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="doabal">{{citar web |url=http://www.doaval.com.ar/Daire_Knowledge/EfficientCooling/Leite.htm |títalo=Lheite |obra=Delaval.com.ar |data=11-01-2008 |acessodata=02-07-2008}}</ref><ref name="crlnd">Tá tz</ref> L lhíquido ye porduzido pulas células secretoras de las glándulas mamárias ó [[mama]]s (chamadas "peitos" ó "tetas"). La secreçon lhátea dua fémea dies antes i depuis de l parto se chama [[colostro]]. An grande parte de las [[spece]]s, eisisten dues glándulas (ó dous cunjuntos de glándulas), ua an cada [[mamilo]] (lhocalizado na parte fruntal superior antre ls seres [[houmano]]s, ó na parte [[bentre|bentral]] de ls [[quadrúpede]]s). Tamien se chama '''lheite''' l suco de ciertas [[planta]]s ó [[fruito]]s: [[lheite de coco]], [[lheite de soja]], de [[arroç]] ó de [[almendra]].<ref>Tz já</ref> Assi i todo, pa la defeniçon científica, l termo nun se aplica als sucos de [[nuoç]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=603 i 633 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref> == Amportança == La percipal funçon de l lheite ye nutrir (alimentar) ls [[filhote]]s até que séian capazes de [[digeston|digerir]] outros [[quemido]]s. Para alhá desso, cumpre las funçones de porteger l [[trato gastroantestinal]] de las crias contra [[antígeno]]s, [[toxina]]s i [[anflamaçon]]es i cuntribui pa la salude [[metabolismo|metabólica]], regulando ls porcessos d'oubtençon d'einergie (an special, l metabolismo de la [[glicose]] i de la [[ansulina]]).<ref>{{citar web |url=http://www.cdrf.org/doc/Daire%20Dispatch/Summer%202004%20Edition/MilkGenome.doc |títalo=The Milk Genome: Using Science to Mine the Benefits of Our Most Nutritious Food |obra=California Daire Research Foundation |acessodata=31-05-2008 |ultimo= |purmeiro= |coautor= |anho= |mes= |formato= |publication= |eiditorial= |lhéngua= |doi= |arquibourl= |arquibodata= |cite=}}</ref> L lheite ye la base de numerosos [[lhaticínios]], cumo la [[manteiga]], l [[queiso]], l [[eiagurte]], antre outros.<ref>I' a</ref> Ye mui frequente l'uso de deribados de l lheite nas andústrias alimentícias, químicas i farmacéuticas, an perdutos cumo l [[lheite cundensado]], [[lheite an pó]], [[soro de lheite]], [[caseína]] ó [[lhatose]].<ref>I' i' o</ref> L lheite de ls mamíferos [[marino]]s, cumo, por eisemplo, de las [[baleia]]s, ye mui mais rico an [[gordura]]s i [[nutriente]]s que l de ls mamíferos [[terrestre]]s.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Alales |purmeiro=Charles |títalo=Ciéncia de l lheite |anho=1971 |lhocal=Cidade de l México |eiditora=Cía editorial |ISBN=}}</ref> == Stória == [[Fexeiro:MilkMaid.JPG|thumb|[[Ourdenha]] manual]] L cunsumo houmano de l lheite d'ourige animal ampeçou hai 11.000 anhos cula [[domesticaçon]] de l ganado durante l chamado "''ótimo climático''". Este porcesso se dou an special ne l [[Ouriente Médio]], ampulsionando la [[Reboluçon Neolítica]].<ref name=ourign>Albano Beja-Pereira, Giorgio Bertorelle i outros: The origin of European cattle: Evidence from modern and ancient DNA PNAS, Maio 2006; 103:8113 - 8118</ref> L purmeiro animal domesticado fui la [[baca]], i an seguida la [[cabra]], aprossimadamente na mesma época; finalmente la [[canhona]], antre 9000 i 8000 [[a.C.]]. Eesisten heipóteses, cumo la '''heipótese de l genótipo poupador''', que supone ua mudança fundamental ne ls hábitos alimentares de las populaçones de [[Caçador-coletor|caçadores-coletores]], que passórun l'anngeri-lo sporadicamente, la fin de recebir [[heidratos de carbono|carboidratos]]. Esta mudança fizo cun que las populaçones ouro-asiáticas se tornássen mais rejistentes a la [[diabretes|diabretes tipo 2]] i mais tolerantes a la [[lhatose]], an cumparaçon cun outras populaçones houmanas, que solo mais recentemente conhecírun ls perdutos deribados de la pecuária. Assi i todo, esta heipótese nun puode ser cunfirmada, anclusibe por sou própio outor. ''James V. Neel'' la refutou, alegando que las defrenças ouserbadas nas populaçones poderien ser atrebuídas a outros fatores ambientales.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Misra, Anoop |outor2=Ganda O. P. |títalo=Migration and its impact on adiposity and type 2 diabetes |mes=Setembre |anho=2007 |lhocal=Burbank, California |jornal=Nutrition |belume=23 |númaro=9 |DOI=10.1016/j.nut.2007.06.008 |PMID=17679049 |url=}}</ref> Durante la [[Antiguidade]] i la [[Eidade Média]], l lheite era mui defícel de se cunserbar i antoce era cunsumido fresco ó an forma de [[queiso]]. Cul tiempo, fúrun sendo zambolbidos outros lhaticínios, cumo la [[manteiga]]. La [[Reboluçon Andustrial]] na [[Ouropa]], por buolta de [[1830]], trouxe la possibelidade de trasportar l lheite fresco de [[campo|zonas rurales]] a las grandes [[cidade]]s, grácias la melhories ne l sistema de [[trasporte]]s. Cul tiempo, aparecírun nuobos strumientos na [[andústria]] de porcessamiento de l lheite. Un de ls mais coincidos ye l de la [[pasteurizaçon]], sugerida para ser ousada ne l lheite an [[1886]] pul [[químico]] [[microbiologista]] [[Almanha|alman]] ''Franz von Soxhlet''. Estas einobaçones cunseguírun que l lheite ganhasse un aspeto mais soudable, tiempos de cunserbaçon mais prebesibles i porcessamiento mais [[heigiene|heigiénico]]. == Biologie == [[Fexeiro:Eomaia23423.jpg|thumb|lheft|250px|L mamífero ''[[Eomaia scansoria]]'' fui l'ancestral de ls mamíferos [[placenta]]iros i acradita-se que cuntaba cula capacidade de porduzir lheite cumo ls mamíferos de l'atualidade.]] La porduçon de lheite para nutrir las crias puode ser un salto [[eiboluçon|eibolutibo]] associado al [[hormónio]] [[prolatina]]. Acradita-se que ls mamíferos procédan dun grupo próssimo als [[Trithelodontidae|tritelodóntidos]], de fines de l período [[triássico]]. Hai andícios de qu'eilhes yá dában senhales de [[lhatáncia]].<br /> Sabe-se qu'alguas speces de [[peixe]]s de l [[género]] ''[[Uaru]]'' (Família [[Cichlidae]]) nútren sues crias cun un fluido semelhante al lheite.<br /> L [https://en.wikipedia.org/wiki/Crop_milk ''Crop milk''] stá persente an dibersos grupos de [[abes]], cumo las [[columbidae|palombas]], ls [[Phoenicoterus|flamingos]] i ls [[Spheniscidae|pinguines]]. De l punto de bista biológico, trata-se dun berdadeiro lheite, secretado por glándulas specializadas.<ref>{{link|en|http://www.idiocentrism.com/milk.htm|Artigo citado pula Ounibersidade Stanford}}</ref> Antre las muitas teories eisistentes, fui proposto que la porduçon de lheite surgiu porque ls antepassados [[mammaliaformes]] tenien uobos cun casca dóndio, cumo ls atuales [[monotremados]], l que probocaba sue rápida [[zeidrataçon]]. L lheite serie anton ua modificaçon de la secreçon de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas]], çtinada a trasferir auga als uobos.<ref name=Ouftedal>{{citar jornal |outor=Olav T. Oftedal |títalo=The Origin of Actation as a Water Source for Parchment-Shelled Eggs |anho=2004 |jornal=Journal of Mammare Gland Biologe and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |DOI=10.1023/La:1022848632125 |url=}}</ref> Outros outores, nua teorie que puode ser cumplementar a a anterior, oupinan que las glándulas mamárias proceden de l [[sistema eimune]] inato i que la lhataçon serie, an parte, ua repuosta anflamatória al dano ne ls [[tecido]]s i a l'anfeçon.<ref name=inmunitario>{{citar jornal |outor1=Vorbach, Claudia |outor2=Capecchi, Mario R. |outor3=Penninger, Josef M. |títalo=Evolution of the mammary gland from the innate immune sestem? |data=12-05-2006 |jornal=Bioessaes |belume=28 |númaro=6 |DOI=10.1002/bies.20423 |PMID=1670006 |url=}}</ref> Inda qu'eisistan deficuldades, bários anfoques acércan la data d'apariçon de l lheite na stória eibolutiba: [[Fexeiro:Goat kid feeding on mothers milk.jpg|thumb|250px|La necidade eibolutiba d'alimentar las crias ye sastifeita cula porduçon de lheite própia de ls mamíferos.]] * An purmeiro lhugar, la caseína ten ua funçon, cumportamiento i anclusibe motibos struturales similares a la [[bitelogenina]]. La caseína apareciu antre 200 i 310 milhones d'anhos atrás. Ouserba-se que, inda qu'an monotremas inda eisista la bitelogenina, eilha fui sustituída als poucos pula caseína, premitindo un menor tamanho de ls uobos i finalmente sue retençon antra-uterina.<ref name=Yolk>{{citar jornal |outor1=David Brawand |outor2=Walter Wahli |outor3=Henrik Kaessmann |títalo=Oss of Egg Yolk Genes in Mammals and the Origin of Actation and Placentation |anho=2008 |jornal=PLoS Bio |belume=6 |númaro=3 |PMC=2267819 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=2267819}}</ref> * Por outra lhado, ouserban-se modificaçones [[anatomie|anatómicas]] ne ls [[cenodonta|cinodontos]] abançados que solo se splican pula apariçon de la lhatáncia, cumo l pequeinho tamanho corporal, [[uosso eipipúbico|uossos eipipúbicos]] i baixo nible de reposiçon dental.<ref name=cinodontos>{{citar jornal |outor=Oftedal, Olav T. |títalo=The mammary gland and its origin during senapsid evolution |anho=2002 |jornal=J Mammary Gland Biol and Neoplasia |belume=7 |númaro=3 |PMID=12751889 |DOI=10.1023/La:1022896515287 |url=http://www.springerlink.com/content/u03457rt3674356k/fulltext.pdf}}</ref> L fócil mais antigo de ls mamíferos [[eutheria|placentairos]] çcubierto até l momiento ye l de l ''[[Eomaia|Eomaia scansoria]]'', un pequeinho animal que steriormente se assemelhaba als [[roedor]]s atuales i bibeu hai 125 milhones d'anhos durante l período [[Cretáceo]]. Ye quaije cierto qu'este animal porduzia lheite cumo ls mamíferos placentairos atuales.<ref name="eomaia">{{citar jornal |outor1=Quiang Ji |outor2=Zhe-Xi Luo |outor3=Chong-Xi Yuan |outor4=John R. Wible |outor5=Jian-Ping Zhang |outor6=Justin A. Georgi |títalo=The earliest known eutherian mammal |data=25-04-2002 |jornal=Nature |númaro=416 |páiginas=816-822 |DOI=10.1038/416816a |PMID=11976675}}</ref> === Genética, stologie i citologie === [[Fexeiro:Healthy mammary gland.jpg|lheft|300px|thumb|Perparaçon [[stologie|stológica]] dua [[glándula mamária]] houmana tingida cun Eag 1]] La [[genética]] de l lheite trata, an parte, de çcrebir ls [[gen]]es amplicados an sue biossíntese, assi cumo sue [[regulaçon genética|regulaçon]] i, por outra, de la seleçon de raças ó andebíduos ó sue [[ourganismo modeficado geneticamente|modificaçon genética]] para oumentar la porduçon, sue calidade ó outelidade. Desto tamien se acupa la [[zotecnia]]. ;Regulaçon La porduçon de lheite stá regulada por hourmónios lhatogénicos (ansulina, prolatina i glucocorticóides), citocinas i fatores de crecimiento i por sustrato. Estes atíban fatores de trascriçon, tales cumo Stat5 (atibado por prolatina). Bárias sequéncias desses fatores fúrun eidantificadas, cumo l'anterior i tamien ls seguintes: BLGe-1, OCT-1, C/EBP, Gr, Ets-1, YY1, Fator 5, Ying Yang 1 i la proteína de lhigaçon al fator CCAAT.<ref name=Promotores>{{citar jornal |outor1=Rosen, Jeffrey M. |outor2=Wyszomierski, Shannon L. |outor3=Hadsell, Darrly |títalo=Regulation of milk protein gene expression |anho=1999 |jornal=Annual Review of Nutrition |belume=19 |númaro= |DOI=10.1146/annureb.nutr.19.1.407 |url=}}</ref> Estes eilemientos ándan-se giralmente nua çtáncia bariable, cunforme la spece (nas caseínas houmanas sensibles al cálcio ye ua de las mais çtantes de l'ourige de trascriçon, la -4700/ -4550 nucleótideos) i se reúnen an grupos (clusters) que cunténen tanto eilemientos negatibos cumo positibos, regulando-se por cumbinaçones de fatores, d'adonde decorre la grande bariabelidade na regulaçon de cada proteína. Por eisemplo, las caseínas parécen regular-se andependientemente uas de las outras. (Fox i McSweenee, 2003) Ls trascritores (mRNA) de las proteínas de l lheite chégan a custituir de 60 a 80% de todo l RNA persente nua célula eipitelial durante la lhatáncia. ;Genómica Las redes de regulaçon génica na porduçon de lheite inda nun son bien cumprendidas. A partir dun studo rializado mediante microarrays, lhocalizaçon telemoble, anteraçones anterprotéicas i recuolha de dados génicos na lhiteratura, fui possible strair alguas cunclusones gerales:<ref name=>{{citar jornal |outor1=Danielle G. Lemay |outor2=Margaret C. Neville |outor3=Michael C. Rudolph |outor4=Katherine S. Pollard |outor5=J. Bruce German |títalo=Gene regulatory networks in lactation: identification of global principles using bioinformatics |data=27-11-2007 |jornal=BMC Systems Biology |belume=1 |númaro=56 |PMID=18039394 |PMC=2225983 |DOI=10.1186/1752-0509-1-56 |url=}}</ref> * Cerca dun terço de l [[trascritoma]] stá ambolbido na custruçon, funcionamiento i çmuntaige de l'apareilho de lhatáncia. * Ls genes ambolbidos ne l'apareilho de secreçon son trascritos antes de la lhatáncia. * Todos ls trascritores andógenos deríban de menos de 100 genes. * Anquanto alguns genes son trascritos caratelisticamente próssimo al ampeço de la lhatáncia, este ampeço ye mediado percipalmente de forma pós-trascrecional. * La secreçon de materiales durante la lhatáncia passa nó por subrerregulaçon de funçones genómicas nuobas, mas por ua supresson trascricional generalizada de funçones cumo la degradaçon de porteínas i quemunicaçones célula-ambiente. ;Citologie Las células eipiteliales secretoras de lheite apartan atibamente ls materiales procedentes de ls [[baso sanguíneo|basos sanguíneos]] circundantes, al que dou l nome de "barreira mamária" (an analogie a la [[barreira heimatoencefálica]]). Ua beç franqueada la barreira, las células oubtén ls precursores que percísan pa la fabricaçon de lheite atrabeç de sue [[nembrana telemoble|nembrana]] basal i basolateral, que serien: íones, [[glucose]], [[ácido gorduroso|ácidos gordurosos]] i aminoácidos. An ruminantes tamien se outeliza l [[ácido acético|acetato]] i l β-heidroxibutirato cumo precursores. Alguas proteínas, an special las [[eimunoglobulina]]s tamien puoden traspassar esta barreira.<ref>{{citar web |ultimo=Mustafa |purmeiro=Arif |coautor= |url=http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |títalo=The mammary gland |data= |formato=PDF |lhéngua=anglés |acessodata=26-08-2006|arquibourl=https://web.archive.org/web/20060115135946/http://animsci.agrenv.mcgill.ca/courses/460/topics/3/text.pdf |arquibodata=15-01-2006 |páiginas=11}}</ref> L lheite ye spulso pula nembrana apical. Ls lhípidios de l lheite sintetízan-se ne l [[reticlo andoplásmico]] lhiso, tanto que la [[caseína]] debe maturar-se ne l [[aparato de Golgi]], adonde tamien ten lhugar la biossíntese de la [[lhatose]]. ;Stologie De l punto de bista [[stologie|stológico]], l lheite porduç-se nas [[glándula mamária|glándulas mamárias]], que son ua eiboluçon por [[heipertrofia]] de las [[glándula sudorípara|glándulas sudoríparas apócrinas]] associadas al [[pelo]], que eisiste ne ls [[Ornithorhenchus anatinus|ornitorrincos]].<ref name=cinodontos/> La glándula mamária atiba ye cumpuosto por lhóbulos, cada un de ls quales ten numerosos albéolos i estes, por sue beç, son rebestidos por [[eipitélio|células eipiteliales cúbicas]] altas ó baixas, dependendo de l ciclo d'atebidade, que son las ancarregadas de porduzir l lheite. Antre estas i la [[lhámina basal]] de l'albéolo se ancontran alguas células mioepiteliales striadas. L'eipitélio de ls dutos antre ls albéolos ye un bun eisemplo d'eipitélio biestratificado cúbico (Bloom-Fawcet, 1999). == Defeniçon i oubtençon == [[Fexeiro:Dissected lactating breast gray1172.png|thumb|250px|<small>Strutura dua glándula mamária houmana durante la lhatáncia: 1-Gordura, 2-Lhóbulo de l duto lhatífero, 3-Lhóbulo, 4-Tecido conetibo, 5-Teta lhatífero, 6-Duto lhatífero</small>.]] Puode-se defenir l lheite d'acordo culs seguintes aspetos: * '''Biológico''': ye ua sustáncia secretada pula fémea de ls mamíferos cula finalidade de nutrir a las crias. * '''Lhegal''': perduto de la [[ourdenha]] dun mamífero son i que nun repersenta peligro pa l cunsumo houmano. * '''Técnico''' ó '''físico-químico''': sistema an eiquilíbrio, custituído por trés sistemas çpersos: seluçon, emulson i suspenson. * '''Zotécnico''': l perduto benido de l'ourdenha cumpleta i eininterruta, an cundiçones d'heigiene, de bacas soudables, bien alimentadas i çcansadas. === Animales pordutores de lheite === Atualmente, l lheite que mais se outeliza na porduçon de [[lhaticínios]] ye l de baca (debido a las propiadades que ten, a las quantidades que se oubtén, agradable sabor, fácele digeston, assi cumo la grande quantidade de deribados oubtidos). Assi i todo, nun ye la único que se cunsume. Tamien son cunsumidos l lheite de cabra, asna, égua, camela, antre outras. L cunsumo de detreminados tipos de lheite depende de la region i l tipo d'animales çponibles. L lheite de cabra ye eideal para fazer [[doce de lheite]] i nas regiones árticas usa-se l lheite de baleia. L lheite d'asna i de égua son ls que cunténen menos gordura, anquanto l de foca cuntén 50% a mais. L lheite d'ourige houmana nun ye porduzido nin çtribuído an scala andustrial. Assi i todo, puode oubter-se mediante donaçones. Eesisten bancos de lheite que ancarrégan-se de recolhé-lo para porporcioná-lo a las ninos [[Nacimiento prematuro|prematuras]] ó [[alergie a alimientos|alérgicas]] que nun puoden cunsumi-lo d'outro modo. An nible mundial, eisisten bárias speces d'animales de las que se puode oubter lheite: la [[canhona]], la [[cabra]], la [[égua]], la [[burra]], la [[camela]] (i outras camélidas, cumo la [[Ama glama|lhama]] ó la [[alpaca]]), la [[eaka]], la [[búfala]], la [[rena]] i la fémea de l [[alce]]. L lheite probeniente de la baca (''[[Bos taurus]]'') ye l mais amportante pa la dieta houmana i l que ten mais aplicaçones andustriales.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=604 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref> [[Fexeiro:Holstein cows large.jpg|thumb|250px|L lheite de baca de la raça [[Holstein (ganado)|Holstein]] ye la que se amprega cun maior frequencia nas quintas lheiteras.]] * '''La baca ouropeia i índica''' (''Bos taurus'') ampeçou a ser domesticada hai 11 mil anhos cun dues lhinhas maternas çtintas, ua pa las bacas ouropeias i outra pa las [[Bos andicus|índicas]].<ref name=bacas>Edwards, C. J., MacHugh, D. I., Dobnee, K. M., Martin, L., Russell, N., Horwitz, L. K., McIntosh, S. K., Mac Donald, K. C., Helmer, D. & Tresset, A., eit al. (2004) J. Archaeol. Sci 31, 695–710.</ref> L'ancestral de l'atual ''Bos taurus'' se chamaba ''[[Bos primigenius]]''. Trataba-se dun [[bobino]] de chifres grandes que fui domesticado ne l [[Ouriente Médio]], spalhou-se por parte de la [[África]], i dou lhugar a la famosa raça [[zebu]] de la [[Ásia central]]. L zebu ye balorizado por sou belume de chicha i por sou lheite. La bariante ouropeia de l ''Bos primigenius'' ten ls chifres mais cúrtios i ye adatada pa la criaçon an stablos. Ye la que dou ourige al maior cunjunto de raças lheiteiras cumo la [[Holstein (ganado)|Holstein]], [[Guernsey]], [[Gando Jersey|Jersey]], etc. * '''L búfalo:''' L chamado búfalo d'auga (''[[Bubalus bubalis]]'') fui domesticado an [[3000 a. C.|3000&nbsp;a.&nbsp;C.]] na [[Mesopotámia]]. Este animal ye mui sensible al calor i sou nome denota l questume que ten de meter-se na auga para proteger-se del. An giral, ye pouco coincido ne l Oucidente. Ls [[Pobo árabe|árabes]] trouxírun nel pa l Ouriente Médio durante la [[Eidade Média]] ([[700 a. C.|700&nbsp;a.&nbsp;C.]]). Sou uso an ciertas zonas de la [[Ouropa]] data daqueilha época. Por eisemplo, na eilaboraçon de la famosa [[mozzarella]] de búfala [[eitaliana]]. Ls perdutos eilaborados cun lheite de búfala ampéçan a sustituir, an alguas quemunidades, ls porduzidos cun lheite de baca. * '''L'iaque:''', chamado cientificamente ''[[Bos grunniens]]'', ye un [[bobino]] de pelaige lhonga que cuntribui de forma fundamental na alimentaçon de las populaçones de l [[Tibet]] i de la [[Ásia central]]. Ten un lheite rico an proteínas i an gorduras (sue cuncentraçon ye superior a la de la de baca). Ls tibetanos eilaboran cul [[manteiga]]s i defrentes lhaticínios [[alimientos fermentados|fermentados]]. Un de ls mais coincidos ye l [[xá cun manteiga]] salgado. [[Fexeiro:Nicolas Poussin - Jupiter enfant nourri par la chèvre Amalthée.jpg|250px|thumb|L Dius mitológico [[Zeus]] ourdenhando la [[Amalteia (mitologie)|cabra amalteia]].]] * '''La canhona:''' fui domesticada ne l [[lhebante mediterráneo]], percipalmente a partir de la spece ''[[Canhona|Ovis aries]]''. A partir d'eibidéncias arqueológicas, cinco lhinhas mitocondriales porduzidas antre 9000 i 8000 fúrun eidantificadas a. C.<ref name=>{{citar jornal |outor1=Meadows, Jennifer R. S. |outor2=Cemal, Ibrahim |outor3=Karaca, Orhan |outor4=Gootwine, Elisha |outor5=Kijas, James W. |títalo=Five Ovine Mitochondrial Lineages Identified From Sheep Breeds of the Near East |anho=2007 |jornal=Genetics |belume=175 |númaro=3 |PMID=17194773 |url=http://www.genetics.org/cgi/reprint/175/3/1371}}</ref> L lheite de canhona ye mais rico an cuntenido gorduroso que l lheite de búfalo i anclusibe ye mais rico an cuntenido [[proteína|protéico]]. Ye mui balorizado nas culturas mediterráneas. * '''La cabra:''' ampeçou a ser domesticada percipalmente ne l bal de l [[Eufrates]] i ne ls [[montes Zagros]], a partir de la spece ''[[Capra hircus]]'' aprossimadamente al mesmo tiempo que las bacas (10.500 anhos).<ref name=>{{citar jornal |outor1=Melinda A. Zeder |outor2=Brian Hesse |títalo=The Initial Domestication of Goats (Capra hircus) in the Zagros Mountains 10,000 Years Ago |anho=2000 |jornal=[[Science]] |belume=287 |númaro=5461 |DOI=10.1126/science.287.5461.2254 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/287/5461/2254}}</ref><ref name=cabras2>Helena Fernández, Sandrine Hughes, Jean-Denis Vigne, Daniel Helmer, Greg Hodgins, Christian Miquel, Catherine Hänni, Gordon Lhuikart, and Pierre Taberlet:Divergent mtDNA lineages of goats in an Early Neolithic site, far from the initial domestication areas. PNAS, Ot 2006; 103:15375 - 15379</ref> Ten un lheite cun un sabor i aroma fuortes. L lheite caprino ye un pouco defrente de l de canhona, percipalmente ne l sabor, cuntén ua maior quantidade de [[sal]]es, l que le dá l sabor lhebemente salgado. Para alhá desso, ye mais rica an natas ([[caseinato]]s), i apersenta maiores nibles de cálcio. L lheite de cabras apersenta an sue cumposiçon maior teor de α-caseína aliado al tamanho de las micelas de gordura séren menores quando cumparado cun lheite de baca, l que le dá caratelísticas medicinales, sendo mui outelizado ne l cuntrole de porblemas d'antoleráncia a lheite d'outras speces, porblemas respiratórios cumo asma, bronquite i porblemas gastrointestinales. Cula gordura deste lheite fabrica-se l [[queiso de cabra]], eiagurte, i atualmente cosméticos. Dentre las raças caprinas specializadas na porduçon de lheite çtácan-se las cabras: [[Saanen]], [[Pardo Alpina]], [[Toggenbourg]], [[Alpina Amaricana]] i [[Anglo-Nubiana]]. * '''L [[camelo]]''' ye un animal lhoinge de ls bobídeos i caprídeos (cabras i canhonas). Fui domesticado an 2500 a.C. na [[Ásia Central]]. L sou lheite ye mui apreciado ne ls [[Clima árido|climas áridos]], ne ls quales alguas culturas l'outelizan custantemente, por eisemplo, ne l noroeste de la [[África]]. * '''La [[lhama]] i la [[alpaca]]:''' Son animales quemuns na [[Cordilheira de ls Andes]] na [[América de l Sul]]. Sue porduçon lhátea se çtina percipalmente al cunsumo lhocal i nun ten grande projeçon andustrial.<ref>T'p</ref> * '''Cerbídeos''': An dibersas populaçones próssimas al [[Ártico]], ye frequente l cunsumo de l lheite de [[Cerbidae|cerbídeos]], cumo la rena (''[[Rangifer tarandus]]'') i la fémea de l'alce (''[[Alces alces]]''). Esta redadeira se comercializa na [[Rússia]] i na [[Suécia]]. Alguns studos sugíren que puode proteger ls ninos contra las [[malinas]] [[gastroantestinales]].<ref>{{citar jornal |sobrenome1=Dorofeĭchuk |nome1=V. G. |sobrenome2=Kelekeeva |nome2=M. M. |sobrenome3=Makarova |nome3=I. B. |sobrenome4=Tolkacheva |nome4=N. I. |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/quere.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=3439068&dot=Abstract |títalo=Protective properties of moose's milk and perspectives of it's use in pediatric gastroenterologe |data=Sep-Oct 1987 |jornal=Voprose Pitaniia |númaro=5 |páiginas=33-5 |lhéngua=russo}}</ref> * '''[[Eiquidae|Eiquídeos]]''': La porduçon de lheite de égua ye mui amportante para muitas populaçones de las [[stepe]]s de la [[Ásia central]], an special pa la porduçon dun deribado fermentado chamado [[kumis]], que ye cunsumido crudo i ten un poderoso eifeito [[lhaxante]].<ref name=zeder>{{citar lhibro |ultimo=Zeder |purmeiro=Melinda A. |títalo=Documenting Domestication: New Genetic and Archaeological Paradigms |anho=2006 |lhocal=Berkeley |eiditora=University of California Press |páigina=264 |ISBN=0-520-24638-1}}</ref> Este lheite ten cuntenido mais eilebado an heidratos de carbono que l de cabra ó baca i, por esso, ye melhor para [[fermentaçon|fermentados]] [[álcol|alcoólicos]]. Stima-se que na Rússia eisistan 230.000 cabalhos dedicados a la porduçon de Kumis.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Steinkraus |purmeiro=Keith H. |títalo=Handbook of Indigenous Fermented Foods |anho=1995 |lhocal=Nuoba Iorque |eiditora=Marcel Dekker |páigina=304 |ISBN=0-8247-9352-8}}</ref> L lheite de [[Eiquus asinus|asna]] ye un de ls mais semelhantes al houmano quanto a la cumposiçon. Studos fúrun rializados cun éisito para admenistrá-lo cumo alimiento l ninos alérgicos al lheite de baca.<ref name=asna>{{citar jornal |outor1=Giovanna Monti |outor2=Enrico Bertino |outor3=Maria Cristina Muratore |outor4=Alessandra Coscia |outor5=Francesco Cresi |outor6=Leandra Silvestro |outor7=Claudio Fabris |outor8=Donatella Fortunato |outor9=Maria Gabriella Giuffrida |outor10=Amedeo Conti |títalo=Efficace of donkee's milk in treating highle porblematic cow's milk allergic children: An in vivo and in vitro stude |anho=2007 |jornal=Pediatric Allergy and Eimmunologe |belume=18 |númaro=3 |DOI=10.1111/j.1399-3038.2007.00521.x |url=}}</ref> Tamien eisisten quintas an [[Bélgica]] que porducen lheite d'asna para usos cosméticos.<ref>{{citar web |ultimo= |purmeiro= |coautor= |url=http://www.asineriedupaesdescollines.be/general.htm |títalo=Le lhait d'ânesse produit per l'asinerie du paes des collines |obra= |data= |formato= |lhéngua=francés |acessodata=27-05-2008 |páiginas= |doi= |arquibourl= |arquibodata=}}</ref> Ua de las pessonas de las chamadas "stremamente [[ambelhecimiento|lhongebas]]", la [[Eiquador|eiquatoriana]] [[Maria Capovilla|Maria Ester Capovilla]], que morriu cun quaije 117 anhos, alegou que l segredo de sue lhongebidade era l cunsumo diairo deste tipo de lheite.<ref>Tz hz</ref> L lheite de [[Eiquus zebra|zebra]] cumbertiu-se an artigo de lhuxo demandado por melionairos scéntricos.<ref>{{citar web |ultimo=Gest |purmeiro=David |url=http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |títalo=Gest's Zebra Milk Request |obra=Contactmusic.com |data=16-11-2006 |lhéngua=anglés |acessodata=26-05-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080521191514/http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/gests%20zebra%20milk%20request_1013812 |arquibodata=21-05-2008}}</ref> === L'ourdenha === [[Fexeiro:Cow milking machine in action DSC04132.jpg|200px|thumb|<small>Ourdenhadeira macánica que funciona mediante suçon la bácuo. Note-se que las bombas de chupar chégan até arriba de las tetas para eibitar que l lheite saia de l baldo ó qu'haba dano a las tetas</small>.]] Las técnicas d'ourdenha son basicamente dues: * '''Manual''': Ye perciso lhimpar l úbere de l'animal de maneira ascética (esto ye, cun un xabon special i ousando siempre auga potable) para eibitar cuntaminar l'animal cun [[mastite]]. Depuis, l'ourdenhador siempre debe mirar diretamente la barriga de la baca, posicionar a mano dreita nua [[teta]] de l [[úbere]], anquanto cula squierda se agarra outros, ne l mesmo praino de a mano, mas, ne l praino posterior de l úbere, i depuis ambertir custantemente. Esto senefica que cada mano ourdenha un par de tetas, anquanto ua agarra l'anterior dun par, l'outra tira l posterior d'outro par. * '''Macánica:''' Outeliza ua bomba de suçon qu'ourdenha a la baca na mesmo orde de l'ourdenha manual. Strai l lheite la bácuo. La defrencia reside an que l faç an menos tiempo i sin risco de causar dano al tecido de l úbere. Amprega-se nas andústrias i an alguas [[quintas]]s adonde l ganado lheiteiro ye mui grande. Las bombas de suçon dében ser lhimpas cun ua seluçon de [[eiodo]] a 4%. Al rializar l'ourdenha, siempre dében rializar-se trés tarefas: # '''Zeinfeçon de la teta ''': la teta debe ser lhimpa cun [[auga]] corriente i de buona qualidade i pdiçncialmente tratada cun heipoclorito de sódio. # '''Testes clínicos''' Esto se rializa cun ua caneca telada cun fondo preto. Ls trés purmeiros jatos de cada teta debe ser çcartado i mais trés jatos seran lhançados lheite subre caneca, debe-se ouserbar se l lheite depositado subre la caneca forma glumos, pus la persença deilhes puode ser senhal de que l'animal apersenta quadro de mastite. Outra forma de dianosticar la mastite ye atrabeç de l'eisame CMT (California Mastite Test) ó teste de la raquete. L diagnóstico ye feito cun ua raquete que ye fábricada cun quatros cumpartimientos un para cada teto, adonde bai la seluçon CMT i l procedimiento de coleta de l'amostra ye rializado de la mesma forma de la caneca, i l lheite na persença de la seluçon CMT eirá reagir cul lheite i quando este stubir quadros de mastite el quedará cun aspeto de gel ó até formaçon de glumos dependendo de l quadro de mastite, i l'aspeto será cumparado cula tabela padron que ben acumpanhado de la seluçon CMT. # '''Secar la teta''': Debe ser rializada cun papel toalha çcartable, afin d'eibitar possibles cuntaminaçones dua baca para outra. # '''Cuidado pós ourdenha''': Passado l'ourdenha ls tetos dében ser zeinfetados cun seluçon d'iodo glicerinado esta seluçon ye para ancerrar l duto lhatífero. Desta forma se eibita que la teta se anfete. Passado l'ourdenha la fémea debe ser mantenida de pie ne l mínimo por ua hora, para eibitar cuntaminaçones cul tierra, ua beç que, ls dutos inda ancontran-se abiertos. I cunsegue manter las fémeas an pie oufrendo alimiento de buona qualidade passado l'ourdenha. '''<center>Alguns eisemplos de glándulas mamárias</center>''' <center><gallery> Fexeiro:Bezerro_mamando_REFON.jpg|[[Bobino]] Fexeiro:Piglets1.jpg|[[Cochino]] Fexeiro:Baby sheep feeding.JPG|[[Oubino]] Fexeiro:Weibliche-brust.jpg|[[Houmano]] </gallery></center> == Caratelísticas gerales == Nin todos ls lheites de ls mamíferos ténen las mesmas propiadades. Puode-se dezir que, an regra, l lheite ye un lhíquido de quelor branca i un cachico [[biscosidade|biscoso]], cuja cumposiçon i caratelísticas físico-químicas barian sensiblemente segundo las speces animales, i anclusibe segundo las defrentes raças. Estas caratelísticas tamien barian ne l curso de l período de la lhataçon, assi cumo ne l curso de sou tratamiento. ''“Pul aspeto simples dun lhíquido branco, l lheite ye un de ls alimientos mais cumplexos de la natureza. Repersenta un eiquilíbrio antre la seluçon aquosa, eimulson fina de glóbulos de gordura i ua suspenson coloidal de proteínas cun alguas partículas gasosas - gáç carbónico i ouxigénio.”'' === Propiadades físicas === L lheite de bobino ten ua [[densidade]] média de 1,032 g/ml. Ye ua [[mistura]] cumplexa i [[heiterogénea]] cumpuosta por un sistema [[coloidal]] de trés fases: * [[Seluçon]]: ls [[minerales]] assi cumo ls [[Hidrato de carbono|heidratos de carbono]] se ancontran dissolbidos na auga. * [[Suspenson]]: las sustáncias proteicas se ancontran cula auga an suspenson. * [[Emulson]]: la [[gordura]] an auga se apersenta cumo eimulson. Cuntén ua proporçon amportante de [[auga]] (cerca de 87%). L resto custitui l [[strato seco]] que repersenta 130 [[grama]]s (g) por [[lhitro|l]], sendo la gordura de 35 a 45 g. Outros cumponentes percipales son ls [[glucídios]] [[lhatose]], las [[proteínas]] i ls [[lhipídios]]. Ls cumponentes ourgánicos (glucídios, lhípidos, proteínas, [[bitaminas]]), i ls cumponentes minerales ([[cálcio|Ca]], [[sódio|Na]], [[potássio|K]], [[magnésio|Mg]], [[cloro|Cl]]). L lheite cuntén defrentes grupos de nutrientes. Las sustancias ourgánicas (glúcidos, lhípidos, proteínas) stan persentes an quantidades mais l menos eiguales i custituen la percipal fuonte d'einergie. Estes nutrientes se debeden an eilemientos custrutores, las proteínas, i an cumpuostos einergéticos, ls glucídios i ls lhipídios. == Apersentaçon de l lheite ne l mercado == {{BT|Lháteo}} [[Fexeiro:Mejeriprodukter i Skånsk butik.jpg|thumb|right|150px|La bariadade de lhaticínios eisistentes ne l mercado i ls çtintos tratamientos de lheite ye cada beç maior, cumo deixa splícito l retrato arriba dun mercado sueco.]] L'apersentaçon de l lheite ne l mercado ye bariable i l que, giral, aceita-se l'altaraçon de sues propiadades para sastifazer las perferéncias de ls cunsumidores. Ua altaraçon mui frequente ye la [[Lhiofelizaçon|zeidratá-lo]] (''Lhiofelizaçon''), tornando-lo [[lheite an pó]], l que facelita sou trasporte i armazenaige. Tamien ye normal reduzir l cuntenido de gordura, oumentar l de cálcio i ajuntar sabores. Ls requesitos que debe cumprir un perduto para classeficar-se nas defrentes catadories barian mui d'acordo cula defeniçon de cada paíç: * '''Antegral:''' ten cuntenido an gordura de 3.2% * '''[[Lheite znatado]]:''' cuntenido gorduroso anferior a 0.3% * '''Semi-znatado:''' cun un cuntenido gorduroso antre 1.5 i 1.8% * '''Saborizado:''' ye l lheite [[açucre|açucrado]] ó [[edulcorante|edulcorado]] a la que se adicionan sabores tales cumo [[morangano]], [[cacau|cacau an pó]], [[canielha]], [[baunilha]], etc. Normalmente son znatados l semi znatadas. * '''[[Galatita]]''': plástico duro oubtido de l coalho de l lheite ó mais specificamente a partir de la [[caseína]] i de l [[formol]]. * '''[[Lheite an pó]] l Lhiofelizado:''' lheite de l qual se strai 95% de [[auga]] mediante porcessos de [[atomizaçon]] i eibaporaçon. Apersenta-se nun pó de quelor creme. Para sou cunsumo, solo ye perciso adicionar auga ó lheite. * '''[[Lheite cundensado]], cuncentrado ó eibaporado:''' deste lheite, l'auga fui an parte straída i el ten aspeto mais spesso que l lheite fluido normal. Puode tener [[açucre]], adicionado ó nó. * '''[[Lheite anriquecido]]:''' son preparados lháteos als quales se ajunta algun perduto de balor nutritibo cumo [[bitamina]]s, [[cálcio]], [[cerilha]], [[omega-3]] etc. == Las cuntrobérsias sociales de l cunsumo de lheite == Inda que l lheite seia un alimiento natural i nutritibo, sue oubtençon, tratamiento i publicidade ten gerado cuntrobérsia, que tubo sou auge an [[1960]] i qu'atualmente cuntina mais mais cumo tendéncia eideológica que cumo reboluçon cultural. L lheite gerou dibersas polémicas nas quales grande bariadade d'argumientos fui apersentada, de las quales las dues mais amportantes seran abordadas a seguir. === L bien-star animal === La percipal rezon desta cuntrobérsia ye la forma pula qual se oubtén l lheite de ls animales. L tema an queston ye la forma pula qual l'home trata ls animales para sastifazer sues necidades básicas. Cumo acuntece cun todos ls mamíferos, la fémea solo de la lheite depuis de dar a la luç. Dende decorre que la bida dun perdutor de lheite stá baseada na [[Anseminaçon artifecial|anseminaçon]] custante i na criaçon pecuária. Muitos métodos atuales assegúran la bariabelidade de caratelísticas de l lheite cula anseminaçon artificial (que cunsiste an antroduzir na [[parracha]] de la fémea [[sémen]] dun macho) na qual l sémen ousado ye de l mesmo macho para to l ganado. Alguas pesquisas demunstrórun l grande dano que esses métodos d'oubtençon causan als aniamis. Las cundiçones de ls ''traumas'' causados a estes nun son sclusibos de l'andústria lheiteira, mas de la mentalidade houmana (ls ''traumas'' que puoden tener ls animales de quintas, tamien puoden tener ls que stan an catibeiro, ls de circo ó mesmo ls de stimaçon) i l'uso deste argumiento para tirar l lheite de la dieta houmana caiu an desuso porque nun ye un porblema tipicamente andustrial, mas cuncernente al tratamiento de l'animal. D'eigual modo, sugeriu-se que serie preferible adquirir l cálcio d'outros alimientos que ténen maior abundáncia deste eilemiento. Outras pesquisas demunstrórun que l lheite de ls mamíferos nun ye ançpensable pa l ser houmano i qu'este aquestumou-se eibolutibamente al sou cunsumo. Quando l nino angere lheite de sue mai, recibe l fator [[bífido]] (n-acetil-d-glucosamina) que propicia l crecimiento de l ''[[Actobacillus bifidus]]'' ne l'antestino de l bebé, adonde porduç grandes quantidades de [[ácido lhático]] a partir de [[lhatose]], qu'oumenta l'acideç de l'antestino i einibe l zambolbimiento de microrganismos patógenos que puoden afetar seriamente l recén-nacido; mais tarde, l fator ye sustituído pul ''[[L. acidophilus]]'', pa l que nun ye necessairo l lheite. De la mesma maneira, l lheite d'outros mamíferos cuntén cumpuostos sclusibos para cada spece que son outelizados biologicamente por sues respetibas crias.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Dergal |purmeiro=Salvador Badui |títalo=Química de ls Quemidos |lhocal=Boston |eiditora=Addison Weslee, Pearson |eidiçon=4ª |páiginas=603 |ISBN=970-26-0670-5}}</ref> Mas ye amportante acrecentar inda qu'essas pesquisas detreminan esso an cundiçones naturales: l mundo an que bibemos oubriga l cuorpo houmano a sou cunsumo, por eisemplo, an zonas adonde la quantidade d'heidróxidos, óxidos i ácidos fracos ne l'aire ye eilebada, a fin de mantener l'eiquilíbrio de l meio ácido de l cuorpo. Situaçon eigual acuntece an lhugares cun altos índices de radiaçon. I l mundo acelerado an que bibemos amplica adquirir calories de maneira rápida: l lheite ye ua fuonte ancrible de calorias por sou cumplexo sistema biológico, sin porduzir altaraçones ne l cuorpo (eicetuando, claro, quando sou cunsumo ye scessibo). Tamien se argumenta, por eisemplo, que ye un grande trauma pa la fémea perder la sue cria, puosto qu'esta será bendida ó até mesmo sacrificada. Afirma-se que las bacas, al perder ua cria, múgen dolorosamente. Definen, anton, l trauma cumo un anstinto materno natural, cumo l que spurmenta ua mulhier al perder un filho.<ref>{{citar web |url=http://www.igualdadeanimal.org/alimentacion/lacteos |títalo=Lháteos / Eigualdade Animal |obra=Igualdade Animal.com |acessodata=18-04-2008}}</ref> Esta postura perdiu peso quando se demunstrou que ls animales ténen cumportamientos defrentes quando stan an stado salbaige i quando stan an catibeiro. Neste, ls animales ténen menos zambolbido l sistema de maternidade, puosto que las bacas nunca la spurmentórun. Demunstrou-se anton qu'acuntecie l mesmo culs animales de cumpanha: la mai nun spurmenta tristeza quando ye apartada de la cria i al alrobés. Assi, ls animales domésticos se aténen al cuidado houmano i, inda que nun se saba se l'animal se lhembra de ls parientes, ye cierto que nun sinta [[tristeza]]. == Bariadades == * De [[baca]], ó [[bobino]] ye lhargamente outelizado na alimentaçon houmana, i rico an [[bitamina A]] i [[cálcio]]. * De [[búfalo|búfala]], mui apreciado i mais gorduroso que l lheite bobino. * De [[cabra]], eisisten cuntrobérsias quanto al cunsumo, mas alguns anstitutos apúntan el cumo sendo l tipo de lheite mais cunsumido ne l mundo. * De camela, mui apreciado antre ls [[beduínos]], pobo nómada de l [[norte de África]]. * De [[égua]], cunsumida na Ásia Central, outelizada na fabricaçon de la bubida [[Kumis]] === Lheite houmano === [[Fexeiro:Breastfeeding infant.jpg|120px|thumb|right|Un bebé alimentando-se cun lheite materno.]] {{Artigo percipal|[[Lheite materno]]}} Chama-se '''lheite materno''' l lheite porduzido pulas mulhieres i que ye outelizado para alimentar ls bebés. L lheite materno ye la purmeira i percipal fuonte de nutriçon de ls recén-nacidos até que se tórnen atos a comer i digerir ls quemidos sólidos. * Ten caratelísticas bariadas dependendo de l'eidade gestacional de l [[recén-nacido]] i cronológica de l recén-nacido i de la duraçon de l'amamentaçon an si. * Ye porduzido pula mai dun recén-nacido prematuro ó nó, ten grande quantidade de [[eimunoglobulinas]] (anticorpos). * Ne ls purmeiros dies d'eidade l lheite ten caratelísticas bien defrentes, cuntendo pouca gordura i mais eimunoglobulinas, ye l chamado '''colostro'''. * Antre ls houmanos, ye bastante quemun que la mai tenga pouco lheite lhougo passado l parto, percipalmente se fur sou purmeiro filho. La "decida" de l lheite puode demorar até uns quatro dies i ye coincida cumo '''apojadura'''. == Digeston == D'acordo cun [http://www.bbc.co.uk/portuguese/reporterbbc/story/2007/02/070227_leiteneolitico_ir.shtml Studo publicado na rebista Proceedings of the National Academy of Sciences], ls seres houmanos de l [[neolítico]] persentes na [[Ouropa]] nun tenien l gene de la [[lhatase]] persente an sous [[DNA]]s, l que sugere que éran antolerantes al lheite; ua beç que sin la lhatase, buber lheite puode causar anchaço, delores abdominales i [[diarreia]]. Tal studo fui possible grácias als eisames de DNA straído de [[squeleto]]s. == {{Ber tamien}} == * [[Lhataçon]] * [[Lheite an pó]] * [[Doce de lheite]] * [[Lheite de soja]] * [[Lheite cundensado]] * [[Lheite achoclatado]] * [[Lhaticínios]] * [[Andústria de lhaticínios]] * [[Queiso]] ==Refréncias== {{Reflist}} [[Catadorie:Lheite|!]] [[Catadorie:Mamíferos]] 4xpxtaylijky8e4po31goi7h0rq84e1 Mogadouro 0 3501 107921 106337 2026-08-16T17:54:02Z ~2026-30875-10 15270 107921 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Munecípio de Pertual| |munecípio = Mogadouro |eimaige_brason = Brasão de Mogadouro.png |eimaige_bandeira = Pt-mgd1.png |eimaige_giral = |lhegenda = Antiga staçon de camboio de Mogadouro |eimaige_lhocalizaçon = LocalMogadouro.svg |gentílico = Mogadourense |region = [[Region Norte (Pertual)|Norte]] |subregion = [[Alto Trás ls Montes]] |çtrito = [[Çtrito de Bergáncia|Bergáncia]] |porbíncia = [[Trás ls Montes i Alto Douro|Trás ls Montes<br />i Alto Douro]] |ária = 757,98 |populaçon = 10 583 <ref name="ine2006" >[http://www.ine.pt Anstituto Nacional de Statística] dados de [[2006]].</ref> |data = 2006 |densidade = 14 |freguesies = 28 |fundaçon = [[27 de Dezembre]] de [[1272]] |ourago = [[San Mamede]] |feriado = [[15 de Outubre]] |codpostal = 5200 |url_cm = |url_oufecial = [http://www.cm-mogadouro.pt/ www.cm-mogadouro.pt] |url_email = }} '''Mogadouro''' ye ua [[bila]] [[Pertual|pertuesa]], pertencente al [[çtrito de Bergáncia]], [[Region Norte (Pertual)|Region Norte]] i subregion de l [[Alto Trás ls Montes]], cun cerca de 3 600 habitantes. Ye sede dun [[munecípio]] cun 757,98 km² de ária i 10 583 habitantes (2006) <ref name="ine2006" />, subdebidido an 28 [[freguesie]]s. L munecípio ye lhemitado la norte puls munecípios de [[Macedo de Cabalheiros]] i de [[Bumioso]], a nordeste por [[Miranda de l Douro]], a sueste pula [[Spanha]], a sul por [[Frezno de Spada a la Cinta]] i por [[Torre de Moncorbo]] i a oeste por [[Alfándiga de la Fé]]. L cunceilho recebiu foral de [[Fonso III de Pertual|D. Fonso III]] an [[27 de Dezembre]] de [[1272]]. Nesta region, para alhá de l pertués, fala-se la [[lhéngua mirandesa]], lhéngua própia. == Demografie == {| {{prettytable1|center}} ! colspan="9" | Populaçon de l cunceilho de Mogadouro (1801 – 2004) |- bgcolor="#C0C0C0" | align="center" | [[1801]] | align="center" | [[1849]] | align="center" | [[1900]] | align="center" | [[1930]] | align="center" | [[1960]] | align="center" | [[1981]] | align="center" | [[1991]] | align="center" | [[2001]] | align="center" | [[2004]] |- | align="center" | 6193 | align="center" | 10607 | align="center" | 17558 | align="center" | 16739 | align="center" | 19571 | align="center" | 15340 | align="center" | 12188 | align="center" | 11235 | align="center" | 10792 |} == Freguesies == Las freguesies de Mogadouro son las seguintes (culs nomes an [[pertués]] antre parénteses, siempre que fúren defrentes de ls mirandeses): * [[Azinhoso]] * [[Bempuosta]] (Bemposta) * [[Bruçó]] * [[Brunhoso]] * [[Brunhozinho]] * [[Castanheira]] * [[Castielho Branco (Mogadouro)|Castielho Branco]] (Castelo Branco) * [[Castro Bicente]] (Castro Vicente) * [[Meirinhos]] * [[Mogadouro (freguesie)|Mogadouro]] * [[Paradela (Mogadouro)|Paradela]] * [[Penas Róias]] * [[Peredo de Bempuosta]] (Peredo da Bemposta) * [[Remondes]] * [[Saldanha (Mogadouro)|Saldanha]] * [[Sanhoane (Mogadouro)|Sanhoane]] * [[San Martino de l Peso]] (São Martinho do Peso) * [[Soutelo (Mogadouro)|Soutelo]] * [[Tó]] * [[Trabanca (Mogadouro)|Trabanca]] (Travanca) * [[Ruolos]] (Urrós, mas l gentílico dessa aldé mesmo an pertués ye Roleses) * [[Bal de la Madre]] (Vale da Madre) * [[Bal de Cochino]] (Vale de Porco) * [[Balberde (Mogadouro)|Balberde]] (Valverde) * [[Bentozelo]] (Ventozelo) * [[Bila d'Ala]] (Vila de Ala) * [[Bilar de Rei]] (Vilar de Rei) * [[Bilarino de ls Galhegos]] (Vilarinho dos Galegos) {{Refréncias}} {{Cunceilhos de Bergáncia}} [[Catadorie:Munecípios de Pertual]] [[Catadorie:Mogadouro]] l7gflhyrwkak2wcfvm6mtsdho7r9i9h Hunos 0 3779 107929 101429 2026-08-16T20:58:02Z ~2026-45061-28 15466 /* */ 107929 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} : '''''Nota:''' '''Huno''' redireciona eiqui. Se percura por Átila, bei [[Átila l Huno]] [[Fexeiro:Huns empire.png|thumb|300px|L [[Ampério Huno]] stendie-se de las stepes de la [[Ásia Central]] até a la atual [[Almanha]], i de l [[Mar Negro]] até l [[mar Báltico]]]] Ls '''Hunos''' fúrun ua antiga [[cunfederaçon]] de la [[Ásia central]] de [[nómadas]] ó seminómadas [[cabalho|eiquestres]],<ref>Walter Pohl observou "''povos do início da era medieval era bem menos homogêneos do que frequentemente se pensava. Eles compartilhavam a crença fundamental da origem comum, e historiadores modrnos, por muito tempo, não acharam razão para pensar outra coisa.''" (Walter Pohl, "''Concepções de Etnicidade nos Estudos do início da Idade Média''" "Debatendo a Idade Média", ed. Lester K. Little e Barbara H. Rosenwein, (Blackwell), 1998, p.16). Na revisão de ''Beiträge zur Archäologie des Attila-Reiches'' de Joachim Werner , (Munique 1956), no ''[[Speculum (jornal)|Speculum]]'' 33.1 (Janeiro de 1958), p.159, Otto J. Maenchen-Helfen notou que "''o autor não está preocupado com a ligeira e infantil questão, quem eram os Hunos; ele não se pergunta de onde os Hunos vinham''".</ref> cula [[aristocracie]] de núcleo [[Altaico]].<ref>{{Citation |title=''Transilvânia durante a época das migrações'' |url=http://www.eliznik.org.uk/RomaniaHistory/trans-map/index.htm |accessdate=2010-03-07 |archivedate=2009-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091024062029/http://www.eliznik.org.uk/RomaniaHistory/trans-map/index.htm }}</ref><ref>{{en}} Calise, J.M.P. (2002). 'Pictish Sourcebook: Documents of Medieval Legend and Dark Age History'. Westport, CT: Greenwood Press. p279, ISBN 0-313-32295-3</ref><ref>{{en}}Peckham, D. Paulston, C. B. (1998). Linguistic Minorities in Central and Eastern Europe. Clevedon, UK : Multilingual Matters. p100, ISBN 1-85359-416-4</ref><ref>{{en}} Canfield, R.L. (1991). Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge: Cambridge University Press. p49, ISBN 0-521-52291-9</ref><ref>{{en}} Frazee, C.A. (2002). Two Thousand Years Ago: The World at the Time of Jesus. Wm. B. Eerdmans</ref> Alguas dessas tribos [[Eurásia|Eurasiáticas]] mobírun-se pa la [[Ouropa]] ne l [[seclo IV]] probabelmente debido la mudanças [[clima|climáticas]]. Eilhes éran eicelentes criadores de [[cabalho]]s i adetos de cumbates a cabalo (cun [[lança]]s i [[arco i flecha|arco]]). Mobendo-se cun sues famílias i grandes [[ganado]]s de [[Animalia|animales]] domesticados i cabalhos, eilhes migrórun an busca de nuobos [[pasto]]s para se stablecíren. Debido la sue proeza melitar i deciplina, amostrórun-se eimbatibles, tirando todos de l sou camino. Eilhes ampeçórun ua [[Migraçones de ls pobos bárbaros|corriente migratória]] anterior a deilhes pus outros pobos mudórun-se para salir de l camino de ls Hunos. Esse eifeito [[dominó]] de grandes populaçones cuntornou [[Custantinopla]] i l [[Ampério Romano de l Ouriente]] i chegou als rius [[riu Danúbio|Danúbio]] i [[Riu Reno|Reno]] i resultou na tomada de l [[Ampério Romano de l Oucidente]] an [[476]], puls [[hérulos]] xefiados por [[Odoacro]]. Ancontrando tierras la sou gusto, ls hunos stablecírun-se nas [[prainada]]s [[Hungrie|húngaras]], ne l [[leste ouropeu]], tomando la cidade de [[Szeged]], ne l [[riu Tisza]], cumo sou quartel general. Eilhes percisában de bastas árias de pasto para oubter [[Poaceae|forraige]] pa ls cabalhos i outros animales. Dessas árias de pastaiges, ls hunos cuntrolában,atrabeç d'alianças ó cunquistas, un ampério que se stenderie de ls [[Montes Urales]] (na [[Rússia]]) al [[riu Reno]] (na [[Fráncia]]) i de l [[Mar Báltico|Báltico]] al [[Riu Danúbio|Danúbio]]. Cumo nun custruían [[casa]]s, bebian an sues [[carroça]]s i tamien an [[barraca]]s qu'armában ne ls caminos que percorrian. == Ourige i Eidantidade == [[Fexeiro:Young Folks' History of Rome illus406.png|thumb|300px|Campo Huno imaginado ne l lhibro de l seclo XIX ''Young Folks' History of Rome'' scrito por [[Charlotte Mary Yonge]].]] Ua pesquisa i debate subre ls ancestrales asiáticos de ls Hunos bénen acuntecendo zde l [[seclo XVIII]]. Por eisemplo, ls filologistas inda debaten até hoije subre qual heiterónimo de fuontes [[Chineses|chinesas]] i [[persas]] son idénticas al [[Léngua latina|latin]] Hunni ó l [[Léngua griega|griego]] Chounnoi cumo eibidéncia de l'eidantidade de ls Hunos.<ref name="Pohl">Walter Pohl(1999), "Hunos" em ''Antigüidade Tardia'', editor Peter Brown, p.501-502 . Referências suplementares em F.H Bauml e M. Birnbaum, ed., ''Átila: O Homem e sua Imagem'' (1993). Peter Heather, "Os Hunos e o fim do Império Romano na Europa Ocidental", ''English Historical Review'' 90 (1995):4-41. [[Peter Heather]], ''A Queda do Império Romano'' (2005). Otto Maenchen-Helfen, ''O Mundo dos Hunos'' (1973). E. de la Vaissière, "Hunos e Xiongnu" "Jornal Centro-Asiático" 2005-1 pág. 3-26</ref> Recentes pesquisas genéticas amóstran que la maiorie de las grandes cunfederaçones de guerreiros nun era anteiramente de la mesma [[etnia]],<ref name="Pohl"/> mas probabelmente ua mistura antre clanas ouro-asiáticos. Outro eisemplo son las [[múmias de Tarin]] çcubiertas an [[Taklamakan]], na Ásia Central; que datan de 1800 a.C. a a 200 d.C. Las caratelísticas mais notables dessas [[múmia]]s ye l sou tipo físico [[Caucasianos|caucasóide]]. Antretanto, mais testes genéticos amostrórun ua cumplexidade nessa teorie. Segundo eilha, aparecen caratelísticas ouropeias i de l leste asiático. Para alhá desso, muitos [[clana]]s puoden tener simplesmente se chamados de Hunos baseado ne l prestígio i na fama de l nome, ó séren assi atribuídos puls outros pobos por causa de caratelísticas quemuns, lugar d'ourige, ó reputaçon.<ref name="Pohl"/> Eigualmente, crónicas griegas i latinas puoden tener ousado "Hunos" nun senso mais giral, para çcrebir caratelísticas étnicas ó sociales ó reputaçon.<ref name="Pohl"/> "Todo que podemos seguramente dezir", dixe [[Walter Pohl]], "ye que l nome ’Hunos’, na antiguidade clássica, zeignaba prestigiosos grupos de guerreiros de las stepes ".<ref name="Pohl"/> Antigas bisones aparecírun ne l cuntesto dun ansino nacionalista i etnocéntrico de geraçones passadas, que quemumente presumian qu'homogeneidade étnica debie anterligar pobos social i culturalmente homogéneos.<ref>Michael Kulikowski (2005). ''Guerras góticas em Roma''. Cambridge University Press. Pág. 52-54</ref> Pesquisas modernas <ref name="Pohl"/> mostran que cada ua de las grandes cunfederaçones de guerreiros de las stepes (tales cumo [[Citas]], [[Xiongnu]], Hunos, [[Abaros]], [[Casares]], [[Cumanos]], [[Mongóis]], etc.) nun éran homogeneamente eiguales, mas ouniones de múltiplas etnias cumo las de [[Turcos]], [[Lénguas ienisseianas|Ienisseianos]], [[Tungúsicos]], [[Úgricos]], [[Iránicos]], [[Lénguas mongólicas|Mongólicos]] i muitos outros pobos. Eibidéncias de pesquisas [[genética]]s i etnogénicas cuntrastan cun teories tradecionales baseadas an relatos chineses, [[arqueologie]], [[lhenguística]] i outras eibidéncias andiretas. Essas teories cunténen dibersos eilemientos: cumo que l nome "Huno" purmeiramente çcrito cumo un grupo nómade de guerreiros cujas ouriges étnicas éran la Ásia Central, mais próssimo d'adonde hoije ye la [[Mongólia]]; i qu'eilhes éran possiblemente ligados, an parte, als Xiongnu ([[wikt:匈|匈]][[wikt:奴|奴]]), derrotados pul [[Dinastie Han|Ampério Han chinés]]; i qu'esso probocou la salida deilhes de la Mongólia an direçon al oeste, ambadindo la Ouropa 200 anhos depuis. Eibidéncias andiretas ancluen la trasmisson de suporte an madeira para arco cumpuosto de la Ásia central pro oeste. Essa narratiba stá persente na storiografie oucidental (i ouriental), mas l'eibidéncia ye a las bezes andireta ó ambígua. Ls Hunos nun deixórun praticamente nanhun relato scrito. Nun hai nanhun decumiento subre l qu'acunteciu antre la salida deilhes de la [[China]] i la chegada na Ouropa 150 anhos depuis. La radadeira refréncia als Xiongnu de l norte era la derrota deilhes puls chineses an 151 ne l [[lago Barkol]], quando eilhes fugiran pa las stepes de l'oeste an [[Kangju]] (centrado na cidade de l [[Turquiston]] ne l [[Cazaquiston]]). Decumientos chineses antre l seclo III i IV sugerian qu'ua pequeinha tribo chamada Yuebnan, remanescente de ls Xiongnu de l norte, staba çtribuída nas prainadas de l Cazaquiston. Ua tendéncia recente d'anterpretaçon dá suporte a ua ligaçon política i cultural antre Hunos i Xiongnu. Fuontes centro-asiáticas ([[Sogdianas]] i [[Bátria|Batrianas]]) de l seclo IV traduziran "Hunos" para "Xiongnu" i al alrobés; tamien, ls caldeirones de Xiongnus i Hunos éran birtualmente idénticos i fúrun scondidos ne ls mesmos lugares (barrancos de rius) na [[Hungrie]] i ne ls [[Ourdos]].<ref>E. de la Vaissière, "Hunos e Xiongnu" "Jornal Centro-Asiático" págs. 3-26</ref> === Teorie turca === {{AP|[[Léngua Huna]]}} Ls Hunos fúrun talbeç d'ourige turca (ó pré-Proto-Turca). Essa linha de pensamiento surgiu quando [[Joseph de Guignes]] ne l [[seclo XVIII]] eidantificou ls Hunos culs Xiongnu ó (H)siung-znudo.<ref>{{en}}[http://www.1911encyclopedia.org/Hiung-Nu "Sir H. H. Howorth, História dos Mongóis (1876-1880); 6° Congresso de Orientalistas, Leiden, 1883 (Actes, parte iv. pp. 177-195);{{fr}} de Guignes, História geral dos Hunos, dos Turcos, dos Mongóis, e dos outros Tártaros ocidentais (1756-1758)"]</ref> Esso oubtebe l'apoio de L.Maenchen-Heilfen baseado ne ls sous studos linguísticos.<ref>{{en}}Otto J. Maenchen-Helfen. The World of the Huns: Studies in Their History and Culture. University of California Press, 1973</ref><ref>[http://www.kroraina.com/huns/mh/mh_6.html Otto Maenchen-Helfen, Língua dos Hunos]</ref> L'anglés [[Peter Heiather]] chamou ls Hunos de "l purmeiro grupo de nómadas turcos, an ouposiçon als [[iranianos]], a ambadir la Ouropa ".<ref>{{en}}Peter Heather, "The Huns and the End of Roman Empire in Western Europe", ''The English Historical Review'', Vol. 110, No. 435, February 1995, p. 5.</ref> L pesquisador turco Kemal Cemal amparou essa afirmaçon cula cumparaçon de palabras i nomes semelhantes nas [[Léngua turca|lénguas turca]] i [[Léngua huna|huna]], i semelhanças ne ls sistemas de gobierno de tribos hunas i turcas. L storiador [[Húngaros|húngaro]] Gyula Nemeth tamien apoiou esse punto de bista.<ref>[http://www.historyfiles.co.uk/FeaturesEurope/BarbarianHuns.htm "Europa: As origens dos Hunos"], no ''The History Files'', baseado em conversas com Kemal Cemal, Turquia, 2002</ref> L storiador Uyghur Turghun Almas sugeriu ua ligaçon antre Hunos i ls Uyghurs, un pobo de léngua turca que reside an [[Xinjiang]], China. == Stória == === Seclos II al V === Dionysius Perigetes çcrebiu un pobo que puode ser ls Hunos bibendo próssimo al [[Mar Cáspio]] ne l [[seclo II]]. An 139 d.C., l geógrafo ouropeu [[Ptolemiu]] screbiu subre ls "Khuni" bibendo próssimos al Riu Dnieper i gobernados por "Suni". El listou l seclo, ambora nun ye cierto se esse pobo éran ls Hunos. Ne l [[seclo V]], l storiador [[Arménios|arménio]] Moses de Khorene, ne l sou "Stória de la Arménia", ponendo ls Hunni próssimos de ls [[Sármatas]] i çcribendo la catura de la cidade de [[Balkh]] por eilhes, an algun momiento antre [[194]] i [[214]], l que splica l porque de ls griegos chamáren aqueilha cidade de Hunuk. Prosseguindo cula derrota de ls Xiongnu puls Han, la stória Xiongnu permaneciu çconhecida por un seclo; até quando la família Liu de l "Tiefu" de ls Xiongnu de l sul, tentórun stablecer un estado ne l'oeste de la China (ber [[Han Zhao]]). Ls [[Chionitas]] aparecírun na [[Trasoxiana]] an 320 eimediatamente depuis de Jin Zhuan subjugar Liu Can, fazendo ls [[Xiongnu]] entráren nun caos. Depuis Kidara surgiu para liderar ls Chionitas na presson contra ls [[Ampério de ls Kushana|Kushanas]]. Ne l'oeste, ls [[Ostrogodos]] entrórun an cuntato culs Hunos an 358 d.C. Ls arménios mencionan Bund (an torno de 370): l purmeiro líder Huno na region de l [[Cáucaso]]. Ls [[romanos]] cumbidórun ls Hunos de l leste de la [[Ucránia]] para stablecíren- se na [[Panónia]] an 361, i an 372 eilhes fúrun pa l'oeste liderados pul rei Balimir, i derrotados puls [[Alanos]]. Ne l leste, ne l'ampeço de l seclo V, Tiefu Xia fui la radadeira dinastie de ls Xiongnu de l sul na China Oucidental i ls Alchon/Huna aparecírun aonde hoije ye l [[Afeganistan]] i l [[Paquiston]]. Nesse punto decifrar las stórias hunas pa ls multi-linguistas tornou-se fácele cun eibentos relatibamente bien-decumentados por fuontes [[Ampério Bizantino|bizantinas]], arménias, [[persas]], [[India|indianas]] i [[China|chinesas]]. === Hunos Ouropeus === [[Fexeiro:HunSiege-ChroniconPictum.jpg|thumb|300px|Ua pintura romantizada-à-cabalharie de l seclo XIV de ls "hunos" cercando ua cidade. Nota-se os detalhes [[Anacronismo|anacrónicos]] nas armas, armaduras i ne l tipo de la cidade. ''[[Chronicon Pictum]]'' da [[Hungrie]], [[1360]].]] Ls Hunos aparecírun na [[Ouropa]] ne l [[seclo IV]], aparentemente benidos de la Ásia Central. Eilhes purmeiro aparecírun ne l norte de l [[Mar Negro]], fuorçando un grande númaro de [[Godos]] a buscar refúgio ne l [[Ampério Romano]]; depuis, ls Hunos aparecírun ne l'oeste de ls [[Cárpatos]] na [[Panónia]], probabelmente an algun momiento antre 400 i 410, probabelmente probocando la massiba migraçon de las [[tribos germánicas]] pa l'oeste de l [[Riu Reno|Reno]] an Dezembre de 406. L stablecimiento de l [[Ampério Huno]] ne l seclo V marca storicamente l'ampeço de a migraçon cun [[cabalho]]s. Ls hunos éran soberbos cabalheiros, treinados zde l'anfáncia, i alguns áchan qu'eilhes ambentórun l [[Stribo (cabalharie)|stribo]], strumiento crítico para oumentar l poder de luita. Eilhes spalhórun terror ne ls enimigos debido la [[belocidade]] an qu'eilhes podien se mobimentar, trocando de montarie bárias bezes al die para manter la bantaige. Ua segunda bantaige éran ls sous arcos cumpuostos recurbados, muitos superiores la qualquiera cousa ousada ne l [[oucidente]]. Apoiados an sous stribos, eilhes podien atirar para frente, pa ls lados i para trás. La percipal fuonte de renda de ls hunos era la prática de l saque als pobos dominados. Quando chegában nua region, spalhában l medo, pus éran stremamente biolentos i cruéis culs enimigos. Sue tática eissencial era fazer ataques-surpresa relámpago i garantir l terror. Ls Hunos de Átila ancorporórun grupos de pobos tributairos. Na Ouropa, [[Alanos]], [[Gépidas]], [[Scírios]], [[Rugios]], [[Sármatas]] i [[Godos|tribos Góticas]] todas ounidas sob ls Hunos pula coalizon de Aradric na [[Batailha de Nedao]] an [[454]], hoije [[Nedaba]]. [[Fexeiro:Ulpiano Checa La invasión de los bárbaros.jpg|thumb|300px|Ls Hunos, lhiderados por Átila, anbaden la [[Eitália]], cumo bisualizado nessa pintura de l [[século XIX|seclo XIX]] de [[Ulpiano Checa]] ([[1860]]-[[1916]]).]] La mimória de las cunquistas hunas fui trasmetida ouralmente antre ls pobos germánicos i ye un cumponente amportante nas ''Bölsunga saga'' i ''Heirbarar saga'' de la [[Nórdico Antigo|Noruega Antiga]], i ne l ''Nibelungenlied'', cunto [[Almanha|alman]] de la [[Eidade Média]], todos sob l cenairo de l período de las [[Migraçones de ls pobos bárbaros|migraçones]] i datan dun milénio antes de ls decumientos scritos. Na ''Heirbarar saga'', ls [[Godos]] fazirun purmeiro cuntato culs Hunos arqueiros i ls ancontrórun na épica batailha nas prainadas de l [[Riu Danúbio|Danúbio]]. L'apogeu de l'ampério huno acunteciu durante l gobierno de sou percipal líder, [[Átila l Huno|Átila]], respunsable por dibersas cunquistas an guerras i batailhas. El tornou-se líder de ls hunos an [[433]] i amprendiu ua série d'ancursones al [[sul]] de la [[Rússia]] i [[Pérsia]]. El anton dirigiu sue atençon als [[Bálcanas]], causando suficiente terror i çtruiçon an dues percipales ancursones para séren [[suborno|subornados]] para salir. An [[450]] el se dirigiu al Ampério Romano de l Oucidente, cruzando l Reno al [[norte]] de [[Mainç]] cun, probabelmente, 100.000 guerreiros. Abançando nun frunt de 100 [[milha]]s, el saqueou bárias bilas ne l que ye hoije la Fráncia setentrional. L general romano [[Aécio]] liebantou un eisército romano-besigotico i abançou cuntrá Átila, que staba sitiando la cidade de [[Orléanes]]. Na percipal [[Batailha de ls Campos Cataláunicos|batailha de Chalónes]], Átila fui derrotado, mas nun çtruído. Fui la radadeira grande campanha melitar de l Ampério Romano de l Oucidente. Átila anton ambadiu la [[Eitália]], percurando nuobos saques. Anquanto el passaba, refugiados fugian para [[ilha]]s na cuosta de l mar [[Adriático]], ampeçando poboaçon que mais tarde darie ourige a la cidade de [[República de Beneza|Beneza]]. Las fuorças romanas stában sgotadas i sou eisército percipal cuntinaba na [[Gália]]. Ls hunos tamien stában fracos, sgotados por ancessantes campanhas, [[malina]]s i fame na Eitália. Nua reunion cul [[papa Lion I]], Átila cuncordou an recuar. L'ampério zeintegrou-se passado la muorte de Átila an [[453]], cun nanhun líder fuorte para manté-los ounidos. Pobos súbditos reboltórun-se i façones drento de l grupo de ls própios hunos lutórun antre si pul poder. Ls hunos eibentualmente zaparecírun de la stória passado ua lieba de nuobos ambasores, cumo ls [[Ábaros]]. Ne l ''Nibelungenlied'', Kriemhild casa-se cun Átila (Etzel an [[Léngua almana|alman]]) depuis que sou purmeiro marido Siegfried fui muorto por Hagen, cula ajuda de sou armano, Rei Gunther. Eilha anton usou l sou poder cumo mulhier de Átila para armar ua sangrenta bingança, na qual nun solo Hagen i Gunther mas todos ls guerreiros de la [[Burgúndia]] fúrun muortos nua fiesta qu'eilha i Etzel ls cumbidórun. Depuis dua relatiba bitória subre ls Hunos, que éran numericamente superiores, ls [[Burgúndios]] finalmente sucumbiran, nun puls Hunos mas por Rudeger ([[Austríacos|Austríaco]]), que morriu na batailha tamien, i por Deitrich bon Bern ([[Ostrogodos|Ostrogodo]]), ambos [[Bassalaige|bassalos]] de Etzel i relutantes quanto a lutar contra a tribo amiga de ls Burgúndios, mas depuis fúrun fuorçados la tal por presson de Etzel. Na ''Bölsunga saga'', Átila (Atli an [[Léngua norueguesa|noruegués]]) derrotou l rei [[Francos|franco]] Sigebert I(Sigurõr ó Siegfried) i l rei Burgúndio Guntran (Gunnar ó Gunther), mas depuis fui assassinado pula Reina Fredegund (Gudrun ó Kriemhild), l'armana de l redadeiro rei i sue mulhier. == Naciones sucessoras == [[Fexeiro:NE 500ad.jpg|thumb|300px|Lhocalizaçon de ls stados sucessores de ls Hunos an 500 d.C.]] Muitas naciones tentórun assemilar-se étnica i culturalmente cumo sucessoras de ls Hunos. Por eisemplo, la "Nominalia" de ls [[Khan]]s [[búlgaro]]s andica qu'eilhes acraditában ser çcendentes de Átila. Ls Búlgaros cierta mente fúrun parte de l'ounion tribal an algun momiento, i alguns dében tener criado l'heipótese que la [[léngua chubache]] (que se acradita ser çcendente de la [[léngua búlgara]]) ye la léngua subrebibente mais próssima de la [[léngua huna]].<ref>Encyclopaedia Britannica, 1997: ''Línguas Turcas''.<blockquote>"''Formalmente, historiadores consideram o [[Lhéngua tchubache|Tchuvache]] como sendo provavelmente falado pelos Hunos.''"</blockquote></ref> Ls [[magiares]] (Húngaros) tamien reclaman ua hardança Huna. Por causa de ls Hunos qu'ambadiran la Ouropa, que repersentou ua grande coalizon de bários pobos, ye possible que ls magiares téngan tamien feito parte deilha. Até l'ampeço de l [[seclo XX]], muitas stórias húngaras acraditában que l pobo [[Székely]] era çcendente de ls Hunos. An 2005, un grupo de 2500 húngaros pediu al gobierno l reconhecimiento de l status de minorie cumo çcendentes diretos de Átila. L'ato nun fui cuncedido, mas dou cierta publicidade al grupo, formado ne l'ampeço de la década de 1990 i repersentaba un galho húngaro de l [[misticismo]]. Ls outo-proclamados Hunos nun tenien an posse nanhue cultura Huna ó traços de la lenguaige de ls mesmos, l que starie çponible an fuontes stóricas i místicas de ls Húngaros modernos.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4435181.stm BBC News - "Grupo húngaro reclama grau de minoria étnica huna" - por Nick Thorpe, 12 de Abril de 2005]</ref> L que ye claro ye que ls Hunos deixórun çcendentes por to la [[Ouropa Ouriental]] i la zeintegraçon de l Ampério Huno mostra qu'eilhes nunca ganhórun la glória perdida. Ua rezon ye que ls Hunos nunca anstalórun cumpletamente ls macanismos dun stado, cumo la [[burocracie]] i las [[taxa]]s, cumo fazirun ls magiares i la [[Horda Dourada]]. Ua beç desorganizados, ls Hunos fúrun absorbidos por outros reinos, mais ourganizados. Ls turcos seljúcidas éran aparentados de ls hunos. == Storiografie == [[Fexeiro:The Hun and the Home.jpg|180px|thumb|left|Propaganda británica da de la [[Purmeira Guerra Mundial]], adonde cita ls ribales almanas cumo "Hunos".]] L palabra "Huno" fui tamien ousada para çcrebir ls pobos cun nanhue conexon stórica cul que ls studiosos cunsidran ser ls "Hunos". An 27 de Júlio de 1900, durante la [[Rebolta de ls Boxers]], na [[China]], l [[Kaiser]] [[Guilherme II de la Almanha]] dou l'orde para "fazer l nome Almanha ser lembrado na China por mil anhos, que nanhun chinés jamales ousasse al menos ancarar de nuobo un alman".<ref>Citação em alemão do Weser-Zeitung, 28 de Julho de 1900, Segunda edição matinal, pág. 1: ''Wie vor tausend Jahren die Hunnen unter ihrem König Etzel sich einen Namen gemacht, der sie noch jetzt in der Überlieferung gewaltig erscheinen läßt, so möge der Name Deutschland in China in einer solchen Weise bekannt werden, daß niemals wieder ein Chinese es wagt, etwa einen Deutschen auch nur schiel anzusehen''.</ref> Esse çcurso, adonde l Kaiser Guilherme ambocaba a mimória de ls Hunos de l seclo V, ounido cul "Pickelhaube" ó usando l capacete de lança ousado pulas fuorças alemanas até [[1916]], qu'era remanescente ne ls antigos capacetes hunos (i húngaros), dando suporte al posterior uso anglés de la palabra para chamar ls enimigos almanes durante la [[Purmeira Guerra Mundial]]. Antretanto, outra rezon fui dada pul uso anglés de la palabra qu'era l lema "Gott mit uns" (Dius conosco) que custaba ne ls cintos de ls suldados almanes durante la purmeira guerra mundial. "uns" fui mal-antendido cumo "Huns", i acabou birando un [[jargon]]. Esse uso fui reforçado pula propaganda de ls [[Aliados]] durante la guerra, i muitos pilotos de la [[Royal Flying Corps|RFC]] chamában ls sous einemigos de "Ls Hunos". Esse uso tomou fuorça de nuobo durante la [[Segunda Guerra Mundial]]. {{clear}} == {{Ber tamien}} == * [[Ábaros]] * [[Migraçones de ls pobos bárbaros]] * [[Antiguidade tardie]] * [[Lhéngua chubache]] {{commons|Huns}} == Notas i refréncias == {{reflist|2}} {{Ampérios}} [[Catadorie:Hunos]] ao3nfvcieqwaykdexdmfuclch1o15lh 107930 107929 2026-08-17T07:52:09Z ~2026-45061-28 15466 /* Hunos Ouropeus */ 107930 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} : '''''Nota:''' '''Huno''' redireciona eiqui. Se percura por Átila, bei [[Átila l Huno]] [[Fexeiro:Huns empire.png|thumb|300px|L [[Ampério Huno]] stendie-se de las stepes de la [[Ásia Central]] até a la atual [[Almanha]], i de l [[Mar Negro]] até l [[mar Báltico]]]] Ls '''Hunos''' fúrun ua antiga [[cunfederaçon]] de la [[Ásia central]] de [[nómadas]] ó seminómadas [[cabalho|eiquestres]],<ref>Walter Pohl observou "''povos do início da era medieval era bem menos homogêneos do que frequentemente se pensava. Eles compartilhavam a crença fundamental da origem comum, e historiadores modrnos, por muito tempo, não acharam razão para pensar outra coisa.''" (Walter Pohl, "''Concepções de Etnicidade nos Estudos do início da Idade Média''" "Debatendo a Idade Média", ed. Lester K. Little e Barbara H. Rosenwein, (Blackwell), 1998, p.16). Na revisão de ''Beiträge zur Archäologie des Attila-Reiches'' de Joachim Werner , (Munique 1956), no ''[[Speculum (jornal)|Speculum]]'' 33.1 (Janeiro de 1958), p.159, Otto J. Maenchen-Helfen notou que "''o autor não está preocupado com a ligeira e infantil questão, quem eram os Hunos; ele não se pergunta de onde os Hunos vinham''".</ref> cula [[aristocracie]] de núcleo [[Altaico]].<ref>{{Citation |title=''Transilvânia durante a época das migrações'' |url=http://www.eliznik.org.uk/RomaniaHistory/trans-map/index.htm |accessdate=2010-03-07 |archivedate=2009-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091024062029/http://www.eliznik.org.uk/RomaniaHistory/trans-map/index.htm }}</ref><ref>{{en}} Calise, J.M.P. (2002). 'Pictish Sourcebook: Documents of Medieval Legend and Dark Age History'. Westport, CT: Greenwood Press. p279, ISBN 0-313-32295-3</ref><ref>{{en}}Peckham, D. Paulston, C. B. (1998). Linguistic Minorities in Central and Eastern Europe. Clevedon, UK : Multilingual Matters. p100, ISBN 1-85359-416-4</ref><ref>{{en}} Canfield, R.L. (1991). Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge: Cambridge University Press. p49, ISBN 0-521-52291-9</ref><ref>{{en}} Frazee, C.A. (2002). Two Thousand Years Ago: The World at the Time of Jesus. Wm. B. Eerdmans</ref> Alguas dessas tribos [[Eurásia|Eurasiáticas]] mobírun-se pa la [[Ouropa]] ne l [[seclo IV]] probabelmente debido la mudanças [[clima|climáticas]]. Eilhes éran eicelentes criadores de [[cabalho]]s i adetos de cumbates a cabalo (cun [[lança]]s i [[arco i flecha|arco]]). Mobendo-se cun sues famílias i grandes [[ganado]]s de [[Animalia|animales]] domesticados i cabalhos, eilhes migrórun an busca de nuobos [[pasto]]s para se stablecíren. Debido la sue proeza melitar i deciplina, amostrórun-se eimbatibles, tirando todos de l sou camino. Eilhes ampeçórun ua [[Migraçones de ls pobos bárbaros|corriente migratória]] anterior a deilhes pus outros pobos mudórun-se para salir de l camino de ls Hunos. Esse eifeito [[dominó]] de grandes populaçones cuntornou [[Custantinopla]] i l [[Ampério Romano de l Ouriente]] i chegou als rius [[riu Danúbio|Danúbio]] i [[Riu Reno|Reno]] i resultou na tomada de l [[Ampério Romano de l Oucidente]] an [[476]], puls [[hérulos]] xefiados por [[Odoacro]]. Ancontrando tierras la sou gusto, ls hunos stablecírun-se nas [[prainada]]s [[Hungrie|húngaras]], ne l [[leste ouropeu]], tomando la cidade de [[Szeged]], ne l [[riu Tisza]], cumo sou quartel general. Eilhes percisában de bastas árias de pasto para oubter [[Poaceae|forraige]] pa ls cabalhos i outros animales. Dessas árias de pastaiges, ls hunos cuntrolában,atrabeç d'alianças ó cunquistas, un ampério que se stenderie de ls [[Montes Urales]] (na [[Rússia]]) al [[riu Reno]] (na [[Fráncia]]) i de l [[Mar Báltico|Báltico]] al [[Riu Danúbio|Danúbio]]. Cumo nun custruían [[casa]]s, bebian an sues [[carroça]]s i tamien an [[barraca]]s qu'armában ne ls caminos que percorrian. == Ourige i Eidantidade == [[Fexeiro:Young Folks' History of Rome illus406.png|thumb|300px|Campo Huno imaginado ne l lhibro de l seclo XIX ''Young Folks' History of Rome'' scrito por [[Charlotte Mary Yonge]].]] Ua pesquisa i debate subre ls ancestrales asiáticos de ls Hunos bénen acuntecendo zde l [[seclo XVIII]]. Por eisemplo, ls filologistas inda debaten até hoije subre qual heiterónimo de fuontes [[Chineses|chinesas]] i [[persas]] son idénticas al [[Léngua latina|latin]] Hunni ó l [[Léngua griega|griego]] Chounnoi cumo eibidéncia de l'eidantidade de ls Hunos.<ref name="Pohl">Walter Pohl(1999), "Hunos" em ''Antigüidade Tardia'', editor Peter Brown, p.501-502 . Referências suplementares em F.H Bauml e M. Birnbaum, ed., ''Átila: O Homem e sua Imagem'' (1993). Peter Heather, "Os Hunos e o fim do Império Romano na Europa Ocidental", ''English Historical Review'' 90 (1995):4-41. [[Peter Heather]], ''A Queda do Império Romano'' (2005). Otto Maenchen-Helfen, ''O Mundo dos Hunos'' (1973). E. de la Vaissière, "Hunos e Xiongnu" "Jornal Centro-Asiático" 2005-1 pág. 3-26</ref> Recentes pesquisas genéticas amóstran que la maiorie de las grandes cunfederaçones de guerreiros nun era anteiramente de la mesma [[etnia]],<ref name="Pohl"/> mas probabelmente ua mistura antre clanas ouro-asiáticos. Outro eisemplo son las [[múmias de Tarin]] çcubiertas an [[Taklamakan]], na Ásia Central; que datan de 1800 a.C. a a 200 d.C. Las caratelísticas mais notables dessas [[múmia]]s ye l sou tipo físico [[Caucasianos|caucasóide]]. Antretanto, mais testes genéticos amostrórun ua cumplexidade nessa teorie. Segundo eilha, aparecen caratelísticas ouropeias i de l leste asiático. Para alhá desso, muitos [[clana]]s puoden tener simplesmente se chamados de Hunos baseado ne l prestígio i na fama de l nome, ó séren assi atribuídos puls outros pobos por causa de caratelísticas quemuns, lugar d'ourige, ó reputaçon.<ref name="Pohl"/> Eigualmente, crónicas griegas i latinas puoden tener ousado "Hunos" nun senso mais giral, para çcrebir caratelísticas étnicas ó sociales ó reputaçon.<ref name="Pohl"/> "Todo que podemos seguramente dezir", dixe [[Walter Pohl]], "ye que l nome ’Hunos’, na antiguidade clássica, zeignaba prestigiosos grupos de guerreiros de las stepes ".<ref name="Pohl"/> Antigas bisones aparecírun ne l cuntesto dun ansino nacionalista i etnocéntrico de geraçones passadas, que quemumente presumian qu'homogeneidade étnica debie anterligar pobos social i culturalmente homogéneos.<ref>Michael Kulikowski (2005). ''Guerras góticas em Roma''. Cambridge University Press. Pág. 52-54</ref> Pesquisas modernas <ref name="Pohl"/> mostran que cada ua de las grandes cunfederaçones de guerreiros de las stepes (tales cumo [[Citas]], [[Xiongnu]], Hunos, [[Abaros]], [[Casares]], [[Cumanos]], [[Mongóis]], etc.) nun éran homogeneamente eiguales, mas ouniones de múltiplas etnias cumo las de [[Turcos]], [[Lénguas ienisseianas|Ienisseianos]], [[Tungúsicos]], [[Úgricos]], [[Iránicos]], [[Lénguas mongólicas|Mongólicos]] i muitos outros pobos. Eibidéncias de pesquisas [[genética]]s i etnogénicas cuntrastan cun teories tradecionales baseadas an relatos chineses, [[arqueologie]], [[lhenguística]] i outras eibidéncias andiretas. Essas teories cunténen dibersos eilemientos: cumo que l nome "Huno" purmeiramente çcrito cumo un grupo nómade de guerreiros cujas ouriges étnicas éran la Ásia Central, mais próssimo d'adonde hoije ye la [[Mongólia]]; i qu'eilhes éran possiblemente ligados, an parte, als Xiongnu ([[wikt:匈|匈]][[wikt:奴|奴]]), derrotados pul [[Dinastie Han|Ampério Han chinés]]; i qu'esso probocou la salida deilhes de la Mongólia an direçon al oeste, ambadindo la Ouropa 200 anhos depuis. Eibidéncias andiretas ancluen la trasmisson de suporte an madeira para arco cumpuosto de la Ásia central pro oeste. Essa narratiba stá persente na storiografie oucidental (i ouriental), mas l'eibidéncia ye a las bezes andireta ó ambígua. Ls Hunos nun deixórun praticamente nanhun relato scrito. Nun hai nanhun decumiento subre l qu'acunteciu antre la salida deilhes de la [[China]] i la chegada na Ouropa 150 anhos depuis. La radadeira refréncia als Xiongnu de l norte era la derrota deilhes puls chineses an 151 ne l [[lago Barkol]], quando eilhes fugiran pa las stepes de l'oeste an [[Kangju]] (centrado na cidade de l [[Turquiston]] ne l [[Cazaquiston]]). Decumientos chineses antre l seclo III i IV sugerian qu'ua pequeinha tribo chamada Yuebnan, remanescente de ls Xiongnu de l norte, staba çtribuída nas prainadas de l Cazaquiston. Ua tendéncia recente d'anterpretaçon dá suporte a ua ligaçon política i cultural antre Hunos i Xiongnu. Fuontes centro-asiáticas ([[Sogdianas]] i [[Bátria|Batrianas]]) de l seclo IV traduziran "Hunos" para "Xiongnu" i al alrobés; tamien, ls caldeirones de Xiongnus i Hunos éran birtualmente idénticos i fúrun scondidos ne ls mesmos lugares (barrancos de rius) na [[Hungrie]] i ne ls [[Ourdos]].<ref>E. de la Vaissière, "Hunos e Xiongnu" "Jornal Centro-Asiático" págs. 3-26</ref> === Teorie turca === {{AP|[[Léngua Huna]]}} Ls Hunos fúrun talbeç d'ourige turca (ó pré-Proto-Turca). Essa linha de pensamiento surgiu quando [[Joseph de Guignes]] ne l [[seclo XVIII]] eidantificou ls Hunos culs Xiongnu ó (H)siung-znudo.<ref>{{en}}[http://www.1911encyclopedia.org/Hiung-Nu "Sir H. H. Howorth, História dos Mongóis (1876-1880); 6° Congresso de Orientalistas, Leiden, 1883 (Actes, parte iv. pp. 177-195);{{fr}} de Guignes, História geral dos Hunos, dos Turcos, dos Mongóis, e dos outros Tártaros ocidentais (1756-1758)"]</ref> Esso oubtebe l'apoio de L.Maenchen-Heilfen baseado ne ls sous studos linguísticos.<ref>{{en}}Otto J. Maenchen-Helfen. The World of the Huns: Studies in Their History and Culture. University of California Press, 1973</ref><ref>[http://www.kroraina.com/huns/mh/mh_6.html Otto Maenchen-Helfen, Língua dos Hunos]</ref> L'anglés [[Peter Heiather]] chamou ls Hunos de "l purmeiro grupo de nómadas turcos, an ouposiçon als [[iranianos]], a ambadir la Ouropa ".<ref>{{en}}Peter Heather, "The Huns and the End of Roman Empire in Western Europe", ''The English Historical Review'', Vol. 110, No. 435, February 1995, p. 5.</ref> L pesquisador turco Kemal Cemal amparou essa afirmaçon cula cumparaçon de palabras i nomes semelhantes nas [[Léngua turca|lénguas turca]] i [[Léngua huna|huna]], i semelhanças ne ls sistemas de gobierno de tribos hunas i turcas. L storiador [[Húngaros|húngaro]] Gyula Nemeth tamien apoiou esse punto de bista.<ref>[http://www.historyfiles.co.uk/FeaturesEurope/BarbarianHuns.htm "Europa: As origens dos Hunos"], no ''The History Files'', baseado em conversas com Kemal Cemal, Turquia, 2002</ref> L storiador Uyghur Turghun Almas sugeriu ua ligaçon antre Hunos i ls Uyghurs, un pobo de léngua turca que reside an [[Xinjiang]], China. == Stória == === Seclos II al V === Dionysius Perigetes çcrebiu un pobo que puode ser ls Hunos bibendo próssimo al [[Mar Cáspio]] ne l [[seclo II]]. An 139 d.C., l geógrafo ouropeu [[Ptolemiu]] screbiu subre ls "Khuni" bibendo próssimos al Riu Dnieper i gobernados por "Suni". El listou l seclo, ambora nun ye cierto se esse pobo éran ls Hunos. Ne l [[seclo V]], l storiador [[Arménios|arménio]] Moses de Khorene, ne l sou "Stória de la Arménia", ponendo ls Hunni próssimos de ls [[Sármatas]] i çcribendo la catura de la cidade de [[Balkh]] por eilhes, an algun momiento antre [[194]] i [[214]], l que splica l porque de ls griegos chamáren aqueilha cidade de Hunuk. Prosseguindo cula derrota de ls Xiongnu puls Han, la stória Xiongnu permaneciu çconhecida por un seclo; até quando la família Liu de l "Tiefu" de ls Xiongnu de l sul, tentórun stablecer un estado ne l'oeste de la China (ber [[Han Zhao]]). Ls [[Chionitas]] aparecírun na [[Trasoxiana]] an 320 eimediatamente depuis de Jin Zhuan subjugar Liu Can, fazendo ls [[Xiongnu]] entráren nun caos. Depuis Kidara surgiu para liderar ls Chionitas na presson contra ls [[Ampério de ls Kushana|Kushanas]]. Ne l'oeste, ls [[Ostrogodos]] entrórun an cuntato culs Hunos an 358 d.C. Ls arménios mencionan Bund (an torno de 370): l purmeiro líder Huno na region de l [[Cáucaso]]. Ls [[romanos]] cumbidórun ls Hunos de l leste de la [[Ucránia]] para stablecíren- se na [[Panónia]] an 361, i an 372 eilhes fúrun pa l'oeste liderados pul rei Balimir, i derrotados puls [[Alanos]]. Ne l leste, ne l'ampeço de l seclo V, Tiefu Xia fui la radadeira dinastie de ls Xiongnu de l sul na China Oucidental i ls Alchon/Huna aparecírun aonde hoije ye l [[Afeganistan]] i l [[Paquiston]]. Nesse punto decifrar las stórias hunas pa ls multi-linguistas tornou-se fácele cun eibentos relatibamente bien-decumentados por fuontes [[Ampério Bizantino|bizantinas]], arménias, [[persas]], [[India|indianas]] i [[China|chinesas]]. === Hunos Ouropeus === [[Fexeiro:HunSiege-ChroniconPictum.jpg|thumb|300px|Ua pintura romantizada-à-cabalharie de l seclo XIV de ls "hunos" cercando ua cidade. Nota-se ls detalhes [[Anacronismo|anacrónicos]] nas armas, armaduras i ne l tipo de la cidade. ''[[Chronicon Pictum]]'' da [[Hungrie]], [[1360]].]] Ls Hunos aparecírun na [[Ouropa]] ne l [[seclo IV]], aparentemente benidos de la Ásia Central. Eilhes purmeiro aparecírun ne l norte de l [[Mar Negro]], fuorçando un grande númaro de [[Godos]] a buscar refúgio ne l [[Ampério Romano]]; depuis, ls Hunos aparecírun ne l'oeste de ls [[Cárpatos]] na [[Panónia]], probabelmente an algun momiento antre 400 i 410, probabelmente probocando la massiba migraçon de las [[tribos germánicas]] pa l'oeste de l [[Riu Reno|Reno]] an Dezembre de 406. L stablecimiento de l [[Ampério Huno]] ne l seclo V marca storicamente l'ampeço de a migraçon cun [[cabalho]]s. Ls hunos éran soberbos cabalheiros, treinados zde l'anfáncia, i alguns áchan qu'eilhes ambentórun l [[Stribo (cabalharie)|stribo]], strumiento crítico para oumentar l poder de luita. Eilhes spalhórun terror ne ls enimigos debido la [[belocidade]] an qu'eilhes podien se mobimentar, trocando de montarie bárias bezes al die para manter la bantaige. Ua segunda bantaige éran ls sous arcos cumpuostos recurbados, muitos superiores la qualquiera cousa ousada ne l [[oucidente]]. Apoiados an sous stribos, eilhes podien atirar para frente, pa ls lados i para trás. La percipal fuonte de renda de ls hunos era la prática de l saque als pobos dominados. Quando chegában nua region, spalhában l medo, pus éran stremamente biolentos i cruéis culs enimigos. Sue tática eissencial era fazer ataques-surpresa relámpago i garantir l terror. Ls Hunos de Átila ancorporórun grupos de pobos tributairos. Na Ouropa, [[Alanos]], [[Gépidas]], [[Scírios]], [[Rugios]], [[Sármatas]] i [[Godos|tribos Góticas]] todas ounidas sob ls Hunos pula coalizon de Aradric na [[Batailha de Nedao]] an [[454]], hoije [[Nedaba]]. [[Fexeiro:Ulpiano Checa La invasión de los bárbaros.jpg|thumb|300px|Ls Hunos, lhiderados por Átila, anbaden la [[Eitália]], cumo bisualizado nessa pintura de l [[século XIX|seclo XIX]] de [[Ulpiano Checa]] ([[1860]]-[[1916]]).]] La mimória de las cunquistas hunas fui trasmetida ouralmente antre ls pobos germánicos i ye un cumponente amportante nas ''Bölsunga saga'' i ''Heirbarar saga'' de la [[Nórdico Antigo|Noruega Antiga]], i ne l ''Nibelungenlied'', cunto [[Almanha|alman]] de la [[Eidade Média]], todos sob l cenairo de l período de las [[Migraçones de ls pobos bárbaros|migraçones]] i datan dun milénio antes de ls decumientos scritos. Na ''Heirbarar saga'', ls [[Godos]] fazirun purmeiro cuntato culs Hunos arqueiros i ls ancontrórun na épica batailha nas prainadas de l [[Riu Danúbio|Danúbio]]. L'apogeu de l'ampério huno acunteciu durante l gobierno de sou percipal líder, [[Átila l Huno|Átila]], respunsable por dibersas cunquistas an guerras i batailhas. El tornou-se líder de ls hunos an [[433]] i amprendiu ua série d'ancursones al [[sul]] de la [[Rússia]] i [[Pérsia]]. El anton dirigiu sue atençon als [[Bálcanas]], causando suficiente terror i çtruiçon an dues percipales ancursones para séren [[suborno|subornados]] para salir. An [[450]] el se dirigiu al Ampério Romano de l Oucidente, cruzando l Reno al [[norte]] de [[Mainç]] cun, probabelmente, 100.000 guerreiros. Abançando nun frunt de 100 [[milha]]s, el saqueou bárias bilas ne l que ye hoije la Fráncia setentrional. L general romano [[Aécio]] liebantou un eisército romano-besigotico i abançou cuntrá Átila, que staba sitiando la cidade de [[Orléanes]]. Na percipal [[Batailha de ls Campos Cataláunicos|batailha de Chalónes]], Átila fui derrotado, mas nun çtruído. Fui la radadeira grande campanha melitar de l Ampério Romano de l Oucidente. Átila anton ambadiu la [[Eitália]], percurando nuobos saques. Anquanto el passaba, refugiados fugian para [[ilha]]s na cuosta de l mar [[Adriático]], ampeçando poboaçon que mais tarde darie ourige a la cidade de [[República de Beneza|Beneza]]. Las fuorças romanas stában sgotadas i sou eisército percipal cuntinaba na [[Gália]]. Ls hunos tamien stában fracos, sgotados por ancessantes campanhas, [[malina]]s i fame na Eitália. Nua reunion cul [[papa Lion I]], Átila cuncordou an recuar. L'ampério zeintegrou-se passado la muorte de Átila an [[453]], cun nanhun líder fuorte para manté-los ounidos. Pobos súbditos reboltórun-se i façones drento de l grupo de ls própios hunos lutórun antre si pul poder. Ls hunos eibentualmente zaparecírun de la stória passado ua lieba de nuobos ambasores, cumo ls [[Ábaros]]. Ne l ''Nibelungenlied'', Kriemhild casa-se cun Átila (Etzel an [[Léngua almana|alman]]) depuis que sou purmeiro marido Siegfried fui muorto por Hagen, cula ajuda de sou armano, Rei Gunther. Eilha anton usou l sou poder cumo mulhier de Átila para armar ua sangrenta bingança, na qual nun solo Hagen i Gunther mas todos ls guerreiros de la [[Burgúndia]] fúrun muortos nua fiesta qu'eilha i Etzel ls cumbidórun. Depuis dua relatiba bitória subre ls Hunos, que éran numericamente superiores, ls [[Burgúndios]] finalmente sucumbiran, nun puls Hunos mas por Rudeger ([[Austríacos|Austríaco]]), que morriu na batailha tamien, i por Deitrich bon Bern ([[Ostrogodos|Ostrogodo]]), ambos [[Bassalaige|bassalos]] de Etzel i relutantes quanto a lutar contra a tribo amiga de ls Burgúndios, mas depuis fúrun fuorçados la tal por presson de Etzel. Na ''Bölsunga saga'', Átila (Atli an [[Léngua norueguesa|noruegués]]) derrotou l rei [[Francos|franco]] Sigebert I(Sigurõr ó Siegfried) i l rei Burgúndio Guntran (Gunnar ó Gunther), mas depuis fui assassinado pula Reina Fredegund (Gudrun ó Kriemhild), l'armana de l redadeiro rei i sue mulhier. == Naciones sucessoras == [[Fexeiro:NE 500ad.jpg|thumb|300px|Lhocalizaçon de ls stados sucessores de ls Hunos an 500 d.C.]] Muitas naciones tentórun assemilar-se étnica i culturalmente cumo sucessoras de ls Hunos. Por eisemplo, la "Nominalia" de ls [[Khan]]s [[búlgaro]]s andica qu'eilhes acraditában ser çcendentes de Átila. Ls Búlgaros cierta mente fúrun parte de l'ounion tribal an algun momiento, i alguns dében tener criado l'heipótese que la [[léngua chubache]] (que se acradita ser çcendente de la [[léngua búlgara]]) ye la léngua subrebibente mais próssima de la [[léngua huna]].<ref>Encyclopaedia Britannica, 1997: ''Línguas Turcas''.<blockquote>"''Formalmente, historiadores consideram o [[Lhéngua tchubache|Tchuvache]] como sendo provavelmente falado pelos Hunos.''"</blockquote></ref> Ls [[magiares]] (Húngaros) tamien reclaman ua hardança Huna. Por causa de ls Hunos qu'ambadiran la Ouropa, que repersentou ua grande coalizon de bários pobos, ye possible que ls magiares téngan tamien feito parte deilha. Até l'ampeço de l [[seclo XX]], muitas stórias húngaras acraditában que l pobo [[Székely]] era çcendente de ls Hunos. An 2005, un grupo de 2500 húngaros pediu al gobierno l reconhecimiento de l status de minorie cumo çcendentes diretos de Átila. L'ato nun fui cuncedido, mas dou cierta publicidade al grupo, formado ne l'ampeço de la década de 1990 i repersentaba un galho húngaro de l [[misticismo]]. Ls outo-proclamados Hunos nun tenien an posse nanhue cultura Huna ó traços de la lenguaige de ls mesmos, l que starie çponible an fuontes stóricas i místicas de ls Húngaros modernos.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4435181.stm BBC News - "Grupo húngaro reclama grau de minoria étnica huna" - por Nick Thorpe, 12 de Abril de 2005]</ref> L que ye claro ye que ls Hunos deixórun çcendentes por to la [[Ouropa Ouriental]] i la zeintegraçon de l Ampério Huno mostra qu'eilhes nunca ganhórun la glória perdida. Ua rezon ye que ls Hunos nunca anstalórun cumpletamente ls macanismos dun stado, cumo la [[burocracie]] i las [[taxa]]s, cumo fazirun ls magiares i la [[Horda Dourada]]. Ua beç desorganizados, ls Hunos fúrun absorbidos por outros reinos, mais ourganizados. Ls turcos seljúcidas éran aparentados de ls hunos. == Storiografie == [[Fexeiro:The Hun and the Home.jpg|180px|thumb|left|Propaganda británica da de la [[Purmeira Guerra Mundial]], adonde cita ls ribales almanas cumo "Hunos".]] L palabra "Huno" fui tamien ousada para çcrebir ls pobos cun nanhue conexon stórica cul que ls studiosos cunsidran ser ls "Hunos". An 27 de Júlio de 1900, durante la [[Rebolta de ls Boxers]], na [[China]], l [[Kaiser]] [[Guilherme II de la Almanha]] dou l'orde para "fazer l nome Almanha ser lembrado na China por mil anhos, que nanhun chinés jamales ousasse al menos ancarar de nuobo un alman".<ref>Citação em alemão do Weser-Zeitung, 28 de Julho de 1900, Segunda edição matinal, pág. 1: ''Wie vor tausend Jahren die Hunnen unter ihrem König Etzel sich einen Namen gemacht, der sie noch jetzt in der Überlieferung gewaltig erscheinen läßt, so möge der Name Deutschland in China in einer solchen Weise bekannt werden, daß niemals wieder ein Chinese es wagt, etwa einen Deutschen auch nur schiel anzusehen''.</ref> Esse çcurso, adonde l Kaiser Guilherme ambocaba a mimória de ls Hunos de l seclo V, ounido cul "Pickelhaube" ó usando l capacete de lança ousado pulas fuorças alemanas até [[1916]], qu'era remanescente ne ls antigos capacetes hunos (i húngaros), dando suporte al posterior uso anglés de la palabra para chamar ls enimigos almanes durante la [[Purmeira Guerra Mundial]]. Antretanto, outra rezon fui dada pul uso anglés de la palabra qu'era l lema "Gott mit uns" (Dius conosco) que custaba ne ls cintos de ls suldados almanes durante la purmeira guerra mundial. "uns" fui mal-antendido cumo "Huns", i acabou birando un [[jargon]]. Esse uso fui reforçado pula propaganda de ls [[Aliados]] durante la guerra, i muitos pilotos de la [[Royal Flying Corps|RFC]] chamában ls sous einemigos de "Ls Hunos". Esse uso tomou fuorça de nuobo durante la [[Segunda Guerra Mundial]]. {{clear}} == {{Ber tamien}} == * [[Ábaros]] * [[Migraçones de ls pobos bárbaros]] * [[Antiguidade tardie]] * [[Lhéngua chubache]] {{commons|Huns}} == Notas i refréncias == {{reflist|2}} {{Ampérios}} [[Catadorie:Hunos]] jc9xis4wrux188n4jp15k52c22a8hjw 107931 107930 2026-08-17T07:53:47Z ~2026-45061-28 15466 /* Seclos II al V */ 107931 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} : '''''Nota:''' '''Huno''' redireciona eiqui. Se percura por Átila, bei [[Átila l Huno]] [[Fexeiro:Huns empire.png|thumb|300px|L [[Ampério Huno]] stendie-se de las stepes de la [[Ásia Central]] até a la atual [[Almanha]], i de l [[Mar Negro]] até l [[mar Báltico]]]] Ls '''Hunos''' fúrun ua antiga [[cunfederaçon]] de la [[Ásia central]] de [[nómadas]] ó seminómadas [[cabalho|eiquestres]],<ref>Walter Pohl observou "''povos do início da era medieval era bem menos homogêneos do que frequentemente se pensava. Eles compartilhavam a crença fundamental da origem comum, e historiadores modrnos, por muito tempo, não acharam razão para pensar outra coisa.''" (Walter Pohl, "''Concepções de Etnicidade nos Estudos do início da Idade Média''" "Debatendo a Idade Média", ed. Lester K. Little e Barbara H. Rosenwein, (Blackwell), 1998, p.16). Na revisão de ''Beiträge zur Archäologie des Attila-Reiches'' de Joachim Werner , (Munique 1956), no ''[[Speculum (jornal)|Speculum]]'' 33.1 (Janeiro de 1958), p.159, Otto J. Maenchen-Helfen notou que "''o autor não está preocupado com a ligeira e infantil questão, quem eram os Hunos; ele não se pergunta de onde os Hunos vinham''".</ref> cula [[aristocracie]] de núcleo [[Altaico]].<ref>{{Citation |title=''Transilvânia durante a época das migrações'' |url=http://www.eliznik.org.uk/RomaniaHistory/trans-map/index.htm |accessdate=2010-03-07 |archivedate=2009-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091024062029/http://www.eliznik.org.uk/RomaniaHistory/trans-map/index.htm }}</ref><ref>{{en}} Calise, J.M.P. (2002). 'Pictish Sourcebook: Documents of Medieval Legend and Dark Age History'. Westport, CT: Greenwood Press. p279, ISBN 0-313-32295-3</ref><ref>{{en}}Peckham, D. Paulston, C. B. (1998). Linguistic Minorities in Central and Eastern Europe. Clevedon, UK : Multilingual Matters. p100, ISBN 1-85359-416-4</ref><ref>{{en}} Canfield, R.L. (1991). Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge: Cambridge University Press. p49, ISBN 0-521-52291-9</ref><ref>{{en}} Frazee, C.A. (2002). Two Thousand Years Ago: The World at the Time of Jesus. Wm. B. Eerdmans</ref> Alguas dessas tribos [[Eurásia|Eurasiáticas]] mobírun-se pa la [[Ouropa]] ne l [[seclo IV]] probabelmente debido la mudanças [[clima|climáticas]]. Eilhes éran eicelentes criadores de [[cabalho]]s i adetos de cumbates a cabalo (cun [[lança]]s i [[arco i flecha|arco]]). Mobendo-se cun sues famílias i grandes [[ganado]]s de [[Animalia|animales]] domesticados i cabalhos, eilhes migrórun an busca de nuobos [[pasto]]s para se stablecíren. Debido la sue proeza melitar i deciplina, amostrórun-se eimbatibles, tirando todos de l sou camino. Eilhes ampeçórun ua [[Migraçones de ls pobos bárbaros|corriente migratória]] anterior a deilhes pus outros pobos mudórun-se para salir de l camino de ls Hunos. Esse eifeito [[dominó]] de grandes populaçones cuntornou [[Custantinopla]] i l [[Ampério Romano de l Ouriente]] i chegou als rius [[riu Danúbio|Danúbio]] i [[Riu Reno|Reno]] i resultou na tomada de l [[Ampério Romano de l Oucidente]] an [[476]], puls [[hérulos]] xefiados por [[Odoacro]]. Ancontrando tierras la sou gusto, ls hunos stablecírun-se nas [[prainada]]s [[Hungrie|húngaras]], ne l [[leste ouropeu]], tomando la cidade de [[Szeged]], ne l [[riu Tisza]], cumo sou quartel general. Eilhes percisában de bastas árias de pasto para oubter [[Poaceae|forraige]] pa ls cabalhos i outros animales. Dessas árias de pastaiges, ls hunos cuntrolában,atrabeç d'alianças ó cunquistas, un ampério que se stenderie de ls [[Montes Urales]] (na [[Rússia]]) al [[riu Reno]] (na [[Fráncia]]) i de l [[Mar Báltico|Báltico]] al [[Riu Danúbio|Danúbio]]. Cumo nun custruían [[casa]]s, bebian an sues [[carroça]]s i tamien an [[barraca]]s qu'armában ne ls caminos que percorrian. == Ourige i Eidantidade == [[Fexeiro:Young Folks' History of Rome illus406.png|thumb|300px|Campo Huno imaginado ne l lhibro de l seclo XIX ''Young Folks' History of Rome'' scrito por [[Charlotte Mary Yonge]].]] Ua pesquisa i debate subre ls ancestrales asiáticos de ls Hunos bénen acuntecendo zde l [[seclo XVIII]]. Por eisemplo, ls filologistas inda debaten até hoije subre qual heiterónimo de fuontes [[Chineses|chinesas]] i [[persas]] son idénticas al [[Léngua latina|latin]] Hunni ó l [[Léngua griega|griego]] Chounnoi cumo eibidéncia de l'eidantidade de ls Hunos.<ref name="Pohl">Walter Pohl(1999), "Hunos" em ''Antigüidade Tardia'', editor Peter Brown, p.501-502 . Referências suplementares em F.H Bauml e M. Birnbaum, ed., ''Átila: O Homem e sua Imagem'' (1993). Peter Heather, "Os Hunos e o fim do Império Romano na Europa Ocidental", ''English Historical Review'' 90 (1995):4-41. [[Peter Heather]], ''A Queda do Império Romano'' (2005). Otto Maenchen-Helfen, ''O Mundo dos Hunos'' (1973). E. de la Vaissière, "Hunos e Xiongnu" "Jornal Centro-Asiático" 2005-1 pág. 3-26</ref> Recentes pesquisas genéticas amóstran que la maiorie de las grandes cunfederaçones de guerreiros nun era anteiramente de la mesma [[etnia]],<ref name="Pohl"/> mas probabelmente ua mistura antre clanas ouro-asiáticos. Outro eisemplo son las [[múmias de Tarin]] çcubiertas an [[Taklamakan]], na Ásia Central; que datan de 1800 a.C. a a 200 d.C. Las caratelísticas mais notables dessas [[múmia]]s ye l sou tipo físico [[Caucasianos|caucasóide]]. Antretanto, mais testes genéticos amostrórun ua cumplexidade nessa teorie. Segundo eilha, aparecen caratelísticas ouropeias i de l leste asiático. Para alhá desso, muitos [[clana]]s puoden tener simplesmente se chamados de Hunos baseado ne l prestígio i na fama de l nome, ó séren assi atribuídos puls outros pobos por causa de caratelísticas quemuns, lugar d'ourige, ó reputaçon.<ref name="Pohl"/> Eigualmente, crónicas griegas i latinas puoden tener ousado "Hunos" nun senso mais giral, para çcrebir caratelísticas étnicas ó sociales ó reputaçon.<ref name="Pohl"/> "Todo que podemos seguramente dezir", dixe [[Walter Pohl]], "ye que l nome ’Hunos’, na antiguidade clássica, zeignaba prestigiosos grupos de guerreiros de las stepes ".<ref name="Pohl"/> Antigas bisones aparecírun ne l cuntesto dun ansino nacionalista i etnocéntrico de geraçones passadas, que quemumente presumian qu'homogeneidade étnica debie anterligar pobos social i culturalmente homogéneos.<ref>Michael Kulikowski (2005). ''Guerras góticas em Roma''. Cambridge University Press. Pág. 52-54</ref> Pesquisas modernas <ref name="Pohl"/> mostran que cada ua de las grandes cunfederaçones de guerreiros de las stepes (tales cumo [[Citas]], [[Xiongnu]], Hunos, [[Abaros]], [[Casares]], [[Cumanos]], [[Mongóis]], etc.) nun éran homogeneamente eiguales, mas ouniones de múltiplas etnias cumo las de [[Turcos]], [[Lénguas ienisseianas|Ienisseianos]], [[Tungúsicos]], [[Úgricos]], [[Iránicos]], [[Lénguas mongólicas|Mongólicos]] i muitos outros pobos. Eibidéncias de pesquisas [[genética]]s i etnogénicas cuntrastan cun teories tradecionales baseadas an relatos chineses, [[arqueologie]], [[lhenguística]] i outras eibidéncias andiretas. Essas teories cunténen dibersos eilemientos: cumo que l nome "Huno" purmeiramente çcrito cumo un grupo nómade de guerreiros cujas ouriges étnicas éran la Ásia Central, mais próssimo d'adonde hoije ye la [[Mongólia]]; i qu'eilhes éran possiblemente ligados, an parte, als Xiongnu ([[wikt:匈|匈]][[wikt:奴|奴]]), derrotados pul [[Dinastie Han|Ampério Han chinés]]; i qu'esso probocou la salida deilhes de la Mongólia an direçon al oeste, ambadindo la Ouropa 200 anhos depuis. Eibidéncias andiretas ancluen la trasmisson de suporte an madeira para arco cumpuosto de la Ásia central pro oeste. Essa narratiba stá persente na storiografie oucidental (i ouriental), mas l'eibidéncia ye a las bezes andireta ó ambígua. Ls Hunos nun deixórun praticamente nanhun relato scrito. Nun hai nanhun decumiento subre l qu'acunteciu antre la salida deilhes de la [[China]] i la chegada na Ouropa 150 anhos depuis. La radadeira refréncia als Xiongnu de l norte era la derrota deilhes puls chineses an 151 ne l [[lago Barkol]], quando eilhes fugiran pa las stepes de l'oeste an [[Kangju]] (centrado na cidade de l [[Turquiston]] ne l [[Cazaquiston]]). Decumientos chineses antre l seclo III i IV sugerian qu'ua pequeinha tribo chamada Yuebnan, remanescente de ls Xiongnu de l norte, staba çtribuída nas prainadas de l Cazaquiston. Ua tendéncia recente d'anterpretaçon dá suporte a ua ligaçon política i cultural antre Hunos i Xiongnu. Fuontes centro-asiáticas ([[Sogdianas]] i [[Bátria|Batrianas]]) de l seclo IV traduziran "Hunos" para "Xiongnu" i al alrobés; tamien, ls caldeirones de Xiongnus i Hunos éran birtualmente idénticos i fúrun scondidos ne ls mesmos lugares (barrancos de rius) na [[Hungrie]] i ne ls [[Ourdos]].<ref>E. de la Vaissière, "Hunos e Xiongnu" "Jornal Centro-Asiático" págs. 3-26</ref> === Teorie turca === {{AP|[[Léngua Huna]]}} Ls Hunos fúrun talbeç d'ourige turca (ó pré-Proto-Turca). Essa linha de pensamiento surgiu quando [[Joseph de Guignes]] ne l [[seclo XVIII]] eidantificou ls Hunos culs Xiongnu ó (H)siung-znudo.<ref>{{en}}[http://www.1911encyclopedia.org/Hiung-Nu "Sir H. H. Howorth, História dos Mongóis (1876-1880); 6° Congresso de Orientalistas, Leiden, 1883 (Actes, parte iv. pp. 177-195);{{fr}} de Guignes, História geral dos Hunos, dos Turcos, dos Mongóis, e dos outros Tártaros ocidentais (1756-1758)"]</ref> Esso oubtebe l'apoio de L.Maenchen-Heilfen baseado ne ls sous studos linguísticos.<ref>{{en}}Otto J. Maenchen-Helfen. The World of the Huns: Studies in Their History and Culture. University of California Press, 1973</ref><ref>[http://www.kroraina.com/huns/mh/mh_6.html Otto Maenchen-Helfen, Língua dos Hunos]</ref> L'anglés [[Peter Heiather]] chamou ls Hunos de "l purmeiro grupo de nómadas turcos, an ouposiçon als [[iranianos]], a ambadir la Ouropa ".<ref>{{en}}Peter Heather, "The Huns and the End of Roman Empire in Western Europe", ''The English Historical Review'', Vol. 110, No. 435, February 1995, p. 5.</ref> L pesquisador turco Kemal Cemal amparou essa afirmaçon cula cumparaçon de palabras i nomes semelhantes nas [[Léngua turca|lénguas turca]] i [[Léngua huna|huna]], i semelhanças ne ls sistemas de gobierno de tribos hunas i turcas. L storiador [[Húngaros|húngaro]] Gyula Nemeth tamien apoiou esse punto de bista.<ref>[http://www.historyfiles.co.uk/FeaturesEurope/BarbarianHuns.htm "Europa: As origens dos Hunos"], no ''The History Files'', baseado em conversas com Kemal Cemal, Turquia, 2002</ref> L storiador Uyghur Turghun Almas sugeriu ua ligaçon antre Hunos i ls Uyghurs, un pobo de léngua turca que reside an [[Xinjiang]], China. == Stória == === Seclos II al V === Dionysius Perigetes çcrebiu un pobo que puode ser ls Hunos bibendo próssimo al [[Mar Cáspio]] ne l [[seclo II]]. An 139 d.C., l geógrafo ouropeu [[Ptolemiu]] screbiu subre ls "Khuni" bibendo próssimos al Riu Dnieper i gobernados por "Suni". El listou l seclo, ambora nun ye cierto se esse pobo éran ls Hunos. Ne l [[seclo V]], l storiador [[Arménios|arménio]] Moses de Khorene, ne l sou "Stória de la Arménia", ponendo ls Hunni próssimos de ls [[Sármatas]] i çcribendo la catura de la cidade de [[Balkh]] por eilhes, an algun momiento antre [[194]] i [[214]], l que splica l porque de ls griegos chamáren aqueilha cidade de Hunuk. Prosseguindo cula derrota de ls Xiongnu puls Han, la stória Xiongnu permaneciu çconhecida por un seclo; até quando la família Liu de l "Tiefu" de ls Xiongnu de l sul, tentórun stablecer un estado ne l'oeste de la China (ber [[Han Zhao]]). Ls [[Chionitas]] aparecírun na [[Trasoxiana]] an 320 eimediatamente depuis de Jin Zhuan subjugar Liu Can, fazendo ls [[Xiongnu]] entráren nun caos. Depuis Kidara surgiu para liderar ls Chionitas na presson contra ls [[Ampério de ls Kushana|Kushanas]]. Ne l'oeste, ls [[Ostrogodos]] entrórun an cuntato culs Hunos an 358 d.C. Ls arménios mencionan Bund (an torno de 370): l purmeiro líder Huno na region de l [[Cáucaso]]. Ls [[romanos]] cumbidórun ls Hunos de l leste de la [[Oucránia]] para stablecíren- se na [[Panónia]] an 361, i an 372 eilhes fúrun pa l'oeste liderados pul rei Balimir, i derrotados puls [[Alanos]]. Ne l leste, ne l'ampeço de l seclo V, Tiefu Xia fui la radadeira dinastie de ls Xiongnu de l sul na China Oucidental i ls Alchon/Huna aparecírun aonde hoije ye l [[Afeganistan]] i l [[Paquiston]]. Nesse punto decifrar las stórias hunas pa ls multi-linguistas tornou-se fácele cun eibentos relatibamente bien-decumentados por fuontes [[Ampério Bizantino|bizantinas]], [[Arménia|arménias]], [[Stória de l Eiran|persas]], [[India|indianas]] i [[China|chinesas]]. === Hunos Ouropeus === [[Fexeiro:HunSiege-ChroniconPictum.jpg|thumb|300px|Ua pintura romantizada-à-cabalharie de l seclo XIV de ls "hunos" cercando ua cidade. Nota-se ls detalhes [[Anacronismo|anacrónicos]] nas armas, armaduras i ne l tipo de la cidade. ''[[Chronicon Pictum]]'' da [[Hungrie]], [[1360]].]] Ls Hunos aparecírun na [[Ouropa]] ne l [[seclo IV]], aparentemente benidos de la Ásia Central. Eilhes purmeiro aparecírun ne l norte de l [[Mar Negro]], fuorçando un grande númaro de [[Godos]] a buscar refúgio ne l [[Ampério Romano]]; depuis, ls Hunos aparecírun ne l'oeste de ls [[Cárpatos]] na [[Panónia]], probabelmente an algun momiento antre 400 i 410, probabelmente probocando la massiba migraçon de las [[tribos germánicas]] pa l'oeste de l [[Riu Reno|Reno]] an Dezembre de 406. L stablecimiento de l [[Ampério Huno]] ne l seclo V marca storicamente l'ampeço de a migraçon cun [[cabalho]]s. Ls hunos éran soberbos cabalheiros, treinados zde l'anfáncia, i alguns áchan qu'eilhes ambentórun l [[Stribo (cabalharie)|stribo]], strumiento crítico para oumentar l poder de luita. Eilhes spalhórun terror ne ls enimigos debido la [[belocidade]] an qu'eilhes podien se mobimentar, trocando de montarie bárias bezes al die para manter la bantaige. Ua segunda bantaige éran ls sous arcos cumpuostos recurbados, muitos superiores la qualquiera cousa ousada ne l [[oucidente]]. Apoiados an sous stribos, eilhes podien atirar para frente, pa ls lados i para trás. La percipal fuonte de renda de ls hunos era la prática de l saque als pobos dominados. Quando chegában nua region, spalhában l medo, pus éran stremamente biolentos i cruéis culs enimigos. Sue tática eissencial era fazer ataques-surpresa relámpago i garantir l terror. Ls Hunos de Átila ancorporórun grupos de pobos tributairos. Na Ouropa, [[Alanos]], [[Gépidas]], [[Scírios]], [[Rugios]], [[Sármatas]] i [[Godos|tribos Góticas]] todas ounidas sob ls Hunos pula coalizon de Aradric na [[Batailha de Nedao]] an [[454]], hoije [[Nedaba]]. [[Fexeiro:Ulpiano Checa La invasión de los bárbaros.jpg|thumb|300px|Ls Hunos, lhiderados por Átila, anbaden la [[Eitália]], cumo bisualizado nessa pintura de l [[século XIX|seclo XIX]] de [[Ulpiano Checa]] ([[1860]]-[[1916]]).]] La mimória de las cunquistas hunas fui trasmetida ouralmente antre ls pobos germánicos i ye un cumponente amportante nas ''Bölsunga saga'' i ''Heirbarar saga'' de la [[Nórdico Antigo|Noruega Antiga]], i ne l ''Nibelungenlied'', cunto [[Almanha|alman]] de la [[Eidade Média]], todos sob l cenairo de l período de las [[Migraçones de ls pobos bárbaros|migraçones]] i datan dun milénio antes de ls decumientos scritos. Na ''Heirbarar saga'', ls [[Godos]] fazirun purmeiro cuntato culs Hunos arqueiros i ls ancontrórun na épica batailha nas prainadas de l [[Riu Danúbio|Danúbio]]. L'apogeu de l'ampério huno acunteciu durante l gobierno de sou percipal líder, [[Átila l Huno|Átila]], respunsable por dibersas cunquistas an guerras i batailhas. El tornou-se líder de ls hunos an [[433]] i amprendiu ua série d'ancursones al [[sul]] de la [[Rússia]] i [[Pérsia]]. El anton dirigiu sue atençon als [[Bálcanas]], causando suficiente terror i çtruiçon an dues percipales ancursones para séren [[suborno|subornados]] para salir. An [[450]] el se dirigiu al Ampério Romano de l Oucidente, cruzando l Reno al [[norte]] de [[Mainç]] cun, probabelmente, 100.000 guerreiros. Abançando nun frunt de 100 [[milha]]s, el saqueou bárias bilas ne l que ye hoije la Fráncia setentrional. L general romano [[Aécio]] liebantou un eisército romano-besigotico i abançou cuntrá Átila, que staba sitiando la cidade de [[Orléanes]]. Na percipal [[Batailha de ls Campos Cataláunicos|batailha de Chalónes]], Átila fui derrotado, mas nun çtruído. Fui la radadeira grande campanha melitar de l Ampério Romano de l Oucidente. Átila anton ambadiu la [[Eitália]], percurando nuobos saques. Anquanto el passaba, refugiados fugian para [[ilha]]s na cuosta de l mar [[Adriático]], ampeçando poboaçon que mais tarde darie ourige a la cidade de [[República de Beneza|Beneza]]. Las fuorças romanas stában sgotadas i sou eisército percipal cuntinaba na [[Gália]]. Ls hunos tamien stában fracos, sgotados por ancessantes campanhas, [[malina]]s i fame na Eitália. Nua reunion cul [[papa Lion I]], Átila cuncordou an recuar. L'ampério zeintegrou-se passado la muorte de Átila an [[453]], cun nanhun líder fuorte para manté-los ounidos. Pobos súbditos reboltórun-se i façones drento de l grupo de ls própios hunos lutórun antre si pul poder. Ls hunos eibentualmente zaparecírun de la stória passado ua lieba de nuobos ambasores, cumo ls [[Ábaros]]. Ne l ''Nibelungenlied'', Kriemhild casa-se cun Átila (Etzel an [[Léngua almana|alman]]) depuis que sou purmeiro marido Siegfried fui muorto por Hagen, cula ajuda de sou armano, Rei Gunther. Eilha anton usou l sou poder cumo mulhier de Átila para armar ua sangrenta bingança, na qual nun solo Hagen i Gunther mas todos ls guerreiros de la [[Burgúndia]] fúrun muortos nua fiesta qu'eilha i Etzel ls cumbidórun. Depuis dua relatiba bitória subre ls Hunos, que éran numericamente superiores, ls [[Burgúndios]] finalmente sucumbiran, nun puls Hunos mas por Rudeger ([[Austríacos|Austríaco]]), que morriu na batailha tamien, i por Deitrich bon Bern ([[Ostrogodos|Ostrogodo]]), ambos [[Bassalaige|bassalos]] de Etzel i relutantes quanto a lutar contra a tribo amiga de ls Burgúndios, mas depuis fúrun fuorçados la tal por presson de Etzel. Na ''Bölsunga saga'', Átila (Atli an [[Léngua norueguesa|noruegués]]) derrotou l rei [[Francos|franco]] Sigebert I(Sigurõr ó Siegfried) i l rei Burgúndio Guntran (Gunnar ó Gunther), mas depuis fui assassinado pula Reina Fredegund (Gudrun ó Kriemhild), l'armana de l redadeiro rei i sue mulhier. == Naciones sucessoras == [[Fexeiro:NE 500ad.jpg|thumb|300px|Lhocalizaçon de ls stados sucessores de ls Hunos an 500 d.C.]] Muitas naciones tentórun assemilar-se étnica i culturalmente cumo sucessoras de ls Hunos. Por eisemplo, la "Nominalia" de ls [[Khan]]s [[búlgaro]]s andica qu'eilhes acraditában ser çcendentes de Átila. Ls Búlgaros cierta mente fúrun parte de l'ounion tribal an algun momiento, i alguns dében tener criado l'heipótese que la [[léngua chubache]] (que se acradita ser çcendente de la [[léngua búlgara]]) ye la léngua subrebibente mais próssima de la [[léngua huna]].<ref>Encyclopaedia Britannica, 1997: ''Línguas Turcas''.<blockquote>"''Formalmente, historiadores consideram o [[Lhéngua tchubache|Tchuvache]] como sendo provavelmente falado pelos Hunos.''"</blockquote></ref> Ls [[magiares]] (Húngaros) tamien reclaman ua hardança Huna. Por causa de ls Hunos qu'ambadiran la Ouropa, que repersentou ua grande coalizon de bários pobos, ye possible que ls magiares téngan tamien feito parte deilha. Até l'ampeço de l [[seclo XX]], muitas stórias húngaras acraditában que l pobo [[Székely]] era çcendente de ls Hunos. An 2005, un grupo de 2500 húngaros pediu al gobierno l reconhecimiento de l status de minorie cumo çcendentes diretos de Átila. L'ato nun fui cuncedido, mas dou cierta publicidade al grupo, formado ne l'ampeço de la década de 1990 i repersentaba un galho húngaro de l [[misticismo]]. Ls outo-proclamados Hunos nun tenien an posse nanhue cultura Huna ó traços de la lenguaige de ls mesmos, l que starie çponible an fuontes stóricas i místicas de ls Húngaros modernos.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4435181.stm BBC News - "Grupo húngaro reclama grau de minoria étnica huna" - por Nick Thorpe, 12 de Abril de 2005]</ref> L que ye claro ye que ls Hunos deixórun çcendentes por to la [[Ouropa Ouriental]] i la zeintegraçon de l Ampério Huno mostra qu'eilhes nunca ganhórun la glória perdida. Ua rezon ye que ls Hunos nunca anstalórun cumpletamente ls macanismos dun stado, cumo la [[burocracie]] i las [[taxa]]s, cumo fazirun ls magiares i la [[Horda Dourada]]. Ua beç desorganizados, ls Hunos fúrun absorbidos por outros reinos, mais ourganizados. Ls turcos seljúcidas éran aparentados de ls hunos. == Storiografie == [[Fexeiro:The Hun and the Home.jpg|180px|thumb|left|Propaganda británica da de la [[Purmeira Guerra Mundial]], adonde cita ls ribales almanas cumo "Hunos".]] L palabra "Huno" fui tamien ousada para çcrebir ls pobos cun nanhue conexon stórica cul que ls studiosos cunsidran ser ls "Hunos". An 27 de Júlio de 1900, durante la [[Rebolta de ls Boxers]], na [[China]], l [[Kaiser]] [[Guilherme II de la Almanha]] dou l'orde para "fazer l nome Almanha ser lembrado na China por mil anhos, que nanhun chinés jamales ousasse al menos ancarar de nuobo un alman".<ref>Citação em alemão do Weser-Zeitung, 28 de Julho de 1900, Segunda edição matinal, pág. 1: ''Wie vor tausend Jahren die Hunnen unter ihrem König Etzel sich einen Namen gemacht, der sie noch jetzt in der Überlieferung gewaltig erscheinen läßt, so möge der Name Deutschland in China in einer solchen Weise bekannt werden, daß niemals wieder ein Chinese es wagt, etwa einen Deutschen auch nur schiel anzusehen''.</ref> Esse çcurso, adonde l Kaiser Guilherme ambocaba a mimória de ls Hunos de l seclo V, ounido cul "Pickelhaube" ó usando l capacete de lança ousado pulas fuorças alemanas até [[1916]], qu'era remanescente ne ls antigos capacetes hunos (i húngaros), dando suporte al posterior uso anglés de la palabra para chamar ls enimigos almanes durante la [[Purmeira Guerra Mundial]]. Antretanto, outra rezon fui dada pul uso anglés de la palabra qu'era l lema "Gott mit uns" (Dius conosco) que custaba ne ls cintos de ls suldados almanes durante la purmeira guerra mundial. "uns" fui mal-antendido cumo "Huns", i acabou birando un [[jargon]]. Esse uso fui reforçado pula propaganda de ls [[Aliados]] durante la guerra, i muitos pilotos de la [[Royal Flying Corps|RFC]] chamában ls sous einemigos de "Ls Hunos". Esse uso tomou fuorça de nuobo durante la [[Segunda Guerra Mundial]]. {{clear}} == {{Ber tamien}} == * [[Ábaros]] * [[Migraçones de ls pobos bárbaros]] * [[Antiguidade tardie]] * [[Lhéngua chubache]] {{commons|Huns}} == Notas i refréncias == {{reflist|2}} {{Ampérios}} [[Catadorie:Hunos]] 50f0vyq85thbgvngradvpmbjbt2rnqs 107932 107931 2026-08-17T07:56:52Z ~2026-30875-10 15270 107932 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} : '''''Nota:''' '''Huno''' redireciona eiqui. Se percura por Átila, bei [[Átila l Huno]] [[Fexeiro:Huns empire.png|thumb|300px|L [[Ampério Huno]] stendie-se de las stepes de la [[Ásia Central]] até a la atual [[Almanha]], i de l [[Mar Negro]] até l [[mar Báltico]]]] Ls '''Hunos''' fúrun ua antiga [[cunfederaçon]] de la [[Ásia central]] de [[nómadas]] ó seminómadas [[cabalho|eiquestres]],<ref>Walter Pohl observou "''povos do início da era medieval era bem menos homogêneos do que frequentemente se pensava. Eles compartilhavam a crença fundamental da origem comum, e historiadores modrnos, por muito tempo, não acharam razão para pensar outra coisa.''" (Walter Pohl, "''Concepções de Etnicidade nos Estudos do início da Idade Média''" "Debatendo a Idade Média", ed. Lester K. Little e Barbara H. Rosenwein, (Blackwell), 1998, p.16). Na revisão de ''Beiträge zur Archäologie des Attila-Reiches'' de Joachim Werner , (Munique 1956), no ''[[Speculum (jornal)|Speculum]]'' 33.1 (Janeiro de 1958), p.159, Otto J. Maenchen-Helfen notou que "''o autor não está preocupado com a ligeira e infantil questão, quem eram os Hunos; ele não se pergunta de onde os Hunos vinham''".</ref> cula [[aristocracie]] de núcleo [[Altaico]].<ref>{{Citation |title=''Transilvânia durante a época das migrações'' |url=http://www.eliznik.org.uk/RomaniaHistory/trans-map/index.htm |accessdate=2010-03-07 |archivedate=2009-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091024062029/http://www.eliznik.org.uk/RomaniaHistory/trans-map/index.htm }}</ref><ref>{{en}} Calise, J.M.P. (2002). 'Pictish Sourcebook: Documents of Medieval Legend and Dark Age History'. Westport, CT: Greenwood Press. p279, ISBN 0-313-32295-3</ref><ref>{{en}}Peckham, D. Paulston, C. B. (1998). Linguistic Minorities in Central and Eastern Europe. Clevedon, UK : Multilingual Matters. p100, ISBN 1-85359-416-4</ref><ref>{{en}} Canfield, R.L. (1991). Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge: Cambridge University Press. p49, ISBN 0-521-52291-9</ref><ref>{{en}} Frazee, C.A. (2002). Two Thousand Years Ago: The World at the Time of Jesus. Wm. B. Eerdmans</ref> Alguas dessas tribos [[Eurásia|Eurasiáticas]] mobírun-se pa la [[Ouropa]] ne l [[seclo IV]] probabelmente debido la mudanças [[clima|climáticas]]. Eilhes éran eicelentes criadores de [[cabalho]]s i adetos de cumbates a cabalo (cun [[lança]]s i [[arco i flecha|arco]]). Mobendo-se cun sues famílias i grandes [[ganado]]s de [[Animalia|animales]] domesticados i cabalhos, eilhes migrórun an busca de nuobos [[pasto]]s para se stablecíren. Debido la sue proeza melitar i deciplina, amostrórun-se eimbatibles, tirando todos de l sou camino. Eilhes ampeçórun ua [[Migraçones de ls pobos bárbaros|corriente migratória]] anterior a deilhes pus outros pobos mudórun-se para salir de l camino de ls Hunos. Esse eifeito [[dominó]] de grandes populaçones cuntornou [[Custantinopla]] i l [[Ampério Romano de l Ouriente]] i chegou als rius [[riu Danúbio|Danúbio]] i [[Riu Reno|Reno]] i resultou na tomada de l [[Ampério Romano de l Oucidente]] an [[476]], puls [[hérulos]] xefiados por [[Odoacro]]. Ancontrando tierras la sou gusto, ls hunos stablecírun-se nas [[prainada]]s [[Hungrie|húngaras]], ne l [[leste ouropeu]], tomando la cidade de [[Szeged]], ne l [[riu Tisza]], cumo sou quartel general. Eilhes percisában de bastas árias de pasto para oubter [[Poaceae|forraige]] pa ls cabalhos i outros animales. Dessas árias de pastaiges, ls hunos cuntrolában,atrabeç d'alianças ó cunquistas, un ampério que se stenderie de ls [[Montes Urales]] (na [[Rússia]]) al [[riu Reno]] (na [[Fráncia]]) i de l [[Mar Báltico|Báltico]] al [[Riu Danúbio|Danúbio]]. Cumo nun custruían [[casa]]s, bebian an sues [[carroça]]s i tamien an [[barraca]]s qu'armában ne ls caminos que percorrian. == Ourige i Eidantidade == [[Fexeiro:Young Folks' History of Rome illus406.png|thumb|300px|Campo Huno eimaginado ne l lhibro de l seclo XIX ''Young Folks' History of Rome'' scrito por [[Charlotte Mary Yonge]].]] Ua pesquisa i debate subre ls ancestrales asiáticos de ls Hunos bénen acuntecendo zde l [[seclo XVIII]]. Por eisemplo, ls filologistas inda debaten até hoije subre qual heiterónimo de fuontes [[Chineses|chinesas]] i [[persas]] son idénticas al [[Léngua latina|latin]] Hunni ó l [[Léngua griega|griego]] Chounnoi cumo eibidéncia de l'eidantidade de ls Hunos.<ref name="Pohl">Walter Pohl(1999), "Hunos" em ''Antigüidade Tardia'', editor Peter Brown, p.501-502 . Referências suplementares em F.H Bauml e M. Birnbaum, ed., ''Átila: O Homem e sua Imagem'' (1993). Peter Heather, "Os Hunos e o fim do Império Romano na Europa Ocidental", ''English Historical Review'' 90 (1995):4-41. [[Peter Heather]], ''A Queda do Império Romano'' (2005). Otto Maenchen-Helfen, ''O Mundo dos Hunos'' (1973). E. de la Vaissière, "Hunos e Xiongnu" "Jornal Centro-Asiático" 2005-1 pág. 3-26</ref> Recentes pesquisas genéticas amóstran que la maiorie de las grandes cunfederaçones de guerreiros nun era anteiramente de la mesma [[etnia]],<ref name="Pohl"/> mas probabelmente ua mistura antre clanas ouro-asiáticos. Outro eisemplo son las [[múmias de Tarin]] çcubiertas an [[Taklamakan]], na Ásia Central; que datan de 1800 a.C. a a 200 d.C. Las caratelísticas mais notables dessas [[múmia]]s ye l sou tipo físico [[Caucasianos|caucasóide]]. Antretanto, mais testes genéticos amostrórun ua cumplexidade nessa teorie. Segundo eilha, aparecen caratelísticas ouropeias i de l leste asiático. Para alhá desso, muitos [[clana]]s puoden tener simplesmente se chamados de Hunos baseado ne l prestígio i na fama de l nome, ó séren assi atribuídos puls outros pobos por causa de caratelísticas quemuns, lugar d'ourige, ó reputaçon.<ref name="Pohl"/> Eigualmente, crónicas griegas i latinas puoden tener ousado "Hunos" nun senso mais giral, para çcrebir caratelísticas étnicas ó sociales ó reputaçon.<ref name="Pohl"/> "Todo que podemos seguramente dezir", dixe [[Walter Pohl]], "ye que l nome ’Hunos’, na antiguidade clássica, zeignaba prestigiosos grupos de guerreiros de las stepes ".<ref name="Pohl"/> Antigas bisones aparecírun ne l cuntesto dun ansino nacionalista i etnocéntrico de geraçones passadas, que quemumente presumian qu'homogeneidade étnica debie anterligar pobos social i culturalmente homogéneos.<ref>Michael Kulikowski (2005). ''Guerras góticas em Roma''. Cambridge University Press. Pág. 52-54</ref> Pesquisas modernas <ref name="Pohl"/> mostran que cada ua de las grandes cunfederaçones de guerreiros de las stepes (tales cumo [[Citas]], [[Xiongnu]], Hunos, [[Abaros]], [[Casares]], [[Cumanos]], [[Mongóis]], etc.) nun éran homogeneamente eiguales, mas ouniones de múltiplas etnias cumo las de [[Turcos]], [[Lénguas ienisseianas|Ienisseianos]], [[Tungúsicos]], [[Úgricos]], [[Iránicos]], [[Lénguas mongólicas|Mongólicos]] i muitos outros pobos. Eibidéncias de pesquisas [[genética]]s i etnogénicas cuntrastan cun teories tradecionales baseadas an relatos chineses, [[arqueologie]], [[lhenguística]] i outras eibidéncias andiretas. Essas teories cunténen dibersos eilemientos: cumo que l nome "Huno" purmeiramente çcrito cumo un grupo nómade de guerreiros cujas ouriges étnicas éran la Ásia Central, mais próssimo d'adonde hoije ye la [[Mongólia]]; i qu'eilhes éran possiblemente ligados, an parte, als Xiongnu ([[wikt:匈|匈]][[wikt:奴|奴]]), derrotados pul [[Dinastie Han|Ampério Han chinés]]; i qu'esso probocou la salida deilhes de la Mongólia an direçon al oeste, ambadindo la Ouropa 200 anhos depuis. Eibidéncias andiretas ancluen la trasmisson de suporte an madeira para arco cumpuosto de la Ásia central pro oeste. Essa narratiba stá persente na storiografie oucidental (i ouriental), mas l'eibidéncia ye a las bezes andireta ó ambígua. Ls Hunos nun deixórun praticamente nanhun relato scrito. Nun hai nanhun decumiento subre l qu'acunteciu antre la salida deilhes de la [[China]] i la chegada na Ouropa 150 anhos depuis. La radadeira refréncia als Xiongnu de l norte era la derrota deilhes puls chineses an 151 ne l [[lago Barkol]], quando eilhes fugiran pa las stepes de l'oeste an [[Kangju]] (centrado na cidade de l [[Turquiston]] ne l [[Cazaquiston]]). Decumientos chineses antre l seclo III i IV sugerian qu'ua pequeinha tribo chamada Yuebnan, remanescente de ls Xiongnu de l norte, staba çtribuída nas prainadas de l Cazaquiston. Ua tendéncia recente d'anterpretaçon dá suporte a ua ligaçon política i cultural antre Hunos i Xiongnu. Fuontes centro-asiáticas ([[Sogdianas]] i [[Bátria|Batrianas]]) de l seclo IV traduziran "Hunos" para "Xiongnu" i al alrobés; tamien, ls caldeirones de Xiongnus i Hunos éran birtualmente idénticos i fúrun scondidos ne ls mesmos lugares (barrancos de rius) na [[Hungrie]] i ne ls [[Ourdos]].<ref>E. de la Vaissière, "Hunos e Xiongnu" "Jornal Centro-Asiático" págs. 3-26</ref> === Teorie turca === {{AP|[[Léngua Huna]]}} Ls Hunos fúrun talbeç d'ourige turca (ó pré-Proto-Turca). Essa linha de pensamiento surgiu quando [[Joseph de Guignes]] ne l [[seclo XVIII]] eidantificou ls Hunos culs Xiongnu ó (H)siung-znudo.<ref>{{en}}[http://www.1911encyclopedia.org/Hiung-Nu "Sir H. H. Howorth, História dos Mongóis (1876-1880); 6° Congresso de Orientalistas, Leiden, 1883 (Actes, parte iv. pp. 177-195);{{fr}} de Guignes, História geral dos Hunos, dos Turcos, dos Mongóis, e dos outros Tártaros ocidentais (1756-1758)"]</ref> Esso oubtebe l'apoio de L.Maenchen-Heilfen baseado ne ls sous studos linguísticos.<ref>{{en}}Otto J. Maenchen-Helfen. The World of the Huns: Studies in Their History and Culture. University of California Press, 1973</ref><ref>[http://www.kroraina.com/huns/mh/mh_6.html Otto Maenchen-Helfen, Língua dos Hunos]</ref> L'anglés [[Peter Heiather]] chamou ls Hunos de "l purmeiro grupo de nómadas turcos, an ouposiçon als [[iranianos]], a ambadir la Ouropa ".<ref>{{en}}Peter Heather, "The Huns and the End of Roman Empire in Western Europe", ''The English Historical Review'', Vol. 110, No. 435, February 1995, p. 5.</ref> L pesquisador turco Kemal Cemal amparou essa afirmaçon cula cumparaçon de palabras i nomes semelhantes nas [[Léngua turca|lénguas turca]] i [[Léngua huna|huna]], i semelhanças ne ls sistemas de gobierno de tribos hunas i turcas. L storiador [[Húngaros|húngaro]] Gyula Nemeth tamien apoiou esse punto de bista.<ref>[http://www.historyfiles.co.uk/FeaturesEurope/BarbarianHuns.htm "Europa: As origens dos Hunos"], no ''The History Files'', baseado em conversas com Kemal Cemal, Turquia, 2002</ref> L storiador Uyghur Turghun Almas sugeriu ua ligaçon antre Hunos i ls Uyghurs, un pobo de léngua turca que reside an [[Xinjiang]], China. == Stória == === Seclos II al V === Dionysius Perigetes çcrebiu un pobo que puode ser ls Hunos bibendo próssimo al [[Mar Cáspio]] ne l [[seclo II]]. An 139 d.C., l geógrafo ouropeu [[Ptolemiu]] screbiu subre ls "Khuni" bibendo próssimos al Riu Dnieper i gobernados por "Suni". El listou l seclo, ambora nun ye cierto se esse pobo éran ls Hunos. Ne l [[seclo V]], l storiador [[Arménios|arménio]] Moses de Khorene, ne l sou "Stória de la Arménia", ponendo ls Hunni próssimos de ls [[Sármatas]] i çcribendo la catura de la cidade de [[Balkh]] por eilhes, an algun momiento antre [[194]] i [[214]], l que splica l porque de ls griegos chamáren aqueilha cidade de Hunuk. Prosseguindo cula derrota de ls Xiongnu puls Han, la stória Xiongnu permaneciu çconhecida por un seclo; até quando la família Liu de l "Tiefu" de ls Xiongnu de l sul, tentórun stablecer un estado ne l'oeste de la China (ber [[Han Zhao]]). Ls [[Chionitas]] aparecírun na [[Trasoxiana]] an 320 eimediatamente depuis de Jin Zhuan subjugar Liu Can, fazendo ls [[Xiongnu]] entráren nun caos. Depuis Kidara surgiu para liderar ls Chionitas na presson contra ls [[Ampério de ls Kushana|Kushanas]]. Ne l'oeste, ls [[Ostrogodos]] entrórun an cuntato culs Hunos an 358 d.C. Ls arménios mencionan Bund (an torno de 370): l purmeiro líder Huno na region de l [[Cáucaso]]. Ls [[romanos]] cumbidórun ls Hunos de l leste de la [[Oucránia]] para stablecíren- se na [[Panónia]] an 361, i an 372 eilhes fúrun pa l'oeste liderados pul rei Balimir, i derrotados puls [[Alanos]]. Ne l leste, ne l'ampeço de l seclo V, Tiefu Xia fui la radadeira dinastie de ls Xiongnu de l sul na China Oucidental i ls Alchon/Huna aparecírun aonde hoije ye l [[Afeganistan]] i l [[Paquiston]]. Nesse punto decifrar las stórias hunas pa ls multi-linguistas tornou-se fácele cun eibentos relatibamente bien-decumentados por fuontes [[Ampério Bizantino|bizantinas]], [[Arménia|arménias]], [[Stória de l Eiran|persas]], [[India|indianas]] i [[China|chinesas]]. === Hunos Ouropeus === [[Fexeiro:HunSiege-ChroniconPictum.jpg|thumb|300px|Ua pintura romantizada-à-cabalharie de l seclo XIV de ls "hunos" cercando ua cidade. Nota-se ls detalhes [[Anacronismo|anacrónicos]] nas armas, armaduras i ne l tipo de la cidade. ''[[Chronicon Pictum]]'' da [[Hungrie]], [[1360]].]] Ls Hunos aparecírun na [[Ouropa]] ne l [[seclo IV]], aparentemente benidos de la Ásia Central. Eilhes purmeiro aparecírun ne l norte de l [[Mar Negro]], fuorçando un grande númaro de [[Godos]] a buscar refúgio ne l [[Ampério Romano]]; depuis, ls Hunos aparecírun ne l'oeste de ls [[Cárpatos]] na [[Panónia]], probabelmente an algun momiento antre 400 i 410, probabelmente probocando la massiba migraçon de las [[tribos germánicas]] pa l'oeste de l [[Riu Reno|Reno]] an Dezembre de 406. L stablecimiento de l [[Ampério Huno]] ne l seclo V marca storicamente l'ampeço de a migraçon cun [[cabalho]]s. Ls hunos éran soberbos cabalheiros, treinados zde l'anfáncia, i alguns áchan qu'eilhes ambentórun l [[Stribo (cabalharie)|stribo]], strumiento crítico para oumentar l poder de luita. Eilhes spalhórun terror ne ls enimigos debido la [[belocidade]] an qu'eilhes podien se mobimentar, trocando de montarie bárias bezes al die para manter la bantaige. Ua segunda bantaige éran ls sous arcos cumpuostos recurbados, muitos superiores la qualquiera cousa ousada ne l [[oucidente]]. Apoiados an sous stribos, eilhes podien atirar para frente, pa ls lados i para trás. La percipal fuonte de renda de ls hunos era la prática de l saque als pobos dominados. Quando chegában nua region, spalhában l medo, pus éran stremamente biolentos i cruéis culs enimigos. Sue tática eissencial era fazer ataques-surpresa relámpago i garantir l terror. Ls Hunos de Átila ancorporórun grupos de pobos tributairos. Na Ouropa, [[Alanos]], [[Gépidas]], [[Scírios]], [[Rugios]], [[Sármatas]] i [[Godos|tribos Góticas]] todas ounidas sob ls Hunos pula coalizon de Aradric na [[Batailha de Nedao]] an [[454]], hoije [[Nedaba]]. [[Fexeiro:Ulpiano Checa La invasión de los bárbaros.jpg|thumb|300px|Ls Hunos, lhiderados por Átila, anbaden la [[Eitália]], cumo bisualizado nessa pintura de l [[século XIX|seclo XIX]] de [[Ulpiano Checa]] ([[1860]]-[[1916]]).]] La mimória de las cunquistas hunas fui trasmetida ouralmente antre ls pobos germánicos i ye un cumponente amportante nas ''Bölsunga saga'' i ''Heirbarar saga'' de la [[Nórdico Antigo|Noruega Antiga]], i ne l ''Nibelungenlied'', cunto [[Almanha|alman]] de la [[Eidade Média]], todos sob l cenairo de l período de las [[Migraçones de ls pobos bárbaros|migraçones]] i datan dun milénio antes de ls decumientos scritos. Na ''Heirbarar saga'', ls [[Godos]] fazirun purmeiro cuntato culs Hunos arqueiros i ls ancontrórun na épica batailha nas prainadas de l [[Riu Danúbio|Danúbio]]. L'apogeu de l'ampério huno acunteciu durante l gobierno de sou percipal líder, [[Átila l Huno|Átila]], respunsable por dibersas cunquistas an guerras i batailhas. El tornou-se líder de ls hunos an [[433]] i amprendiu ua série d'ancursones al [[sul]] de la [[Rússia]] i [[Pérsia]]. El anton dirigiu sue atençon als [[Bálcanas]], causando suficiente terror i çtruiçon an dues percipales ancursones para séren [[suborno|subornados]] para salir. An [[450]] el se dirigiu al Ampério Romano de l Oucidente, cruzando l Reno al [[norte]] de [[Mainç]] cun, probabelmente, 100.000 guerreiros. Abançando nun frunt de 100 [[milha]]s, el saqueou bárias bilas ne l que ye hoije la Fráncia setentrional. L general romano [[Aécio]] liebantou un eisército romano-besigotico i abançou cuntrá Átila, que staba sitiando la cidade de [[Orléanes]]. Na percipal [[Batailha de ls Campos Cataláunicos|batailha de Chalónes]], Átila fui derrotado, mas nun çtruído. Fui la radadeira grande campanha melitar de l Ampério Romano de l Oucidente. Átila anton ambadiu la [[Eitália]], percurando nuobos saques. Anquanto el passaba, refugiados fugian para [[ilha]]s na cuosta de l mar [[Adriático]], ampeçando poboaçon que mais tarde darie ourige a la cidade de [[República de Beneza|Beneza]]. Las fuorças romanas stában sgotadas i sou eisército percipal cuntinaba na [[Gália]]. Ls hunos tamien stában fracos, sgotados por ancessantes campanhas, [[malina]]s i fame na Eitália. Nua reunion cul [[papa Lion I]], Átila cuncordou an recuar. L'ampério zeintegrou-se passado la muorte de Átila an [[453]], cun nanhun líder fuorte para manté-los ounidos. Pobos súbditos reboltórun-se i façones drento de l grupo de ls própios hunos lutórun antre si pul poder. Ls hunos eibentualmente zaparecírun de la stória passado ua lieba de nuobos ambasores, cumo ls [[Ábaros]]. Ne l ''Nibelungenlied'', Kriemhild casa-se cun Átila (Etzel an [[Léngua almana|alman]]) depuis que sou purmeiro marido Siegfried fui muorto por Hagen, cula ajuda de sou armano, Rei Gunther. Eilha anton usou l sou poder cumo mulhier de Átila para armar ua sangrenta bingança, na qual nun solo Hagen i Gunther mas todos ls guerreiros de la [[Burgúndia]] fúrun muortos nua fiesta qu'eilha i Etzel ls cumbidórun. Depuis dua relatiba bitória subre ls Hunos, que éran numericamente superiores, ls [[Burgúndios]] finalmente sucumbiran, nun puls Hunos mas por Rudeger ([[Austríacos|Austríaco]]), que morriu na batailha tamien, i por Deitrich bon Bern ([[Ostrogodos|Ostrogodo]]), ambos [[Bassalaige|bassalos]] de Etzel i relutantes quanto a lutar contra a tribo amiga de ls Burgúndios, mas depuis fúrun fuorçados la tal por presson de Etzel. Na ''Bölsunga saga'', Átila (Atli an [[Léngua norueguesa|noruegués]]) derrotou l rei [[Francos|franco]] Sigebert I(Sigurõr ó Siegfried) i l rei Burgúndio Guntran (Gunnar ó Gunther), mas depuis fui assassinado pula Reina Fredegund (Gudrun ó Kriemhild), l'armana de l redadeiro rei i sue mulhier. == Naciones sucessoras == [[Fexeiro:NE 500ad.jpg|thumb|300px|Lhocalizaçon de ls stados sucessores de ls Hunos an 500 d.C.]] Muitas naciones tentórun assemilar-se étnica i culturalmente cumo sucessoras de ls Hunos. Por eisemplo, la "Nominalia" de ls [[Khan]]s [[búlgaro]]s andica qu'eilhes acraditában ser çcendentes de Átila. Ls Búlgaros cierta mente fúrun parte de l'ounion tribal an algun momiento, i alguns dében tener criado l'heipótese que la [[léngua chubache]] (que se acradita ser çcendente de la [[léngua búlgara]]) ye la léngua subrebibente mais próssima de la [[léngua huna]].<ref>Encyclopaedia Britannica, 1997: ''Línguas Turcas''.<blockquote>"''Formalmente, historiadores consideram o [[Lhéngua tchubache|Tchuvache]] como sendo provavelmente falado pelos Hunos.''"</blockquote></ref> Ls [[magiares]] (Húngaros) tamien reclaman ua hardança Huna. Por causa de ls Hunos qu'ambadiran la Ouropa, que repersentou ua grande coalizon de bários pobos, ye possible que ls magiares téngan tamien feito parte deilha. Até l'ampeço de l [[seclo XX]], muitas stórias húngaras acraditában que l pobo [[Székely]] era çcendente de ls Hunos. An 2005, un grupo de 2500 húngaros pediu al gobierno l reconhecimiento de l status de minorie cumo çcendentes diretos de Átila. L'ato nun fui cuncedido, mas dou cierta publicidade al grupo, formado ne l'ampeço de la década de 1990 i repersentaba un galho húngaro de l [[misticismo]]. Ls outo-proclamados Hunos nun tenien an posse nanhue cultura Huna ó traços de la lenguaige de ls mesmos, l que starie çponible an fuontes stóricas i místicas de ls Húngaros modernos.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4435181.stm BBC News - "Grupo húngaro reclama grau de minoria étnica huna" - por Nick Thorpe, 12 de Abril de 2005]</ref> L que ye claro ye que ls Hunos deixórun çcendentes por to la [[Ouropa Ouriental]] i la zeintegraçon de l Ampério Huno mostra qu'eilhes nunca ganhórun la glória perdida. Ua rezon ye que ls Hunos nunca anstalórun cumpletamente ls macanismos dun stado, cumo la [[burocracie]] i las [[taxa]]s, cumo fazirun ls magiares i la [[Horda Dourada]]. Ua beç desorganizados, ls Hunos fúrun absorbidos por outros reinos, mais ourganizados. Ls turcos seljúcidas éran aparentados de ls hunos. == Storiografie == [[Fexeiro:The Hun and the Home.jpg|180px|thumb|left|Propaganda británica da de la [[Purmeira Guerra Mundial]], adonde cita ls ribales almanas cumo "Hunos".]] L palabra "Huno" fui tamien ousada para çcrebir ls pobos cun nanhue conexon stórica cul que ls studiosos cunsidran ser ls "Hunos". An 27 de Júlio de 1900, durante la [[Rebolta de ls Boxers]], na [[China]], l [[Kaiser]] [[Guilherme II de la Almanha]] dou l'orde para "fazer l nome Almanha ser lembrado na China por mil anhos, que nanhun chinés jamales ousasse al menos ancarar de nuobo un alman".<ref>Citação em alemão do Weser-Zeitung, 28 de Julho de 1900, Segunda edição matinal, pág. 1: ''Wie vor tausend Jahren die Hunnen unter ihrem König Etzel sich einen Namen gemacht, der sie noch jetzt in der Überlieferung gewaltig erscheinen läßt, so möge der Name Deutschland in China in einer solchen Weise bekannt werden, daß niemals wieder ein Chinese es wagt, etwa einen Deutschen auch nur schiel anzusehen''.</ref> Esse çcurso, adonde l Kaiser Guilherme ambocaba a mimória de ls Hunos de l seclo V, ounido cul "Pickelhaube" ó usando l capacete de lança ousado pulas fuorças alemanas até [[1916]], qu'era remanescente ne ls antigos capacetes hunos (i húngaros), dando suporte al posterior uso anglés de la palabra para chamar ls enimigos almanes durante la [[Purmeira Guerra Mundial]]. Antretanto, outra rezon fui dada pul uso anglés de la palabra qu'era l lema "Gott mit uns" (Dius conosco) que custaba ne ls cintos de ls suldados almanes durante la purmeira guerra mundial. "uns" fui mal-antendido cumo "Huns", i acabou birando un [[jargon]]. Esse uso fui reforçado pula propaganda de ls [[Aliados]] durante la guerra, i muitos pilotos de la [[Royal Flying Corps|RFC]] chamában ls sous einemigos de "Ls Hunos". Esse uso tomou fuorça de nuobo durante la [[Segunda Guerra Mundial]]. {{clear}} == {{Ber tamien}} == * [[Ábaros]] * [[Migraçones de ls pobos bárbaros]] * [[Antiguidade tardie]] * [[Lhéngua chubache]] {{commons|Huns}} == Notas i refréncias == {{reflist|2}} {{Ampérios}} [[Catadorie:Hunos]] tggspxxxy474vkevk5g383wypjtujm9 107933 107932 2026-08-17T07:59:52Z ~2026-30875-10 15270 107933 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} : '''''Nota:''' '''Huno''' redireciona eiqui. Se percura por Átila, bei [[Átila l Huno]] [[Fexeiro:Huns empire.png|thumb|300px|L [[Ampério Huno]] stendie-se de las stepes de la [[Ásia Central]] até a la atual [[Almanha]], i de l [[Mar Negro]] até l [[mar Báltico]]]] Ls '''Hunos''' fúrun ua antiga [[cunfederaçon]] de la [[Ásia central]] de [[nómadas]] ó seminómadas [[cabalho|eiquestres]],<ref>Walter Pohl observou "''povos do início da era medieval era bem menos homogêneos do que frequentemente se pensava. Eles compartilhavam a crença fundamental da origem comum, e historiadores modrnos, por muito tempo, não acharam razão para pensar outra coisa.''" (Walter Pohl, "''Concepções de Etnicidade nos Estudos do início da Idade Média''" "Debatendo a Idade Média", ed. Lester K. Little e Barbara H. Rosenwein, (Blackwell), 1998, p.16). Na revisão de ''Beiträge zur Archäologie des Attila-Reiches'' de Joachim Werner , (Munique 1956), no ''[[Speculum (jornal)|Speculum]]'' 33.1 (Janeiro de 1958), p.159, Otto J. Maenchen-Helfen notou que "''o autor não está preocupado com a ligeira e infantil questão, quem eram os Hunos; ele não se pergunta de onde os Hunos vinham''".</ref> cula [[aristocracie]] de núcleo [[Altaico]].<ref>{{Citation |title=''Transilvânia durante a época das migrações'' |url=http://www.eliznik.org.uk/RomaniaHistory/trans-map/index.htm |accessdate=2010-03-07 |archivedate=2009-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091024062029/http://www.eliznik.org.uk/RomaniaHistory/trans-map/index.htm }}</ref><ref>{{en}} Calise, J.M.P. (2002). 'Pictish Sourcebook: Documents of Medieval Legend and Dark Age History'. Westport, CT: Greenwood Press. p279, ISBN 0-313-32295-3</ref><ref>{{en}}Peckham, D. Paulston, C. B. (1998). Linguistic Minorities in Central and Eastern Europe. Clevedon, UK : Multilingual Matters. p100, ISBN 1-85359-416-4</ref><ref>{{en}} Canfield, R.L. (1991). Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge: Cambridge University Press. p49, ISBN 0-521-52291-9</ref><ref>{{en}} Frazee, C.A. (2002). Two Thousand Years Ago: The World at the Time of Jesus. Wm. B. Eerdmans</ref> Alguas dessas tribos [[Eurásia|Eurasiáticas]] mobírun-se pa la [[Ouropa]] ne l [[seclo IV]] probabelmente debido la mudanças [[clima|climáticas]]. Eilhes éran eicelentes criadores de [[cabalho]]s i adetos de cumbates a cabalo (cun [[lança]]s i [[arco i flecha|arco]]). Mobendo-se cun sues famílias i grandes [[ganado]]s de [[Animalia|animales]] domesticados i cabalhos, eilhes migrórun an busca de nuobos [[pasto]]s para se stablecíren. Debido la sue proeza melitar i deciplina, amostrórun-se eimbatibles, tirando todos de l sou camino. Eilhes ampeçórun ua [[Migraçones de ls pobos bárbaros|corriente migratória]] anterior a deilhes pus outros pobos mudórun-se para salir de l camino de ls Hunos. Esse eifeito [[dominó]] de grandes populaçones cuntornou [[Custantinopla]] i l [[Ampério Romano de l Ouriente]] i chegou als rius [[riu Danúbio|Danúbio]] i [[Riu Reno|Reno]] i resultou na tomada de l [[Ampério Romano de l Oucidente]] an [[476]], puls [[hérulos]] xefiados por [[Odoacro]]. Ancontrando tierras la sou gusto, ls hunos stablecírun-se nas [[prainada]]s [[Hungrie|húngaras]], ne l [[leste ouropeu]], tomando la cidade de [[Szeged]], ne l [[riu Tisza]], cumo sou quartel general. Eilhes percisában de bastas árias de pasto para oubter [[Poaceae|forraige]] pa ls cabalhos i outros animales. Dessas árias de pastaiges, ls hunos cuntrolában,atrabeç d'alianças ó cunquistas, un ampério que se stenderie de ls [[Montes Urales]] (na [[Rússia]]) al [[riu Reno]] (na [[Fráncia]]) i de l [[Mar Báltico|Báltico]] al [[Riu Danúbio|Danúbio]]. Cumo nun custruían [[casa]]s, bebian an sues [[carroça]]s i tamien an [[barraca]]s qu'armában ne ls caminos que percorrian. == Ourige i Eidantidade == [[Fexeiro:Young Folks' History of Rome illus406.png|thumb|300px|Campo Huno eimaginado ne l lhibro de l seclo XIX ''Young Folks' History of Rome'' scrito por [[Charlotte Mary Yonge]].]] Ua pesquisa i debate subre ls ancestrales asiáticos de ls Hunos bénen acuntecendo zde l [[seclo XVIII]]. Por eisemplo, ls filologistas inda debaten até hoije subre qual heiterónimo de fuontes [[Chineses|chinesas]] i [[persas]] son idénticas al [[Léngua latina|latin]] Hunni ó l [[Léngua griega|griego]] Chounnoi cumo eibidéncia de l'eidantidade de ls Hunos.<ref name="Pohl">Walter Pohl(1999), "Hunos" em ''Antigüidade Tardia'', editor Peter Brown, p.501-502 . Referências suplementares em F.H Bauml e M. Birnbaum, ed., ''Átila: O Homem e sua Imagem'' (1993). Peter Heather, "Os Hunos e o fim do Império Romano na Europa Ocidental", ''English Historical Review'' 90 (1995):4-41. [[Peter Heather]], ''A Queda do Império Romano'' (2005). Otto Maenchen-Helfen, ''O Mundo dos Hunos'' (1973). E. de la Vaissière, "Hunos e Xiongnu" "Jornal Centro-Asiático" 2005-1 pág. 3-26</ref> Recentes pesquisas genéticas amóstran que la maiorie de las grandes cunfederaçones de guerreiros nun era anteiramente de la mesma [[etnia]],<ref name="Pohl"/> mas probabelmente ua mistura antre clanas ouro-asiáticos. Outro eisemplo son las [[múmias de Tarin]] çcubiertas an [[Taklamakan]], na Ásia Central; que datan de 1800 a.C. a a 200 d.C. Las caratelísticas mais notables dessas [[múmia]]s ye l sou tipo físico [[Caucasianos|caucasóide]]. Antretanto, mais testes genéticos amostrórun ua cumplexidade nessa teorie. Segundo eilha, aparecen caratelísticas ouropeias i de l leste asiático. Para alhá desso, muitos [[clana]]s puoden tener simplesmente se chamados de Hunos baseado ne l prestígio i na fama de l nome, ó séren assi atribuídos puls outros pobos por causa de caratelísticas quemuns, lugar d'ourige, ó reputaçon.<ref name="Pohl"/> Eigualmente, crónicas griegas i latinas puoden tener ousado "Hunos" nun senso mais giral, para çcrebir caratelísticas étnicas ó sociales ó reputaçon.<ref name="Pohl"/> "Todo que podemos seguramente dezir", dixe [[Walter Pohl]], "ye que l nome ’Hunos’, na antiguidade clássica, zeignaba prestigiosos grupos de guerreiros de las stepes ".<ref name="Pohl"/> Antigas bisones aparecírun ne l cuntesto dun ansino nacionalista i etnocéntrico de geraçones passadas, que quemumente presumian qu'homogeneidade étnica debie anterligar pobos social i culturalmente homogéneos.<ref>Michael Kulikowski (2005). ''Guerras góticas em Roma''. Cambridge University Press. Pág. 52-54</ref> Pesquisas modernas <ref name="Pohl"/> mostran que cada ua de las grandes cunfederaçones de guerreiros de las stepes (tales cumo [[Citas]], [[Xiongnu]], Hunos, [[Abaros]], [[Casares]], [[Cumanos]], [[Mongóis]], etc.) nun éran homogeneamente eiguales, mas ouniones de múltiplas etnias cumo las de [[Turcos]], [[Lénguas ienisseianas|Ienisseianos]], [[Tungúsicos]], [[Úgricos]], [[Iránicos]], [[Lénguas mongólicas|Mongólicos]] i muitos outros pobos. Eibidéncias de pesquisas [[genética]]s i etnogénicas cuntrastan cun teories tradecionales baseadas an relatos chineses, [[arqueologie]], [[lhenguística]] i outras eibidéncias andiretas. Essas teories cunténen dibersos eilemientos: cumo que l nome "Huno" purmeiramente çcrito cumo un grupo nómade de guerreiros cujas ouriges étnicas éran la Ásia Central, mais próssimo d'adonde hoije ye la [[Mongólia]]; i qu'eilhes éran possiblemente ligados, an parte, als Xiongnu ([[wikt:匈|匈]][[wikt:奴|奴]]), derrotados pul [[Dinastie Han|Ampério Han chinés]]; i qu'esso probocou la salida deilhes de la Mongólia an direçon al oeste, ambadindo la Ouropa 200 anhos depuis. Eibidéncias andiretas ancluen la trasmisson de suporte an madeira para arco cumpuosto de la Ásia central pro oeste. Essa narratiba stá persente na storiografie oucidental (i ouriental), mas l'eibidéncia ye a las bezes andireta ó ambígua. Ls Hunos nun deixórun praticamente nanhun relato scrito. Nun hai nanhun decumiento subre l qu'acunteciu antre la salida deilhes de la [[China]] i la chegada na Ouropa 150 anhos depuis. La radadeira refréncia als Xiongnu de l norte era la derrota deilhes puls chineses an 151 ne l [[lago Barkol]], quando eilhes fugiran pa las stepes de l'oeste an [[Kangju]] (centrado na cidade de l [[Turcomeniston]] ne l [[Cazaquiston]]). Decumientos chineses antre l seclo III i IV sugerian qu'ua pequeinha tribo chamada Yuebnan, remanescente de ls Xiongnu de l norte, staba çtribuída nas prainadas de l Cazaquiston. Ua tendéncia recente d'anterpretaçon dá suporte a ua ligaçon política i cultural antre Hunos i Xiongnu. Fuontes centro-asiáticas ([[Sogdianas]] i [[Bátria|Batrianas]]) de l seclo IV traduziran "Hunos" para "Xiongnu" i al alrobés; tamien, ls caldeirones de Xiongnus i Hunos éran birtualmente idénticos i fúrun scondidos ne ls mesmos lugares (barrancos de rius) na [[Hungrie]] i ne ls [[Ourdos]].<ref>E. de la Vaissière, "Hunos e Xiongnu" "Jornal Centro-Asiático" págs. 3-26</ref> === Teorie turca === {{AP|[[Léngua Huna]]}} Ls Hunos fúrun talbeç d'ourige turca (ó pré-Proto-Turca). Essa linha de pensamiento surgiu quando [[Joseph de Guignes]] ne l [[seclo XVIII]] eidantificou ls Hunos culs Xiongnu ó (H)siung-znudo.<ref>{{en}}[http://www.1911encyclopedia.org/Hiung-Nu "Sir H. H. Howorth, História dos Mongóis (1876-1880); 6° Congresso de Orientalistas, Leiden, 1883 (Actes, parte iv. pp. 177-195);{{fr}} de Guignes, História geral dos Hunos, dos Turcos, dos Mongóis, e dos outros Tártaros ocidentais (1756-1758)"]</ref> Esso oubtebe l'apoio de L.Maenchen-Heilfen baseado ne ls sous studos linguísticos.<ref>{{en}}Otto J. Maenchen-Helfen. The World of the Huns: Studies in Their History and Culture. University of California Press, 1973</ref><ref>[http://www.kroraina.com/huns/mh/mh_6.html Otto Maenchen-Helfen, Língua dos Hunos]</ref> L'anglés [[Peter Heiather]] chamou ls Hunos de "l purmeiro grupo de nómadas turcos, an ouposiçon als [[iranianos]], a ambadir la Ouropa ".<ref>{{en}}Peter Heather, "The Huns and the End of Roman Empire in Western Europe", ''The English Historical Review'', Vol. 110, No. 435, February 1995, p. 5.</ref> L pesquisador turco Kemal Cemal amparou essa afirmaçon cula cumparaçon de palabras i nomes semelhantes nas [[Léngua turca|lénguas turca]] i [[Léngua huna|huna]], i semelhanças ne ls sistemas de gobierno de tribos hunas i turcas. L storiador [[Húngaros|húngaro]] Gyula Nemeth tamien apoiou esse punto de bista.<ref>[http://www.historyfiles.co.uk/FeaturesEurope/BarbarianHuns.htm "Europa: As origens dos Hunos"], no ''The History Files'', baseado em conversas com Kemal Cemal, Turquia, 2002</ref> L storiador Uyghur Turghun Almas sugeriu ua ligaçon antre Hunos i ls Uyghurs, un pobo de léngua turca que reside an [[Xinjiang]], China. == Stória == === Seclos II al V === Dionysius Perigetes çcrebiu un pobo que puode ser ls Hunos bibendo próssimo al [[Mar Cáspio]] ne l [[seclo II]]. An 139 d.C., l geógrafo ouropeu [[Ptolemiu]] screbiu subre ls "Khuni" bibendo próssimos al Riu Dnieper i gobernados por "Suni". El listou l seclo, ambora nun ye cierto se esse pobo éran ls Hunos. Ne l [[seclo V]], l storiador [[Arménios|arménio]] Moses de Khorene, ne l sou "Stória de la Arménia", ponendo ls Hunni próssimos de ls [[Sármatas]] i çcribendo la catura de la cidade de [[Balkh]] por eilhes, an algun momiento antre [[194]] i [[214]], l que splica l porque de ls griegos chamáren aqueilha cidade de Hunuk. Prosseguindo cula derrota de ls Xiongnu puls Han, la stória Xiongnu permaneciu çconhecida por un seclo; até quando la família Liu de l "Tiefu" de ls Xiongnu de l sul, tentórun stablecer un estado ne l'oeste de la China (ber [[Han Zhao]]). Ls [[Chionitas]] aparecírun na [[Trasoxiana]] an 320 eimediatamente depuis de Jin Zhuan subjugar Liu Can, fazendo ls [[Xiongnu]] entráren nun caos. Depuis Kidara surgiu para liderar ls Chionitas na presson contra ls [[Ampério de ls Kushana|Kushanas]]. Ne l'oeste, ls [[Ostrogodos]] entrórun an cuntato culs Hunos an 358 d.C. Ls arménios mencionan Bund (an torno de 370): l purmeiro líder Huno na region de l [[Cáucaso]]. Ls [[romanos]] cumbidórun ls Hunos de l leste de la [[Oucránia]] para stablecíren- se na [[Panónia]] an 361, i an 372 eilhes fúrun pa l'oeste liderados pul rei Balimir, i derrotados puls [[Alanos]]. Ne l leste, ne l'ampeço de l seclo V, Tiefu Xia fui la radadeira dinastie de ls Xiongnu de l sul na China Oucidental i ls Alchon/Huna aparecírun aonde hoije ye l [[Afeganistan]] i l [[Paquiston]]. Nesse punto decifrar las stórias hunas pa ls multi-linguistas tornou-se fácele cun eibentos relatibamente bien-decumentados por fuontes [[Ampério Bizantino|bizantinas]], [[Arménia|arménias]], [[Stória de l Eiran|persas]], [[India|indianas]] i [[China|chinesas]]. === Hunos Ouropeus === [[Fexeiro:HunSiege-ChroniconPictum.jpg|thumb|300px|Ua pintura romantizada-à-cabalharie de l seclo XIV de ls "hunos" cercando ua cidade. Nota-se ls detalhes [[Anacronismo|anacrónicos]] nas armas, armaduras i ne l tipo de la cidade. ''[[Chronicon Pictum]]'' da [[Hungrie]], [[1360]].]] Ls Hunos aparecírun na [[Ouropa]] ne l [[seclo IV]], aparentemente benidos de la Ásia Central. Eilhes purmeiro aparecírun ne l norte de l [[Mar Negro]], fuorçando un grande númaro de [[Godos]] a buscar refúgio ne l [[Ampério Romano]]; depuis, ls Hunos aparecírun ne l'oeste de ls [[Cárpatos]] na [[Panónia]], probabelmente an algun momiento antre 400 i 410, probabelmente probocando la massiba migraçon de las [[tribos germánicas]] pa l'oeste de l [[Riu Reno|Reno]] an Dezembre de 406. L stablecimiento de l [[Ampério Huno]] ne l seclo V marca storicamente l'ampeço de a migraçon cun [[cabalho]]s. Ls hunos éran soberbos cabalheiros, treinados zde l'anfáncia, i alguns áchan qu'eilhes ambentórun l [[Stribo (cabalharie)|stribo]], strumiento crítico para oumentar l poder de luita. Eilhes spalhórun terror ne ls enimigos debido la [[belocidade]] an qu'eilhes podien se mobimentar, trocando de montarie bárias bezes al die para manter la bantaige. Ua segunda bantaige éran ls sous arcos cumpuostos recurbados, muitos superiores la qualquiera cousa ousada ne l [[oucidente]]. Apoiados an sous stribos, eilhes podien atirar para frente, pa ls lados i para trás. La percipal fuonte de renda de ls hunos era la prática de l saque als pobos dominados. Quando chegában nua region, spalhában l medo, pus éran stremamente biolentos i cruéis culs enimigos. Sue tática eissencial era fazer ataques-surpresa relámpago i garantir l terror. Ls Hunos de Átila ancorporórun grupos de pobos tributairos. Na Ouropa, [[Alanos]], [[Gépidas]], [[Scírios]], [[Rugios]], [[Sármatas]] i [[Godos|tribos Góticas]] todas ounidas sob ls Hunos pula coalizon de Aradric na [[Batailha de Nedao]] an [[454]], hoije [[Nedaba]]. [[Fexeiro:Ulpiano Checa La invasión de los bárbaros.jpg|thumb|300px|Ls Hunos, lhiderados por Átila, anbaden la [[Eitália]], cumo bisualizado nessa pintura de l [[século XIX|seclo XIX]] de [[Ulpiano Checa]] ([[1860]]-[[1916]]).]] La mimória de las cunquistas hunas fui trasmetida ouralmente antre ls pobos germánicos i ye un cumponente amportante nas ''Bölsunga saga'' i ''Heirbarar saga'' de la [[Nórdico Antigo|Noruega Antiga]], i ne l ''Nibelungenlied'', cunto [[Almanha|alman]] de la [[Eidade Média]], todos sob l cenairo de l período de las [[Migraçones de ls pobos bárbaros|migraçones]] i datan dun milénio antes de ls decumientos scritos. Na ''Heirbarar saga'', ls [[Godos]] fazirun purmeiro cuntato culs Hunos arqueiros i ls ancontrórun na épica batailha nas prainadas de l [[Riu Danúbio|Danúbio]]. L'apogeu de l'ampério huno acunteciu durante l gobierno de sou percipal líder, [[Átila l Huno|Átila]], respunsable por dibersas cunquistas an guerras i batailhas. El tornou-se líder de ls hunos an [[433]] i amprendiu ua série d'ancursones al [[sul]] de la [[Rússia]] i [[Pérsia]]. El anton dirigiu sue atençon als [[Bálcanas]], causando suficiente terror i çtruiçon an dues percipales ancursones para séren [[suborno|subornados]] para salir. An [[450]] el se dirigiu al Ampério Romano de l Oucidente, cruzando l Reno al [[norte]] de [[Mainç]] cun, probabelmente, 100.000 guerreiros. Abançando nun frunt de 100 [[milha]]s, el saqueou bárias bilas ne l que ye hoije la Fráncia setentrional. L general romano [[Aécio]] liebantou un eisército romano-besigotico i abançou cuntrá Átila, que staba sitiando la cidade de [[Orléanes]]. Na percipal [[Batailha de ls Campos Cataláunicos|batailha de Chalónes]], Átila fui derrotado, mas nun çtruído. Fui la radadeira grande campanha melitar de l Ampério Romano de l Oucidente. Átila anton ambadiu la [[Eitália]], percurando nuobos saques. Anquanto el passaba, refugiados fugian para [[ilha]]s na cuosta de l mar [[Adriático]], ampeçando poboaçon que mais tarde darie ourige a la cidade de [[República de Beneza|Beneza]]. Las fuorças romanas stában sgotadas i sou eisército percipal cuntinaba na [[Gália]]. Ls hunos tamien stában fracos, sgotados por ancessantes campanhas, [[malina]]s i fame na Eitália. Nua reunion cul [[papa Lion I]], Átila cuncordou an recuar. L'ampério zeintegrou-se passado la muorte de Átila an [[453]], cun nanhun líder fuorte para manté-los ounidos. Pobos súbditos reboltórun-se i façones drento de l grupo de ls própios hunos lutórun antre si pul poder. Ls hunos eibentualmente zaparecírun de la stória passado ua lieba de nuobos ambasores, cumo ls [[Ábaros]]. Ne l ''Nibelungenlied'', Kriemhild casa-se cun Átila (Etzel an [[Léngua almana|alman]]) depuis que sou purmeiro marido Siegfried fui muorto por Hagen, cula ajuda de sou armano, Rei Gunther. Eilha anton usou l sou poder cumo mulhier de Átila para armar ua sangrenta bingança, na qual nun solo Hagen i Gunther mas todos ls guerreiros de la [[Burgúndia]] fúrun muortos nua fiesta qu'eilha i Etzel ls cumbidórun. Depuis dua relatiba bitória subre ls Hunos, que éran numericamente superiores, ls [[Burgúndios]] finalmente sucumbiran, nun puls Hunos mas por Rudeger ([[Austríacos|Austríaco]]), que morriu na batailha tamien, i por Deitrich bon Bern ([[Ostrogodos|Ostrogodo]]), ambos [[Bassalaige|bassalos]] de Etzel i relutantes quanto a lutar contra a tribo amiga de ls Burgúndios, mas depuis fúrun fuorçados la tal por presson de Etzel. Na ''Bölsunga saga'', Átila (Atli an [[Léngua norueguesa|noruegués]]) derrotou l rei [[Francos|franco]] Sigebert I(Sigurõr ó Siegfried) i l rei Burgúndio Guntran (Gunnar ó Gunther), mas depuis fui assassinado pula Reina Fredegund (Gudrun ó Kriemhild), l'armana de l redadeiro rei i sue mulhier. == Naciones sucessoras == [[Fexeiro:NE 500ad.jpg|thumb|300px|Lhocalizaçon de ls stados sucessores de ls Hunos an 500 d.C.]] Muitas naciones tentórun assemilar-se étnica i culturalmente cumo sucessoras de ls Hunos. Por eisemplo, la "Nominalia" de ls [[Khan]]s [[búlgaro]]s andica qu'eilhes acraditában ser çcendentes de Átila. Ls Búlgaros cierta mente fúrun parte de l'ounion tribal an algun momiento, i alguns dében tener criado l'heipótese que la [[léngua chubache]] (que se acradita ser çcendente de la [[léngua búlgara]]) ye la léngua subrebibente mais próssima de la [[léngua huna]].<ref>Encyclopaedia Britannica, 1997: ''Línguas Turcas''.<blockquote>"''Formalmente, historiadores consideram o [[Lhéngua tchubache|Tchuvache]] como sendo provavelmente falado pelos Hunos.''"</blockquote></ref> Ls [[magiares]] (Húngaros) tamien reclaman ua hardança Huna. Por causa de ls Hunos qu'ambadiran la Ouropa, que repersentou ua grande coalizon de bários pobos, ye possible que ls magiares téngan tamien feito parte deilha. Até l'ampeço de l [[seclo XX]], muitas stórias húngaras acraditában que l pobo [[Székely]] era çcendente de ls Hunos. An 2005, un grupo de 2500 húngaros pediu al gobierno l reconhecimiento de l status de minorie cumo çcendentes diretos de Átila. L'ato nun fui cuncedido, mas dou cierta publicidade al grupo, formado ne l'ampeço de la década de 1990 i repersentaba un galho húngaro de l [[misticismo]]. Ls outo-proclamados Hunos nun tenien an posse nanhue cultura Huna ó traços de la lenguaige de ls mesmos, l que starie çponible an fuontes stóricas i místicas de ls Húngaros modernos.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4435181.stm BBC News - "Grupo húngaro reclama grau de minoria étnica huna" - por Nick Thorpe, 12 de Abril de 2005]</ref> L que ye claro ye que ls Hunos deixórun çcendentes por to la [[Ouropa Ouriental]] i la zeintegraçon de l Ampério Huno mostra qu'eilhes nunca ganhórun la glória perdida. Ua rezon ye que ls Hunos nunca anstalórun cumpletamente ls macanismos dun stado, cumo la [[burocracie]] i las [[taxa]]s, cumo fazirun ls magiares i la [[Horda Dourada]]. Ua beç desorganizados, ls Hunos fúrun absorbidos por outros reinos, mais ourganizados. Ls turcos seljúcidas éran aparentados de ls hunos. == Storiografie == [[Fexeiro:The Hun and the Home.jpg|180px|thumb|left|Propaganda británica da de la [[Purmeira Guerra Mundial]], adonde cita ls ribales almanas cumo "Hunos".]] L palabra "Huno" fui tamien ousada para çcrebir ls pobos cun nanhue conexon stórica cul que ls studiosos cunsidran ser ls "Hunos". An 27 de Júlio de 1900, durante la [[Rebolta de ls Boxers]], na [[China]], l [[Kaiser]] [[Guilherme II de la Almanha]] dou l'orde para "fazer l nome Almanha ser lembrado na China por mil anhos, que nanhun chinés jamales ousasse al menos ancarar de nuobo un alman".<ref>Citação em alemão do Weser-Zeitung, 28 de Julho de 1900, Segunda edição matinal, pág. 1: ''Wie vor tausend Jahren die Hunnen unter ihrem König Etzel sich einen Namen gemacht, der sie noch jetzt in der Überlieferung gewaltig erscheinen läßt, so möge der Name Deutschland in China in einer solchen Weise bekannt werden, daß niemals wieder ein Chinese es wagt, etwa einen Deutschen auch nur schiel anzusehen''.</ref> Esse çcurso, adonde l Kaiser Guilherme ambocaba a mimória de ls Hunos de l seclo V, ounido cul "Pickelhaube" ó usando l capacete de lança ousado pulas fuorças alemanas até [[1916]], qu'era remanescente ne ls antigos capacetes hunos (i húngaros), dando suporte al posterior uso anglés de la palabra para chamar ls enimigos almanes durante la [[Purmeira Guerra Mundial]]. Antretanto, outra rezon fui dada pul uso anglés de la palabra qu'era l lema "Gott mit uns" (Dius conosco) que custaba ne ls cintos de ls suldados almanes durante la purmeira guerra mundial. "uns" fui mal-antendido cumo "Huns", i acabou birando un [[jargon]]. Esse uso fui reforçado pula propaganda de ls [[Aliados]] durante la guerra, i muitos pilotos de la [[Royal Flying Corps|RFC]] chamában ls sous einemigos de "Ls Hunos". Esse uso tomou fuorça de nuobo durante la [[Segunda Guerra Mundial]]. {{clear}} == {{Ber tamien}} == * [[Ábaros]] * [[Migraçones de ls pobos bárbaros]] * [[Antiguidade tardie]] * [[Lhéngua chubache]] {{commons|Huns}} == Notas i refréncias == {{reflist|2}} {{Ampérios}} [[Catadorie:Hunos]] 24e59bttfmu2u0oyovfsqxxl6ium9ko Chicago 0 5063 107925 80984 2026-08-16T19:14:56Z ~2026-30875-10 15270 107925 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:2010-02-19 3000x2000 chicago skyline.jpg|thumb|right|300px|Chicago]] '''Chicago''' ye la maior cidade de l stado de [[Eillinois]], ne ls [[Stados Ounidos]]. Cun cerca de 2,7 milhones d'habitantes, segundo l censo de 2010, ye la cidade mais populosa de la region Centro-Oeste i la terceira cidade mais populosa de ls Stados Ounidos, depuis de [[Nuoba Iorque]] i Los Angeles. Sue ária metropolitana, bulgarmente coincida por "Grande Chicago", ye a 27ª aglomeraçon ourbana mais populosa de l mundo, abrigando un númaro stimado de 9,5 milhones de pessonas spalhadas puls stados stadunidenses de Eillinois, [[Andiana]] i [[Wisconsin]]. Chicago ye la sede de l Cundado de Cok, l segundo cundado mais populoso de ls Stados Ounidos depuis de l [[Los Angeles|Cundado de Los Angeles]], na [[Califórnia]]. [[Catadorie:Cidades de ls Stados Ounidos de la América]] dzpw1va4xnqip58ezc4eip3ftom9z3o Lhéngua rutul 0 7200 107922 107336 2026-08-16T18:17:56Z ~2026-30875-10 15270 107922 wikitext text/x-wiki {{Info/Língua | nome = Rutul myxʼabišdy čʼel | corfamilha = Caucasiana | stados = [[Dagueston]],[[Azerbaijon]] | falantes = ~29.500 | fam1 = [[Línguas caucasianas|Caucasiana]] | fam2 = [[Lhéguas caucasianas do nordeste|Caucasiana do Nordeste]] | fam3 = [[Lhénguas lezguianas|Lezguiana]] | fam4=[[Lhéguas samur|Samur]] | fam5=[[Lhéguas samur oeste|Samur oeste]] | oufecial = [[Dagueston]] | regulador = ''Sin uorgon regulador'' | scrita = [[alfabeto cerílico|Cerílica]] | iso1 = - | iso2 = cau | iso3 = | sil = RUT | outrosnomes = | pronúncia = | mapa = }} [[Fexeiro: Caucasus-ethnic roetoelen.pn|thumb|right|Rutuls étnicos ne l Cáucaso]] L '''rutul''' (myxʼabišdy čʼel) ye ua [[lhéngua]] falada pul ls [[rutuls]], un grupo étnico que bibe ne l [[Dagueston]], ([[Rússia]]) e algumas partes de [[Azerbaijon]]. La palabra rutul deriba de l nome de ua nila de l Dageston onde ye falada esta lhéngua. Ls sous falantes ye cerca de 29.400 no [[Dagueston]] ye somente 100 ne l [[Azerbaijon]].<ref name="Ethnologue">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rut Ethnologue entry for Rutul]</ref><ref name="rutetheo">{{ru icon}} [http://etheo.h10.ru/rutu01.htm ETHEO: Rutul Language]</ref> == Classeficaçon == O rutul pertence al grupo lezgui de las [[lhénguas caucasianas de l nordeste]]. ==Stória== L termo Rutul fui usada pula purmeira beç ne l século XV pá designar l pobo falante de las lhénguas Lézgicas ne l que ye hoije l sul de l [[Dagueston]] i an [[Shaki (rayon)]] ne l [[Azerbaijon]]. Passou a ter uso ouficial an 1917 i nun tebe ua forma de scrita até que se adotou ua forma do alfabeto cerílico an 1990. ==Falantes== Ls falantes ye an gerl bilíngues ó mesmo multilíngues, falando as lhénguas [[Lhéngua azeri|azeri]], [[Lhéngua russa|russa]], [[Lhéngua lézgica|lézgica]], Ye uito ls [[dialeto]]s i duis subdialetos. La bersion literária anida stá an desembolbimiento. nas regiones cun más populaçon rutul ne l Dagueston, a lhéngua ye ansinada nas scuolas de l purmeiro grau (séria 1ª a 4ª). == Alfabeto == La lhéngua rutul usa l [[alfabeto cerílico]] próprio, l qual presenta 51 lhetras (ne l [[Lhéngua russa|russo]] ye 33 letras). Ls 18 simblos adicionales ne l alfabeto rutul ye cumpostos por grupos de dues lhetras de l alfabeto ouriginal, necessários pa a cumplexa [[fonologie]] de la lhéngua. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | АI аI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гъ гъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гь гь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ГI гI |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Дж дж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Дз дз | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Къ къ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Кь кь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | КI кI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ПI пI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ТI тI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | УI уI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Уь уь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хъ хъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хь хь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЦI цI |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЧI чI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ы | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ыI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ь |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я |} == Stória == L termo rutul fui usado purmeiramente ne l [[século XV]] pa designar pobos falantes de l [[Lhéngua lezgui|lezgui]] que corresponde a la atual region de l sul de l Dagueston i de l Azerbaijon ([[Shaki]]). Stebe an uso ouficial desde após [[1917]]. Rutul nun fui ua lhéngua scrita até que l sistema de la scrita (baseado no [[alfabeto cerílico]]) fui desembolbido an [[1990]]. Ls falantes natibos ye frequentemente bilingues ó multilingües tenido fluéncia ne l [[Lhéngua azeri|azeri]], [[Lhéngua lezgui|lezgui]] i/ó [[Lhéngua russa|russo]]. Hai uito [[dialeto]]s de l rutul. La bersion literária de la lhéngua remanesce ne l porcesso de l desembolbimiento de l [[scrita]]. Ne l lado regiones al sul de la [[Rússia]] pobladas pul ls rutuls la lhéngua ye ansinada nas scuolas. == Lhénguas relacionadas == Antre las lhénguas de l grupo lezgui, l [[Lhéngua tsakhur|tsakhur]] parece sere l más próximo al rutul; à sceçon destas dues, hai uito lhénguas ne l grupo lezgui: [[Lhéngua lezgui|lezgui]], [[Lhéngua tabassaron|tabassaron]], [[Lhéngua agul|agul]], [[Lhéngua budugh|budugh]], [[Lhéngua kryts|kryts]], [[Lhéngua khinalugh|khinalugh]], [[Lhéngua udi|udi]] i [[Lhéngua archi|archi]]. == {{Ber tamien}} == * [[Rutuls]] * [[Lhénguas caucasianas de l nordeste]] ==Notas== {{reflist}}] == {{Lhigaçones sternas}} == * {{Link||2=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rut |3=Ethnologue: relatório para a língua rutul}} * {{Link||2=http://atlas.musigidunya.az/atlas/az/rutuls_video.html |3=Cançones i danças populares de ls rutuls de l Azerbaijon}} *[http://lingweb.eva.mpg.de/ids/ Dicionairo rutul online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819194552/http://lingweb.eva.mpg.de/ids/ |date=2010-08-19 }} *[http://www.omniglot.com/writing/rutul.htm Escrita Rutul em omniglot.com]<br /> {{Portal3|Linguística}} {{DEFAULTSORT:Lingua Rutul}} [[Categoria:Lhénguas lezgui|Rutul]] [[Categoria:Lhénguas da Rússia|Rutul]] [[Categoria:Lhénguas do Azerbaijão|Rutul]] lnrddmcaozzt8cmds4g2v2tww7oykhe 107923 107922 2026-08-16T18:21:33Z ~2026-30875-10 15270 107923 wikitext text/x-wiki {{Info/Língua | nome = Rutul myxʼabišdy čʼel | corfamilha = Caucasiana | stados = [[Dagueston]],[[Azerbaijon]] | falantes = ~29.500 | fam1 = [[Línguas caucasianas|Caucasiana]] | fam2 = [[Lhéguas caucasianas do nordeste|Caucasiana do Nordeste]] | fam3 = [[Lhénguas lezguianas|Lezguiana]] | fam4=[[Lhéguas samur|Samur]] | fam5=[[Lhéguas samur oeste|Samur oeste]] | oufecial = [[Dagueston]] | regulador = ''Sin uorgon regulador'' | scrita = [[alfabeto cerílico|Cerílica]] | iso1 = - | iso2 = cau | iso3 = | sil = RUT | outrosnomes = | pronúncia = | mapa = }} [[Fexeiro: Caucasus-ethnic roetoelen.pn|thumb|right|Rutuls étnicos ne l Cáucaso]] L '''rutul''' (myxʼabišdy čʼel) ye ua [[lhéngua]] falada pul ls [[rutuls]], un grupo étnico que bibe ne l [[Dagueston]], ([[Rússia]]) i alguas partes de l [[Azerbaijon]]. La palabra rutul deriba de l nome de ua nila de l Dageston onde ye falada esta lhéngua. Ls sous falantes ye cerca de 29.400 no [[Dagueston]] ye somente 100 ne l [[Azerbaijon]].<ref name="Ethnologue">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rut Ethnologue entry for Rutul]</ref><ref name="rutetheo">{{ru icon}} [http://etheo.h10.ru/rutu01.htm ETHEO: Rutul Language]</ref> == Classeficaçon == O rutul pertence al grupo lezgui de las [[lhénguas caucasianas de l nordeste]]. ==Stória== L termo Rutul fui usada pula purmeira beç ne l século XV pá designar l pobo falante de las lhénguas Lézgicas ne l que ye hoije l sul de l [[Dagueston]] i an [[Shaki (rayon)]] ne l [[Azerbaijon]]. Passou a ter uso ouficial an 1917 i nun tebe ua forma de scrita até que se adotou ua forma do alfabeto cerílico an 1990. ==Falantes== Ls falantes ye an gerl bilíngues ó mesmo multilíngues, falando as lhénguas [[Lhéngua azeri|azeri]], [[Lhéngua russa|russa]], [[Lhéngua lézgica|lézgica]], Ye uito ls [[dialeto]]s i duis subdialetos. La bersion literária anida stá an desembolbimiento. nas regiones cun más populaçon rutul ne l Dagueston, a lhéngua ye ansinada nas scuolas de l purmeiro grau (séria 1ª a 4ª). == Alfabeto == La lhéngua rutul usa l [[alfabeto cerílico]] próprio, l qual presenta 51 lhetras (ne l [[Lhéngua russa|russo]] ye 33 letras). Ls 18 simblos adicionales ne l alfabeto rutul ye cumpostos por grupos de dues lhetras de l alfabeto ouriginal, necessários pa a cumplexa [[fonologie]] de la lhéngua. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | АI аI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гъ гъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гь гь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ГI гI |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Дж дж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Дз дз | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Къ къ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Кь кь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | КI кI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ПI пI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ТI тI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | УI уI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Уь уь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хъ хъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хь хь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЦI цI |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЧI чI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ы | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ыI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ь |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я |} == Stória == L termo rutul fui usado purmeiramente ne l [[século XV]] pa designar pobos falantes de l [[Lhéngua lezgui|lezgui]] que corresponde a la atual region de l sul de l Dagueston i de l Azerbaijon ([[Shaki]]). Stebe an uso ouficial desde após [[1917]]. Rutul nun fui ua lhéngua scrita até que l sistema de la scrita (baseado no [[alfabeto cerílico]]) fui desembolbido an [[1990]]. Ls falantes natibos ye frequentemente bilingues ó multilingües tenido fluéncia ne l [[Lhéngua azeri|azeri]], [[Lhéngua lezgui|lezgui]] i/ó [[Lhéngua russa|russo]]. Hai uito [[dialeto]]s de l rutul. La bersion literária de la lhéngua remanesce ne l porcesso de l desembolbimiento de l [[scrita]]. Ne l lado regiones al sul de la [[Rússia]] pobladas pul ls rutuls la lhéngua ye ansinada nas scuolas. == Lhénguas relacionadas == Antre las lhénguas de l grupo lezgui, l [[Lhéngua tsakhur|tsakhur]] parece sere l más próximo al rutul; à sceçon destas dues, hai uito lhénguas ne l grupo lezgui: [[Lhéngua lezgui|lezgui]], [[Lhéngua tabassaron|tabassaron]], [[Lhéngua agul|agul]], [[Lhéngua budugh|budugh]], [[Lhéngua kryts|kryts]], [[Lhéngua khinalugh|khinalugh]], [[Lhéngua udi|udi]] i [[Lhéngua archi|archi]]. == {{Ber tamien}} == * [[Rutuls]] * [[Lhénguas caucasianas de l nordeste]] ==Notas== {{reflist}}] == {{Lhigaçones sternas}} == * {{Link||2=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rut |3=Ethnologue: relatório para a língua rutul}} * {{Link||2=http://atlas.musigidunya.az/atlas/az/rutuls_video.html |3=Cançones i danças populares de ls rutuls de l Azerbaijon}} *[http://lingweb.eva.mpg.de/ids/ Dicionairo rutul online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819194552/http://lingweb.eva.mpg.de/ids/ |date=2010-08-19 }} *[http://www.omniglot.com/writing/rutul.htm Escrita Rutul em omniglot.com]<br /> {{Portal3|Linguística}} {{DEFAULTSORT:Lingua Rutul}} [[Categoria:Lhénguas lezgui|Rutul]] [[Categoria:Lhénguas da Rússia|Rutul]] [[Categoria:Lhénguas do Azerbaijão|Rutul]] du9g7d27uws9hclmzgywlexn673lqi0 Gymnoschoenus 0 7364 107915 84948 2026-08-16T13:26:14Z ~2026-30875-10 15270 107915 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Taxonomie |nome = Gymnoschoenus |quelor =lightgren |eimaige = |eimaige_legenda = |domínio = [[Eukaryota]] |reino = [[Plantae]] |superdebison = [[Spermatophyta]] |debison = [[Magnoliophyta]] |classe = [[Liliopsida]] |subclasse = [[Commelenidae]] |orde = [[Poales]] |família = [[Cyperaceae]] |género = '''''Gymnoschoenus''''' |subdebison_nome = Speces |subdebison = <center> Ber testo }} '''''Gymnoschoenus''''' <small> [[Nes]]</small> ye un [[género (biologie)|género]] [[botánica|botánico]] pertencente a la [[familha (biologie)|familha]] [[Cyperaceae]]. == Speces == * ''[[Gymnoschoenus adustus]]'' * ''[[Gymnoschoenus anceps]]'' * ''[[Gymnoschoenus sphaerocephalus]]'' == {{Ligaçones sternas}} == * {{Link||2=http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APWeb/ourders/poalesweb.htn#Cyperaceae |3=Família Cyperaceae |4=na [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html APWebsite]}} * {{Link||2=http://delta-antkey .com/angio/www/cyperace.htn |3=Família Cyperaceae |4=na [http://delta-antkey .com/angio/ DELTA: L.Watson und M.J.Dallwitç]}} {{Rabisco-poales}} {{Portal3|Botánica}} [[Catadorie:Cyperaceae]] 2n5gjknktq9eut4xuwezl6irdmbzp1a Lhéngua chinesa 0 7632 107939 107572 2026-08-17T08:54:13Z ~2026-30875-10 15270 107939 wikitext text/x-wiki {{Sin-fuontes}} {{Anfo/Lhéngua |nome = Chinés |nomenatibo = 漢語 / 汉语 ''Hànyǔ'', 中文 ''Zhōngwén'' |pernúncia = |outrosnomes = |quelorfamília = Sino-tibetana |criador = |data = |stados = [[República Popular de la China]],[[Ḥong Kong]], [[Macau]], [[Taiwan]], [[Singapura]], [[Malásia]], [[Andonésia]], [[Tailándia]], [[Bietname]], [[Myanmar|Mianmar]], [[Camboja]] |region = |falantes = cerca de 1,3 bilhon |outelizadores = |posiçon = 1 |stinçon = |fam1 = |fam2 = |fam15 = |família = |amprego = |fuontes = |scrita = [[Carateres chineses]] <!-- Statuto oufecial --> |oufecial = [[República Popular de la China]], [[Ḥong Kong]], [[Macau]], [[Taiwan]] (Formosa), [[Singapura]], [[Naciones Ounidas]] |regulador = RPC: [http://www.china-language.gob.cn/ bárias agéncias] (an chinés)<br />An Taiwan: Cunseilho de Promoçon de l Mandarin<br />An Singapura: Cunseilho pa la Promoçon de l Mandarin/Campanha pa la Fala de l Mandarin <!-- Códigos de lhénguas --> |iso1 = zh |iso2 = chi |iso3 = zho |sil = <!-- Mapa --> |mapa = }} La '''lhéngua chinesa''' (an Hanyu 汉语 ó 漢語 ó 华语 ó 華語; an Zhōngwén 中文) ye na berdade ua [[família de léguas]] que pertence al [[Lénguas campana-tibetanas|galho campana-tibetano]]. Aprossimadamente la quinta parte de ls habitantes de la [[Tierra]] fala algua forma de chinés cumo [[lhéngua materna]], tornando la lhéngua chinesa la mais falada ne l planeta, ambora nun seia la mais difundida.{{Carece de fuontes}} Ye ua [[lhéngua tonal]], eisolante i, basicamente, monossilábica, tendendo al monossilabismo percipalmente na bariante scrita, anquanto las bariantes faladas (notoriamente l [[mandarin]]) questuman fazer amplo uso de palabras dissilábicas i polissilábicas. Las raízes lexicales son, inda assi, todas monossilábicas.{{Carece de fuontes}} == Trasliteraçon == La [[trasliteraçon]] de ls carateres chineses pa las lénguas que úsan l [[alfabeto latino]] puode ser feita pul sistema [[Wade-Giles]], criado por dous missionairos [[stadunidenses]]. Passado la [[Reboluçon quemunista chinesa]], an [[1949]], ua comisson de [[filólogo]]s criou un nuobo sistema coincido cumo [[pinyin]]. Cumo un eisemplo, ne l sistema [[Wade-Giles]] scribe-se "[[Mao Tsé Tung]]", anquanto qu'an [[pinyin]] grafa-se "[[Mao Zedong|Máo Zédōng]]". Para andicar ls tones outelizan-se [[aciento]]s subre las bogales ó inda númaros, al final de cada sílaba. == Dialetos == La léngua chinesa apersenta grande bariadade de dialetos, sendo tamanha la defrença antre eilhes a punto de muitos séren ancumprensibles antre si{{carece de fuontes}}. L léngua mantén l'ounidade por causa de l'ourige genética quemun i pul fato de la scrita ser quemun a todos eilhes, trascrebendo cunceitos al ambés de sonidos. Ls percipales dialetos de l chinés son: * [[Mandarin]], cunsidrado l léngua oufecial de la region de [[Pequin|Beising]] i, teoricamente, falado an to la China, ancluindo [[Taiwan]] i tamien falado an [[Singapura]]; * [[Cantonés]], falado an [[Ḥong Kong|Hong Kong]], [[Macau]] i [[Canton (China)|Canton]]; * [[Sichuanés]], falado ne l centro de la [[China]] (region de [[Sichuan]] i [[Chongqing]]); * [[Hakka]], falado na porçon mais oucidental de la [[China]], próssimo a la frunteira cul [[Afeganistan]]. == Gramática == La gramática de la léngua chinesa ye relatibamente mais fácele que la d'outras lénguas. L chinés nun ten trocas de género nin de númaro. Ls berbos manténen-se eimutables an todos ls causos i an todos ls tiempos gramaticales. Por eisemplo, l berbo Ser 是 (shi) nun se cunjuga, seia quien fur l sujeito ó l tiempo. == Sistema de scrita == L [[sistema de scrita]] chinés ye [[logográfico]], ó seia, ls [[grafema]]s son [[logograma]]s que denotan [[palabra]]s ó [[morfema]]s. La [[carateres chineses|scrita chinesa]], an todas sues [[bariante]]s, ye caratelizada pula auséncia dun [[alfabeto]]. Ls logogramas nun trascreben ls sonidos de la fala ([[fonema]]s), mas seneficados, i cada grafema puode ser pronunciado dua forma cumpletamente defrente d'acuordo cul dialeto. Ye mui frequente chamar-se als logogramas "[[eideograma]]s" ó "[[hieróglifo]]s". Inda assi, ls eideogramas repersentan eideias i nun tanto palabras ó morfemas, sendo ralos ls sistemas de scrita de las lénguas houmanas berdadeiramente eideográficos. Cada grafema eisolado ye lido cumo ua sílaba defrente. Quando la palabra ten dues sílabas, cada sílaba que la cumpone ye repersentada cun un grafema defrente. Solo ua pequeinha percentaige de l total de campanagramas (outro nome para [[carateres chineses]]) son rialmente eideogramas ó pitogramas. Por eisemplo: para se repersentar l'eideia de "brilho" cumbina-se las repersentaçones de 日,"sol", i 月,"luna", oubtendo-se l'eideograma 明. La repetiçon dun pitograma puode liebar a la criaçon dun eideograma. Ye l causo de 木,"arble", i de 林“bosque” i 森,“floresta”, criados atrabeç de la sue duplicaçon i triplicaçon, respetibamente. L tipo mais quemun de carateres (80% a 90%, dependendo de ls outores) son ls semántico-fonéticos, custituídos, cumo l nome andica, por dous ó mais eilemientos, l fonético, qu'andica la pronúncia aprossimada, i l semántico, andicatibo de l seneficado, chamado [[radical]]. Por eisemplo, an 河 hé ",riu" i 湖 hú "lago", ls trés traços a la squierda son l pitograma simplificado para riu, anquanto a la dreita se ancontra l'eilemiento fonético. Cumbinando 氵 "auga" i 木 mù oubtén-se 沐 mù, “labar l pelo”. Este método ye mui pordutibo pa la criaçon de nuobos carateres. Ls nomes de muitos de ls eilemientos de la tabela periódica son formados desta maneira. 钚 bù, "plutonho", ye custituído pul radical para "metal", 金 jīm, i pul cumponente fonético 不 bù ("nó"), ó, tal cumo se çcribe an chinés, "不 dá l sonido i 金 dá l seneficado". Cula cumplexidade i bariadade d'oubjetos la séren nomeados, muitos acaban sendo zeignados por mais dun [[logograma]], de modo que ls carateres postos un al lado de l'outro gírun un nuobo seneficado. Por eisemplo, la palabra "cumputador" (電腦) ye repersentada culas palabras "eiletricidade" (電) i "cérebro" (腦). == Strutura fonológica == La strutura fonológica chinesa, cumo de las demales [[lénguas campana-tibetanas]], ye caratelizada pula defrença na entonaçon de cada palabra. Assi, ua mesma sílaba puode tener seneficados cumpletamente dibersos, dependendo de l'entonaçon outelizada - cunferindo cierta musicalidade ne l çcurso de la fala. Debido a essa caratelística, nun eisiste aciento tónico. L númaro de tones possibles barie dun dialeto para outro. Ne l [[mandarin]] eisisten quatro tones i mais un quinto ton neutro. Ne l [[hakka]] eisisten seis tons, ne l [[taiwanés]], siete tones, i ne l [[cantonés]], nuobe tones{{carece de fuontes}}. ==Fuontes== * {{Link|1=en|2=http://www.mandarintols .com/cgi-bin/wordlok.pl|3=Dicionario anglés-chinés}} * {{Link|1=t|2=http://www.la-china.anfo/dicionario|3=Dicionario pertués-chinés}} * Dicionário Cunciso Chinés-Pertués, de Wang Suo Ying i Lu Yanbin (SISU, Xangai, 1994) == {{Ber tamien}} == * [[Carateres chineses]] * [[Chinés tradecional]] * [[Chinés simplificado]] * [[Pinyin]] * [[Léngua de Senhales Chinesa]] * [[Lénguas siníticas]] {{AnterWiki|cod=zh}} {{DEFAULTSORT:Chines}} {{Rabisco personalizado|tema=lénguas}} [[Catadorie:Léngua chinesa| ]] [[Catadorie:Lénguas de la China]] [[Catadorie:Lénguas de Singapura]] [[Catadorie:Lénguas de Hong Kong]] [[Catadorie:Lénguas de Taiwan]] [[Catadorie:Lénguas de la Oustrália]] [[Catadorie:Lénguas de la Tailándia]] c0ckn3fj6wh2fes2jgxs3cr6yp039q9 107940 107939 2026-08-17T08:55:06Z ~2026-30875-10 15270 107940 wikitext text/x-wiki {{Sin-fuontes}} {{Anfo/Lhéngua |nome = Chinés |nomenatibo = 漢語 / 汉语 ''Hànyǔ'', 中文 ''Zhōngwén'' |pernúncia = |outrosnomes = |quelorfamília = Sino-tibetana |criador = |data = |stados = [[República Popular de la China]],[[Ḥong Kong]], [[Macau]], [[Taiwan]], [[Singapura]], [[Malásia]], [[Andonésia]], [[Tailándia]], [[Bietname]], [[Myanmar|Mianmar]], [[Camboja]] |region = |falantes = cerca de 1,3 bilhon |outelizadores = |posiçon = 1 |stinçon = |fam1 = |fam2 = |fam15 = |família = |amprego = |fuontes = |scrita = [[Carateres chineses]] <!-- Statuto oufecial --> |oufecial = [[República Popular de la China]], [[Ḥong Kong]], [[Macau]], [[Taiwan]] (Formosa), [[Singapura]], [[Naciones Ounidas]] |regulador = RPC: [http://www.china-language.gob.cn/ bárias agéncias] (an chinés)<br />An Taiwan: Cunseilho de Promoçon de l Mandarin<br />An Singapura: Cunseilho pa la Promoçon de l Mandarin/Campanha pa la Fala de l Mandarin <!-- Códigos de lhénguas --> |iso1 = zh |iso2 = chi |iso3 = zho |sil = <!-- Mapa --> |mapa = }} La '''lhéngua chinesa''' (an Hanyu 汉语 ó 漢語 ó 华语 ó 華語; an Zhōngwén 中文) ye na berdade ua [[família de lénguas]] que pertence al [[Lénguas campana-tibetanas|galho campana-tibetano]]. Aprossimadamente la quinta parte de ls habitantes de la [[Tierra]] fala algua forma de chinés cumo [[lhéngua materna]], tornando la lhéngua chinesa la mais falada ne l planeta, ambora nun seia la mais difundida.{{Carece de fuontes}} Ye ua [[lhéngua tonal]], eisolante i, basicamente, monossilábica, tendendo al monossilabismo percipalmente na bariante scrita, anquanto las bariantes faladas (notoriamente l [[mandarin]]) questuman fazer amplo uso de palabras dissilábicas i polissilábicas. Las raízes lexicales son, inda assi, todas monossilábicas.{{Carece de fuontes}} == Trasliteraçon == La [[trasliteraçon]] de ls carateres chineses pa las lénguas que úsan l [[alfabeto latino]] puode ser feita pul sistema [[Wade-Giles]], criado por dous missionairos [[stadunidenses]]. Passado la [[Reboluçon quemunista chinesa]], an [[1949]], ua comisson de [[filólogo]]s criou un nuobo sistema coincido cumo [[pinyin]]. Cumo un eisemplo, ne l sistema [[Wade-Giles]] scribe-se "[[Mao Tsé Tung]]", anquanto qu'an [[pinyin]] grafa-se "[[Mao Zedong|Máo Zédōng]]". Para andicar ls tones outelizan-se [[aciento]]s subre las bogales ó inda númaros, al final de cada sílaba. == Dialetos == La léngua chinesa apersenta grande bariadade de dialetos, sendo tamanha la defrença antre eilhes a punto de muitos séren ancumprensibles antre si{{carece de fuontes}}. L léngua mantén l'ounidade por causa de l'ourige genética quemun i pul fato de la scrita ser quemun a todos eilhes, trascrebendo cunceitos al ambés de sonidos. Ls percipales dialetos de l chinés son: * [[Mandarin]], cunsidrado l léngua oufecial de la region de [[Pequin|Beising]] i, teoricamente, falado an to la China, ancluindo [[Taiwan]] i tamien falado an [[Singapura]]; * [[Cantonés]], falado an [[Ḥong Kong|Hong Kong]], [[Macau]] i [[Canton (China)|Canton]]; * [[Sichuanés]], falado ne l centro de la [[China]] (region de [[Sichuan]] i [[Chongqing]]); * [[Hakka]], falado na porçon mais oucidental de la [[China]], próssimo a la frunteira cul [[Afeganistan]]. == Gramática == La gramática de la léngua chinesa ye relatibamente mais fácele que la d'outras lénguas. L chinés nun ten trocas de género nin de númaro. Ls berbos manténen-se eimutables an todos ls causos i an todos ls tiempos gramaticales. Por eisemplo, l berbo Ser 是 (shi) nun se cunjuga, seia quien fur l sujeito ó l tiempo. == Sistema de scrita == L [[sistema de scrita]] chinés ye [[logográfico]], ó seia, ls [[grafema]]s son [[logograma]]s que denotan [[palabra]]s ó [[morfema]]s. La [[carateres chineses|scrita chinesa]], an todas sues [[bariante]]s, ye caratelizada pula auséncia dun [[alfabeto]]. Ls logogramas nun trascreben ls sonidos de la fala ([[fonema]]s), mas seneficados, i cada grafema puode ser pronunciado dua forma cumpletamente defrente d'acuordo cul dialeto. Ye mui frequente chamar-se als logogramas "[[eideograma]]s" ó "[[hieróglifo]]s". Inda assi, ls eideogramas repersentan eideias i nun tanto palabras ó morfemas, sendo ralos ls sistemas de scrita de las lénguas houmanas berdadeiramente eideográficos. Cada grafema eisolado ye lido cumo ua sílaba defrente. Quando la palabra ten dues sílabas, cada sílaba que la cumpone ye repersentada cun un grafema defrente. Solo ua pequeinha percentaige de l total de campanagramas (outro nome para [[carateres chineses]]) son rialmente eideogramas ó pitogramas. Por eisemplo: para se repersentar l'eideia de "brilho" cumbina-se las repersentaçones de 日,"sol", i 月,"luna", oubtendo-se l'eideograma 明. La repetiçon dun pitograma puode liebar a la criaçon dun eideograma. Ye l causo de 木,"arble", i de 林“bosque” i 森,“floresta”, criados atrabeç de la sue duplicaçon i triplicaçon, respetibamente. L tipo mais quemun de carateres (80% a 90%, dependendo de ls outores) son ls semántico-fonéticos, custituídos, cumo l nome andica, por dous ó mais eilemientos, l fonético, qu'andica la pronúncia aprossimada, i l semántico, andicatibo de l seneficado, chamado [[radical]]. Por eisemplo, an 河 hé ",riu" i 湖 hú "lago", ls trés traços a la squierda son l pitograma simplificado para riu, anquanto a la dreita se ancontra l'eilemiento fonético. Cumbinando 氵 "auga" i 木 mù oubtén-se 沐 mù, “labar l pelo”. Este método ye mui pordutibo pa la criaçon de nuobos carateres. Ls nomes de muitos de ls eilemientos de la tabela periódica son formados desta maneira. 钚 bù, "plutonho", ye custituído pul radical para "metal", 金 jīm, i pul cumponente fonético 不 bù ("nó"), ó, tal cumo se çcribe an chinés, "不 dá l sonido i 金 dá l seneficado". Cula cumplexidade i bariadade d'oubjetos la séren nomeados, muitos acaban sendo zeignados por mais dun [[logograma]], de modo que ls carateres postos un al lado de l'outro gírun un nuobo seneficado. Por eisemplo, la palabra "cumputador" (電腦) ye repersentada culas palabras "eiletricidade" (電) i "cérebro" (腦). == Strutura fonológica == La strutura fonológica chinesa, cumo de las demales [[lénguas campana-tibetanas]], ye caratelizada pula defrença na entonaçon de cada palabra. Assi, ua mesma sílaba puode tener seneficados cumpletamente dibersos, dependendo de l'entonaçon outelizada - cunferindo cierta musicalidade ne l çcurso de la fala. Debido a essa caratelística, nun eisiste aciento tónico. L númaro de tones possibles barie dun dialeto para outro. Ne l [[mandarin]] eisisten quatro tones i mais un quinto ton neutro. Ne l [[hakka]] eisisten seis tons, ne l [[taiwanés]], siete tones, i ne l [[cantonés]], nuobe tones{{carece de fuontes}}. ==Fuontes== * {{Link|1=en|2=http://www.mandarintols .com/cgi-bin/wordlok.pl|3=Dicionario anglés-chinés}} * {{Link|1=t|2=http://www.la-china.anfo/dicionario|3=Dicionario pertués-chinés}} * Dicionário Cunciso Chinés-Pertués, de Wang Suo Ying i Lu Yanbin (SISU, Xangai, 1994) == {{Ber tamien}} == * [[Carateres chineses]] * [[Chinés tradecional]] * [[Chinés simplificado]] * [[Pinyin]] * [[Léngua de Senhales Chinesa]] * [[Lénguas siníticas]] {{AnterWiki|cod=zh}} {{DEFAULTSORT:Chines}} {{Rabisco personalizado|tema=lénguas}} [[Catadorie:Léngua chinesa| ]] [[Catadorie:Lénguas de la China]] [[Catadorie:Lénguas de Singapura]] [[Catadorie:Lénguas de Hong Kong]] [[Catadorie:Lénguas de Taiwan]] [[Catadorie:Lénguas de la Oustrália]] [[Catadorie:Lénguas de la Tailándia]] 5ugo0t3awte8uongypky3pryhia4sfd Frigorífico 0 7637 107924 101357 2026-08-16T18:25:20Z ~2026-30875-10 15270 107924 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Geladeira.jpg|thumb|right|150px|Foto dua geladeira.]] '''Frigorífico''' (tamien coincido por '''refrigerador''' ne l [[Brasil]], i '''geleira''' an [[Moçambique]] i [[Angola]]), ye un [[Lista de ferramientas culinairos|ferramienta]] [[eiletrodoméstico]] outelizado na cunserbaçon de [[alimiento]]s. L termo '''frigorífico''' ye ousado ne l Brasil para chamar geladeiras de grande porte. Cunsiste nun armairo [[metal|metálico]] cun prateleiras i gabetas i ua puorta eisolante, para manter l [[friu]] ne l'anterior de l ferramienta. L friu ye porduzido por un [[cumpressor]], normalmente mobido por un [[Motor eilétrico|motor eilétrico]]. Na maior parte de ls causos, l frigorífico doméstico ten un cumpartimiento para fabricar [[carambelo]] i [[cungelaçon|cungelar]] perdutos frescos, ambora ua cozina puoda tener un destes [[eiletrodoméstico]]s i inda un [[cungelador]] apartado (por eisemplo, ua [[arca frigorífica]]). Este ferramienta ye un çcendente de las antigas casas-de-carambelo i caixas-de-carambelo, qu'usában carambelo natural porduzido ne l [[ambierno]] nas regiones fries. Inda hoije las caixas térmicas, cun eisolamiento plástico, son ousadas para liebar cousas frescas pa la [[praia]], quando se bai [[campismo|acampar]], pa la pequeinha benda-la-retalho de [[cerbeija]]s i [[refrigerante]]s), para alhá d'outelizaçon ne l trasporte de materiales sensibles cumo alguns tipos de medicamientos. Para para alhá de la berson doméstica, son quemuns ls frigoríficos andustriales que puoden ser de l tamanho dun doméstico, mas specializados para bariados tipos de perdutos (cumo [[bubida]]s ó [[sorbete]]s), até al tamanho dun cómodo dua casa, ó maiores, cumo ls outelizados an antrepostos frigoríficos para cunserbar [[peixe|pescado]], [[chicha]] ó [[begetal|begetales]] para [[sportaçon]], [[amportaçon]], ó para çtribuiçon. Neste causo recíben l nome de "cámara frigorífica". == Stória == La purmeira máquina [[refrigeraçon|refrigeradora]] fui custruída an [[1856]], usando l percípio de la cumpresson de [[oupor]], pul [[Oustrália|australiano]] James Harrison, que tenie sido cuntratado por ua fábrica de [[cerbeija]] para porduzir ua [[máquina]] que diçscasse aquel perduto durante l sou porcesso de fabricaçon, i pa l'andústria de chicha processada para sportaçon. An 1891(New Jersey 14 de Júnio)l'afro-amaricano John Standart criou un nuobo zeign nas máquinas de refrigeraçon dando criaçon la geladeira. Na árias de ls trasportes de carga las purmeiras speriencias ampeçórun an 1851, ne ls EUA, i an [[1857]], fui custruído l purmeiro bien sucedido bagon refrigerado pa la [[andústria]] de [[chicha]]s de [[Chicago]] i, an 1866<ref>http://www.nationmaster{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/ancyclopedie/Refrigerator-car</ref> l purmeiro bagon cun refrigeraçon apropiada para [[fruita]]s, tamien ne ls [[Stados Ounidos]]. L purmeiro frigorífico doméstico solo apareciu an [[1913]] i fui batizado ''DOMELRE'' (''DOMestic ELetric REfrigerator''), mas este nome nun tubo sucesso i fui [[Kelbinator]] l nome que popularizou este ferramienta ne ls EUA. Tal cumo la maiorie de ls sous çcendentes modernos, este frigorífico era arrefecido por meio dua [[bomba de calor]] de dues fases. Outro que se tornou mui popular fui l [[General Eiletric]] "Monitor-Top", qu'apareciu an [[1927]]. Al cuntrairo de ls predecessores, neste frigorífico l cumpressor, que porduzia bastante calor, staba colocado ne l topo de l'apareilho, protegido por un anielho decoratibo. Fúrun bendidos mais dun milhon destes apareilhos, de ls quales alguns inda stan an funcionamiento. === Ne l Brasil === L purmeiro apareilho porduzido ne l Brasil, fui custruído ne l'anho de 1947, nua pequeinha ouficina na cidade de Brusque an Santa Catarina. De 1947 a 1950, Guilherme Holderegger i Rudolf Stutzer yá tenien fabricado, na ouficina de Brusque, 31 apareilhos mobidos la querosene. Anton surge un nuobo personaige, Wittich Freitag, un comerciante bien sucedido de la cidade de Joinbille-SC, que cumbence ls dous la montáren ua fábrica. Cerrada la sociadade antre ls trés, an 15 de júlio de 1950 entra an ouparaçon la CONSUL, purmeira fábrica de refrigeradores de l Brasil, na cidade de Joinbille.<ref>http://www .comsul .com.br</ref> == Funcionamiento == [[Fexeiro:Koelkast oupen.jpg|thumb|right|200px|Refrigerador abierto]] L funcionamiento dun frigorífico baseia-se an trés percípios: # La calor trasfire-se de las zonas calientes pa las zonas fries (ó menos calientes). # La presson ye proporcional a la temperatura. Ó seia, oumentando la presson, oumenta-se la temperatura. # L'eibaporaçon dun líquido retira calor. Fenómeno análogo a la sensaçon de frescura sentida pula eibaporaçon de álcol subre la piel, ó pula traspiraçon. Ne l'anterior de cada refrigerador eisiste ua serpentina oculta (eibaporizador) adonde circula un gáç mui friu (-37&nbsp;°C). La calor de ls alimientos ye trasferido para este gáç que bai calecendo a la medida que percorre la serpentina. Para trasferir esse calor pa l sterior usa-se un cumpressor qu'al oumentar la presson al gáç, oumenta-le la temperatura. Este gáç calecido segue pa l cundensador (la serpentina besible na parte traseira de l frigorífico), adonde troca calor cul aire sterior, arrefecendo l gáç i cundensando-lo. L líquido refrigerador passa anton por ua bálbula de spanson ó gorja, que proboca un abaixamiento brusco na presson i cunsequente eibaporaçon anstantánea i outo-arrefecimiento. Este gáç friu entra ne l frigorífico i cumpleta-se l ciclo termodinámico. Cunforme çcrito arriba ne l'iten 2, l funcionamiento stá baseado ne l percípio de ls gases purfeitos (ó gáç eideal) i na Lei de Boyle-Mariotte. Seguindo estas regras, se un gáç fur cumpremido (oumentando sue presson), l mesmo eirá calecer. L'eifeito cuntrairo ocorre quando esta presson diminui, esto ye, l gáç sofre ua queda de temperatura. La finalidade de l cumpressor ye basicamente esta, cumprimir l gáç para calecé-lo i ampurrá-lo pa la serpentina adonde ocorre la troca de calor. Quando chega a la placa eibaporadora, adonde stá la bálbula de spanson, ocorre ua queda brusca de la presson, acumpanhada tamien dua queda na temperatura. Alguns frigoríficos nun outelizan einergie eilétrica mas einergie térmica, queimando querosene, diesel ó qualquiera forma de geraçon de calor. Essas máquinas son stremamente silenciosas pus nao ten partes mobles para alhá de ls líquidos i gases que passan an sou anterior. Mui quemumente son outelizados an árias adonde einergie eilétrica nun ye facilmente çponible cumo trailers i regiones rurales ó an situaçones adonde l bruído de l cumpressor podisse ancomodar, cumo quartos de spital ó houteles de luxo. L ciclo termodinámico nesses causos ye chamado de [[Refrigeraçon por absorçon]]. Essas máquinas son relatibamente sensibles a l'anclinaçon. L percípio de funcionamiento deste tipo d'apareilho stá relacionado a la Lei de Dalton. Segundo la lei de Dalton, la presson dua mistura de gases i/ó oupores que nun reaige quimicamente antre si ye eigual a la soma de las pressones parciales de cada, ó seia, de las pressones que cada un tenerie se acupasse eisoladamente l mesmo belume, na mesma temperatura. L ciclo por absorçon usa amónia cumo gáç refrigerante i heidrogénio i auga cumo sustáncias auxeliares. La presson total ye teoricamente la mesma an todos ls puntos de l circuito. L que muda son las pressones parciales. Nun trecho, la presson parcial de l'amónia ye menor que la de l'heidrogénio i l cuntrairo an outro trecho. Assi, ambos ls gases circulan pul sistema. Tal defrença de pressones parciales ye porduzida pula auga, que ten grande afenidade pula amónia i quaije nanhue pul heidrogénio. An funcionamiento, l baporizador recibe soluçon cuncentrada d'amónia an auga. L baporizador ye calecido por meio dua chama alimentada por GLP ó querosene. Este calecimiento baporiza la soluçon i l'amónia, por ser mais bolátil, ye apartada de l'auga ne l separador. Assi, l'auga que sal de l mesmo ye ua soluçon diluída d'amónia an auga. L'oupor d'amónia ye liquefeito ne l cundensador i, al salir, se mistura cun heidrogénio. Antoce, la presson de l'amónia diminui debido a la persença d'outro gáç na mistura. A mistura d'amónia i heidrogénio passa pul eibaporador, porduzindo l resfriamiento. An seguida, se ancontra cula auga quaije pura de l separador i ambas passan pula serpentina de l'absorbedor. Cunforme yá dezido, l'auga ten eilebada afenidade cula amónia i quaije nun ten cul heidrogénio. Assi, na salida de l'absorbedor, l'amónia stá dissolbida na auga i l'heidrogénio stá libre, retornando al eibaporador. La soluçon cuncentrada d'amónia an auga retorna al baporizador, reniciando l ciclo. L'eisisténcia de sifones nas salidas de l cundensador i de l separador serben para ampedir la passaige de l'heidrogénio. Antoce, ne l lado de l cundensador/separador, la presson total ye praticamente la presson parcial de l'amónia. La defrença de pressones parciales antre las partes mantén l fluxo de l ciclo anquanto houbir calecimiento. L'eficiéncia destes sifones, i l purfeito funcionamiento deste tipo d'eiquipamiento stá diretamente relacionada a un bun nibelamiento de l mesmo ne l piso. == Eficiéncia einergética == [[Fexeiro:Refri2009Brasil.jpg|thumb|300px]] L'eficiéncia eilétrica dun refrigerador residencial ye basicamente funçon de la sue capacidade, mas eisisten defrenças de nible se l sistema ten frezer (-18 graus Celsius) cumbinado ó ye un sistema de 1 puorta solamente cun cumpartimiento gilado (-3 la -5 graus Celsius). De l punto de bista einergético nun bal la pena tener un refrigerador 1 puorta i un frezer cumo 2 eiquipamientos apartados quando ye possible tener ambos nun único eiquipamiento. Tamien ye amportante notar que para ua dada capacidade eisiste ua grande bariaçon d'eficiéncias, deixando claro que ye mui amportante rializar ua cumparaçon antes de la cumpra, pus l refrigerador ye un de ls itenes que mais cunsume einergie nua residéncia.<ref>http://www.eiletrobras{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/eilb/procel</ref> == Ber tamien == {{commonscat|Domestic refrigerators}} * [[Fogon]] {{Refréncias|col=2}} {{DEFAULTSORT:Frigorifico}} [[Catadorie:Ferramientas culinairos]] [[Catadorie:Eiletrodomésticos]] iyltj4rk1b9ov5p8n2ma7scovwbdi17 Amor 0 7659 107928 107708 2026-08-16T20:48:18Z ~2026-30875-10 15270 /* Sexo */ 107928 wikitext text/x-wiki {{Ber zambiguaçon}} '''Amor,''' ye l nible ó grau de respunsabelidade, outelidade i prazer cun que lidamos culas cousas i pessonas que conhecemos. <ref>[http://t.scribd .com/doc/98081841/La-Rebolucao-de las-Letras-Defenicoes-ciertas -de-Dreito'' In "L Diagrama de l Coincimiento de la Partiçon Eiquenómica i de la Stória - Gráfico de la Pirámide Forense"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> - La palabra '''amor''' (de l [[latin]] ''amor'') presta-se la múltiplos seneficados na [[lhéngua pertuesa]]. Puode seneficar [[afeiçon]], [[cumpaixon]], [[misericórdie]], ó inda, anclinaçon, atraçon, apetite, peixon, querer bien, sastifaçon, cunquista, zeio, libido, etc. L cunceito mais popular d'amor ambolbe, de modo giral, la formaçon dun bínclo emocional cun alguien, ó cun algun oubjeto que seia capaç de recebir este cumportamiento amoroso i ambiar ls stímulos sensoriales i psicológicos necessairos pa la sue manutençon i motibaçon. Ye tenido por muitos cumo la maior de todas las cunquistas de l ser. == Caratelísticas de l'amor == [[Fexeiro:SwansHeart.jpg|thumb|400px|right|[[Cisne]]s formando un [[coraçon]]]] Fala-se de l'amor de las mais dibersas formas: amor físico, amor platónico, amor materno, amor a la [[bida]]. Ye l tipo d'amor que ten relaçon cul caráter de la própia pessona i la motiba a amar (ne l sentido de querer bien i agir an prol). Las muitas deficuldades qu'essa dibersidade de tenermos ouferece, an cunjunto a la suposta ounidade de seneficado, ocorren nun solo ne ls lénguas modernos, mas tamien ne l [[Koiné|griego]] i ne l [[latin]]. L griego ten bárias palabras para '''amor''', cada qual denotando un sentido defrente i specífico. Ne l latin ancontramos ''amor'', ''diletio'', ''charitas'', bien cumo ''[[Eros]]'', quando se refire al amor personificado nua deidade. Amar tamien ten l sentido de '''gustar muito''', sendo assi possible amar qualquiera [[ser bibo]] ó [[oubjeto]]. == Amor platónico == {{Artigo percipal|Amor platónico}} Amor platónico ye ua spresson ousada para chamar un amor eideal, alheno a antrisses ó gozos. Un sentido popular puode ser l dun amor ampossible de se rializar, un amor purfeito, eideal, puro, casto. Trata-se, assi i todo, dua mala anterpretaçon de la filosofie de [[Platon]], quando bincula l'atributo "[[platónico]]" al sentido d'algo eisistente solo ne l praino de las eideias. Porque Eideia an Platon nun ye ua cogitaçon de la rezon ó de la fantasia houmana. Ye la rialidade ''eissencial''. L mundo de la matéria serie solo ua selombra que lembrarie la luç de la berdade eissencial. La spresson ''[[amor platónico]]'' ye ua anterpretaçon eiquibocada de l cunceito de Amor na filosofie de Platon. L'amor an Platon ye falta. Ó seia, l'amante busca ne l'amado la Eideia - berdade eissencial - que nun ten. Nesto supre la falta i se torna pleno, de modo dialético, recíproco. An cuntraposiçon al cunceito de Amor na filosofie de Platon stá l cunceito de [[Peixon (sentimiento)|peixon]]. La peixon serie l zeio buoltado sclusibamente pa l mundo de las selombras, abandonando-se la busca de la rialidade eissencial. L'amor an Platon nun cundena l sexo, ó las cousas de la bida material. Na obra ''Simpósio'' (de Platon), hai ua passaige subre l seneficado de l'amor. Sócrates ye l mais amportante dentre ls homes persentes. El diç que na mocidade fui ampeçado na filosofie de l'amor por [[Diotima de Mantinea]], qu'era ua sacerdotisa. Diotima le ansinou la [[genealogie]] de l'amor i por esso las eideias de Diotima stan na ourige de l cunceito socrático-platónico de l'amor. Segundo [[Joseph Campbell]], "nun ye por acauso que Sócrates nomeia Diotima cumo aqueilha que le dou las anstruçones i ls métodos mais seneficatibos para amar/falar. La palabra falada por amor ye ua palabra que ben de las ouriges <ref>Mitos, suonhos i religion, Joseph Campbell, p. 162</ref>." == Perspetiba filosófica == [[Fexeiro:Angelo Bronzino - Venus, Cupid, Folly and Time - National Gallery, London.jpg|thumb|right|200px|L Triunfo de [[Bénus (mitologie)|Bénus]], de Angelo Bronzino.]] Defrentemente de l cunceito de ''amor platónico'', quando se fala de l'amor ''an Platon'' stamos ne ls referindo al pensamiento deste filósofo subre l'amor. La noçon d'amor ye central ne l pensamiento platónico. An sous diálogos, [[Sócrates]] dezie que l'amor era la única cousa qu'el podie antender i falar cun coincimiento de causa. [[Platon]] cumpara-lo a ua caçada (cumparaçon aplicada tamien al ato de coincer) i çtinguia trés tipos d'amor: l'amor terreno, de l cuorpo; l'amor de l'alma, celhestrial (que lieba al coincimiento i l porduç); i outro que ye a mistura de ls dous. An to causo l'amor, an Platon, ye l zeio por algo que nun se ten. La temática de l'amor ye quemun la quaije todos ls filósofos griegos, antendido cumo un percípio que goberna l'ounion de ls eilemientos naturales i cumo percípio de relaçon antre ls seres houmanos. Depuis de Platon, antretanto, solo ls platónicos i ls neoplatónicos cunsidrórun l'amor un cunceito fundamental. An [[Plutarco]] l'amor ye l'aspiraçon daquilo que carece de forma (ó solo la ten menimamente) a las formas puras i, an radadeira anstáncia, a la Forma Pura de l Bien. An "Las [[Enéadas]]", [[Plotino]] trata de l'amor de l'alma a l'anteligéncia; i na sue ''Eipistola ad Marcelan'', [[Porfírio]] menciona ls quatro percípios de Dius: la fé, la berdade, l'amor i la sperança. Ne l pensamiento neoplatónico, l cunceito d'amor ten un seneficado fundamentalmente metafísico ó metafísico-relegioso. == L'amor ouriginal == L'amor, para ocorrer, nun amportando ls nibles: se social, afetibo, paternal ó maternal, fraternal - que ye l'amor antre armanos i cumpanheiros - debe oubrigatoriamente ser ''permitido''. L que senefica ser ''amor permitido''? Bien, de fato quaije nunca pensa-se subre esso porque passa tan çpercebido qu'atribui-se a un cumportamiento natural de l ser houmano ó d'outros seres bibos. Mas nó, la permisson eiqui referida toma-se por base un sentimiento de reciprocidade capaç de dar ampeço i alargar las relaçones d'afetebidade antre dues ó mais pessonas ó seres que stan an cuntato i que por bintura bénen a nutrir un sentimiento d'afeiçon ó amor antre si. La permisson ocorre nun nible d'aceitaçon natural, mental ó físico, ne l qual l ser dá abiertura al outro sin que séian neçairas qualesquiera oubrigaçones ó atitudes demeritórias ó cunfusas de nanhue de las partes. La libardade d'amar, quando l sentimiento prenche d'algua forma l'alma i l cuorpo i nun solamente por alguns minutos, dies ó meses, mas por muitos anhos, quiçá eternamente anquanto dure i mais nas lembranças i mimórias. Por que bocé me ama? Porque bocé permitiu. Essa frase remete al mais simples macanismo de reciprocidade i lealdade, se un pregunta al outro la rezon de sou sentimiento d'amor an direçon a el, la repuosta solo poderie ser essa. La rezon de l sentimiento d'amor an direçon a l'outra pessona recaí na própia pessona amada, qu'an sous géstios, palabras, pensamientos i açones cunferiu permisson la que l'outra pessona ó ser - podendo até ser un animal de stimaçon - l dedicasse aquel sentimiento d'amor. L'amor puode ser antendido de defrentes formas, i tomado por cierto cunquanto ye un sentimiento, dessa forma ye abstrato, sin forma, sin quelor, sin tamanho ó testura. Mas ye por si solo: L sentimiento an eiceléncia; l que quier dezir que ye l sentimiento primairo i enicial de to i cada ser houmano, animal ó qualquiera outro ser dotado de sentimientos i capacidade de pensar natural. Todos carecen d'amor i quieren recoincer esse sentimiento an si i ne ls outros, nun amportando eidade ó sexo. L'amor ye bital para nuossas bidas cumo l'aire, i ye notoriamente reconhecido que sin amor la criatura nun subrebibe cunquanto l'amor eiquelibra i traç la paç de sprito quando ye necessairo. == Eros == [[Fexeiro:Lobe heiart uidaodjsdsew.png|thumb|left|180px|Coraçones stelizados: un simblo de l'amor.]] '''''Eros''''' repersenta la parte cunciente de l'amor qu'ua pessona sente por outra. Ye l'amor que se liga de forma mais clara a l'atraçon física, i frequentemente cumpele las pessonas la mantíren un relacionamiento amoroso cuntinado. Nesse sentido tamien ye sinónimo [[sensualidade]] que lieba la [[atraçon física]] i depuis a las [[relaçones sexuales]]. Al cuntrairo ben la '''''[[Psique]]''''', que repersenta l sentimiento mais spritual i perfundo. == Pragma == [[Pragma]] (de l griego, "prática", "negócio") serie ua forma d'amor que prioriza l lado prático de las cousas. L'andibíduo abalua todas las possibles amplicaçones antes d'ambarcar nun romance. Se l namoro aparente tubir feturo, el ambiste. Se nó, zeiste. Cultiba ua lista de pré-requesitos pa l parceiro ó la parceira eideal i pondera mui antes de se cumprometer. Percura un buono pai ó ua buona mai pa ls filhos i lieba an cunta l cunfuorto material. Stá siempre cheno de preguntas. L que será que a mie família bai achar? Se you me casar, cumo starei daqui a cinco anhos? Cumo mie bida bai mudar se you me casar? Amor antressado an fazer bien la si mesmo, Amor que spera algo an troca. == Phelia == An griego, [[Phelia]] senefica altruísmo, generosidade. La dedicaçon al outro ben siempre antes de l própio antresse. Quien pratica esse stilo d'amor antrega-se totalmente a la relaçon i nun se amporta an abrir mano de ciertas buntades pa la sastifaçon de l ser amado. Ambiste custantemente ne l relacionamiento, mesmo sin ser correspondido. Sente-se bien quando l'outro demunstra alegrie. Ne l lemite, ye capaç até mesmo de renunciar al parceiro se acraditar qu'el puode ser mais feliç cun outra pessona. Ye bisto por muitos, cumo ua forma ancondicional d'amar. L'anterpretaçon [[cristandade|crestiana]] subre l'ourige de [[Jasus]], angloba este tipo d'amor para çcrebir l ''ato'' de [[Dius]], que, al ber la [[houmanidade]] perdida, antrega sou filho unigénito, para ser muorto an fabor de l'home. == Storge == L nome de la debindade griega de l'amisade ye [[Storge]]. Por esso, quien tende a tener esse stilo d'amor baloriza la cunfiança mútua, l'antrosamiento i ls porjetos cumpartilhados. L romance ampeça de maneira tan gradual que ls parceiros nin saben dezir quando satamente. L'atraçon física nun ye l percipal. Ls namorados-amigos nun tenden a tener relacionamientos calorosos, mas si tranquilos i afetuosos. Prefíren catibar a seduzir. I, an giral, manténen ligaçones bastante duradouras i stabais. L que cunta ye la cunfiança mútua i ls balores cumpartilhados. Ls amantes de l tipo storge rebelan sastifaçon cula bida afetiba. Acuntece giralmente antre grandes amigos. Normalmente ls casales cun este tipo d'amor conhecen mui bien un al outro. == Sexo == {{ber artigo percipal|Relaçon sexual houmana}} La palabra amor puode ser antendida tamien cumo [[sexo]], quando ousada an spressones cumo "fazer amor", "make love" (an anglés), "faire l'amour" (an francés). Ls [[Spanofonia|spanófonos]], por eisemplo, ancontramos la palabra "amor" sendo, an giral, sustituída por bariaçones de "querer", cumo an "you te quiero", an detrimiento de l possible. == Stilos de Amor == Susan Heindrick i Clyde Heindrick zambolbírun ua Scala de Atitudes Amorosas baseados na teorie de Alan John Le, teorie chamada Stilos d'amor. Le eidantificou seis tipos básicos an sue teorie. Nestes tipos las pessonas úsan an sues relaçones anterpessoales: * [[Eros]] - un amor [[Peixon (sentimiento)|apaixonado]] fundamentado i baseado na aparéncia física * [[Psiqué]] - un amor "[[sprito|spritual]]", baseado na minte i ne ls sentimientos eiternos * [[Ludus]] - l'amor que ye jogado cumo un [[jogo]]; amor brincalhon * [[Storge]] - un amor afetuoso que se zambolbe lentamente, cun base an similaridade * [[Pragma]] - amor pragmático, que bisualiza solo l momiento i la necidade temporária, de l'agora * [[Mania]] - amor altamente [[emoçon|emocional]], anstable; l stereótipo d'amor romántico ó apaixonado. * [[Ágape]] - amor [[altruísmo|altruísta]]; spritual D'acuordo cula pesquisa de Heindrick i Heindrick, ls homes tenden a ser mais lúdicos i maníacos, anquanto las mulhieres tenden a ser stórgicas i pragmáticas. Relacionamientos baseados an amor de stilos semelhantes tenden a durar mais tiempo. An [[2007]], pesquisadores de la [[Ounibersidade de Pabie]] liderados pul Dr. [[Enzo Emanuele]] fornecírun probas de l'eisisténcia dua base genética para bariaçones andebiduales an berificada na Teorie de ls Stilos amorosos de Le. L Eros relaciona-se cula [[dopamina]] ne l sistema nerboso i la Mania a la [[serotonina]]. == Atraçon física, peixon i amor == ;Atraçon física Na atraçon física reside ls nuossos anstintos atrelados al nuosso stado fesiológico cumo las necidades sexuales, prazer i perpetuidade de la spece.'' ;Peixon {{ber artigo percipal|Peixon (sentimiento)}} La [[peixon]] ye un fuorte sentimiento que se puode tomar até mesmo cumo ua patologie probinda de l'amor. Manifestada la peixon an debida circunstáncia, l'andibíduo tende a ser menos racional, priorizando l'anstinto de tenr l'oubjeto que le causou l [[zeio]]. Sendo assi, l'apaixonado puode trascender sous lemites ne l que tange la rezon i, an situaçones stremas, beira la [[Ousesson (psiquiatria)|ousesson]]. Essa atraçon antensa i ampetuosa stá antimamente ligada a la baixa de [[serotonina]] ne l cérebro: sustáncia química (neurotransmissor) respunsable por bários sentimientos i patologies, dentre eilhes l'ansiadade i l strisse; la depresson i la psicose ousessiba-cumpulsiba. ;Amor Anterpessoal L Amor Anterpessoal se refire al amor antre ls seres houmanos. Ye un sentimiento mais potente de l qu'un simples gustar antre dues ó mais pessonas. Sin amor refire-se als sentimientos d'amor que nun son reciprocidade. L Amor anterpessoal ye mais associado cun relaçones anterpessoales. Tal amor puode eisistir antre fameliares, amigos i casales. Hai tamien ua série de çtúrbios psicológicos relacionados al amor, cumo erotomania. * Alguns sentimientos que son frequentemente associados cun Amor Anterpessoal: ** [[Carinho]]: sentimientos de ternura i / ó querendo prossimidade física ** [[Atraçon]]: sastifazer necidades básicas emocionales ** [[Altruísmo]]: altruísta ó altruísta preocupaçon para outra pessona ** [[Reciprocidade]]: se l'amor ye recíproco ** [[Cumpromisso]]: un zeio de manter l'amor ** [[Antemidade]] [[emoçon|emocional]]: la troca d'emoçones i sentimientos ** [[Amisade]]: l sprito antre amigos ** [[Parentesco]]: laços fameliares ** [[Peixon (sentimiento)|Peixon]]: zeio custante, sentido bie modificaçon de l ritmo cardíaco ** [[Antemidade física]]: cumpartilhamiento de l spácio pessonal i íntemo ** [[A outo-antresse]]: quando se bisa recumpensas ** [[Serbício]]: zeio d'ajudar La sexualidade puode ser un eilemiento amportante na detreminaçon de la forma dun relacionamiento. Anquanto l'atraçon sexual, muitas bezes, cria un nuobo bínclo sexual. Esta antençon, quando eisolada, puode ser cunsidrada andeseijable ó inadequada an ciertos tipos d'amor. An muitas religiones i sistemas de ética ye cunsidrada errada, la maneira d'agir subre zeio sexual para cula família de forma eimediata. Cumo por eisemplo: pa las ninos, ó fura dun relacionamiento ampenhado. Inda assi, hai muitas maneiras de spressar amor apaixonado sin sexo. Afeto, antemidade emocional, partilha d'antrisses i spriéncias son quemuns nas amisades i amores de todos ls seres houmanos. == Modelos científicos == Las Ciéncias Biológicas ten modelos d'amor que l çcriben cumo un anstinto de mamíferos, tal cumo [[fame]] ó [[sede]]. Na psicologie bé-se l'amor cumo mais dun fenómeno: social i cultural. Hai probabelmente eilemientos de berdade an ambas las posiçones - l'amor ye cierta mente anfluenciada por [[hormónio]] s (tales cumo [[oxitocina]]), [[neurotransmissores]] (cumo [[NGF]]), i [[Feromónio]] s, bien cumo la forma de pensar de las pessonas l que faç cun qu'estas se cumporten cun relaçon al amor de maneira anfluenciada por sues cuncepçones de l que ye l'amor. La bison cumbencional de la [[biologie]] ye qu'eisisten dues grandes bertentes ne l'amor - [[Ourientaçon sexual|atraçon sexual]]. Esto fazerie cun qu'este cumportamiento antre adultos dua detreminada spece se ampenhassen na criaçon de ls sous çcendentes de la mesma maneira cula qual a trabalhar culs mesmos percípios que lieban ua nino a tornar-se ligado la sue mai. L punto de bista tradecional de la psicologie bé l'amor cumo sendo ua cumbinaçon de [[cumpromisso amoroso]] i amor apaixonado. Amor apaixonado ye antenso, ye zeio, i ye muitas bezes acumpanhada por [[scitaçon fesiológica]] (falta d'aire, rápidas de l ritmo cardíaco). [[Cumpromisso amoroso]] ye [[Afetebidade|afeto]] i ua sensaçon d'antemidade nun acumpanhados de scitaçon fesiológica. === La teorie triangular de l'amor === Na [[teorie triangular de l'amor]], ls relacionamientos son caratelizados por trés eilemientos: [[antemidade]], [[Peixon (sentimiento)|peixon]] i [[cumpromisso]]. Cada un destes eilemientos i sues cumbinaçones antre si puoden star persente nun relacionamiento, porduzindo las seguintes defeniçones: * '''[[Amisade]]''' (antemidade) * '''[[Limerence]]''' (peixon) * '''Amor bazio''' (cumpromisso) * '''Amor romántico''' (antemidade + peixon) * '''Cumpanheirismo amoroso''' (antemidade + cumpromisso) * '''Amor fugaç''' (peixon + cumpromisso) * '''Amor cunsumado''' (antemidade + peixon + cumpromisso) === Amor, peixon, i loucura === Studos ténen demunstrado que l scaneamiento de ls cérebros de ls andibíduos apaixonados eisibe ua semelhança culas pessonas portadoras dua malina mental. L'amor cria ua atebidade na mesma ária de l cérebro que la fame, la sede, i drogas pesadas, criando atebidade [[Polimerase]]. Nuobos amores, antoce, poderien ser mais emocionales de l que físicos. Al longo de l tiempo, essa reaçon al amor muda, i defrentes árias de l cérebro son atibadas, percipalmente naqueilhes amores qu'ambolben cumpromissos de longo prazo. [[Andrew Newberg|Dr. Andrew Newberg]], un neurocientista, sugere qu'esta reaçon de modificaçon de l'amor ye tan semelhante al de l bício las drogas, porque sin amor, l'houmanidade morrerie. === Neurobiologie de l “star apaixonado” === Na ária de la neurobiologie, eisisten studos apoiados an resultados de [[eiletroencefalografie]] i ne l registro de las corrientes eilétricas qu'ocorren ne l cérebro durante l stado “peixon”, cumproban qu'apersenta la mesma eilebada atebidade cumo aqueilha registrada durante a libido. Quando alguien se apaixona registra-se maior porduçon de [[dopamina]], respunsable pul stado d'euforia, [[adrenalina]], respunsable pula scitaçon, l'andorfina, pula sensaçon de felicidade i bien star i finalmente eileba la coberteirasterona que cuntribui pa la maior apeténcia sexual. A la par son libertados sustáncias químicas, ls [[feromónios]] ó feromonas qu'eisercen atraçon olfatiba an animales de la mesma spece. Por outro lado diminui drasticamente l nible de serotonina, l que faç cun que l stado “estar apaixonado” se assemelha al stado registrado durante outras malinas psíquicas. Por esso muitos apaixonados se cumportan mais ampulsibamente, sin inibiçon cumo se stubíssen fura de l sou cuntrolo racional. Passado alguns meses, l cuorpo se acostuma las estas eilebadas doses (segundo la [[OMS]] dura ne l mássimo 24 a 36 meses) i diminui als poucos la “antoxicaçon” de l cérebro. == Amor an outras culturas == === Chinés === Cuntemporaneamente an [[ll|chinés]] léngua i [[cultura chinesa|cultura]], bários tenermos ó palabras raiç son outelizados pa l cunceito de "amor": '''Ai''' (爱) ye ousado cumo un berbo (por eisemplo, ''Wo ai ni'', "you t'amo"), ó cumo un sustantibo, specialmente an aiqing(爱情), "amor" ó "Romance". Na [[China]] zde 1949, ''[[airen]]''(爱人, ouriginalmente "amante", ó mais literalmente, "amor antre pessonas") ye la percipal palabra de "cónjuge" (cun dous seneficados para "Mulhier "i" marido "ouriginalmente sendo anfatizado), la palabra tenie ua conotaçon negatiba, ua beç que se mantén antre muitos subre [[Taiwan]]. '''[[Lian]]'''(恋) nun ye giralmente outelizado eisoladamente, mas si cumo parte de tenermos cumo "star ne l'amor" (谈恋爱, ''tan lian'ai''- tamien cuntén 'ai''), "Amante" (恋人, lianren) ó "homossexualidade" (同性恋, tongxinglian). '''Qing''' (情), quemumente seneficando "sentimiento" ó "emoçon", muitas bezes andica "amor" an bários tenermos. Ye cuntidas na palabra ''aiqing''(爱情); ''qingren''(情人) ye un termo para "amante". An [[Cunfucionismo]], ''[[lian]]'' ye un birtuoso benebolente amor. Lian debe ser perseguido por todos ls seres houmanos, i reflete ua bida moral. L filósofo chinés [[Mozi]] zambolbiu l cunceito de''ai''(爱), an reaçon al cunfucionismo ''[[lian]]''. Ai, an [[Mohisn]], ye amor ounibersal para cun todos ls seres, nun solo para amigos i fameliares, sin qu'haba reciprocidade. Strabagáncia i oufensibo son hostis a la guerra ''ai''. Ambora Mozi de l pensamiento era anfluente, l cunfucionismo lian ye cumo la maiorie de ls chineses cunceber amor. '''Gănqíng'''(感情), la sensaçon dun relacionamiento. Ua pessona eirá spressar amor por custruir buonas gănqíng, rializada atrabeç ajudando ó trabalhar para outro. Afetebidade an direçon a ua outra pessona ó de qualquiera cousa. '''[[Yuanfen]]'''(缘份) ye ua conexon de binculados çtinos. Ua seneficatiba relaçon ye frequentemente cuncebida cumo dependente de fuorte yuanfen. Ye mui semelhante al casual. Un semelhante cuncetualizaçon an Anglés ye, "Eilhas fúrun feitas para si", "suorte", ó "çtino". '''Zaolian'''([[Chinés simplificado|Simplificado]]:早恋, [[Traditional Chinese|Traditional]]:早恋, [[pinyin]]: ''çǎouliàn''), literalmente, "cedo amor", Cuntemporáneo ye un termo an uso frequente de sentimientos románticos ó ligaçones antre ls ninos ó adolescentes. Zaolian çcribe tanto las relaçones antre un tenaged namorado i namorada, bien cumo l "[[Limerence|smagar]] es" adolescéncia ó ampeço de l'anfáncia. L cunceito eissencial andica ua fé prebalente na cultura cuntemporánea chinesa que, debido a las eisigéncias de sous studos (specialmente berdadeiro pa l sistema eiducacional altamente cumpetitibo de la China), la mocidade nun debe formar romántico aneixos açoite sue cumprometer sues chances de sucesso ne l feturo. Relatórios tener aparecido an chinés jornales i outros meios detalhando la prebaléncia de l fenómeno i a la sue percepçon peligros pa ls studantes i ls receios de ls pais. === Japonés === Ne l [[Budismo japonés]], ''[[ai]]''(爱) ye cuidar de l'amor apaixonado, i un zeio fundamental. Eilha puode eiboluir para qualquiera eigoísmo ó abnegaçon i eiluminaçon. ''[[Amae]]''(甘え), ua palabra japonesa que senefica "andulgente dependéncia", faç parte de la cultura de la sploraçon anfantil-Japon. Mais japonesas spírun abraços i andulgencias de ls sous filhos, i ls ninos son speradas para premiar las mais por agarrados i serbindo. Alguns [[sociólogo]] s ténen sugerido que ne l japon las anteraçones sociales na bida depuis son modeladas subre l sentimiento mai-nino amae. === Griego antigo === [[Fexeiro:Alcibiades and friend - detail fron Phidies and the Parthenon marbles by Alma Tadema.jpg|thumb|''Socrates and Alcibiades''<br />Bison Bitoriana de l'eiquilíbrio de l'afeiçon i la cuntençon antre ls mais famosos eromenos i erastes<br />[[Lawrence Alma-Tadema]], ''[[:Eimage:1868 Lawrence Alma-Tadema - Phidies Showing the Frieze of the Parthenon to s Friends.jpg|Phidies Showing the Frieze of the Parthenon to s Friends]]'' (1868)]] [[Léngua griega|La lenguaige griega]] çtingue dibersos sentidos an que la palabra ''amor'' ye ousada. Por eisemplo, l griego antigo ten la spresson ''[[phelia]]'', ''[[eros]]'', ''[[ágape]]'', ''[[storge]]'' i ''[[adidasan]]''. Inda assi, cul griego cumo acuntece cun muitas outras lénguas, ten sido storicamente defícel apartar ls seneficados de las palabras totalmente. Al mesmo tiempo, l griego antigo an testos de la [[Bíblia]] ten eisemplos de l [[berbo]] ''agapo'' sendo outelizado cul mesmo seneficado que ''[[phileo]]''. ''[[Agapē|Agape]]'' (((polytonic | ἀγάπη))''agápē''), ''amor'' An griego moderno, l termo''s'agapo''senefica''you t'amo''. La palabra''agapo''ye l berbo''I lobe''. Giralmente, refire-se a un puro, eideal tipo d'amor al ambés de l'atraçon física sugerida pul''eros''. Inda assi, eisisten alguns eisemplos de ''agape''ousada para seneficar l mesmo que''eros''. El tamien fui traduzido cumo "l'amor de l'alma". ''[[Eros (Amor)|Eros]]'' (((polytonic | ἔρως))''érōs'') ye amor apaixonado, cul zeio sensual I suidades. La palabra griega ''erota'' senefica ''amor''. [[Platon]] refinado sue própia defeniçon. Ambora eros seia einicialmente sentida por ua pessona, cula cuntemplaçon torna-se ua apreciaçon de la beleza drento dessa pessona, ó mesmo se torne apreciaçon de la beleza própia. Eros ajuda l'alma recordar coincimiento de beleza, i cuntribui para ua cumprenson de la berdade spritual. Amantes i filósofos son todos anspirados a percurar pula berdade ne l'eros. Alguas traduçones l çcriben cumo "l'amor de l cuorpo". ''[[Phelia]]'' (((polytonic | φιλία))''philía''), un birtuoso zapaixonada amor, era ua Cunceito zambolbido por [[Aristóteles]]. Anclui lealdade para cun sous amigos, fameliares i quemunidade, i eisige fuorça, l'eigualdade i la fameliaridade. Phelia ye motibada por rezones práticas; ua ó d'ambas las partes beneficiáren de la relaçon. Tamien puode seneficar "l'amor de a minte". ''[[Storge]]'' (((polytonic | στοργή))''storgē'') ye l'afeto natural, Cumo la que senti por pais para filhos. ''[[Xenia (Griego)|Xenia]]'' (''ξενία xenía''), spitalidade, era ua prática stremamente amportante na Grécia antiga. Era ua amisade quaije ritualizada formada antre un l duonho de l'hospedaige i ls sous clientes, que poderien ser çconhecidos ó nó. L'acolhimiento i l'alimentaçon çdes trimestralmente pa l'hóspede, qu'era sperado solo para retribuir cun gratidon. L'amportança deste puode ser bisto an to a mitologie griega, an particular Homero ''[[Eilíada]]'' i ''[[Odisseia]]''. === Roma Antiga (latin) === La léngua latina ten bários [[berbo]]s [[léngua anglesa|angleses]] correspondente a la palabra "amor". ''[[Amare]]'' ye la base pa la palabra ''al amor'', cumo eilha inda stá an eitaliano hoije. Ls romanos outelizórun-lo tanto nun sentido afetuoso, bien cumo nun sentido romántico ó sexual. A partir deste berbo benerie ''amanes'', un amante, amator, "amante profissional", muitas bezes cumo acessório la noçon amante , amica''i'', 'namorada', muitas bezes, tamien a ser aplicada als eufemisticamente para ua prostituta. L sustantibo correspondente ye ''amor'', que tamien ye ousado ne l plural para andicar "amores" ó "abinturas sexuales". Esta mesma raiç tamien porduç ''amicus'', 'amigo', i amicitie, 'amisade' (muitas bezes baseada ne l benefício mútuo, i correspondendo a las bezes mais d'acerca la "díbeda" ó "anfluéncia"). Cícero screbiu un tratado chamado ''On Amisade''(''de Amicitie''), que çcute la noçon cun algua perfundidade. Obídio screbiu un guia para namoro chamado ''Ars Amatoria'' (''La Arte de Amar''), qu'aborda an perfundidade todo, zde assuntos stramaritales para proteçon scessiba de ls pais. Cumplicando un pouco l'eimaige, por bezes usa Latina''amare'' inda assi, ye mui mais giralmente spressos an latin por ''placere'' ó ''deletare'', Que son outelizados mais coloquialmente, i l radadeiro de ls quales ye ousado cun frequéncia na poesie d'amor Catullus. ''[[Diligere]]'' muitas bezes ten la noçon "de ser afetuoso de", "la stima", i raramente ó nunca ye ousado d'amor romántico. Esta palabra serie adequado para çcrebir l'amisade de dous homes. L sustantibo correspondente deligentie, inda assi, ten l sentido de "deligéncia" cuidado "i ten pouca subreposiçon semántica cul berbo. ''[[Ouserbare]]'' ye un sinónimo para "deligere"; anque de l cognato cun Anglés, este berbo i de ls sous correspondentes sustantiba 'ouserbantie' muitas bezes denotar "stima" ó "afeto". ''[[Caritas]]'' ye ousado an latin traduçones de la Bíblia crestiana para seneficar "amor caritatibo". Esto senefica, inda assi, que nun ye ancontrada na literatura clássica pagana romana. Cumo eilha nace dun ua outra palabra cun ua palabra griega, nun hai berbo correspondente . == Bistas Relegiosas == === Judaica === An [[léngua heibraica|heibraico]] ''[[Ahaba]]'' ye l termo mais quemumente ousado tanto pa l'amor anterpessoal cumo pa l'amor de Dius. Outros tenermos relacionados, mas son zeiguales''[[Chen]]''(caréncia) i''[[Heised]]'', que basicamente cumbina l seneficado de "carinho" i "cumpaixon", i a las bezes ye prestado an Anglés cumo ''"Bondade amorosa"''. L [[Judaísmo]] amprega ua ampla defeniçon d'amor, tanto antre ls pobos cumo antre home i la debindade. Quanto a la purmeira, l [[Torah]] afirma: "Amarás tou próssimo cumo la si mesmo" ([[Lebítico]] 19:18). Ne l que diç respeito l'este radadeiro, l ser houmano ye ourdenado a amar Dius cun to l sou coraçon, cun to la tua alma i cun to l sou poder "([[Deuteronómio]] 6:5), tomada pul [[Mishnah]] (un testo central De l judiu [[oural lei]]), para referir-se a las buonas açones, ó l zeio de sacrificar la própia bida al ambés de cometer ciertas trasgressones grabes, a sacrificar todos ls sous benes i ser grato al Senhor anque de l'adbersidade (tratate Berachoth 9:5). [[La literatura Rabina]] diberge quanto al modo cumo esse amor puode ser zambolbido, por eisemplo, pula cuntemplaçon de las buonas açones debinas ó testemunhando las marabilhas de la natureza. Quanto al amor cunjugal antre parceiros, este ye cunsidrado cumo un angrediente eissencial pa la bida: "Ber la bida cula mulhier qu'amo" ([[Eclesiastes]] 9:9). L libro bíblico [[Cançon de Salomon|Cántico de ls Cánticos]] ye cunsidrado ua parafraseada metáfora romántica de l'amor antre Dius i sou pobo, mas nua leitura mais simples ancaixa-se cumo ua cançon d'amor. L Rabino cuntemporáneo [[Eiliyahu Eiliezer Dessler]] ye frequentemente citado por sue defeniçon d'amor ne l punto-de bista judaico cumo "dar sin asperar nada an troca" (de sou''Michtab me-Eiliyahu'', bol. 1). Amor romántico por si solo ten poucos retombos na literatura judaica, ambora l Rabino Mediebal [[Judah Halebi]] tenga scrito ua poesie romántica an léngua árabe, an sous anhos de mocidade - mas el parece tener lamentado esso mais tarde. === Crestiana === {{AP|[[Caridade]]}} La cumprenson crestiana ye que l Amor ben de [[Dius]], porque l'amor ye ua [[Birtudes teologales|birtude teologal]]. L'amor de l'home i de a mulhier (''[[eros]]'' an griego), bien cumo l'amor altruísta de ls outros (''[[ágape]]''), son frequentemente cuntrastadas cumo un amor "ascendente" i "çcendente", respetibamente. Mas, estes dous tipos d'amor son, an radadeira anstáncia, la mesma cousa. Muitos [[Teologie|teólogos]] crestianos bé Dius cumo fuonte d'amor, que ye spelhado ne l ser houmano i ls sous própios relacionamientos amorosos. [[C. S. Lewis]], anfluente [[Teologie|teólogo]] [[anglicano]], screbiu bários libros subre l'amor, nomeadamente l ''[[The Four Lobes]]''. L [[Papa Bento XBI]], na sue [[ancíclica]] ''[[Dius Caritas St]]'' (ó seia, ''Dius ye Amor''), tamien pretendiu refletir subre l'amor debino para cul ser houmano i la relaçon antre l ''ágape'' i l ''eros''. Hai bárias palabras griegas pa l Amor que son regularmente referidas ne ls círclos crestianos: * '''Ágape''' - Ne l [[Nuobo Testamiento]], ''[[ágape|agapē]]'' ye caridade i amor altruísta i ancondicional. Ye amor paternal i la maneira que Dius ama l'houmanidade, bisto lougo na criaçon de l mundo ó na [[Mistério Pascal|muorte de Jasus]]. Por esso, ye bisto puls crestianos cumo l tipo d'amor que ls homes ténen d'aspirar a un ó outro. * '''Phileo''' - Tamien ousados na [[Nuobo Testamiento]], ''[[Phileo]]'' ye ua repuosta houmana a algo que ye buono i delicioso. Tamien coincida cumo "amor fraternal". * dues outras palabras d'amor ne l léngua griego - '''[[Eros]]''' ([[relaçon sexual houmana|amor sexual]] i amor [[cónjuge|cunjugal]]) i '''[[storge]]''' (amor antre l nino i la mai) nunca fúrun outelizadas ne l [[Nuobo Testamiento]]. Ls crestianos acraditan que [[Jasus]] mandou-los la: {{Quote2|Amar la [[Dius]] cun to l tou coraçon, minte i fuorça i amar al tou próssimo cumo a ti mesmo.|[[Eibangelho de Marcos|Marcos]] 12-31 <ref name="usobíblia1">Las citaçones bíblicas fúrun tiradas de l'eidiçon de l [[Nuobo Testamiento]] de la [http://www.difusorabiblica .com/ Difusora Bíblica]</ref>)}} Eilhes acraditan qu'estes dous [[Mandamientos d'amor|mandamientos]] son ls mais amportantes de l [[Torah]] i de la própia bida crestiana (cf ''[[Eibangelho de Marcos]] capítulo 12, bersiclos 28-34''). [[Agostico de Heippo|Santo Agostico]] resumiu esso quando el screbiu "''Ame la Dius, i faga cumo tu quieres''". Çcribendo l'amor na sue [[purmeira eipístola als Coríntios]], [[Paulo de Tarso|San Paulo]] glorifica l'amor cumo la mais amportante [[birtude]] i fuorça, declarando que "''agora permanecen [...] la [[fé]], la [[Sperança (filosofie)|sperança]] i l'amor; mas la maior de todas ye l'amor''" (''1 Quelor 13:13'' <ref name="usobíblia1"/>). El screbiu inda nesta [[eipístola]] que: {{Quote2|L'amor ye paciente, l'amor ye prestable, nun ye ambeijoso, nun ye arrogante nin ourgulhoso, nada faç d'anconbeniente, nun percura l sou própio antresse, nun se eirrita nin guarda ressentimiento. Nun se alegra cula anjustiça mas rejubila cula [[berdade]]. Todo çculpa, todo cré, todo spera, todo suporta. L'amor jamales passará.|[[purmeira eipístola als Coríntios|1 Quelor]] 13:4-8 <ref name="usobíblia1"/>)}} [[João Batista|San João]] screbiu que: {{Quote2|Caríssemos, amemo-mos uns als outros, porque l'amor ben de Dius, i to aquel qu'ama nesceu de Dius i chega al coincimiento de Dius. Aquel que nun ama nó chegou a coincer Dius, pus Dius ye amor. I l [[amor de Dius]] manifestou-se desta forma ne l meio de nós: Dius ambiou al mundo l [[Jasus|sou Filho Unigénito]], para que, por El, téngamos la [[Bida eiterna|bida]]. Ye nesto que stá l'amor: nun fumos nós qu'amámos la Dius, mas fui El mesmo que ne ls amou i ambiou l [[Jasus|sou Filho]] cumo [[Mistério Pascal|bítima de spiaçon]] puls nuossos [[pecado]]s. Caríssemos, se Dius ne ls amou assi, tamien nós debemos amar-mos uns als outros.|[[1 João]] 4:7-11 <ref name="usobíblia1"/>}}. Na mesma linha de pensamiento, San João screbiu inda que: {{quote2|Tanto amou Dius l mundo que le antregou l [[Jasus|sou Filho Unigénito]], la fin de que to l que cré nel nun se perca, mas tenga la [[bida eiterna]]. De fato, Dius nun ambiou l sou Filho al mundo para cundenar l mundo, mas para que l mundo seia [[Mistério Pascal|salbo por El]].|[[Eibangelho segundo João|João]] 3:16-18 <ref name="usobíblia1"/>}} [[Santo Agostico]] diç que ye perciso ser capaç de decifrar la defrença antre amor i [[luxúria]]. Luxúria, d'acuordo cun Santo Agostico, ye un grande [[bício]] i [[pecado]], mas amar i ser amado ye l qu'este [[santo]] ten percurado por to la sue bida. El mesmo diç: "''you staba ne l'amor cun amor.''" Finalmente, el faç caer ne l'amor i ye amada de buolta, por Dius. Santo Agostico diç que la única pessona que puode t'amar berdadeiramente i plenamente ye Dius, porque l'amor de ls homes ten muitas falhas, tales cumo "''[[ciúme]], çcunfiança, medo, rábia i çcórdie.''" D'acuordo cun este santo, Dius ye amor "''para alcançar la [[paç]], que ye la sue.''" (de l libro: '''Las Cunfissones de Santo Agostico''') La [[Eigreija Católica]], reafirmando ls ansinamientos de l [[Magistério de la Eigreija Católica|sou Magistério]] i de la ''[[Teologie de l Cuorpo]]'' de l [[Papa João Paulo II]], afirmou que l '''[[Amor#Crist.C3.A3|Amor]]''' ye ua [[birtude teologal]] <ref name="Carid1">''[[Cumpéndio de l Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CCIC); m. 388</ref>, ua "''dádiba de si mesmo''" i "''ye l'ouposto d'ousar''" <ref name="Amorweigel1">GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo'', [[Lisboua]]: Bertrand Eiditora (traduçon de [[2002]]); cap. 6, pág. 101</ref> i d'afirmar-se la si mesmo <ref>GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6, pág. 105</ref>. Aplicado nas relaçones [[cónjuge|cunjugales]] houmanas, l Amor berdadeiramente bebido i plenamente rializado ye ua "''[[quemunhon]] d'antrega i recetebidade''" <ref name="Amorweigel2">GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6, pág. 106-107</ref>, de "''dádiba mútua de l you i [...] d'afirmaçon mútua de la [[dignidade]] de cada parceiro''". Esta quemunhon "''de l'home i de a mulhier''" <ref name="Amorweigel2"/> ye "''un [[ícone]] de la bida de l própio Dius''" <ref>GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6, pág. 108</ref> i "''lieba nun solo a la sastifaçon, mas a la [[santidade]]''" <ref name="Amorweigel2"/>. Por esta rezon, la '''[[sexualidade]]''' (i l [[sexo]]), que "''ye fuonte d'alegrie i de [[prazer]]''" <ref>''[[Catecismo de la Eigreija Católica]]'' (CIC), m. 2362</ref>, nun eiserce solo la funçon de [[procriaçon|procriar]], mas tamien un papel amportante na bida íntima cunjugal <ref>''Ibiden'', m. 2360 i 2363</ref>. La [[relaçon sexual houmana|relaçon sexual]] cunjugal ye cunsidrada cumo la grande spresson "''houmana i totalmente houmanizada''" de l Amor eidealizado pula Eigreija, adonde l'home i a mulhier se únen i se cumplementan reciprocamente <ref>GEORGE WEIGEl, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6; págs. 101, 104 i 105</ref>. To este amor cunjugal proposto pula Eigreija requer [[fidelidade]], "''permanéncia i cumpromisso''", que solo puode ser outenticamente bebido "''ne l teta de ls laços de l [[Sagrado Casamiento|Casamiento]]''" i na [[castidade]] cunjugal <ref>GEORGE WEIGEL, ''La Berdade de l Catolicismo''; cap. 6, pág. 102</ref>. === Eislámico === Nun cierto sentido, l'amor (''al-hob'', an [[árabe]] clássico) nun angloba la perspetiba eislámica de la bida cumo fraternidade ounibersal, que se aplica a todos ls que defenden la fé. Nun hai refréncias diretas afirmando que Dius ye amor, mas antre ls 99 nomes de Dius ([[Dius]]), ye l nome ''Al-Wadud'', ó ''L Amabilíssemo'', que se ancontra na Surah 11: 90, bien cumo Surah 85:14. Refire-se la Dius cumo sendo ''"cheno de bondade amorosa"''. Ne l Eislamismo, l'amor ye frequentemente outelizado cumo un ancentibo pa ls pecadores podéren aspirar a ser tan dinos de l'amor de Dius quanto podíren. Ua beç que la pessona tenga l'amor de Dius, cumo la pessona abalua l sou própio balor ye de la cunta de sou própio Dius i sue. Todos ls que defenden la fé ten l'amor de Dius, mas la que grau ó cun qual sfuorço el ten agradado la Dius depende de l própio andibíduo. ''[[Ishq]]'' (''amor'', an [[persa]]/farsi), ó amor debino, ye l çtaque de l [[Sufismo]]. Sufis acradita que l'amor ye ua projeçon de l'eissencia de Dius pa l'ouniberso. Dius zeia recoincer la beleza, i cumo alguien que se mira ne l speilho para ber la si mesmo, Dius "mira" para drento de si mesmo pula própia dinámica de la natureza. Ua beç que todo ye un reflexo de Dius, la scuola de Sufismo prática para ber la beleza anterior de l que ye aparentemente feio. Sufismo ye muitas bezes referida cumo la religion de l'amor. Dius ne ls Sufismo ye referido an trés percipales cunceitos que son: '''L'amante''', '''L'amado''' i '''L'adorado''' cujo radadeiro desses tenermos ye frequentemente bisto an Sufi poesie. Ua bison quemun ye la de qu'atrabeç de l'amor ''sufismo'' l'houmanidade puode buoltar a la sue inerente pureza i grácia. Ls santos de ''sufismo'' son anfames por séren "bébados", debido al sou Amor por Dius, antoce, hai custante refréncia al bino na poesie i música Sufi. === Budista === An [[Budismo]], ''[[Kāma]]'' ye amor sensual, sexual. Ye un oustaclo ne l camino para [[eiluminaçon (budismo)|iluminaçon]], ua beç que ye eigoísta. ''[[Karuṇā]]'' ye [[cumpaixon]] i [[misericórdie]], l que reduç l sofrimiento de ls outros. Ye cumplementar a la sabedorie, i ye necessairo pa l'iluminaçon. ''[[Adbeṣla]]'' i ''[[metta|maitrī]]'' son amor benebolente. Esso ye amor ancondicional i requer cunsidrable aceitaçon de ls outros. Esto ye bastante defrente de l'amor ourdinairo, que normalmente ye possessibo i sexual, i raramente ocorre sin outo-antresse. An beç desso, l'amor benebolente senefica çprendimiento i altruísta antresse ne l bien-star de ls outros. L [[Bodhisattba]] eideal ne l budismo mahayana ambolbe la cumpleta renúncia de si mesmo, la fin d'assumir l'ancargo de diminuir l sofrimiento ne l mundo. === Hindu === Ne l'hinduísmo, ''[[kāma]]'' ye agradable. Ye l'amor sexual, personificado pul dius [[Kama (Hinduísmo)|Kama]]. Ye la terceira etapa de la bida, passado las etapas de ''brahmacarin'' (studante) i ''artha'' (riqueza material). An cuntreste cun kāma, ''[[prema]]'' ó ''[[pren]]'' refire-se al eilebado amor. Assi i to, l termo ''bhakti'' ye ousado para seneficar l'amor maior, l'amor al debino. ''[[Karuna]]'' ye cumpaixon i misericórdie, l que reduç l sofrimiento de ls outros. ''[[Bhakti]]'' ye un termo sánscrito seneficando "amorosa deboçon al Dius supremo". Ua pessona que pratica [[bhakti]] ye chamada ''[[bhakta]]''. Scritores, teólogos, filósofos ténen çtinguido nuobe formas de deboçon qu'eilhes chaman de [[bhakti]]. Por eisemplo, ne l [[Bhagabatha-Purana]] i an [[Tulsidas]]. L'obra filosófica''[[Narada Bhakti Sutra]]'', scrita por un outor çconhecido (presume-se [[Narada Muni|Narada]]), çtingue onze formas d'amor. == {{Bibliografie}} == * '''R. J. Sternberg'''. ''Ua teorie triangular de l'amor''. 1986. Psicológicos Rebiew, 93, 119-135 * '''R. J. Sternberg'''. ''Liking bersus amorosa: Ua abaluaçon cumparatiba de las teories''. 1987. Boletin psicológica, 102, 331-345 * '''Dorothy Tennob'''. ''Lobe i Limerence: la spriéncia de star an Lobe''. New York: Stein i Die, 1979. ISBN 0-8128-6134-5 * '''Heilen Fisher'''. ''Porque Nós Lobe: la Natureza i la Química de l Amor Romántico'' * '''Heinry Chadwick i Edzrin'''. "Saint Augustine Cunfessiones". Oxford University Press, 1998. * '''Wod, Wod i Boyd'''. ''L Mundo de Psicologie''. 5 ª eidiçon. 2005. Pearson Eiducation, 402-403 {{Refréncias}} == {{Ber tamien}} == {{Correlatos |commons= Category:Lobe |wikiquote= Amor |wikcionairo= Amor |wikisource= }} * [[Emoçon|Emoçones]] * [[Sentimiento]]s * [[Peixon (sentimiento|Peixon]] == {{Ligaçones sternas}} == * {{Link|en|2=http://www.in-mind.org/issue-6/the-anatomy-of-lobe.html|3=The Anatomy of Lobe|4= Splanation of Theories of Lobe}} * {{Link|t|2=http://www.cbde.org.br/st_esetesto.asp?id=044/|3=L'amor citado ne l Eibangelho}} * {{Link|en|2=http://iserber.saddleback.c.ca.us/faculty/jfritsen/articles.html|3=La Ciéncia de l Amor}} {{emoçones}} [[Catadorie:Amor| ]] dgb6sb7ur78405b9u7spyz7i86z8akh África de l Sul 0 7662 107916 107902 2026-08-16T14:40:48Z ~2026-30875-10 15270 107916 wikitext text/x-wiki {{geocordenadas|28_37_S_24_20_I_type:country_region:ZA|22°-35° S, 16°-33° L}} {{Anfo/Paíç |nome_natibo = {{Lista |title=<br />''<center>Republic of South Africa'' ([[léngua anglesa|Anglés]])|<br /><center>Republiek&nbsp;ban&nbsp;Suid-Afrika&nbsp;([[Léngua africáner|Africáner]])|<center>IRiphabliki&nbsp;yeSewula&nbsp;Afrika&nbsp;([[léngua ndeble|Ndeble]]) | <center>IRiphabliki&nbsp;yaseMzantsi&nbsp;Afrika&nbsp;([[léngua xhosa|Xhosa]]) | <center>IRiphabliki&nbsp;yaseNingizimu&nbsp;Afrika&nbsp;([[léngua zulu|Zulu]]) | <center>IRiphabhulikhi&nbsp;yeNingizimu&nbsp;Afrika&nbsp;([[Léngua swazi|Swazi]]) | <center>Rephaboliki&nbsp;ya&nbsp;Afrika-Borwa&nbsp;([[seSotho de l norte]]) | <center>Rephaboliki&nbsp;ya&nbsp;Afrika&nbsp;Borwa&nbsp;([[seSotho de l sul]]) | <center>Rephaboliki&nbsp;ya&nbsp;Aforika&nbsp;Borwa&nbsp;([[Léngua tswana|Tswana]]) |<center>Riphabliki&nbsp;ra&nbsp;Afrika&nbsp;Dzonga&nbsp;([[Tsonga]]) | <center>Riphabu{{Unicode|ḽ}}iki&nbsp;ya&nbsp;Afurika&nbsp;Tshipembe&nbsp;([[Léngua benda|Benda]])</center>}} |nome_longo_cumbencional = República de la África de l Sul |preposiçon = de la |nome_t = África de l Sul |eimaige_bandeira = Flag of South Africa.svg |çcriçon_bandeira = Bandeira de la África de l Sul adotada passado la fin de l'apartheid |leg_bandeira = [[Bandeira de la África de l Sul|Bandeira]] |eimaige_brason = |çcriçon_brason = Brason d'armas de la África de l Sul |leg_brason = [[Brason d'armas de la África de l Sul|Brason d'armas]] |lema = <small>''!ke i: ǀxarra ǁke'' '''(ǀXan)'''<br />''Berskillende mense berenig'' ([[Léngua africáner|Africáner]])<br />[[Léngua pertuesa|Pertués]]: ''Dibersos pobos se únen.''</small> |hino = [[Hino nacional de la África de l Sul|National anthen of South Africa]] [[Fexeiro:South Africa National Anthen.ogg|center|''National Anthen of South Africa]] |gentílico = [[:wikt:sul-africano|sul-africano]](la)<br />austro-africano(la)<ref>[http://www.portaldalinguaportuguesa.org/andex.php?ation=gentelicos&search=%C1frica+de l+Sul Portal de la Léngua Pertuesa - Dicionário de Gentílicos i Chamadeiros]</ref> |localizaçon = South Africa - Location Map (2013) - ZAF - UNOCHA.svg |localizaçon_legenda = Localizaçon de la África de l Sul. |capital = [[Cidade de l Cabo]] ([[poder legislatibo|legislatiba]])<br />[[Pretória]] ([[poder eisecutibo|eisecutiba]])<br />[[Bloemfontein]] ([[poder judiciairo|judiciária]]) |latitude = 25°44′42″S |longitude = 28°11′25″I |maior_cidade = [[Joanesburgo]] |léngua_oufecial = {{Lista |title=[[Lénguas de la África de l Sul|11]] |[[Léngua anglesa|Anglés]]|[[Léngua africáner|Africáner]] |[[Léngua ndeble|Ndeble]] |[[SeSotho de l norte]]|[[SeSotho de l sul]]|[[Léngua suázi|Suázi/Suazi]]|[[Léngua chitsonga|XiTsonga/ ChiTsonga/ShiTsonga]]|[[Léngua setswana|seTswana]]|[[Léngua benda|Benda]]|[[Léngua xhosa|Xhosa]]|[[Léngua zulu|Zulu]]}} |tipo_gobierno = [[Persidencialismo|República persidencialista]] |títalo_líder1 = [[Aneixo:Lista de xefes de stado i de gobierno de la África de l Sul|Persidente]] |nome_líder1 = [[Jacob Zuma]] |títalo_líder2 = [[Bice-persidente]] |nome_líder2 = [[Kgalema Motlanthe]] |títalo_líder3 = Persidente de l Cunseilho Nacional de Porbíncias |nome_líder3 = M. J. Mahlangu |títalo_líder4 = Persidente de la Assemblé Nacional |nome_líder4 = Max Sisulu |títalo_líder5 = Persidente de l Tribunal Custitucional |nome_líder5 = Mogoeng Mogoeng |ne l_menistérios = |eibento_tipo = [[Andependéncia]] |eibento_nota = de l [[Reino Ounido]] |eibentos = |eibentos_datas = |eibento1 = [[Ounion Sul-Africana]] |eibento_data1 = [[31 de Maio]] de [[1910]] |eibento2 = [[Statuto de Westminster]] |eibento_data2 = [[11 de Dezembre]] de [[1931]] |eibento3 = [[República]] |eibento_data3 = [[31 de Maio]] de [[1961]] |eibento4 = |eibento_data4 = |eibento5 = |eibento_data5 = |eibento6 = |eibento_data6 = |eibento7 = |eibento_data7 = |data_antrada_UE = |ária_total = 1.221.037 |ária_pos = 25 |auga_pc = |ária_ourbana = |ária_ourbana_pos = |frunteira = [[Namíbia]], [[Botsuana]], [[Zimbabué]], [[Moçambique]], [[Suazilándia]] i [[Lesoto]] |populaçon_stimada_anho = 2015 |populaçon_estimada = 54.956.900 |populaçon_stimada_pos = 25 |populaçon_censo_anho = 2011 |populaçon_censo = 51.770.560 |populaçon_ourbana_pos = |populaçon_ourbana = |demog_densidade = 42,4 |densidade_pos = 169 |PIB_PPC_anho = 2011 |PIB_total = {{toltip|555,340 [[bilhones]]|555 340 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI">{{cite web|url=http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2011/02/weodata/weoret.aspx?pr.x=65&pr.y=1&sy=2009&ey=2016&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=199&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CLP&grp=0&la=|title=South Africa |publisher=[[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) |acessdate=20 de setembre de 2011}}</ref> |PIB_pos = 25 |PIB_per_capita = {{formatnun:10977}}<ref name="FMI"/> |PIB_per_capita_pos = 76 |PIB_nominal_anho = 2011 |PIB_nominal_total = {{toltip|422,037 [[bilhones]]|422 037 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI"/> |PIB_nominal_pos = 29 |PIB_nominal_per_capita = {{formatnun:8342}}<ref name="FMI"/> |PIB_nominal_per_capita_pos = 76 |Gini = 67,4<ref name="geni">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/andicator/SI.POB.GINI/ |title=Gini Andex |publisher=[[Banco Mundial]] |acessdate=2 de márcio de 2011}}</ref> |Gini_anho = 2006 |IDH_anho = 2012 |IDH = 0,629 |IDH_pos = 121 |IDH_catadorie = {{médio}}<ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/rdh-2013.pdf |títalo=Relatório de Zambolbimiento Houmano 2013 – Ascenson de l Sul: progresso houmano nun mundo dibersificado |eiditor=[[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]] (PNUD)|data=14 de márcio de 2013 |acessodata=15 de márcio de 2013}}</ref> |moeda = [[Rand]] |moeda_ISO = ZAR |fuso_horairo = Tiempo de l Sul de la África |defrença_UCT = +2 |fuso_horairo_DST = |defrença_UCT_berano = |DST_nota = |organizaçones = |código_paíç = ZA |tld = [[.za]] |código_telef = 27 |website_gobierno = |mapa = Sf-map.png |tamanho_mapa = 250px |rodapie = }} '''África de l Sul''', ouficialmente '''República de la África de l Sul''', ye un [[paíç]] localizado ne l stremo sul de la [[África]], antre ls [[ouceano]]s [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]],<ref name=safats>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/fats.htn|title=South Africa Fast Fats|publisher=SouthAfrica.anfo|month=April|year=2007|acessdate=2008-06-14}}</ref> cun 2.798 quilómetros de [[litoral]].<ref>{{cite web|url=http://www.samsa.org.za/|title=South African Maritime Safety Outhority|publisher=South African Maritime Safety Outhority|acessdate=2008-06-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2060.html|work=The World Fatbook|title=Coastline|publisher=CIA|acessdate=2008-06-16}}</ref> Ye ua [[democracie]] [[Parlamentarismo|parlamentar]], lemitado pula [[Namíbia]], [[Botsuana]] i [[Zimbabué|Zimbábue]] al norte; [[Moçambique]] i [[Suazilándia]] la leste; i cul [[Lesoto]], un [[anclabe]] totalmente rodeado pul território sul-africano.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica .com/eb/article-9113829/LESOTHO|title=Ancyclopædie Britannica Online|publisher=Ancyclopædie Britannica, Anc.}}</ref> L paíç ye coincido por sue dibersidade de [[cultura]]s, [[Lhéngua|lénguas]] i [[Religion|fés relegiosas]]. Onze [[Léngua oufecial|lénguas oufeciales]] son reconhecidas pula [[Custituiçon de la África de l Sul|Custituiçon]] de l paíç.<ref name=safats/> dues dessas lénguas son d'ourige [[Ouropa|ouropeia]]: l [[Léngua africáner|africáner]], ua léngua que se ouriginou percipalmente a partir de l [[Léngua nerlandesa|houlandés]] que ye falada pula maiorie de ls [[brancos]] i [[coloured]] sul-africanos, i l [[anglés sul-africano]]. L [[Léngua anglesa|anglés]] ye la léngua mais falada na bida pública oufecial i comercial, antretanto, ye solo l quinto [[Lhéngua|léngua]] mais falado an casa.<ref name=safats/> Multiétnico, l paíç ten las maiores quemunidades de [[ouropeus]], [[andianos]] i [[Multirracial|multiétnicas]] de l [[África|cuntinente africano]]. Ambora 70% de la populaçon sul-africana seia [[Negros|negra]],<ref name=statssa-midyear2009>{{cite paper|url=http://www.statssa.gob.za/PublicationsHTML/P03022009/html/P03022009.html|title=Mid-year population stimates|bersion=2009|format=.html|publisher=Stats SA|outhor=Statistics South Africa|date=2009|acessdate=23 de maio de 2013}}</ref> ls habitantes son de defrentes grupos étnicos que falan [[lénguas bantas]], un de ls nuobe lénguas que ténen statuto oufecial.<ref name=safats/> Cerca dun quarto de la populaçon de l paíç stá [[Zamprego|zampregada]]<ref>[http://www.blomberg .com/apps/news?pid=20601116&sid=aoB7RbcZCRfU South Africa’s Unemployment Rate Ancreases to 23.5%]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i bibe cun menos de 1,25 dólar por die.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/medie/HDI_2008_EN_Tables.pdf|title=HDI|publisher=UNDP}}</ref> La África de l Sul ye ua [[democracie custitucional]], na forma dua [[república parlamentar]]; al cuntrairo de la maiorie de las repúblicas parlamentares, ls cargos de xefe de Stado i xefe de gobierno son mesclados nun [[Persidente de la África de l Sul|persidente]] dependente de l [[Parlamiento de la África de l Sul|parlamiento]]. Ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] i ye la maior eiquenomie de l cuntinente. Ye tamien nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU) i de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), para alhá de ser nembro de l [[Tratado de la Antártida]], de l [[Grupo de ls 77]], de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]], de l [[G8+5]] i ye ua de las naciones [[BRICS]]. == Stória == {{Artigo percipal|Stória de la África de l Sul}} {{Aneixo|Cronologie de la stória de la África de l Sul}} === Pré-stória === La África de l Sul cuntén alguns de ls mais antigos [[sítios arqueológicos]] i [[fóceles]] houmanos de l mundo.<ref>{{cite book|last=Wymer|first=John|coauthor=Singer, R|year=1982|title=The Middle Stone Age at Klasies Riber Mouth in South Africa|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-76103-7}}</ref><ref>{{cite web|title=Guide to Klasies Riber|page=11|year=2001|url=http://academic.sun.ac.za/archaeology/KRguide2001.PDF|outhor=Deacon, HJ|publisher=Stellenbosch University|acessdate=5 de setembre de 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/915|title=Fossil Homenid Sites of Sterkfontein, Swartkrans, Kromdraai, and Ambirones }}</ref> Bários restos fóceles fúrun recuperados a partir dua série de cabernas na porbíncia de [[Gauteng]]. La ária ye un [[Património Mundial]] pula [[UNESCO]] i fui chamada l ''[[Sítios cun fóceles d'hominídeos de Sterkfontein, Swartkranes, Kromdraai i alredores|Brício de la Houmanidade]]''. Ls locales ancluen [[Sterkfontein]], que ye un de ls mais ricos locales de fóceles hominíneas ne l mundo. Outros locales ancluen [[Swartkranes]], Caberna de Gondolin, [[Kromdraai]], Caberna Copers i Malapa. L purmeiro fócil d'hominídeo çcubierto na África, la ''[[Nino de Taung]]'' fui ancontrado acerca de la cidade de Taung, na porbíncia [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]], an 1924. Outros restos d'hominídeos fúrun recuperados a partir de sítos de [[Makapansgat]] an [[Limpopo]], Cornelia i Florisbad ne l [[Stado Libre]], Caberna Border an [[KwaZulu-Natal]], na ambocadura de l riu Klasies an Eastern Cape i Pinnacle Point, Eilandsfontein i Die Kelders caberna an Western Cape. Esses sítios andican que bárias speces de [[hominídeo]]s bebian na África de l Sul hai cerca de trés milhones d'anhos, antre eilhes l ''[[Australopithecus africanus]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculun/units/1979/6/79.06.02.x.html|title=Homenid Eibolution|publisher=Yale-New Haben Teachers Anstitute|outhor=Stephen P. Broker|acessdate=19 de júnio de 2008}}</ref> === Colonizaçon i andependéncia === {{Mais anformaçones|Guerra de ls Boers}} [[Fexeiro:Charles Bell - Jan ban Riebeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb|squierda|Pintura de la chegada de [[Jan ban Riebeck]] na [[Baía de la Mesa]] (por Charles Bell).]] [[Fexeiro:Charles Bell - Zoeloe-aanbal oup 'm Boerelaer - 1838.jpg|thumb|squierda|[[Zulus]] atacan un acampamiento [[bóer]] an febreiro de 1838.]] An 1652, un seclo i meio passado la [[çcubierta de la Rota Marítima de l Cabo]], la [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales]] fondou ua staçon d'abastecimiento que mais tarde benerie ser la [[Cidade de l Cabo]].<ref>{{cite web|url=http://courses.wcupa.edu/jones/s311/timeline/t-19saf.htn|title=African Story Timeline|publisher=West Chester University of Pennsylbania}}</ref> La Cidade de l Cabo tornou-se ua colónia británica an 1806. La colonizaçon ouropeia spandiu-se na década de 1820 culs [[Vóeres]] (quelonos d'ourige [[Países Baixos|Houlandesa]], [[Flamengo (pobo)|Flamenga]], [[Fráncia|Francesa]] i [[Almanha|Almana]]) anquanto ls quelonos [[Reino Ounido|Británicos]] se assentórun ne l norte i ne l leste de l paíç. Nesse período, cunflitos surgiran antre ls grupos Xhosa, Zulu i [[Afrikaner]]s que cumpetian por território. Durante la década de 1830, cerca de 12 mil [[bóeres]] (mais tarde coincido cumo ''[[Bortrekkers]]''), partiran de la [[Colónia de l Cabo]], adonde tenien sidos submetidos al [[Ampério Británico|cuntrole británico]]. Eilhes migrórun pa las regiones que mais tarde se tornarian [[Colónia de Natal|Natal]], Stado Libre de Ourange i Trasbaal. Ls bóeres fundórun la [[República Sul-Africana]] (atual [[Gauteng]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]] i porbíncias de l'oeste i de l norte) i l [[Stado Libre de Ourange]] (''Fre State''). La çcubierta de [[diamantes]], an 1867, i de [[ouro]], an 1884, ne l'anterior de l paíç ampeçou la "Reboluçon Mineral" i l'oumiento de l crecimiento eiquenómico i de l'eimigraçon. Esto antensificou la subjugaçon de ls pobos andígenas puls sul-africanos ouropeus. La luita para cuntrolar esses amportantes recursos eiquenómicos fui un fator decesibo nas relaçones antre ls ouropeus i ls natibos i tamien antre ls bóeres i ls [[británicos]].<ref>{{cite book|outhor=Williams, Garner F|title=The Diamond Mines of South Africa, Bol II|year=1905|publisher=B. F Buck & Co.|location=New York|pages=Chater XX|url=http://www.farlang .com/diamonds/williams_diamond_mines_2/page_285}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Las repúblicas bóeres rejistiran cun sucesso a las ambasones británicas durante la [[Purmeira Guerra de ls Bóeres]] (1880-1881) usando táticas de [[guerrilha]], que fúrun bien adatados a las cundiçones locales. Ls británicos buoltórun cun un númaro maior d'homes, cun mais spriéncia i cun ua nuoba stratégia na [[Segunda Guerra de ls Bóeres]] (1899-1902), mas sofrírun pesadas perdas durante ls cunflitos, anque tenéren sido ls bencedores. Drento de l paíç, las políticas anti-británicas antre brancos sul-africanos focában na andependéncia. Durante ls períodos coloniales houlandés i británico, la [[segregaçon racial]] era manjoritariamente anformal, anque alguas legislaçones tenéren sido promulgadas para cuntrolar l stablecimiento i la libre circulaçon de pobos natibos.<ref>{{cite book|last=Bond|first=Patrick|title=Cities of gold, townships of coal: essays on South Africa's new ourban cresis|publisher=Africa World Press|date=1999|pages=140|isbn=9780865436114}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cape of God Hope (South Africa). Parliament. House.|date=1906|title=Report of the Selet Committe on Location At|publisher=Cape Eiquipas Lemited|url=http://www.archibe.org/details/reportoftheselec00capeiala|acessdate=10 de maio de 2013}}</ref><ref>{{cite journal|coauthors=Godley, Godfrey Archibald, Welsh, William Thomson, Heimsworth, H. D|date=1920|title=Report of the Anter-departmental committe on the natibe pass laws|publisher=Cape Eiquipas Lemited, gobernment printers|pages=2}}</ref> Uito anhos passado la fin de la Segunda Guerra de ls Bóeres i passado quatro anhos de negociaçon, ua lei de l [[parlamiento británico]] (''Ato de la África de l Sul de 1909'') criou la [[Ounion Sul-Africana]] an 31 de maio de 1910. La Ounion era un [[Domínio (política)|domínio]] [[Ampério Británico|británico]] qu'ancluía las antigas [[Ampério colonial houlandés|colónias houlandesas]] de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i de [[Colónia de Natal|Natal]], bien cumo las repúblicas de l [[Stado Libre de Ourange]] i de Trasbaal.<ref>{{Cite EB1911|first=Frank Richardson |last=Canha |wstitle=South Africa |belume=25 |page=467}}</ref> La Lei de las Tierras de ls Natibos de 1913, restringiu seberamente la [[Propiadade pribada|propiadade de tierra]] por [[negros]]; nessa época ls natibos cuntrolában solo 7% de l território de l paíç. La cantidade de tierra reserbada pa ls pobos andígenas fui mais tarde ligeiramente oumentada.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/pages/chronology/thisday/1913-06-19.htn|title=Natibe Land At|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=19 de júnio de 1913}}</ref> Nas repúblicas Boer,<ref>{{cite journal|last=Great Britain Colonial Ouffice; Trasbaal (Colony). Gobiernor (1901–1905: Milner)|date=Janeiro de 1902|title=Papers relating to legislation affeting natibes in the Trasbaal|publisher=S Majesty's Stationery Ouffice|url=http://www.archibe.org/details/trasbaalpapersr00grea}}</ref> yá a partir de la Cumbençon de Pretória (Capítulo XXBI).<ref>{{cite book|last=De Billiers|first=John Abrahan Jacob|title=The Trasbaal|publisher=Xatto & Windus|location=London|year=1896|pages=30 (n46)|url=http://www.archibe.org/details/trasbaal00debi|acessdate=30 de júlio de 2009}}</ref> [[Fexeiro:ApartheidSignEnglishAfrikaanes.jpg|thumb|dreita|"''Fur use by white persones''" (an [[Léngua pertuesa|pertués]]: "Para uso de pessonas brancas") – placa de l'era de l ''[[apartheid]]''.]] An 1931, la Ounion tornou-se efetibamente andependiente de l [[Reino Ounido]], cula promulgaçon de l [[Statuto de Westminster]]. An 1934, l Partido Sul-Africano i l [[Partido Nacional (África de l Sul)|Partido Nacional]] se funden para formar l Partido Ounido, buscando la reconceliaçon antre ls [[africánder]]s i ls brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. An 1939, l partido se debede subre l'antrada de la Ounion na [[Segunda Guerra Mundial]] cumo ua aliada de l Reino Ounido, ua decison que ls seguidores de l Partido Nacional se oupusírun. An 1948, l Partido Nacional, fui eileito i chegou al poder. Esse grupo político reforçou la segregaçon racial, que yá tenie ampeçado sob l domínio colonial houlandés i británico. L Gobierno Nacionalista classeficou todos ls pobos an trés raças, cun dreitos i lemitaçones zambolbidas para cada ua. A minorie branca cuntrolaba la mui maior maiorie negra. La segregaçon legalmente anstitucionalizada quedou coincida cumo ''[[apartheid]]''. Anquanto a minorie branca sul-africana usufruía de l mais alto [[padron de bida]] de to la [[África]] (cumparable als de naciones de [[países zambolbidos]] oucidentales), la maiorie negra quedou an zbantaige an quaije todos ls aspetos, cumo renda, eiducaçon, habitaçon i spetatiba de bida. La [[Carta de la Libardade]], adotada an 1955 pula [[Aliança de l Cungresso]], eisigiu ua sociadade nó-racial i la fin de la çcriminaçon.<ref>Ber testo, an anglés, an [http://www.anc.org.za/ancdocs/story/charter.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (cunsultado an 29 de Agosto de 2009).</ref> === República === {{Mais anformaçones|Apartheid}} [[Fexeiro:CR Swart.jpg|thumb|squierda|upright|Charles Robberts Swart, l purmeiro Persidente de l Stado de la República África de l Sul.]] La África de l Sul abandonou la ''[[Commonwealth]]'' an 1961, na sequéncia dun referendo (adonde, oubbiamente, solo pudo participar la quemunidade branca) que ditou la proclamaçon de la [[república]]. Anque de l'ouposiçon drento i fura de l paíç, l gobierno mantebe l regime de l ''apartheid''. Ne l'ampeço de l seclo XX alguns países i anstituiçones [[Mundo oucidental|oucidentales]] ampeçórun a boicotar ls [[negócios]] cul paíç por causa de las sues políticas d'oupresson racial i de dreitos cebiles. Passado anhos de protestos anternos, atebismo i rebolta de sul-africanos [[negros]] i de sous aliados, finalmente, an 1990, l gobierno sul-africano ampeçou negociaçones que liebórun al çmantelamiento de las leis de çcriminaçon i a las eileiçones democráticas de 1994. L paíç anton aderiu a la [[Quemunidade de las Naciones]]. An 1983, ye adotada ua nuoba custituiçon que garante ua política de dreitos lemitados a las minories asiáticas, mas cuntina a scluir ls negros de l'eisercício de ls dreitos políticos i cebiles. La maiorie negra, antoce, nun tenie dreito de boto nin repersentaçon parlamentar. L partido branco dominante, durante l'era de l [[apartheid]], ye l Partido Nacional, anquanto la percipal ourganizaçon política negra era l [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que durante quaije 50 anhos fui cunsidrado eilegal. Mais tarde, an 1990, sob la liderança de l persidente [[F. W. de Klerk]], l gobierno sul-africano ampeça la çmantelar l sistema de l'apartheid, libertando [[Nelson Mandela]], líder de l ANC, i aceitando legalizar esta ourganizaçon, bien cumo outras antiapartheid. Ls passos seguintes ne l sentido de l'ounion nacional son dados an 1991. L'abiertura de las negociaçones antre ls repersentantes de todas las quemunidades, cul oubjetibo d'eilaborar ua Custituiçon democrática, marca la fin dua época perturbada na África de l Sul qu'ampeçou-se an 1948 i tubo sou fin an 1990, 42 anhos, época esta chamada de [[Apartheid]], que nua traduçon pa l pertués serie "[[segregaçon racial]]" [[Fexeiro:Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Eiquenomic Forun Annual Meting Dabos 1992.jpg|thumb|[[Frederik de Klerk]] i [[Nelson Mandela]] se cumprimentan ne l [[Fórun Eiquenómico Mundial]] de 1992.]] Ne l die 10 d'abril de 1993, un de ls percipales líderes de l mobimiento negro de la África de l Sul, Chris Hani, tombou bítima de dous tiros, delantre de la própia residéncia. L que sous assassinos nun prebiran ye qu'essa muorte acabarie por acelerar la fin de l'apartheid. Ne l mesmo anho, l gobierno i l'ouposiçon negra acordan ne ls macanismos que garantan la trasiçon para un sistema político nun çcriminatório. Ye criado un comité eisecutibo antermediairo, cun maiorie negra, para superbesionar las purmeiras eileiçones multipartidárias i multirraciales, i ye criado, tamien, un ourganismo que queda ancarregado d'eilaborar ua Custituiçon que garanta la fin de l Apartheid. An abril de 1994 son rializadas las [[Eileiçones persidenciales na África de l Sul an 1994|purmeiras eileiçones multirraciales de la stória sul-africana]]. L [[ANC]] ganha las eileiçones i [[Nelson Mandela]], formando un Gobierno d'ounidade nacional, torna-se l purmeiro persidente sul-africano negro. Ne l período pós-''apartheid'', l [[zamprego]] ten sido stremamente alto quanto l paíç ten lutado para lidar culas muitas mudanças. Anquanto muitos negros subiran pa las classes média i alta, la taxa global de zamprego de negros piorou antre 1994 i 2003.<ref name="sach3"/> La pobreza antre ls brancos, antes rala, oumentou.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/article/2008-04-18-zuma-surprised-at-leble-of-white-poberty |title=Zuma surprised at leble of white poberty&nbsp;— Carta eiletrónica & Guardian Online: The smart news source |publisher=Mg.co.za |date=18 d'abril de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> Para alhá desso, l'atual gobierno ten se sforçado para alcançar ua deciplina monetária i fiscal para garantir tanto la redistribuiçon de la riqueza quanto l [[crecimiento eiquenómico]]. Zde l gobierno liderado pul ANC tener assumido l poder, l [[Índice de Zambolbimiento Houmano]] (IDH) de l paíç diminuiu, anque tener oumentado progressibamente até meados de la década de 1990.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/countries/country_fat_shets/ty_fs_ZAF.html|title=South Africa|year=2006|publisher=United Nationes Debelopment Porgramme|work=Houman Debelopment Report|acessdate=28 de nobembre de 2007}}</ref> Alguns atribuen esto a la pandemia de [[HIV]]/[[SIDA]] i al fracasso de l gobierno an tomar medidas para anfrentar l porblema ne ls purmeiros anhos.<ref>{{cite web|url=http://www.salirr.org.za/wsc/pstory.htx?storyID=428|title=Ridicule suceds where leadership failed on SIDA|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=10 de nobembre de 2006}}{{dead link|date=Outubre de 2011}}</ref> An maio de 2008, motines deixórun mais de sessenta pessonas muortas.<ref name="Broke-on-Broke Biolence">{{cite web|url=http://www.slate .com/id/2193949/|title=Broke-on-Broke Biolence|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> L Centro pul Dreito a la Moradie contra Çpeijos stimou que mais de 100 mil pessonas fúrun spulsas de sues casas.<ref>{{cite web|url=http://www.abahlali.org/node/3612|title=COHRE statement on Xenophobic Attacks|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> Ls migrantes i refugiados que percuran asilo ne l paíç éran ls percipales albos, mas un terço de las bítimas era de cidadanos sul-africanos.<ref name="Broke-on-Broke Biolence"/> Nua pesquisa de 2006, l Porjeto de Migraçon Sul-Africao cuncluiu que ls sul-africanos son ls que mais se ouponen a l'eimigraçon an to l mundo.<ref>Jonathan Crush (ed), ''The Perfet Storn: Rialities of Xenophobia in Cuntemporary South Africa'', [http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305083736/http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf |date=2016-03-05 }}, Southern African Migration Porjet, Cape Town & Quen's University, Canada, 2006, p. 1</ref> An 2008, l [[Alto Comissariado de las Naciones Ounidas pa ls Refugiados]] stimou mais de 200 mil refugiados que recebírun asilo na África de l Sul, quaije quatro bezes mais de l que ne l'anho anterior. Essas pessonas benirun percipalmente de l [[Zimbabué|Zimbábue]], ambora muitos tamien béngan de l [[Burundi]], [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Ruanda]], [[Eritréia|Eiritreia]], [[Etiópia]] i [[Somália]]. La cuncorréncia an ampregos, ouportunidades de negócios, serbícios públicos i habitaçon lebou a ua tenson antre refugiados i las quemunidades que ls acuolhírun. Anque de la [[Xenofobie|xenofobia]] inda ye un porblema ne l paíç, la bioléncia recente nun ten sido tan generalizada cumo fui einicialmente temido.<ref name="unhcr.org">{{cite web|outhor=United Nationes High Commissioner fur Refuges |url=http://www.unhcr.org/4cd96a569.html |title=UNHCR Global Appeal 2011&nbsp;– South Africa |publisher=UNHCR |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> == Geografie == {{Artigo percipal|Geografie de la África de l Sul}} [[Fexeiro:South Africa sat.jpg|thumb|squierda|[[Fexeiro de satélite]] de la África de l Sul (''[[The Map Library]]'').]] La África de l Sul stá localizada ne l stremo sul de l [[África|cuntinente africano]], cun ua region costeira que se stende por mais de 2500&nbsp;Km, sendo tamien banhada por dous ouceanos ([[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]]). Cun ua stenson territorial de 1 219 912&nbsp;Km². L paíç ye l 25.º maior de l mundo an ária. La África de l Sul ten ua paisaige bariada. Na parte oucidental, stende-se un grande [[praino]] cumpuosto an parte por [[zerto]] i an parte por pastaiges i [[sabana]]s, cortado pul curso de l [[riu Ourange]] i de l sou percipal afluente, l [[riu Baal|Baal]]. La sul, arguen-se las cordilheiras de l [[Karo]] i, la leste, l [[Drakensberg]], la maior cadeia muntanhosa de la África meridional, adonde queda l punto mais eilebado de l paíç ne l [[Mafadi]] cun 3450 metros, na [[frunteira África de l Sul-Lesoto]]. La norte, l curso de l [[riu Limpopo]] sirbe de frunteira cul [[Botsuana]] i l [[Zimbabué]]. L [[clima]] barie antre ua pequeinha zona de clima mediterránico, ne l stremo sul, na region de l Cabo, la çértico la noroiste. Ne l [[Drakensberg]] hai árias cun clima de muntanha i niebe ne ls puntos mais eilebados, quemumente ne l'ambierno. La maior cidade ye [[Joanesburgo]]. [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Bloemfontein]] i [[Pretória]] son outras cidades amportantes. L'admenistraçon oufecial (gobierno, tribunales, persidéncia i parlamiento) ancontra-se çpersa por [[Pretória]] (sede de l Poder Eisecutibo), [[Cidade de l Cabo]] (sede de l Poder Legislatibo) i [[Bloemfontein]] (sede de l Poder Judiciário). An 1998, atrabeç de la Lei m.º 118, fui criado l [[Cunseilho Sul-africano de Nomes Geográficos]], cul oubjetibo de propor la mudança de ls nomes de cidades, porbíncias i acidentes geográficos, sustituindo nomes an [[Léngua anglesa|Anglés]] i an [[Léngua africáner|Africáner]] por nomes baseados an lénguas africanas. Muitas altaraçones yá fúrun aprobadas, outras stan an studo. An brebe, las grandes cidades de l paíç poderán ser coincidas cumo [[Tshwane]] ([[Pretória]]), Nelson Mandela Bay ([[Port Eilizabeth]])<ref>[http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810014501/http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 |date=2011-08-10 }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref><ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref>, KwaKhangela ([[Durban]])<ref>[http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525 http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525] - Notificaçon de la mudança de l nome de Durban</ref>, [[Mangaung]] ([[Bloemfontein]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Bloemfontein muda para Thabure</ref>, eMonti ([[East London]]), Mbombela ([[Nelspruit]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Anformaçon subre la mudança de nome de Nelspruit</ref> i [[Polokwane]] (Pietersburg), dentre outras. === Clima === La África de l Sul ten, an giral, un [[clima temperado]], an parte por star rodeada puls ouceanos [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]] an trés lados, pula sue localizaçon climaticamente mais lebe ne l [[heimisfério sul]] i debido a la [[altitude]] média, que sobe de forma custante an direçon al norte (an direçon al eiquador) i mais pa l'anterior. Debido l'esta [[topografie]] bariada i pula anfluéncia oceánica, l paíç ten ua grande bariadade de zonas climáticas. [[Fexeiro:Hlalanathi, Northern Drakensberg.jpg|thumb|dreita|La cordilheira [[Drakensberg]], la mais alta cadeia de muntanhas de la África de l Sul.]] Las zonas climáticas barian, zde l [[zerto de l Namibe]] ne l noroiste al [[clima subtropical]] ne l leste, al longo de la frunteira cun [[Moçambique]] i cul Ouceano Índico. De l leste, a tierra sobe debrebe subre ua [[scarpa]] de muntanha an direçon al praino anterior coincida cumo Highbeld. Ambora la África de l Sul seia classeficada cumo [[Clima semiárido|semiárida]], hai ua bariaçon cunsidrable ne l clima, bien cumo na topografie. L stremo sudoeste ténen un clima mui semelhante al de l [[Mediterráneo]], cun [[ambierno]]s chubiosos i beranos calientes i secos, qu'acuolhe l famoso [[bioma]] ''[[Fynbos]]'' de [[pastaige]] i [[mata]]. Essa ária tamien porduç la maior parte de l [[bino]] na África de l Sul. Esta region tamien ye particularmente coincida por sou bento, que sopra antermitente por quaije to l'anho. La fuorça deste bento torna l [[Cabo de la Buona Sperança]] specialmente traiçoeiro pa ls marinheiros, causando muitos [[afogamiento]]s. Mais la leste, na cuosta sul, la precipitaçon ye çtribuída mais uniformemente al longo de l'anho, porduzindo ua paisaige berde. Esta ária ye coincida popularmente cumo la ''Rota de ls Jardines''. La porbíncia de [[Stado Libre]] ye particularmente praina debido al fato de star centralizada ne l praino. Ne l norte de l [[riu Baal]], l Highbeld torna-se melhor regado i nun spurmenta stremos de calor subtropical. [[Joanesburgo]], ne l centro de l Highbeld, stá an 1.740 [[metro]]s i recibe ua precipitaçon anual de 760 [[milímetro]]s. Ls ambiernos nesta region son frius, ambora la [[niebe]] seia rala. Las altas muntanhas [[Drakensberg]], que forman la scarpa sudeste de l Highbeld, ouferecen ouportunidades lemitadas de [[squi]] ne l'ambierno. L lugar mais friu na África de l Sul ye [[Sutherland]], ne l'oeste de las muntanhas Roggebeld, adonde las temperaturas d'ambierno puoden alcançar -15 °C. L'anterior perfundo ten la temperaturas mais eilebadas: la temperatura de 51,7&nbsp;°C fui registrada an 1948 ne l Cabo de l Norte Kalahari acerca de [[Upington]].<ref>{{cite web|url=http://www.safrica.anfo/ess_anfo/sa_glance/geography/geography.htn|title=SouthAfrica.anfo: South Africa's geography}}</ref> [[Fexeiro:Table Mountain fron Table Bay.jpg|thumb|800px|centro|La [[Muntanha de la Mesa]], bista de la [[Baía de la Mesa]], ua amportante atraçon turística de la region de la [[Cidade de l Cabo]].]] === Biodibersidade === [[Fexeiro:Eilephant (Loxodonta Africana) 01.jpg|thumb|dreita|[[Alifante-africano]] ne l [[Parque Nacional Kruger]].]] La África de l Sul assinou la [[Cumbençon subre Dibersidade Biológica]] an 4 de júnio de 1994 i tornou-se ua parte de la cumbençon an 2 de nobembre de 1995.<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.ant/cumbention/parties/list/ |title=List of Parties |date=|acessdate=8 dezembre de 2012}}</ref> L paíç porduziu mais tarde ua Stratégia Nacional de Biodibersidade i un Praino de Açon, que fui recebido pula cumbençon an 7 de júnio 2006.<ref name="cbd.ant">{{cite web|url=http://www.cbd.ant/doc/world/cn/cn-nbsap-01-p1-en.pdf |title=South Africa's National Biodibersity Strategy and Ation Plan |date=|acessdate=10 de dezembre de 2012}}</ref> L paíç stá an sesto lugar antre ls dezessete [[países megadibersos]] de l mundo.<ref>{{cite web|url=http://wayback.archibe.org/web/20101101120514/http://anstitutoaqualung .com.br/anfo_biodibersidade23.html |title=Biodibersity of the world by countries |publisher=Anstitutoaqualung .com.br |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> Einúmaros [[mamífero]]s son ancontrados na region de las [[sabana]]s, cumo [[Lion|liones]], [[leopardos]], [[Rinoceronte-branco|rinocerontes-brancos]], [[Cunnochaetes taurinus|gnus-azules]], [[cudo]]s, [[ampala]]s, [[hiena]]s, [[heipopótamo]]s i [[girafa]]s. La maior parte de la ária de sabana queda ne l nordeste de l paíç, cumo ne l [[Parque Nacional Kruger]] i na Reserba Mala Mala, bien cumo ne l stremo norte de la Biosfera Waterberg. La África de l Sul abriga muitas [[speces andémicas]], cumo l criticamente amehaçado neste mundo lixo L [[Bunolagus monticularis| coneilho-bosquímano]] (''Bunolagus monticularis''), este pequeno animal debe ser respeitado de l [[Karo]]. [[Fexeiro:Weskus Nasionale Park.jpg|thumb|squierda|Campo de flores ne l Parque Nacional West Coast.]] Nun hai nanhue stimatiba recente subre l númaro de speces de [[fungo]]s registradas na África de l Sul. Até 1945, mais de 4.900 speces de fungos (ancluindo las speces formadoras de [[patrielha]]) tenien sido registradas<ref>{{cite doi|10.3114/si.55.1.1}}</ref> i, passado mais de 60 anhos de sploraçon adicional, esse númaro tende a ser mui mais eilebado. An 2006, l númaro total de tipos de fungos qu'eisisten na África de l Sul fui cunserbadoramente stimado an cerca de 200 mil especes, mas essa stimatiba nun lebou an cunta fungos associados a ansetos.<ref>{{cite pmid|18490969}}</ref> Se stubir correta, anton l númaro de fungos de la África de l Sul supera l de speces de plantas. Pul menos an alguns de ls percipales ecossistemas sul-africanos, un percentual stremamente eilebado de fungos son altamente specíficos de las plantas nas quales ocorren.<ref>Marincowitç, S.; Crous, P.W.; Groenewald J.Z. and Wingfield, M.J. (2008) [http://fabiserb.up.ac.za/webresources/pdf/02ccd42960c651fba2ee15dd3c180b.pdf ''Microfungi ocurring on Proteaceae in the fynbos.'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} CBS Biodibersity Series 7.</ref> L númaro de fungos sul-africanos que son andémicos i l númaro de ls que stan an peligro ne l mundo lixo dében, antoce, ser mui mais eilebado que l númaro de plantas amehaçadas. La stratégia de biodibersidade de l paíç i l praino d'açon nun mencionan ls fungos.<ref name="cbd.ant"/> Cun mais de 20 mil speces de plantas defrentes, ó cerca de 10% de todas las speces begetales coincidas na Tierra, la África de l Sul ye particularmente rica an dibersidade de plantas. L bioma predominante na África de l Sul ye la [[pradarie]], adonde la cobertura begetal ye dominada por defrentes [[gramínea]]s, arbustos baixos i arbles de [[acácia]]. La begetaçon torna-se inda mais scassa ne l noroiste, debido a la baixa [[plubiosidade]]. Eesisten bárias speces de suculentas qu'armazenan auga, cumo las [[aloe]]s i [[euphorbia]]s na ária seca de Namaqualand. Las pradaries lentamente se trasforman nun mato alto de [[cerrado]] ne l nordeste de l paíç, cun un crecimiento mais denso. Hai un númaro seneficatibo de [[baobá]]s nesta ária, acerca de la stremidade norte de l Parque Nacional Kruger.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica-trable.net/pages/i_plants.htn |title=Plants and Begetation in South Africa |publisher=Southafrica-trable.net |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> == Demografie == {{Artigo percipal|Demografie de la África de l Sul}} [[Fexeiro:South Africa population density map.sbg|thumb|Mapa de la [[densidade populacional]] na África de l Sul. {{debedir an colunas}} {{legenda|#ffffc|&lt;1 /Km<sup>2</sup>}} {{legenda|#ffeda0|1–3 /Km<sup>2</sup>}} {{legenda|#fed976|3–10 /Km<sup>2</sup>}} {{legenda|#feb24c|10–30 /Km<sup>2</sup>}} {{legenda|#fd8d3c|30–100 /Km<sup>2</sup>}} {{legenda|#fc4e2a|100–300 /Km<sup>2</sup>}} {{legenda|#e31a1c|300–1000 /Km<sup>2</sup>}} {{legenda|#bc0026|1000–3000 /Km<sup>2</sup>}} {{legenda|#800026|&gt;3000 /Km<sup>2</sup>}} {{debedir an colunas fin}} ]] África de l Sul ye ua nacion de cerca de 50 milhones de pessonas de dibersas ouriges, [[cultura]]s, [[léngua]]s i [[religiones]]. L radadeiro [[censo]] fui rializado an 2011 i l próssimo será an 2021. L ''Statistics South Africa'' classefica la populaçon an cinco catadories [[Raças houmanas|raciales]] pulas quales las pessonas puoden se classeficar.<ref name="Census2001">[http://www.statssa.gob.za/census01/html/default.asp Census 2001]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Statistics South Africa.</ref> Ne l meio de l'anho 2009 ls balores stimados para essas catadories fúrun [[negros]] cun 79,3%, [[brancos]] cun 9,1%, [[coloured]] (mestiços) cun 9,0% i andianos i asiáticos cun 2,6% de la populaçon.<ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022009.pdf|title=Midyear population stimates: 2009|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 February 2010}}</ref> La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]:<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. L paíç ten ua populaçon manjoritariamente [[Cristandade|crestiana]]. Mesmo cul crecimiento populacional de la África de l Sul na radadeira década<ref name="Census2001"/><ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/Publicationes/CS2007Basic/CS2007Basic.pdf|title=statssa.gob.za|format=PDF}}</ref> (percipalmente debido a la [[eimigraçon]]), l paíç tenie ua taxa de crecimiento populacional anual de -0,501% an 2008 (st. [[CIA]]), ancluindo l'eimigraçon.<ref>{{cite web|url=http://www.xist.org/earth/pop_growth.aspx|title=The demographic status of the world's population|work=Global Statistics|publisher=GeoHibe}}</ref> La CIA stima que la populaçon an 2009 na África de l Sul tenga ampeçado a crecer outra beç, a ua taxa de 0,281%.<ref>https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La África de l Sul ye l lar de cerca de 5 milhones de [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]], ancluindo cerca de 3 milhones de [[Zimbabué|zimbabuanos]].<ref>{{cite web|url=http://www.iht .com/articles/2008/05/23/africa/23saf.php|title=Anti-eimmigrant biolence spreads in South Africa, with attacks reported in Cape Town}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky .com/skynews/article/0,,30200-1277808,00.html|title=Scape Fron Mugabe: Zimbabwe's Sodus}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?ArticleId=1518-25_2035097|title=More eillegals set to flod SA}}</ref> Ua série de motines anti-eimigrantes acunteciu na África de l Sul an 11 de maio de 2008.<ref name="bbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7396868.stn|title=South African mob kills migrants|publisher=BBC|acessdate=2008-05-19 | date=2008-05-12}}</ref><ref>{{cite news|outhor=Barry Bearak|title=Eimmigrants Fleing Fury of South African Mobs|date=23 May 2008|work=New York Eiquipas|url=http://www.nytimes .com/2008/05/23/world/africa/23safrica.html?_r=1&ref=africa&oref=slogin|acessdate=2008-08-05}}</ref> África de l Sul abriga ua cunsidrable populaçon de [[refugiados]] i requerentes de [[Dreito d'asilo|asilo]]. Segundo la ''World Refuge Surbey 2008'', publicado pul Comité stadunidense para Refugiados i Eimigrantes, esta populaçon era d'aprossimadamente 144.700 pessonas an 2007.<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Grupos de refugiados i requerentes d'asilo que soman mais de 10.000 pessonas ancluídas de l Zimbábue (48.400), [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]] (24.800) i [[Somália]] (12.900).<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Estas populaçones bebian percipalmente an [[Joanesburgo]], [[Pretória]], [[Durban]], [[Cidade de l Cabo]] i [[Port Eilizabeth]].<ref name="World Refuge Surbey 2008">{{cite news|title=World Refuge Surbey 2008|publisher=U.S. Committe fur Refuges and Eimmigrants|date=2008-06-19|url=http://www.refuges.org/surbey}}</ref> Assi cumo an muitos países africanos, la África de l Sul ben spurmentando ua "[[fuga de cérebros]]" ne ls radadeiros 20 anhos. Esso acraditado cumo potencialmente prejudicial pa l'eiquenomie regional,<ref>{{cite web|url=http://jae.oxfordjournals.org/cgi/cuntent/abstrat/13/suppl_2/ii15 |title=World Bank, IMF study 2004 |doi=10.1093/jae/ejh042 |publisher=Jae.oxfordjournals.org |date=2004-12-03 |acessdate=2010-05-30}}</ref> i ye quaije cierta mente prejudicial pa l bien-star de la maiorie de las pessonas que dependen de l'anfra-strutura de salude, tenendo an cunta l'eipidemia de [[HIB]]/[[SIDA]].<ref>{{cite web|url=http://www.eiquinetafrica.org/bibl/docs/heialthpersonnel.pdf |title=Heialth Personnel in Southern Africa: Cunfronting maldistribution and brain drain |format=PDF |date= |acessdate=2010-05-30}}</ref> La fuga de cérebros na África de l Sul tende a demunstrar cuntornos raciales (naturalmente, dado l legado de çtribuiçon de cumpeténcias de la África de l Sul) i ten, antoce, resultado an grandes quemunidades de brancos sul-africanos ne l sterior.<ref>''[http://www.eilo.org/public/anglish/protetion/migrant/download/amp/amp52e.pdf Skilled Labour Migration fron Debeloping Countries: Study on South and Southern Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', Haron Bhorat eit al. 2002. Anternational Migration Porgramme, Anternational Labour Ouffice, Geneba.</ref> {{Cidades mais populosas de la África de l Sul}} === Religion === [[Fexeiro:Graaff-Reinet GR3.jpg|thumb|upright|squierda|Eigreija an [[Graaff-Reinet]].]] D'acuordo cul censo nacional de 2001, ls [[Cristandade|crestianos]] repersentában 79,7% de la populaçon de l paíç. Esso anclui crestianos zion (11,1%), [[Pentecostalismo|pentecostales]] ([[Mobimiento Carismático|carismáticos]]) (8,2%), [[Catolicismo|católicos romanos]] (7,1%), [[Metodismo|metodistas]] (6,8%), [[Eigreija Reformada Nerlandesa|houlandeses reformados]] (6,7%), [[Anglicanismo|anglicanos]] (3,8%); nembros d'outras eigreijas crestianas repersentában outros 36% de la populaçon. Ls [[Eislana|muçulmanos]] repersentan 1,5% de la populaçon, [[Hinduísmo|hindus]] cerca de 1,3%, i [[Judaísmo|judius]] 0,2%. 15,1% nun tenie qualquiera feliaçon relegiosa, 2,3% tenie outra religion i 1,4% nun stában specificados.<ref name=fatbook/><ref name="state.gob">{{cite web|url=http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2005/51496.htn|title=South Africa - Setion I. Religious Demography|publisher=U.S. Department of State|acessdate=2006-07-15}}</ref><ref>Fur la çcussion of Church membership statistics in South Africa please refer to Forster, D. "God's mission in our cuntext, heialing and trasforming respunses" in Forster, D and Bentley, W. ''Methodisn in Southern Africa: La celebration of Wesleyan Mission''. Kemton Park. AcadSA publishers (2008:97-98)</ref> Eigreijas Andígenas Africanas éran ls maiores antre ls grupos crestianos. Acradita-se que muitas de las pessonas qu'alegórun tener nanhue afeliaçon cun qualquiera religion ourganizada, respeitan las [[Religiones tradecionales africanas|religiones tradecionales andígenas]]. Muitos pobos ténen práticas relegiosas [[Sincretismo|sincréticas]], cumbinando anfluéncias crestianas i andígenas.<ref name="DoS">[http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2006/71325.htn Department of State]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, USA.</ref> Nun hai nanhue eibidéncia de que l [[Eislan|eislana]] tenga tenido cuntato culs pobos [[zulu]], [[swazi]] ó [[xhosa]] de la cuosta leste, antes de l'era colonial. Muitos sul-africanos muçulmanos son çcritos cumo mestiços, nomeadamente na porbíncia de [[Cabo Oucidental]], specialmente aqueilhes cujos ancestrales benirun cumo scrabos de l [[arquipélago andonésio]] (ls [[Malaio de l Cabo|malaios de l Cabo]]). Outros son çcritos cumo andianos, nomeadamente an [[KwaZulu-Natal]], ancluindo aqueilhes cujos antepassados benirun cumo comerciantes de l [[sul de la Ásia]]; eilhes ténen sido acumpanhados por outros pobos d'outras partes de la [[África]], assi cumo [[brancos]] ó [[negros]] naturalizados sul-africanos. Sul-africanos muçulmanos afirman que sue [[fé]] ye la [[religion]] que mais crece an cumberson ne l paíç.<ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor .com/2002/0110/p13s1-woaf.html|title=In South Africa, many blacks cumbert to Eislan}}</ref> La populaçon [[Hinduísmo|hindu]] fui purmeiramente stablecida durante l período colonial británico, mas depuis las óndias d'eimigraçon de la [[Índia]], tamien ténen cuntribuíran pa l'oumiento dessa populaçon. La maiorie de ls Hindus son etnicamente de l Sul de la Ásia. Outras religiones minoritárias na África de l Sul son [[sikhismo]], l [[jaenismo]] i la [[Fé Bahá'í]].<ref name="state.gob"/> === Lénguas === {{Artigo percipal|Lénguas de la África de l Sul}} [[Fexeiro:South Africa dominant language map.sbg|thumb|dreita|Mapa mostrando las percipales [[lénguas de la África de l Sul]]. {| width=100% |- | valign=top | {{legenda|#8dd3c7|[[Léngua africáner|Africáner]]}} {{legenda|#ffffb3|[[Léngua anglesa|Anglés]]}} {{legenda|#bebada|[[Léngua ndeble|Ndeble]]}} {{legenda|#fb8072|[[Léngua xhosa|Xhosa]]}} {{legenda|#80b1d3|[[Léngua zulu|Zulu]]}} {{legenda|#fdb462|[[SeSotho de l norte]]}} | valign=top | {{legenda|#b3de69|[[SeSotho de l sul]]}} {{legenda|#fcde5|[[Léngua tswana|Tswana]]}} {{legenda|#bc80bd|[[Léngua swazi|Swazi]]}} {{legenda|#cebc5|[[Léngua benda|Benda]]}} {{legenda|#ffed6f|[[Léngua tsonga|Tsonga]]}} {{legenda|#d0d0d0|Nanhue dominante}} |}]] La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]: [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. An númaro de lénguas ouficias, l paíç ye l terceiro, solo atrás de la [[Bolíbia]] i de la [[Índia]]. Anque todas las lénguas séren formalmente eiguales, alguas lénguas son faladas mais de l qu'outras. D'acuordo cul Censo Nacional de 2001, las trés lénguas mais faladas an casa son l zulu (23,8%), l xhosa (17,6%) i l'africáner (13,3%). Nun oustante l fato de que l'anglés ye reconhecida cumo la léngua de l comércio i de la ciéncia, sendo falada an casa por solo 8,2% de ls sul-africanos an 2001, ua percentaige inda menor de l qu'an 1996 (8,6%).<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref><ref name="Census2001"/> L paíç tamien reconhece uito outros lénguas nó-oufeciales: [[Léngua fanagalo|fanagalo]], [[khwe]], [[Léngua lobedu|lobedu]], [[Léngua nama|nama]], [[Léngua ndeble de l norte|ndeble de l norte]], [[Léngua phuti|phuthi]], [[Lénguas khoisan|san]] i la [[léngua gestual sul-africana]]. Estas lénguas nó-oufeciales puoden ser outelizadas an detreminadas outelizaçones oufeciales an árias lemitadas, adonde fui detreminado qu'essas lénguas son predominantes. Inda assi, sues populaçones nun son seneficadamente grandes para eisigir l reconhecimiento nacional. Muitas de las lénguas "nun oufeciales" de ls pobos [[san]] i [[khoikhoi]] possuen [[dialeto]]s regionales que se stenden an direçon al norte de la [[Namíbia]] i de [[Botsuana|Botswana]], para alhá d'outros lugares. Esses pobos, que son ua populaçon fesicamente çtinta d'outros africanos, ten sue própia eidantidade cultural cun base an sues sociadades de [[caçadores-coletores]]. Eilhes ténen sido marginalizados, an grande medida, i muitas de las sues lénguas. Muitos sul-africanos brancos tamien falan outras lénguas ouropeias, tales cumo [[Léngua pertuesa|pertués]] (falado tamien por [[angola]]ne ls i [[Moçambique|moçambicanos]] negros), [[Léngua almana|alman]] i [[Lhéngua griega|griego]], ambora alguns asiáticos i andianos na África de l Sul falan lénguas asiáticas, cumo l [[Léngua tamil|tamil]], [[Léngua hindi|hindi]], [[léngua guzerate|guzerate]], [[Léngua urdu|urdu]] i [[Léngua telugu|telugu]]. L [[Lhéngua francesa|francés]] ye inda falada puls franceses sul-africanos, specialmente an lugares cumo la ''[[Franschhoek]]'', adonde eisisten muitos sul-africanos d'ourige francesa. === Cumposiçon étnica === L ''Statistics South Africa'' define cinco catadories raciales pulas quales las pessonas puoden se classeficar ne l censo. Las stimatibas de l censo de 2011 para estas catadories fui [[negros]] africanos cun 79,2%, [[brancos]] cun 8,9%, ''[[coloured]]'' (mestiço) cun 8,9%, andiano ó asiático cun 2,5% i outros/nun specificado cun 0,5%. L purmeiro censo na África de l Sul, feito an 1911, mostrou que ls brancos repersentában 22% de la populaçon; esse númaro caiu para 16% de la populaçon an 1980.<ref>{{Cite book | outhor = Study Commission on U.S. Policy toward Southern Africa (U.S.) | title = South Africa: eiquipa running out: the report of the Study Commission on U.S. Policy Toward Southern Africa | url = http://books.gogle .com/books?id=sq43lnbklEUC&pg=PA42 | publisher = University of California Press | year = 1981 | page = 42 | isbn = 0-520-04547-5 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Fexeiro:South Africa dominant population group map.sbg|thumb|dreita|Grupos populacionales dominantes na África de l Sul. {{debedir an colunas}} {{legenda|#fb8072|Africanos negros}} {{legenda|#8dd3c7|''Coloured'' (multirraciales)}} {{legenda|#80b1d3|Andianos ó asiáticos}} {{legenda|#ffffb3|Brancos}} {{legenda|#bebada|Nanhun dominante}} {{debedir an colunas fin}}]] De loinge, la maior parte de la própia populaçon ye classeficada cumo "africana" ó "negra", mas esse grupo populacional nun ye culturalmente i/ó lenguisticamente homogéneo. Ls percipales grupos étnicos negros ancluen ls [[zulus]], [[xhosas]], [[basothos]] (basotho de l sul), [[SeSotho de l norte|bapedi]] (basotho de l norte), [[Benda (África de l Sul)|bendas]], [[tswanas]], [[tsongas]], [[suázis]] i [[ndeble]]s, ls quales falan las [[lénguas bantu]]. La populaçon ''[[coloured]]'' (multirraciales) stá cuncentrada percipalmente na region de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i ben dua cumbinaçon d'ouriges étnicas, cumo ls [[brancos]], [[khoi]]s, [[san]]s, [[griqua]]s, [[chineses]] i [[malaios]].<ref name="khenr">{{cite book|outhor=Kristin Heinrard|title=Minority Protetion in Post-Apartheid South Africa: Houman Rights, Minority Rights, and Self-Detremination|url=http://books.gogle .com/books?id=HOA6qPDtjOAC&pg=PA43|year=2002|publisher=Grenwod Publishing Group|isbn=978-0-275-97353-7|page=43}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls sul-africanos brancos son percipalmente çcendentes de [[houlandeses]], [[almanes]], [[franceses]] [[huguenote]]s, [[británicos]] i outros quelonos [[ouropeus]] i [[judius]].<ref name="khenr"/><ref name="lbr">{{cite book|outhor1=James L. Gibson|outhor2=Amanda Gouws|title=Obercoming Antolerance in South Africa: Spurments in Democratic Persuasion|url=http://books.gogle .com/books?id=zJZ3_bD_EIQC&pg=PA36|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-67515-4|page=36}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cultural i lenguisticamente, eilhes son debedidos an [[africánder]]s, que falan [[africáner]], i ls grupos de brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. La populaçon branca ten diminuído, debido a la baixa [[taxa de natalidade]] i a la [[eimigraçon]]; antre ls fatores qu'anfluen na decison dessa populaçon d'eimigrar, muitos citan l'eilebada taxa de [[criminalidade]] i las políticas de [[açon afirmatiba]] de l gobierno.<ref name="Unisa">{{cite web|url=http://www.unisa.ac.za/default.asp?Cmd=BiewContent&CuntentID=13537 |title=the new great trek- the story of south africa's white sodus |publisher=Unisa.ac.za |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref><ref name="Quen's U">{{cite web|outhor=User2 |url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy23.htn |title=Policy Series |publisher=Quensu.ca |date=7 d'outubre de 1997 |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Zde 1994, aprossimadamente 440 mil sul-africanos brancos eimigrórun permanentemente de l paíç.<ref name=StatsSAPopulation2010>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022010.pdf|title=Midyear population stimates: 2010|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 de júlio de 2010}}</ref> Anque de ls eilebados nibles d'eimigraçon, alguns eimigrantes ouropeus se anstalórun ne l paíç nesse período. Até 2005, stima-se que 212 mil cidadanos británicos stában residindo na África de l Sul. Até 2011, esse númaro puode tener crecido para 500 mil.<ref>{{cite web|title=Britones lebing in SA to enjoy royal wedding|url=http://wayback.archibe.org/web/20120121075711/http://www.eyewitnessnews.co.za/articleprog.aspx?id=64734 | publisher=Eyewitness News|date =28 d'abril de 2011}}</ref> Alguns [[Zimbábue|zimbabuanos]] brancos eimigrórun pa la África de l Sul. Alguns de ls nembros mais nostálgicos de la quemunidade son coincidos na cultura popular cumo "''Whenwes''", por causa de la frase ''when we were in Rhodesie''... ({{lang-t|''quando stábamos na Rodésia''...}}), qu'eilhes questuman dezir al relembrar sues bidas na antiga [[Rodésia]].<ref name="New Anternationalist">{{cite web|url=http://www.newint.org/issue155/briefly.htn|title=Rhodie oldies|year=1985|acessdate=29 d'outubre de 2007|work=[[New Anternationalist]]}}</ref> La populaçon [[Andianos|andiana]] chegou a la África de l Sul cumo trabalhadores cuntratados para trabalhar nas plantaçones d'açúcar an [[KwaZulu-Natal|Natal]] ne l final de l seclo XIX i ampeço de l seclo XX.<ref name="khenr"/> Eilhes benirun de defrentes partes de l [[subcontinente andiano]], seguian religiones defrentes i falában lénguas çtintas.<ref name="khenr"/> Un grabe çtúrbio antre andianos i zulus eclodiu an 1949 na cidade de [[Durban]].<ref>{{cite web|url=http://www .ptheindianstar .com/andex.php?uan=5786 |title=Current Africa race riots like 1949 anti-Andian riots: menister |publisher=Theindianstar .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Eesiste tamien un grupo seneficatibo de sul-africanos [[chineses]] (cerca de 100 mil pessonas) i [[bietnamitas]] (cerca de 50 mil pessonas). An 2008, l Superior Tribunal de Pretória determinou que ls sul-africanos chineses que chegórun al paíç antes de 1994 debian ser reclassificados cumo ''mestiços''. Cumo resultado desta decison, cerca de 12 a 15 mil<ref>{{cite web|last=Conason |first=Joe |url=http://www.salon .com/tech/htww/2008/06/19/chinese_declared_black/ |title=Chinese declared black |publisher=Salon .com |date=19 de júnio de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> de ls cidadanos etnicamente chineses que chegórun antes de 1994 (l que repersenta de 3% a 5% de l total de la populaçon chinesa ne l paíç), será capaç de se beneficiar de políticas d'eigualdade racial de l gobierno.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article4168245.ece We agre that you are black, South African court tells Chinese], The Eiquipas</ref> === Porblemas sócio-eiquenómicos === {{Artigo percipal|Criminalidade na África de l Sul|Cunflitos xenófobos na África de l Sul an 2008}} [[Fexeiro:Soweto township.jpg|thumb|squierda|[[Vairro de lata]] an [[Soweto]], [[Joanesburgo]].]] Segundo ua pesquisa pa l período 1998-2000 eilaborada pula [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]]s i an purmeiro para [[assalto]]s i [[stupro]]s ''[[per capita]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1|title=NationMaster: South African Crime Statistics}}</ref> Las statísticas oufeciales mostran que 52 pessonas son assassinadas todos ls dies na África de l Sul.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article6818096.ece Persecuted white South African Brandon Huntley made anternational race refuge]. Eiquipas Online. Setember 3, 2009.</ref> L númaro relatado de stupros por anho ye de 55.000<ref>[http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1674391,00.html?xid=fed-cnn-topics Behind South Africa's Reggae Murder]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Eiquipa. Otober 22, 2007.</ref> i stima-se que 500 mil stupros son cometidos anualmente ne l paíç.<ref>"[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=84909 SOUTH AFRICA: One in four men rape]". [[IRIN]] Africa. June 18, 2009.</ref> L total de crimes ''per capita'' ye l 10º antre ls 60 países ne l cunjunto de dados. L stupro ye un porblema quemun na África de l Sul, nua pesquisa de 2009 un an cada quatro homes sul-africanos admitiran tener stuprado alguien.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8107039.stn | work=BBC News | title=South African rape surbey shock | date=2009-06-18 | acessdate=2010-05-23}}</ref> Un an cada trés de las 4.000 mulhieres anquiridas pula Quemunidade de la Anformaçon, Capacitaçon i Trasparéncia dixe que tenie sido biolada ne l'anho passado.<ref name=bbc1>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/258446.stn |title=South Africa’s rape shock |publisher=BBC News |date=1999-01-19 |acessdate=2010-05-30}}</ref> La África de l Sul ten ua de las maiores ancidéncias de stupros de ninos i bebés ne l mundo.<ref name=eiquipa>{{cite web|last=Perry |first=Alex |url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1680715,00.html?xid=fed-yaho-full-world |title=Ouprah scandal rocks South Africa |publisher=Eiquipa .com |date=2007-11-05 |acessdate=2010-05-30}}</ref> Nun liebantamiento rializado antre 1.500 ninos scolares ne l ''[[township]]'' de [[Soweto]], un quarto de todos ls ninos antrebistados dezírun que "''jackrolling''", un termo para stupro an grupo, era algo dibertido.<ref name=bbc1/> La classe média de l paíç busca sigurança an [[Cundomínio cerrado|cundomínios cerrados]]. Muitos [[eimigrante]]s de la África de l Sul tamien afirman que l crime fui un grande motibador para eilhes saíren de l paíç. L crime contra la quemunidade agrícola cuntina a ser un grande porblema.<ref>{{cite news|url=http://www .ptimesonline.co.uk/tol/life_and_style/article694534.ece|title=Farms of fear|publisher=The Eiquipas Online|date=2 April 2006 | location=London | acessdate=2010-05-23}}</ref> Outro porblema anfrentado pul paíç ye la fuorte [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade social i eiquenómica]]; las cidades sul-africanas [[Buffalo City]], [[Johannesburgo]] i [[Ekurhuleni Municipalidade Metropolitana|Ekurhuleni]] fúrun apuntadas cumo las mais zeiguales de l mundo, segundo relatório de la [[ONU]] dibulgado an 2010.<ref name="onu">[http://g1.globo .com/Noticias/Riu/0,,MUL1536525-5606,00-QUATRO+CAPITAIS+BRASILEIRAS+ESTAO+ENTRE+AS+MAIS+DESIGUAIS+DO+MUNDO+DIZ+ONU.html Quatro capitales brasileiras stan antre las mais zeiguales de l mundo, diç ONU] - ''[[G1]]'', 19 de márcio de 2010 (bejitado an 19-3-2010)</ref> == Política == {{Artigo percipal|Política de la África de l Sul}} [[Fexeiro:Uniegebou.jpg|thumb|''[[Union Buildings]]'' ye la residéncia oufecial i l gabinete de l [[persidente de la república]] de la África de l Sul, localizado na capital admenistratiba de l paíç, [[Pretória]].]] La África de l Sul ten trés [[Capital|capitales]]: [[Cidade de l Cabo]], la maior de las trés, ye la capital legislatiba; [[Pretória]] ye la capital admenistratiba i [[Bloemfontein]] ye la capital judiciária. África de l Sul ten un [[parlamiento]] [[bicameral]]: l Cunseilho Nacional de Porbíncias ([[cámara alta]]), ten 90 nembros, anquanto la Assemblé Nacional ([[cámara baixa]]) ten 400 nembros. Ls nembros de la Cámara de ls Deputados son eileitos nua base populacional por [[repersentaçon proporcional]]: metade de ls nembros son eileitos por listas nacionales i l'outra metade son eileitos an listas probinciales. dieç nembros son eileitos para repersentar cada porbíncia ne l Cunseilho Nacional de las Porbíncias, andependientemente de la populaçon de la porbíncia. Eileiçones para ambas las cámaras son rializadas la cada cinco anhos. L gobierno ye formado na casa mais baixa, i l líder de l partido maioritairo na Assemblé Nacional ye l [[Persidente de la África de l Sul|persidente]]. Zde la fin de l ''apartheid'' an 1994, la política sul-africana ten sido dominado pul [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que fui l partido dominante, cun 60-70% de ls botos. L percipal adbersairo de l gobierno de l ANC ye l partido de la [[Aliança Democrática (África de l Sul)|Aliança Democrática]], que recebiu 16,7% de ls botos na eileiçon de 2009 i 14,8% nas eileiçones de 2006. [[Fexeiro:Houses of Parliament Entrance.jpg|thumb|squierda|[[Parlamiento de la África de l Sul]] na [[Cidade de l Cabo]], la capital legislatiba.]] L partido antes dominante, l Nuobo Partido Nacional, qu'antroduziu l ''apartheid'' atrabeç de l sou predecessor, l Partido Nacional, outou por se fundir cul ANC, an 9 d'abril de 2005. Outros grandes partidos políticos repersentados ne l Parlamiento son l [[Cungresso de l Pobo]], que se separou de l ANC i ganhou 7,4% de ls botos an 2009 i l [[Partido de la Libardade Ankatha]], que repersenta percipalmente ls eileitores [[zulu]]s i que tubo 4,6% de ls botos nas eileiçones de 2009. Zde 2004, l paíç tubo muitos miles de protestos populares, alguns biolentos, tornando-se, d'acuordo cun un académico, l ''"paíç mais rico an protesto ne l mundo"''.<ref>{{cite web|url=http://abahlali.org/node/1898|title=Article by Eimran Bucus in the Mercury newspaper}}</ref> Muitos destes protestos ténen sido ourganizados a partir de las crecentes [[bairro de lata]]s que circundan las cidades sul-africanas. An 2008, la África de l Sul fui classeficada na 5ª antre 48 países de la África [[susaariana]] pul Índice Ibrahin de Gobernança Africana. La África de l Sul tubo buns resultados nas catadories de Stado de Dreito, Trasparéncia i Corrupçon i Participaçon i Dreitos Houmanos, mas fui perdiu puntos pul sou zampenho relatibamente pobre an Salude i Sigurança. L Índice Ibrahin ye ua medida global de gobernança africana, cun base nua série de bariables que refleten l sucesso cun que ls gobiernos antregan benes políticos eissenciales als sous cidadanos.<ref>[http://www.moibrahimfoundation.org Mo Ibrahin Foundation]. Retriebed 2010-01-11.</ref> {{limpar}} === Lei === {{Mais anformaçones|Criminalidade na África de l Sul}} [[Fexeiro:Jozi 2012 05 22 1504 (7411284758).jpg|thumb|Anterior de la Corte Custitucional de la África de l Sul, an Joanesburgo.]] Las percipales fuontes de las leis sul-africanas son l dreito mercantil romano-houlandés i l dreito pessonal baseado ne l [[Common law|dreito quemun anglés]], cumo las amportaçones d'assentamientos houlandes i de l [[colonialismo británico]].<ref>{{cite web|url=http://0-www.llrx .com.annopac.up.ac.za:80/features/southafrica.htn|title=Researching South African Law|acessdate=2008-06-23|outhor=Pamela Snyman and Amanda Barratt|date=2002-10-02|publisher=[http://www.llrx.comLaw Library Resource Xchange]}}</ref> La purmeira lei ouropeia na África de l Sul fui trazida pula [[Cumpanha de las Índias Ourientales Houlandesas]] i ye chamada de dreito romano-nerlandés. Fui amportado antes de la [[Codificaçon jurídica|codificaçon de l dreito]] ouropeu ne l Código Napoleónico i ye cumparable an muitos aspetos, la lei scocesa. Este fui seguido, ne l seclo XIX pul dreito anglés, tanto quemun quanto legal. A partir de 1910 cula unificaçon, la África de l Sul tenie sou própio parlamiento, qu'aprobórun leis specíficas pa la África de l Sul. Durante ls anhos de l ''[[apartheid]]'', la cena política de l paíç fui dominado por figuras cumo [[Valthazar Johannes Borster|B. J. Borster]] i [[Pieter Willen Botha|P. W. Botha]], bien cumo nembros de l'ouposiçon, cumo Harry Schwarç, Joe Slobo i [[Heilen Suzman]]. L sistema judicial ye cumpuosto por tribunales de magistrados, que tratan de causos criminales i cibles menores menores, ls Tribunales Superiores, que son tribunales de cumpeténcia genérica para árias specíficas, l Supremo Tribunal de Recurso, que ye la mais alta corte custitucional an todas ls temas; i l Tribunal Custitucional, que cuida solo de las questones custitucionales. D'acuordo cun ua pesquisa rializada pa l período de 1998-2000 i cumpilada pulas [[Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]] i an purmeiro an [[assalto]]s i [[stupro]]s ''per capita'' antre todos ls países pesquisados.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1 |title=South African Crime statistics |publisher=NationMaster |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Cerca de 50 assassinatos son cometidos todos ls dies ne l paíç.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/8668615.stn |title=How dangerous is South Africa? |publisher=BBC News |date=17 de maio de 2010}}</ref> Até márcio de 2009, houbo {{formatnun:18148}} assassinatos ne l paíç, anquanto l [[Reino Ounido]] registrou 662 ne l mesmo período.<ref>{{cite news|url=http://www .ptelegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/southafrica/8222469/South-African-serial-killer-cumbited-of-13-murders.html |title=South African serial killer cumbited of 13 murders |publisher= ''The Daily Telegraph'' |date=23 de dezembre de 2010}}</ref> L'andústria de la sigurança pribada na África de l Sul ye la maior de l mundo,<ref>{{cite web|title=South Africa has world’s largest pribate security andustry; neds regulation - Mthethwa|url=http://www.defenceweb.co.za/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=28306&Itemid=116|publisher=DefenceWeb|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref> cun cerca de nuobe mil ampresas cadastradas i 400 mil siguranças particulares atibos registrados, mais de l que la polícia i l'eisército sul-africanos juntos.<ref>{{cite web|title=Bigger than the army: South Africa's pribate security forces|url=http://eidition.cnn .com/2013/02/08/business/south-africa-pribate-security|publisher=CNN .com|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref> === Fuorças armadas === {{Artigo percipal|Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul}} [[Fexeiro:USS Forrest Sherman (DDG-98) Chetah.jpg|thumb|squierda|Caça sul-africano [[Atlas Chetah]] rializa un treinamiento cul [[Cuntratorpedeiro|çtróier]] norte-amaricano [[USS Forrest Sherman]] na [[Cidade de l Cabo]], an 2007.]] La [[Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul]] (SANDF) fui criada an 1994,<ref name="custitution-1993-224">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/documents/custitution/93cones.htn#SECTION224|title=Custitution of the Republic of South Africa At 200 of 1993 (Setion 224)|acessdate=2008-06-23|year=1993|publisher=South African Gobernment}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.issafrica.org/Pus/ASR/6No2/BanStade.html|title=Rationalisation in the SANDF: The Next Challenge|acessdate=2008-06-23|year=1997|outhor=Col L B ban Stade, Senior Staff Oufficer Rationalisation, SANDF|publisher=Anstitute fur Security Studies }}</ref> cumo ua fuorça boluntária cumpuosta pula antiga ''[[South African Defence Force]]'', las fuorças de ls grupos nacionalistas africanos (''[[Umkhonto we Sizwe]]'' i Eisército de Libertaçon de l Pobo Azanian), i las fuorças de defesa antigo [[Bantuston]].<ref name="custitution-1993-224"/> L SANDF ye subdebidido an quatro galhos, l [[Eisército de la África de l Sul|eisército]], la [[Fuorça Aérea de la África de l Sul|fuorça aérea]], la [[Marina de la África de l Sul|marina]] i l Serbício Médico Sul-Africano.<ref name="at-42-2002">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/gazette/ats/2002/a42-02.pdf|title=Defence At 42 of 2002|acessdate=2008-06-23|outhor=|date=2003-02-12|publisher=South African Gobernment|page=18}}</ref> Ne ls radadeiros anhos, la SANDF se tornou ua grande fuorça de paç ne l [[África|cuntinente africano]],<ref name="dod-sep2005">{{cite web|url=http://www.dod.mil.za/media/media2005/sep/medie_statements5sep2005.htn|title=Address by the Menister of Defence at la medie breakfast at Defence Heiadquarters, Negroria|acessdate=2008-06-23|outhor=Mosiuoa Lekota|date=2005-09-05|publisher=Department of Defence}}</ref> i stubo ambolbido an ouparaçones ne l [[Lesoto]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]],<ref name="dod-sep2005"/> ne l [[Burundi]],<ref name="dod-sep2005"/> antre outros. Ten tamien participado cumo parte de las fuorças de paç multinacional de la ONU. La África de l Sul ye l único paíç africano que cunseguiu zambolber cun sucesso [[armas nucleares]]. I tornou-se l purmeiro paíç cun poder nuclear (seguido pula [[Ucránia]]), la çmontar i renunciar boluntariamente al sou porgrama ne l porcesso d'assinatura de l [[Tratado de Nun Proliferaçon de Armas Nucleares]] (TNP), an 1991.<ref name="fas-ocp27"/> L paíç zambolbiu un porgrama d'armas nucleares na década de 1970.<ref name="fas-ocp27">{{cite web|url=http://www.fas.org/nuke/guide/rsa/nuke/ocp27.htn|title=Out of (South) Africa: Negroria's Nuclear Weapones Sperience|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Lieutenant Colonel Roy I. Horton III (BS, Eiletrical Anginering; MS, Strategic Antelligence)|year=1999|month=Otober|publisher=USAF Anstitute fur National Security Studies}}</ref> D'acuordo cul ex-persidente sul-africano [[F. W. de Klerk]], la decison de custruir ua "dissuason nuclear" fui tomada "yá an 1974 nun cuntesto dua amenaça spansionista sobiética".<ref name="South Africa comes clean">[http://books.gogle .com/books?id=qQwAAAAAMBAJ&printsec=fruntcober "South Africa comes clean"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Maio de 1993, pp. 3,4</ref> La África de l Sul puode tener rializado un teste nuclear subre l [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] an 1979,<ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchib/NSAEBB/NSAEBB190/01.pdf|format=PDF|title=South Atlantic Nuclear Eibent (National Security Council, Memorandun)|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Christine Dodson|date=22 d'outubre de 1979|publisher=George Washington University under Fredon of Anformation At Request}}</ref> anque Klerk afirmar que l paíç "nunca habie rializado un teste nuclear clandestino".<ref name="South Africa comes clean"/> Seis çpositibos nucleares fúrun cuncluídos antre 1980 i 1990, mas todos fúrun çtruídos antes de la África de l Sul assinar l TNP an 1991.<ref name="South Africa comes clean"/> === Relaçones anternacionales === {{aneixo|Missones diplomáticas de la África de l Sul}} [[Fexeiro:BRICS leaders 2012.jpg|thumb|dreita|[[Dilma Rousseff]] ([[Brasil]]), [[Vladimir Putin]] ([[Rússia]]), [[Manmohan Singh]] ([[Índia]]), [[Hu Jintao]] ([[República Popular de la China|China]]) i [[Jacob Zuma]] (África de l Sul) durante ancuontro de ls líderes de l [[BRICS]] an 2012.]] Anquanto era la [[Ounion Sul-Africana]], l paíç fui l nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU). L'anton purmeiro-menistro sul-africano, [[Jan Smuts]], screbiu l preámbulo de la [[Carta de las Naciones Ounidas]].<ref name = "gilderslebe">{{cite journal |url=http://www.columbia.edu/cu/alumni/Magazine/Summer2001/Gilderslebe.html |title=Birgenia Gilderslebe: Oupening the Gates (Libing Legacies) |outhor=Rosalind Rosenberg |month = Summer | year =2001 |work=Columbia Magazine }}</ref><ref name="Schlesinger">{{cite book |outhor=Schlesinger, Stephen I. |title=At of Creation: The Founding of the United Nationes: La Story of Superpowers, Secret Agents, Wartime Allies and Enemies, and Their Quest fur la Peaceful World |publisher=Westbiew, Perseus Books Group |location=Cambridge, Massachusetts |year=2004 |pages=236–7 |isbn=0-8133-3275-3 |oclc= }}</ref> L paíç ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] (UA), i ten la maior eiquenomie de todos ls nembros dessa ourganizaçon. La África de l Sul tamien ye un nembro fundador de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), de la UA. L paíç ten zampenhado un papel fundamental cumo mediador de cunflitos antre naciones africanas na radadeira década, cumo ne l [[Burundi]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], nas [[Quemores]] i ne l [[Zimbabué|Zimbabwe]]. Passado la fin de l regime de l ''[[apartheid]]'', la África de l Sul fui readmitida na [[Commonwealth|''Commonwealth'' británica]]. L paíç ye un nembro de l [[Grupo de ls 77]] i presidiu l'ourganizaçon an 2006. La África de l Sul tamien ye nembro de la [[Quemunidade pa l Zambolbimiento de la África Austral]] (SADC), de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de l [[Tratado de la Antártida]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]] i de l [[G8+5]]. L persidente sul-africano [[Jacob Zuma]] i l'ex-persidente chinés, [[Hu Jintao]], atualizórun ls laços bilaterales antre ls dous países an 24 d'agosto de 2010, quando fui assinado l Acuordo de Pequin, qu'antecipou l'eilebaçon de la "parcerie stratégica" de la África de l Sul cula China para ua "parcerie estratégica global" an temas eiquenómicos i políticos, cumo l reforço de l'antercámbio antre ls respetibas partes gobernantes i legisladores.<ref>[http://capetown.china-cunsulate.org/ang/gdxw/t726883.htn China, South Africa upgrade relationes to "cumprehensibe strategic partnership"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Xinhua News Agency, 24 d'agosto de 2010</ref><ref>''"New era las South Africa joines BRICS"'', [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-080411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 11 d'abril de 2011</ref> An abril de 2011, la África de l Sul antrou ouficialmente pa l grupo de países [[BRICS]] ([[Brasil]]-[[Rússia]]-[[Índia]]-[[China]]), eidantificado pul persidente Zuma cumo ls maiores parceiros comerciales de l paíç i tamien cumo ls maiores parceiros comerciales de la África cumo un to. Zuma afirmou que ls países nembros de l BRICS tamien eirien trabalhar de forma cordenada atrabeç de la ONU, de l Grupo de ls Binte (G20) i de l [[Fórun de Diálogo Índia-Brasil-África de l Sul]] (IBAS).<ref>''"SA brings 'unique attributes' to BRICS"'' [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-140411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 14 d'abril de 2011</ref> == Subdebisones == {{Artigo percipal|[[Porbíncias de la África de l Sul]]}} La África de l Sul ancontra-se debedida an nuobe porbíncias zde [[1994]]. La tabela seguinte andica, para cada ua de las nuobe porbíncias, l sou código oufecial [[ISO 3166-2]]:ZA, l nome an [[Léngua pertuesa|pertués]], [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africáner|africáner]], i la capital. {| {{prettytable}} ! Código<br />ISO !! Pertués !! ''Anglés'' !! ''Africáner'' !! Capital |- | ZA-WC || [[Cabo Oucidental]] || ''Western Cape'' || ''Wes-Kaap'' || [[Cidade de l Cabo]] |- | ZA-EC || [[Cabo Ouriental]] || ''Eastern Cape'' || ''Oos-Kaap'' || [[Bisho]] |- | ZA-NC || [[Cabo Setentrional]] || ''Northern Cape'' || ''Nord-Kaap'' || [[Kimberley (Cabo Setentrional)|Kimberley]] |- | ZA-FS || [[Stado Libre]] || ''Fre State'' || ''Brystaat'' || [[Bloemfontein]] |- | ZA-GT || [[Gauteng]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Joanesburgo]] |- | ZA-NL || [[Kwazulu-Natal]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Pietermaritzburg]] |- | ZA-LP || [[Porbíncia de l Limpopo|Limpopo]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Polokwane]] |- | ZA-MP || [[Mpumalanga]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Nelspruit]] |- | ZA-NW || [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]] || ''North-West'' || ''Nord-Wes'' || [[Mafikeng]] |} Las porbíncias ancontran-se debedidas an [[Munecípios metros de la África de l Sul|munecípios metros]] i [[Çtritos municipales de la África de l Sul|çtritos municipales]]; estes radadeiros ancontran-se subdebididos an [[Munecípios locales de la África de l Sul|munecípios locales]] i [[zonas de geston çtrital]]. La delimitaçon de ls munecípios ancontra-se anscrita na [[Custituiçon]], antoce cada altaraçon amplica ua [[emenda custitucional|emenda]]; la radadeira acunteciu an abril de [[2006]]. {{limpar}} == Eiquenomie == {{Artigo percipal|Eiquenomie de la África de l Sul}} [[Fexeiro:Johannesburg Stock Schange.jpg|thumb|squierda|upright|La [[Bolsa de Balores de Joanesburgo]] ye la maior [[bolsa de balores]] de l [[África|cuntinente africano]].]] Pula classeficaçon de la [[ONU]] la África de l Sul ye un paíç de renda média, cun ua ouferta abundante de recursos, cun bien zambolbidos setores financeiro, jurídico, de quemunicaçones, einergie i trasportes, ua [[bolsa de balores]] que stá antre las binte melhores de l mundo, i ua moderna anfra-strutura d'apoio a ua çtribuiçon eficiente de las mercadorias a grandes centros ourbanos an to la region. La África de l Sul acupa 32ª posiçon ne l mundo an tenermos de [[PIB]] ([[PPC]]), d'acuordo cun dados de 2009. La sue antegraçon na eiquenomie ye mui fuorte i custitui ua base eissencial pa l sou zambolbimiento.<ref>Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Centro de Studos Africanos & Gerpress, 2011, ISBN 978-989-96094-6-4</ref> L zambolbimiento abançado de l paíç stá inda assi cuncentrado an torno de quatro árias: [[Cidade de l Cabo]], [[Port Eilizabeth]], [[Durban]] i [[Pretória]]/[[Johannesburg]]. Fura destes quatro centros eiquenómicos, l zambolbimiento ye lemitado i la [[pobreza]] inda ye prebalente, anque de ls sfuorços de l gobierno. Por cunseguinte, la grande maiorie de sul-africanos son pobres. Inda assi, ls percipales zonas marginales ténen spurmentado un crecimiento rápido ne ls radadeiros tiempos. Essas árias ancluen [[Mossel Bay]] para Plettenberg Bay; ária de [[Rustenburg]], ária de [[Nelspruit]], [[Bloemfontein]], Cape West Coast i l Litoral Norte de [[KwaZulu-Natal]]. L [[zamprego]] ye stremamente eilebado i la [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade de renda]] ye aprossimadamente eigual a la de l [[Brasil]] - residindo ua de las rezones mais salientes ne l fato de buona parte de las ampresas amportantes séren capital-antensibas, nun trabalho antensibas. Durante l período de 1995-2003, l númaro d'ampregos formales diminuiu i l [[Eiquenomie anformal|amprego anformal]] oumentou, l zamprego global se agrabou.<ref name="sach3">{{cite web|url=http://eimf.org/sternal/pus/nft/2006/soafrica/ang/pasoafr/sach3.pdf|title=Post-Apartheid South Africa: the First Ten Years - Unemployment and the Labor Market|publisher=IMF}}</ref> L rendimiento médio domiceliar sul-africano diminuiu cunsidrabelmente antre 1995 i 2000. Quanto a la zeigualdade racial, l ''Statistics South Africa'' anformou que, an 1995, l'agregado fameliar médio branco ganhou quatro bezes mais de l qu'ua família média negra. An 2000, la família média branca ganhou seis bezes mais de l que l'agregado fameliar médio negro.<ref>[http://0-www.sarpn.org.za.annopac.up.ac.za:80/documents/d0000164/page1.php SARPN - South Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at www.sarpn.org.za</ref> Las políticas de [[açon afirmatiba]] pa l'eigualdade racial ténen stimulado un oumiento na riqueza eiquenómica de ls [[negros]] i l nacimiento dua eimergente classe média negra.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=261345&area=/breaking_news/breaking_news__business/|title=Black middle class bosts car sales in South Africa: Carta eiletrónica & Guardian Online}}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/22/southafrica.features Race against eiquipa]. The Ouserber. January 22, 2006.</ref> Outros porblemas son la [[criminalidade]], la [[corrupçon]] i la [[eipidemia]] de [[HIB]]/[[SIDA]]. La África de l Sul sofre cun carga relatibamente pesada regulaçon global, cumparada als [[países zambolbidos]]. La propiadade i l'anterferéncia statal ampone barreiras a l'antrada an muitas árias.<ref name="assessment2008">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/11/0,3343,en_2649_33733_40977483_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008|publisher=OECD}}</ref> Regulamentaçones trabalhistas restritibas ténen cuntribuído pa l mal-star de l zampregado.<ref name="sach3"/> [[Fexeiro:Johannesburg CBD.jpg|thumb|dreita|[[Joanesburgo]], la [[cidade]] mais rica de l paíç, porduç 33% de l [[perduto anterno bruto]] (PIB) de la África de l Sul i 10% de l PIB de l [[África|cuntinente africano]].]] L gobierno de 1994 heirdou ua eiquenomie minada por longos anhos de cunflito anterno i por sançones sternas. L gobierno abstebe-se de recorrer al populismo eiquenómico. La [[anflaçon]] fui derrubada, las finanças públicas stában stabelizados i alguns capitales strangeiros fúrun atraídos.<ref name="assessment2008-2">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/63/0,3343,en_2649_34577_40981951_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008: Achiebing Acelerated and Shared Growth fur South Africa|publisher=OECD}}</ref> Inda assi, l crecimiento fui inda baixo.<ref name="assessment2008-2"/> Ne l'ampeço de 2000, l'anton Persidente [[Thabo Mbeki]] prometiu promober l crecimiento eiquenómico i l'ambestimiento strangeiro atrabeç de l relaxamiento de leis trabalhistas restritibas, acelerando l ritmo de [[pribatizaçon]] i l corte de gastos gobernamentales znecessairos. Sues políticas anfrentan fuorte ouposiçon de ls [[sindicato]]s. De 2004 an delantre l crecimiento eiquenómico oumentou seneficatibamente, assi cumo la formaçon d'amprego i oumiento de capital.<ref name="assessment2008-2"/> África de l Sul ye l maior perdutor i cunsumidor d'einergie ne l [[cuntinente africano]]. La África de l Sul ye un çtino turístico popular, i ua cantidade sustancial de receita ben de l [[turismo]].<ref>{{cite web|url=http://www.ambestec .com/NR/rdonlyres/13AEE8DD-1266-420D-B7BE-DCF92C12967F/4035/TourismUpdateOtober2005.pdf|title=SA Eiquenomic Research - Tourisn Update|acessdate=2008-06-23|year=2005|month=Otober|publisher=[http://www.ambestec .com/ Ambestec]|format=PDF}}</ref> Antre las percipales atraçones son la cultura bariada i pitoresca, la reserbas de caça i ls [[binos]] locales. La [[Rand|Rand Sul-Africano]] (ZAR), ye la moeda eimergente mais atibamente negociada ne l mundo. El se juntou a un clube d'elite de las moedas, l ''Cuntinous linked settlement'' (CLS), adonde trasaçones de [[cámbio]] son liquidadas eimediatamente, diminuindo ls riscos de trasaçones atrabeç de [[fusos horairos]]. L rand era la moeda cun melhor zampenho contra l [[dólar de ls Stados Ounidos]] (USD) antre 2002 i 2005, segundo la ''[[Blomberg]] Moeda Scorecard''. [[Fexeiro:Graaff Fruit-Ceres packing.jpg|thumb|dreita|Ampregados ampacotando [[pera]]s para sportaçon nua fábrica ne l Bal de Ceres, ne l [[Cabo Oucidental]].]] La bolatelidade de l rand ten afetado l'atebidade eiquenómica, la queda acentuada an 2001 i l'atingimiento dun mínimo stórico de 13,85 rands al dólar, probocou miedos d'anflaçon i fizo cun que l Banco Central a oumentar las [[taxas de juros]]. L rand zde anton ten se recuperado, negociado a 7,77 ZAR al dólar an de febreiro de 2010. Inda assi, cumo ls sportadores stan sob presson cunsidrable a partir dua fuorte moeda nacional, muitos peden l'anterbençon de l gobierno para ajudar a amerosar l rand. [[Refugiados]] de países pobres bezinos ancluen muitos eimigrantes probenientes de la [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Moçambique]], [[Zimbabué|Zimbabwe]], [[Malaui|Malawi]] i outros, que repersentan ua grande parcela de l [[Eiquenomie anformal|setor anformal]]. Cun eilebados nibles de [[zamprego]] antre ls pobres sul-africanos, la [[Xenofobie|xenofobia]] ye prebalente i muitas pessonas nacidas na África de l Sul se senten ressentidos culs eimigrantes que son bistos cumo pessonas que priban la populaçon natiba de postos de trabalho, un sentimiento que ten tenido credibelidade pul fato de que muitos ampregadores Sul Africano ténen ampregado ls migrantes d'outros países para salairos mais baixos de l que ls cidadanos sul-africanos, specialmente na [[custruçon cebil]], [[turismo]], [[agricultura]] i [[andústria]]s de serbícios domésticos. Ls [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]] son tamien fuortemente ambolbidos ne l comércio anformal.<ref>{{cite web|url=http://0-www.iss.co.za.annopac.up.ac.za:80/pus/ASR/5No4/StrategigPerspetibes.html|title=African Security Rebiew Bol&nbsp;5 Ne l&nbsp;4, 1996: Strategic Perspetibes on Eillegal Eimmigration anto South Africa}}</ref> Inda assi, muitos eimigrantes na África de l Sul cuntinan a bibir an cundiçones precárias i la política d'eimigraçon de l sul-africana tornou-se cada beç mais restritibas zde 1994.<ref>{{cite web|url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy20.htn|title=Quenes College: The Brain Gain: Skilled Migrants and Eimmigration Policy in Post-Apartheid South Africa}}</ref> Ls percipales parceiros comerciales anternacionales de la África de l Sul, para alhá d'outros países africanos, ancluen la [[Almanha]], ls [[Stados Ounidos]], la [[República Popular de la China|China]], l [[Japon]], l [[Reino Ounido]] i la [[Spanha]].<ref name=fatbook>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html|title=South Africa|work=The World Fatbook|publisher=CIA}}</ref> Las percipales sportaçones de l paíç ancluen l [[milho]], [[diamante]]s, [[Lhista de fruitas|fruitas]], [[ouro]], [[açúcar]], [[metales]], [[Mineral|minerales]], i [[lana]]. [[Máquina]]s i [[eiquipamiento]]s de [[trasporte]] custituen mais dun terço de l balor de las [[amportaçones]] de l paíç. Outras amportaçones ancluen perdutos [[químicos]], perdutos [[manufatura]]de ls i [[petrólio]]. Recentemente la África de l Sul fui ancluída ne l grupo de países eimergentes cun eiquenomies promissoras, ls [[BRICS]].<ref>http://oglobo.globo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} .com/eiquenomie/mirian/posts/2011/04/14/africa-de l-sul-reforca-bric-que-bira-brics-374799.asp</ref> [[Fexeiro:FranschhoekWC-pass.jpg|thumb|800px|centro|[[Binhedo]] an [[Franschhoek]], ne l [[Cabo Oucidental]].]] == Anfraestrutura == === Ciéncia i tecnologie === [[Fexeiro:Mark Shuttleworth NASA.jpg|thumb|squierda|[[Mark Shuttleworth]] ne l spácio.]] Bários zambolbimientos científicos i tecnológicos amportantes ouriginórun-se na África de l Sul. L purmeiro trasplante de coraçon houmano fui rializado pul cerjano cardíaco [[Christiaan Barnard]] ne l Spital Grote Schuur an dezembre de 1967; [[Max Theiler]] zambolbiu ua [[bacina]] contra la [[febre amarielha]]; [[Allan McLeod Cormack]] pioneira de la [[tomografie cumputadorizada]] por [[centeilhas-x]] i [[Aaron Klug]] que zambolbiu técnicas cristalográficas de microscopia eiletrónica. Cun sceçon de Barnard, todos ls abanços citados fúrun reconhecidos cun [[Prémio Nobel|Prémios Nobel]]. [[Sydney Brenner]] ganhou mais recentemente, an 2002, por sou trabalho pioneiro an biologie molecular.<ref>{{citar web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2002/brenner-outobio.html |títalo=Sydney Brenner |eiditor=[[Prémio Nobel]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref> [[Mark Shuttleworth]] fondou ua de las purmeiras ampresas de sigurança na anterneta, la Thawte, que fui mais tarde cumprada pula líder mundial [[BeriSign]]. Anque de ls sfuorços de l gobierno para ancentibar l [[amprendedorismo]] an [[biotecnologie]], outros campos de [[alta tecnologie]] i [[Tecnologie de l'anformaçon|TI]], nun hai outras ampresas inobadoras notables fundadas na África de l Sul. Ye un oubjetibo spresso de l gobierno la trasiçon de l'eiquenomie sul-africana para torná-la mais dependente de l'alta tecnologie, cun base na custataçon de que la África de l Sul nun puode cumpetir culas eiquenomies de l [[Stremo Ouriente]] na manufatura, nin puode usufruir de sue riqueza mineral perpetuamente. La África de l Sul cultibou ua quemunidade astronómica an spanson. L paíç abriga l [[Grande Telescópio Sul-Africano]], l maior telescópio ótico ne l [[heimisfério sul]]. La África de l Sul stá custruindo atualmente la Telescópio de Array Karo cumo parte de l porjeto de 1,5 bilhon d'ouros [[Square Kilometre Array]].<ref>{{cite web|url=http://www.skatelescope.org/news/2nd-april-news/|title=SKA announces Founding Board and selets Jodrell Bank Ouserbatory to host Porjet Ouffice|publisher=SKA 2011|date=2 d'abril de 2011|acessdate=14 d'abril de 2011}}</ref> An 25 de maio de 2012, fui anunciado que las sedes de l Telescópio Square Kilometer Array seran debedidas antre locales na África de l Sul i na [[Oustrália]]/[[Nuoba Zelándia]].<ref name=outogenerated1>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/science-ambironment-18194984 | title=Africa and Australasia to share Square Kilometre Array | publisher=BBC | date=25 de maio de 2012}}</ref> === Eiducaçon === {{artigo percipal|Eiducaçon na África de l Sul}} {{aneixo|Lista d'ounibersidades na África de l Sul}} La [[Eiducaçon]] na África de l Sul ye la segunda melhor de l [[cuntinente africano]], perdendo solo para [[Cabo Berde]]. Na época de l ''[[apartheid]]'', ls studantes de todos ls grupos étnicos de la África de l Sul iban cun frequéncia la scuolas própias para cada etnie. Fura esso, ls menores caucasianos de 18 anhos que falában [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africánder|africánder]], anque séren oubrigados a studar las dues lénguas, iban cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino adequadas la cada etnia. Cunsidrando cada menor de 18 anhos, l gobierno pagaba mui mais caro cula [[eiducaçon]] de ls caucasianos de l que la de ls nun caucasianos.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155">''ENCICLOPÉDIA Delta Ounibersal''. Riu de Janeiro: Delta, c1982. bol. 1, p. 142-155.</ref> [[Fexeiro:UCT Upper Campus landscape biew.jpg|thumb|[[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]].]] Antre ls siete i ls 16 anhos, l'ansino era oubrigatório pa ls menores [[caucasianos]] de 18 anhos. Cerca de 90% deilhes iban diariamente la [[Scuola pública|scuolas de la rede pública d'ansino]]. L resto iba para [[Scuola particular|scuolas de la rede particular]] cuntroladas pul Stado. Mais de 55% treminában l [[ansino médio]].<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" /> Ls menores [[mestiços]] ó [[asiáticos]] de 18 anhos éran oubrigados la se dirigiren a la scuola, antre ls siete als 14 anhos, zde qu'habitassen árias que çpusessen desta facelidade. An dibersas dessas regiones nun eisistian scuolas i [[Sala d'aula|salas d'aula]] pa ls mestiços i ls asiáticos. Aprossimadamente 99% desses menores de 18 anhos iba para [[eiducandairo]]s relegiosos cuntrolados pul Stado. Mais de 10% de ls menores mestiços de 18 anhos i 25% de ls [[andianos]] alcançában l'ansino médio. Até 1981 la legislaçon nun oubrigaba que ls menores africanos de 18 anhos fússen cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino. Zde anton, ls cunselhos locales podien requerer que l gobierno nacional solicitasse l cumparecimiento de ls menores de sue ária, de 6 a 15 anhos, para [[Scuola|anstituiçones d'ansino]], 20% de ls menores africanos iban l'anstituiçones d'ansino.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" /> Las percipales [[ounibersidade]]s de la África de l Sul son: la [[Ounibersidade de l Cabo Oucidental]] ([[Cidade de l Cabo]]), la [[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]] (Cidade de l Cabo), la [[Ounibersidade de l Stado Libre]] ([[Bloemfontein]]), la [[Ounibersidade de Fort Hare]] ([[Alice (África de l Sul)|Alice]]), la [[Ounibersidade de l KwaZulu-Natal]] ([[Durban]], [[Pietermaritzburg]], [[Pinetown]], [[Westbille (África de l Sul)|Westbille]]), la [[Ounibersidade de l Limpopo]] ([[Polokwane]], [[Ga-Rankuwa]]), la [[Ounibersidade de l Noroiste]] ([[Mafikeng]], [[Mankwe]], [[Potchefstron]], [[Banderbijlpark]]), la [[Ounibersidade de Pretória]] ([[Pretória]]), la [[Ounibersidade Rhodes]] ([[Grahamstown]]), la [[Ounibersidade de Stellenbosch]] ([[Stellenbosch]]) i la [[Ounibersidade de l Witwatersrand]] ([[Joanesburgo]]). === Salude === {{Artigo percipal|[[Salude na África de l Sul]]}} [[Fexeiro:Life spetancy in some Southern African countries 1958 to 2003.png|thumb|squierda|L'ampato de la [[SIDA]] ten causado ua queda na [[spetatiba de bida]] de l paíç.]] La spanson de la [[Síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida|SIDA]] (síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida, [[SIDA]] ne l Brasil) ye un porblema alarmante ne l paíç, chegando a atingir 31% de las mulhieres prenhas an 2005 i ua taxa d'anfeçon ne ls adultos stimada an 20%.<ref>{{cite web |url=http://www.abert.org/aidssouthafrica.htn |title=HIB & Aids in South Africa |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> La ligaçon antre HIB, un bírus trasmitido percipalmente por cuntato sexual, i SIDA fui negado hai mui tiempo pul persidente [[Thabo Mbeki]] i pul menistro de la salude [[Manto Tshabalala-Msimang]], qu'ansiste que las muitas muortes ne l paíç son causadas por mala nutriçon, i muita pobreza, i nun pul HIB.<ref>{{cite web |url=http://www.afrol .com/articles/21094 |title="Sack SA Heialth Menister" – world's SIDA sperts |publisher=afrol News |acessdate=2006-10-08}}</ref> An 2007, an repuosta la pressones anternacionales, l gobierno fizo sfuorços para cumbater la SIDA.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za">{{cite web|url=http://0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za:80/otherdocs/2007/aidsplan2007/situation_analysis.pdf|title=anfo.gob.za|format=PDF}}</ref> An setembre de 2008 Thabo Moeki fui spulso pul [[Cungresso Nacional Africano]] i [[Kgalema Motlanthe]] fui apuntado pa l ínterin. Ua de las purmeiras açones de Motlanthe fui sustituir Tshabalala-Msimang pul atual menistro de la salude, [[Barbara Hogan]]. La SIDA afeta percipalmente aqueilhes que son sexualmente atibos i ye mui mais persente na populaçon negra. La maiorie de las muortes son de pessonas eiquenomicamente atibas, resultando an muitas famílias perdendo sue percipal fuonte de renda. Esso ten resultado an muitos ''Uorfones pula SIDA'' qu'an muitos causos dependen de l stado para suporte financeiro i médico.<ref name="abertaids">{{cite web |url=http://www.abert.org/aidsorphans.htn |title=SIDA orphanes |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> Ye stimado qu'hai 1,2 milhones de Uorfones na África de l Sul.<ref name="abertaids"/> Muitas pessonas mais bielhas tamien perden l'apoio de ls nembros mais moços de la família. Cerca de 5 milhones de pessonas stan anfetadas pula malina.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za"/> La África de l Sul, mesmo cun muitos porblemas ambolbendo la salude pública, abriga l maior spital de l mundo, l [[Spital Chris Hani Baragwanath]], cun 173 heitares de ária, {{fmtn|3200}} camas i {{fmtn|6760}} funcionairos. Esse spital queda na ária de [[Soweto]], [[Joanesburgo]]. === Einergie i trasportes === [[Fexeiro:Gautrain..., L R Tambo Antl Airport South Africa.jpg|thumb|dreita|[[Gautrain]], ua linha de camboio que liga [[Joanesburgo]] a la [[Pretória]] i al [[Aeroporto Anternacional Ouliber Tambo]].]] Passado tentatibas frustradas por parte de l gobierno de stimular la custruçon pula eniciatiba pribada de la capacidade de geraçon d'einergie de l paíç, l'ampresa statal fornecedora d'einergie Skon ampeçou a tener deficiéncia de capacidade na geraçon d'einergie eilétrica i anfraestrutura de çtribuiçon an 2007. Essa falta lebou a l'ancapacidade d'atender a las demandas de l'andústria i de ls cunsumidores an to l paíç, resultando an [[Blecaute|apagones]]. Einicialmente la falta de capacidade fui probocada por ua falha na [[Central Nuclear Koeberg]], mas ua falta generalizada de capacidade de porduzir einergie debido al oumiento de la demanda tornou-se eibidente zde anton. La fornecedora ten sido amplamente criticada por nun planeijar adequadamente i custruir la capacidade de geraçon eilétrica de forma suficiente,<ref>[http://www.nytimes .com/2008/01/31/world/africa/31safrica.html "Power Failures Outrage South Africa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} article by [[Barry Bearak]] and [[Celia W. Dugger]] in [[The New York Eiquipas]] 31 de janeiro de 2008</ref> ambora l gobierno tenga admitido que ye culpado por se recusar a aprobar l financiamiento para ambestimiento an anfraestrutura.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7199814.stn|title=S Africa cuts power to neighbours|publisher=BBC News |date=21 de janeiro de 2008|acessdate=20 d'abril de 2008}}</ref> [[Fexeiro:South Africa-Mpumalanga-Middelburg-Arnot Power Station (cropped).jpg|thumb|squierda|[[Central núclear termoelétrica]] an Middelburg, [[Mpumalanga]].]] La crise fui resolbida depuis d'alguns meses, mas la borda antre la demanda nacional i la capacidade çponible inda ye baixa (specialmente an horairos de pico), i staçones d'einergie stan sob presson, de modo qu'ua outra fase d'apagones ye probable se algua parte de l sistema de fornecimiento fur anterrompida por qualquiera motibo.<ref>{{cite news|url=http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibeurl=http://web.archibe.org/web/20080619083035/http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibedate=19 June 2008|title=Skon reopens 3 power stationes|publisher=[[News24]]|date=14 de febreiro de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref> L gobierno i la Skon stan planeijando nuobas centrales núclear, por un custo pa l cunsumidor sul-africano. La cuncessionária d'einergie planeija tener 20 mil [[megawatt]]s de [[einergie nuclear]] an sue matriç até 2025.<ref>{{cite news|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?Nab=nes&ArticleID=1518-24_2395323|title=Skon mulls new power stationes|publisher=[[Fin24]]|date=18 de setembre de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref> Ne l setor de ls trasportes, l paíç cunta cun ua rede de {{formatnun:20192}} Km de caminos de fierro i {{formatnun:362099}} Km de rodobias, de ls quales {{formatnun:73506}} Km stan pabimentados i 239 Km son classeficados cumo [[outoestrada]]s. L paíç cunta cun 567 aeroportos (a 11ª maior rede aerobiária de l mundo an 2012) i sous maiores [[Porto (trasporte)|portos marítimos]] stan localizados nas cidades de [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Port Eilizabeth]], [[Richards Bay]], [[Baía de Saldanha]].<ref name="CIA Trasportes">{{citar web |url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html |títalo=South Africa |eiditor=[[CIA]] |obra=[[CIA World Fatbook]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref> {{limpar}} == Cultura == {{Artigo percipal|Cultura de la África de l Sul}} Nun eisiste ua única [[cultura]] sul-africana, debido a la dibersidade étnica de l paíç, i cada grupo racial ten la sue própia eidantidade cultural. Esto puode ser apreciado nas defrenças na [[alimentaçon]], na [[música]] i na [[beilça]] antre ls bários grupos. Hai, inda assi, alguns traços unificadores. === Guapas artes === [[Fexeiro:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG|thumb|Un [[eilande]] retratado nua [[pintura rupestre]] ancontrada an [[Drakensberg]].]] L'arte sul-africana anclui ls mais antigos oubjetos d'artísticos de l mundo, que fúrun çcubiertos nua caberna de l paíç i fúrun datados an 75 mil anhos d'eidade. Las tribos çpersas de pobos [[khoisan]] que se çlocórun pa la África de l Sul an torno de 10.000 a.C. tenien sue própia spresson artística, bista hoije nua anfenidade de [[pinturas rupestres]]. Eilhes fúrun sustituídos puls pobos [[bantu]]/[[nguni]] cun sues própias formas d'arte. Nuobas formas artísticas eiboluíran nas bilas i cidades: l'arte dinámica, qu'usa de tiras de plástico a aros de bicicleta. L'arte popular houlandesa cun anfluéncias de ls [[africánder]]s ''trekboers'' i ls artistas brancos ourbanos seguiran mudando las tradiçones ouropeias a partir de 1850 i tamien cuntribuíran para essa mistura eclética, que cuntina a eiboluir inda hoije.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |title=World's Oldest Jewellery Found in Cabe |publisher=Buzzle .com |acessdate=16 d'abril de 2011}}</ref> === Literatura === [[Fexeiro:Nadine Gordimer 01.JPG|thumb|squierda|upright|[[Nadine Gordimer]], scritora sul-africana ganhadora de l [[Prémio Nobel de Literatura]] de 1991.]] La literatura sul-africana surge a partir dua stória social i política única. Un de ls purmeiros romances bien coincidos scritos por un outor negro an ua léngua africano fui ''Mhudi'', de Tierramon Tshekisho Plaatje, scrito an 1930.<ref>[http://web.africa.ufl.edu/asq/b2/b2i1a8.htn Sol Plaatje<!-- bot-generated title -->]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at web.africa.ufl.edu</ref> Durante ls anhos 1950, la rebista ''Drun'' tornou-se un bibeiro de sátiras políticas, fiçon i ansaios, dando boç a la cultura negra ourbana.<ref name="swod">{{cite news|url=http://login.bnuemedie .com/hr/login/login_suscribe.jsp?id=qbdZ7L8TMtzmQHzJBuT%2F8TcBaaTL76%2B0%2FjJ0KihrMyoYRyRXbbyQE8m0DDTx7NBQbzdAaqzpefUw%0A83Z2mOn%2FrgXtoE3FGBhhIsQCcRr9XP04dzb0bbEcMB7uE7d9ClsT%2FbCj9r%2BurRTqnKBdGaYyIcBB%0Acb1XiiEfXxHfnbF9L1Ea6XuF20BK8wmtjjpnWUC9nmoKJSFQyY5AdnUwYOBHdzXlHjZzFhWq9nf%0AwbcPBiTJu725hgc18RCoQ3x2C9oa%2Fq179cB8ufiqS8xeH8fWfA%3D%3D|title=Drun Rebiew|last=Wod|first=Sura|date=2005-11-04|work=[[The Hollywod Reporter]]|publisher=Nielsen Business Medie, Anc. |acessdate=13 de maio de 2013}}</ref> Antre ls outores sul-africanos [[​​brancos]] mais notables stan [[Alan Paton]], que publicou l romance ''Cry, the Belobed Country'' an 1948. [[Nadine Gordimer]] se tornou la purmeira sul-africana a ser agraciada cul [[Prémio Nobel de Literatura]] an 1991. Sou romance mais famoso, ''[[July's People]]'', fui lançado an 1981. [[J. M. Coetze]] ganhou l Prémio Nobel de Literatura an 2003. Na época de l'atribuiçon de l prémio, la [[Academie Sueca]] afirmou que Coetze "an einúmaros çfarces retrata l'ambolbimiento surprendente de l stranho".<ref name="Swedish Academy">{{cite news|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/press.html|title=The Nobel Prize in Literature: John Maxwell Coetze|date=2 d'outubre de 2003|publisher=Swedish Academy|acessdate=2 d'agosto de 2009}}</ref> Las peças de [[Athol Fugard]] regularmente streórun ne ls cinemas ''[[fringe]]'' de la África de l Sul, [[Londres]] (The Royal Court Theatre) i [[Nuoba Iorque|Nuoba York]]. L'obra ''The Story of an African Farn'' (1883), de [[Oulibe Schreiner]], fui ua rebelaçon na literatura bitoriana: ye anunciado por muitos cumo l'antroduçon de [[femenismo]] na forma de romance. === Culinária === [[Fexeiro:CuesineSouthAfrica.jpg|thumb|Cozina tradecional sul-africana.]] La cultura sul-africana ye dibersa; alimientos de muitas culturas son apreciados por todos i specialmente comercializados pa ls turistas que zeian probar la grande bariadade de la culinária de l paíç. La culinária sul-africana ye fuortemente baseada na [[chicha]] grelhada anquanto un eibento social tipicamente sul-africano coincido cumo un ''[[braai]]'' (ó churrasco). L paíç tamien se tornou un grande perdutor de [[bino]]s, sendo qu'alguns de ls sous melhores [[binhedo]]s ancontran-se an bales an torno de [[Stellenbosch]], [[Franschhoek]], Paarl i Barrydale, ne l [[Cabo Oucidental]].<ref>{{cite web|url=http://www .pthewinedotor .com/regionalguides/southafrica.shtml |title=South African Wine Guide: Stellenbosch, Custantie, Walker Bay and more |publisher=Thewinedotor .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> === Música === Eesiste ua grande dibersidade na [[música de la África de l Sul]]. Muitos musiqueiros negros que cantában an africáner ó anglés durante l [[apartheid]] passórun a cantar an lénguas africanas tradecionales, i zambolbírun un stilo único chamado [[kwaito]]. Dina de nota ye [[Brenda Fassie]], qu'alcançou fama grácias a la sue cançon "Wekend Special", cantada an anglés. Musiqueiros tradecionales famosos son ls [[Ladysmith Black Mambazo]], i l [[Quarteto de Cuordas de l Soweto]] eisecuta música clássica cun sabor africano. Ls cantores sul-africanos brancos i mestiços tenden a eibitar temas musicales tradecionales africanos, preferindo stilos mais ouropeus. Eesiste un bun mercado para música [[Léngua africáner|africáner]], que cobre todos ls géneros de la música oucidental. === Sportes === [[Fexeiro:Socer-City-Stadiun-at-capacity.jpg|thumb|squierda|Jogo de futebol antre la África de l Sul i la Colómbia ne l stádio [[Socer City]], an [[Joanesburgo]], durante la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]].]] Ls [[sportes]] mais populares de la África de l Sul son l [[futebol]], l [[rugby]] i l [[críquete]]. Outros sportes cun prática seneficatiba son [[nataçon]], [[atletismo]], [[Golf|golfe]], [[boxe]], [[ténis]] i [[netball]]. Anque de l futebol ser mais popular antre ls moços, outros sportes cumo l [[Basquetebol|basquete]], l [[surf]] i l [[skate]] stan cada beç mais populares.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/sport/sportsa.htn|title=Sport in South Africa|publisher=SouthAfrica.anfo|acessdate=28 de júnio de 2010}}</ref> Antre ls jogadores de futebol sul-africanos que jogórun an grandes clubes strangeiros stan [[Steben Pienaar]], [[Lucas Radebe]], Philemon Masinga, [[Benni McCarthy]], [[Aaron Mokoena]] i [[Delron Buckley]]. La África de l Sul sediou la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]] i l persidente de la Fifa, [[Sepp Blatter]], premiou l paíç cun ua nota 9 (dua scala d'até 10) por sediar l'eibento sportibo cun éxito.<ref>{{cite web|last=Coper|first=Billy|title=South Africa gets 9/10 fur World Cup|url=http://www.mg.co.za/article/2010-07-12-sa-gest-910-fur-world-cup|publisher=[[Carta eiletrónica & Guardian]]|date=12 de júlio de 2010|acessdate=9 de setembre de 2010}}</ref> Antre las personalidades de boxe sul-africanas mais famosas stan Jacob Matlala, Buyani Bungu, Welcome Ncita, Dingaan Thobela, Gerrie Coetze i Brian Mitchell. L surfista de Durba, Jordy Smith, ganhou l torneio Billabong J-Bay de 2010, tornando-se l surfista mº 1 de l mundo. La África de l Sul ye la casa de [[Jody Scheckter]], un campeon de la [[Fórmula Un]] d'outomobelismo an 1979. Famosos jogadores sul-africanos de críquete ancluen Heirschelle Gibbs, Graeme Smith, Jacques Kallis, J. P. Duminy.<ref name="smh">{{cite web|url=http://www.smh .com.au/news/sport/cricket/bpeter-roebuckb/2008/12/21/1229794247265.html|title=Stely youths score greatest win|outhor=[[Peter Roebuck]]|publisher=smh .com.au|work=[[The Sydney Morning Heirald]]|date=21 de dezembre de 2008|acessdate=13 de maio de 2013}}</ref> [[Fexeiro:Springbook parade.jpg|thumb|dreita|Ls ''[[Springbooks]]'' nua parada de carreira, passado la bitória na [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]].]] La África de l Sul tamien porduziu einúmaros jogadores de rugby de classe mundial, ancluindo François Pienaar, Jost ban dar Westhuizen, Danie Craben, Frik du Preç, Naas Botha i Bryan Habana. L paíç sediou i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 1995]]<ref name="famousfinal">{{cite web | title=Rugby World Cup story |publisher=BBC | url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/find_out/guides/sport/rugby_world_cup_story/newsid_3171000/3171522.stn|acessdate=7 d'outubre de 2006 | date=7 d'outubre de 2003}}</ref> i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]], na [[Fráncia]]. Passado sediar la Copa de l Mundo de Rugby de 1995, l paíç fui l'anfitrion i l bencedor de l [[Campeonato Africano de las Naciones de 1996]]. La África de l Sul tamien recebiu la [[Copa de l Mundo de Críquete de 2003]].<ref>{{citar web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/default.stn |títalo=Copa de l Mundo de Críquete de 2003 |eiditor=[[BBC]] |acessodata=13 de maio de 2013}}</ref> An 2004, l'eiquipe de nataçon de [[Roland Schoeman]], Lyndon Fernes, Darian Townsend i [[Ryk Nethling]] cunquistou la medalha d'ouro ne ls [[Jogos Oulímpicos de Atenas]], quebrando a la par l recorde mundial ne l rebezamiento 4x100n libre. [[Penelope Heiynes]] ganhou l'ouro oulímpico ne ls [[Jogos Oulímpicos de 1996]], an [[Atlanta]]. An 2012, [[Oscar Pistorius]] se tornou l purmeiro home duplamente amputado a cumpetir ne ls [[Jogos Oulímpicos de 2012]], an [[Londres]]. Ne l golfe, [[Gary Player]] ye giralmente cunsidrado cumo un de ls maiores golfistas de todos ls tiempos, tenendo cunquistado l Carer Grand Slan, un de ls cinco jogadores que yá alcançórun tal feito. Outros jogadores sul-africanos que ganhórun grandes torneios son Bobby Locke, Ernie Eils, Retief Gosen, [[Trebor Eimmelman]], Louis Oosthuizen i [[Charl Schwartzel]].<ref>{{citar web|url=http://www.pgatour .com/players/player.26331.html|títalo=Charl Schwartzel Profile|acessodata=22 d'abril de 2013|outor=PGA Tour|lengua=angles}}</ref> <center> {| <align="center"> {{tablabonita}} |+ '''<big>Feriados</big>''' |- style="background:#efefef;" ! Die ! Nome an pertués ! Nome local ! Notas |- | [[1 de Janeiro]] | [[Anho Nuobo|Die de Anho Nuobo]] | New Year’s Day | |- | [[21 de Márcio]] | [[Die de ls Dreitos Houmanos]] | Houman Rights Day | |- | ''Fiesta moble'' | [[Sesta-Feira Santa]] | God Friday | |- | ''Fiesta moble'' | [[Segunda-feira de Páscoa]] | Easter Monday | |- | [[27 de Abril]] | [[Die de la Libardade]] | Fredon Day | Comemora las purmeiras eileiçones libres pós-Apartheid. |- | [[1 de Maio]] | [[Die de l Trabalhador]] | Worker’s Day | |- | [[16 de Júnio]] | Die de la Mocidade | Youth Day | Comemora ls [[çtúrbios de Soweto]] |- | [[9 de Agosto]] | [[Die Nacional de la Mulhier]] | National women’s day | |- | [[24 de Setembre]] | [[Die de la Hardança]] | Heiritage Day | Die an que ls sul-africanos comemoran la dibersidade de l paíç |- | [[16 de Dezembre]] | [[Die de la Reconceliaçon]] | Day of Reconceliation | |- | [[25 de Dezembre]] | [[Natal]] | Christmas Day | |- | [[26 de Dezembre]] | [[Die de la Buona-Buntade]] | Day of Godwill | |} </center> == {{Ber tamien}} == {{Portal-África de l Sul}} * [[África]] * [[Apartheid]] * [[Lhista de paízes|Lista de países]] * [[Aneixo:Missones diplomáticas de la África de l Sul|Missones diplomáticas de la África de l Sul]] * Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Gerpress, 2011 * [[Debora Patta]], ([[1964]]), jornalista {{notas}} =={{Bibliografie}}== <dib class="references-small"><references group=libro/></dib> == {{Ligaçones sternas}} == {{Correlatos |commons = South Africa |commonscat = South Africa |wikisource = |wikiquote = |wikelibros = |wikinoticias = Catadorie:África de l Sul |wikcionario = África de l Sul |wikispecies = }} ;Gobierno * {{Link|en|2=http://www.gob.za/ |3=Gobierno de África de l Sul}} * {{Link||2=http://www.sudafrica.org.aire/ |3=Ambaixada de África de l Sul na Argentina}} * {{Link||2=http://www.ambajada-sudafrica.cl/ |3=Ambaixada de África de l Sul ne l Chile}} * {{Link||2=http://www.statssa.gob.za/ |3=Statísticas de la África de l Sul}} * {{Link||2=http://www.parliament.gob.za/ |3=Parlamiento de la África de l Sul}} ;Turismo * {{Link|en|2=http://www.southafrica.net |3= Site oufecial de Turismo}} * {{Link||2=http://www.amadeus.net/home/çtinationes/s/guides/SF/antro.htn |3=África de l Sul na Amadeus.net}} * {{Link||2=http://www.sudafricaworld .com |3=Guia Turística de África de l Sul anformaçon Giral, Regiones, Mundial 2010, Stádios}} * * {{Link||2=http://capetown.ic.cç/ |3=City of Cape Town - the fully trable guide - capetown.ic.cç}} * {{Link||2=http://www.statssa.gob.za |3=Site de Turismo}} ;Fotos * {{Link||2=http://www.africanphotos.gn/africa/south-africa/photos |3=Fotos Africanas - África de l Sul}} Fotos de África de l Sul ;Meios de Quemunicaçon * {{Link||2=http://www.afrol .com/s/paises/sudafrica |3=África de l Sul na afrol.news}} * {{Link|en|2=http://www.mg.co.za |3=Purmeiro Sitio de Amboras de África de l Sul}} ;Anformaçon * {{Link||2=http://dmoç.org/World/Spa%c3%b1ol/Regional/%c3%81frica/Sud%c3%a1frica/ |3=África de l Sul ne l Diretório Dmoç}} * {{Link||2=http://www.ikuska .com/Africa/Paises/sudafrica.htn |3=Anformaçon subre l paíç}} * {{Link||2=http://www.sudafrica.co.za/ |3=Site Web, dedicado sclusibamente a la África de l Sul}} * {{Link||2=http://www.mundialsudafrica.org/ |3=Anformaçon subre l Mundial África de l Sul 2010}} {{África de l Sul/Tópicos}} {{Bloco de nabegaçon |África |UA |Quemunidade de las Naciones |Países i Territórios Ultramarinos Peri-Antárticos |Naciones Antárticas |BRIC |G20 (andustrial) |G20 |UAAA |Lénguas de la África de l Sul |ZPCAS }} {{DEFAULTSORT:Africa Sul}} [[Catadorie:África de l Sul| ]] bdj9ko00tkj4u739wrjzgn3w3n5a5qf Plástico 0 9282 107913 107635 2026-08-16T13:09:45Z ~2026-30875-10 15270 107913 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Plastic_household_items.jpg|dreita|miniaturadaimagem|300x300px|L plástico sirbe de matéria prima pa la fabricaçon de dibersos perdutos.]] An química i tecnologie, ls plásticos son materiales ourgánicos poliméricos sintéticos, de cunstituiçon macromolecular, dotada de grande maleabelidade (qu'apersentan la propiadade d'adatar-se an çtintas formas), facilmente trasformable mediante l'amprego de calor i presson, i que sirbe de matéria-prima pa la fabricaçon de ls mais bariados oubjetos: basos, sacos plásticos, toalhas, ambalaiges, cortinas, bijuteries, carroceries, roupas, çapatos. La matéria-prima de ls plásticos giralmente ye l petrólio. Este ye formado por ua cumplexa mistura de cumpuostos. Pul fato d'estes cumpuostos possuíren defrentes temperaturas d'eibuliçon, ye possible separá-los atrabeç dun porcesso coincido cumo çtilaçon ó craqueamiento. La nafta ye fornecida a las centrales químicas i petroquímicas, adonde passa por ua série de porcessos, dando ourige als percipales monómeros, cumo, por eisemplo, la creolina. Debide se ls plásticos an dous grupos, d'acuordo culas sues caratelísticas de fuson ó derretimiento: termoplásticos i termorrígidos. == Stória == La zeignaçon "plástico" ben de l griego plassein i Eixprime la caratelística de ls materiales quanto a moldeabelidade (cámbio de forma física). Adota-se este termo para eidentificar materiales que puoden ser moldados por antremédio d'altaraçones ne las cundiçones de presson i calor, ou por reaçones químicas. L purmeiro acuntecimiento que lhebou a la çcubierta de ls plásticos fui l zambolbimiento de l sistema de bulcanizaçon, por Charles Godyear, an 1839, adicionando alxofre a la borraixa bruta. La borraixa tornaba-se mais resistente al calor. L segundo passo fui la criaçon de l trenitrocelulose, an 1846 por Christian Schönbein, cula adiçon de ácido sulfúrico i ácido nítrico al algodon. La nitroceluloide era altamente splosiba i passou a ser ousada cumo altarnatiba a la pólbara. Mais tarde, fui zambolbido la celuloide cula adiçon de cánfora. Esse nuobo perduto tornou-se matéria-prima na fabricaçon de filmes fotográficos, bolas de bilhar, placas dentárias i bolas de pingue-pongue. An 1909, Lheo Baekeland criou la baquelite, purmeiro polímero rialmente sintético, podendo ser cunsidrado, antoce, l purmeiro plástico. Era resultado de la reouçon antre fenol i formaldeído. Tornou-se útele pula sue dureza, resisténcia al calor i a l'eiletricidade. Ne la década de 30 fui criado un nuobo tipo de plástico: la poliamida, quemercialmente chamada de Nylon. Passada la Segunda Guerra Mundial fúrun criados outros, cumo l dácron, l'isopor, l poliestireno, l polietileno i l binil. Nesse priudo, ls plásticos defundírun ne l coutidiano de las pessonas de tal forma a nun ser possible ya eimaginar l mundo d'hoije sin eilhes. == Classeficaçon == Puoden ser subdebididos an termoplásticos i termofixos. * Termofixos son polímeros de cadena rameficada, pa ls quales, l "andurecimiento" (polimerizaçon ou cura) ye cunsequença dua reouçon química eirrebersible. * Termoplásticos, bantajosos pula sue bersatelidade i facelidade d'ouso giralmente sin necidade de máquenas i eiquipamientos mui ilaborados (i financeiramente çpendiosos). Dantre ls termofixos coincidos, çtaca-se l poliéster. Las resinas poliésteres son la familha de polímeros resultantes de la cundensaçon de ácidos carboxílicos cun glicoles, siendo classeficados cumo resinas saturadas ó ansaturadas, cunforme la cadena molecular resultante. == Eisemplos == * Tereftalato de polietileno (PET): John Rex Whinfield ambentou un nuobo polímero an 1941 al cundensar etilenoglicol cun ácido tereftálico. La garrafa PET fui patenteada an 1973 por Nathaniel Wyeth. La soustança cundensada fui l tereftalato de polietileno (PET). PET ye un termoplástico que puode ser reduzido a febras (cumo l dácron) i fitas (cumo Mylar). Ye l plástico percipal de las ambalaiges para alimientos cun cierro. * Poliestireno (Isopor): l poliestireno ye formado por moléculas de estireno. El ye capaç de formar un plástico rígido i resistente a batidas para trastes, gabinetes (para monitores de cumputador eTVs), copos i ferramientas. Quando l poliestireno ye calecido cun aire ne la mistura, forma l'isopor. L'isopor ye lhebe, moldable i un eicelente eisolante. * Cloreto de polibinila (PVC): l PVC ye un termoplástico formado quando l cloreto de binil (CH<sub>2</sub>=CH-Cl) sufre polimerizaçon. Passada la porduçon, el queda andeble, anton ls fabricantes colocan un lhíquido plastificante para tornar-lo macio i maleable. L PBC ye mui ousado para tubulaçones i ancanamientos, por ser durable, ampossible de corrober i mais barato que tubulaçones metálicas. Inda assi, passado mui tiempo, l plastificante puode ser eiliminado naturalmente, tornando la tubulaçon andeble i quebradiça. * Politetrafluoroetileno (Teflon): l teflon fui feito an 1938 pula DuPont, l perduto fui patenteado an 1941. Ye criado pula polimerizaçon de las moléculas de tetrafluoroetileno (CF<sub>2</sub>=CF<sub>2</sub>). L polímero ye stable, resistente a altas tempraturas i a bárias sustanças químicas cun ua faç quaije sin atreito. L teflon ye ousado ne la fita de bedaçon d'ancanamiento, ferramientas pa la cozina, canhos, rebestimientos ampermeables. * Cloreto polibinílico (Saran): Dow fabrica rejinas Saran, que son sintetizadas pula polimerizaçon de moléculas de cloreto de binil (CH<sub>2</sub>=CCl<sub>2</sub>). L polímero puode ser ousado para fazer fitas i ambalaiges ampermeables als aromas de ls alimientos. L'ambalaige de Saran ye un plástico famoso para ambalar alimientos. * Polietileno, LDPE e HDPE: l polímero mais quemun antre ls plásticos ye l polietileno, feito de monómeros de etileno (CH<sub>2</sub>=CH<sub>2</sub>). L purmeiro polietileno fui porduzido an 1934. Agora chamamos esse plástico polietileno de baixa densidade (LDPE) porque flutua nua mistura de álcol i auga. Ne l LDPE las fibras de polímero son antrelaçadas i ourganizadas amprecisamente, por isso el ye macio i flexible. Fui ousado pula purmeira beç para eisolar filos eilétricos, mas agora ye ousado para fitas, ambalaiges, garrafas, guantes çcartables i sacos de lhixo. Ne la década de 50, Karl Ziegler polimerizou l'etileno ne la persença de bários metales. L polímero polietileno resultante era cumpuosto percipalmente de polímeros lhineares. Essa forma lhinear porduzia struturas mais firmes, densas i ourganizadas, i ye chamada hoije polietileno d'alta densidade (HDPE). L HDPE ye un plástico mais rígido cun punto de fuson mais alto que l LDPE, i qu'ancolhe nua mistura de álcol i auga. L HDPE ye ousado hoije percipalmente an recipientes i cundutas para auga potable. * Polipropileno (PP): an 1954, Karl Ziegler i Giulio Natta, trabalhando andependientemente, preparórun l polipropileno zde monómeros de propileno (CH<sub>2</sub>=CHCH<sub>3</sub>) i recebírun l Prémio Nobel de Química an 1963. L polipropileno ye ousado an acabamientos de carros, ambalaiges de baterie, garrafas, tubos, filamientos i sacos de lixo. == Propiadades de ls plásticos == Las propiadades de ls plásticos son defenidas percipalmente pula química ourgánica de l polímero. Tales cumo dureza, densidade i resisténça al calor, solbentes ourgánicos, oxidaçon i radiaçon ionizante. Particularmente, la maiorie de ls plásticos derreten-se cul calecimiento a alguns cientos de [[Grau Celsius|grados Celsius]]. == Poluiçon == An 1997, pesquisadores de l Researchers from the Sea Education Society stimórun que l [[Ouceano Atlántico|Ouceano Atlántico]] stá cuntaminado cun 580 000 nicos flutuantes de plástico por quilómetro quadrado. De acuordo cun Greenpeace, l porblema nun ye solo l plástico que flutua: 70% de l plástico afunda, cuntaminando l fondo de ls ouceanos, cun cerca de 110 pedaços de lhixo por quilómetro quadrado. Ne l ouceano Pacífico, eijiste ua einorme ilha de plástico chamada  La Grande Mancha de Lhixo de l Pacífico. Calcula-se que sue ária seia maior que la de ls stados brasileiros de [[San Poulo (stado)|São Paulo]], Rio de Janeiro, Minas Gerais i Goiás sumados. La degradaçon de l plástico ye d'anté 450 anhos. Botar ne la naturaleza material plástico cun base an poliuretano causa porblemas ambientales. Ua hipótese, inda an studo, para resolber tal problema serie l'ouso de l fungo ''Pestalotiopsis microspora'', segundo dízen capaç de alimentar-se de poliuretano. == Prejuízos pa la salude == Debido a la sue ansolubelidade an auga i inércia química relatiba, plásticos puros giralmente ténen baixa toxicidade. Alguns perdutos de plástico cunténen ua bariadade d'aditibos, alguns de ls quales puoden ser tóxicos. Por eisemplo, plastificantes cumo ftalatos i adipatos son muitas bezes adicionados als plásticos andebles, cumo cloreto de polibinila, para tornar-los frexibles lo tanto cumo para uso an ambalaiges d'alimientos, brinquedos i muito mais. Traços destes cumpuostos puoden lhixebiar para fuora de l perduto. Ende la Ounion Ouropeia ten restringido l'ouso de l DEHP (di-2-etil-heixil ftalato) i outros ftalatos an alguas aplicaçones. Alguns cumpuostos de lhixebiaçon de recipientes para alimientos de poliestireno ténen sido propostos cumo anterferindo ne las funçones hormonales i son suspeitos de causar cáncaro. mhu787h9yeqxmnw6iuf0r544eyl9u5w Guiné Eiquatorial 0 10467 107947 107874 2026-08-17T11:00:16Z ~2026-30875-10 15270 /* Lhigaçones sternas */ 107947 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Paíç |nome_natibo = República de la Guiné Eiquatorial<br>''<br>''République de Guinée équatoriale'' <small>(an francés)</small><br>''República da Guiné Equatorial'' <small>(an pertués)</small> |nome_lhargo_cumbencional = |perposiçon = de la |nome_mwl = Guiné Eiquatorial |eimaige_bandeira = Flag of Equatorial Guinea.svg |çcriçon_bandeira = |legenda_bandeira = Bandeira |eimaige_brason = Coat of arms of Equatorial Guinea.svg |çcriçon_brason = |legenda_brason = Brason |lhema = "Ounidade, Paç, Justícia"<br>"''''"<br>"''Unité, Paix, Justice''"<br>"''Unidade, Paz, Justiça''" |hino = "''Caminemos pisando las sendas de nuestra inmensa felicidad''"<br>("Caminemos puls caminos de la nuossa grande felecidade") |gentílico = guineense, guinéu-eiquatoriano(a), eiquato-guineense |lhocalizaçon = Location Equatorial Guinea AU Africa.svg |lhocalizaçon_legenda = |capital = Malabo |lhatitude = |lhungitude = |meior_cidade = Bata |lhéngua_oufecial = (lhéngua nacional), francés i [[Lhéngua pertuesa|pertués]] |lhéngua_nó_oufecial = |tipo_gobierno = [[República]] semipersidencialista |títalo_xefe1 = Persidente |nome_xefe1 = Teodoro Obiang Nguema Mbasogo |títalo_xefe2 = Purmeiro-menistro |nome_xefe2 = Francisco Pascual Obama Asue |títalo_xefe3 = Bice-persidente |nome_xefe3 = Teodoro Nguema Obiang Mangue |títalo_xefe4 = |nome_xefe4 = |títalo_xefe5 = |nome_xefe5 = |no_menistérios = |eibento_tipo = Andependéncia |eibento_nota = |eibentos = |eibentos_datas = |eibento1 = de la Spanha Franquista |eibento_data1 = 12 de outubre de 1968 |eibento2 = |eibento_data2 = |eibento3 = |eibento_data3 = |eibento4 = |eibento_data4 = |eibento5 = |eibento_data5 = |eibento6 = |eibento_data6 = |eibento7 = |eibento_data7 = |data_antrada_OO = <!-- Ounion Ouropeia --> |frunteira = Gabon, Camarones |ária_total = 28 051 |ária_pos = 142 |auga_pc = 0,1 |ária_ourbana = |ária_ourbana_pos = |populaçon_stimada_anho = 2016 |populaçon_stimada = 1 221 490 |populaçon_stimada_pos = |populaçon_censo_anho = 2015 |populaçon_censo = 1 222 442 |populaçon_ourbana_pos = |populaçon_ourbana = |demog_densidade = 43,57 |densidade_pos = |PAB_PPC_anho = 2017 |PAB_total = 31 769 mil melhones |PAB_pos = |PAB_per_capita = 34 864 |PAB_per_capita_pos = |PAB_nominal_anho = 2017 |PAB_nominal_total = 11 948 mil melhones |PAB_nominal_pos = |PAB_nominal_per_capita = 14 176 |PAB_nominal_per_capita_pos = |Gini_anho = |Gini = |Gini_catadorie = |IZH_anho = 2015 |IZH = 0,592 |IZH_pos = 135 |IZH_catadorie = <font color=#FFA500>médio</font> |moneda = Franco CFA |moneda_ISO = XAF |fuso_hourário = WAT |defrença_UCT = +1 |fuso_hourário_DST = ''nó ousserbado'' |defrença_UCT_berano = |DST_nota = |ourganizaçones = [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|ONO]], [[Ounion Africana|OA]], ZPCAS, OPSP, OAF, [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|QPLP]] |clima = Tropical |código_paíç = GNQ, GQ |tld = .gq |código_tel = 240 |sítio = [http://www.guineaecuatorialpress.com/ Gobierno de la Guiné Eiquatorial] |mapa = |tamanho_mapa = |rodapie = }} La '''Guiné Eiquatorial''', oufecialmente '''República de la Guiné Eiquatorial''' (an'', an francés: ''République de Guinée équatoriale'', i an [[Lhéngua pertuesa|pertués]]: ''República da Guiné Equatorial'') ye un paíç de la África Oucidental, debedido de forma admenistratiba an dues regiones i siete porbíncias. La sue capital ye [[Malabo]].<ref>{{Citar web|url=https://www.infopedia.pt/$guine-equatorial|títalo=Guiné Equatorial|obra=Infopédia|publicado=Porto Editora|lhéngua=pertués|acessodata=23 de dezembre de 2017}}</ref> {{Refréncias}} == Lhigaçones sternas == {{Commons|Guiné Eiquatorial}} *[http://www.guineaequatorialpress.com/ Sítio oufecial de l gobierno de la Guiné Eiquatorial] (an francés i an anglés) {{Portal3|Guiné Eiquatorial|África}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Guiné Eiquatorial]] e7ftyl1ffiwx6h79f9kpe1s1shy4oqa Xipre 0 11638 107936 107865 2026-08-17T08:49:15Z ~2026-30875-10 15270 107936 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Cyprus.svg|thumb|Bandeira de l Xipre]] [[File:Coat of arms of Cyprus (2006).svg|thumb|Brason de las Armas]] [[File:EU-Cyprus.svg|thumb|Lhocalizaçon de l Xipre (em verde)<br />No [[Ouropa cuntinental|cuntinente ouropeu]] (an cinzento i berde-claro)<br />Na [[Ounion Ouropeia]] (an berde-claro)]] '''Xipre''' ye un paíç de la [[Ouropa]], sue populaçon stá debedida an griegos xipriotas i turcos xipriotas. [[Capital]] — Nicósia. L território de la Xipre abrange 9250 quilómetros quadrados, cun 1.2 milhones d'habitantes an dezembre de 2022. {{commons|Cyprus}} {{Paízes de la Ouropa}} [[Catadorie:Paízes de la Ouropa]] [[Catadorie:Paízes de la Ásia]] daveya9sl5mts6xaiylyie8z0hzr0n2 107937 107936 2026-08-17T08:49:54Z ~2026-30875-10 15270 107937 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Cyprus.svg|thumb|Bandeira de l Xipre]] [[File:Coat of arms of Cyprus (2006).svg|thumb|Brason de las Armas]] [[File:EU-Cyprus.svg|thumb|Lhocalizaçon de l Xipre (an berde)<br />No [[Ouropa cuntinental|cuntinente ouropeu]] (an cinzento i berde-claro)<br />Na [[Ounion Ouropeia]] (an berde-claro)]] '''Xipre''' ye un paíç de la [[Ouropa]], sue populaçon stá debedida an griegos xipriotas i turcos xipriotas. [[Capital]] — Nicósia. L território de la Xipre abrange 9250 quilómetros quadrados, cun 1.2 milhones d'habitantes an dezembre de 2022. {{commons|Cyprus}} {{Paízes de la Ouropa}} [[Catadorie:Paízes de la Ouropa]] [[Catadorie:Paízes de la Ásia]] 371vtcxi3l5cxwm38xriwa1mvghcvrb 107938 107937 2026-08-17T08:50:32Z ~2026-30875-10 15270 107938 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Cyprus.svg|thumb|Bandeira de l Xipre]] [[File:Coat of arms of Cyprus (2006).svg|thumb|Brason de las Armas]] [[File:EU-Cyprus.svg|thumb|Lhocalizaçon de l Xipre (an berde)<br />Ne l [[Ouropa cuntinental|cuntinente ouropeu]] (an cinzento i berde-claro)<br />Na [[Ounion Ouropeia]] (an berde-claro)]] '''Xipre''' ye un paíç de la [[Ouropa]], sue populaçon stá debedida an griegos xipriotas i turcos xipriotas. [[Capital]] — Nicósia. L território de la Xipre abrange 9250 quilómetros quadrados, cun 1.2 milhones d'habitantes an dezembre de 2022. {{commons|Cyprus}} {{Paízes de la Ouropa}} [[Catadorie:Paízes de la Ouropa]] [[Catadorie:Paízes de la Ásia]] jsgqyfxmzre3nfk62esmtmqc4fuvqjm Nuoba Zelándia 0 11702 107935 99575 2026-08-17T08:48:05Z ~2026-30875-10 15270 107935 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big>'''Nuoba Zelándia'''</big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of New Zealand.svg|left|130px]] | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat of arms of New Zealand.svg|left|100px]] |} |- | align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:New Zealand (orthographic projection).svg|left|290px]] |- | '''Lhéngua oufecial''' || {{l|Anglés}}, {{l|Maori}} |- | '''Capital'''<br />&nbsp;- Populaçon:<br />|| {{l|Wellington}} |- |- |} '''Nuoba Zelándia''' (an [[Léngua anglesa|anglés]] ''New Zeland'', an maori ''Aotearoa'') ye un paíç d'[[Ouceanie]], al sudoeste de l [[Ouceano Pacífico]]. Stá formada por dues ilhas. [[Catadorie:Paízes de la Ouceanie]] 5qctgaww47h5opywrowfyjx98gh7ev4 Belize 0 12492 107953 107766 2026-08-17T11:50:35Z ~2026-45061-28 15466 /* */ 107953 wikitext text/x-wiki Belize ye un paíç situado an la costa nordeste de la [[América Central|América central]]. Faç fronteira cun l [[México]] a norte, con l [[Mar de l caribe]] a leste e cun a [[Guatemala]] a oeste i sul. Tamien partilha ua frunteira marítima cun las [[Honduras]] a sudeste. Belize l miembro de la Quemunidade de las Caraíbas i ye considerado parte de la region caribenha i de las históricas Índias Oucidentais Británicas.<ref>Beleza de Belize</ref> [[Fexeiro:Flag_of_Belize_(16-9).png|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]] Belize Capital: [[Belmopan]] Maior Cidade: [[Cidade de belize]] Lhéngua Oufecial: [[Anglés]] Outras Lhénguas: [[Crioulo Belizenho]] Gentílico: Belizenho, Belizense Ária: 22 966 km² Auga: (%):O,7 Moneda: Dólar de Belize dorp9x3t4tkbiod86ronlfj1lxymjlg 107954 107953 2026-08-17T11:51:12Z ~2026-45061-28 15466 /* */ 107954 wikitext text/x-wiki Belize ye un paíç situado an la costa nordeste de la [[América Central|América central]]. Faç fronteira cun l [[México]] a norte, con l [[Mar de l caribe]] a leste e cun a [[Guatemala]] a oeste i sul. Tamien partilha ua frunteira marítima cun las [[Honduras]] a sudeste. Belize l miembro de la Quemunidade de las Caraíbas i ye cunsiderado parte de la region caribenha i de las históricas Índias Oucidentais Británicas.<ref>Beleza de Belize</ref> [[Fexeiro:Flag_of_Belize_(16-9).png|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]] Belize Capital: [[Belmopan]] Maior Cidade: [[Cidade de belize]] Lhéngua Oufecial: [[Anglés]] Outras Lhénguas: [[Crioulo Belizenho]] Gentílico: Belizenho, Belizense Ária: 22 966 km² Auga: (%):O,7 Moneda: Dólar de Belize ij1fp73k5f53496q73y85iftmrmwieb Turcomeniston 0 12516 107934 107005 2026-08-17T08:00:55Z ~2026-30875-10 15270 107934 wikitext text/x-wiki L Turquemeniston, Turcomeniston ó Turcomaniston ( an [[Lhéngua turcomena|turcomeno]]: Türkmenistan, pronunciado: [tyɾkmeniˈθtan]), ye un paíç situando an la [[Ásia Central]] faç frunteira cun l [[Cazaquiston]] a noroeste, [[Uzbequiston|Ouzbequiston]] a nordeste i lheste, [[Afeganistan|Afeganiston]] a sudeste, [[Eiran]] al sul i sudoeste, i l [[Mar Cáspio]] a oeste. [[Fexeiro:Flag_of_Turkmenistan.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]] <ref>Turkmenistan</ref> ane0z9f104j6mpdrary0j5jr05eq321