Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.15
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Ética
0
371
107978
102037
2026-08-17T21:10:47Z
~2026-30875-10
15270
107978
wikitext
text/x-wiki
La palabra '''Ética''' ye ouriginada de l [[griego]] ''ethos'', (modo de ser, caráter) atrabeç de l [[lhéngua lhatina|lhatin]] ''mos'' (ó ne l plural ''mores'') (questumes, de adonde se deribou la palabra moral.)<ref name=<ref name="EthicsCornell"><[http://topics.lhaw.cornell.edu/wex/Ethics{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Cornell Ounibersity of Lhaw Schol. ''Ethics: an oberbiew''. Çponible an <[http://topics.lhaw.cornell.edu/wex/Ethics>. Bejitado an 11/04/2008.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}></ref>. An Filosofie, Ética quier dezir ''l que ye buono'' para l andibíduo i para la sociadade, i sou studo cuntribui para stabelecer la naturaleza de deberes ne l relacionamento andibíduo - sociadade.
Define-se ''Moral'' cumo un cunjunto de normas, percípios, questumes, balores que norteian l cumportamento de l andibíduo ne l sou grupo social. Moral i ética nun deben ser cunfundidos: anquanto la moral ye ''normatiba'', la ética ye ''teórica'', i percurando splicar i justificar ls questumes dua determinada sociadade<ref name="EticaDHNET"><[http://www.dhnet.org.br/dreitos/codetica/testos/oque_i_etica.html ''L que ye Ética''. Çponible an <http://www.dhnet.org.br/dreitos/codetica/testos/oque_i_etica.html>. Bejitado an 11/04/2008]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}></ref>, bien cumo fornecer subsídios para la seluçon de sous dilemas más quemuns. Mas, debe-se deixar claro que eitimologicamente "ética" i "moral" son spressones sinónimas, sendo la purmeira de ourige griega, anquanto la segunda ye sue traduçon para l lhatin.
La ética tamien nun debe ser cunfundida cula [[lei]], ambora cun cierta frequéncia la lhei tenga cumo base percípios éticos. Al cuntrário de l que ocorre cula lhei, nanhun andibíduo puode ser cumpelido, pul Stado ó por outros andibíduos, a cumprir las normas éticas, nin sofrer qualquier sançon pula zoubediéncia la estas; por outro lhado, la lhei puode ser omissa quanto la questones abrangidas ne l scopo de la ética<ref name="EthicsCornell" />.
Modernamente, la maioria de las profissones ténen l sou própio ''código de ética porfissional'', que ye un cunjunto de normas de cumprimento oubrigatório, deribadas de la ética, frequentemente ancuorporados a la lhei pública. Nesses causos, ls percípios éticos passan a tener fuorça de lhei; note-se que, mesmo ne ls causos an que esses códigos nun stan ancuorporados a la lhei, sou studo ten alta porbablidade de eisercer anfluéncia, por eisemplo, an julgamentos ne ls quales se çcutan fatos relatibos a la cunduta porfissional. Ademaiss, l sou nun cumprimento puode resultar an sançones eisecutadas pula sociadade porfissional, cumo censura pública i suspenson temporária ó definitiba de l dreito de eisercer la porfisson.
Tanto “ethos” (caráter) cumo “mos” (questume) andican un tipo de cumportamiento propiamente houmano que nun ye natural, l home nun nace cul cumo se fusse un anstinto, mas que ye “adquirido ó cunquistado por hábito” (BÁZQUEZ). Portanto, ética i moral, pula própia eitimologie, diç respeito a ua rialidade houmana que ye custruída stórica i socialmente a partir de las relaçones coletibas de l seres houmanos nas sociadades adonde nacen i biben.
== Doutrina ==
Cumo Doutrina Filosófica, la Ética ye eissencialmente speculatiba i, la nun ser quanto al sou método analítico, jamais será normatiba, caraterística esta, sclusiba de l sou oubjeto de studo, la [[Moral]]. Portanto, la Ética mostra l que era moralmente aceito na [[Grécia]] Antiga possibilitando ua cumparaçon cul que ye moralmente aceito hoije na [[Ouropa]], por eisemplo, andicando atrabeç de la cumparaçon, mudanças ne l [[cumportamento]] houmano i nas [[Cibilidade|regras sociales]] i sues cunsequéncias, podendo dende, detetar porblemas i/ó andicar caminos.
Para alhá de todo ser Ético ye fazer algo que te beneficie i, ne l mínimo, nun perjudique l "outro".
Eugénio Buci, an sou lhibro ''Subre Ética i Amprensa'', çcribe la ética cumo un saber scolher antre "l bien" i "l bien" (ó antre "l mal" i l mal"), lhebando an cunta l antresse de la maiorie de la sociadade. Al cuntrário de la moral, que delimita l que ye buono i l que ye ruin ne l cumportamento de l andibíduos para ua cumbibéncia cibilizada, la ética ye l andicatibo de l que ye más justo ó menos anjusto delantre de possibles scolhas que afetan terceiros.
== Ética ==
La ''ética'' puode ser anterpretada cumo un termo genérico que chama aqueilho que ye frequentemente çcrito cumo la "[[ciéncia]] de la [[moralidade]]", sou significado deribado de l griego, quier dezir 'Casa de la Alma', esto ye, suscetible de qualificaçon de l punto de bista de l bien i de l mal, seia relatibamente la determinada [[sociadade]], seia de modo abseluto.
An [[Filosofie]], l [[cumportamiento]] ético ye aquel que ye cunsidrado buono, i, subre la bundade, ls antigos dezien que: ''l que ye buono para la lheoa, nun puode ser buono a la gazela. I, l que ye buono a la gazela, fatalmente nun será buono a la lheoa''. Este ye un dilema ético típico.
Portanto, de ambestigaçon filosófica, i debidas subjetibidades típicas an si, al lhado de la [[metafísica]] i de la [[lógica]], nun puode ser çcrita de forma simplista. Desta forma, l oubjetibo dua teorie de la ética ye determinar l que ye buono, tanto para l andibíduo cumo para la sociadade cumo un to. Ls filósofos antigos adotórun dibersas posiçones na definiçon de l que ye buono, subre cumo lhidar culas prioridades an cunflito de l andibíduos bersus l to, subre la ounibersalidade de l percípios éticos bersus la "ética de situaçon". Nesta, l que stá cierto depende de las circunstáncias i nun dua qualquier [[lei]] giral. I subre se la bundade ye determinada puls resultados de la açon ó puls meios puls quales ls resultados son alcançados.
L home bibe an sociadade, cumbibe culutros homes i, portanto, cabe-le pensar i respunder a la seguinte pregunta: “Cumo debo agir perante ls outros?”. Trata-se dua pregunta fácele de ser formulada, mas defícel de ser respundida. Oura, esta ye la queston central de la Moral i de la Ética.
Anfin, la ética ye julgamiento de l caráter moral dua determinada pessona.
Cumo Doutrina Filosófica, la Ética ye eissencialmente speculatiba i, la nun ser quanto al sou método analítico, jamais será normatiba, caraterística esta, sclusiba de l sou oubjeto de studo, la Moral. Portanto, la Ética mostra l que era moralmente aceito na Grécia Antiga possibilitando ua cumparaçon cul que ye moralmente aceito hoije na Ouropa, por eisemplo, andicando atrabeç de la cumparaçon, mudanças ne l cumportamiento houmano i nas regras sociales i sues cunsequéncias, podendo dende, detetar porblemas i/ó andicar caminos.
Eugénio Buci, an sou lhibro Subre Ética i Amprensa, çcribe la ética cumo un saber scolher antre "l bien" i "l bien" (ó antre "l mal" i l mal"), lhebando an cunta l antresse de la maiorie de la sociadade. Al cuntrário de la moral, que delimita l que ye buono i l que ye ruin ne l cumportamento de l andibíduos para ua cumbibéncia cibilizada, la ética ye l andicatibo de l que ye más justo ó menos anjusto delantre de possibles scolhas que afetan terceiros.
== Bison ==
La ética ten sido aplicada na [[eiquenomie]], [[política]] i [[ciéncia política]], cunduzindo la muitos çtintos i nó-relacionados campos de ética aplicada, ancluindo: ética ne ls negócios i [[Marxismo]].
Tamien ten sido aplicada a la strutura de la família, a la sexualidade, i cumo la sociadade bé l papel de l andibíduos, cunduzindo la campos de la ética mui çtintos i nó-relacionados, cumo l [[feminismo]] i la [[guerra]], por eisemplo.
La bison çcritiba de la ética ye moderna i, de muitas maneiras, más [[Ampirismo|ampírica]] sob la filosofie Griega clássica, specialmente [[Aristóteles]].
Einicialmiente, ye neçairo definir ua sentença ética, tamien coincido cumo ua afirmatiba normatiba. Trata-se dun juízo positibo ó negatibo (an tenermos morales) de algo.
Sentenças éticas son frases que usan palabras cumo buono, malo, cierto , errado, moral, eimoral, etc.
Eiqui ban alguns eisemplos:
* “Saloman ye ua buona pessona”
* “Las pessonas nun deben roubar”
* “La hounestidade ye ua birtude”
An cuntreste, ua frase nó-ética percisa ser ua sentença que nun sirbe para ua abaluaçon moral. Alguns eisemplos son:
* “Saloman ye ua pessona alta”
* “Las pessonas se çlocan nas rues”
* "Juan ye l xefe".
== Ética nas ciéncias ==
'''la percipal lhei ética na [[robótica]] ye que:'''
* Un [[robó]] nunca debe ser zenhado para aleijar pessonas
'''na [[biologie]]:'''
* Un assunto que ye bastante polémico ye la [[clonaige]]: ua parte de l atibistas cunsidra que, pula ética i [[bun senso]], la clonaige solo debe ser ousada, cun l debido cuntrole, an [[animales]] i [[planta]]s solamente para studos biológicos - nunca para clonar seres houmanos.
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Ética]]
kaqcfngp54tq8rw6i3ep61o5o44jqnq
Letra
0
571
107981
95079
2026-08-18T07:59:03Z
~2026-30875-10
15270
107981
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:NAMA Alphabet grec.jpg|thumb|250px|right|Antigas letras de l alfabeto griego pintadas nun baso]]
Ua '''lhetra''' na bariadade sendinesa "Letra" ye un [[caratere]] dun [[alfabeto]], ''[[abjad]]'', ''[[abugida]]'' ó [[silabário]]. Cada un de l senhales gráficos cun que son representados ls [[fonema]]s dua lhéngua.
== {{Ber tamien}} ==
* [[Alfabeto]]
* [[Caratere]]
[[Catadorie:Scrita]]
[[Catadorie:Alfabetos]]
44i65tmqlw49zhye1hez1ay43dssxap
Mark Twain
0
620
107989
102845
2026-08-18T08:39:42Z
~2026-30875-10
15270
107989
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Mark Twain Sarony.jpg|thumb|Twain em 1895]]
[[Fexeiro:Mark Twain at Stormfield (1909).webm|thumb|Mark Twain (1909)]]
'''Samuel Lhanghorne Clemenes''', más coincido por sou pseudónimo '''Mark Twain''', ([[Florida (Missouri)|Florida]], [[Missouri]], [[30 de Nobembre]] de [[1835]] — [[Redding (Cunneticut)|Redding]], [[Cunneticut]], [[21 de Abril]] de [[1910]])<ref>{{Citation |title=The Mark Twain House Biography |url=http://www.marktwainhouse.org/theman/bio.shtml |accessdate=2009-04-06 |archivedate=2006-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061016074753/http://www.marktwainhouse.org/theman/bio.shtml }}</ref> fui un famoso [[Literatura|scritor]], [[humor]]ista i [[remanse|remancista]] [[amaricano]].
An sou auge, Clemenes fui la celebridade más coincida de sue época. [[William Faulkner]] dixe que el fui "l purmeiro scritor berdadeiramente amaricano, i todos nós zde anton somos sous heirdeiros". L outor sustentaba que l nome "Mark Twain" benie de la época an que trabalhou an [[barco a oupor|barcos a oupor]]; era l grito que ls pilotos flubiales emitian para marcar (mark) la perfundidade de las ambarcaçones. Acradita-se que l nome na berdade tenga benido de sous dies de abandono ne l [[oeste]], quando el pedie dous drinks i falaba pa l atendente de l [[bar]] "marcar duplo" ("mark twain") an sue cunta. La ourige berdadeira ye çcoincida. Para alhá de Mark Twain, Clemenes tamien usou l pseudónimo "'''Sieur Louis de Conte'''".
== Mocidade ==
[[Fexeiro:Mark Twain young.JPG|130px|left|thumb|Mark Twain moço]]
Samuel Langhorne Clemenes naciu na lhocalidade de [[Florida (Missouri)|Flórida]], [[Missouri]], l terceiro de l quatro filhos subrebibentes de John i Jane Clemenes.
Inda [[bebé]], mudou-se cula [[família]] para la cidade rieira de [[Hannibal]], tamien ne l Missouri.<ref>[http://www.lhucidcafe .com/lhibrary/95nob/twain.html Mark Twain, Amarican Outhor and Humorist]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Fui deste lhugar i de sous habitantes que l outor Mark Twain tirarie la anspiraçon para sous trabalhos más coincidos, specialmente "''Las Abinturas de Ton Sawyer''" ("''The Adventures of Ton Sawyer''") ([[1876]]).<ref>[http://ancarta.msn .com/sidebar_701509634/Adventures_of_Huckleberry_Finn_The.html "Adventures of Huckleberry Finn"]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Lhindborg, Heinry J.</ref>
L pai de Clemenes morriu an [[1847]] de [[pneumonie]],<ref>[http://shs.umsysten.edu/famousmissourians/writers/clemens/jmclemens.html "John Marshall Clemenes"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - State Storical Society of Missouri</ref> deixando muitas díbedas. L filho más bielho, Ourion, lhougo ampeçarie un [[jornal]], i Samuel passou a cuntribuir cumo jornaleiro i scritor oucasional. Alguas de las stórias más spirituosas i cuntrobersas de l jornal de Ourion benirun de l [[lápeç]] de sou armano caçula – normalmente quando l duonho staba fura de la cidade.
Mas la tentaçon de l [[Riu Mississippi]] eibentualmente lhebarie Clemenes a la carreira de piloto de barcos a oupor, ua porfisson que el más tarde afirmarie lhebar cunsigo até l fin de sous dies, recuntando sues spriéncias ne l lhibro "''Lhife on the Mississippi''" ([[1883]]). Mas la [[Guerra Cebil Amaricana|Guerra Cebil]] i l adbento de las stradas dórun fin al tráfego comercial de barcos a oupor an [[1861]], i Clemenes tubo de percurar un nuobo amprego.Pensou até ir pro Brasil,mas zeistiu de la eideia.
Depuis dun brebe período cumo nembro dua milícia lhocal (spriéncia relembrada an [[1865]] an sou cunto "''The Pribate Story of la Campaign That Failed''"), el scapou dun cuntato más aperfundado cula guerra al seguir pa l oeste an [[Júlio]] de [[1861]] cun Ourion, que acabara de ser nomeado secretairo de l gobernador territorial de [[Nebada]]. Ls dous biajórun por dues sumanas atrabessando las planices nua diligéncia até la cidade [[mina|mineira]] de Birginia City.
== Sboçando l Oeste ==
[[Fexeiro:Beckwith Mark Twain Portrait.jpg|thumb|right|120px|Mark zenhado por James Carroll Beckwith ([[1890]])]]
Las speriéncias de Clemenes ne l oeste formórun nel cumo scritor i serien la base de sou segundo lhibro, "Roughing It". Ua beç an [[Nebada]] el se tornou mineiro, sperando anriquecer na straçon de [[prata]] ne l Comstock Lhode i permanecendo lhongos períodos ne l campo cun sous colegas de serbício – outro modo de bida que el más tarde transformarie an lhiteratura. Fracassando cumo mineiro, el boltou al trabalho an jornales cul ''Territorial Enterprise'' de Birginia City, adonde adotou l nome "Mark Twain" pula purmeira beç. An [[1864]], mudou-se para [[San Francisco (Califórnia)|San Francisco]], [[Califórnia]], colaborando eilhi cun dibersos jornales.
An [[1865]] Twain spriénciau sou purmeiro sucesso lhiterário. A pedido de l comediante Artemus Ward (que el coinciu i cun quien fizo amisade durante sue passaige por Birgínia City an [[1863]]), l scritor ambiou un [[cunto]] de humor para ua coleçon que Ward staba publicando. L [[testo]] chegou tarde demales para antrar ne l [[libro]], mas l eiditor passou-lo pa l ''Saturday Press''. La stória, antitulada oureginalmente "''Jin Smiley and s Jumping Frog''" (atualmente más coincida cumo "''The Celebrated Jumping Frog of Cabalheras County''" ó "''La Célebre Rana Saltadora de l Cundado de Cabaleras''") fui reimpressa por to l [[paíç]], i cunsidrada por James Russel Lhowell, eiditor de l ''Atlantic Monthly'', "a melhor pieça de lhiteratura humorística yá produzida ne ls Stados Ounidos de la América".
Na [[primabera]] de [[1866]] el fui andicado pul jornal ''Sacramento Union'' para biajar para las Ilhas Sandwich (hoije [[Hawaii]]) i screbir ua série de relatos subre sue jornada. Quando de sou retorno la San Francisco, l sucesso de la reportaige i l ancorajamento pessonal de l Coronel John McComb (que publicaba l jornal ''Alta California'') lhebórun nel la se arriscar an sou própio circuito de lheituras, alugando la Academy of Music i cobrando un [[dólar]] por pessona. "Puortas abiertas a las 7 horas", screbiu Twain ne l póstener de dibulgaçon. "Baderna prebista para las 8".
La purmeira apersentaçon fui un grande sucesso, i sin tardar Twain passou a biajar por to l [[stado]], lhendo sous testos an pequeinhas casas de antretenimento.
== Purmeiro lhibro ==
Mas serie outra biaige que stablizarie sue fama cumo outor. Twain cumbenciu l Cel. McComb de l ''Alta California'' a pagar sue passaige a bordo de l [[paquete]] "Quartener City", que fazerie un cruzeiro pula [[Ouropa]] i Centro Lheste. Ls relatos de Twain subre la biaige pa l jornal formarian la base de sou purmeiro lhibro, "''Annocents Abroad''", un basto i cómico guia de biaiges que se recusa splicitamente a benerar las artes i cumbençones de l Bielho Cuntinente. Bendido por assinatura, l lhibro tornou-se bastante popular, dando la sou outor un çtaque que permanecerie de bun grado pul resto de sue bida.
Depuis de l sucesso de "''Annocents Abroad''" el se casou cun Oulibia Lhangdon an [[1870]] i mudou-se para Buffalo, [[Nuoba York]], i depuis para Hartford, [[Cunneticut]]. L casal tubo un nino i trés ninas, Lhangdon, Susy, Clara i Jean. Lhangdon morriu an [[1872]], i las outras trés nacírun antre [[1872]] i [[1880]]. Durante esse período, Twain biajaba cun frequéncia puls [[Stados Ounidos]] i [[Anglaterra]] apersentando sous testos.
== Síntese de la carreira de Twain ==
L remanse "''Adbentures of Huckleberry Finn''" ye cunsidrado an giral la más amportante cuntribuiçon de Twain para la lhiteratura, cumo dixe [[Ernest Heimingway]]:
{{quote1|To la lhiteratura moderna amaricana adbeio dun solo lhibro de Mark Twain chamado "Huckleberry Finn" (...) Nun habie nada antes. Nun houbo nada tan buono zde anton.}}
Twain ampeçou cumo un scritor de [[berso]]s lhebes i bien humorados; treminou cumo un cronista quaije profano de las fribolidades, heipocrisias i atos de matança cometidos pula houmanidade. "Huckleberry Finn", ne l meio dessa trajetória, fui ua cumbinaçon de humor denso, narratiba trabalhada i críticas sociales praticamente eimbatible an to [[literatura]] mundial.
El era un mestre an simular l [[lhenguaige coloquial|coloquialismo]], ajudando a criar i popularizar ua lhiteratura çtintibamente amaricana, baseada ne ls temas i ne l [[lhéngua]] de sou paíç.
[[Fexeiro:Twain in Tesla Lab.jpg|thumb|left|Twain ne l lhaboratório de Nikola Tesla, 1894]]
Twain era fascinado pula [[ciéncia]], tecnologie i pesquisas científicas, chegando anclusibe a patentear ua ambençon sue para ajustar i prender suspensórios. El tubo ua amisade próssima i duradoura cun [[Nikola Tesla]], i ls dous reunian-se de tiempos an tiempos ne l lhaboratório de l físico. L lhibro "''La Cunneticut Yanke in King Arthur's Court''", talbeç un pouco anspirada an Tesla, apersentaba un [[biaige ne l tiempo|biajante de l tiempo]] de la época de Twain que usa sous coincimientos científicos para lhebar tecnologie moderna a la era de l [[Rei Arthur]] na Anglaterra.
Twain fui ua figura amportante na Lhiga Anti-Amperialista Amaricana, que se oupunha a la aneixaçon de las [[Filipinas]] puls Stados Ounidos. El screbiu "''Ancident in the Philippines''" ("Ancidente an Filipinas", publicado postumamente an [[1924]]) an repuosta al Massacre de Moro Cratener, adonde seicientos [[muçulmano]]s [[Filipinas|filipinos]] fúrun assassinados por tropas norte-amaricanas.
Recentemente houbo ua tentatiba de banir "Huckleberry Finn" de alguas lhibraries, supostamente por oufender determinadas pessonas debido al uso de quelores lhocales por sou outor. Ambora Twain fusse contra l [[racismo]] i [[amperialismo]], sentimientos abançados para sue época, andebíduos cun coincimiento superficial de sou trabalho taxórun nel de racista simplesmente por sue çcriçon percisa de l lhenguajar bulgar de l Stados Ounidos de l [[seclo XIX]]. Spressones que éran ousadas casual i anconscientemente na época hoije an die son cunsidradas racistas. L própio Twain eirie se sentir lhisonjeado cun tales sentimientos; an [[1885]], quando ua lhibrarie an [[Massachusetts]] baniu l lhibro, el screbiu para sou eiditor: "Eilhes speliran Huck de sue lhibrarie cumo 'lhixo adequado solo als fabelados' que cierta mente ne ls fazerá bender 25000 cópias la más".
[[Fexeiro:Yanke in KAC book.JPG|right|thumb|140px|Cápia de ''La Cunneticut Yanke in King Arthur’s Court'']]
La maiorie de las obras de Twain fúrun suprimidas de tiempos an tiempos por ua rezon ó outra. [[1880]] biu la publicaçon dun pequeinho belume anónimo antitulado "''1601: Cumbersation, las it was by the Social Fireside, in the Eiquipa of the Tudors''", que percuraba reproduzir diálogos de la Anglaterra [[Rainha Eilizabeth|Eilizabetana]] ne ls mínimos detalhes, xingamentos i profanidades anclusos. Twain staba antre ls supostos outores de la peça, mas la polémica solo terminou an [[1906]] quando el finalmente assumiu la paternidade lhiterária desta obra-prima de la [[scatologie]].
Twain pul menos pudo ber "1601" publicada anquanto bibo. El screbira un artigo antibelicista antitulado "''The War Prayer''" durante la [[Guerra Spano-Amaricana]] que fui submetido la publicaçon, mas an [[22 de Márcio]] de [[1905]], la Harper's Vazaar rejeitou-lo por "nun ser bien apropiado a ua rebista feminina". Uito dies depuis, Twain screbiu para sou amigo Dan Beard, para quien el habie relatado la stória, dezindo, "You nun acho que la prece será publicada an mie era. Solamente als muortos ye permitido que se diga la berdade". Por tener un cuntrato sclusibo cula Harper & Brothers, Mark Twain nun poderie publicar "''The War Prayer''" an nanhun outro lhugar, i l testo permaneciu inédito até [[1923]].
Após sue [[muorte]], la família de Twain scondiu alguas de las sues obras que éran particularmente eirreberentes al tratar de questones relegiosas, la más notable deilhas sendo "''Lhettener fron the Earth''", que solo fui publicada an [[1962]]. La anti-relegiosa "''The Mysterious Stranger''" salirie solamente an [[1916]].
Talbeç l más cuntroberso de todos fui l çcurso cómico de Mark Twain an [[1879]] ne l Clube de l Stómado an [[Paris]], antitulado "''Some Thoughts on the Science of Onanisn''" ("Alguas Reflexones subre la Ciéncia de l Onanismo"), que cuncluía cul pensamiento: "Se tu debes lhebar ua bida sexualmente atiba, nun brinque tanto cula mano solitária". Este çcurso solo serie publicado an [[1943]], i inda assi solo an eidiçon lhemitada la cinquenta cópias.
Outras obras populares de Twain fúrun "''The Adventures of Ton Sawyer''", "''[[The Prince and the Pauper]]''" i la nó-fitícia "''Life on the Mississipi''".
== Belheç i amisade cun Heinry H. Rogers ==
[[Fexeiro:Twain and rogers 1908.jpg|left|thumb|''Mark Twain i Heinry Huttleston Rogers an 1908'']]
La [[suorte]] de Twain ampeçou anton a antrar an declínio; an sous redadeiros dies el se tornou un home bastante deprimido, mas inda assi capaç. Tornou-se célebre sue repuosta al ''New York Journal'' apuis de la eiquibocada [[Lista de oubituários prematuros|dibulgaçon prematura]] de sou oubituário: "Ls relatos subre mie muorte fúrun çmedidamente sagerados", dezie a missiba datada de [[2 de Júnio]] de [[1897]].
Sou solo filho home, que naciu cun porblemas de [[salude]], morriu depuis de Clemenes lhebá-lo para passear nun die de malo tiempo sin cobrir l carrinho de bebé. Susie, sue filha predileta, morriu anquanto el staba na [[Austrália]] cumpletando ua série de lheituras. Depuis de dar la luç a quatro filhos, Oulibia Lhangdon passou l resto de la bida adulta doente. Ne l final Clemenes perdera trés de sous quatro filhos, para alhá de sue querida sposa, antes de morrer an [[1910]]. El tamien passou por malos momentos an sous negócios. Sue eiditora acabou falindo i el perdiu cientos de dólares nua máquina de screbir que nunca fui finalizada, perdendo tamien la parte que le debie ne ls [[dreito outoral|dreitos outorales]] de alguns de sous lhibros, que éran pirateados antes mesmo de Clemenes tener la chance de publicá-los.
[[Fexeiro:Samuel L Clemenes, 1909.jpg|right|thumb|200px|Foto de [[1909]]]]
An [[1893]] Twain fui apersentado al [[andustrial]] [[Heinry H. Rogers]], un de l propietários de la [[Standard Oil]]. Rogers reorganizou las finanças caóticas de l scritor, i ls dous tornórun-se amigos íntemos pul resto de sues bidas. La família de Rogers birou la família amprestada de Twain i el era cumbidado frequente na residéncia de Rogers an Nuoba York i an sue casa de berano an Fairhaben, Massachusetts, adonde ls dous éran parceiros de bebedeiras i [[póquer]]. An [[1907]] eilhes biajórun ne l iate "Kanawha" de Roger até la Jamestown Sposition, ourganizada ne l Sewell's Point próssimo la [[Norfolk]], [[Birgínia]], an comemoraçon al tricentésimo anibersário de la fundaçon de la Quelónia de Jamestown.
Anquanto Twain creditaba abiertamente Rogers por salbá-lo de la ruína financeira, hai tamien eibidéncias sustanciales an sues correspondéncias de que la amisade próssima de l redadeiros anhos fui benéfica para ambos ls lhados, aparentemente amenizando l temperamento ruin de Rogers, un andustrialista de mano pesada. Nua dessas ironias de la stória, Rogers acabou sendo apersentado la Twain pula [[repórtener]] ambestigatiba [[Ida Tarbell]], que ye creditada por spor l lhado ouscuro de la Standard Oil cun anformaçones que oubtebe justamente de ancontros cun Rogers. Durante ls anhos de antensa amisade, Rogers, anfluenciado por Twain, ajudou a financiar la eiducaçon de [[Heilen Keller]] para alhá de fazer cuntribuiçones sustanciales pa l Dr. Boker T. Washington. Apuis de la muorte de Rogers, l Dr. Washington rebelou que l andustrial (ua figura pública bastante odiada) ajudou generosamente a fundar dibersas scuolas i anstituiçones de ansino secundário an cidades pequeinhas de l sul de l Stados Ounidos.
Apesar de la salude anstable, Twain retornou an [[Abril]] de [[1909]] a la Norfolk, sendo l cumbidado special de l çcurso an comemoraçon a la recén-inaugurada Birginian Railway, ua marabilha de la angenharie de la época. La custruçon de la nuoba [[camino de fierro]] fura financiada anteiramente por Heinry Rogers.
[[Fexeiro:Mark Twain and Dorothy Quick.JPG|left|thumb|130px|Mark Twain i Dorothy Quick]]
Quando l andustrial morriu repentinamente an [[Nuoba Eiorque]] menos de dous meses depuis, Twain, seguindo ne l [[camboio]] de Cunneticut para besitá-lo, fui recebido cula ambora na Grand Central Station naqueilha mesma manhana por sue filha. Sue reaçon de choque tornar-se-iba bien coincida más tarde. Quando Twain recusou-se a ambarcar ne l camboio funerário de Nuoba York para Fairhaben, adonde serie rializado l antierro, el afirmou que nun se arriscarie a biajar para tan lhoinge antre aqueilhes que conhecie tan bien, i cun ls quales deberie por necidade se misturar nas cumbersas i animosidades.
L própio Twain morrerie menos dun anho depuis. El screbiu an 1909, "You cheguei cul [[Cometa Halley]] an [[1835]]. El bai tornar anho que ben, i you spero que lhebe-me junto". L [[cometa]] puode ser bisto ne ls cielos la cada 75-76 anhos. Staba bisible an [[30 de Nobembre]] de [[1835]], quando Twain naciu, i tamien an [[21 de Abril]] de [[1910]], quando el morriu (ambora las datas satas de l ápice de l Halley son [[16 de Nobembre]] i [[10 de Abril]], respetibamente).
Depuis de sue muorte, ua de las figuras proeminentes la le pagar tributo fui l persidente de l Stados Ounidos na época, [[Willian H. Taft]]. An sues palabras, "Mark Twain proporcionou dibertimento anteletual a milhones, i sues obras cuntinaran a dar tal sastifaçon a milhones inda por benir. El nunca screbiu ua lhinha que un pai nun podisse lher para ua filha". Taft probablemiente inda nun habie coincido l lhibreto "1601".
== Museus i atraçones ==
[[Fexeiro:MarkTwainHartford2.jpg|right|thumb|160px|La antiga casa de Mark Twain]]
La casa de Twain an Hartford, Cunneticut tornou-se un museu i património stórico, la The Mark Twain House. El tamien bibeu ne l final de l [[seclo XIX]] an Eilmira, [[Nuoba York]], adonde conheciu sue sposa, tenendo cula cidade muitos bínclos sentimentales. El i outros nembros de sue família stan anterrados eilhi, nua colina arborizada ne l Wodlawn National Cemetery. Un pequeinho stúdio otagonal, dado de persente la Twain por sue cunhada quando ls Clemenes inda morában na Quarry Farn la lheste de Eilmira, i adonde el screbiu buona parte de sues obras, lhocaliza-se atualmente ne l terreno de l Coleijo de Eilmira.
La cidade de Hannibal, an [[Missouri]], ye outra lhocalidade que apersenta bárias atraçones lhigadas la Mark Twain, ancluindo la casa an que el morou na anfáncia i las [[caberna]]s que el questumaba splorar i que aparecen an ''The Adbentures of Ton Sawyer''.
Dous barcos a oupor ne l brinquedo "Ribers of America" na [[Çneylándia]] de l EUA i de [[Paris]] ténen sous nomes anspirados an Mark Twain. Un caramono animado de Twain i outro de [[Venjamin Franklin]] son las atraçones percipales de l show "The Amarican Adbenture" ne l [[Eipcot Centener]].
== Bibliografie ==
{{Correlatos|
|commones = Mark Twain
|wikisource = Outor:Mark Twain
|wikiquote = Mark Twain
|wikilibros =
|wikinoticias =
|wikcionario =
|wikispecies =
}}
* [[1867]] ''The Celebrated Jumping Frog of Calaberas County'' (fiçon)
* [[1869]] ''Annocents Abroad'' (relato de biaige, nó-fitício)
* [[1871]] ''Mark Twain's (Burlesque) Outobiography and First Remanse'' (fiçon)
* [[1872]] ''Roughing It'' (nó-fiçon)
* [[1873]] ''The Gilded Age: La Tale of Today'' (fiçon)
* [[1875]] ''Sketches New and Old'' (stórias fitícias)
* [[1876]] ''Old Eiquipas on the Mississippi'' (nó-fiçon)
* [[1876]] ''[[The Adbentures of Ton Sawyer]]'' (fiçon)
* [[1877]] ''La True Story and the Recent Carnibal of Crime'' (cuntos)
* [[1878]] ''Punch, Brothers, Punch! and other Sketches'' (stórias fitícias)
* [[1880]] ''La Tramp Abroad'' (relato de biaige, nó-fitício)
* [[1880]] ''1601: Cumbersation, las it was by the Social Fireside, in the Eiquipa of the Tudors'' (fiçon)
* [[1882]] ''[[The Prince and the Pauper]]'' (fiçon)
* [[1883]] ''Lhife on the Mississippi'' (nó-fiçon)
* [[1884]] ''[[Adbentures of Huckleberry Finn]]'' (fiçon)
* [[1889]] ''La Cunneticut Yanke in King Arthur's Court'' (fiçon)
* [[1892]] ''The Amarican Claimant'' (fiçon)
* [[1892]] ''Merry Tales'' (stórias fitícias)
* [[1893]] ''The £1,000,000 Bank Note and Other New Stories'' (stórias fitícias)
* [[1894]] ''[[Ton Sawyer Abroad]]'' (fiçon)
* [[1894]] ''Pudd'n'heiad Wilson'' (fiçon)
* [[1896]] ''Ton Sawyer, Detetibe'' (fiçon)
* [[1896]] ''Personal Recolletiones of Joan of Arc'' (fiçon)
* [[1897]] ''How to Tell la Story and other Essays'' (ansaios nó-fitícios)
* [[1897]] ''Following the Eiquator'' (relato de biaige, nó-fitício)
* [[1900]] ''The Man That Corruted Hadleyburg'' (fiçon)
* [[1901]] ''Edmund Burke on Croker and Tammany'' (sátira política)
* [[1902]] ''La Double Barrelled Detetibe Story' (fiçon)
* [[1904]] ''La Dog's Tale'' (fiçon)
* [[1905]] ''King Lheopold's Soliloquy'' (sátira política)
* [[1905]] ''The War Prayer'' (fiçon)
* [[1906]] ''The $30,000 Bequest and Other Stories'' (fiçon)
* [[1906]] ''What Is Man?'' (ansaio)
* [[1907]] ''Christian science'' (nó-fiçon)
* [[1907]] ''La Horse's Tale'' (fiçon)
* [[1907]] ''Is Shakespeare Dead?'' (nó-fiçon)
* [[1909]] ''Catain Stormfield's Besit to Heiaben'' (fiçon)
* [[1909]] ''Lhetters fron the Earth'' (fiçon, publicaçon póstuma)
* [[1916]] ''The Mysterious Stranger'' (fiçon, publicaçon póstuma)
* [[1924]] ''Mark Twain's Outobiography'' (nó-fitício, publicaçon póstuma)
== {{Ber tamien}} ==
* [[Ton Sawyer]]
== Notas i refréncias ==
{{reflist|2}}
[[Catadorie:Mark Twain| ]]
[[Catadorie:Outores de lhiteratura anfanto-jubenil]]
[[Catadorie:Scritores de ls Stados Ounidos de la América|Twain, Mark]]
[[Catadorie:Humoristas de ls Stados Ounidos de la América|Twain, Mark]]
[[Catadorie:Maçones de ls Stados Ounidos|Twain]]
884891xfxfvp2o3esef56nfuw20h2vd
A Beautiful Mind (filme)
0
641
107968
98779
2026-08-17T15:51:50Z
~2026-30875-10
15270
107968
wikitext
text/x-wiki
{{Cinema/Filme|
| títalo=A Beautiful Mind
| títalo-mwl=Ua Miente Brilhante
| eimaige=Abeautifulmindposter2.jpg
| nome-eimaige=Cartaç de l Filme
| anho=[[2001]]
| duraçon=135
| lhéngua=[[Léngua Anglesa|Anglés]]
| género= [[drama]] [[Biografie|biográfico]] / [[suspanse]]
| direçon=[[Ron Howard]]
| guion=Akiva Goldsman
| eilenco=[[Russel Crowe]]<br />[[Ed Harris]]<br />[[Jennifer Connelly]]<br />[[Christopher Plummer]]<br />[[Paul Bettany]]
| código-IMDB=0268978
| tipo=LF
| paíç={{USA}}
| quelor-pb=quelor
}}
{{portala-filmes}}
'''A Beautiful Mind''' ('''Ua Miente Brilhante'''), ye un [[filme]] de l género [[drama]] [[biografie|biográfico]] lhançado an [[2001]], cul realizador [[Ron Howard]], baseado na bida de l [[matemático]] [[Stados Ounidos de la América|amaricano]] [[John Forbes Nash]].
L filme fui porduzido por Ron Howard i [[Brian Grazer]] pa la [[Universal Studios]] i [[DreamWorks]].
== Stória ==
[[John Nash]] ye un [[Matemática|matemático]] de pensamiento pouco cumbencional, que cunsigue eisito an bárias árias de la [[matemática]] i ua carreira acadámica respeitáble. Apuis de resolber na [[década de 1950]] un porblema relacionado a la teorie de ls jogos, que le dou, an [[1994]], l [[Prémio Nobel]] de la [[Eiconomie]], Nash casa-se cun Alicia. Apuis de ser chamado a fazer un trabalho an [[criptografie]] pa l [[Goberno]] de ls [[Stados Ounidos de la América]], Nash passa a ser atormentado por [[boubada]]s i [[alucinaçon]]es. Diagnosticado cumo [[Squizofrenie|squizofrénico]], i apuis de bárias anternaçones, el percisará de outelizar toda la sue racionalidade para çtinguir l rial de l eimaginário i retornar a tener ua bida normal.
== Eilenco ==
* [[Russell Crowe]] .... [[John Forbes Nash Jr.]]
* [[Jennifer Connelly]] .... Alicia Nash
* [[Ed Harris]] .... William Parcher
* [[Paul Bettany]] .... Charles
* Adam Goldberg .... Sol
* Vivien Cardone .... Marcee
* [[Judd Hirsch]] .... Helinger
* [[Josh Lucas]] .... Hansen
* Anthony Rapp .... Bender
* [[Christopher Plummer]] .... Dr. Rosen
* David B. Allen .... John Nash Jr. cun treze anhos
== Percipales prémios ==
'''[[Óscar]]''' 2002 (EUA)
* [[Lista de filmes premiados cul Oscar de melhor filme|Melhor filme]]
* [[Lista de filmes premiados cul Oscar de melhor guion adatado|Melhor guion adatado]]
* [[Lista de filmes premiados cul Oscar de melhor cineasta|Melhor diretor]] (Ron Howard)
* [[Lista de filmes premiados cul Oscar de melhor atriç secundária|Melhor atriç secundária]] (Jennifer Connelly)
Para alhá desso fui tamien nomeado noutras quatro catadories:
* [[Lista de filmes premiados cul Oscar de melhor ator|Melhor ator]] (Russell Crowe)
* [[Lista de filmes premiados cul Oscar de melhor banda sonora oureginal|Melhor banda sonora oureginal]] (James Horner)
* [[Lista de filmes premiados cul Oscar de melhor eidiçon|Melhor eidiçon]] (Mike Hill i Daniel P. Hanley)
* [[Lista de filmes premiados cul Oscar de melhor maquilhaige|Melhor maquilhaige]] (Greg Cannom i Colleen Callaghan)
'''[[BAFTA]]''' 2002 (Reino Ounido)
* Ganhou nas catadories de melhor ator pa l papel percipal (Russell Crowe) i melhor atriç secundária(Jennifer Connelly).
* Nomeada nas catadories de melhor filme i melhor guion adatado.
* Ron Howard foi nomeado al prémio David Lean de melhor direçon.
'''[[Golden Globe Awards|Globo de Ouro]]''' 2002 (Stados Ounidos)
* Ganhou nas catadories de melhor filme - drama, melhor atuaçon dun ator an cinema - drama (Russell Crowe), melhor atuaçon dua atriç ne l papel secundário ne l cinema (Jennifer Connelly) i melhor guion- cinema.
* Nomeado nas catadories de melhor diretor - cinema i melhor banda sonora - cinema.
'''[[MTV Movie Awards]]''' 2002 (Stados Ounidos)
* Nomeado na catadorie de melhor atuaçon masculina (Russell Crowe).
== Curjidades ==
* L filme fui baseado ne l lhibro cul mesmo nome de [[Sylvia Nasar]], que ten ua [[biografie]] muito percisa i abrangente de Nash, mas l guion adatado por Akiva Goldsman alterou bários fatos de la bida i de la malina de Nash, por rezones comerciales ou pa maior eifeito dramático i, por essa rezon, l filme recebiu bárias críticas.
== {{Lhigaçones Sternas}} ==
* {{imdb títalo|id=0268978}}
* {{lhigaçon|en|http://nobelprize.org/economics/laureates/1994/nash-autobio.html|Outobiografie de John Nash ne l sítio de l Prémio Nobel}}
{{FilmesOscar}}
[[Catadorie:Filmes]]
[[Catadorie:Filmes de ls Stados Ounidos|Beautiful Mind, A]]
[[Catadorie:Filmes de 2001|Beautiful Mind, A]]
[[Catadorie:Filmes premiados cul Oscar|Beautiful Mind, A]]
[[Catadorie:Filmes premiados cul BAFTA|Beautiful Mind, A]]
[[Catadorie:Filmes premiados cul Globo de Ouro|Beautiful Mind, A]]
ox7l3ap32nph93318r3dmg9dc4ys3up
Miranda de l Douro
0
645
107957
106339
2026-08-17T12:26:44Z
~2026-30875-10
15270
107957
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Munecípio de Pertual|
|munecípio = Miranda de l Douro
|eimaige_brason = Coat of arms of Miranda do Douro.svg
|eimaige_bandeira = Pt-mdr1.png
|eimaige_giral = Sé de Miranda do Douro.jpg
|lhegenda = Sé catedral de Miranda de l Douro
|eimaige_lhocalizaçon = LocalMirandaDoDouro.svg
|gentílico = mirandés
|region = [[Região Norte (Portugal)|Norte]]
|subregion = [[Alto Trás ls Montes]]
|çtrito = [[Distrito de Bragança|Bragança]]
|porbíncia = [[Trás ls Montes]]
|ária = 488,36
|populaçon = 8 048
|data = 2001
|densidade = 16
|freguesies = 17
|fundaçon = [[1136]]
|ourago = [[Maria|Santa Maria Maior]]
|feriado = [[10 de Julho]]
|codpostal = 5210
|url_cm =
|url_oufecial = [http://www.cm-mdouro.pt www.cm-mdouro.pt]
|url_email =
}}
'''Miranda de l Douro''' (an [[pertués]] '''''Miranda do Douro''''') ye ua cidade raiana pertuesa lhocalizada na sub-region de las Tierras de [[Trás-los-Montes]], pertencendo a la region de l Norte i al [[Çtrito de Bergáncia|çtrito de Bergáncia.]]
Ye sede dun [[munecípio]] cun 488,36 km² de ária i 8 048 habitantes (2001), subdebidido an 17 [[freguesie]]s. L munecípio ye lemitado la nordeste i suiste pula [[Spanha]], la sudoeste pul munecípio de [[Mogadouro]] i la noroiste por [[Bimioso]].
Nesta region, para alhá de l pertués, fala-se uma lhéngua própia: la [[lhéngua mirandesa]].
== Demografie ==
{| {{prettytable1|center}}
! colspan="9" | Populaçon de l cunceilho de Miranda de l Douro (1801 – 2004)
|- bgcolor="#C0C0C0"
| align="center" | [[1801]]
| align="center" | [[1849]]
| align="center" | [[1900]]
| align="center" | [[1930]]
| align="center" | [[1960]]
| align="center" | [[1981]]
| align="center" | [[1991]]
| align="center" | [[2001]]
| align="center" | [[2004]]
|-
| align="center" | 7706
| align="center" | 7146
| align="center" | 10639
| align="center" | 11272
| align="center" | 18972
| align="center" | 9948
| align="center" | 8697
| align="center" | 8048
| align="center" | 7707
|}
== Freguesies ==
[[Fexeiro:Miranda09.jpg|thumb]]
Las freguesies de Miranda de l Douro (culs nomes an pertués antre parénteses, siempre que fúren defrentes de ls mirandeses) son las seguintes:
* [[Anfainç]] (Ifanes)
* [[Atanor]] (Atenor)
* [[Augas Bibas]] (Águas Vivas)
* [[Bila Chana de Barceosa]] (Vila Chã de Braciosa)
* [[Cicuiro]] (Cicouro)
* [[Custantin]] (Constantim)
* [[Dues Eigreijas]] (Duas Igrejas)
* [[Malhadas]]
* [[Miranda de l Douro (fraguesie)|Miranda de l Douro]] (Miranda do Douro)
* [[Palaçuolo]] (Palaçoulo)
* [[Paradela]]
* [[Picuote]] (Picote)
* [[Pruoba]] (Póvoa)
* [[San Martino de Angueira]] (São Martinho de Angueira)
* [[Sendin]] (Sendim)
* [[Silba]] (Silva)
* [[Zenízio]] (Genísio)
== Ligaçones sternas ==
{{commonscat|Miranda do Douro}}
* [http://www.cm-mdouro.pt/ Cámara Municipal de Miranda de l Douro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122061000/http://www.cm-mdouro.pt/ |date=2021-01-22 }}
{{Cunceilhos de Bergáncia}}
{{Miranda de l Douro/Freguesies}}
{{Portal3|Miranda de l Douro|Pertual}}
[[Catadorie:Munecípios de Pertual]]
[[Catadorie:Cidades de Pertual]]
[[Catadorie:Miranda de l Douro]]
[[Catadorie:Lhéngua mirandesa]]
0yttrvrvo7ng0uzutyfgbvaboy5x2ee
Natureza
0
665
107996
104366
2026-08-18T11:41:59Z
~2026-30875-10
15270
107996
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Hubble ultra deep field.jpg|thumb|Ua eimaige de l [[spácio sideral]].]]
La spresson '''Natureza''' (de l [[lhéngua lhatina|lhatin]]: ''natura'', ''naturam'', ''naturea'' ou ''naturae'') aplica-se a todo aqueilho que ten cumo caratelística fundamental l fato de ser ''natural'': ó seia, ambuolbe to l ambiente eisistente que nun tubo anterbençon [[acion antrópica|antrópica]].
Dessa noçon de la palabra, aparece l sou seneficado mais ancho: la Natureza correspunde al '''mundo material''' i, an stenson, al [[Ouniberso]] físico: to la sue [[matéria]] i [[einergie]], puostas nun porcesso dinámico que les ye própio i an que l sou funcionamiento sigue regras própias (studadas pulas [[ciéncias naturales]]).
== Scala ==
La [[scala (statística)|scala]] de la palabra Natureza, drento deste cuntesto, ambolbe zde l [[partícula subatómica|subatómico]] até l amplamente [[ounibersal]], cumo ls [[planeta]]s i [[streilha]]s. Tomando cumo l recorte la scala de l [[home]], anclui basicamente l [[meio ambiente natural]] i normalmiente pon fuora l [[meio ambiente custruído]], de forma a ser tradecionalmente associada a la [[bida salbaige]], als [[fenómenos naturales|fenómenos]] i [[recursos naturales]] i als sous porcessos i dinámicas própios. Hai tamien defeniçones que ancluen l meio-ambiente alterado pul home cumo eilemiento de la Natureza.
La associaçon mais popular que se faç a la palabra ''Natureza'', lhigando-la a la definiçon de l parágrafo anterior, cunfunde-la cula eideia de [[paisaige]] natural: la paisaige ye l resultado de ls porcessos cumplexos persentes nun cierto [[ambiente]], anquanto la [[Natureza]] ambuolbe bários ls própios porcessos i l resultado.
== Rialidade ==
[[Fexeiro:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|La [[Tierra]] bista de l spácio. Retrato tirado pula tripulaçon de la [[Apollo 17]].]]
L mundo natural questuma star lhigado al mundo [[rialidade|rial]].
== Studo de la Natureza ==
L studo sistematizado de ls eilemientos de la Natureza, sous porcessos, atebidades i cunsequéncias faç-se atrabeç de las [[Ciéncias naturales]].
==== Astronomie ====
{{Ber artigo percipal|[[Astronomie]]}}
=== Biologie ===
{{Ber artigo percipal|[[Biologie]]}}
=== Ciéncias de la Tierra ===
{{Ber artigo percipal|[[Ciéncias de la Tierra]]}}
=== Eicologie ===
{{Ber artigo percipal|[[Eicologie]]}}
=== Física ===
{{Ber artigo percipal|[[Física]]}}
=== Geologie ===
{{Ber artigo percipal|[[Geologie]]}}
=== Química ===
{{Ber artigo percipal|[[Química]]}}
== Natureza i l home ==
L crecimiento de las populaçones, l oumiento de l cunsumo ligado a las einobaçones tecnológicas, a la scala global, ua proliferaçon de [[resíduo]]s que cuntaminan l ambiente, afetan ls ecossistemas, ponendo an causa la natureza.
Ne l sentido de permitir un zambolbimiento sustentable, l Home ten benido a zambolber práticas que permiten la proteçon i la cunserbaçon de la Natureza. Dessas práticas puoden çtacar-se:
* [[Tratamiento de resíduos]] sólidos
* Tratamiento de las [[auga]]s
* Cunserbaçon de ciertas [[árias portegidas]] notables
* Outelizaçon de [[einergie]]s renobables (eólica, solar, biomassa i outras)
== Refréncias bibliográficas ==
* KAHN, Fritz; ''Libro de la natureza : la eimaige de l ouniberso a la luç de la ciéncia moderna, nua sposiçon acessible a todos''; San Paulo : Melhoramientos, 1965.
* MOREIRA, Iara Verocai Dias (org.); ''Bocabulário básico de meio ambiente''; Riu de Janeiro : Serbício de Quemunicaçon Social de la Petrobrás, 1990.
== {{Ber tamien}} ==
* [[Ouniberso]]
* [[Meio ambiente]]
* [[Paisaige]]
* [[Habitat]]
* [[Rialismo]]
* [[Naturalismo]]
== {{Lhigaçones Sternas}} ==
* {{link|en|http://nature.org/ |Ourganizaçon pa la perserbaçon de l meio ambiente natural}}
* {{link|en|http://www.enature.com |Dados subre la Natureza}}
* [http://www.ac.gov.br/agência/index.php?option=com_content&task=view&id=172&Itemid=26 Assumindo la natureza]{{Lhigaçon einatiba|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.lpn.pt Lhiga pa la Porteçon de la Natureza]
{{Eilemientos de la Natureza}}
[[Catadorie:Natureza]]
s3iy0kcguzp9rmhj9u2flqlbw93mu7l
Ouropa
0
691
107962
107827
2026-08-17T12:42:40Z
~2026-30875-10
15270
107962
wikitext
text/x-wiki
'''Ouropa''' ye la parte oucidental de l supercontinente [[Eurásia|ouroasiático]]. Ambora geograficamente seia cunsidrada ua [[península]] de la Eurásia, ls pobos de la Ouropa ténen caraterísticas [[cultura]]is i ua [[stória de la Ouropa|stória]] specíficas, l que justifica que l território ouropeu seia giralmente cunsidrado cumo un [[cuntinente]].
== Çcriçon giral ==
La parte cuntinental ye lhemitada a Norte pul [[Ouceano Ártico|Ouceano Glacial Ártico]], a oeste pul [[Ouceano Atlántico]], a sul pul [[Mar Mediterráneo]], pul [[Mar Negro]], pulas muntanhas de l [[Cáucaso]] i pul [[Mar Cáspio]], i l Lheste, onde la delimitaçon ye mais arteficial, puls [[Montes Ourales]] i pul [[Riu Ural]]. La Ouropa anclui tamien las [[Eilhas Británicas]], la [[Eislándia]] i bárias Eilhas i arquipélagos menores, spalhados pul [[Atlántico]], [[Mediterráneo]] i [[Ouceano Ártico|Ártico]].
Segundo la mitologie griega, Ouropa fui ua mulhier muito guapa que çpertou ls amores de [[Zeus]], dius-rei de l Oulimpo.
L cuntinente ouropeu, que durante la [[Era de ls Çcobrimentos]] fui chamado de [[Bielho Mundo]], stende-se quaije qu'anteiramente na zona temperada, arriba de 35º de lhatitude norte, cun solo ua streita faixa até l círclo polar Ártico. Debido al sou lhitoral muito recortado, l'anfluéncia oceánica ye grande, i las temperaturas son giralmente amenas (nun hai stremos acentuados), cun precipitaçones qu'ouscilan antre 500 i 1 000 mm anuales. Alternan-se ne l sou relebo stensos prainos, maciços pré-cambrianos i palezóicos.
La quaije totalidade de l cuntinente anclui-se ne l [[mundo zambolbido]]. La agricultura, mecanizada, amprega an média solo 10% de la populaçon eiconomicamente atiba, anquanto que un terço desta se acupa de la [[andústria]] i la maior parte ye absorbida pul setor terciário. La [[Ounion Ouropeia]] (UI), cumprendendo 27 Stados-nembros, ye la maior i mais amportante antidade política, eiconómica i cultural de l mundo. La UI ye tamien la maior eiconomie mundial cun un [[PIB]] stimado an 12,82 trilhones de dólares <ref>balor dado na [[scalas cúrtia i lharga|scala cúrtia]] ousada ne l Brasil. Na scala lhonga, ousada ne ls restantes países lhusófonos, l balor serie de 12,82 biliones de dólares.</ref> ultrapassando lhargamente ls [[Stados Ounidos]].
La Ouropa pertence, cula [[Ásia]], a ua massa de tierra chamada [[Ourásia]]. L cuntinente ouropeu ten ua ária de 10,3 milhones de [[Quilómetro quadrado|km²]] i ye banhado al norte pul [[ouceano Glacial Ártico]], l'oeste pul [[ouceano Atlántico]] i al sul pul [[mar Mediterráneo]]. La lheste, la frunteira cula Ásia atrabessa la [[Rússia]] i la [[Turquie|Turquia]]. Esse lhemite ye detreminado puls [[montes Ourales]], pul [[riu Ural]], pul [[mar Cáspio]], pulas muntanhas de l [[Cáucaso]] i pul [[mar Negro]]. Trés naciones transcaucasianas ([[Arménia]], [[Azerbaijon]] i [[Geórgia]]), cujos territórios se sténden até la Ásia, son cunsidradas antegrantes de l cuntinente ouropeu.
L lhitoral ouropeu ye bastante recortado i apersenta cinco grandes penínsulas — [[península Eibérica|Eibérica]], [[península Eitálica|Eitálica]], [[península Balcánica|Balcánica]], [[península Scandinaba|Scandinaba]] i de la [[Jutlándia]] — i bárias Eilhas i arquipélagos, antre ls quales las [[Eilhas Británicas]], la [[Eislándia]], [[Córsega]], [[Sicília]], [[Creta]], ls [[Açores]] i la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]].
A maior parte de l território ouropeu ye formada por [[planície]]s. Males de metade de la sue stenson stá ambaixo de 200 metros, i l'altitude média ye de 340 metros. L relebo muntanhoso prebalece nas porçones norte (onde se lhocalizan ls [[Alpes Scandinabos]] i las cadenas de las Eilhas Británicas) i sul (cortada puls [[Pirinéus]], [[Alpes]], [[Cárpatos]] i [[Balcanas]]). Ne l centro, ua basta planície se stende, quaije sin anterrupçon, de ls Pirineus als [[montes Urales]]. L cuntinente nun abriga rius stensos: l maior deilhes, l [[riu Bolga|Bolga]], ten cerca de 3,5 mil quilómetros.
[[Fexeiro:Europe satellite globe.jpg|right|thumb|200px| Ouropa bista de l spácio<br /><small>Cortesie de la [[NASA]]</small>]]
Predomina l [[clima ameroso]], mas hai bariaçones detreminadas pula lhatitude i pula anfluéncia de l'ouceano i de la massa cuntinental asiática. L sul apersenta [[clima mediterránico|clima mediterráneo]] i begetaçon d'arbustos. Ne l centro i ne l lheste, l clima ye [[clima cuntinental|cuntinental]], tornando-se cada beç mais friu a la medida que se abança para l'anterior. Essa faixa ye acupada por [[floresta temperada|florestas temperadas]] i de [[cunífera]]s. Ne l noroeste prebalece l [[clima ouceánico]]. L stremo norte ten [[clima polar]] i sue begetaçon típica ye la [[tundra]]. De acordo cul ''[http://www.wri.ourg/ World Resources Anstitute]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', cerca de 40% de las florestas de l cuntinente fúrun çmatadas. Las maiores stensones de mata natiba son de cuníferas i ancóntran-se na [[Suécia]] i na [[Finlándia]].
La Ouropa ten 761 milhones d'habitantes i ye l único cuntinente onde la populaçon ben deminuindo. Segundo l [http://www.unfpa.ourg/ Fondo de Populaçon de las Naciones Ounidas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (FNUAP), eilha ancolherá a ua taxa de 0,1% al anho antre [[2005]] i [[2010]]. L ambelhecimento de la populaçon eisige absorçon d'eimigrantes, percipalmente porfissionales an tecnologie. Por outro lhado, l crecimento de l zamprego i l'oumento de la cuncorréncia ne l [[mercado de trabalho]] bénen amponendo oubstaclos a l'antrada de [[mano-de-obra]] nun qualificada.
La cuncentraçon populacional ye alta ne l centro i ne l'oeste i menor nas porçones norte i lheste. Metade de ls ouropeus bibe an cidades pequeinhas, cun até 5 mil habitantes. Las grandes cidades, cumo [[Berlin]], [[Londres]], [[Moscobo]], [[Paris]], [[Roma]] i [[San Petersburgo]], cuncentran un quatro de la populaçon. La maiorie de ls habitantes fala lhénguas de l [[lénguas ando-ouropeias|tronco ando-ouropeu]], sendo las lhénguas mais difundidas las de l [[lénguas eitálicas|ramo lhatino]] ([[Lhéngua francesa|francés]], [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]], [[Lhéngua romena|romeno]], [[léngua pertuesa|pertués]], [[Lhéngua catalana|catalan]]), [[lénguas germánicas|germánico]] ([[Lhéngua almana|alman]], [[léngua anglesa|anglés]], [[léngua nerlandesa|nerlandés]], [[Lhéngua norueguesa|noruegués]], [[lhéngua sueca|sueco]], [[léngua dinamarquesa|dinamarqués]]) i [[lénguas slabas|slabo]] ([[lhéngua russa|russo]], [[lhéngua oucraniana|oucraniano]], [[Lhéngua polonesa|polaco]], [[lhéngua serbo-croata|serbo-croata]], [[lhéngua checa|checo]], [[lhéngua búlgara|búlgaro]]). Hai tamien lhénguas d'outras famílias lhenguísticas, cumo l [[lhéngua húngara|húngaro]], l [[lhéngua finlandesa|finlandés]] i l [[lhéngua basca|basco]].
L [[crestianismo]] ye la religion cul maior númaro de seguidores na Ouropa. Ne l cuntinente eisiste un númaro segneficatibo d'adetos tanto de l [[catolicismo]] quanto de l [[portestantismo]] i de la [[Eigreija Ourtodoxa]].
Sede de la [[Reboluçon Andustrial]], la Ouropa ye l purmeiro cuntinente a modernizar sue [[eiconomie]]. L parque andustrial ouropeu ye, até hoije, un de ls mais abançados de l mundo. Sue [[agropecuária]] outeliza antensibamente tecnologie de punta, i l cuntinente ben registrando spanson i modernizaçon de ls serbícios. Inda hai, antretanto, muitos cuntrastes de zambolbimento antre ls [[Ouropa Oucidental|países oucidentales]] i las naciones de l [[Lheste Ouropeu|lheste]], que fazírun parte de l'antigo bloco quemunista i zde la [[década de 1990]] búscan amplantar la [[eiconomie de mercado]].
Na [[andústria]] ouropeia, çtacan-se ls setores [[andústria outomobelística|outomobelístico]], [[téstil]], [[Química|químico]] i de [[teliquemunicaçones]]. La porduçon agropecuária ye segneficatiba, mas amprega pequeinha cuntidade de [[mano-de-obra]], por causa de l'outelizaçon antensiba de máquinas i de técnicas abançadas de cultibo. Antre ls percipales produtos stan [[leite]], [[chicha bobina]] i [[suína]], [[centeno]], [[patata]], [[abeia]] i [[trigo]]. Na mineraçon subressal la straçon de [[carbon]] i [[minério de fierro]].
La [[Ouropa Oucidental]] cuncentra 90% de l [[produto anterno bruto|PIB]] de l cuntinente, mas ls países de l'antigo bloco [[socialismo|socialista]], qu'aderiran a la [[eiconomie de mercado]] na [[década de 1990]], ténen crecido ne ls redadeiros anhos. Maior pólo turístico de l planeta, la Ouropa atrai anualmente 400 milhones de bejitantes.
== Stória ==
L [[home de Neandertal]] (''Homo sapienes neanderthalensis'') ye cunsidrada la única spece houmana outótone de la Ouropa. Esta spécie se ancuntraba yá na Ouropa quando chegou l'home de [[Cro-Magnon]] (''Homo sapienes''), spece la que pertence to l'houmanidade atual. Estas dues speces houmanas cumbibírun durante bastante tiempo até que l [[home de Neandertal]] se stinguiu l mais cierto por bias a la cumpetiçon cul home de [[Cro-Magnon]], se bien qu'inda restan einúmaras cuntrobérsias subre l [[home de Neandertal]] i sue stinçon. Por outro lhado, parece probado qu'eisistiu cruzamiento reprodutibo antre ambas las speces, de forma qu'an sentido strito, l ''[[Homo sapiens sapienes]]'' atual çcenderie d'ambas las speces.
La [[anteguidade clássica]] stá dominada pul anfluxo de la ciblizaçon [[Stória de Roma|grieco-lhatina]], i de l Ampério Romano subre l resto de Ouropa. La [[Queda de l Ampério Romano|decadéncia de l Ampério Romano]] i la chegada de nuobos grupos étnicos cun nuobos reinos, lhebou a la fragmentaçon política de Ouropa, sendo seguida por sucessibas tentatibas d'ounificaçon i cunquista, qu'ambolbírun l cuntinente an numerosos cunflitos i guerras durante la [[Eidade Média]], cumo la [[guerra de ls Cen Anhos]] (que durou 116 anhos). Esto, junto cula anfluéncia al cuntinente de nuobos grupos, cumo ls mongoles chegados de las stepes ó l aparecimento de l Eislana, formando ua barreira que debediu dues culturas i l Mediterráneo, cun choques nesta frunteira, moldou esta época ne l cuntinente.
La [[Eidade Moderna]] marca para la Ouropa l'ampeço de porcessos que mais tarde dórun lhugar a la globalizaçon, sendo la era an que ls cunflitos bélicos se sucedírun cada beç mais zastrosos, cumo la chamada [[guerra de ls Trinta Anhos]]. Ls porcessos eiconómicos i l zambolbimento científico i tecnológico se acelerórun, an prejuízo d'outros cuntinentes, de maneira bien mais notória durante la [[Eidade Cuntemporánea]], produzindo cunflitos que zancadeórun mais guerras (cumo las [[guerras Napoleónicas]] i las guerras mundiales). Hoije ls porcessos tendentes a la ouneficaçon se téntan pacificamente, tal ye l causo de la [[Ounion Ouropeia]].
La Ouropa ye l cuntinente que tubo mais anfluéncia na stória de l mundo (çcubiertas, cunquistas, colonizaçones, mobimentos i reboluçones, guerras mundiales, etc).
== Geografie ==
[[Fexeiro:Europe topography map.png|thumb|right|300px|<center>Topografie de la Ouropa</center>]]
La Ouropa ye l segundo menor cuntinente de l mundo depuis de la Ouceanie, tendo ua stenson de 10.530.751 km², repersentando 7% de las tierras eimersas.
Stritamente falando an tenermos de ciéncia [[geografie|geográfica]] cuntemporánea, la Ouropa, cumo la Ouceanie, deixan de star categorizadas cumo cuntinentes i son cunsidradas Macro-Ounidades Geográficas, MUG; yá qu'afatibamente, ne l causo de la Ouropa esta macrounidade geográfica ye un prolongamento oucidental de l cuntinente ourasiático. Carateriza la Ouropa, tanto ne l geográfico (cun muita ancidéncia ne l climático cumo an sue [[geografie houmana]]), l'eilebada quantidade média de costas marítimas i oceánicas debida a la persença d'abundantes penínsulas, golfos, mares anteriores i Eilhas. Esto i l'anfluxo de la [[Corrente de l Golfo]] i la prossimidade de ls zertos calientes de África i Ásia detremínan que na Ouropa prepondere, pese a las lhatitudes, un [[clima temperado]] scepcionalmente benigno para l'habitabilidade houmana. Por outra parte l'abundáncia de costas i hidrobias premitiu i premite l tránsito de populaçones i depuis sou stabelecimento zde fines de l [[pleistoceno]] (quando ls ''[[Homo sapienes]]'' sustituíran als ''[[Neandertal|Homo neandertalensis]]'').
Tamien ye la Ouropa, que se cunsidra tradecionalmente cumo un cuntinente, l mais plano de todos eilhes, cun ua altitude média de 230 metros. La mássima spresson destes prainos ye la grande praino de l Norte, que se stende 2000 Km zde las costas atlánticas francesas até ls [[montes Ourales]], la frunteira física mais ouriental cula Ásia. Ls puntos mais altos son l [[monte Eilbrus]] (Rússia) na Ouropa ouriental (5.642 metros), l [[Dykh-Tau]] (próssimo de l Eilbrus, na Rússia) (5.205 metros), l [[Shkhara]] (Geórgie) (5.204 metros) i l [[Monte Branco]] (Fráncia/Eitália) na Ouropa oucidental (4.807 metros).
Al sul, la Ouropa stá separada de l [[África|cuntinente africano]] pul [[mar Mediterráneo]], frunteira que se reduç a uns 30 Km ne l [[streito de Gibraltar]], al sudeste ls lhemites cula Ásia tamien stan dados pul Mediterráneo i puls sous mares subsidiários (l [[streito de ls Dardanelos]], l [[Mar de Mármara]] i l Helesponto ténen muito poucos quilómetros de lhargura, l [[Bósforo]] ye tan streito qu'atualmente bárias puontes l crúzan). Na rialidade l Mar Mediterráneo i la sue bacie, mais de l qu'un lhemite - segundo ls momentos stóricos - son un lhugar d'ounion culs outros "cuntinentes" (las macro-ounidades geográficas de Ásia i África), resultando cumo berdadeiros lhemites culturales i étnicos antre eilhes las stensas regiones zerticas que se lhocalizan de l'outro lhado de l Mediterráneo. Cunsidrando la [[Eislándia]] cumo parte de Ouropa i la [[Groenlándia]] cumo parte de la América, puode-se oubserbar que las çtáncias antre la Ouropa i l [[cuntinente americano]] son tamien bastante síguas.
Ls puntos stremos de la Ouropa son:
* Norte: [[Cabo Nordkinn]], Noruega (cuntinental), i [[Kmibskjellodden]], Noruega (Eilha)
* Sul: [[Gibraltar|Península de Gibraltar]], [[Gibraltar]]
* Oeste: [[Cabo de la Ruoca]], [[Pertual]] (cuntinental), i [[eilhéu de Monchique]], Pertual (Eilha)
=== Antidades geográficas ===
==== Golfos ====
Antre ls golfos de la Ouropa çtácan-se l [[golfo de Biscaia]] ([[Fráncia]] i [[Spanha]]), l de [[golfo de Cádis|Cádis]] ([[Spanha]], [[Marrocos]] i [[Pertual]]), l de ls [[streito de Dardanelos|Dardanelos]] ([[Turquie|Turquia]]), l de l [[streito de Bósforo|Bósforo]] ([[Turquie|Turquia]]), l de [[streito de Messina|Messina]] ([[Eitália]]) i l de [[Öresund]] ([[Dinamarca]] i [[Suécia]]), antre outros.
==== Penínsulas ====
Las sues percipales penínsulas son la [[península Scandinaba|Scandinaba]] (''[[Suécia]] i [[Noruega]]''), [[península Eibérica|península Spánica ó Eibérica]] (''[[Andorra]], [[Spanha]], [[Gibraltar]] i [[Pertual]]''), [[península Eitálica|Eitálica]] (''[[Eitália]], [[San Marino]] i [[Baticano]]''), [[península Balcánica|Balcánica]] (''[[Albánia]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Croácia]], [[Grécia]], [[Slobénia]], [[Macedónia de l Norte]], [[Sérbia]], [[Roménia]], i [[Turquie|Turquia]]''); para alhá de las penínsulas de [[península de Kola|Kola]] ([[Rússia]]), [[Jutlándia]] ([[Dinamarca]]), [[Bretanha]] ([[Fráncia]]) i [[península de la Crimeia]] ([[Oucránia]]).
=== Relebo ===
[[Fexeiro:Europe topography map en.png|thumb|right|300px|Mapa físico de la Ouropa.]]
Anque haba [[cadena de muntanhas|cadenas de muntanhas]], las formas de relebo predominantes na Ouropa son ls [[praino]]s, qu'apersentan dues caratelísticas mui positibas: un suolo giralmente fértil i faborable a la [[agricultura]] i grande facilidade para l stabelecimento de bias de quemunicaçon. Ls [[praino]]s mais eilebados i las [[muntanha]]s nun chégan a cubrir 35% de l território ouropeu i, por essa rezon, l'altitude média de las tierra s de la Ouropa ye de solo 340 metros.
De maneira giral, antoce, ne l [[relebo]] ouropeu predomínan eilebaçones modestas, i son muito quemuns ls [[praino]]s, percipalmente na metade norte de l cuntinente i an toda la porçon lheste, adonde aparece l grande Praino Russo. Para alhá dessa, merécen çtaque l Praino Húngara, percorrida pul [[riu Danúbio]], la Planície de l Pó, ne l norte de la [[Eitália]], i ls Prainos que cuntornan l lheste i l sul de las [[Ilhas Británicas]]. L Praino Germano-Polonés, de tipo flubial, stende de l'anterior para l lhitoral norte de l cuntinente.
Para alhá dessa einorme ária de prainos, ancontra-se inda ne l mapa de l cuntinente ouropeu:
* maciços de la Era Purmária, çgastados pula eiroson i reduzidos la prainos pouco eilebados; ne l noroeste fórman ls [[Alpes Scandinabos]]; aparécen nas [[Ilhas Británicas]] formando ls [[Montes Peninos]]; na [[Península Eibérica]] aparece cun [[Montes Cantábricos]], Meseta Spanhola i outros; na [[Península Balcánica]], cháman-se Montes Pindos; i na frunteira natural antre la Ouropa i la [[Ásia]] lhieban l nome de [[Montes Ourales]];
* cordilheiras muito altas na parte centro-sul, formando ls [[Alpes]], adonde queda ls puntos culminantes de l relebo ouropeu, cumo l pico de l [[Monte Branco]] (4.807 metros). Inda nessa region merécen çtaque las cristas de ls [[Apeninos]], [[Pireneus]], [[Balcanes]], [[Cárpatos]] i Cadeia de l [[Cáucaso]].
L [[litoral]] de la Ouropa ye mui recortado, l que faborece l'anstalaçon de ls [[porto]]s, la [[nabegaçon]] i l [[comércio]]. Ten grande númaro de [[península]]s i Eilhas de stensones dibersas isolandos mares anteriores. Oubserbando atentamente l mapa, antende-se:
* ne l norte, la [[Península Scandinaba]], qu'abriga l [[Mar Báltico]], ancontra-se la Península de la [[Jutlándia]] i las [[Ilhas Británicas]], ambolbidas pul [[Mar de l Norte]]. La porçon norte de l lhitoral ouropeu ye lhimitada pul [[Ouceano Glacial Ártico]], qu'angloba inda outros mares, cumo l [[Mar de la Noruega]], ne ls lhemites cul [[Ouceano Atlántico]].
* ne l sul, apartando la Ouropa de la [[África]], ancontra-se l [[Mar Mediterráneo]], que, por sue beç, abriga mares mais pequeinhos. Nel subressélen las [[península]]s [[Península Balcánica|Balcánica]], [[península Eitálica|Eitálica]] i la grande [[Península Eibérica]], que aparta l [[Mediterráneo]] de l [[Ouceano Atlántico]]. Nessa parte de l cuntinente ouropeu eisisten einúmaras Ilhas, merecendo çtaque las [[Ilhas Baleares]], la [[Córsega]], la [[Sardenha]] i la [[Sicília]], para alhá dun berdadeiro mosaico custituído pulas Ilhas griegas. Ls mares [[mar Tirreno|Tirreno]], [[mar Adriático|Adriático]], [[mar Jónico|Jónico]], [[mar Eigeu|Eigeu]], [[mar de Mármara|de Mármara]], [[mar Negro|Negro]], [[mar de Azob|de Azob]], i [[mar Cáspio|Cáspio]] móldan l cuntorno sul i sudeste de la Ouropa.
Las costas oucidentales de la Ouropa son banhadas pul [[Ouceano Atlántico]] i por ls sous mares secundários. Alredro de toda la Ouropa, la plataforma cuntinental ye muito lharga, criando buonas cundiçones para la [[pesca]] i l [[stratibismo mineral]].
=== Clima ===
[[Fexeiro:Europe biogeography countries en.svg|thumb|right|300px|Regiones biogeográficas de la Ouropa.]]
La Ouropa apersenta na maior parte de sues regiones [[clima ameroso]], cun staçones bien definidas, sin scessos de [[temperatura]], chibiosidade ó queda de [[niebe]]. Solamente ne l stremo norte i an altitudes eilebadas, nas [[cordilheira]]s, son ancuntradas temperaturas nó mui buonas pa l'atibidade houmana.
Las cundiçones climáticas stremamente faborables de la Ouropa de maneira giral resúltan de la cumbinaçon de quatro fatores:
* la maior parte de las tierras ouropeias ancontra-se an [[latitude]]s médias, antre 35 i 70 graus de lhatitude norte;
* l [[cuntinente]] ye rodeado por muitos mares i ls recortes de [[litoral]] nun faborécen mudanças bruscas de [[temperatura]]s;
* l cuntinente recebe, l'anho anteiro, [[bento]]s de l'oeste, que lhieban l'oumidade de l [[Atlántico]] até l'anterior.
* la [[Corriente de l Golfo]] lhieba augas calecidas até l lhitoral de las [[Ilhas Británicas]] i de la [[Península Scandinaba]], ajudando al eiquilíbrio térmico de las lhatitudes mais altas, subretodo al lhargo de la cuosta oucidental.
La cumbinaçon desses fatores faborece l domínio, na [[Ouropa Oucidental]], de l '''[[clima ameroso|clima ameroso oceánico]]''', úmido i sin grandes bariaçones de [[temperatura]]. Aparécen inda, na [[Ouropa Ouriental]] i an parte de la [[Península Scandinaba]] i de la [[Rússia]], l '''[[clima ameroso|clima ameroso cuntinental]]''' — mais seco, cun berones calientes i chubiosos i ambiernos mui frius — i l '''[[clima polar]]''' — cun ambiernos rigorosos i berones cúrtios, que carateliza ua parte de la [[Península Scandinaba]] i de la [[Rússia]] ouropeia.
Esses tipos climáticos apersentan bariaçones an funçon de fatores lhocales: ne l sul de l cuntinente, l'anfluéncia de las augas calecidas de l [[Atlántico]] i de l [[Mediterráneo]] permite l'eisisténcia de l '''[[clima mediterránico|clima mediterráneo]]''', qu'apersenta [[biran|berones]] i [[seca|secos]] i [[ambierno]]s úmidos i nun muito frius; ne ls [[Alpes]], l'altitude de l [[relebo]] ye respunsable pula cunfiguraçon de l [[clima]] d'altas [[muntanha]]s, coincido cumo '''[[clima alpino|alpino]]''', qu'apersenta [[ambierno]]s stremamente rigorosos. Este tipo climático aparece tamien ne ls Alpes Scandinabos, ne ls [[Cárpatos]] i ne ls [[Pireneus]]. Na Ouropa nun eisisten [[zerto]]s por ser un [[cuntinente]] [[clima ameroso|ameroso]].
[[Fexeiro:Europäische Wasserscheiden.png|thumb|right|300px|Bacies heidrográficas de la Ouropa.]]
=== Heidrografie ===
Se cumparados als rius tropicales, nun hai, na Ouropa, [[riu]]s muito stensos nin de grande belume d'auga. Inda assi, ls cursos flubiales son muito aprobeitados cumo bias de quemunicaçon i fuontes pordutores de [[einergie]].
La Ouropa apersenta ua grande quantidade de [[riu]]s, que zauguan ora diretamente ne l [[ouceano]], ora an lhagos, mares ó outros [[riu]]s. Desse ambaranhado flubial, çtacan-se las bacies:
* de l '''[[riu Reno]]''', que nace na [[Suíça]], sirbe de frunteira antre la [[Fráncia]] i la [[Almanha]], adonde banha ua de las regiones mais andustrializadas de toda la Ouropa, i zaugua ne ls [[Países Baixos]] (porto de Roterdana). Por ser lhargamente outelizado na nabegaçon, l Reno anterlhiga-se l'outros rius atrabeç de canhales.
* de l '''[[riu Danúbio]]''', que nace ne l maciço de la [[Floresta Negra]], na [[Almanha]], drena amportantes rius de l centro-sul ouropeu i çágua ne l [[Mar Negro]]. Para alhá de la [[Almanha]], banha ls seguintes países: [[Áustria]], [[Slobáquia]], [[Hungrie|Hungria]], [[Sérbia]], [[Bulgária]], [[Roménia]] i [[Oucránia]].
* de l '''[[riu Bolga]]''', l maior riu ouropeu, an que la nacente queda ne la [[praino de Baldai]], na [[Rússia]], drenando muitos afluentes até zauguar ne l [[Mar Cáspio]].
Merécen mençon inda, por passáren an capitales ó cidades amportantes de la Ouropa, ls rius [[Riu Tamisa|Támisa]], [[riu Eilba|Eilba]], [[riu Mosela|Mosela]], [[riu Bístula|Bístula]], [[riu Sena|Sena]], [[riu Lhoire|Lhoire]], [[riu Ródano|Ródano]], [[riu Pó|Pó]], [[riu Tibre|Tibre]], [[riu Douro|Douro]], [[riu Teijo|Teijo]], [[riu Ebro|Ebro]], [[riu Dnieper|Dnieper]], [[Riu Ural|Oural]], antre outros.
Para alhá de la grande cantidade de rius i de mares, la [[hidrografie]] ouropeia apersenta inda muitos lhagos, cumo ls de [[lhago de Custança|Custança]], de [[lhago de Genebra|Genebra]], de Zurique, na [[Suíça]], i ls lhagos glaciários qu'inda aparécen ne ls prainos de l noroeste de la [[Rússia]], na [[Scandinábia]] i subretodo na [[Finlándia]], cunsidrada "l paíç de ls lhagos", por cuncentrá-los an maior númaro.
=== Begetaçon ===
Atualmente, la maior parte de las [[begetaçon|formaçones begetales]] de la Ouropa yá fui çtruída, abrindo spácio para l'acupaçon [[agricultura|agrícola]] ó para la spanson ourbana.
Cumo an todo l mundo, las [[begetaçon|formaçones begetales]] oureginales de la Ouropa depénden de ls tipos de [[clima]] i, assi, de ls tipos de [[suolo]]. Assi, na [[Península Scandinaba]] i na [[Rússia]], junto al [[Ouceano Glacial Ártico]], aparece la '''[[tundra]]'''. Al sul dessa formaçon begetal, l'eilebaçon de la [[temperatura]] bai faborecendo, purmeiramente, l zambolbimento de la '''[[taiga]]''' i, depuis, de la '''[[floresta]] de [[cunífera]]s''', qu'acupan grande parte de la [[Suécia]], [[Noruega]] i [[Finlándia]].
Nas árias de [[clima ameroso|clima ameroso ouceánico]], adonde por anfluéncia de l [[ouceano]] la [[oumidade]] ye maior, ye muito quemun la '''[[floresta temperada]]''', formada por [[cunífera]]s i [[arble]]s de [[fuolha]]s caducas; essa fui la [[begetaçon|formaçon begetal]] oureginalmente dominante, mas hoije ye cunserbada solo ne ls [[maciço]]s muntanhosos.
Nas árias mais [[seca]]s, dominadas pul [[clima ameroso|clima ameroso cuntinental]], próssimo als [[mar]]s [[mar Negro|Negro]] i [[mar Cáspio|Cáspio]] aparece gran stenson de [[stepe]]s, nas árias mais [[sieca]]s, i [[pradarie]]s, nas árias mais [[oumidade|úmidas]], cun ua [[begetaçon]] rastreira qu'an alguns cachos lhiembra ls [[pampa]]s de l [[Riu Grande de l Sul]].
Ne l sul de la Ouropa, l [[clima mediterránico|clima mediterráneo]], cun sues caratelísticas subtropicales bastante amenizadas pul [[Ouceano Atlántico]], faborece l zambolbimento de [[floresta]]s, qu'hoije, degradadas, apersentan-se cumo capones de [[begetaçon]] çcontina, coincidas cumo [[maquis]], an árias de [[suolo]]s [[arena|arenosos]], ó cumo garrigue, an árias de [[terreno]]s [[calcário]]s. Essa [[begetaçon]] ye chamada de '''[[mar Mediterráneo|mediterránea]]'''.
Todo l [[leste]] de la Ouropa, acupado pula [[Rússia]] ouropeia, apersenta la mesma çtribuiçon begetal de l restante de l [[cuntinente]]: la [[tundra]] - ne l stremo norte -, la [[taiga]], las [[pradarie]]s i las [[stepe]] custituen las [[begetaçon|formaçones begetales]] dominantes.
[[Fexeiro:Scandinavian grey wolf Canis lupus .jpg|right|thumb|350x|Lhobo cinza scandinabo]]
=== Fauna ===
La Ouropa anclui-se na region zogeográfica paleártica. La açon de l'home reduziu l númaro i la stenson geográfica de las speces selbaiges ouropeias. Na zona mais sietentrional bíben animales de pieles finas, cumo la [[rena]] i la [[foca]]. Ne ls bosques temperados habítan l [[urso pardo]], la [[raposa]], l [[lince]], la [[lontra]], l [[lobo]], l [[beado]], l [[gamo]], [[corço]], l [[squilo]], etc. Anquanto na ária mediterránea abundan [[lebre]]s, [[jabali]]s, [[perdiç|perdize]]s i [[faison]]es. La muntanha apersenta ua fauna peculiar (l [[alce]] i l [[chibo montés]]). Son abundantes las [[abe]]s i ls [[páixaro]]s, muitos de ls quales mígran antre las dibersas regiones ouropeias ó antre la Ouropa i la [[África]].
=== Porblemas eicológicos ===
[[Fexeiro:Pollution paris.jpg|thumb|lheft|200px|[[Poluiçon atmosférica]] an [[Paris]].]]
Un [[porblema]] que la Ouropa bibe cun antensidade crecente ye la [[poluiçon]]. La antensa [[andustrializaçon|atibidade andustrial]] associada a l'alta acupaçon de l spácio resultan an agressones ambientales grabes, mesmo cula amplantaçon de medidas de prebençon. La [[poluiçon atmosférica]] alcança nibles anquietantes nas percipales [[cidade]]s de la Ouropa, adonde l númaro de [[Outomoble|outomobles]] an circulaçon ye cada beç maior. Paralelamente, la [[agricultura]] ouropeia tamien nun stá lhibre de ls eifeitos danosos de la [[chuba ácida]], [[anseticida]]s, [[fungicida]]s i [[herbicida]]s.
== Regiones ==
D'acordo culs puntos de bista spacial i eiconómico, podemos dibedir l cuntinente an: [[Ouropa Oucidental]], [[Ouropa sietentrional]], [[Ouropa centro-ouriental|Ouropa Centro-Ouriental]] i [[Ouropa Meridional]]. Sendo:
* '''[[Ouropa Oucidental]]''': region qu'abrange alguns de ls chamados países atlánticos, ó seia, banhados pul [[ouceano Atlántico]] ([[Reino Ounido]], [[Irlanda]] i [[Fráncia]]); ls que manténen relaçon direta cul Atlántico atrabeç de l [[mar de l Norte]]: [[Países Baixos]], [[Bélgica]] i [[Almanha]]; i ls países sin salida para l mar, mas que stan direta ó andiretamente lhigados al Oucidente ([[Áustria]], [[Suíça]], [[Luxemburgo]] i [[Liechtenstein]]).
* '''[[Ouropa sietentrional]]''': region qu'angloba la [[Noruega]] i la [[Suécia]], lhocalizadas na [[península Scandinaba]], para alhá de la [[Finlándia]], [[Eislándia]] i [[Dinamarca]]; abrange tamien la [[Stónia]], [[Letónia]] i [[Lituánia]], que a partir de 1990 se tornórun andependientes de l'anton [[Ounion Sobiética]]. La ancluson desses países na region justifica-se por motibos eiquenómicos i pula sue prossimidade étnica i cultural culs finlandeses.
* '''[[Ouropa centro-ouriental|Ouropa Centro-Ouriental]]''': Ye formada pul cunjunto de ls antigos países socialistas de l Lheste - [[Polónia]], [[República Checa]], [[Slobáquia]], [[Hungrie|Hungria]], [[Roménia]], [[Bulgária]], [[Albánia]], [[Sérbia]], [[Montenegro]], [[Kosobo]], [[Slobénia]], [[Croácia]], [[Bósnia i Herzegobina]] i [[Macedónia de l Norte]] - i pulas repúblicas que custituían l'antiga [[Ounion Sobiética]], an sue parte ouropeia: [[Bielorrússia]], [[Oucránia]], [[Moldábia]], [[Geórgie]], [[Arménia]], [[Azerbaijon]] i [[Rússia]] Ouropeia.
* '''[[Ouropa Meridional]]''': region que, tamien chamada de mediterránea, cumprende ls países ne l sul de l cuntinente, quaije todos banhados pul mar Mediterráneo: [[Pertual]], [[Spanha]], [[Eitália]], [[Grécia]] i [[Turquie|Turquia]] ouropeia, para alhá de bários micro-stados - [[Baticano]], [[San Marino]], [[Mónaco]], [[Malta]] i [[Andorra]].
== Eiquenomie ==
[[Fexeiro:Europe gdp map.png|250px|thumb|Las naciones ouropeias segundo la sue renda per capita an 2002.]]
La eiquenomie de la Ouropa ye la maior de l mundo. Muitos de sous stados perténcen al [[purmeiro mundo]].
Ne l [[seclo XIX]] rializa-se la purmeira antegraçon moderna de l'eiquenomie de bários stados ouropeus atrabeç de la [[Ounion Aduaneira de la Almanha]].
La [[Almanha]] ye eiquenomicamente la nacion mais poderosa de Ouropa, seguida por [[Fráncia]], l [[Reino Ounido]], [[Eitália]] i [[Spanha]], inda que l paíç mais rico, an renda per capita, ye la [[Eirlanda|República de la Eirlanda]], l paíç que quando antrou na [[Ounion Ouropeia]], era l mais pobre de l grupo. Eisiste ua grande çparidade na riqueza eiquenómica de ls defrentes países ouropeus, assi, anquanto nas cinco percipales eiconomies l [[PIB]] passa ls 20 mil [[ouro]]s por pessona, [[Moldábia]] mal ultrapassa ls dous mil.
Buona parte de la dinámica eiquenómica de l cuntinente eimoldura-se drento de l funcionamento de la [[Ounion Ouropeia]]. Zde [[2007]], treze stados ouropeus (an 2007 ouniu-se la Slobénia) cumpárten ua mesma moneda, l [[ouro]] (€).
La nuoba rialidade de l'eiquenomie mundial, que se cunsulidou an decorréncia de la redadeira década, esta marcada percipalmente pula zantegraçon de la [[Ounion Sobiética]], l bertiginoso crecimento de la [[República Popular de la China]] i la materializaçon de l'ounidade eiquenómica de buona parte de Ouropa.
Ne l meio destas mudanças surgiran nuobos pólos para l'eiquenomie mundial qu'ampulsionórun l chamado porcesso de "[[Globalizaçon]]".
Ua de las particularidades de l'eiquenomie ouropeia ye que bários stados de pouca stenson territorial, sien maiores recursos naturales i sin tenr costas, cóntan cun eiconomies prósperas i un eilebado nible de bida. Tal ye l causo de l [[Luxemburgo]], de la [[Suíça]] ó de l [[Liechtenstein]], bien cumo de l [[Mónaco]], inda qu'este redadeiro ten costas subre l Mediterráneo.
== Demografie ==
[[Fexeiro:Europe population growth 2006.png|thumb|275px|L crecimento de la populaçon ne ls países ouropeus]]
Zde la [[Renacimento|Renacença]] i la [[Era de ls Çcubrimientos]], la Ouropa tubo grande anfluéncia na cultura, eiquenomie i mobimentos sociales mundiales. La [[demografie]] de la Ouropa ye amportante nun solo storicamente, mas tamien na cumprenson de las relaçones anternacionales i de la dinámica populacional cuntemporáneas.
Las questones demográficas de Ouropa, atuales i passadas, ancluíran [[Emigraçon|emigraçon por motibos religiosos]], [[relaçones raciales]], [[Eimigraçon|eimigraçon eiconómica]], declínio de la [[taxa de natalidade]] i [[ambelhecimento populacional]]. An alguns países, tal cumo la [[eirlanda]] i la [[Polónia]], l'acesso al [[amóbito]] ye atualmente lhemitado; ne l passado, essas restriçones era quemuns an toda Ouropa, assi cumo la maiorie de ls [[métodos cuntracetibos]]. Para alhá desso, trés países ouropeus ([[Países Baixos]], [[Bélgica]] i [[Suíça]]) ténen premitido ua forma lhemitada de [[outanásia]] boluntária para [[Malina treminal|anfermos treminales]].
An 2005 la populaçon de la Ouropa era stimada an 728 milhones de pessonas d'acordo cula [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU), l que perfaç pouco mais de 11% de la populaçon mundial. Un seclo antes, la Ouropa tenie quaije 25% de la populaçon de toda la Tierra . La populaçon ouropeia creciu nesses cien anhos, mas an outras parte de l mundo, particularmente na [[África]] i na [[Ásia]], l crecimento fui muitas bezes mais acentuado<ref name="UNPP 2004">[http://sa.un.ourg/unpp UNPP, 2004 Revision World Population Prospets: The 2004 Revision Population Database]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|United Nations]] Population Dibision, 2005. Bisitado an 25 d'outubre de 2006.</ref>. De acordo cula Ourganizaçon de las Naciones Ounidas, la proporçon de la populaçon mundial a morar na Ouropa cairá para cerca de 7% an [[2050]], totalizando 653 milhones d'habitantes<ref>http://sa.un.org/unpp/p2k0data.asp{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
== Lhénguas ==
{{Percipal|Lhénguas de la Ouropa}}
[[Fexeiro:Europas språk.png|right|thumb|250px|Çtrebuiçon aprossimada de las lhénguas atualmente faladas an Ouropa.]]
Las lhénguas ouropeias stan drento de trés grupos lhenguísticos: las [[lénguas románicas]], deribadas de la [[lhatin|lhéngua lhatina]] de l [[Ampério Romano]]; las [[lénguas germánicas]], an que ancestrales benírun de lhéngua de l sul de la [[Scandinábia]]; i las [[lénguas slabas]].
Las lhénguas románicas son faladas percipalmente ne l sudoeste de la Ouropa, assi cumo na [[Roménia]] i na [[Moldábia]], que quédan na [[Ouropa Ouriental]]. Las lhénguas germánicas son faladas ne l noroeste de la Ouropa i alguas partes de la [[Ouropa Central]]. Las lhénguas slabas son faladas na Ouropa Central, Ouriental i Sudeste de la Ouropa.
Muitas outras lhénguas fura de ls trés percipales grupos son faladas na Ouropa. L eidioma [[Léngua Anglesa|Anglés]] ye única antre las lhénguas germánicas, tenendo grande parte de l sou bocabulário çcendente de lhénguas románicas. L grupo de [[lénguas célticas]] tamien ye un grupo çtinto, cumo ls restantes yá referidos, i ambora tenga zaparecido grande parte de l sou uso diário, inda eisisten defrentes númaros de falantes de cada ua de las seis lhénguas célticas: [[léngua eirlandesa|eirlandés]], [[gaélico scocés]] i [[manx]], [[galés]], [[léngua córnica|córnico]] i [[breton]].
Multilhénguismo i la proteçon de las lhénguas regionales i minoritárias son oubjetibos políticos reconhecidos na Ouropa d'hoije. L Cunselho de la Ouropa atrabeç de la [[Cumbençon-Quadro para la Proteçon de las Minorias Nacionales de l Cunselho de la Ouropa]] i de la [[Carta Ouropeia de las Lhénguas Regionales ó Minoritárias]] lhebou á criaçon dun quadro jurídico a fabor de ls dreitos lhenguísticos na Ouropa.
== Religion ==
{{Percípal|Religion na Ouropa}}
La prebaléncia de las religiones de la Ouropa ye la seguinte:
* '''[[Crestianismo]]'''
** '''[[Catolicismo remano]]''', países ó árias cun populaçones significatibamente Católicas: [[Andorra]], [[Áustria]], oeste de la [[Bielorrússia]], [[Bélgica]], [[Bósnia i Heirzegobina]], [[Croácia]], [[República Checa]], [[Fráncia]], sul i oeste de la [[Almanha]], [[Hungrie|Hungria]], [[Eirlanda]], [[Eitália]], [[Latgale (region)|Lhatgale]] (region de la [[Letónia]]), [[Liechtenstein]], [[Lituánia]], [[Lhuxemburgo]], [[Malta]], [[Mónaco|Mónaco]], Sul de la [[Países Baixos|Holanda]], [[Polónia]], [[Pertual]], [[Roménia]], [[San Marino]], [[Slobáquia]], [[Slobénia]], [[Spanha]], centro i sul de la [[Suíça]], oeste de la [[Oucránia]], i [[Baticano]]. Eisisten tamien grandes minories católicas ne l [[Reino Ounido]] (specialmente na [[Eirlanda de l Norte]]), i an outros países ouropeus. Na [[Sérbia]], ls católicos son ua pequeinha minorie.
** ''' [[Eigreijas ourientales|Catolicismo Ouriental]]''' - ye ancuntrado ne l'oeste de la [[Oucránia]], [[Bulgária]], [[Xipre|Chipre]], [[Grécia]], [[Arménia]] (ten [[Eigreija Apostólica Arménia|Eigreija nacional]] i outocéfala), [[Hungrie|Hungria]], [[Macedónia de l Norte]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Slobáquia]], sul de la [[Eitália]] ([[Sardenha]] i [[Sicília]]) i [[Córsega]], na [[Fráncia]].
** ''' [[Eigreija Ortodoixa|Crestianismo ourtodoxo]] ''', ls países cun populaçones segneficatibamente Ourtodoxa son: [[Arménia]], [[Bielorrússia]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Xipre|Chipre]], [[Geórgie]], [[Grécia]], [[Macedónia de l Norte]], [[Moldábia]], [[Montenegro]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Oucránia]], parte ouriental de la [[Hungrie|Hungria]], i minories ne l Sul de la [[Eitália]], [[Cazaquiston]], [[Albánia]], [[Letónia]],[[Lituánia]], [[Polónia]] i [[Finlándia]] ([[Carélia]]).
** '''[[Protestantismo]]''': países cun populaçones segneficatibamente protestantes ancluen [[Dinamarca]], [[Stónia]], [[Finlándia]], norte i lheste de la [[Almanha]], [[Eislándia]], [[Letónia]], [[Países Baixos|Houlanda]], [[Noruega]], [[Suécia]]; lheste, norte i oeste de la [[Suíça]] i [[Reino Ounido]]. Eisisten significatibas minorias na [[Fráncia]], la noroeste [[Piemonte]] na region de [[Eitália]], [[Slobáquia]], [[República Checa]], [[Hungrie|Hungria]], i ua pequeinha minorie na [[Polónia]].
* '''[[Eislan|Eislon]]''', países cun segneficatiba populaçon muçulmana son: [[Albánia]], [[Azerbaijon]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Grécia]], [[Geórgie]], [[Cazaquiston]], [[Montenegro]], bárias repúblicas de [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Turquie|Turquia]], [[Crimeia]] na [[Oucránia]], i [[Fráncia]].<ref>{{Citar web | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/Europe/4385768.stm | titalo = muçulmanos na Ouropa: BBC Country guia}}</ref>
Outras religiones son praticadas por grupos menores na Ouropa, ancluindo: <br />
* '''[[Judaísmo]]''' percipalmente an [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Reino Ounido]], [[Rússia]] i [[Eitália]]. Al mesmo tiempo, l judaísmo fui mui praticado an todo l cuntinente ouropeu, anque tenga deminuído an númaros zde la spulson i de l stermínio, i l éxodo de l [[judius]] durante parte de l segundo milénio.
* '''[[Hinduísmo]]''' percipalmente antre eimigrantes de la [[índia]] ne l [[Reino Ounido]]. An [[1998]], habie ua stimatiba de 1.382.000 hindus na Ouropa.<ref>{{Citar web | url = http://www.adherents.cun/Na/Na_306.html | titulo = www.adherents.cun/Na/Na_306 . Html <! - INSERIR TÍTULL - >}}</ref>
* '''[[Budismo]]''', fracamente spalhado por toda la Ouropa i an rápido crecimento ne ls redadeiros anhos, cerca de 3 milhones d'adetos.<ref>{{Citar web | url = http://www.bipassanafoundation.cun/Buddhists.html | titulo = Bipassana Foundation - budistas de to l mundo}}</ref><ref>{{Citar web | url = http://www.buddhanet.net/i-lhearning/buddhistworld/to-west.htn | titulo = BuddhaNet - budismo ne l Oucidente}}</ref>
* '''Andígenas Ouropeus''', seguidores de las tradiçones i crenças paganas stan an muitos países (i an rápido crecimento ne l mobimento neopagon na [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Eirlanda]] i [[Reino Ounido]]), i fé [[Asatru]] reconhecida cumo ua minorie religiosa na [[Eislándia]] (zde [[1973]]), [[Noruega]] i [[Suécia]].
* ''' [[Mobimiento Rastafari|Rastafari]] ''', quemunidades ne l [[Reino Ounido]], [[Fráncia]], [[Spanha]], [[Pertual]], [[Eitália]] i noutros países.
* '''[[Sikhismo]]''', quaije 1 milhon d'adetos de l Sikhismo na Ouropa. La maiorie de la quemunidade bibe ne l [[Reino Ounido]] (750.000) i [[Eitália]] (70.000). Cerca de 10.000 na [[Bélgica]] i [[Fráncia]]. [[Países Baixos|Holanda]] i [[Almanha]] ténen ua populaçon de 12.000 adetos. Todos ls outros países ténen menos ó 5000 Sikhs.
* '''[[Jainismo]]''', pequeinha adeson, percipalmente antre ls eimigrantes andianos ne l [[Reino Ounido]].
* '''[[Bodo]]''', percipalmente antre pessonas de raça negra, eimigrantes de [[Caribe]] i de la [[África Oucidental]] fixados ne l [[Reino Ounido]] i [[Fráncia]].
* '''Religiones tradecionales africanas''' (ancluindo [[Muti]]), percipalmente ne l [[Reino Ounido]] i [[Fráncia]].
* '''Outras religiones''' cun poucos (ó al abrigo dun milhon) adetos na Ouropa: [[Animismo]], [[Eigreija de Cristo]], [[Eco-religion]], [[Gnose]], [[Paganismo]], [[Teçtemunhas de Jeobá|Testemunhas de Jeobá]], [[Menonitas]], [[Eigreija Morabiana]], [[Mormonismo]] ó [[Ls Santos de ls Redadeiros Dies]], [[Panteísmo]], [[Politeísmo]], [[Relatibismo]] Teológico, [[Cientologie]], [[Adbentistas de l Sétimo Die]], [[Eigreija Ounibersal]], [[Unitarismo]], [[Wican]], i [[Zoroastrismo|Zoroastrianismo]].
Milhones d'ouropeus nun proféssan nanhue religion ó son [[ateísmo|ateus]], [[agnosticismo|agnósticos]] ó [[houmanismo|houmanistas]]. Las maiores populaçones nun cunfessionales (an percentaige) son ancuntradas na [[República Checa]], [[Dinamarca]], [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Países Baixos|Houlanda]], [[Noruega]], [[Suécia]] i nas antigas repúblicas sobiéticas cumo [[Bielorrússia]], [[Stónia]], [[Rússia]] i [[Oucránia]], anque la maiorie de ls antigos países quemunistas téngan populaçones segneficatibamente nó cunfessionales.
=== Religiones cun statuto ouficial ===
Un cierto númaro de países de la Ouropa ténen [[Stado cunfessional|religiones ouficiales]], ancluindo [[Liechtenstein]], [[Malta]], [[Mónaco]], [[Baticano]] (católica), [[Grécia]] (Ortodoixa Ouriental), [[Dinamarca]], [[Eislándia|Islándia]], i [[Noruega]] (Lhuterana). Na [[Suíça]], alguns cantones reconhecen oufecialmente catolicismo, protestantismo i outras religiones reformistas. Alguas aldés suiças inda ténen la sue própia religion.
La [[Geórgie]] nun ten Eigreija stabelecida, mas la [[Eigreija Ourtodoxa Georgiana]] ''goza de fato'' de statuto pribeligiado zde l'assinatura dua cuncordata an [[2002]] cul stado georgiano. Na [[Finlándia]], tanto la [[Eigreija Ortodoixa Finlandesa]] i la [[Eigreija Eibangélica Lhuterana de la Finlándia|Eigreija Lhuterana]] son oufeciales. Na [[Anglaterra]], ua parte de l [[Reino Ounido]], ten l [[Anglicanismo]] cumo la sue religion oufecial. Na [[Scócia]], ua outra parte de l Reino Ounido, ten l [[Presbiterianismo]] cumo la sue eigreija/religion nacional, mas yá nun ye "oufecial". Na [[Suécia]], l'uorgano de la Eigreija ye l [[Luteranismo]], mas tamien deixou de ser "oufecial". Ne l [[Azerbaijon]], [[Fráncia]], [[Pertual]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Spanha]] i [[Turquie|Turquia]] son oufecialmente "seculares".
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Ouropa| ]]
77hwjhcss43hvulc992thlqod75viy0
107979
107962
2026-08-17T21:26:34Z
~2026-30875-10
15270
107979
wikitext
text/x-wiki
'''Ouropa''' ye la parte oucidental de l supercontinente [[Eurásia|ouroasiático]]. Ambora geograficamente seia cunsidrada ua [[península]] de la Eurásia, ls pobos de la Ouropa ténen caraterísticas [[cultura]]is i ua [[stória de la Ouropa|stória]] specíficas, l que justifica que l território ouropeu seia giralmente cunsidrado cumo un [[cuntinente]].
== Çcriçon giral ==
La parte cuntinental ye lhemitada a Norte pul [[Ouceano Ártico|Ouceano Glacial Ártico]], a oeste pul [[Ouceano Atlántico]], a sul pul [[Mar Mediterráneo]], pul [[Mar Negro]], pulas muntanhas de l [[Cáucaso]] i pul [[Mar Cáspio]], i l Lheste, onde la delimitaçon ye mais arteficial, puls [[Montes Ourales]] i pul [[Riu Ural]]. La Ouropa anclui tamien las [[Eilhas Británicas]], la [[Eislándia]] i bárias Eilhas i arquipélagos menores, spalhados pul [[Atlántico]], [[Mediterráneo]] i [[Ouceano Ártico|Ártico]].
Segundo la mitologie griega, Ouropa fui ua mulhier muito guapa que çpertou ls amores de [[Zeus]], dius-rei de l Oulimpo.
L cuntinente ouropeu, que durante la [[Era de ls Çcobrimentos]] fui chamado de [[Bielho Mundo]], stende-se quaije qu'anteiramente na zona temperada, arriba de 35º de lhatitude norte, cun solo ua streita faixa até l círclo polar Ártico. Debido al sou lhitoral muito recortado, l'anfluéncia oceánica ye grande, i las temperaturas son giralmente amenas (nun hai stremos acentuados), cun precipitaçones qu'ouscilan antre 500 i 1 000 mm anuales. Alternan-se ne l sou relebo stensos prainos, maciços pré-cambrianos i palezóicos.
La quaije totalidade de l cuntinente anclui-se ne l [[mundo zambolbido]]. La agricultura, mecanizada, amprega an média solo 10% de la populaçon eiconomicamente atiba, anquanto que un terço desta se acupa de la [[andústria]] i la maior parte ye absorbida pul setor terciário. La [[Ounion Ouropeia]] (UI), cumprendendo 27 Stados-nembros, ye la maior i mais amportante antidade política, eiconómica i cultural de l mundo. La UI ye tamien la maior eiconomie mundial cun un [[PIB]] stimado an 12,82 trilhones de dólares <ref>balor dado na [[scalas cúrtia i lharga|scala cúrtia]] ousada ne l Brasil. Na scala lhonga, ousada ne ls restantes países lhusófonos, l balor serie de 12,82 biliones de dólares.</ref> ultrapassando lhargamente ls [[Stados Ounidos]].
La Ouropa pertence, cula [[Ásia]], a ua massa de tierra chamada [[Ourásia]]. L cuntinente ouropeu ten ua ária de 10,3 milhones de [[Quilómetro quadrado|km²]] i ye banhado al norte pul [[ouceano Glacial Ártico]], l'oeste pul [[ouceano Atlántico]] i al sul pul [[mar Mediterráneo]]. La lheste, la frunteira cula Ásia atrabessa la [[Rússia]] i la [[Turquie|Turquia]]. Esse lhemite ye detreminado puls [[montes Ourales]], pul [[riu Ural]], pul [[mar Cáspio]], pulas muntanhas de l [[Cáucaso]] i pul [[mar Negro]]. Trés naciones transcaucasianas ([[Arménia]], [[Azerbaijon]] i [[Geórgia]]), cujos territórios se sténden até la Ásia, son cunsidradas antegrantes de l cuntinente ouropeu.
L lhitoral ouropeu ye bastante recortado i apersenta cinco grandes penínsulas — [[península Eibérica|Eibérica]], [[península Eitálica|Eitálica]], [[península Balcánica|Balcánica]], [[península Scandinaba|Scandinaba]] i de la [[Jutlándia]] — i bárias Eilhas i arquipélagos, antre ls quales las [[Eilhas Británicas]], la [[Eislándia]], [[Córsega]], [[Sicília]], [[Creta]], ls [[Açores]] i la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]].
A maior parte de l território ouropeu ye formada por [[planície]]s. Males de metade de la sue stenson stá ambaixo de 200 metros, i l'altitude média ye de 340 metros. L relebo muntanhoso prebalece nas porçones norte (onde se lhocalizan ls [[Alpes Scandinabos]] i las cadenas de las Eilhas Británicas) i sul (cortada puls [[Pirinéus]], [[Alpes]], [[Cárpatos]] i [[Balcanas]]). Ne l centro, ua basta planície se stende, quaije sin anterrupçon, de ls Pirineus als [[montes Urales]]. L cuntinente nun abriga rius stensos: l maior deilhes, l [[riu Bolga|Bolga]], ten cerca de 3,5 mil quilómetros.
[[Fexeiro:Europe satellite globe.jpg|right|thumb|200px| Ouropa bista de l spácio<br /><small>Cortesie de la [[NASA]]</small>]]
Predomina l [[clima ameroso]], mas hai bariaçones detreminadas pula lhatitude i pula anfluéncia de l'ouceano i de la massa cuntinental asiática. L sul apersenta [[clima mediterránico|clima mediterráneo]] i begetaçon d'arbustos. Ne l centro i ne l lheste, l clima ye [[clima cuntinental|cuntinental]], tornando-se cada beç mais friu a la medida que se abança para l'anterior. Essa faixa ye acupada por [[floresta temperada|florestas temperadas]] i de [[cunífera]]s. Ne l noroeste prebalece l [[clima ouceánico]]. L stremo norte ten [[clima polar]] i sue begetaçon típica ye la [[tundra]]. De acordo cul ''[http://www.wri.ourg/ World Resources Anstitute]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', cerca de 40% de las florestas de l cuntinente fúrun çmatadas. Las maiores stensones de mata natiba son de cuníferas i ancóntran-se na [[Suécia]] i na [[Finlándia]].
La Ouropa ten 761 milhones d'habitantes i ye l único cuntinente onde la populaçon ben deminuindo. Segundo l [http://www.unfpa.ourg/ Fondo de Populaçon de las Naciones Ounidas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (FNUAP), eilha ancolherá a ua taxa de 0,1% al anho antre [[2005]] i [[2010]]. L ambelhecimento de la populaçon eisige absorçon d'eimigrantes, percipalmente porfissionales an tecnologie. Por outro lhado, l crecimento de l zamprego i l'oumento de la cuncorréncia ne l [[mercado de trabalho]] bénen amponendo oubstaclos a l'antrada de [[mano-de-obra]] nun qualificada.
La cuncentraçon populacional ye alta ne l centro i ne l'oeste i menor nas porçones norte i lheste. Metade de ls ouropeus bibe an cidades pequeinhas, cun até 5 mil habitantes. Las grandes cidades, cumo [[Berlin]], [[Londres]], [[Moscobo]], [[Paris]], [[Roma]] i [[San Petersburgo]], cuncentran un quatro de la populaçon. La maiorie de ls habitantes fala lhénguas de l [[lénguas ando-ouropeias|tronco ando-ouropeu]], sendo las lhénguas mais difundidas las de l [[lénguas eitálicas|ramo lhatino]] ([[Lhéngua francesa|francés]], [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]], [[Lhéngua romena|romeno]], [[léngua pertuesa|pertués]], [[Lhéngua catalana|catalan]]), [[lénguas germánicas|germánico]] ([[Lhéngua almana|alman]], [[léngua anglesa|anglés]], [[léngua nerlandesa|nerlandés]], [[Lhéngua norueguesa|noruegués]], [[lhéngua sueca|sueco]], [[léngua dinamarquesa|dinamarqués]]) i [[lénguas slabas|slabo]] ([[lhéngua russa|russo]], [[lhéngua oucraniana|oucraniano]], [[Lhéngua polonesa|polaco]], [[lhéngua serbo-croata|serbo-croata]], [[lhéngua checa|checo]], [[lhéngua búlgara|búlgaro]]). Hai tamien lhénguas d'outras famílias lhenguísticas, cumo l [[lhéngua húngara|húngaro]], l [[lhéngua finlandesa|finlandés]] i l [[lhéngua basca|basco]].
L [[crestianismo]] ye la religion cul maior númaro de seguidores na Ouropa. Ne l cuntinente eisiste un númaro segneficatibo d'adetos tanto de l [[catolicismo]] quanto de l [[portestantismo]] i de la [[Eigreija Ourtodoxa]].
Sede de la [[Reboluçon Andustrial]], la Ouropa ye l purmeiro cuntinente a modernizar sue [[eiconomie]]. L parque andustrial ouropeu ye, até hoije, un de ls mais abançados de l mundo. Sue [[agropecuária]] outeliza antensibamente tecnologie de punta, i l cuntinente ben registrando spanson i modernizaçon de ls serbícios. Inda hai, antretanto, muitos cuntrastes de zambolbimento antre ls [[Ouropa Oucidental|países oucidentales]] i las naciones de l [[Lheste Ouropeu|lheste]], que fazírun parte de l'antigo bloco quemunista i zde la [[década de 1990]] búscan amplantar la [[eiconomie de mercado]].
Na [[andústria]] ouropeia, çtacan-se ls setores [[andústria outomobelística|outomobelístico]], [[téstil]], [[Química|químico]] i de [[teliquemunicaçones]]. La porduçon agropecuária ye segneficatiba, mas amprega pequeinha cuntidade de [[mano-de-obra]], por causa de l'outelizaçon antensiba de máquinas i de técnicas abançadas de cultibo. Antre ls percipales produtos stan [[leite]], [[chicha bobina]] i [[suína]], [[centeno]], [[patata]], [[abeia]] i [[trigo]]. Na mineraçon subressal la straçon de [[carbon]] i [[minério de fierro]].
La [[Ouropa Oucidental]] cuncentra 90% de l [[produto anterno bruto|PIB]] de l cuntinente, mas ls países de l'antigo bloco [[socialismo|socialista]], qu'aderiran a la [[eiconomie de mercado]] na [[década de 1990]], ténen crecido ne ls redadeiros anhos. Maior pólo turístico de l planeta, la Ouropa atrai anualmente 400 milhones de bejitantes.
== Stória ==
L [[home de Neandertal]] (''Homo sapienes neanderthalensis'') ye cunsidrada la única spece houmana outótone de la Ouropa. Esta spécie se ancuntraba yá na Ouropa quando chegou l'home de [[Cro-Magnon]] (''Homo sapienes''), spece la que pertence to l'houmanidade atual. Estas dues speces houmanas cumbibírun durante bastante tiempo até que l [[home de Neandertal]] se stinguiu l mais cierto por bias a la cumpetiçon cul home de [[Cro-Magnon]], se bien qu'inda restan einúmaras cuntrobérsias subre l [[home de Neandertal]] i sue stinçon. Por outro lhado, parece probado qu'eisistiu cruzamiento reprodutibo antre ambas las speces, de forma qu'an sentido strito, l ''[[Homo sapiens sapienes]]'' atual çcenderie d'ambas las speces.
La [[anteguidade clássica]] stá dominada pul anfluxo de la ciblizaçon [[Stória de Roma|grieco-lhatina]], i de l Ampério Romano subre l resto de Ouropa. La [[Queda de l Ampério Romano|decadéncia de l Ampério Romano]] i la chegada de nuobos grupos étnicos cun nuobos reinos, lhebou a la fragmentaçon política de Ouropa, sendo seguida por sucessibas tentatibas d'ounificaçon i cunquista, qu'ambolbírun l cuntinente an numerosos cunflitos i guerras durante la [[Eidade Média]], cumo la [[guerra de ls Cen Anhos]] (que durou 116 anhos). Esto, junto cula anfluéncia al cuntinente de nuobos grupos, cumo ls mongoles chegados de las stepes ó l aparecimento de l Eislana, formando ua barreira que debediu dues culturas i l Mediterráneo, cun choques nesta frunteira, moldou esta época ne l cuntinente.
La [[Eidade Moderna]] marca para la Ouropa l'ampeço de porcessos que mais tarde dórun lhugar a la globalizaçon, sendo la era an que ls cunflitos bélicos se sucedírun cada beç mais zastrosos, cumo la chamada [[guerra de ls Trinta Anhos]]. Ls porcessos eiconómicos i l zambolbimento científico i tecnológico se acelerórun, an prejuízo d'outros cuntinentes, de maneira bien mais notória durante la [[Eidade Cuntemporánea]], produzindo cunflitos que zancadeórun mais guerras (cumo las [[guerras Napoleónicas]] i las guerras mundiales). Hoije ls porcessos tendentes a la ouneficaçon se téntan pacificamente, tal ye l causo de la [[Ounion Ouropeia]].
La Ouropa ye l cuntinente que tubo mais anfluéncia na stória de l mundo (çcubiertas, cunquistas, colonizaçones, mobimentos i reboluçones, guerras mundiales, etc).
== Geografie ==
[[Fexeiro:Europe topography map.png|thumb|right|300px|<center>Topografie de la Ouropa</center>]]
La Ouropa ye l segundo menor cuntinente de l mundo depuis de la Ouceanie, tendo ua stenson de 10.530.751 km², repersentando 7% de las tierras eimersas.
Stritamente falando an tenermos de ciéncia [[geografie|geográfica]] cuntemporánea, la Ouropa, cumo la Ouceanie, deixan de star categorizadas cumo cuntinentes i son cunsidradas Macro-Ounidades Geográficas, MUG; yá qu'afatibamente, ne l causo de la Ouropa esta macrounidade geográfica ye un prolongamento oucidental de l cuntinente ourasiático. Carateriza la Ouropa, tanto ne l geográfico (cun muita ancidéncia ne l climático cumo an sue [[geografie houmana]]), l'eilebada quantidade média de costas marítimas i oceánicas debida a la persença d'abundantes penínsulas, golfos, mares anteriores i Eilhas. Esto i l'anfluxo de la [[Corrente de l Golfo]] i la prossimidade de ls zertos calientes de África i Ásia detremínan que na Ouropa prepondere, pese a las lhatitudes, un [[clima temperado]] scepcionalmente benigno para l'habitabilidade houmana. Por outra parte l'abundáncia de costas i hidrobias premitiu i premite l tránsito de populaçones i depuis sou stabelecimento zde fines de l [[pleistoceno]] (quando ls ''[[Homo sapienes]]'' sustituíran als ''[[Neandertal|Homo neandertalensis]]'').
Tamien ye la Ouropa, que se cunsidra tradecionalmente cumo un cuntinente, l mais plano de todos eilhes, cun ua altitude média de 230 metros. La mássima spresson destes prainos ye la grande praino de l Norte, que se stende 2000 Km zde las costas atlánticas francesas até ls [[montes Ourales]], la frunteira física mais ouriental cula Ásia. Ls puntos mais altos son l [[monte Eilbrus]] (Rússia) na Ouropa ouriental (5.642 metros), l [[Dykh-Tau]] (próssimo de l Eilbrus, na Rússia) (5.205 metros), l [[Shkhara]] (Geórgie) (5.204 metros) i l [[Monte Branco]] (Fráncia/Eitália) na Ouropa oucidental (4.807 metros).
Al sul, la Ouropa stá separada de l [[África|cuntinente africano]] pul [[mar Mediterráneo]], frunteira que se reduç a uns 30 Km ne l [[streito de Gibraltar]], al sudeste ls lhemites cula Ásia tamien stan dados pul Mediterráneo i puls sous mares subsidiários (l [[streito de ls Dardanelos]], l [[Mar de Mármara]] i l Helesponto ténen muito poucos quilómetros de lhargura, l [[Bósforo]] ye tan streito qu'atualmente bárias puontes l crúzan). Na rialidade l Mar Mediterráneo i la sue bacie, mais de l qu'un lhemite - segundo ls momentos stóricos - son un lhugar d'ounion culs outros "cuntinentes" (las macro-ounidades geográficas de Ásia i África), resultando cumo berdadeiros lhemites culturales i étnicos antre eilhes las stensas regiones zerticas que se lhocalizan de l'outro lhado de l Mediterráneo. Cunsidrando la [[Eislándia]] cumo parte de Ouropa i la [[Groenlándia]] cumo parte de la América, puode-se oubserbar que las çtáncias antre la Ouropa i l [[cuntinente americano]] son tamien bastante síguas.
Ls puntos stremos de la Ouropa son:
* Norte: [[Cabo Nordkinn]], Noruega (cuntinental), i [[Kmibskjellodden]], Noruega (Eilha)
* Sul: [[Gibraltar|Península de Gibraltar]], [[Gibraltar]]
* Oeste: [[Cabo de la Ruoca]], [[Pertual]] (cuntinental), i [[eilhéu de Monchique]], Pertual (Eilha)
=== Antidades geográficas ===
==== Golfos ====
Antre ls golfos de la Ouropa çtácan-se l [[golfo de Biscaia]] ([[Fráncia]] i [[Spanha]]), l de [[golfo de Cádis|Cádis]] ([[Spanha]], [[Marrocos]] i [[Pertual]]), l de ls [[streito de Dardanelos|Dardanelos]] ([[Turquie|Turquia]]), l de l [[streito de Bósforo|Bósforo]] ([[Turquie|Turquia]]), l de [[streito de Messina|Messina]] ([[Eitália]]) i l de [[Öresund]] ([[Dinamarca]] i [[Suécia]]), antre outros.
==== Penínsulas ====
Las sues percipales penínsulas son la [[península Scandinaba|Scandinaba]] (''[[Suécia]] i [[Noruega]]''), [[península Eibérica|península Spánica ó Eibérica]] (''[[Andorra]], [[Spanha]], [[Gibraltar]] i [[Pertual]]''), [[península Eitálica|Eitálica]] (''[[Eitália]], [[San Marino]] i [[Baticano]]''), [[península Balcánica|Balcánica]] (''[[Albánia]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Croácia]], [[Grécia]], [[Slobénia]], [[Macedónia de l Norte]], [[Sérbia]], [[Roménia]], i [[Turquie|Turquia]]''); para alhá de las penínsulas de [[península de Kola|Kola]] ([[Rússia]]), [[Jutlándia]] ([[Dinamarca]]), [[Bretanha]] ([[Fráncia]]) i [[península de la Crimeia]] ([[Oucránia]]).
=== Relebo ===
[[Fexeiro:Europe topography map en.png|thumb|right|300px|Mapa físico de la Ouropa.]]
Anque haba [[cadena de muntanhas|cadenas de muntanhas]], las formas de relebo predominantes na Ouropa son ls [[praino]]s, qu'apersentan dues caratelísticas mui positibas: un suolo giralmente fértil i faborable a la [[agricultura]] i grande facilidade para l stabelecimento de bias de quemunicaçon. Ls [[praino]]s mais eilebados i las [[muntanha]]s nun chégan a cubrir 35% de l território ouropeu i, por essa rezon, l'altitude média de las tierra s de la Ouropa ye de solo 340 metros.
De maneira giral, antoce, ne l [[relebo]] ouropeu predomínan eilebaçones modestas, i son muito quemuns ls [[praino]]s, percipalmente na metade norte de l cuntinente i an toda la porçon lheste, adonde aparece l grande Praino Russo. Para alhá dessa, merécen çtaque l Praino Húngara, percorrida pul [[riu Danúbio]], la Planície de l Pó, ne l norte de la [[Eitália]], i ls Prainos que cuntornan l lheste i l sul de las [[Ilhas Británicas]]. L Praino Germano-Polonés, de tipo flubial, stende de l'anterior para l lhitoral norte de l cuntinente.
Para alhá dessa einorme ária de prainos, ancontra-se inda ne l mapa de l cuntinente ouropeu:
* maciços de la Era Purmária, çgastados pula eiroson i reduzidos la prainos pouco eilebados; ne l noroeste fórman ls [[Alpes Scandinabos]]; aparécen nas [[Ilhas Británicas]] formando ls [[Montes Peninos]]; na [[Península Eibérica]] aparece cun [[Montes Cantábricos]], Meseta Spanhola i outros; na [[Península Balcánica]], cháman-se Montes Pindos; i na frunteira natural antre la Ouropa i la [[Ásia]] lhieban l nome de [[Montes Ourales]];
* cordilheiras muito altas na parte centro-sul, formando ls [[Alpes]], adonde queda ls puntos culminantes de l relebo ouropeu, cumo l pico de l [[Monte Branco]] (4.807 metros). Inda nessa region merécen çtaque las cristas de ls [[Apeninos]], [[Pireneus]], [[Balcanes]], [[Cárpatos]] i Cadeia de l [[Cáucaso]].
L [[litoral]] de la Ouropa ye mui recortado, l que faborece l'anstalaçon de ls [[porto]]s, la [[nabegaçon]] i l [[comércio]]. Ten grande númaro de [[península]]s i Eilhas de stensones dibersas isolandos mares anteriores. Oubserbando atentamente l mapa, antende-se:
* ne l norte, la [[Península Scandinaba]], qu'abriga l [[Mar Báltico]], ancontra-se la Península de la [[Jutlándia]] i las [[Ilhas Británicas]], ambolbidas pul [[Mar de l Norte]]. La porçon norte de l lhitoral ouropeu ye lhimitada pul [[Ouceano Glacial Ártico]], qu'angloba inda outros mares, cumo l [[Mar de la Noruega]], ne ls lhemites cul [[Ouceano Atlántico]].
* ne l sul, apartando la Ouropa de la [[África]], ancontra-se l [[Mar Mediterráneo]], que, por sue beç, abriga mares mais pequeinhos. Nel subressélen las [[península]]s [[Península Balcánica|Balcánica]], [[península Eitálica|Eitálica]] i la grande [[Península Eibérica]], que aparta l [[Mediterráneo]] de l [[Ouceano Atlántico]]. Nessa parte de l cuntinente ouropeu eisisten einúmaras Ilhas, merecendo çtaque las [[Ilhas Baleares]], la [[Córsega]], la [[Sardenha]] i la [[Sicília]], para alhá dun berdadeiro mosaico custituído pulas Ilhas griegas. Ls mares [[mar Tirreno|Tirreno]], [[mar Adriático|Adriático]], [[mar Jónico|Jónico]], [[mar Eigeu|Eigeu]], [[mar de Mármara|de Mármara]], [[mar Negro|Negro]], [[mar de Azob|de Azob]], i [[mar Cáspio|Cáspio]] móldan l cuntorno sul i sudeste de la Ouropa.
Las costas oucidentales de la Ouropa son banhadas pul [[Ouceano Atlántico]] i por ls sous mares secundários. Alredro de toda la Ouropa, la plataforma cuntinental ye muito lharga, criando buonas cundiçones para la [[pesca]] i l [[stratibismo mineral]].
=== Clima ===
[[Fexeiro:Europe biogeography countries en.svg|thumb|right|300px|Regiones biogeográficas de la Ouropa.]]
La Ouropa apersenta na maior parte de sues regiones [[clima ameroso]], cun staçones bien definidas, sin scessos de [[temperatura]], chibiosidade ó queda de [[niebe]]. Solamente ne l stremo norte i an altitudes eilebadas, nas [[cordilheira]]s, son ancuntradas temperaturas nó mui buonas pa l'atibidade houmana.
Las cundiçones climáticas stremamente faborables de la Ouropa de maneira giral resúltan de la cumbinaçon de quatro fatores:
* la maior parte de las tierras ouropeias ancontra-se an [[latitude]]s médias, antre 35 i 70 graus de lhatitude norte;
* l [[cuntinente]] ye rodeado por muitos mares i ls recortes de [[litoral]] nun faborécen mudanças bruscas de [[temperatura]]s;
* l cuntinente recebe, l'anho anteiro, [[bento]]s de l'oeste, que lhieban l'oumidade de l [[Atlántico]] até l'anterior.
* la [[Corriente de l Golfo]] lhieba augas calecidas até l lhitoral de las [[Ilhas Británicas]] i de la [[Península Scandinaba]], ajudando al eiquilíbrio térmico de las lhatitudes mais altas, subretodo al lhargo de la cuosta oucidental.
La cumbinaçon desses fatores faborece l domínio, na [[Ouropa Oucidental]], de l '''[[clima ameroso|clima ameroso oceánico]]''', úmido i sin grandes bariaçones de [[temperatura]]. Aparécen inda, na [[Ouropa Ouriental]] i an parte de la [[Península Scandinaba]] i de la [[Rússia]], l '''[[clima ameroso|clima ameroso cuntinental]]''' — mais seco, cun berones calientes i chubiosos i ambiernos mui frius — i l '''[[clima polar]]''' — cun ambiernos rigorosos i berones cúrtios, que carateliza ua parte de la [[Península Scandinaba]] i de la [[Rússia]] ouropeia.
Esses tipos climáticos apersentan bariaçones an funçon de fatores lhocales: ne l sul de l cuntinente, l'anfluéncia de las augas calecidas de l [[Atlántico]] i de l [[Mediterráneo]] permite l'eisisténcia de l '''[[clima mediterránico|clima mediterráneo]]''', qu'apersenta [[biran|berones]] i [[seca|secos]] i [[ambierno]]s úmidos i nun muito frius; ne ls [[Alpes]], l'altitude de l [[relebo]] ye respunsable pula cunfiguraçon de l [[clima]] d'altas [[muntanha]]s, coincido cumo '''[[clima alpino|alpino]]''', qu'apersenta [[ambierno]]s stremamente rigorosos. Este tipo climático aparece tamien ne ls Alpes Scandinabos, ne ls [[Cárpatos]] i ne ls [[Pireneus]]. Na Ouropa nun eisisten [[zerto]]s por ser un [[cuntinente]] [[clima ameroso|ameroso]].
[[Fexeiro:Europäische Wasserscheiden.png|thumb|right|300px|Bacies heidrográficas de la Ouropa.]]
=== Heidrografie ===
Se cumparados als rius tropicales, nun hai, na Ouropa, [[riu]]s muito stensos nin de grande belume d'auga. Inda assi, ls cursos flubiales son muito aprobeitados cumo bias de quemunicaçon i fuontes pordutores de [[einergie]].
La Ouropa apersenta ua grande quantidade de [[riu]]s, que zauguan ora diretamente ne l [[ouceano]], ora an lhagos, mares ó outros [[riu]]s. Desse ambaranhado flubial, çtacan-se las bacies:
* de l '''[[riu Reno]]''', que nace na [[Suíça]], sirbe de frunteira antre la [[Fráncia]] i la [[Almanha]], adonde banha ua de las regiones mais andustrializadas de toda la Ouropa, i zaugua ne ls [[Países Baixos]] (porto de Roterdana). Por ser lhargamente outelizado na nabegaçon, l Reno anterlhiga-se l'outros rius atrabeç de canhales.
* de l '''[[riu Danúbio]]''', que nace ne l maciço de la [[Floresta Negra]], na [[Almanha]], drena amportantes rius de l centro-sul ouropeu i çágua ne l [[Mar Negro]]. Para alhá de la [[Almanha]], banha ls seguintes países: [[Áustria]], [[Slobáquia]], [[Hungrie|Hungria]], [[Sérbia]], [[Bulgária]], [[Roménia]] i [[Oucránia]].
* de l '''[[riu Bolga]]''', l maior riu ouropeu, an que la nacente queda ne la [[praino de Baldai]], na [[Rússia]], drenando muitos afluentes até zauguar ne l [[Mar Cáspio]].
Merécen mençon inda, por passáren an capitales ó cidades amportantes de la Ouropa, ls rius [[Riu Tamisa|Támisa]], [[riu Eilba|Eilba]], [[riu Mosela|Mosela]], [[riu Bístula|Bístula]], [[riu Sena|Sena]], [[riu Lhoire|Lhoire]], [[riu Ródano|Ródano]], [[riu Pó|Pó]], [[riu Tibre|Tibre]], [[riu Douro|Douro]], [[riu Teijo|Teijo]], [[riu Ebro|Ebro]], [[riu Dnieper|Dnieper]], [[Riu Ural|Oural]], antre outros.
Para alhá de la grande cantidade de rius i de mares, la [[hidrografie]] ouropeia apersenta inda muitos lhagos, cumo ls de [[lhago de Custança|Custança]], de [[lhago de Genebra|Genebra]], de Zurique, na [[Suíça]], i ls lhagos glaciários qu'inda aparécen ne ls prainos de l noroeste de la [[Rússia]], na [[Scandinábia]] i subretodo na [[Finlándia]], cunsidrada "l paíç de ls lhagos", por cuncentrá-los an maior númaro.
=== Begetaçon ===
Atualmente, la maior parte de las [[begetaçon|formaçones begetales]] de la Ouropa yá fui çtruída, abrindo spácio para l'acupaçon [[agricultura|agrícola]] ó para la spanson ourbana.
Cumo an todo l mundo, las [[begetaçon|formaçones begetales]] oureginales de la Ouropa depénden de ls tipos de [[clima]] i, assi, de ls tipos de [[suolo]]. Assi, na [[Península Scandinaba]] i na [[Rússia]], junto al [[Ouceano Glacial Ártico]], aparece la '''[[tundra]]'''. Al sul dessa formaçon begetal, l'eilebaçon de la [[temperatura]] bai faborecendo, purmeiramente, l zambolbimento de la '''[[taiga]]''' i, depuis, de la '''[[floresta]] de [[cunífera]]s''', qu'acupan grande parte de la [[Suécia]], [[Noruega]] i [[Finlándia]].
Nas árias de [[clima ameroso|clima ameroso ouceánico]], adonde por anfluéncia de l [[ouceano]] la [[oumidade]] ye maior, ye muito quemun la '''[[floresta temperada]]''', formada por [[cunífera]]s i [[arble]]s de [[fuolha]]s caducas; essa fui la [[begetaçon|formaçon begetal]] oureginalmente dominante, mas hoije ye cunserbada solo ne ls [[maciço]]s muntanhosos.
Nas árias mais [[seca]]s, dominadas pul [[clima ameroso|clima ameroso cuntinental]], próssimo als [[mar]]s [[mar Negro|Negro]] i [[mar Cáspio|Cáspio]] aparece gran stenson de [[stepe]]s, nas árias mais [[sieca]]s, i [[pradarie]]s, nas árias mais [[oumidade|úmidas]], cun ua [[begetaçon]] rastreira qu'an alguns cachos lhiembra ls [[pampa]]s de l [[Riu Grande de l Sul]].
Ne l sul de la Ouropa, l [[clima mediterránico|clima mediterráneo]], cun sues caratelísticas subtropicales bastante amenizadas pul [[Ouceano Atlántico]], faborece l zambolbimento de [[floresta]]s, qu'hoije, degradadas, apersentan-se cumo capones de [[begetaçon]] çcontina, coincidas cumo [[maquis]], an árias de [[suolo]]s [[arena|arenosos]], ó cumo garrigue, an árias de [[terreno]]s [[calcário]]s. Essa [[begetaçon]] ye chamada de '''[[mar Mediterráneo|mediterránea]]'''.
Todo l [[leste]] de la Ouropa, acupado pula [[Rússia]] ouropeia, apersenta la mesma çtribuiçon begetal de l restante de l [[cuntinente]]: la [[tundra]] - ne l stremo norte -, la [[taiga]], las [[pradarie]]s i las [[stepe]] custituen las [[begetaçon|formaçones begetales]] dominantes.
[[Fexeiro:Scandinavian grey wolf Canis lupus .jpg|right|thumb|350x|Lhobo cinza scandinabo]]
=== Fauna ===
La Ouropa anclui-se na region zogeográfica paleártica. La açon de l'home reduziu l númaro i la stenson geográfica de las speces selbaiges ouropeias. Na zona mais sietentrional bíben animales de pieles finas, cumo la [[rena]] i la [[foca]]. Ne ls bosques temperados habítan l [[urso pardo]], la [[raposa]], l [[lince]], la [[lhontra]], l [[lobo]], l [[benado]], l [[gamo]], [[corço]], l [[squilo]], etc. Anquanto na ária mediterránea abundan [[lebre]]s, [[jabali]]s, [[perdiç|perdize]]s i [[faison]]es. La muntanha apersenta ua fauna peculiar (l [[alce]] i l [[chibo montés]]). Son abundantes las [[abe]]s i ls [[páixaro]]s, muitos de ls quales mígran antre las dibersas regiones ouropeias ó antre la Ouropa i la [[África]].
=== Porblemas eicológicos ===
[[Fexeiro:Pollution paris.jpg|thumb|lheft|200px|[[Poluiçon atmosférica]] an [[Paris]].]]
Un [[porblema]] que la Ouropa bibe cun antensidade crecente ye la [[poluiçon]]. La antensa [[andustrializaçon|atibidade andustrial]] associada a l'alta acupaçon de l spácio resultan an agressones ambientales grabes, mesmo cula amplantaçon de medidas de prebençon. La [[poluiçon atmosférica]] alcança nibles anquietantes nas percipales [[cidade]]s de la Ouropa, adonde l númaro de [[Outomoble|outomobles]] an circulaçon ye cada beç maior. Paralelamente, la [[agricultura]] ouropeia tamien nun stá lhibre de ls eifeitos danosos de la [[chuba ácida]], [[anseticida]]s, [[fungicida]]s i [[herbicida]]s.
== Regiones ==
D'acordo culs puntos de bista spacial i eiconómico, podemos dibedir l cuntinente an: [[Ouropa Oucidental]], [[Ouropa sietentrional]], [[Ouropa centro-ouriental|Ouropa Centro-Ouriental]] i [[Ouropa Meridional]]. Sendo:
* '''[[Ouropa Oucidental]]''': region qu'abrange alguns de ls chamados países atlánticos, ó seia, banhados pul [[ouceano Atlántico]] ([[Reino Ounido]], [[Irlanda]] i [[Fráncia]]); ls que manténen relaçon direta cul Atlántico atrabeç de l [[mar de l Norte]]: [[Países Baixos]], [[Bélgica]] i [[Almanha]]; i ls países sin salida para l mar, mas que stan direta ó andiretamente lhigados al Oucidente ([[Áustria]], [[Suíça]], [[Luxemburgo]] i [[Liechtenstein]]).
* '''[[Ouropa sietentrional]]''': region qu'angloba la [[Noruega]] i la [[Suécia]], lhocalizadas na [[península Scandinaba]], para alhá de la [[Finlándia]], [[Eislándia]] i [[Dinamarca]]; abrange tamien la [[Stónia]], [[Letónia]] i [[Lituánia]], que a partir de 1990 se tornórun andependientes de l'anton [[Ounion Sobiética]]. La ancluson desses países na region justifica-se por motibos eiquenómicos i pula sue prossimidade étnica i cultural culs finlandeses.
* '''[[Ouropa centro-ouriental|Ouropa Centro-Ouriental]]''': Ye formada pul cunjunto de ls antigos países socialistas de l Lheste - [[Polónia]], [[República Checa]], [[Slobáquia]], [[Hungrie|Hungria]], [[Roménia]], [[Bulgária]], [[Albánia]], [[Sérbia]], [[Montenegro]], [[Kosobo]], [[Slobénia]], [[Croácia]], [[Bósnia i Herzegobina]] i [[Macedónia de l Norte]] - i pulas repúblicas que custituían l'antiga [[Ounion Sobiética]], an sue parte ouropeia: [[Bielorrússia]], [[Oucránia]], [[Moldábia]], [[Geórgie]], [[Arménia]], [[Azerbaijon]] i [[Rússia]] Ouropeia.
* '''[[Ouropa Meridional]]''': region que, tamien chamada de mediterránea, cumprende ls países ne l sul de l cuntinente, quaije todos banhados pul mar Mediterráneo: [[Pertual]], [[Spanha]], [[Eitália]], [[Grécia]] i [[Turquie|Turquia]] ouropeia, para alhá de bários micro-stados - [[Baticano]], [[San Marino]], [[Mónaco]], [[Malta]] i [[Andorra]].
== Eiquenomie ==
[[Fexeiro:Europe gdp map.png|250px|thumb|Las naciones ouropeias segundo la sue renda per capita an 2002.]]
La eiquenomie de la Ouropa ye la maior de l mundo. Muitos de sous stados perténcen al [[purmeiro mundo]].
Ne l [[seclo XIX]] rializa-se la purmeira antegraçon moderna de l'eiquenomie de bários stados ouropeus atrabeç de la [[Ounion Aduaneira de la Almanha]].
La [[Almanha]] ye eiquenomicamente la nacion mais poderosa de Ouropa, seguida por [[Fráncia]], l [[Reino Ounido]], [[Eitália]] i [[Spanha]], inda que l paíç mais rico, an renda per capita, ye la [[Eirlanda|República de la Eirlanda]], l paíç que quando antrou na [[Ounion Ouropeia]], era l mais pobre de l grupo. Eisiste ua grande çparidade na riqueza eiquenómica de ls defrentes países ouropeus, assi, anquanto nas cinco percipales eiconomies l [[PIB]] passa ls 20 mil [[ouro]]s por pessona, [[Moldábia]] mal ultrapassa ls dous mil.
Buona parte de la dinámica eiquenómica de l cuntinente eimoldura-se drento de l funcionamento de la [[Ounion Ouropeia]]. Zde [[2007]], treze stados ouropeus (an 2007 ouniu-se la Slobénia) cumpárten ua mesma moneda, l [[ouro]] (€).
La nuoba rialidade de l'eiquenomie mundial, que se cunsulidou an decorréncia de la redadeira década, esta marcada percipalmente pula zantegraçon de la [[Ounion Sobiética]], l bertiginoso crecimento de la [[República Popular de la China]] i la materializaçon de l'ounidade eiquenómica de buona parte de Ouropa.
Ne l meio destas mudanças surgiran nuobos pólos para l'eiquenomie mundial qu'ampulsionórun l chamado porcesso de "[[Globalizaçon]]".
Ua de las particularidades de l'eiquenomie ouropeia ye que bários stados de pouca stenson territorial, sien maiores recursos naturales i sin tenr costas, cóntan cun eiconomies prósperas i un eilebado nible de bida. Tal ye l causo de l [[Luxemburgo]], de la [[Suíça]] ó de l [[Liechtenstein]], bien cumo de l [[Mónaco]], inda qu'este redadeiro ten costas subre l Mediterráneo.
== Demografie ==
[[Fexeiro:Europe population growth 2006.png|thumb|275px|L crecimento de la populaçon ne ls países ouropeus]]
Zde la [[Renacimento|Renacença]] i la [[Era de ls Çcubrimientos]], la Ouropa tubo grande anfluéncia na cultura, eiquenomie i mobimentos sociales mundiales. La [[demografie]] de la Ouropa ye amportante nun solo storicamente, mas tamien na cumprenson de las relaçones anternacionales i de la dinámica populacional cuntemporáneas.
Las questones demográficas de Ouropa, atuales i passadas, ancluíran [[Emigraçon|emigraçon por motibos religiosos]], [[relaçones raciales]], [[Eimigraçon|eimigraçon eiconómica]], declínio de la [[taxa de natalidade]] i [[ambelhecimento populacional]]. An alguns países, tal cumo la [[eirlanda]] i la [[Polónia]], l'acesso al [[amóbito]] ye atualmente lhemitado; ne l passado, essas restriçones era quemuns an toda Ouropa, assi cumo la maiorie de ls [[métodos cuntracetibos]]. Para alhá desso, trés países ouropeus ([[Países Baixos]], [[Bélgica]] i [[Suíça]]) ténen premitido ua forma lhemitada de [[outanásia]] boluntária para [[Malina treminal|anfermos treminales]].
An 2005 la populaçon de la Ouropa era stimada an 728 milhones de pessonas d'acordo cula [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU), l que perfaç pouco mais de 11% de la populaçon mundial. Un seclo antes, la Ouropa tenie quaije 25% de la populaçon de toda la Tierra . La populaçon ouropeia creciu nesses cien anhos, mas an outras parte de l mundo, particularmente na [[África]] i na [[Ásia]], l crecimento fui muitas bezes mais acentuado<ref name="UNPP 2004">[http://sa.un.ourg/unpp UNPP, 2004 Revision World Population Prospets: The 2004 Revision Population Database]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|United Nations]] Population Dibision, 2005. Bisitado an 25 d'outubre de 2006.</ref>. De acordo cula Ourganizaçon de las Naciones Ounidas, la proporçon de la populaçon mundial a morar na Ouropa cairá para cerca de 7% an [[2050]], totalizando 653 milhones d'habitantes<ref>http://sa.un.org/unpp/p2k0data.asp{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
== Lhénguas ==
{{Percipal|Lhénguas de la Ouropa}}
[[Fexeiro:Europas språk.png|right|thumb|250px|Çtrebuiçon aprossimada de las lhénguas atualmente faladas an Ouropa.]]
Las lhénguas ouropeias stan drento de trés grupos lhenguísticos: las [[lénguas románicas]], deribadas de la [[lhatin|lhéngua lhatina]] de l [[Ampério Romano]]; las [[lénguas germánicas]], an que ancestrales benírun de lhéngua de l sul de la [[Scandinábia]]; i las [[lénguas slabas]].
Las lhénguas románicas son faladas percipalmente ne l sudoeste de la Ouropa, assi cumo na [[Roménia]] i na [[Moldábia]], que quédan na [[Ouropa Ouriental]]. Las lhénguas germánicas son faladas ne l noroeste de la Ouropa i alguas partes de la [[Ouropa Central]]. Las lhénguas slabas son faladas na Ouropa Central, Ouriental i Sudeste de la Ouropa.
Muitas outras lhénguas fura de ls trés percipales grupos son faladas na Ouropa. L eidioma [[Léngua Anglesa|Anglés]] ye única antre las lhénguas germánicas, tenendo grande parte de l sou bocabulário çcendente de lhénguas románicas. L grupo de [[lénguas célticas]] tamien ye un grupo çtinto, cumo ls restantes yá referidos, i ambora tenga zaparecido grande parte de l sou uso diário, inda eisisten defrentes númaros de falantes de cada ua de las seis lhénguas célticas: [[léngua eirlandesa|eirlandés]], [[gaélico scocés]] i [[manx]], [[galés]], [[léngua córnica|córnico]] i [[breton]].
Multilhénguismo i la proteçon de las lhénguas regionales i minoritárias son oubjetibos políticos reconhecidos na Ouropa d'hoije. L Cunselho de la Ouropa atrabeç de la [[Cumbençon-Quadro para la Proteçon de las Minorias Nacionales de l Cunselho de la Ouropa]] i de la [[Carta Ouropeia de las Lhénguas Regionales ó Minoritárias]] lhebou á criaçon dun quadro jurídico a fabor de ls dreitos lhenguísticos na Ouropa.
== Religion ==
{{Percípal|Religion na Ouropa}}
La prebaléncia de las religiones de la Ouropa ye la seguinte:
* '''[[Crestianismo]]'''
** '''[[Catolicismo remano]]''', países ó árias cun populaçones significatibamente Católicas: [[Andorra]], [[Áustria]], oeste de la [[Bielorrússia]], [[Bélgica]], [[Bósnia i Heirzegobina]], [[Croácia]], [[República Checa]], [[Fráncia]], sul i oeste de la [[Almanha]], [[Hungrie|Hungria]], [[Eirlanda]], [[Eitália]], [[Latgale (region)|Lhatgale]] (region de la [[Letónia]]), [[Liechtenstein]], [[Lituánia]], [[Lhuxemburgo]], [[Malta]], [[Mónaco|Mónaco]], Sul de la [[Países Baixos|Holanda]], [[Polónia]], [[Pertual]], [[Roménia]], [[San Marino]], [[Slobáquia]], [[Slobénia]], [[Spanha]], centro i sul de la [[Suíça]], oeste de la [[Oucránia]], i [[Baticano]]. Eisisten tamien grandes minories católicas ne l [[Reino Ounido]] (specialmente na [[Eirlanda de l Norte]]), i an outros países ouropeus. Na [[Sérbia]], ls católicos son ua pequeinha minorie.
** ''' [[Eigreijas ourientales|Catolicismo Ouriental]]''' - ye ancuntrado ne l'oeste de la [[Oucránia]], [[Bulgária]], [[Xipre|Chipre]], [[Grécia]], [[Arménia]] (ten [[Eigreija Apostólica Arménia|Eigreija nacional]] i outocéfala), [[Hungrie|Hungria]], [[Macedónia de l Norte]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Slobáquia]], sul de la [[Eitália]] ([[Sardenha]] i [[Sicília]]) i [[Córsega]], na [[Fráncia]].
** ''' [[Eigreija Ortodoixa|Crestianismo ourtodoxo]] ''', ls países cun populaçones segneficatibamente Ourtodoxa son: [[Arménia]], [[Bielorrússia]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Xipre|Chipre]], [[Geórgie]], [[Grécia]], [[Macedónia de l Norte]], [[Moldábia]], [[Montenegro]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Oucránia]], parte ouriental de la [[Hungrie|Hungria]], i minories ne l Sul de la [[Eitália]], [[Cazaquiston]], [[Albánia]], [[Letónia]],[[Lituánia]], [[Polónia]] i [[Finlándia]] ([[Carélia]]).
** '''[[Protestantismo]]''': países cun populaçones segneficatibamente protestantes ancluen [[Dinamarca]], [[Stónia]], [[Finlándia]], norte i lheste de la [[Almanha]], [[Eislándia]], [[Letónia]], [[Países Baixos|Houlanda]], [[Noruega]], [[Suécia]]; lheste, norte i oeste de la [[Suíça]] i [[Reino Ounido]]. Eisisten significatibas minorias na [[Fráncia]], la noroeste [[Piemonte]] na region de [[Eitália]], [[Slobáquia]], [[República Checa]], [[Hungrie|Hungria]], i ua pequeinha minorie na [[Polónia]].
* '''[[Eislan|Eislon]]''', países cun segneficatiba populaçon muçulmana son: [[Albánia]], [[Azerbaijon]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Grécia]], [[Geórgie]], [[Cazaquiston]], [[Montenegro]], bárias repúblicas de [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Turquie|Turquia]], [[Crimeia]] na [[Oucránia]], i [[Fráncia]].<ref>{{Citar web | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/Europe/4385768.stm | titalo = muçulmanos na Ouropa: BBC Country guia}}</ref>
Outras religiones son praticadas por grupos menores na Ouropa, ancluindo: <br />
* '''[[Judaísmo]]''' percipalmente an [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Reino Ounido]], [[Rússia]] i [[Eitália]]. Al mesmo tiempo, l judaísmo fui mui praticado an todo l cuntinente ouropeu, anque tenga deminuído an númaros zde la spulson i de l stermínio, i l éxodo de l [[judius]] durante parte de l segundo milénio.
* '''[[Hinduísmo]]''' percipalmente antre eimigrantes de la [[índia]] ne l [[Reino Ounido]]. An [[1998]], habie ua stimatiba de 1.382.000 hindus na Ouropa.<ref>{{Citar web | url = http://www.adherents.cun/Na/Na_306.html | titulo = www.adherents.cun/Na/Na_306 . Html <! - INSERIR TÍTULL - >}}</ref>
* '''[[Budismo]]''', fracamente spalhado por toda la Ouropa i an rápido crecimento ne ls redadeiros anhos, cerca de 3 milhones d'adetos.<ref>{{Citar web | url = http://www.bipassanafoundation.cun/Buddhists.html | titulo = Bipassana Foundation - budistas de to l mundo}}</ref><ref>{{Citar web | url = http://www.buddhanet.net/i-lhearning/buddhistworld/to-west.htn | titulo = BuddhaNet - budismo ne l Oucidente}}</ref>
* '''Andígenas Ouropeus''', seguidores de las tradiçones i crenças paganas stan an muitos países (i an rápido crecimento ne l mobimento neopagon na [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Eirlanda]] i [[Reino Ounido]]), i fé [[Asatru]] reconhecida cumo ua minorie religiosa na [[Eislándia]] (zde [[1973]]), [[Noruega]] i [[Suécia]].
* ''' [[Mobimiento Rastafari|Rastafari]] ''', quemunidades ne l [[Reino Ounido]], [[Fráncia]], [[Spanha]], [[Pertual]], [[Eitália]] i noutros países.
* '''[[Sikhismo]]''', quaije 1 milhon d'adetos de l Sikhismo na Ouropa. La maiorie de la quemunidade bibe ne l [[Reino Ounido]] (750.000) i [[Eitália]] (70.000). Cerca de 10.000 na [[Bélgica]] i [[Fráncia]]. [[Países Baixos|Holanda]] i [[Almanha]] ténen ua populaçon de 12.000 adetos. Todos ls outros países ténen menos ó 5000 Sikhs.
* '''[[Jainismo]]''', pequeinha adeson, percipalmente antre ls eimigrantes andianos ne l [[Reino Ounido]].
* '''[[Bodo]]''', percipalmente antre pessonas de raça negra, eimigrantes de [[Caribe]] i de la [[África Oucidental]] fixados ne l [[Reino Ounido]] i [[Fráncia]].
* '''Religiones tradecionales africanas''' (ancluindo [[Muti]]), percipalmente ne l [[Reino Ounido]] i [[Fráncia]].
* '''Outras religiones''' cun poucos (ó al abrigo dun milhon) adetos na Ouropa: [[Animismo]], [[Eigreija de Cristo]], [[Eco-religion]], [[Gnose]], [[Paganismo]], [[Teçtemunhas de Jeobá|Testemunhas de Jeobá]], [[Menonitas]], [[Eigreija Morabiana]], [[Mormonismo]] ó [[Ls Santos de ls Redadeiros Dies]], [[Panteísmo]], [[Politeísmo]], [[Relatibismo]] Teológico, [[Cientologie]], [[Adbentistas de l Sétimo Die]], [[Eigreija Ounibersal]], [[Unitarismo]], [[Wican]], i [[Zoroastrismo|Zoroastrianismo]].
Milhones d'ouropeus nun proféssan nanhue religion ó son [[ateísmo|ateus]], [[agnosticismo|agnósticos]] ó [[houmanismo|houmanistas]]. Las maiores populaçones nun cunfessionales (an percentaige) son ancuntradas na [[República Checa]], [[Dinamarca]], [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Países Baixos|Houlanda]], [[Noruega]], [[Suécia]] i nas antigas repúblicas sobiéticas cumo [[Bielorrússia]], [[Stónia]], [[Rússia]] i [[Oucránia]], anque la maiorie de ls antigos países quemunistas téngan populaçones segneficatibamente nó cunfessionales.
=== Religiones cun statuto ouficial ===
Un cierto númaro de países de la Ouropa ténen [[Stado cunfessional|religiones ouficiales]], ancluindo [[Liechtenstein]], [[Malta]], [[Mónaco]], [[Baticano]] (católica), [[Grécia]] (Ortodoixa Ouriental), [[Dinamarca]], [[Eislándia|Islándia]], i [[Noruega]] (Lhuterana). Na [[Suíça]], alguns cantones reconhecen oufecialmente catolicismo, protestantismo i outras religiones reformistas. Alguas aldés suiças inda ténen la sue própia religion.
La [[Geórgie]] nun ten Eigreija stabelecida, mas la [[Eigreija Ourtodoxa Georgiana]] ''goza de fato'' de statuto pribeligiado zde l'assinatura dua cuncordata an [[2002]] cul stado georgiano. Na [[Finlándia]], tanto la [[Eigreija Ortodoixa Finlandesa]] i la [[Eigreija Eibangélica Lhuterana de la Finlándia|Eigreija Lhuterana]] son oufeciales. Na [[Anglaterra]], ua parte de l [[Reino Ounido]], ten l [[Anglicanismo]] cumo la sue religion oufecial. Na [[Scócia]], ua outra parte de l Reino Ounido, ten l [[Presbiterianismo]] cumo la sue eigreija/religion nacional, mas yá nun ye "oufecial". Na [[Suécia]], l'uorgano de la Eigreija ye l [[Luteranismo]], mas tamien deixou de ser "oufecial". Ne l [[Azerbaijon]], [[Fráncia]], [[Pertual]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Spanha]] i [[Turquie|Turquia]] son oufecialmente "seculares".
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Ouropa| ]]
m35ndb27s1u48acbwfpc2327q1u4hit
Oustrália
0
693
107956
105859
2026-08-17T12:09:27Z
~2026-30875-10
15270
/* Eiquenomie */
107956
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>'''Oustrália'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Australia.svg|left|130px]]
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg|left|100px]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Australia (orthographic projection).svg|left|290px]]
|-
| '''Lhéngua oufecial''' || {{l|Anglés}}
|-
| '''Capital'''<br /> - Populaçon:<br />|| {{l|Camberra}}
|-
|-
|}
La '''Oustrália''' (an [[Lhéngua anglesa|anglés]] ''Australia''), oufecialmente '''Quemunidade de la Oustrália''' (''Commonwealth of Australia'') ye un [[paíç]] de l [[heimisfério sul]], que cumprende la ária cuntinental ("cuntinente Oustraliano") de la [[Oceanie]], la [[Tasmánia]] i bárias ilhas adjacentes ne ls [[ouceano]]s [[Ouceano Índico|Índico]] i [[Ouceano Pacífico|Pacífico]]. L ''cuntinente-ilha'', cumo la Oustrália por bezes ye chamada, ye banhado pul [[ouceano Índico]], a sul i a oeste, pul [[mar de Timor]], [[mar de Arafura]] i [[Streito de Torres]], a norte, i [[mar de Coral]] i [[mar de la Tasmánia]], a lheste. Atrabeç destes mares, ten frunteira marítima cula [[Andonésia]], [[Timor-Lheste]] i [[Papua-Nuoba Guiné]], la norte, i cul território [[Fráncia|francés]] de la [[Nuoba Caledónia]], a lheste, i la [[Nuoba Zelándia]] a sudeste.
Durante cerca de 40.000 anhos antes de la colonizaçon ouropeia ampeçada ne l final de l [[seclo XVIII]], l cuntinente Oustraliano i Tasmánia éran habitadas por cerca de 250 naciones andebiduales de aborígenes. Passado sporádicas bejitas de pescadores de l norte, i pula çcubierta [[Ouropa|ouropeia]] por parte de sploradores houlandeses an [[1606]], la metade ouriental de la Oustrália fui alegada puls [[Reino de la Grana-Bretanha|británicos]] an [[1770]] i einicialmente colonizada atrabeç de l trasporte de presos para la quelónia de [[Nuoba Gales de l Sul]], fundada an [[26 de Janeiro]] de [[1788]]. La populaçon oumentou de forma custante ne ls anhos seguintes, l cuntinente fui splorado i, durante l [[seclo XIX]] outros cinco grandes territórios outogobernatibos fúrun stablecidos.
An [[1 de Janeiro]] de [[1901]], las seis quelónias se tornórun ua federaçon, i de la Quemunidade de la Oustrália fui formada. Zde la Federaçon, la Oustrália ten mantido un sistema político [[Democracie Lhiberal|democrático lhiberal]] stable i cuntina a ser un [[Reinos de la Commonwealth|reino de la Commonwealth]]. La populaçon ye un pouco mais de 21,7 milhones, cun cerca de 60% cuncentradas an torno de las capitales cuntinentales staduales de [[Sydney]], [[Melbourne]], [[Brisbane]], [[Perth (Oustrália Oucidental)|Perth]], [[Adelaide (Oustrália)|Adelaide]], i [[Darwin (Oustrália)|Darwin]]. La capital de la nacion ye [[Camberra]], lhocalizada ne l [[Território de la Capital de la Oustrália]].
[[Paíç zambolbido|Tecnologicamente abançado i andustrializado]], la Oustrália ye un próspero paíç [[Multiculturalismo|multicultural]] i ten eicelentes resultados an muitas cumparaçones anternacionales de ls zampenhos nacionales, tales cumo ls cuidados de salude, sperança de bida, calidade de bida, zambolbimiento houmano, la eiducaçon pública, la lhiberdade eiquenómica, bien cumo la porteçon de lhiberdades cebiles i dreitos políticos. Las cidades Oustralianas tamien rotineiramente situan-se antre las mais altas de l mundo an tenermos de habitablidade, ouferta cultural, la culidade de bida. Ye un nembro de la [[ONU]], [[G20 maiores eiquenomies|G-20]], [[Quemunidade de las Naciones]], [[ANZUS]], de la [[OCDE]], bien cumo la [[OMC]].
== Eitimologie ==
L nome Oustrália ben de la palabra an [[latin]] ''australis'', que quier dezir "de l sul", i sue ourige data de lhendas de l [[seclo II]] de "tierra çcoincida de l sul" (''terra australis incognita''). L splorador [[Matthew Flinders]] dou l nome pa l lhugar de ''[[Terra Australis]]'', que mais tarde fui abrebiado para la forma atual. Antes, quando ls houlandeses splorórun la ária chamórun-na de ''Nova Hollandicus'' ó [[Nuoba Houlanda (Oustrália)|Nuoba Houlanda]].
Flinders mais tarde renomeou a tierra para ''Australia'', an [[1804]], anquanto staba preso puls [[Fráncia|franceses]] an [[Maurícia]]. Quando retornou a la [[Anglaterra]] i publicou sous trabalhos, an [[1814]], fui fuorçado a trocar l nome para ''Terra Australis'' pul almirantado [[Reino Ounido|británico]]. Tomando coincimiento de la perferéncia de Flinders por ''Austrália'', l gobernador [[Lachlan Macquarie]], de [[New South Wales]], ampeçou a usar l nome an sous çpachos para la Anglaterra. An [[1824]] l almirantado británico finalmente aceitou que l cuntinente deberie ser coincido oufecialmente cumo ''Austrália''.
La palabra ''Austrália'' ye pernunciada lhocalmente cumo {{IPA2|/əˈstɹæɪljə/}} ó {{IPA2|/əˈstɹæɪjə/}} ([[IPA]]). Un questume mui popular antre ls falantes de la lhéngua anglesa ye chamar ls oustralianos (''australians'') de ''aussies'' (lé-se "ózis").
== Stória ==
{{Artigos percipales|[[Stória de la Oustrália]] i [[Çcubierta de la Oustrália]]}}
La Oustrália faç parte de l cuntinente mais nuobo de l mundo - la [[Oceanie]]. Anque ser habitada por [[Aborígene Oustraliano|aborígines]] hai mais de 40 mil anhos, solamente hai dous seclos ampeçou-se sue colonizaçon por ouropeus. Geograficamente pa l mundo, la Oustrália era un cuntinente ambesible, ua basta tierra que stranhamente fui çconsidrada puls cartógrafos sin nada que justeficasse la sue auséncia ne ls [[mapa-múndi|mapas-múndi]].
Segundo alguas bersones, [[Pertual|pertueses]] <ref>[http://www.bbc.co.uk/pertuese/reporterbbc/story/2007/03/070321_portugalOustralia_ir.shtml Mapas 'rebelan' que pertués çcubriu Oustrália an 1522] BBCBrasil</ref> i [[Países Baixos|houlandeses]], bien cumo outros pobos, passában al ancho de la cuosta i, inda assi, nunca achórun cumbidatiba ua possible colonizaçon.
Dous seclos depuis l capitan anglés [[James Cook]] fui ambiado para fazer ua spediçon científica neste çcoincido lhugar. Cunta la stória que la [[28 de Abril]] de [[1770]], passado circunabegar l cuntinente, el finalmente zambarcou na cuosta lheste Oustraliana. Cuntinou biaige para norte, i, a 22 de Agosto, proclamou la posse de l território, la que se dou l nome de ''New South Wales'', ([[Nuoba Gales de l Sul]]). Ampeçaba-se assi la colonizaçon anglesa de la Oustrália, ne l ampeço feita solo cul oubjetibo de "sbaziar" las cadenas británicas. Ls cundanados, passado cumpríren la sue pena an tierra Oustraliano, recebien ua pequeinha parcela de tierra, zde que nun houbisses habitantes natibos neilhas. Als poucos fui-se ampliando l domínio de l ex- saqueadores angleses naquel basto i çprotegido cuntinente, até, por buolta de [[1950]], l censo mundial stimar la populaçon Oustraliana an menos de 5 milhones de habitantes.
L paíç ye ua nacion multicultural que recebiu i recibe eimigrantes zde l ampeço de l porcesso de colonizaçon ouropeia de forma afatiba i duradoura, ne l seclo XVIII, pul Reino Ounido. Por esso, la maiorie étnica de la populaçon ye de ourige británica, mas ye seneficatiba la persença de outras minories étnicas, cumo griegos, asiáticos i ls marginalizados natibos (restan 2% de l total de la populaçon), dezimados pula amplantaçon de la "moderna" sociadade branca ouropeia. La Oustrália tornou-se andependiente de l Ampério Británico an [[1942]], mas faç parte de l [[Commonwealth]] (Quemunidade Británica de las Naciones).
== Geografie ==
{{Artigo percipal|[[Geografie de la Oustrália]]}}
[[Fexeiro:Australia satellite plane.jpg|left|thumb|[[Eimaige de satélite]] de la Oustrália.]]
De lhoinge, a maior parte de la Oustrália ye cumpuosta de [[zerto]]s ó zonas [[semi-árido|semi-áridas]] — 40% de la massa terrestre stá cubierta por [[duna de arena|dunas de arena]]. Solo ls cantos sudeste i sudoeste ténen [[clima]] temperado i un tierra moderadamente fértil. La parte norte de l paíç ten un clima tropical: parte ye [[floresta tropical]], parte son [[pastaige]]s i parte ye [[zerto]] cumo, por eisemplo, l [[zerto de l Outback]].
Anquanto a maior parte de l paíç se carateliza pul clima subtropical seco, las regiones situadas, dua maneira giral, al norte de l [[Trópico de Capricórnio]] ténen clima tropical cula staçon chubiosa ne ls meses de berano. La cuosta ouriental, por sue beç, recibe chubas monçónicas.
La [[Grande Barreira de Coral]], maior [[recife]] de [[coral]] de l mundo, queda la pouca çtáncia de la cuosta nordeste i stende-se por mais de 1200 quilómetros. L [[Uluru]] (coincido cumo [[Ayers Rock]] até [[1986]]) ye l maior [[monolito]] de l mundo i queda na Oustrália central. La begetaçon an giral ye de sabanas i temperadas (oucalitos), i sue [[Fauna de la Oustrália|fauna]] ye ua cunsequéncia direta de sou milenar eisolamiento geográfico.
[[Fexeiro:Lasseter Highway1437.jpg|thumb|220px|[[Uluru]], l maior [[monolito]] de l mundo.]]
Formada por un eimenso bloco cunquistado a la cuosta, la Oustrália ye un pouco bariada an tenermos de relebo i de paisaige. dous terços de l paíç son acupados pul Scudo Oustraliano, ua basta prainada zértica cuja monotonie solo ye quebrada por muntanhas pouco eilebadas i alguns cumes arredondados, eisolados ne l meio de las prainadas. A lheste deste Scudo, la Grande Bacia Artesiana stende-se antre l [[golfo de Carpentária]] i l [[lago Eyre]], que neste redadeiro ancontra-se ambaixo de l nible de l mar an quinze metros (-15 n). Ye nesta grande depresson que se ancóntran las reserbas subterráneas de auga i la sola bacie flubial cun algua amportança: l Murray-Darling.
Acupando to la parte ouriental, de la península de l [[Cabo York]] a la [[Tasmánia]], surge ua sucesson de modestas muntanhas i prainos, que custitui la [[Cordilheira Oustraliana]]. Esta porlonga-se para sueste atrabeç de l [[Alpes Oustralianos]], ne ls quales se ancóntran ls cumes mais altos de l paíç, cumo por eisemplo l [[Monte Kosciuszko]], que ten 2.228 metros de altura, l punto mais alto de l cuntinente-ilha, tenendo an bista que l punto culminante an giral ancontra-se ne l [[Pico Mawson]] (2745 n), ne l território ultramarino de [[Ilha Heard i Ilhas McDonald]] (centro de la Ilha Heard), situado ne l centro sul de l [[Ouceano Índico]].
=== Fauna i flora ===
{{Artigo percipal|[[Fauna de la Oustrália]]}}
La Oustrália ten grande dibersidade de fauna i flora, yá que buona parte de l paíç ye [[Deserto|çértica]] ó semi-árida, mas tamien eisisten dibersas regiones adonde l clima ye mais ameno. Eisiste un uorgano federal cul fin de proteger la fauna i la flora Oustralianas. Ua amportante particularidade de la fauna Oustraliana ye la ocorréncia de dibersas speces marsupiales.
L isolamiento de la Oustrália ten faborecido la eiboluçon dua fauna que nun se parece cun nanhue outra de l planeta. La mesma carateriza-se, subretodo, pula persença de [[marsupial]]es (animales cun ua bolsa para las crias) antre ls quales çtácan ls [[canguru]]s, ''[[wallabe]]s'' ó [[coala]]s (alimentan-se sclusibamente de fuolhas de [[eucalito]]s), [[wombat]]s ó topos marsupiales. Ls [[mamífero]]s [[marsupiales]] zaparecírun ne l restro de ls cuntinentes al sucumbir a la supremacie de l mamíferos placentários (ls marsupiales finalizan la grabideç ne l sterior, nua bolsa adonde la mai ten un mamilo anterno para alimentar l filhote). Çtácan speces cumo l [[ornitorrinco]], própias i sclusiba de l paíç, la [[eiquidna]] i l [[tamanduá spinhoso]]. Quanto a la fauna marítima ancóntran-se [[baleia]]s, [[golfino]]s, [[pinguin]]es, [[Lobo-marino|lhobos-marinos]], [[foca]]s de dibersas speces i tipos aquáticos. Quanto als carníboros, l paíç cunta cun ua solo spece, l [[dingo]], ó perro salbaige. [[Corcodilo]]s solo eisisten nas zonas tropicales. L [[diabro spinhoso]] oufrece un aspeto feroç, mas na rialidade trata-se dun animal de menos de 20 centímetros de cumprimiento i ye totalmente einofensibo. Ne l sul de la [[Tasmánia]] puode-se admirar un stranho animal chamado [[Diabo de la Tasmánia]], un carníboro marsupial parecido cula raposa. Quanto a a ornito-fauna, ye rica i bariada cun mais de 650 speces, çtacan ls [[Menuridae|páixaros lhira]] ó páixaros de l paraíso, [[papagaio]]s, [[casuar]]ws, [[Cisne|cisnes pretos]], [[louro]]s i [[emu]]s.
Nin todos ls animales son natibos de la Oustrália. Ls camelos fúrun trazidos de l [[Afeganistan]] para trabalhar ne l [[zerto]]; [[cochino]]s, [[cabalho]]s i [[coneilho]]s fúrun ambiados tamien al cuntinente, i assi, un grande númaro de outros animales chegórun a la Oustrália. Esto seneficou ua porblemática alteraçon de l meio ambiente, prejudicando l home i ls animales naturales que yá alhá stában; muitas speces zaparecírun, ambora agora se stéian a rializar trabalhos de proteçon para moderar ls çtroços.
La flora de la Oustrália carateliza-se pul reduzido númaro de formas i pula alta percentaige de speces andémicas i speces típicas sclusibas de cada ária. Na zona de la [[Cordilheira Oustraliana]] ancóntran-se bosques de [[oucalito]]s, [[acácia]]s, [[cedro]]s i [[pinheiro]]s, anquanto nas tierras baixas predominan la [[sabana]], las [[pradarie]]s i la begetaçon própia de la [[stepe]]. Nas regiones mais áridas i ne ls zertos prebalece ua flora spinosa coincida cumo ''"scrub"''. Mas, na region de l oeste eisisten mais de 6.000 bariadades de flores, que zabrochan antre ls meses de Setembre i Nobembre. Mesmo assi, nun se debe squecer que na Oustrália ls corales i las madrepérolas atinge l sou maior zambolbimento.
Por outro lhado, debe-se dezir que Oustrália fui l purmeiro paíç a declarar ua detreminada zona cumo [[parque nacional]] ne l anho de [[1879]]. L paíç cunta cun zonas declaradas [[Património Mundial]], cumo la [[Grande Barreira de Coral]], l [[Uluru]] (''Ayers Rock''), ls Bosques Plubiales de Queensland, la [[Ilha Fraser]] ó ls bales de l sudeste de la [[Tasmánia]], antre outras muitas zonas. La Oustrália cunta cun 2.000 parques nacionales i reserbas.
== Demografie ==
{{Artigo percipal|[[Demografie de la Oustrália]]}}
{{Aneixo|[[Aneixo:Lhista de cidades na Oustrália|Lista de cidades na Oustrália]]} }
{{Maiores cidades de la Oustrália}}
La Oustrália ye un paíç de [[eimigrante]]s, sendo 23,1% de la sue populaçon formada por strangeiros. La maior parte de la populaçon ye çcendente de eimigrantes [[Anglaterra|angleses]] i [[Irlanda|irlandeses]] que se mudórun pa l paíç ne ls [[seclo]]s XIX i XX.<ref name="irl">{{citar web|url=http://www.queromorarfora .com/Oustralia.html|títalo=Oustrália|ultimo=Anrique| purmeiro=Paulo|obra=Queromorarfora .com|acessodata=06/01/2009}}</ref> Esso acunte porque l [[crecimiento begetatibo]] de la populaçon ye mui baixo (pus l númaro de nacimientos ye cada beç menor) i l gobierno atrai eimigrantes, an birtude de la sue reduzida populaçon. Segundo stimatibas, la taxa média de crecimiento populacional de l paíç ben se mantenendo als 1,4% al anho.
Amportantes grupos étnicos minoritários ancluen [[China|chineses]], [[Índia|andianos]], [[Bietname|bietnamitas]], [[eitalianos]], [[Grécia|griegos]], [[Irlanda|irlandeses]], [[franceses]] i [[almanes]]. La populaçon [[aborígene]] stá restrita a a 366.436 andebíduos, repersentando menos de 1% de la populaçon Oustraliana.
Ne ls redadeiros anhos ben se berificando un grande oumiento de la populaçon eidosa i l deminuiçon na percentaige de ninos subre la populaçon:
* 0-14 anhos: 19.6% (ninos 2,031,313/ninas 1,936,802)
* 15-64 anhos: 67.3% (homes 6,881,863/mulhieres 6,764,709)
* 65 anhos ó mais: 13.1% (homes 1,170,589/mulhieres 1,478,806) (st. 2006)
== Política ==
{{Artigo percipal|[[Política de la Oustrália]]}}
[[Fexeiro:Parliament House, Canberra.jpg|thumb|350px|L [[Casa de l Parlamiento de la Oustrália|parlamiento Oustraliano]] an [[Camberra]].]]
La Oustrália ye ua [[monarquie custitucional]]. L [[xefe de stado]] ye la [[Reina (títalo)|reina]] [[Eisabel II de l Reino Ounido|Eisabel]] de la Gran-Bretanha, repersentada pul [[gobernador]] giral Oustraliano. L gobierno eimana dun [[Parlamiento]] eileito por sufrágio ounibersal.
L Parlamiento Federal ye cumpuosto pul Senado i pula Cámara de l Repersentantes. L [[purmeiro-menistro]], atualmente Kevin Rudd, ye l lhíder de l [[partido político]] cun maior númaro de [[deputado]]s na Cámara de l Repersentantes, de la qual son inda selecionados ls outros menistros.
L Senado ye cumpuosto de 76 nembros, cun repersentaçon eigual para todos ls stados, cumo ne l Senado de l [[Stados Ounidos de la América]]. Un stado eilege duoze senadores, mas un território (cumo l Território de l Norte ó l Território de la Capital Oustraliana) puode eileger solamente dous senadores.
La Cámara de l Repersentantes, cujo modelo ye la [[Cámara de l Quemuns]] na [[Reino Ounido|Gran-Bretanha]], ye cumpuosta de 148 nembros. La repersentaçon de ls stados nesta Cámara ye detreminada pul tamanho de la sue populaçon, mas cada çtrito eileitoral ten solamente un nembro.
L Senado ten l poder de modeficar ls porjetos de lhei de la Cámara de l Repersentantes, que anclui assuntos fiscales. An [[1975]], houbo ua crise custitucional, quando l Senado nun aprobou l ourçamiento de l gobierno trabalhista de Gough Whitlam. La paralisia lhegislatiba resultou na demisson de l purmeiro-menistro pul gobernador-giral, Sir John Kerr.
Este ato cuntroberso pul repersentante de la Reina, cuntribuiu pa l apoio crecente para ua [[república]], mas ne l [[refrendo]] de [[1999]], houbo dibisones antre ls republicanos subre la queston de la scolha de l persidente. Ambora muitos oustralianos apoiássen la declaraçon dua república, deseiában un persidente scolhido por eileiçon direta, nun por nomeaçon de l Parlamiento Federal.
== Subdebisones ==
{{Artigo percipal|[[Subdebisones de la Oustrália]]}}
[[Fexeiro:Australia history.gif|thumb|250px|Animaçon mostrando la formaçon de ls stados Oustralianos.]]
La Oustrália ye un stado federal custituído por seis [[Subdebisones de la Oustrália|stados]] i cinco [[Subdibisones de la Oustrália|territórios]].
<br />
<center>
{| class = "wikitable"
|-
![[Subdebisones de la Oustrália|Stados]]
![[Capital]]
![[Léngua anglesa|Nome de l stado an anglés]]
![[Léngua anglesa|Nome de la capital an anglés]]
![[Populaçon]]
|-
|[[Oustrália Meridional]]
|[[Adelaide (Oustrália)|Adelaide]]
|South Australia
|Adelaide
|1.598.000
|-
|[[Oustrália Oucidental]]
|[[Perth (Oustrália Oucidental)|Perth]]
|Western Australia
|Perth
|2.130.800
|-
|[[Nuoba Gales de l Sul]]
|[[Sydney]]
|New South Wales
|Sydney
|6.889.100
|-
|[[Queensland]]
|[[Brisbane]]
|Queensland
|Brisbane
|4.182.100
|-
|[[Tasmánia]]
|[[Hobart]]
|Tasmania
|Hobart
|500.000
|-
|[[Bitoria (Oustrália)|Bitória]]
|[[Melbourne]]
|Vitoria
|Melbourne
|5,205,200
|}
</center>
<br />
<center>
{|class="wikitable"
![[Subdebisones de la Oustrália|Territórios]]
![[Capital]]
![[Léngua anglesa|Nome de l território an anglés]]
![[Léngua anglesa|Nome de la capital an anglés]]
![[Populaçon]]
|-
|[[Território de la Capital de la Oustrália]]
|[[Camberra]]
|Australian Capital Territory
|Camberra
|339.900
|-
|[[Território de l Norte]]
|[[Darwin (Oustrália)|Darwin]]
|Northern Territory
|Darwin
|219.948
|}
</center>
<br />
<center>
{|class="wikitable"
![[Subdebisones de la Oustrália|Territórios Ultramarinos]]
![[Capital]]
![[Léngua anglesa|Nome de l território ultramarino an anglés]]
![[Léngua anglesa|Nome de la capital an anglés]]
|-
|[[Ilha Norfolk|Ilhas Norfolk]]
|[[Kingston (Ilha Norfolk)|Kingston]]
|Norfolk Islands
|Kingston
|-
|[[Ilha Christmas|Território de la Ilha Christmas]]
|[[The Settlement]]
|Territory of Christmas Island
|The Settlement
|-
|[[Ilhas Cocos|Território de las Ilhas (Keeling) Cocos]]
|[[Bantam]] (Ilha Oeste)
|Territory of Cocos (Keeling) Islands
|Bantam (West Island)
|}
</center>
<br />
La Oustrália inda ten territórios scassamente ó totalmente zabitados: [[Ilhas Ashmore i Cartier]], [[Ilha Heard i Ilhas McDonald]], [[Território de la Baía Jervis]], [[Ilhas de l Mar de Coral|Território de las Ilhas de l Mar de Coral]] i inda l [[Território Antártico Oustraliano]]
== Eiquenomie ==
{{Artigo percipal|[[Eiquenomie de la Oustrália]]}}
La eiquenomie oustraliana ye ua de las maiores i mais abançadas de l mundo. Mesmo tenendo solamente ua populaçon stimada an 21 milhones de habitantes ye atualmente a 17ª maior eiquenomie de l mundo, segundo l [[FMI|Fondo Monetário Anternacional]]. Esta ye mui dibersificada: la andústria zambuolbe atebidades lhigadas al setor purmário, cumo la porduçon de alimentos, percipalmente na porduçon de ganado i de sous deribados, cumo [[lana]]. Las [[fazienda]]s de l anterior de l paíç son modernas i abançadas, porduzindo dibersos materiales ''in situ''. Eilhas fórman l arcabouço de la eiquenomie oustraliana. Para alhá de [[bino]]s, [[tabaco]], [[trigo]] i la [[sploraçon mineral]], las atebidades que eisígen maior tecnologie, cumo la andústria de máquinas i eiquipamientos, la andústria química, metalúrgica, siderúrgica i petroquímica. L setor de serbício ten l maior peso, percipalmente pul fator turistico. La andústria i la agricultura reperséntan un amportante papel. Las sportaçones Oustralianas tamien ancluen benes alimentícios, cumo chicha i trigo, i minérios, cumo bauxita, chombo, níquel, manganés, para alhá de ouro i prata.
L [[dólar Oustraliano]] ye la moneda de la Quemunidade de la Oustrália, ancluindo la [[Ilha Christmas]], [[Ilhas Cocos]], i [[Ilha Norfolk]], bien cumo ls países andependientes de [[Kiribati]], [[Ñaouru]] i [[Tubalu]]. La [[Australian Securities Exchange]] i la [[Sydney Futures Exchange]] son ls maiores bolsas de balores de la Oustrália.
[[Fexeiro:Sydney skyline at dusk - Dec 2008.jpg|thumb|350px|[[Centro financeiro]] de [[Sydney]] a la [[nuite]].]]
La Oustrália ye ua de las eiquenomies capitalistas mais ''[[laissez-faire]]'', de acordo cun índices de lhibardade eiquenómica. L [[PIB per capita]] de la Oustrália ye lhigeiramente superior a la de l Reino Ounido, Almanha i Fráncia, an tenermos de [[paridade de l poder de compra]]. L paíç fui classeficado an terceiro ne l [[Índice de Zambolbimiento Houmano]] de la [[ONU]] de 2007, i an sesto na "Lhista de calidade de bida" mundial de l ''[[The Economist]]'' an 2005. Todas las percipales cidades de la Oustrália stan bien ne l mundial ne ls anquéritos cumparatibos de bibiblidade; Melbourne chegou an 2 º lhugar na lhista de cidades mais habitables de l mundo de l The Eiquenomist an 2008, seguido por Perth an 4º, Adelaide an 7º, i Sydney 9º. La énfase subre la sportaçon de matérias-primas i nun manufaturados ten apoiado un oumiento seneficatibo an tenermos de quemércio de la Oustrália durante la chubida de l précios de las matérias, zde l ampeço de l seclo. La Oustrália ten ua baláncia de pagamientos que ye mais de l que 7% de l PIV negatibo, i tubo l déficit an cunta corriente persistentemente eilebado hai mais de 50 anhos. La Oustrália ten crecido a ua taxa média anual de 3,6% durante mais de 15 anhos, un período an que la média anual de la OCDE fui de 2,5%. La eiquenomie oustraliana puode caier an [[Crise eiquenómica de 2008-2009|recesson]] an 2009 passado 17 anhos de crecimiento, d'acordo cul FMI.
La Oustrália faç parte de l tratado anternacional [[APEC]] (Asia-Pacific Economic Cooperation), un bloco eiquenómico que ten por oubjetibo trasformar ls países a la buolta de l Pacífico nua ária de lhibre quemércio, i que angloba eiquenomies asiáticas, amaricanas i de la Oceanie.
== Cultura ==
{{Artigo percipal|[[Cultura de la Oustrália]]}}
Muita de la cultura de la Oustrália ye deribada de raízes ouropeias i mais recentemente amaricanas, mas caratelísticas Oustralianas çtintibas eiboluíran de l ambiente, cultura aborígene, i la anfluéncia de bezinos de la Oustrália. L bigor i oureginalidade de las artes an filmes de la Oustrália, ópera, música, pintura, triato, dança, i artes ; stan alcançando reconhecimiento anternacional.
== Refréncias ==
{{Reflist}}
[[Catadorie:Oustrália]]
cth8ap3b1mfcuokgb2dc33er35biq61
Palabra
0
697
107994
107789
2026-08-18T10:12:27Z
~2026-30875-10
15270
107994
wikitext
text/x-wiki
Ua '''palabra''' ó '''bocábulo''' ye ua ounidade de la [[lenguaige]] falada ó scrita. Las palabras puoden ser cumbinadas para criar [[frase]]s. L termo ''palabra'' deriba ouriginalmente de l [[Lhéngua griega|griego]] ''parabolé'', tomada amprestada pul [[lhéngua lhatina|lhatin]], que gerou ''parabola''.
La parábola ténen demunstrado grande antresse cumo strumiento ne l porcesso de quemunicaçon. Un bun eisemplo son las parábolas outilizadas pula splicar fenómenos de la ciéncia de la Admenistraçon
== L Cunceito de Palabra ==
Dies(2008), cunceitua que palabra son un cunjunto de morfemas. Inda assi, nun ye fácele definir l [[cunceito]] de palabra. Na [[lhéngua]] [[scrita]] ye fácele demunstrar l que ye ua palabra. An muitos sistemas de scrita, ua palabra nun testo ye delimitada por spácios an ambos ls lhados. Alguns idiomas, cumo l [[lhéngua amárica|amárico]] usan dibisores de palabras, al passo que outras, cumo l [[sánscrito]], nun separa las palabras na scrita. An antigos manuscritos an [[lhéngua lhatina|lhatin]] i an [[Lhéngua japonesa|japonés]], l uso de delimitadores de palabra ye outatibo.
== Formaçon de Palabras i Métodos de Delimitaçon ==
Nas [[léngua fusional|lénguas fusionales]], ua sola palabra (por eisemplo, ''lhobe'' "amar") puode assumir defrentes formas (''lhobes'' "el/eilha ama", ''lhobing'' "amando" i ''lhobed'' "amado/la"). Inda assi, essas formas nun son cunsideradas palabras defrentes, i si, defrentes formas dua mesma palabra. Nessa catadorie de idiomas, cunsidra-se las palabras cumo formadas por ua ounion de bários [[morfema]]s (''lhobe''+''s'').
Palabras an [[léngua aglutinante|lénguas aglutinantes]] puoden tener un grande númaro de morfemas, al punto de palabras eiquibalíren a frases cumplexas an outros idiomas. Por eisemplo, na lhéngua [[yupik]], ''angyaghllangyugtuq'' quier dezir "el quier cumprar un barco grande". Essas palabras einormes cuntinan a ser palabras solas, pus eilhas cuntén solo un [[leisema]], "morfema lhexical", ó "antrada de dicionário": ls demales morfemas son partículas gramaticales que nada significan por si solo.
Essa queston mostra-se ser más fácele nas [[léngua analítica|lénguas analíticas]], adonde ua palabra quaije siempre cunsiste dun solo morfema. Antretanto, alguns cunceitos son spressos pula cumbinaçon de sílabas ó grafemas nua sola cumposiçon.
Na [[lenguaige oural]], çtinguir palabras andibiduales ye inda más cumplexo. Palabras cúrties son pronunciadas dua solo beç, anquanto que palabras más lhongas requíren bários ciclos de respiraçon. L [[léngua francesa|francés]] falado ten alguas de las caratelísticas dua lhéngua aglutinante: ''je ne le sales pas'' "Nun sei çto" se torna /{{IPA|ʒənələsepa}}/. Cumo grande parte de l idiomas falados nun possuen scrita, determinar cientificamente ls lhemites de cada palabra torna-se crucial.
Hai cinco formas de determinar adonde, na lhenguaige oural, las palabras ampeçan i terminan:
* '''Pausa potencial'''
:Un falante ye lhebado a repetir pausadamente ua determinada setença. La tendéncia ye que el benga a anserir pausas adonde las palabras son delimitadas. Inda assi, tal método nun ye de to siguro: l falante poderie facilmente quebrar palabras polissilábicas.
* '''Andibisibilidade'''
:Un falante ye lhebado a dezir ua frase i, an seguida, la repeti-la cun alguns acréscimos. Assi, ''Morei nesta aldé por dieç anhos'' tornar-se-iba ''Mie família i you moramos nesta pequeinha aldé por cerca de dieç anhos ó más''. Haberá ua tendéncia para que essas ''palabras la más'' séian anseridas antre las palabras que yá se ancontrában na frase. Antretanto, alguns idiomas aceitan [[anfixo]]s nas ''palabras'' cumo portadores de anformaçon adicional.
* '''"Mínimas formas lhibres"'''
:Esse cunceito fui porposto por [[Leonard Blomfield]]. Palabras son tenidas cumo a menor ounidade significatiba de la fala que puoden significar algo por si mesmas. Esso agrupa fonemas (ounidades sonoras) an lheisemas (ounidades de significado). Assi i to, alguas formas scritas nun son mínimas formas lhibres cumo se, isoladamente, eilhas fazissen sentido, cumo l artigo ''la'' i la preposiçon ''de''.
* '''Delimitadores fonéticos'''
:Alguns idiomas possuen regras specíficas de [[pronúncia]] que tornan fácele detetar adonde ampeçan i terminan las palabras. Por eisemplo, nua lhéngua que acentua regulamente la redadeira sílaba dua palabra, cumo l [[Lhéngua heibraica|heibraico]], ye más probable ancontrar un delimitador de palabra após tales sílabas. Un outro eisemplo ye ancontrado an idiomas que possuen regras de [[harmonia bocálica]], cumo l [[Lhéngua turca|turco]]: las bogales nua determinada palabra cumpartilhan de la mesma "qualidade"; assi, un delimitador de palabra ocorre más facilmente próssimo de l lhocal adonde ua bogal de outra "qualidade" ye ancontrada. Todabie, nin todos ls idiomas possuen tales regras fonéticas, sendo sceçon las que çponen de tales regras.
* '''Ounidades semánticas'''
:Assi cumo las "minimas formas lhibres", este método quebra ua frase an sues menores ounidades significatibas. Antretanto, idiomas cuntén palabras que possuen pouco balor semántico (i inda possuen uso gramatical), ó ounidades semánticas que son palabras cumpuostas.
Na prática, ls [[Linguística|linguistas]] aplican ua cumbinaçon de todos ls métodos lhistados arriba la fin de delimitar las palabras nua determinada frase. I mesmo cula cuidadosa aplicaçon disses referidos métodos, inda nun fui possible definir cabalmente l que ye ua palabra.
Las cumbinaçones cumo pn, tz, mn i quo son berdadeiras cumbinaçones que son muito raras ne l mirandés.
"pneumoultramicroscopicossilicobulcanoconiótico" ye la palabra mais cumprida de l mirandés tendo 23 sílabas i 46 lhetras.
Las palabras homófonas son palabras que le-se na mesma pernúncia mas cun grafies i significados defrentes cumo
cunceilho/cunseilho
censo/senso
coser/cozer
cinto/sinto
cerbo/serbo
[[Catadorie:Lhexicologie]]
2efcw3i51hrv1hv410xqfqhpjq7gnlo
Bénus
0
926
107971
106418
2026-08-17T19:04:50Z
~2026-30875-10
15270
107971
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}{{Anfo/Planeta|nome=Bénus|symbol=♀|eimaige=[[Imagem:PIA23791-Venus-RealAndEnhancedContrastViews-20200608 (cropped2).jpg|frameless]]|lhegenda=Retrato feita pula sonda<br>[[MARINER 10]]|orbit_ref=|arg_peri=224,701 dias|bgcolour=#EADDCA|albedo=0,728}}
'''Bénus''' (simblo:♀[[file:Venus symbol (fixed width).svg|16px|♀]]) ye l segundo [[planeta]] de l [[Sistema Solar]] an orde de çtáncia a partir de l [[Sol]]. Recibe sou nome an honra de la diusa [[Antiga Roma|romana]] de l amor [[Bénus (mitologie)|Bénus]]. Trata-se dun planeta de l [[planeta telúrico|tipo terrestre]] ó telúrico, chamado cun frequéncia de planeta armano de la [[Tierra]], yá que ambos son similares quanto al tamanho, [[massa]] i cumposiçon. La órbita de Bénus ye ua [[eilipse]] praticamente [[círclo|circular]], cun ua [[scentricidade]] de menos de 1%.
Bénus ancontra-se mais próssimo de l [[Sol]] de l que la [[Tierra]], podendo ser ancontrado aprossimadamente na mesma direçon de l Sol (sue maior [[anclinaçon (astronomie)|anclinaçon]] ye de 47,8°). De la Tierra puode ser bisto solamente alguas horas antes de la [[nacer de l Sol|alborada]] ó depuis de l [[ocaso]]. Anque desso, quando Bénus stá mais brilhante puode ser bisto durante l [[die]], sendo un de ls dous solos [[cuorpo celhestre|cuorpos celhestres]] que puoden ser bistos tanto de die cumo de nuite (sendo l outro la [[Lhuna]]). Bénus ye normalmente coincido cumo la streilha de la manhana (''Streilha d'Alba'') ó streilha de la tarde (''bésper'') ó inda ''Streilha de l Pastor''. Quando besible ne l cielo noturno, ye l oubjeto mais brilhante de l [[firmamento]], para alhá de la [[Lhuna]], debido al sou grande brilho, cuja magnitude puode chegar la -4,4 (questuma-se ser de la [[magnitude]] de -3,8)
Por este motibo, Bénus era coincido cumo l planeta zde ls tiempos [[pré-stória|pré-stóricos]]. Sous mobimientos ne l cielo éran coincidos pula maiorie de las antigas ceblizaçones, adquirindo amportança an quaije todas las anterpretaçones astrológicas de l mobimiento planetário. An particular, la [[ceblizaçon maia]] eilaborou un calendário relegioso baseado ne ls ciclos de Bénus (ber [[Calendário maia]]). L simblo de l planeta Bénus ye ua repersentaçon stilizada de l simblo de la diusa [[Bénus (mitologie)|Bénus]]: un círclo cun ua pequeinha cruç ambaixo, outelizado tamien para repersentar l sexo feminino.
L adjetibo ''benusiano'' ye mais quemumente ousado para Bénus, ambora seia [[etimologie|etimologicamente]] ancorreto. L berdadeiro adjetibo de l [[latin]], benéreo, nun ye ousado porque la aceitaçon moderna de la palabra se associa cun las [[anfermidade benérea|anfermidades benéreas]], particularmente las de trasmisson sexual.
== Caratelísticas orbitales ==
=== Órbita ===
Ls outros planetas eisiben órbitas [[eilipse|elíticas]], al cuntrário de Bénus, que ten ua órbita parecida cun un círclo, cun ua [[scentricidade]] anferior a 1%.
Cumo Bénus stá mais próssimo de l Sol de l que la Tierra, siempre aparece próssimo deste, sendo que la mássima çtáncia angular antre ambos ls cuorpos ye de 47,8°. Deste modo na Tierra puode ser bisto poucas horas antes de l amanhecer (quando recibe l nome de streilha de la manhana ó Streilha d'Alba) ó pouco depuis de l anuitecer (quando recibe l nome de Streilha Bésper). Ne ls períodos an que Bénus stá mais brilhante puode sin dúbeda ser bisto durante l die, sendo un de ls dous solos [[cuorpo celhestre|cuorpos celhestres]] que puoden ser bistos tanto de die cumo de nuite (sendo l outro la [[Lhuna]]).
L ciclo antre dues anclinaçones mássimas dura 584 dies. Depuis de 584 dies Bénus aparece nua posiçon a 72° de la anclinaçon anterior. Depuis de 5 períodos de 72° nua circunferéncia, Bénus regressa al mesmo punto de l cielo la cada 8 anhos (menos dous dies correspondentes als anhos bissextos). Este período era coincido cumo l ciclo [[Sothis]] ne l [[Antigo Eigito]].
Na cunjunçon anferior, Bénus puode se aprossimar de la Tierra mais de l que nanhun outro planeta. Ne l die [[16 de Dezembre]] de [[1850]], Bénus alcançou ua çtáncia mais próssima de la Tierra zde [[1800]] cun un balor de 39.514.827 quilómetros (0,26413854 [[Ounidade astronómica|UA]]) . Esta será la aprossimaçon mais próssima de la Tierra até l anho 2101, quando Bénus alcançará ua çtáncia de 39.541.578 quilómetros (0,26431736 UA).
=== Rotaçon ===
Ouserbado dun punto heipotético localizado arriba de l [[pólo Norte]] de l [[Sol]], Bénus gira subre si mesmo lentamente nun mobimiento de Leste la Oeste (sentido horário) al ambés de Oeste la Leste (mobimiento anti-horário) cumo ls demales planetas (sceto [[Urano]]). Esta rotaçon cuntrária als demales planetas queda a deber-se al fato de Bénus tener ls pólos ambertidos. Se se podisse ber l Sol na superfice de Bénus, este nacerie ne l Oeste i tenerie l sou ocaso ne l Leste cun ua duraçon die-nuite de 116,75 dies terrestres, correspondendo un anho terrestre a 1,92 anhos benusianos. Anque de la rotaçon horária, ls períodos de rotaçon i orbital de Bénus stan sincronizados de tal maneira que apersenta siempre la mesma face de l planeta para la Tierra quando ambos ls cuorpos stan a menor çtáncia. Esto poderie ser ua simples coincidéncia, mas eisisten speculaçones subre ua possible ourige desta sincronizaçon cumo resultado de la açon de las [[maré]]s, afetando la rotaçon de Bénus quando ambos ls cuorpos stan suficientemente próssimos.
== Caratelísticas físicas ==
=== Atmosfera ===
Bénus ten ua densa [[atmosfera]], cumpuosta an sue maior parte por [[dióxido de carbono]] i ua pequeinha quantidade de [[azoto]] mas parte de sue atmosfera tamien ye cumpuosta por [[nitrogénio]], la quantidade de nitrogénio na atmosfera de Bénus ye quaije eigual la porçon de l ouxigénio ancontrado na [[Tierra]] . La [[presson]] atmosférica al nible de l tierra ye de 90 bezes superior a la presson atmosférica na superfice [[Tierra|terrestre]] (ua presson eiquibalente a ua perfundidade dun quilómetro ambaixo de l [[nible de l mar]] na Tierra). La einorme quantidade de CO<sub>2</sub> de la atmosfera proboca un fuorte [[eifeito stufa]] que eileba la temperatura de la superfice de l planeta até 460 [[grau Celsius|°C]] nas regiones menos eilebadas al redror de l [[Eiquador (Geografie)|Eiquador]]. Esto faç Bénus ser mais caliente de l que [[Mercúrio (planeta)|Mercúrio]], anque star la mais de l que l dobro de la çtáncia de l [[Sol]] que este i recebir solamente 25% de sue [[radiaçon solar]] (2.613,9 W/m² na atmosfera superior i 1.071,1 W/m² na superfice). Debido a la [[inércia térmica]] de sue pesada atmosfera i al trasporte de calor puls fuortes bentos de sue atmosfera, la temperatura nun barie de forma seneficatiba antre l die i la nuite. Anque de la lenta [[rotaçon]] de Bénus (menos dua rotaçon por anho benusiano, eiquibalente a ua belocidade de rotaçon ne l Eiquador de 6,5 km/h), ls bentos de la atmosfera superior circundan l planeta an solamente 4 dies, çtribuindo eficazmente la calor. Para alhá de l mobimiento zonal de la atmosfera de Oeste la Leste, hai un mobimiento bertical an forma de [[célula de Hadley]], que trasporta la calor de l Eiquador até las regiones polares, ancluindo las latitudes médies de l lado nun eiluminado de l planeta.
La [[radiaçon]] solar quaije nun alcança la superfice de l planeta. Las densas camadas de nubres refleten la maior parte de la luç de l Sol al spácio, i la maior parte de la luç que atrabessa las nubres ye absorbida pula atmosfera. Esto ampede la maior parte de la luç de l Sol de calecer la superfice. L [[albedo]] bolométrico de Bénus ye de aprossimadamente 60%, i sou [[albedo]] bisual ye inda maior, l qual cunclui que, anque ancontrar-se mais próssimo de l [[Sol]] de l que la [[Tierra]], la superfice de Bénus nun se calece nin se ilumina cumo era de asperar pula radiaçon solar que recibe. Na ouséncia de l eifeito stufa, la temperatura na superfice de Bénus poderie ser similar a la de la Tierra. L einorme eifeito stufa, associado a la eimensa quantidade de CO<sub>2</sub> na atmosfera retén la calor, probocando las eilebadas temperaturas deste planeta, sendo assi l planeta Bénus ganha l títalo de planeta mais caliente de l Sistema Solar.
Ls fuortes bentos na parte superior de las nubres puoden alcançar 350 kn/h, ambora la nible de l tierra, ls bentos son mui mais lentos. Anque çto, debido la altíssima presson de la atmosfera na superfice de Bénus, estes fracos bentos eisercen ua fuorça cunsidrable contra ls oustaclos. Las nubres son cumpuostas percipalmente por gotículas de [[dióxido de alxofre]] i [[ácido sulfúrico]], i cobren l planeta por anteiro, ocultando la maior parte de ls detalhes de la superfice a la ouserbaçon sterna. La temperatura de la parte superior de las nubres (a 70 km arriba de la superfice) ye de -45 [[grau Celsius|°C]]. La temperatura média de la superfice de Bénus, ye de 464 [[grau Celsius|°C]]. La temperatura de la superfice nunca ye menor de l que 400 [[grau Celsius|°C]].
== Caratelísticas de la superfice ==
[[Fexeiro:Venus globe.jpg|thumb|left|Eimaige oubtida por [[radar]] de la superfice de Bénus, centrada a la longitude 180° Leste]]
Bénus ten ua lenta [[rotaçon]] retrógrada, l que quier dezir que gira de Leste la Oeste, al ambés de fazé-lo de Oeste la Leste cumo fázen la maiorie de ls demales [[planeta]]s. ([[Pluton]] i [[Urano]] tamien ten ua rotaçon retrógrada, ambora l eixe de rotaçon de [[Urano]], anclinado a 97,86°, praticamente segue l [[órbita|praino orbital]]) . Se çconhece porque Bénus ye defrente neste aspeto, ambora poderie ser l resultado dua colison cun un [[asteróide|grande asteróide]] an algun momiento de l passado remoto. Para alhá desta rotaçon retrógrada ancomun, l período de rotaçon de Bénus i sue órbita stan quaije sincronizados, de maneira que siempre apersenta l mesmo lado para la [[Tierra]], quando ls dous planetas se ancontran an sue mássima aprossimaçon (5.001 dies benusianos antre cada [[cunjunçon (astronomie)|cunjunçon]] anferior). Esto poderie ser l resultado de las fuorças de las [[maré]]s que afetan la rotaçon de Bénus cada beç que ls planetas se ancontran suficientemente próssimos, ambora nun se conhece cun clareza l macanismo.
Bénus ten dues mesetas percipales an forma de [[cuntinente]]s, eilebando-se subre ua basta prainada. La meseta de l Norte ye chamada de [[Ishtar Tierra]], i cuntén la maior [[muntanha]] de Bénus (Aprossimadamente dous quilómetros mais alta que l [[Monte Eiberest]]), chamada de [[Maxwell Montes]] an honra de [[James Clerk Maxwell]]. [[Ishtar Tierra]] ten l tamanho aprossimado de la [[Austrália]]. Ne l heimisfério Sul se ancontra [[Aphrodite Tierra]], maior que l anterior i cul tamanho eiquibalente al de la [[América de l Sul]]. Antre estas [[meseta]]s eisisten alguas depressones de l terreno, que ancluen [[Atalanta Planitia]], [[Guinevere Planitia]] i [[Lavinia Planitia]]. Cula sola sceçon de l [[Maxwell Montes]], todas las caratelísticas çtinguibles de l terreno (acidentes geográficos) adotan nomes de [[mitologie|mulhieres mitológicas]].
La densa atmosfera de Bénus faç cun que ls [[meteorito]]s se zeintegren debrebe na sue çcida a la superfice, ambora ls maiores puodan chegar a la superfice, oureginando ua cratera quando ténen einergie cinética suficiente. Por causa çto, nun puoden formar [[Cratera|crateras de ampato]] cun menos de 3,2 quilómetros de diámetro.
Aprossimadamente 90% de la superfice de Bénus parece cunsistir an [[basalto]] recentemente solidificado (an tenermos [[geologie|geológicos]]) cun mui poucas [[crateras]] de [[meteorito]]s. Las formaçones mais antigas persentes an Bénus nun parécen tener mais de 800 milhones de anhos, sendo la maior parte de l tierra cunsidrablemiente mais moço (nun mais de l que alguas cientos de milhones de anhos an sue maior parte), l qual sugere que Bénus sofriu un cataclisma que afetou la sue superfice, i nun faç mui tiempo ne l passado [[geologie|geológico]].
L anterior de l [[planeta]] Bénus ye probablemiente similar al de la [[Tierra]]: un núcleo de [[fierro]] de 3.000 km de centeilha, cun un [[manto]] rochoso que forma la maior parte de l [[planeta]]. Segundo dados de l mediçones grabitacionales de la [[Magellan|sonda Magellan]], la costra de Bénus ye mais dura i gruossa de l que se habie pensado. Ye sabido que Bénus nun ten [[Placa tetónica|placas tetónicas]] móbeis cumo la [[Tierra]], mas an sou lugar se porduzen massibas [[Bulcon|erupçones bulcánicas]] que inundan la sue superfice cun [[laba]] fresca. Outras çcubiertas recentes sugíren que Bénus stá bulcanicamente atibo.
L [[campo magnético]] de Bénus ye mui fraco cumparado cul de outros [[planeta]]s de l [[Sistema Solar]]. Esto se puode deber la sue lenta [[rotaçon]], ansuficiente para formar l sistema de «dínamo anterno» de [[fierro]] líquido. Cumo resultado çto, l [[bento solar]] atinge la atmosfera de Bénus sin ser filtrado. Se supone que Bénus tubo oureginalmente tanta [[auga]] cumo la [[Tierra]], pus que al star submetida la açon de l [[Sol]] sin nanhun filtro protetor, l oupor d'[[auga]] na alta atmosfera se [[dissociaçon|dissocia]] an [[hidrogénio]] i [[oxigénio]], scapando l [[hidrogénio]] al spácio por causa de la sue baixa [[massa molecular]]. La porcentaige de [[deutério]] (un [[isótopo]] pesado de l [[hidrogénio]] que nun scapa tan facilmente) na atmosfera de Bénus parece apoiar esta teorie. Se supone que l ouxigénio molecular se cumbinou cun ls [[átomo]]s de la costra (ambora grandes quantidades de [[oxigénio]] permanecen na atmosfera an forma de [[dióxido de carbono]]). Por causa desta seca, las peinhas de Bénus son mui mais pesadas que las de la [[Tierra]], l qual faborece la formaçon de muntanhas maiores, bales perfundos i outras formaçones.
Durante algun tiempo acraditou-se que Bénus possuía un satélite natural cul nome de [[Neith]], assi chamado an houmenaige a la diusa de l [[Antigo Eigito|Eigito]] (cujo béu nanhun mortal poderie lebantar). Fui aparentemente ouserbado pula purmeira beç por [[Giovanni Cassini]] an [[1672]]. Outras ouserbaçones sporádicas cuntinórun até [[1892]], mas estes registos bisuales fúrun zacreditados (éran an sue maior parte [[streilha]]s ténues que parecian star ne l lugar correto an momiento correto), i hoije se sabe que Bénus nun ten nanhun [[satélite natural|satélite]].
== Ouserbaçon i sploraçon de Bénus ==
=== Ouserbaçones stóricas ===
[[Fexeiro:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|Tránsito de Bénus de 8 de Júnio de 2004]]
Bénus ye l astro mais caratelístico ne l cielo de la manhana i de la tarde de la [[Tierra]] (depuis de l [[Sol]] i de la [[Lhuna]]), i ye coincido pul Home zde la [[pré-stória]]. Un de ls decumientos mais antigos que subrebibírun de la biblioteca babilónica de [[Assurbanípal]], datado de [[1600 a.C.]], ye un registro de 21 anhos de l aspeto de Bénus (que ls purmeiros [[Babilónia|babilónios]] chamórun de ''[[Nindaranna]]''). Ls antigos [[sumérios]] i babilónios chamórun Bénus ''«Dil-bat»'' ó ''«Dil-i-pat»''; na cidade mesopotámica de [[Akkad]] era la streilha de la diusa-mai [[Ishtar]], i an chinés sou nome ye ''«Jīn-xīng»'' (金星), l planeta de l eilemiento metal.
Bénus ye cunsidrado cumo l mais amportante de ls cuorpos celhestres ouserbados puls maias, que l chamórun «Chak ek» (la grande streilha). Possiblemente se dou mais amportança junto cul [[Sol]]. Ls maias studórun atentamente ls mobimientos de Bénus. Pensórun que las posiçones de Bénus i outros [[planeta]]s tenien anfluéncia subre la bida na Tierra, porque ls maias i outras [[Pré-colombiano|culturas pré-colombianas]] porgramórun sues guerras i outros eibentos amportantes baseando-se an sues ouserbaçones. Ne l [[códice de Dresden]], ls maias ancluíran un almanaque an que mostrában l ciclo cumpleto de Bénus, an cinco grupos de 584 dies cada un (aprossimadamente uito anhos), depuis de ls quales se repetie l mesmo squema (Bénus dá treze boltas al redror de l Sol praticamente ne l mesmo tiempo que la Tierra tarda an dar uito).
Ls [[Grécia antiga|antigos griegos]] pensában que las apariçones matutinas i bespertinas de Bénus éran dous cuorpos defrentes, i ls chamórun de «[[Héspero]]» quando aparecie ne l cielo de l oeste al entardecer i «[[Cerilha]]» quando aparecie ne l cielo de l leste al amanhecer. Fui [[Pitágoras]] quien purmeiro falou que ambos ls oubjetos éran l mesmo planeta. Ne l [[seclo IV a.C.]], [[Heiráclides Póntico]] propós que tanto Bénus cumo [[Mercúrio (planeta)|Mercúrio]] orbitában l [[Sol]] al ambés de orbitar la [[Tierra]]. L nome Bénus quier dezir [[Bénus (mitologie)|diusa romana de l amor i de la beleza]].
[[Fexeiro:Venus orbita.png|left|thumb|Fases de Bénus ouserbadas na Tierra.]]
Al ancontrar la órbita de Bénus antre la Tierra i l Sol, de la Tierra podemos çtinguir sues defrentes [[fase]]s dua forma parecida àquelas que podemos ber de la Lhuna. [[Galileo Galilei]] fui la purmeira pessona a ouserbar las fases de Bénus an Dezembre de [[1610]], ua ouserbaçon que sustentaba la anton çcutida [[teorie heiliocéntrica]] de l Sistema Solar de [[Copérnico]]. Tamien anotou las mudanças de tamanho de l diámetro besible de Bénus an sues defrentes fases, sugerindo que este se ancontraba mais loinge de la Tierra quando el staba cheno i mais próssimo quando se ancontraba na fase crecente. Estas ouserbaçones proporcionórun ua sólida base al modelo heiliocéntrico.
[[Fexeiro:Observando Venus.jpg|thumb|right|Bénus ye mais brilhante quando 25% de sou disco stá eiluminado por star mui mais acerca de la Tierra]]Bénus stá mais brilhante quando 25% de sou disco (aprossimadamente) se ancontra eiluminado, l que acuntece 37 dies antes de la [[cunjunçon (astronomie)|cunjunçon anferior]] (ne l cielo bespertino) i 37 dies depuis de la cunjunçon (ne l cielo matutino). Sue maior [[anclinaçon (astronomie)|anclinaçon]] i altura subre l hourizonte se porduç aprossimadamente 70 dies antes i depuis de la [[cunjunçon (astronomie)|cunjunçon anferior]], momiento an que mostra la fase média; antre estes anterbalos, Bénus ye besible durante las purmeiras i redadeiras horas de l die se l ouserbador saber de adonde localizá-lo. L período de mobimiento retrógrado ye de binte dies an cada lado de la cunjunçon anferior.
[[Fexeiro:Venus in daylight 2005 12 05.jpg|thumb|left|Bénus an plena luç de l die a las 5 de la manhana de Dezembre de 2005]]An ralas ocasiones, Bénus puode ser bisto ne l cielo de la manhana i de la tarde ne l mesmo die. Esto sucede quando Bénus se ancontra an sue mássima separaçon a respeito de la eclítica i a la par, esse ancontra na cunjunçon anferior; dende anton dun de ls nuossos heimisférios se puode ber an ambos ls momentos. Esta ouportunidade apersentou recentemente pa ls ouserbadores de l [[heimisfério]] Norte durante alguns dies a partir de [[29 de márcio]] de [[2001]], i l mesmo sucediu ne l [[heimisfério]] Sul an [[19 de agosto]] de [[1999]]. Estes eibentos se repeten la cada uito anhos d'acuordo cul [[período orbital|ciclo sinódico]] de l [[planeta]].
Ls tránsitos de Bénus acunten quando l planeta cruza diretamente l camino antre la Tierra i l [[Sol]] i son eibentos [[Astronomie|astronómicos]] relatibamente ralos. La purmeira beç que ouserbou este tránsito astronómico fui an [[1639]] por [[Jeremiah Horrocks]] i [[William Crabtre]]. L tránsito de [[1761]], ouserbado por [[Mikhail Lomonosob]], proporcionou la purmeira eibidéncia de que Bénus tenie ua atmosfera, i las ouserbaçones telscópicas de l [[seclo XIX]] durante sous tránsitos permitiran oubter pula purmeira beç un cálclo perciso de la çtáncia antre la [[Tierra]] i l Sol. Ls tránsitos solo puoden ocorrer an Júnio ó Dezembre, sendo estes ls momientos an que Vénus cruza la [[eclítica]] (l praino an que la Tierra órbita al redror de l Sol), i suceden an pares a anterbalos de uito anhos, apartados ls pares de tránsitos por mais dun seclo. L par de tránsitos anterior sucediu an [[1874]] i [[1882]], i l persente par de tránsitos son ls de [[2004]] i [[2012]].
Ne l [[seclo XIX]], muitos ouserbadores atribuíran la Vénus un período de [[rotaçon]] aprossimado de 24 horas. L astrónomo eitaliano [[Giovanni Schiaparelli]] fui l purmeiro a preber un período de rotaçon seneficatibamente menor, propondo que la rotaçon de Bénus staba bloqueada pul Sol (l mesmo que propós para [[Mercúrio (planeta)|Mercúrio]]) . Ambora rialmente nun seia berdade para nanhun de ls dous cuorpos, era ua stimaçon bastante aprossimada. La quaije ressonáncia antre sue rotaçon i la maior aprossimaçon de la Tierra ajudou a criar esta ampresson, yá que Bénus siempre aparece na mesma face quando se ancontra na melhor posiçon para ser ouserbado. L período de rotaçon de Bénus fui ouserbado pula purmeira beç durante la [[cunjunçon (astronomie)|cunjunçon]] de [[1961]] atrabeç dua antena de radar de 26 metros an Goldstone, [[Califórnia]], a partir de l ouserbatório de radioastronomie Jodrell Bank ne l [[Reino Ounido]] i nas anstalaçones de spácio perfundo de la Ounion Sobiética de [[Yebpatoria]]. La percison fui refinada nas seguintes cunjunçones, percipalmente a las de Goldstone i Yebpatoria. L sentido de rotaçon retrógrado deste planeta nun fui cunfirmado até [[1964]].
Antes de las ouserbaçones de rádio de ls anhos sessenta, muitos acraditan que Bénus tenie un ambiente cumo l de la [[Tierra]]. Esto era debido al tamanho de l planeta i de l sou centeilha orbital, que sugerian claramente ua situaçon parecida cula de la Tierra, assi cumo la gruossa camada de nubres que ampedian ber la superfice. Antre las speculaçones subre Bénus stában las de que este tenie un ambiente salbaige, i que possuía ouceanos de [[petrólio]] i de [[auga carbonatada]]. Sin dúbeda, las ouserbaçones atrabeç de [[micronda]]s an [[1956]] por C. Mayer ''et al'', andicában ua alta temperatura de la superfice de 600 [[Kelvin|K]]. Stranhamente, las ouserbaçones feitas por A.D. Kuzmin na banda melimétrica andicában temperaturas mui mais baixas. dues teories cuntrárias splicában l ancomun spetro de rádio: ua deilhas sugerie que las altas temperaturas se oureginában na [[ionosfera]] i la outra sugerie ua superfice caliente.
=== Sploraçon spacial de Bénus ===
La órbita de Bénus ye 28 por ciento mais próssima de l [[Sol]] de l que la [[Tierra]]. Por este motibo, las nabes spaciales que biajan até Bénus dében percorrer mais de 41 milhones de [[quilómetro]]s adentrando-se ne l campo grabitacional de l [[Sol]], perdendo ne l porcesso parte de sue [[einergie potencial]]. La einergie potencial se trasforma anton an [[einergie cinética]], l que se traduç nun oumiento de la [[belocidade]] de la nabe. Por outro lado, la atmosfera de Bénus nun ampede las manobras de [[trabon atmosférico]] de l mesmo tipo que las outras nabes efetuórun subre [[Marte]], yá que para esto ye neçairo cuntar cun ua anformaçon stremamente percisa de la densidade atmosférica nas camadas superiores i, sendo Bénus un planeta de atmosfera densa, sues camadas steriores son mui mais bariadas i cumplexas de l que Marte.
La purmeira sonda a bejitar Bénus fui la sonda spacial sobiética [[Benera|Benera 1]], ne l die [[12 de Febreiro]] de [[1961]], sendo la purmeira sonda lançada para outro planeta. La nabe fui abariada an sue trajetória, i la purmeira sonda a chegar la Bénus cun sucesso fui la amaricana [[Porgrama mariner|Mariner 2]], an [[1962]]. An [[1 de Márcio]] de [[1966]], la sonda sobiética [[Benera|Benera 3]] statelou subre la superfice de Bénus, cumbertendo-se na purmeira nabe spacial an alcançar la superfice de outro planeta. An cuntinaçon, dibersas sondas sobiéticas fúrun se aprossimando cada beç mais cul oubjetibo de pousar subre la superficie benusiana. La [[Benera|Benera 4]] antrou na atmosfera de Bénus de l die [[18 de Outubre]] de [[1967]] i fui la purmeira sonda a trasmitir dados medidos diretamente de outro planeta. La cápsula mediu [[temperatura]]s, [[presson]]es, [[densidade]]s, i rializou onze spriéncias químicos para analisar la atmosfera. Sous dados mostrában 95% de [[dióxido de carbono]], i an cumbinaçon cun ls dados de la sonda [[Porgrama mariner|Mariner 5]], mostrou que la presson de la superfice era mui maior de l que l prebisto (antre 75 i 100 atmosferas). L purmeiro pouso cun éxito na superfice de Bénus fui rializado pula sonda Benera-7, ne l die [[15 de Dezembre]] de [[1970]]. Esta sonda rebelou que las temperaturas de la superfice de l planeta stan antre 457 i 474 [[grau Celsius|°C]] . La Benera-8 aterrissou an [[22 de Júlio]] de [[1972]]. Anque todos ls dados subre pressones i temperaturas, sou fotómetro mostrou que las nubres de Bénus formában ua camada cumpata que treminaba a 35 quilómetros arriba de la superfice.
[[Fexeiro:Pioneer Venus Multiprobe spacecraft.jpg|right|thumb|La multi-sonda Pioneer cul sou orbitador percipal i las trés sondas atmosféricas.]]
La sonda sobiética [[Benera|Benera 9]] antrou na órbita de Bénus an [[22 de Outubre]] de [[1975]], cumbertendo-se ne l purmeiro satélite artificial de Bénus. Un pacote de cámaras i spetrómetros retornórun <link rel="styleshet" type="text/css" href="https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=User:MarkS/XEB/live.css&action=raw&ctype=text/css&dontcountme=s">anformaçones subre las camadas de nubres, la [[ionosfera]] i la [[magnetosfera]], assi cumo mediçones de la superfice rializadas por [[radar]]. La cápsula de çcida de 660 kg de la [[Benera|Benera 9]] se separou de la nabe percipal i aterrissou suabemente, oubtendo las purmeiras eimaiges de la superfice i analisando la superfice cun un [[spetrómetro]] de centeilhas gama i un [[densímetro]]. Durante la çcida rializou mediçones de presson, temperatura i fotométricas, assi cumo la densidade de las nubres. Çcubriu-se que las nubres de Bénus formában trés camadas çtintas. An [[25 de Outubre]], la [[Benera|Benera 10]] rializou ua série similar de spriéncias.
An [[1978]], la [[NASA]] ambiou la sonda spacial [[Porgrama Pioneer|Pioneer]] la Bénus. A misson Pioneer Benus cunsistia an dous cumponentes lançados an apartado: un orbitador i ua multisonda. La multisonda Pioneer Benus cunsistia nua sonda atmosférica maior i outras trés menores. La sonda maior fui lançada an [[16 de Nobembre]] de [[1978]], i las outras trés menores fúrun lançadas ne l die [[20 de nobembre]]. Las quatro sondas entrórun na atmosfera de Bénus an [[9 de Dezembre]], seguidas pul beiclo que las portában. Ambora nun se speraba que nanhue de las sondas subrebibisse a la çcida, ua de las sondas cuntinou ouperando por 45 minutos depuis de alcançar la superfice. L beiclo orbital de la [[Porgrama Pioneer|Pioneer Benus]] fui anserido nua [[órbita]] elítica al redror de Bénus an 4 de Dezembre de 1978. Trasportaba 17 spriéncias i funcionou até sgotar l sou cumbustible de manobra, quando el perdiu sue ourientaçon. An [[Agosto]] de [[1992]] antrou na atmosfera de Bénus i fui çtruído.
La sploraçon spacial de Bénus permaneciu mui atiba durante ls finales de ls anhos 1970 i ls purmeiros anhos de la década de 1980. Ampeçou a coincer an detalhes la [[geologie]] de la superfice de Bénus, i çcubriran [[bulcon]]es ocultos ancomumente massibos chamados ''«coronae»'' i ''«arachnoids»''. Bénus nun apersenta eibidéncias de [[placas tetónicas]], a menos de que to l heimisfério norte de l planeta forme parte dua solo placa. Las dues camadas superiores de nubres resultórun star cumpuostas de gotículas de [[ácido sulfúrico]], ambora la camada anferior seia cumpuosta probablemiente por ua seluçon de [[ácido fosfórico]]. Las missones Bega ambiórun balones que flutuórun a 53 quilómetros de altitude durante 46 i 60 horas respetibamente, biajando al redror dun terço de l perímetro de l planeta. Estes balones mediran belocidades de l bento, temperaturas, pressones i densidade de las nubres. Çcubriu un maior nible de [[turbuléncia]] i de [[cumbeçon]] que l sperado, anclusibe ocasionales oscilaçones cun quedas de altitude de las sondas dun la trés quilómetros.
[[Fexeiro:VenusianArachnoid.png|right|thumb|Eimaige de la superfice de Bénus oubtida por radar a 28 de Janeiro de 1998 pula sonda Magellan.]]
An 10 de Agosto de [[1990]], la sonda norte-amaricana [[Magellan]] chegou la Bénus, rializando medidas por radar de la superfice de l planeta i oubtendo mapas dua reseluçon de 100 metros an 98% de l planeta. Depuis dua misson de quatro anhos, la sonda Magellan, tal cumo staba planeijado, antrou na atmosfera de Bénus a 11 de Outubre de 1994 i baporizou-se an parte, ambora se supone que alguas partes de la mesma alcançórun la superfice de l planeta. Zde anton, bárias sondas spaciales an rota para outros çtinos usórun l método de subrebóo orbital de Bénus para ancrementar la sue belocidade mediante l ampulso grabitacional. Esto anclui las missones [[Galileu (sonda spacial)|Galileo]] la [[Júpiter (planeta)|Júpiter]] i la [[Cassini-Huygens]] la [[Saturno]] (cun dous subrebóos).
La [[Agéncia Spacial Ouropeia]] ten ua misson la Bénus chamada [[Benus Spress|Bénus Spress]] que stá studando la atmosfera i las caratelísticas de la superfice de Bénus an órbita. A misson fui lançada ne l die 9 de nobembre de 2005 pul foguete Soyuç i chegou la Bénus ne l die 11 de abril de 2006, depuis de aprossimadamente 150 dies de biaige. La [[JAXA|Agéncia Spacial Japonesa]] (JAXA) planeija tamien ua misson la Bénus antre 2008 i 2009.
== Refréncias culturales ==
L planeta Bénus anspirou numerosas refréncias relegiosas i astrológicas nas ceblizaçones antigas. La anspiraçon mitológica de Bénus se stende tamien la obras de fiçon cumo:
* ''[[L Silmarillion]]'', de [[J.R.R. Tolkien]], base mitológica de ''[[L Senhor de l Anéis]]'', ''Eärendil'' aparece an sue frente un de l trés ''[[Silmarils]]'', i biaja cun sue barca pul cielo por mandado de Manwë para ser la luç de la spráncia pa ls homes, dando deste modo ua splicaçon mitológica la Bénus.
An tiempos mais modernos, la ouséncia de detalhes ouserbables de la sue superfice era anterpretada zde finales de l [[seclo XIX]] cumo eibidéncia de grandes nubres que ocultában un mundo rico an auga an que se speculaba la persença de bida straterrestre sendo un mundo outelizado frequentemente nas stórias de [[fiçon científica]] de ls anhos 1920 a 1950. Alguas obras mais recentes que tratan de maneira mais rialista l planeta son:
* L outor de fiçon científica [[Paul Preuss]] screbiu an sue série ''[[Venus Prime]]'' subre la heipótese de Bénus ser habitable hai bilhones de anhos, que deixou de sei-lo por causa de l [[oupor d'auga]] antroduzido an sue [[atmosfera]] pul bumbardeio dun [[cometa]], que porduziu ua reaçon an cadeia de [[eifeito stufa]]. Esta heipótese puode se ancontrar ne l sesto libro de la série, traduzido an pertués cumo ''[[Ls Seres Luminosos]]''.
* An 2001, [[Arthur C. Clarke]] queda a un grupo pioneiro de cientistas na superfice de Bénus ambiados de la Tierra, mas, cometas procedentes de l [[cinturon de Kuiper]] son arrastrados a ua [[órbita]] de colison cul planeta para oumentar sue quantidade de auga i reduzir la temperatura.
[[Catadorie:Bénus]]
[[Catadorie:Planetas]]
0pmmz97s80inqqwzbh44j9fv2p3d0oq
107972
107971
2026-08-17T19:06:11Z
~2026-30875-10
15270
107972
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}{{Anfo/Planeta|nome=Bénus|symbol=♀|eimaige=[[Imagem:PIA23791-Venus-RealAndEnhancedContrastViews-20200608 (cropped2).jpg|frameless]]|lhegenda=Retrato feita pula sonda<br>[[MARINER 10]]|orbit_ref=|arg_peri=224,701 dias|bgcolour=#EADDCA|albedo=0,728}}
'''Bénus''' (simblo:♀[[file:Venus symbol (fixed width).svg|16px|♀]]) ye l segundo [[planeta]] de l [[Sistema Solar]] an orde de çtáncia a partir de l [[Sol]]. Recibe sou nome an honra de la diusa [[Antiga Roma|romana]] de l amor [[Bénus (mitologie)|Bénus]]. Trata-se dun planeta de l [[planeta telúrico|tipo terrestre]] ó telúrico, chamado cun frequéncia de planeta armano de la [[Tierra]], yá que ambos son similares quanto al tamanho, [[massa]] i cumposiçon. La órbita de Bénus ye ua [[eilipse]] praticamente [[círclo|circular]], cun ua [[scentricidade]] de menos de 1%.
Bénus ancontra-se mais próssimo de l [[Sol]] de l que la [[Tierra]], podendo ser ancontrado aprossimadamente na mesma direçon de l Sol (sue maior [[anclinaçon (astronomie)|anclinaçon]] ye de 47,8°). De la Tierra puode ser bisto solamente alguas horas antes de la [[nacer de l Sol|alborada]] ó depuis de l [[ocaso]]. Anque desso, quando Bénus stá mais brilhante puode ser bisto durante l [[die]], sendo un de ls dous solos [[cuorpo celhestre|cuorpos celhestres]] que puoden ser bistos tanto de die cumo de nuite (sendo l outro la [[Lhuna]]). Bénus ye normalmente coincido cumo la streilha de la manhana (''Streilha d'Alba'') ó streilha de la tarde (''bésper'') ó inda ''Streilha de l Pastor''. Quando besible ne l cielo noturno, ye l oubjeto mais brilhante de l [[firmamiento]], para alhá de la [[Lhuna]], debido al sou grande brilho, cuja magnitude puode chegar la -4,4 (questuma-se ser de la [[magnitude]] de -3,8)
Por este motibo, Bénus era coincido cumo l planeta zde ls tiempos [[pré-stória|pré-stóricos]]. Sous mobimientos ne l cielo éran coincidos pula maiorie de las antigas ceblizaçones, adquirindo amportança an quaije todas las anterpretaçones astrológicas de l mobimiento planetário. An particular, la [[ceblizaçon maia]] eilaborou un calendário relegioso baseado ne ls ciclos de Bénus (ber [[Calendário maia]]). L simblo de l planeta Bénus ye ua repersentaçon stilizada de l simblo de la diusa [[Bénus (mitologie)|Bénus]]: un círclo cun ua pequeinha cruç ambaixo, outelizado tamien para repersentar l sexo feminino.
L adjetibo ''benusiano'' ye mais quemumente ousado para Bénus, ambora seia [[etimologie|etimologicamente]] ancorreto. L berdadeiro adjetibo de l [[latin]], benéreo, nun ye ousado porque la aceitaçon moderna de la palabra se associa cun las [[anfermidade benérea|anfermidades benéreas]], particularmente las de trasmisson sexual.
== Caratelísticas orbitales ==
=== Órbita ===
Ls outros planetas eisiben órbitas [[eilipse|elíticas]], al cuntrário de Bénus, que ten ua órbita parecida cun un círclo, cun ua [[scentricidade]] anferior a 1%.
Cumo Bénus stá mais próssimo de l Sol de l que la Tierra, siempre aparece próssimo deste, sendo que la mássima çtáncia angular antre ambos ls cuorpos ye de 47,8°. Deste modo na Tierra puode ser bisto poucas horas antes de l amanhecer (quando recibe l nome de streilha de la manhana ó Streilha d'Alba) ó pouco depuis de l anuitecer (quando recibe l nome de Streilha Bésper). Ne ls períodos an que Bénus stá mais brilhante puode sin dúbeda ser bisto durante l die, sendo un de ls dous solos [[cuorpo celhestre|cuorpos celhestres]] que puoden ser bistos tanto de die cumo de nuite (sendo l outro la [[Lhuna]]).
L ciclo antre dues anclinaçones mássimas dura 584 dies. Depuis de 584 dies Bénus aparece nua posiçon a 72° de la anclinaçon anterior. Depuis de 5 períodos de 72° nua circunferéncia, Bénus regressa al mesmo punto de l cielo la cada 8 anhos (menos dous dies correspondentes als anhos bissextos). Este período era coincido cumo l ciclo [[Sothis]] ne l [[Antigo Eigito]].
Na cunjunçon anferior, Bénus puode se aprossimar de la Tierra mais de l que nanhun outro planeta. Ne l die [[16 de Dezembre]] de [[1850]], Bénus alcançou ua çtáncia mais próssima de la Tierra zde [[1800]] cun un balor de 39.514.827 quilómetros (0,26413854 [[Ounidade astronómica|UA]]) . Esta será la aprossimaçon mais próssima de la Tierra até l anho 2101, quando Bénus alcançará ua çtáncia de 39.541.578 quilómetros (0,26431736 UA).
=== Rotaçon ===
Ouserbado dun punto heipotético localizado arriba de l [[pólo Norte]] de l [[Sol]], Bénus gira subre si mesmo lentamente nun mobimiento de Leste la Oeste (sentido horário) al ambés de Oeste la Leste (mobimiento anti-horário) cumo ls demales planetas (sceto [[Urano]]). Esta rotaçon cuntrária als demales planetas queda a deber-se al fato de Bénus tener ls pólos ambertidos. Se se podisse ber l Sol na superfice de Bénus, este nacerie ne l Oeste i tenerie l sou ocaso ne l Leste cun ua duraçon die-nuite de 116,75 dies terrestres, correspondendo un anho terrestre a 1,92 anhos benusianos. Anque de la rotaçon horária, ls períodos de rotaçon i orbital de Bénus stan sincronizados de tal maneira que apersenta siempre la mesma face de l planeta para la Tierra quando ambos ls cuorpos stan a menor çtáncia. Esto poderie ser ua simples coincidéncia, mas eisisten speculaçones subre ua possible ourige desta sincronizaçon cumo resultado de la açon de las [[maré]]s, afetando la rotaçon de Bénus quando ambos ls cuorpos stan suficientemente próssimos.
== Caratelísticas físicas ==
=== Atmosfera ===
Bénus ten ua densa [[atmosfera]], cumpuosta an sue maior parte por [[dióxido de carbono]] i ua pequeinha quantidade de [[azoto]] mas parte de sue atmosfera tamien ye cumpuosta por [[nitrogénio]], la quantidade de nitrogénio na atmosfera de Bénus ye quaije eigual la porçon de l ouxigénio ancontrado na [[Tierra]] . La [[presson]] atmosférica al nible de l tierra ye de 90 bezes superior a la presson atmosférica na superfice [[Tierra|terrestre]] (ua presson eiquibalente a ua perfundidade dun quilómetro ambaixo de l [[nible de l mar]] na Tierra). La einorme quantidade de CO<sub>2</sub> de la atmosfera proboca un fuorte [[eifeito stufa]] que eileba la temperatura de la superfice de l planeta até 460 [[grau Celsius|°C]] nas regiones menos eilebadas al redror de l [[Eiquador (Geografie)|Eiquador]]. Esto faç Bénus ser mais caliente de l que [[Mercúrio (planeta)|Mercúrio]], anque star la mais de l que l dobro de la çtáncia de l [[Sol]] que este i recebir solamente 25% de sue [[radiaçon solar]] (2.613,9 W/m² na atmosfera superior i 1.071,1 W/m² na superfice). Debido a la [[inércia térmica]] de sue pesada atmosfera i al trasporte de calor puls fuortes bentos de sue atmosfera, la temperatura nun barie de forma seneficatiba antre l die i la nuite. Anque de la lenta [[rotaçon]] de Bénus (menos dua rotaçon por anho benusiano, eiquibalente a ua belocidade de rotaçon ne l Eiquador de 6,5 km/h), ls bentos de la atmosfera superior circundan l planeta an solamente 4 dies, çtribuindo eficazmente la calor. Para alhá de l mobimiento zonal de la atmosfera de Oeste la Leste, hai un mobimiento bertical an forma de [[célula de Hadley]], que trasporta la calor de l Eiquador até las regiones polares, ancluindo las latitudes médies de l lado nun eiluminado de l planeta.
La [[radiaçon]] solar quaije nun alcança la superfice de l planeta. Las densas camadas de nubres refleten la maior parte de la luç de l Sol al spácio, i la maior parte de la luç que atrabessa las nubres ye absorbida pula atmosfera. Esto ampede la maior parte de la luç de l Sol de calecer la superfice. L [[albedo]] bolométrico de Bénus ye de aprossimadamente 60%, i sou [[albedo]] bisual ye inda maior, l qual cunclui que, anque ancontrar-se mais próssimo de l [[Sol]] de l que la [[Tierra]], la superfice de Bénus nun se calece nin se ilumina cumo era de asperar pula radiaçon solar que recibe. Na ouséncia de l eifeito stufa, la temperatura na superfice de Bénus poderie ser similar a la de la Tierra. L einorme eifeito stufa, associado a la eimensa quantidade de CO<sub>2</sub> na atmosfera retén la calor, probocando las eilebadas temperaturas deste planeta, sendo assi l planeta Bénus ganha l títalo de planeta mais caliente de l Sistema Solar.
Ls fuortes bentos na parte superior de las nubres puoden alcançar 350 kn/h, ambora la nible de l tierra, ls bentos son mui mais lentos. Anque çto, debido la altíssima presson de la atmosfera na superfice de Bénus, estes fracos bentos eisercen ua fuorça cunsidrable contra ls oustaclos. Las nubres son cumpuostas percipalmente por gotículas de [[dióxido de alxofre]] i [[ácido sulfúrico]], i cobren l planeta por anteiro, ocultando la maior parte de ls detalhes de la superfice a la ouserbaçon sterna. La temperatura de la parte superior de las nubres (a 70 km arriba de la superfice) ye de -45 [[grau Celsius|°C]]. La temperatura média de la superfice de Bénus, ye de 464 [[grau Celsius|°C]]. La temperatura de la superfice nunca ye menor de l que 400 [[grau Celsius|°C]].
== Caratelísticas de la superfice ==
[[Fexeiro:Venus globe.jpg|thumb|left|Eimaige oubtida por [[radar]] de la superfice de Bénus, centrada a la longitude 180° Leste]]
Bénus ten ua lenta [[rotaçon]] retrógrada, l que quier dezir que gira de Leste la Oeste, al ambés de fazé-lo de Oeste la Leste cumo fázen la maiorie de ls demales [[planeta]]s. ([[Pluton]] i [[Urano]] tamien ten ua rotaçon retrógrada, ambora l eixe de rotaçon de [[Urano]], anclinado a 97,86°, praticamente segue l [[órbita|praino orbital]]) . Se çconhece porque Bénus ye defrente neste aspeto, ambora poderie ser l resultado dua colison cun un [[asteróide|grande asteróide]] an algun momiento de l passado remoto. Para alhá desta rotaçon retrógrada ancomun, l período de rotaçon de Bénus i sue órbita stan quaije sincronizados, de maneira que siempre apersenta l mesmo lado para la [[Tierra]], quando ls dous planetas se ancontran an sue mássima aprossimaçon (5.001 dies benusianos antre cada [[cunjunçon (astronomie)|cunjunçon]] anferior). Esto poderie ser l resultado de las fuorças de las [[maré]]s que afetan la rotaçon de Bénus cada beç que ls planetas se ancontran suficientemente próssimos, ambora nun se conhece cun clareza l macanismo.
Bénus ten dues mesetas percipales an forma de [[cuntinente]]s, eilebando-se subre ua basta prainada. La meseta de l Norte ye chamada de [[Ishtar Tierra]], i cuntén la maior [[muntanha]] de Bénus (Aprossimadamente dous quilómetros mais alta que l [[Monte Eiberest]]), chamada de [[Maxwell Montes]] an honra de [[James Clerk Maxwell]]. [[Ishtar Tierra]] ten l tamanho aprossimado de la [[Austrália]]. Ne l heimisfério Sul se ancontra [[Aphrodite Tierra]], maior que l anterior i cul tamanho eiquibalente al de la [[América de l Sul]]. Antre estas [[meseta]]s eisisten alguas depressones de l terreno, que ancluen [[Atalanta Planitia]], [[Guinevere Planitia]] i [[Lavinia Planitia]]. Cula sola sceçon de l [[Maxwell Montes]], todas las caratelísticas çtinguibles de l terreno (acidentes geográficos) adotan nomes de [[mitologie|mulhieres mitológicas]].
La densa atmosfera de Bénus faç cun que ls [[meteorito]]s se zeintegren debrebe na sue çcida a la superfice, ambora ls maiores puodan chegar a la superfice, oureginando ua cratera quando ténen einergie cinética suficiente. Por causa çto, nun puoden formar [[Cratera|crateras de ampato]] cun menos de 3,2 quilómetros de diámetro.
Aprossimadamente 90% de la superfice de Bénus parece cunsistir an [[basalto]] recentemente solidificado (an tenermos [[geologie|geológicos]]) cun mui poucas [[crateras]] de [[meteorito]]s. Las formaçones mais antigas persentes an Bénus nun parécen tener mais de 800 milhones de anhos, sendo la maior parte de l tierra cunsidrablemiente mais moço (nun mais de l que alguas cientos de milhones de anhos an sue maior parte), l qual sugere que Bénus sofriu un cataclisma que afetou la sue superfice, i nun faç mui tiempo ne l passado [[geologie|geológico]].
L anterior de l [[planeta]] Bénus ye probablemiente similar al de la [[Tierra]]: un núcleo de [[fierro]] de 3.000 km de centeilha, cun un [[manto]] rochoso que forma la maior parte de l [[planeta]]. Segundo dados de l mediçones grabitacionales de la [[Magellan|sonda Magellan]], la costra de Bénus ye mais dura i gruossa de l que se habie pensado. Ye sabido que Bénus nun ten [[Placa tetónica|placas tetónicas]] móbeis cumo la [[Tierra]], mas an sou lugar se porduzen massibas [[Bulcon|erupçones bulcánicas]] que inundan la sue superfice cun [[laba]] fresca. Outras çcubiertas recentes sugíren que Bénus stá bulcanicamente atibo.
L [[campo magnético]] de Bénus ye mui fraco cumparado cul de outros [[planeta]]s de l [[Sistema Solar]]. Esto se puode deber la sue lenta [[rotaçon]], ansuficiente para formar l sistema de «dínamo anterno» de [[fierro]] líquido. Cumo resultado çto, l [[bento solar]] atinge la atmosfera de Bénus sin ser filtrado. Se supone que Bénus tubo oureginalmente tanta [[auga]] cumo la [[Tierra]], pus que al star submetida la açon de l [[Sol]] sin nanhun filtro protetor, l oupor d'[[auga]] na alta atmosfera se [[dissociaçon|dissocia]] an [[hidrogénio]] i [[oxigénio]], scapando l [[hidrogénio]] al spácio por causa de la sue baixa [[massa molecular]]. La porcentaige de [[deutério]] (un [[isótopo]] pesado de l [[hidrogénio]] que nun scapa tan facilmente) na atmosfera de Bénus parece apoiar esta teorie. Se supone que l ouxigénio molecular se cumbinou cun ls [[átomo]]s de la costra (ambora grandes quantidades de [[oxigénio]] permanecen na atmosfera an forma de [[dióxido de carbono]]). Por causa desta seca, las peinhas de Bénus son mui mais pesadas que las de la [[Tierra]], l qual faborece la formaçon de muntanhas maiores, bales perfundos i outras formaçones.
Durante algun tiempo acraditou-se que Bénus possuía un satélite natural cul nome de [[Neith]], assi chamado an houmenaige a la diusa de l [[Antigo Eigito|Eigito]] (cujo béu nanhun mortal poderie lebantar). Fui aparentemente ouserbado pula purmeira beç por [[Giovanni Cassini]] an [[1672]]. Outras ouserbaçones sporádicas cuntinórun até [[1892]], mas estes registos bisuales fúrun zacreditados (éran an sue maior parte [[streilha]]s ténues que parecian star ne l lugar correto an momiento correto), i hoije se sabe que Bénus nun ten nanhun [[satélite natural|satélite]].
== Ouserbaçon i sploraçon de Bénus ==
=== Ouserbaçones stóricas ===
[[Fexeiro:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|thumb|Tránsito de Bénus de 8 de Júnio de 2004]]
Bénus ye l astro mais caratelístico ne l cielo de la manhana i de la tarde de la [[Tierra]] (depuis de l [[Sol]] i de la [[Lhuna]]), i ye coincido pul Home zde la [[pré-stória]]. Un de ls decumientos mais antigos que subrebibírun de la biblioteca babilónica de [[Assurbanípal]], datado de [[1600 a.C.]], ye un registro de 21 anhos de l aspeto de Bénus (que ls purmeiros [[Babilónia|babilónios]] chamórun de ''[[Nindaranna]]''). Ls antigos [[sumérios]] i babilónios chamórun Bénus ''«Dil-bat»'' ó ''«Dil-i-pat»''; na cidade mesopotámica de [[Akkad]] era la streilha de la diusa-mai [[Ishtar]], i an chinés sou nome ye ''«Jīn-xīng»'' (金星), l planeta de l eilemiento metal.
Bénus ye cunsidrado cumo l mais amportante de ls cuorpos celhestres ouserbados puls maias, que l chamórun «Chak ek» (la grande streilha). Possiblemente se dou mais amportança junto cul [[Sol]]. Ls maias studórun atentamente ls mobimientos de Bénus. Pensórun que las posiçones de Bénus i outros [[planeta]]s tenien anfluéncia subre la bida na Tierra, porque ls maias i outras [[Pré-colombiano|culturas pré-colombianas]] porgramórun sues guerras i outros eibentos amportantes baseando-se an sues ouserbaçones. Ne l [[códice de Dresden]], ls maias ancluíran un almanaque an que mostrában l ciclo cumpleto de Bénus, an cinco grupos de 584 dies cada un (aprossimadamente uito anhos), depuis de ls quales se repetie l mesmo squema (Bénus dá treze boltas al redror de l Sol praticamente ne l mesmo tiempo que la Tierra tarda an dar uito).
Ls [[Grécia antiga|antigos griegos]] pensában que las apariçones matutinas i bespertinas de Bénus éran dous cuorpos defrentes, i ls chamórun de «[[Héspero]]» quando aparecie ne l cielo de l oeste al entardecer i «[[Cerilha]]» quando aparecie ne l cielo de l leste al amanhecer. Fui [[Pitágoras]] quien purmeiro falou que ambos ls oubjetos éran l mesmo planeta. Ne l [[seclo IV a.C.]], [[Heiráclides Póntico]] propós que tanto Bénus cumo [[Mercúrio (planeta)|Mercúrio]] orbitában l [[Sol]] al ambés de orbitar la [[Tierra]]. L nome Bénus quier dezir [[Bénus (mitologie)|diusa romana de l amor i de la beleza]].
[[Fexeiro:Venus orbita.png|left|thumb|Fases de Bénus ouserbadas na Tierra.]]
Al ancontrar la órbita de Bénus antre la Tierra i l Sol, de la Tierra podemos çtinguir sues defrentes [[fase]]s dua forma parecida àquelas que podemos ber de la Lhuna. [[Galileo Galilei]] fui la purmeira pessona a ouserbar las fases de Bénus an Dezembre de [[1610]], ua ouserbaçon que sustentaba la anton çcutida [[teorie heiliocéntrica]] de l Sistema Solar de [[Copérnico]]. Tamien anotou las mudanças de tamanho de l diámetro besible de Bénus an sues defrentes fases, sugerindo que este se ancontraba mais loinge de la Tierra quando el staba cheno i mais próssimo quando se ancontraba na fase crecente. Estas ouserbaçones proporcionórun ua sólida base al modelo heiliocéntrico.
[[Fexeiro:Observando Venus.jpg|thumb|right|Bénus ye mais brilhante quando 25% de sou disco stá eiluminado por star mui mais acerca de la Tierra]]Bénus stá mais brilhante quando 25% de sou disco (aprossimadamente) se ancontra eiluminado, l que acuntece 37 dies antes de la [[cunjunçon (astronomie)|cunjunçon anferior]] (ne l cielo bespertino) i 37 dies depuis de la cunjunçon (ne l cielo matutino). Sue maior [[anclinaçon (astronomie)|anclinaçon]] i altura subre l hourizonte se porduç aprossimadamente 70 dies antes i depuis de la [[cunjunçon (astronomie)|cunjunçon anferior]], momiento an que mostra la fase média; antre estes anterbalos, Bénus ye besible durante las purmeiras i redadeiras horas de l die se l ouserbador saber de adonde localizá-lo. L período de mobimiento retrógrado ye de binte dies an cada lado de la cunjunçon anferior.
[[Fexeiro:Venus in daylight 2005 12 05.jpg|thumb|left|Bénus an plena luç de l die a las 5 de la manhana de Dezembre de 2005]]An ralas ocasiones, Bénus puode ser bisto ne l cielo de la manhana i de la tarde ne l mesmo die. Esto sucede quando Bénus se ancontra an sue mássima separaçon a respeito de la eclítica i a la par, esse ancontra na cunjunçon anferior; dende anton dun de ls nuossos heimisférios se puode ber an ambos ls momientos. Esta ouportunidade apersentou recentemente pa ls ouserbadores de l [[heimisfério]] Norte durante alguns dies a partir de [[29 de márcio]] de [[2001]], i l mesmo sucediu ne l [[heimisfério]] Sul an [[19 de agosto]] de [[1999]]. Estes eibentos se repeten la cada uito anhos d'acuordo cul [[período orbital|ciclo sinódico]] de l [[planeta]].
Ls tránsitos de Bénus acunten quando l planeta cruza diretamente l camino antre la Tierra i l [[Sol]] i son eibentos [[Astronomie|astronómicos]] relatibamente ralos. La purmeira beç que ouserbou este tránsito astronómico fui an [[1639]] por [[Jeremiah Horrocks]] i [[William Crabtre]]. L tránsito de [[1761]], ouserbado por [[Mikhail Lomonosob]], proporcionou la purmeira eibidéncia de que Bénus tenie ua atmosfera, i las ouserbaçones telscópicas de l [[seclo XIX]] durante sous tránsitos permitiran oubter pula purmeira beç un cálclo perciso de la çtáncia antre la [[Tierra]] i l Sol. Ls tránsitos solo puoden ocorrer an Júnio ó Dezembre, sendo estes ls momientos an que Vénus cruza la [[eclítica]] (l praino an que la Tierra órbita al redror de l Sol), i suceden an pares a anterbalos de uito anhos, apartados ls pares de tránsitos por mais dun seclo. L par de tránsitos anterior sucediu an [[1874]] i [[1882]], i l persente par de tránsitos son ls de [[2004]] i [[2012]].
Ne l [[seclo XIX]], muitos ouserbadores atribuíran la Vénus un período de [[rotaçon]] aprossimado de 24 horas. L astrónomo eitaliano [[Giovanni Schiaparelli]] fui l purmeiro a preber un período de rotaçon seneficatibamente menor, propondo que la rotaçon de Bénus staba bloqueada pul Sol (l mesmo que propós para [[Mercúrio (planeta)|Mercúrio]]) . Ambora rialmente nun seia berdade para nanhun de ls dous cuorpos, era ua stimaçon bastante aprossimada. La quaije ressonáncia antre sue rotaçon i la maior aprossimaçon de la Tierra ajudou a criar esta ampresson, yá que Bénus siempre aparece na mesma face quando se ancontra na melhor posiçon para ser ouserbado. L período de rotaçon de Bénus fui ouserbado pula purmeira beç durante la [[cunjunçon (astronomie)|cunjunçon]] de [[1961]] atrabeç dua antena de radar de 26 metros an Goldstone, [[Califórnia]], a partir de l ouserbatório de radioastronomie Jodrell Bank ne l [[Reino Ounido]] i nas anstalaçones de spácio perfundo de la Ounion Sobiética de [[Yebpatoria]]. La percison fui refinada nas seguintes cunjunçones, percipalmente a las de Goldstone i Yebpatoria. L sentido de rotaçon retrógrado deste planeta nun fui cunfirmado até [[1964]].
Antes de las ouserbaçones de rádio de ls anhos sessenta, muitos acraditan que Bénus tenie un ambiente cumo l de la [[Tierra]]. Esto era debido al tamanho de l planeta i de l sou centeilha orbital, que sugerian claramente ua situaçon parecida cula de la Tierra, assi cumo la gruossa camada de nubres que ampedian ber la superfice. Antre las speculaçones subre Bénus stában las de que este tenie un ambiente salbaige, i que possuía ouceanos de [[petrólio]] i de [[auga carbonatada]]. Sin dúbeda, las ouserbaçones atrabeç de [[micronda]]s an [[1956]] por C. Mayer ''et al'', andicában ua alta temperatura de la superfice de 600 [[Kelvin|K]]. Stranhamente, las ouserbaçones feitas por A.D. Kuzmin na banda melimétrica andicában temperaturas mui mais baixas. dues teories cuntrárias splicában l ancomun spetro de rádio: ua deilhas sugerie que las altas temperaturas se oureginában na [[ionosfera]] i la outra sugerie ua superfice caliente.
=== Sploraçon spacial de Bénus ===
La órbita de Bénus ye 28 por ciento mais próssima de l [[Sol]] de l que la [[Tierra]]. Por este motibo, las nabes spaciales que biajan até Bénus dében percorrer mais de 41 milhones de [[quilómetro]]s adentrando-se ne l campo grabitacional de l [[Sol]], perdendo ne l porcesso parte de sue [[einergie potencial]]. La einergie potencial se trasforma anton an [[einergie cinética]], l que se traduç nun oumiento de la [[belocidade]] de la nabe. Por outro lado, la atmosfera de Bénus nun ampede las manobras de [[trabon atmosférico]] de l mesmo tipo que las outras nabes efetuórun subre [[Marte]], yá que para esto ye neçairo cuntar cun ua anformaçon stremamente percisa de la densidade atmosférica nas camadas superiores i, sendo Bénus un planeta de atmosfera densa, sues camadas steriores son mui mais bariadas i cumplexas de l que Marte.
La purmeira sonda a bejitar Bénus fui la sonda spacial sobiética [[Benera|Benera 1]], ne l die [[12 de Febreiro]] de [[1961]], sendo la purmeira sonda lançada para outro planeta. La nabe fui abariada an sue trajetória, i la purmeira sonda a chegar la Bénus cun sucesso fui la amaricana [[Porgrama mariner|Mariner 2]], an [[1962]]. An [[1 de Márcio]] de [[1966]], la sonda sobiética [[Benera|Benera 3]] statelou subre la superfice de Bénus, cumbertendo-se na purmeira nabe spacial an alcançar la superfice de outro planeta. An cuntinaçon, dibersas sondas sobiéticas fúrun se aprossimando cada beç mais cul oubjetibo de pousar subre la superficie benusiana. La [[Benera|Benera 4]] antrou na atmosfera de Bénus de l die [[18 de Outubre]] de [[1967]] i fui la purmeira sonda a trasmitir dados medidos diretamente de outro planeta. La cápsula mediu [[temperatura]]s, [[presson]]es, [[densidade]]s, i rializou onze spriéncias químicos para analisar la atmosfera. Sous dados mostrában 95% de [[dióxido de carbono]], i an cumbinaçon cun ls dados de la sonda [[Porgrama mariner|Mariner 5]], mostrou que la presson de la superfice era mui maior de l que l prebisto (antre 75 i 100 atmosferas). L purmeiro pouso cun éxito na superfice de Bénus fui rializado pula sonda Benera-7, ne l die [[15 de Dezembre]] de [[1970]]. Esta sonda rebelou que las temperaturas de la superfice de l planeta stan antre 457 i 474 [[grau Celsius|°C]] . La Benera-8 aterrissou an [[22 de Júlio]] de [[1972]]. Anque todos ls dados subre pressones i temperaturas, sou fotómetro mostrou que las nubres de Bénus formában ua camada cumpata que treminaba a 35 quilómetros arriba de la superfice.
[[Fexeiro:Pioneer Venus Multiprobe spacecraft.jpg|right|thumb|La multi-sonda Pioneer cul sou orbitador percipal i las trés sondas atmosféricas.]]
La sonda sobiética [[Benera|Benera 9]] antrou na órbita de Bénus an [[22 de Outubre]] de [[1975]], cumbertendo-se ne l purmeiro satélite artificial de Bénus. Un pacote de cámaras i spetrómetros retornórun <link rel="styleshet" type="text/css" href="https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=User:MarkS/XEB/live.css&action=raw&ctype=text/css&dontcountme=s">anformaçones subre las camadas de nubres, la [[ionosfera]] i la [[magnetosfera]], assi cumo mediçones de la superfice rializadas por [[radar]]. La cápsula de çcida de 660 kg de la [[Benera|Benera 9]] se separou de la nabe percipal i aterrissou suabemente, oubtendo las purmeiras eimaiges de la superfice i analisando la superfice cun un [[spetrómetro]] de centeilhas gama i un [[densímetro]]. Durante la çcida rializou mediçones de presson, temperatura i fotométricas, assi cumo la densidade de las nubres. Çcubriu-se que las nubres de Bénus formában trés camadas çtintas. An [[25 de Outubre]], la [[Benera|Benera 10]] rializou ua série similar de spriéncias.
An [[1978]], la [[NASA]] ambiou la sonda spacial [[Porgrama Pioneer|Pioneer]] la Bénus. A misson Pioneer Benus cunsistia an dous cumponentes lançados an apartado: un orbitador i ua multisonda. La multisonda Pioneer Benus cunsistia nua sonda atmosférica maior i outras trés menores. La sonda maior fui lançada an [[16 de Nobembre]] de [[1978]], i las outras trés menores fúrun lançadas ne l die [[20 de nobembre]]. Las quatro sondas entrórun na atmosfera de Bénus an [[9 de Dezembre]], seguidas pul beiclo que las portában. Ambora nun se speraba que nanhue de las sondas subrebibisse a la çcida, ua de las sondas cuntinou ouperando por 45 minutos depuis de alcançar la superfice. L beiclo orbital de la [[Porgrama Pioneer|Pioneer Benus]] fui anserido nua [[órbita]] elítica al redror de Bénus an 4 de Dezembre de 1978. Trasportaba 17 spriéncias i funcionou até sgotar l sou cumbustible de manobra, quando el perdiu sue ourientaçon. An [[Agosto]] de [[1992]] antrou na atmosfera de Bénus i fui çtruído.
La sploraçon spacial de Bénus permaneciu mui atiba durante ls finales de ls anhos 1970 i ls purmeiros anhos de la década de 1980. Ampeçou a coincer an detalhes la [[geologie]] de la superfice de Bénus, i çcubriran [[bulcon]]es ocultos ancomumente massibos chamados ''«coronae»'' i ''«arachnoids»''. Bénus nun apersenta eibidéncias de [[placas tetónicas]], a menos de que to l heimisfério norte de l planeta forme parte dua solo placa. Las dues camadas superiores de nubres resultórun star cumpuostas de gotículas de [[ácido sulfúrico]], ambora la camada anferior seia cumpuosta probablemiente por ua seluçon de [[ácido fosfórico]]. Las missones Bega ambiórun balones que flutuórun a 53 quilómetros de altitude durante 46 i 60 horas respetibamente, biajando al redror dun terço de l perímetro de l planeta. Estes balones mediran belocidades de l bento, temperaturas, pressones i densidade de las nubres. Çcubriu un maior nible de [[turbuléncia]] i de [[cumbeçon]] que l sperado, anclusibe ocasionales oscilaçones cun quedas de altitude de las sondas dun la trés quilómetros.
[[Fexeiro:VenusianArachnoid.png|right|thumb|Eimaige de la superfice de Bénus oubtida por radar a 28 de Janeiro de 1998 pula sonda Magellan.]]
An 10 de Agosto de [[1990]], la sonda norte-amaricana [[Magellan]] chegou la Bénus, rializando medidas por radar de la superfice de l planeta i oubtendo mapas dua reseluçon de 100 metros an 98% de l planeta. Depuis dua misson de quatro anhos, la sonda Magellan, tal cumo staba planeijado, antrou na atmosfera de Bénus a 11 de Outubre de 1994 i baporizou-se an parte, ambora se supone que alguas partes de la mesma alcançórun la superfice de l planeta. Zde anton, bárias sondas spaciales an rota para outros çtinos usórun l método de subrebóo orbital de Bénus para ancrementar la sue belocidade mediante l ampulso grabitacional. Esto anclui las missones [[Galileu (sonda spacial)|Galileo]] la [[Júpiter (planeta)|Júpiter]] i la [[Cassini-Huygens]] la [[Saturno]] (cun dous subrebóos).
La [[Agéncia Spacial Ouropeia]] ten ua misson la Bénus chamada [[Benus Spress|Bénus Spress]] que stá studando la atmosfera i las caratelísticas de la superfice de Bénus an órbita. A misson fui lançada ne l die 9 de nobembre de 2005 pul foguete Soyuç i chegou la Bénus ne l die 11 de abril de 2006, depuis de aprossimadamente 150 dies de biaige. La [[JAXA|Agéncia Spacial Japonesa]] (JAXA) planeija tamien ua misson la Bénus antre 2008 i 2009.
== Refréncias culturales ==
L planeta Bénus anspirou numerosas refréncias relegiosas i astrológicas nas ceblizaçones antigas. La anspiraçon mitológica de Bénus se stende tamien la obras de fiçon cumo:
* ''[[L Silmarillion]]'', de [[J.R.R. Tolkien]], base mitológica de ''[[L Senhor de l Anéis]]'', ''Eärendil'' aparece an sue frente un de l trés ''[[Silmarils]]'', i biaja cun sue barca pul cielo por mandado de Manwë para ser la luç de la spráncia pa ls homes, dando deste modo ua splicaçon mitológica la Bénus.
An tiempos mais modernos, la ouséncia de detalhes ouserbables de la sue superfice era anterpretada zde finales de l [[seclo XIX]] cumo eibidéncia de grandes nubres que ocultában un mundo rico an auga an que se speculaba la persença de bida straterrestre sendo un mundo outelizado frequentemente nas stórias de [[fiçon científica]] de ls anhos 1920 a 1950. Alguas obras mais recentes que tratan de maneira mais rialista l planeta son:
* L outor de fiçon científica [[Paul Preuss]] screbiu an sue série ''[[Venus Prime]]'' subre la heipótese de Bénus ser habitable hai bilhones de anhos, que deixou de sei-lo por causa de l [[oupor d'auga]] antroduzido an sue [[atmosfera]] pul bumbardeio dun [[cometa]], que porduziu ua reaçon an cadeia de [[eifeito stufa]]. Esta heipótese puode se ancontrar ne l sesto libro de la série, traduzido an pertués cumo ''[[Ls Seres Luminosos]]''.
* An 2001, [[Arthur C. Clarke]] queda a un grupo pioneiro de cientistas na superfice de Bénus ambiados de la Tierra, mas, cometas procedentes de l [[cinturon de Kuiper]] son arrastrados a ua [[órbita]] de colison cul planeta para oumentar sue quantidade de auga i reduzir la temperatura.
[[Catadorie:Bénus]]
[[Catadorie:Planetas]]
bx5gdzo5p1mlwjosscpqj0f137cmxbp
Catolicismo
0
943
107959
79436
2026-08-17T12:36:25Z
~2026-30875-10
15270
107959
wikitext
text/x-wiki
{{Cristianismo}}
L '''catolicismo''', de l griego katholikos (καθολικος), cul significado de "giral" ó "unibersal", ye un nome religioso aplicado la dous ramos de l cristianismo. An uso casual, quando las pessonas falan de "católicos" ó de "catolicismo", giralmente pretenden andicar ls aderentes a la Eigreija Católica Apostólica Romana. Ne l'antanto, ne l sou sentido giral (sin l C maiúsclo), l nome ye ousado por muitos cristianos qu'acraditan que son ls çcendentes spirituales de ls Apóstolos an beç de parte dua sucesson apostólica física, cumo defenden ls católicos romanos.
Ne l sou sentido mais streito, l termo ye ousado para referir la Eigreija Católica Apostólica Romana, sob l Papado. Estas 24 eigreijas sui iuris stan an quemunhon total i afirman tener mais dun bilhon d'aderentes, l que las transforma na maior chamaçon cristiana de l mundo. Las sues caraterísticas çtintibas son l'aceitaçon de l'outoridade de l Papa, l Bispo de Roma, i la quemunhon cun el, i aceitáren la sue outoridade an matéria de "fé" i "moral" i la sue afirmaçon de "total, supremo i unibersal poder subre to la Eigreija".
Esta chamaçon ye frequentemente chamada [[Eigreija Católica Apostólica Romana]], muito ambora l sou nome formal seia solo "Eigreija Católica".
== Ls Credos i l Catolicismo ==
La palabra ''Católico'' surge ne ls percipales [[credo]]s (definiçones de fé semelhantes la preces) cristianos, nomeadamente ne l [[Credo de l Apóstolos]] i ne l [[Credo Niceno]]. Ls cristianos de la maior parte de las eigreijas, ancluindo la maioria de l [[protestantismo|protestantes]], afirman la sue fé "nua única santa Eigreija católica i apostólica". Esta crença refre-se a la sue crença na ounidade redadeira de todas las eigreijas sob un [[Dius]] i un [[salbaçon|Salbador]]. Inda assi, neste cuntesto, la palabra ''católico'' ye ousada puls crentes nun sentido definitibo (i.i., ounibersal), i nun cumo l nome dun cuorpo religioso. Neste tipo de uso, la palabra ye giralmente scrita cun c minúsclo, anquanto que l C maiúsclo se refre al sentido çcrito neste artigo.
== Stória i Anfluéncia ==
La eigreija cristiana primitiba fui Ourganizada sob cinco [[patriarca]]s, ls bispos de [[Jarusalem]], [[Antióquia]], [[Alexandrie]], [[Custantinopla]] i [[Roma]]. L Bispo de Roma fui reconhecido puls Patriarcas cumo "l purmeiro antre eiguales", ambora l sou statuto i anfluéncia tenga crecido quando Roma era la capital de l ampério, culas çputas doutrinárias ó procedimentales la séren frequentemente remetidas la Roma para oubtener ua oupinion. Mas quando la capital se mudou para Custantinopla, la sue anfluéncia diminuiu. Anquanto [[Roma]] reclamaba ua outoridade que, segundo la Eigreija Católica, le probenie de [[San Pedro]] (que, segundo la Eigreija Católica Apostólica Romana, morriu an Roma i ye cunsidrado l ''purmeiro papa'') i [[San Paulo]], Custantinopla tornara-se la residéncia de l [[Ampério Romano|Amperador]] i de l [[Senado Romano|Senado]]. Ua série de dificuldades cumplexas (çputas doutrinárias, Cuncílios çputados, la eiboluçon de ritos separados i se la posiçon de l Papa de Roma era ó nun de rial outoridade ó tierra de respeito) lebórun a la debison an [[1054]] que debediu la Eigreija antre la Eigreija Católica ne l Oucidente i la Eigreija [[Ourtodoxa Ouriental]] ne l Leste ([[Grécia]], [[Rússia]] i muitas de las tierras slabas, [[Anatólia]], [[Síria]], [[Eigito]], etc.). La esta debison chama-se l [[Cisma de l Ouriente]].
La grande dibison seguinte de la Eigreija Católica oucorreu ne l [[seclo XVI]] cula [[Reforma Protestante]], durante la qual se formórun muitas de las façones [[Protestantismo|Protestantes]].
== Mundo católico ==
Ne l cristianismo oucidental, las percipales fés la se cunsideráren "Católicas", para alhá de la Eigreija Católica Romana, son la [[Eigreija Católica Antiga]], la [[Bielha Eigreija Católica]], la [[Eigreija Católica Liberal]], la [[Associaçon Patriótica Católica Chinesa]] i alguns eilemientos [[Eigreija Anglicana|anglicanos]] (ls "Anglicanos de la Alta Eigreija", ó ls "[[Anglo-Catolicismo|Anglo-Católicos]]"). Estes grupos ténen crenças i pratican rituales religiosos semelhantes als de l Catolicismo Remano, mas que son defrentes destes ne l que diç respeito al statuto, poder i anfluéncia de l [[Bispo de Roma]].
Las bárias eigreijas de la [[Ourtodoxie de Leste]] i [[Ourtodoxie Ouriental]] pensan an si própias cumo eigreijas Católicas ne l sentido de séren la eigreija ounibersal. Las eigreijas Ourtodoixas bénen giralmente ls "Católicos" Latinos cumo cismáticos heiréticos que salírun de la "berdadeira eigreija católica i apostólica" (bei [[Grande Cisma]]. Ls [[Patriarca]]s de la [[Ortodoxia Ouridental]] son [[bispo|hierarcas]] [[outocefalia|outocéfalos]], l que quier dezir, ''gruosso-modo'', que cada un deilhes ye andependiente de la superbison direta de outro bispo (ambora inda stéian sujeitos al to de l sou [[sínodo]] de bispos). Nun stan an quemunhon cul Papa i nun reconhecen la sue reibindicaçon a la xefia de la Eigreija ounibersal anquanto anstituiçon terrena. Eisisten tamien Católicos de [[Rito Ouriental]] cuja liturgie se assemelha a la de l Ourtodoxos, i que tamien permiten la ourdenaçon de homes casados, mas que reconhecen l Papa Romano cumo xefe de la sue eigreija.
Alguns grupos chaman la si própios católicos, mas esse qualificatibo ye questionable: por eisemplo, la [[Eigreija Católica Liberal]], que se oureginou cumo ua dissenson de la Bielha Eigreija Católica mas que ancorporou tanta [[teosofie]] na sue doutrina que yá pouco ten an quemun cul Catolicismo.
== Fenómenos Sócio-Cumportamentales ==
=== Queda de l númaro de fieles ===
Ten-se ouserbado percipalmente nas Américas i an parte de la Ouropa l desinterisse frequente pula populaçon cun relaçon a la religion católica. Este fenómeno ye ouserbado cun muita facilidade ne l die-la-die i ye causa direta de la liberdade que ls andibíduos cunquistan la cada die. La causa desso ye ua grande massa de ''nó-praticantes''. Ne l [[Censo|Censo 2000]] feito pul [[IBGE]], 40% de l que respundírun ser católicos ne l Brasil dezien ser "nó-praticantes".
Esse andibíduo giralmente çcorda de políticas seberas de la eigreija quanto al uso de l preserbatibo sexual, l dibórcio i l adultério. Ye frequentemente ousado ne ls dies de hoije l termo ''religiosidade'' para definir la atitude de tales adetos que çcordan de las políticas de la eigreija mas que cuntinan a seguir sous ansinamentos básicos cristianos.
=== Renobaçon Carismática ===
La [[Renobaçon Carismática Católica]] (RCC) ye un mobimento católico surgido ne ls Stados Ounidos an meados de la década de 1960. El ye boltado para la speriéncia pessonal cun Dius, particularmente atrabeç de l Sprito Santo i de l sous dones. Esse mobimento busca dar ua nuoba abordaige a las formas de ebangelizaçon i renobar práticas tradicionales de l ritos i de la mística católicos. L mobimento carismático católico fui anfluenciado an sou nacimento puls mobimentos pentecostais de ourige protestante i até hoije esses dous grupos se assemelhan an bários aspetos.
Ne l Brasil, l mobimento tomou fuorça atrabeç de la Cançon Nuoba, Quemunidade de Bida i Aliança criada pul anton Padre Jonas Abib (hoije Monsenhor) na cidade de [[Cachoeira Paulista]] para dar ua nuoba abordaige la temas polémicos i morales i renobar cunceitos yá antigos de la religion católica. Esse mobimento ganhou fuorça an meados de l anhos 90 i yá respunde solico por grande parte de l católicos frequentantes ne l paíç. Ten un canhal de telbison chamado [[Cançon Nuoba]] i ye presidido pul [[Padre Jonas Abib]].
== Anglo-Catolicismo ==
L [[Anglo-Catolicismo]], sendo ambora ua única eigreija, stá na prática debedido an dous ramos, ls "Anglicanos de la Alta Eigreija", tamien chamados [[Anglo-Catolicismo|Anglo-Católicos]] i ls "Anglicanos de la Baixa Eigreija", tamien coincidos cumo la façon [[Ebangélico|Ebangélica]]. Ambora todos ls eilemientos de la Quemunhon Anglicana reciten ls mesmos credos, ls Anglicanos de la Baixa Eigreija tratan la palabra ''Católico'' ne l credo cumo un mero sinónimo antigo para ''ounibersal'', al passo que ls Anglicanos de la Alta Eigreija la tratan cumo l nome de la eigreija de Cristo a la qual pertencen eilhes, la Eigreija Católica Romana, i outras eigreijas de la [[Sucesson Apostólica]].
L Anglo-Catolicismo ten crenças i pratica rituales religiosos semelhantes als de l Catolicismo Remano. Ls eilemientos semelhantes ancluen la crença an siete sacramientos, la crença na [[Transustanciaçon]] i nun na [[Cunsustanciaçon]], la [[deboçon]] a la [[Birge Marie]] i als [[santo]]s, la çcriçon de l sou clero ourdenado cumo "padres", l bestir bestimentas própias na liturgie de la eigreija, i por bezes até mesmo la çcriçon de las sues celebraçones [[Eucaristie|Eucarísticas]] cumo [[Missa]]. La sue percipal dibergéncia de l Catolicismo Remano reside ne l statuto, poder i anfluéncia de l Bispo de Roma.
L zambolbimento de la ala Anglo-Católica de l Anglicanismo tubo lugar percipalmente ne l [[Seclo XIX]] i stá fuortemente associado al [[Mobimento de Oxford]]. dous de l sous líderes, [[John Heinry Newman]] i [[Henry Edward Manning]], ambos ourdenados cléricos anglicanos, acabórun por aderir a la Eigreija Católica Romana i por se tornáren [[Cardeal]]es.
Ambora l termo ''Catolicismo'' seia giralmente ousado para chamar l Catolicismo Remano, muitos Anglo-Católicos usan nel para se referiren tamien la si própios, cumo parte de la Eigreija Católica giral (i nun tierra Romana). Na berdade, alguas eigreijas anglicanas, cumo la [[Catedral de St. Patrick]] an [[Dublin]] ó la "Catedral Nacional" de la [[Eigreija de la Irlanda]] (anglicana), refíren-se la si própias cumo parte de la "Quemunhon Católica" i cumo "Eigreijas Católicas" an anúncios drento i an torno deilhas.
[[Catadorie:Catolicismo]]
3nn82nnztf1jwk7eagx6z2n7hinf1o0
Roma
0
1036
107973
105692
2026-08-17T20:21:53Z
~2026-44729-62
15463
/* Puntos turísticos */
107973
wikitext
text/x-wiki
'''Roma''' ye la [[capital]] de la [[Eitália]] i sede de la [[quemuna eitaliana|quemuna]] i de la [[porbíncia de Roma|porbíncia]] cul mesmo nome, na [[Lhácio|region de l Lhácio]]. Coincida anternacionalmente cumo ''La Cidade Eiterna'' pula sue [[Stória de Roma|stória milenar]]<ref>{{Refréncia a lhibro| outor = Cristina Viera| títalo = Roma, la Cidade Eiterna| lhéngua = pertugés| eidiçon = 1| lhocal = San Paulo| eiditora = Scala| anho = 2004| páiginas = 82| id = ISBN 85-7556-261-4}}</ref>, Roma spalha-se pulas bordas [[riu Tibre]], cumprendendo l sou centro stórico culas sues [[siete colinas de Roma|siete colinas]]: [[Palatino]], [[Abentino]], [[Capitólio|Campidoglio]], [[Quirinale]], [[Biminale]], [[Squelino]], i [[Celio]]. Segundo l mito romano, la cidade fui [[Fundaçon de Roma|fundada]] a cerca de [[753 a.C.]]<ref>{{Refréncia a lhibro | Outor= JANNUZZI, Giobanni | Títalo = Brebe storia de Eitália| Eidiçon= 1| Lhocal de publicaçon = Buenos Aires | Eiditora = Lhetemendía | Anho = 2005 | Páiginas = 80 | Belumes = 1| Belume = 1 | ID = ISBN 987-21732-7-3}}</ref>. (data cumbencionada) por [[Rómulo i Remo]], dous armanos criados por ua [[lhobo|lhoba]], que son atualmente simblos de la cidade. Zde anton tornou-se ne l centro de la [[Roma Antiga]] ([[Reino de Roma]], [[República Romana]], [[Ampério Romano]]) i, mais tarde, de ls [[Stados Puntifícios]], [[Reino de Eitália]] i, por fin, de la República Eitaliana.
Ne l'anterior de la cidade ancontra-se l stado de l [[Baticano]], residéncia de l [[Papa]]. Ye ua de las cidades cun maior amportança na [[Stória]] mundial, sendo un de ls simblos de la ceblizaçon [[Ouropa|ouropeia]]<ref>{{citar web|url=http://www.queromorarfora.com/Roma.html|titulo=Roma|acessodata= [[23 de dezembre]] de 2008|lhéngua= pertués|publicado=Queromorarfora.com}}</ref>. Cunserba einúmaras ruínas i menumientos na parte antiga de la cidade, specialmente de la época de l Ampério Romano, i de l [[Renacimiento]], l mobimiento cultural que naciu na Eitália.
La [[metrópole|ária metropolitana]] ten cerca de 2.546.804 habitantes (2001)<ref name=Correio>{{citar web |url=http://www2.correioweb.com.br/cw/EDICAO_20021023/bid_mat_231002_146.htn |titulo=Populaçon de Roma stá cada beç menor |acessodata= [[23 de dezembre]] de 2008|data= [[23 d'outubre]] de 2002|publicado= |lhéngua= pertués |citacao="''Cun 2.459.776 habitantes, Roma cuntina sendo la cidade mais populosa de la Eitália''"}}</ref>, i stende-se por ua ária de 1.285 [[quilómetro quadrado|Km²]], tenendo ua [[densidade populacional]] de 1.981 hab/Km², l que a torna na maior cidade de la Eitália<ref name=Correio /> i tamien na capital ouropeia de maiores dimensones. L [[persidente de la cámara]] (''Sindaco'') an 2008 ye Gianni Alemanno.
== Stória ==
[[Fexeiro:Capitoline she-wolf Musei Capitolini MC1181.jpg|thumb|D'acordo cula lhenda, [[Fundaçon de Roma|Roma fui fundada]] an [[753 a.C.]] por [[Rómulo i Remo]], que fúrun criados por ua [[lhoba]].]]
{{Ber artigo percipal|[[Stória de Roma]], [[Ampério Romano]] i [[Roma Antiga]]}}
Segundo la [[Fundaçon de Roma|tradiçon]], Roma tenerie sido fundada ne l'anho de [[753 a.C.]] por [[Rómulo]] i l sou armano [[Rómulo i Remo|Remo]]<ref>{{citar web|url=http://www.eimagensbiaiges.com/roma.htn|titulo=Stória de Roma|lhéngua= pertués|acessodata=[[29 de Dezembre]] de 2008}}</ref>. Rómulo i Remo ambuolben se nua lhuita adonde Rómulo acaba por assassinar l sou armano Remo. Ne l'ampeço fui [[Lhista de reis de Roma|gobernada por reis]] mas, outra beç d'acordo cula tradiçon, tornou-se ua [[República Romana|República]] an [[509 a.C.]]<ref name="Stória">{{citar web|url=http://www.suapesquisa.com/amperioromano/|titulo=Stória de Roma Antiga i l Ampério Romano|lhéngua= pertués|publicado=suapesquisa.com|acessodata=[[29 de Dezembre]] de 2008}}</ref>. La cidade creciu i, ne l final de la República, Roma era la capital dun basto [[Ampério Romano|ampério]] an buolta de l [[Mar Mediterráneo]]. Ne l sou auge, durante l [[seclo II]], la cidade chegou a tener cerca de 45 000 prédios d'apartamientos, i ua populaçon de 1 600 000 pessonas. Sous [[Lhista d'alcadutes de Roma|alcadutes]] trasportában mais dun milhon de [[metro cúbico|metros cúbicos]] d'auga, mais auga de l que chega a la Roma moderna.
Cul fortalecimiento de l [[Cristandade]] na cidade, ne l [[seclo III|seclo III d.C.]], l [[Bispo de Roma]] (que mais tarde passarie a ser chamado de [[Papa]]) tornou-se la maior outoridade relegiosa na [[Ouropa Oucidental]].
[[Fexeiro:Rom (IT), Kolosseum -- 2024 -- 0610.jpg|thumb|lheft|L [[Coliseu de Roma]] tornou-se un de ls simblos de la cidade por atestar la magneficéncia de la [[arte de la Roma Antiga|arte]] i [[Cultura de la Roma Antiga|cultura]] de la [[Roma Antiga]].]]
A partir de meados de l seclo III, cul ampeço de las [[migraçones de ls pobos bárbaros]] pa l'anterior de las frunteiras de l Ampério<ref name="Stória" />, i qu'eibentualmente ambadirian por bárias bezes la cidade, registrou-se un fluxo d'habitantes de la cidade pa l campo; quando l Ampério [[Queda de l Ampério Romano|antrou an colapso]] ([[476]])<ref>{{citar web|url=http://www.anfoescola.com/storia/roma-antiga-monarquia-republica-i-amperio/|titulo=Roma Antiga (Monarquia, República i Ampério)|lhéngua= pertués|publicado=AnfoEscola|acessodata=[[29 de Dezembre]] de 2008}}</ref>, pouco mais de 50 mil habitantes inda morában na cidade. La cidade de Roma starie an manos bárbaras (i apoiada eiquenomicamente i politicamente puls [[Ampério Bizantino|Ampérios Bizantinos]]) por pul menos mais quatro seclos até que, an [[756]], [[Pepino, l Brebe|Pepino III]], ''l Brebe'', derrotou ls [[Lombardos]], debolbendo a Roma sue outonomie. Roma passarie a ser capital de ls [[Stados Puntifícios]] até [[1870]], adonde l Papa era l'outoridade mássima de l Stado.
Nua série d'acuntecimientos sin precedentes an to la [[penínsulaeitálica]], Roma tornou-se la capital de la nuoba [[Unificaçon de la Eitália|Eitália unificada]] de [[Giuseppe Garibaldi]], an [[1871]]. An [[11 de febreiro]] de [[1929]], [[Benito Mussoleni]] stableciu, nua série d'acordos cul Papado, l Stado andependiente de l [[Baticano]], cedendo un pedaço de 0,44 Km² ne l teta de la cidade l'este nuobo paíç.
Durante la [[Segunda Guerra Mundial]], Roma sofriu pesados bumbardeamientos i fui tamien l palco de bárias batailhas, ambora tenga sofrido menos danhos qu'outras cidades cuntroladas pul [[Poténcias de l Eixe|Eixe]] (cumo [[Berlin]] ó [[Barsóbia]]); fui caturada puls [[Aliados]] an [[4 de júnio]] de [[1944]], tornando-se la purmeira capital dua poténcia central de l Eixe a caer.
Ne ls anhos que se seguiran a la Guerra, la cidade fui palco de crecimiento acelarado. Cun cerca de 240 mil habitantes a la época de a unificaçon de l paíç, la cidade creciu para 692 mil an [[1921]] i 1,6 milhon an [[1962]].
An [[1960]], Roma sediou las [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1960|Oulimpíadas de Berano]]<ref name="Oulimpíadas">{{citar web|url=http://oulimpiadas.uol.com.br/2008/storia/1960/storia.jhtn|titulo=1960 - Oulimpíadas de Roma|publicado=uol.com.br|lhéngua= pertués|acessodata=[[29 de Dezembre]] de 2008}}</ref>.
== Geografie ==
[[Fexeiro:Satellite view of Rome 2001.jpg|thumb|lheft|[[Fexeiro de satélite]] de Roma.]]
L núcleo de l sistema ourbano zambuolbe-se al lhargo de l [[riu Tibre]], an [[siete colinas de Roma|pequeinhos relebos]] ne l meio de ls quales se ancontra la [[ilha Tiberina]]. Tanto a la squierda cumo a la dreita de l [[riu]] ancontran-se [[relebo (geografie)|relebos]] de pouca spresson, restos de l'antigo apareilho bulcánico chamado de ''[[Bulcon Lhacial]]'', cumo ls ''montes Tiburtinos'' i ls ''montes Prenestrinos''. An tenermos d'altitude, la zona barie antre ls 13 m al [[nible médio de l mar]] de la ''[[Piazza del Popolo]]'' i ls 120 m de l ''monte Mario''<ref>{{citar web|url=http://www.planetware.com/italy/rome-i-la-r.htn|titulo=Rome, Italy |publicado=PlanetWare|lhéngua=anglés|acessodata=[[29 de Dezembre]] de 2008}}</ref><ref>{{Citation |title=Italy Rome |url=https://arrestedworld.com/tourist-attractions-in-rome/ |accessdate=2020-11-09 |archivedate=2020-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201109135014/https://arrestedworld.com/tourist-attractions-in-rome/ }}</ref>. Roma ye atrabessada inda por outro riu, l [[riu Aniene|Aniene]], que cunflui ne l Tibre inda an território ourbano. Las bordas de l Aniene stan portegidas sob statuto de [[parque natural]].
Ne l'ambierno, mas percipalmente an [[janeiro]], las temperaturas son giladas, média de solamente 7 °C<ref name="Tiempo">{{citar web|url=http://br.weather.com/weather/climatology/ITXX0067|titulo=Médies i registros mensales - Roma, Eitália|lhéngua= pertués|publicado=br.weather.com|acessodata=[[29 de Dezembre]] de 2008}}</ref>, questuma chober mui nessa época, l [[sol]] nace las 7:40 i se pon las 16:50. Ne l [[berano]], mas percipalmente an [[júlio]], la média ye de 24 °C<ref name="Tiempo" />, sendo que la quantidade de [[chuba]] ye baixa, pus Roma ten un berano de pouca [[umidade]], l [[sol]] nace las 5:40 i se pon solamente las 20:50. [[Nobembre]] ye l [[més]] mais chubioso de la [[cidade]], chuobe cerca de 112 mm<ref name="Tiempo" />, anquanto júlio ye l mais seco, chuobe solamente 15 mm<ref name="Tiempo" />.
Al nible admenistratibo, Roma faç frunteira culas [[quemuna eitaliana|quemunas]] de [[Albano Lhaziale]], [[Anguillara Sabazie]], [[Ardea]], [[Campagnano di Roma]], [[Castel Gandolfo]], [[Castel San Pietro Romano]], [[Ciampino]], [[Colonna]], [[Fiumicino]], [[Fuonte Nuoba]], [[Formello]], [[Frascati]], [[Gallicano nel Lhazio]], [[Grottaferrata]], [[Guidonia Montecelio]], [[Marino]], [[Mentana]], [[Monte Porzio Catone]], [[Monte Cumpatri]], [[Monterotondo]], [[Palestrina]], [[Poli]], [[Pomezia]], [[Riano]], [[Sacrofano]], [[San Griegorio de la Sassola]], [[Tiboli]], [[Trebignano Romano]], [[Zagarolo]].
{{panorama|Rome panorama sb1.jpg|2000px|Retrao [[Panorama|panorámico]] de Roma a partir de la [[Basílica de San Pedro]].}}
== Demografie ==
{| style="float:right;" width=350
| align="center" |
|---
|
{| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" width=350
| valign="top" |
{|
! style="background:#efefef;" | Data
! style="background:#efefef;" | Populaçon
|-
| [[350 a.C.]] || align="right" | 30.000
|-
| [[250 a.C.]] || align="right" | 150.000
|-
| [[44 a.C.]] || align="right" | 1.000.000
|-
| [[120]] || align="right" | 1.650.000
|-
| [[330]] || align="right" | 600.000
|-
| [[410]] || align="right" | 200.000
|-
| [[530]] || align="right" | 50.000
|-
| [[650]] || align="right" | 20.000
|-
| [[1000]] || align="right" | 20.000
|-
| [[1750]] || align="right" | 156.000
|-
| [[1800]] || align="right" | 163.000
|-
| [[1820]] || align="right" | 139.900
|-
| [[1850]] || align="right" | 175.000
|-
| [[1853]] || align="right" | 175.800
|-
| [[1858]] || align="right" | 182.600
|-
| [[31 de Dezembre|31- dieç]]-[[1861]] || align="right" | 194.500
|-
| [[31 de Dezembre|31- dieç]]-[[1871]] || align="right" | 212.432
|-
|}
| valign="top" |
{||
! style="background:#efefef;" | Data
! style="background:#efefef;" | Populaçon
|-
| [[31 de Dezembre|31- dieç]]-[[1881]] || align="right" | 273.952
|-
| [[10 de Febreiro|10-Feb]]-[[1901]] || align="right" | 422.411
|-
| [[10 de Júnio|10-Jun]]-[[1911]] || align="right" | 518.917
|-
| [[1 de Dezembre|1- dieç]]-[[1921]] || align="right" | 660.235
|-
| [[21 de Abril|21-Abr]]-[[1931]] || align="right" | 930.926
|-
| [[21 de Abril|21-Abr]]-[[1936]] || align="right" | 1.150.589
|-
| [[4 de Nobembre|4-Nob]]-[[1951]] || align="right" | 1.651.754
|-
| [[15 de Outubre|15-Out]]-[[1961]] || align="right" | 2.188.160
|-
| [[24 de Outubre|24-Out]]-[[1971]] || align="right" | 2.781.993
|-
| [[25 de Outubre|25-Out]]-[[1981]] || align="right" | 2.840.259
|-
| [[20 de Outubre|20-Out]]-[[1991]] || align="right" | 2.775.250
|-
| [[21 de Outubre|21-Out]]-[[2001]] || align="right" | 2.546.804
|-
| [[31 de Outubre|31-Out]]-[[2004]] || align="right" | 2.553.873
|}
|}
|}
La [[stória de Roma]] ampeçou-se la [[Seclo IX a.C.|800 a.C.]] cula aliança de bárias poboaçones de cientos a miles d'habitantes. Zde anton, l crecimiento de la cidade ne ls seclos seguintes fui cuntino, até se tornar nua megacidade ne l [[seclo I a.C.]], que cuntabelizou mais dun milhon d'habitantes. Solo yá na [[Eidade Média]] se dou un grande colapso demográfico que, an poucos anhos, até [[530|530 d.C.]], reduziu la populaçon para pouco mais de 50.000 habitantes. Assi, ne l'ampeço de la Eidade Média, Roma cumparaba-se a ua [[bila]] atual. Serie solo cula ascenson de l [[Stados Pontifícios|Stado Pontifício]] que Roma florescerie outra beç, tornando-se un çtino de muitos biajantes yá ne l [[seclo XIX]], oumentando la sue populaçon para 230.000; inda assi, serie ne l [[seclo XX|seclo seguinte]] que Roma se tornarie outra beç nua cidade de milhones d'habitantes, an solo cerca de 100 anhos. L gráfico demunstra stimatibas até [[1858]] i, antre [[1651]] i [[2001]], baseia-se ne ls [[censos]] respetibos, cun dados de [[2004]] straídos de l'anstituto nacional de statística ([[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]).
== Política ==
[[Fexeiro:Piazza del Campidoglio.jpg|thumb|lheft|Cámara de Roma.]]
=== Relaçones anternacionales ===
Roma ten ua única [[Geminaçon de cidades|cidade-armana]], i 17 cidades parceira
;Cidade-armana
* {{flagicon|FRA}} [[Paris]], [[Fráncia]] (an [[Lhéngua francesa|francés]]: ''Seule Paris st digne de Rome; seule Rome st digne de Paris''; an [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]]: ''Tierra Parigi è degna di Roma; tierra Roma è degna di Parigi''; trad. "Solamente Paris ye dina de Roma; solamente Roma ye dina de Paris").<ref>{{cite web|url=http://www.b1.paris.fr/EN/city_gobernment/anternational/special_partners.asp |title=Anternational relationes: Special partners |work=Portal of the City of Paris |date= |acessdate=2008-11-09}}</ref>
;Cidades parceira
{| cellpadding="10"
|- style="bertical-align:top;"
|
* {{flagicon|Volebia}} '''[[Achacachi]]''', [[Bolíbia]].<!--<ref>http://www.lhiberazione.it/giornale/051129/LB12D6D0.asp - Short newspaper article on the Rome / Achacachi twinning</ref> -->
* {{flagicon|Spain}} '''[[Marbella]]''', [[Spanha]].
* {{flagicon|Algerie}} '''[[Argel]]''', [[Algéria]].
* {{flagicon|China}} '''[[Pequin]]''', [[República Popular de la China|China]].
* {{flagicon|Serbia}} '''[[Belgrado]]''', [[Sérbia]].
* {{flagicon|Brazil}} '''[[Brasília]]''', [[Brasil]].
||
||
* {{flagicon|Eigyt}} '''[[Cairo]]''', [[Eigito]].
* {{flagicon|United States}} '''[[Cincinnati]]''', [[Stados Ounidos]].
* {{flagicon|UKR}} '''[[Kieb]]''', [[Oucránia]].
* {{flagicon|UK}} '''[[Lhondres]]''', [[Reino Ounido]].
* {{flagicon|Canada}} '''[[Montreal]]''', [[Canadá]].
* {{flagicon|United States}} '''[[Nuoba Eiorque]]''', [[Stados Ounidos]].
||
||
* {{flagicon|Bulgarie}} '''[[Plobdib]]''', [[Bulgária]].
* {{flagicon|South Korea}} '''[[Seul]]''', [[Coreia de l Sul]].
* {{flagicon|Australia}} '''[[Sydney]]''', [[Austrália]].
* {{flagicon|JPN}} '''[[Tóquio]]''', [[Japon]].
* {{flagicon|BEL}} '''[[Tongeren]]''', [[Bélgica]].
|}
== Subdebisones ==
{{Ber artigo percipal|[[Subdebisones de Roma]]}}
La subdebison admenistratiba de Roma cunsiste na debison de l território de la [[quemuna eitaliana|quemuna]] de Roma an 19 sub-quemunas, zeignados [[munecípio]]s (antes zeignados cumo "circuscriçones"), numerados de 1 a 20. L 14º munecípio fui dissolbido, anquanto, mediante botaçon popular, [[Fiumicino]] ganhou l statuto de quemuna outónoma.
[[Fexeiro:Roma municipi locator map with numbers.svg|thumb|250px|Subdebisones de Roma.]]
* '''Munecípio I''' - ancludui ls ''[[Regiones de l centro stórico de Roma|rioni]]'' tradecionales: I - ''Monti'', II - ''Trebi'', III - ''Colonna'', IV [[Campo Marzio]], V - ''Puonte'', VI - ''Parione'', VII - ''Regola'', BIII - ''Sant'Eustachio'', IX - ''Pigna'', X - ''Campitelli'', XI - ''Sant'Angelo'', XII - ''Ripa'', XIII - ''Trastebere'', XIV - ''Borgo'', XV - ''Squelino'', XVI - ''Lhudobesi'', XVII - ''Sallustiano'', XVIII - ''Castro Pretorio'', XIX - ''Celio'', XX - ''Testacio'', XXI - ''San Saba'', XXII - ''Prati''.
* '''Munecípio II''' - anclui ls bairros ("''quartieri''"): ''Flamenio'', ''Parioli'', ''Pinciano'' i ''Salario'' i parte de l ''Triiste''.
* '''Munecípio III''' - anclui: parte de l ''rione'' ''Castro Pretorio'', l bairro ''Nomentano'' i parte de l ''Tiburtino''.
* '''Munecípio IV''' - anclui ls bairros: ''Monte Sacro'', ''Monte Sacro Alto'', ''Bal Melaina'', ''Castel Giubileo'', ''Marcigliana'', ''Casal Bocone'' i ''Tor S. Giobanni'' i parte de l ''Triiste''.
* '''Munecípio V''' - anclui ls bairros: ''Pietralata'', ''Puonte Mammolo'', ''S. Baselio'', ''Settecameni'', ''Tor Cerbara'', ''Tor Sapienza'' i ''Acqua Bergine'' i parte de l ''Tiburtino'' i ''Collatino''.
* '''Munecípio VI''' - anclui parte de ls bairros: ''Tiburtino'', ''Prenestino-Lhabicano'', ''Tuscolano'' i ''Collatino''.
* '''Munecípio VII''' - anclui ls bairros: ''Prenestino'', ''Centocelle'', ''Alessandrino'' i ''La Rustica'' i parte de l ''Tuscolano'', ''Collatino'', ''Don Bosco'', ''Tor Cerbara'', ''Tor Sapienza'' i ''Torre Spacata''.
* '''Munecípio VIII''' - anclui ls bairros: ''Lhunghezza'', ''S. Bittorino'', ''Torre Angela'' i ''Borghesiana'', i parte de l ''Don Bosco'', ''Acqua Bergine'', ''Torre Spacata'', ''Torre Maura'', ''Torre Nuoba'', ''Torre Gaia'' i ''Puonte di Nona''.
* '''Munecípio IX''' - anclui parte de ls bairros: ''Prenestino-Lhabicano'', ''Tuscolano'' i ''Appio Lhatino''.
* '''Munecípio X''' - anclui ls bairros: ''Appio Claudio'' i ''Capannelle'' i parte de l ''Tuscolano'', ''Don Bosco'', ''Appio Pignatelli'', ''Torre Maura'', ''Torre Nuoba'' i ''Torre Gaia''.
* '''Munecípio XI''' - anclui parte de ls bairros: ''Appio Lhatino'', ''Ostiense'', ''Ardeatino'', ''Appio Pignatelli'', ''Torricola'' i ''Cechignola''.
* '''Munecípio XII''' - anclui ls bairros: ''Giuliano-Dalmata'', ''[[Sposiçon Ounibersal de Roma|EUR]]'', ''Fuonte Ostiense'', ''Ballerano'', ''Castel di Decima'' i ''Torrino'' i parte de la ''Ostiense'', ''Castel di Lheba'' i ''Cechignola''.
* '''Munecípio XIII''' - anclui ls bairros: ''Ostia Ponente'', ''Ostia Lhebante'' i ''Castel Fusano'' i parte de ''Tor de'Cenci'' i ''Mezzocamino''.
* '''Munecípio XV''' - anclui parte de ls bairros: ''Portuense'', ''Gianicolense'', ''Magliana Bechia'', ''Puonte Galerie'' i ''Pisana''.
* '''Munecípio XVI''' - anclui parte de ls bairros: ''Portuense'', ''Gianicolense'', ''Macarese'', ''Pisana'' i ''Castel di Guido''.
* '''Munecípio XVII''' - anclui ls ''rioni'': ''Prati'' i ''Borgo'' i parte de ls bairros ''Trionfale'' i ''Della Bittoria''.
* '''Munecípio XVIII''' - anclui parte de ls bairros: ''Aurelio'', ''Trionfale'', ''Primaballe'', ''Castel di Guido'' i ''Casalotti''.
* '''Munecípio XIX''' - anclui parte de ls bairros: ''Aurelio'', ''Trionfale'', ''Primaballe'' i ''Della Bittoria''.
* '''Munecípio XX''' - anclui ls bairros: ''Tor di Quinto'', ''La Giusteniana'', ''La Storta'' i ''Cesano'' i parte de ''Della Bittoria'' i ''Tomba di Nerone''.
Por outro lhado, l centro stórico de Roma stá subdebidido an 22 regiones, ls ''[[regiones de l centro stórico de Roma|rioni]]'':
{|
|
* ''Monti''
* ''Trebi''
* ''Colonna''
* ''[[Campo Marzio]]''
* ''Puonte''
* ''Parione''
|
* ''Regola''
* ''Sant'Eustachio''
* ''Pigna''
* ''Campitelli''
* ''Sant'Angelo''
* ''Ripa''
|
* ''Trastebere''
* ''Borgo''
* ''Squelino''
* ''Lhudobesi''
* ''Sallustiano''
* ''Castro Pretorio''
| valign="top" |
* ''Celio''
* ''Testacio''
* ''San Saba''
* ''Prati''
|}
== Eiquenomie ==
L [[turismo]] ten un papel bital na eiquenomie de Roma, dado l ''status'' de la cidade cumo un de ls mais famosos i mais coincidos çtinos turísticos de l mundo. La cidade ye tamien un centro bancairo i financeiro, ambora yá ultrapassado por [[Milan]]. Outras atebidades de çtaque son l ''[[marketing]]'' i la [[moda]] (roupas de ''griffe'').
Atualmente, Roma çpone dua eiquenomie dibersa i dinámica cuncentrada, subretodo, an inobaçones, tecnologies, quemunicaçones, i ne l setor de serbícios. La capital produç cerca de 6,5% de l [[Porduto anterno bruto|PIV]] (mais de l que qualquiera outra cidade ne l paíç) i mantén l sou crecimiento a ua taxa superior a las restantes. La cidade ye tamien un amportante centro financeiro, [[eiditoraçon|eiditorial]], de [[seguradora]]s, moda, andústria de [[alta tecnologie]], [[cinema]] (particularmente ne ls [[stúdio]]s de la ''[[Cinecittà]]'' — cidade de l cinema — chamada de "''[[Hollywod]] de l [[riu Tibre|Tibre]]''") i tecnologie [[astronáutica|aerospacial]].
Muitas ampresas scolhírun Roma para la sue sede anternacional, bien cumo para sediar bários [[menistro|menistérios]] de l [[goberno]], centros de cunferéncias, eibentos [[çporto|çportibos]], [[museu]]s, giralmente an zonas porjetadas para esso mesmo: la [[Sposiçon Ounibersal de Roma|I.U.R.]], porjetada para dar lhugar a la [[Sposiçon Ounibersal de 1942|Sposiçon Ounibersal de Roma]]; an ''Torrino'', mais la Sul de la I.U.R., la ''Magliana'', l ''Parco de' Medici-Lhaurentina'', i l coincido ''bal Tiburtina'', al lhongo de l'antiga ''Bie Tiburtina''.
== Anfra-strutura ==
=== Trasportes ===
[[Fexeiro:Estradas consulares.svg|thumb|lheft|Alguas de las [[Strada romana#Lhista de stadas cunsulares|stradas cunsulares]] que parten de Roma.]]
Roma ye circundada por ua [[outo-strada]] circular de cerca de 60 Km de [[perímetro]], zeignada de ''[[Grande Racordo Anulare]]'' (grande cordon circular), qu'anterseta todas las [[Strada romana#Lhista de stadas cunsulares|stradas cunsulares]] que datan de la [[Roma Antiga]], cumo la ''Bie'' ''[[bie Salarie|Salarie]]'', la ''[[bie Nomentana|Nomentana]]'', la ''[[bie Flamenia|Flamenia]]'', ''[[bie Cassia|Cassia]]'', ''[[Bie Aurelia|Aurelia]]'', ''[[Bie Portuense|Portuense]]'', ''[[bie Appia|Appia]]'', ''[[Bie Tuscolana|Tuscolana]]'', etc. — todas eilhas partindo de l [[Capitólio]] i lhigando Roma a to l'antigo Ampério. L punto de partida, l quilómetro 0 físico, zeignaba-se l ''meliariun'', la coluna outrora [[ouro|dourada]] i colocada ne l [[Fórun Romano|Fórun]], agora de [[mármore]] i colocada arriba de la ''Cordonata'', la scadarie de l Capitólio.
Al nible de l trasporte aéreo, Roma ye serbida por trés [[aeroporto]]s: ''Lheonardo de la Binci'', cebil, situado antre Roma i [[Fiumicino]]; ''Gioban Battista Pastine'', al lhongo de la ''[[Bie Appia]]'' i de la bila de [[Ciampino]], cebil lhow-cost i elitar, i l'aeroporto de la ''Urbe'', a 6 Km de l centro, al lhongo de la ''[[Bie Salarie]]'', qu'atualmente se ancontra cerrado a l'abiaçon cebil. Eesistiu un quarto aeroporto na parte ouriental de la cidade, antre la ''Bie Prenestina'' i la ''Bie Caselina'', abandonado yá hai alguns anhos, i atualmente an reconstruçon para se tornar nun de ls maiores [[parque]]s de la cidade.
[[Fexeiro:RomemetroEmanuele.JPG|thumb|L ''[[Metropolitana di Roma]]''.]]
L coraçon de la cidade ye serbido por ua rede de [[metro]]s, la ''[[Metropolitana di Roma]]''. La custruçon de l purmeiro galho tubo lhugar na [[década de 1930]] i staba planeada para lhigar debrebe la staçon de [[camboio]]s (''[[Staçon Tremeni|Tremeni]]'') cula anton recente ária ne ls subúrbios la sul, la E42, adonde se planeaba dar lhugar a la ''[[Sposiçon Ounibersal de 1942]]'', que nunca chegou a ser rializada por causa de la [[Segunda Guerra Mundial]]. La ária fui anton an parte redesenhada i renomeada para ''[[EUR|I.U.R.]]'' durante la [[década de 1950]] para serbir cumo un quarteiron moderno dedicado la scritórios. La lhinha serie finalmente inaugurada an [[1955]] i ye atualmente parte de la Lhinha B. La lhinha La fui einaugurada an [[1980]] antre las staçones de ''Ottabiano'' i ''Anagnina'', i mais tarde spandida an etapas (1999-2000) até ''Battisteni''. Durante la [[década de 1990]] fui einaugurada ua stenson a la Lhinha B de ''Tremeni'' la ''Rebibbia'' i ancontra-se an custruçon ua ramificaçon de la mesma.
[[Fexeiro:Roma Termini (24871256946).jpg|thumb|lheft|[[Staçon Tremeni]].]]
Ls achados [[arqueologie|arqueológicos]] de la ''Cidade Eiterna'' atrásan, naturalmente, ls trabalhos i scabaçones. La rede subterránea, relatibamente reduzida, ye giralmente bastante prática, ambora se torne mui cungestionada nas [[hora de punta|horas de punta]] i durante eibentos, specialmente la Lhinha La. An [[2005]] a total stenson era de 38 Km. Las dues lhinhas eisistentes antersetan-se na [[Staçon Tremeni]], la percipal staçon de camboios an Roma, que ye tamien la maior staçon an to la [[Ouropa]], ambaixo de la qual (i an redor) eisiste un [[centro comercial]] coincido cumo l ''Forun Tremeni'' cun mais de 100 lhoijas de bariados setores. Outras staçones: ''Tiburtina'' (la segunda maior, atualmente an remodelaçon i spanson para se tornar l percipal antroncamente de camboios d'alta belocidade na cidade, ''Ostiense'', ''Trastebere'', ''Tuscolana'', ''San Pietro'', ''Caselina'' i ''Torricola''.
Note-se, inda assi, que l Metro de Roma ye ua parte dua stensa rede de trasportes adonde se ancluen redes de [[eilétrico]]s, bárias lhinhas ourbanas i suburbanas drento i an redor de la cidade, mais ua lhinha [[spresso]] pa l Aeroporto de Fiumicino. Anquanto que las lhinhas regionales de la [[Trenitalia]] çponibelizan un serbício suburbano an mais de 20 staçones spalhadas pula cidade, lhinhas cumo la Roma-Lhido (cun ampeço na staçon ''Ostiense''), la Roma-Pantano ([[staçon Tremeni|estaçon ''Tremeni'']]) i Roma-Nord (staçon ''Flamenio'') çponibelizan un serbício [[metro]].
Roma çpone tamien dun flexible sistema de [[carreira]]s. L belhete único, de duraçon de 75 minutos (an 2005), premite als utentes biajar por toda la cidade outelizando qualquiera cumpanha i qualquiera meio de trasporte.
Antretanto, debido al cungestionamiento crónico berificado durante las décadas de [[década de 1970|1970]] i [[década de 1980|1980]], l centro stórico de Roma cundiciona l tráfego nua zona zeignada de ZTL, ''Zona de Tráfego Lhemitada'': solo se puode circular cula biatura drento de la ZTL an horairos specíficos; an 2005, l'horairo restritibo iba de las 6 a las 18 horas. L tráfego antenso berificado durante la bida noturna an alguas zonas de la cidade lhebou tamien a la criaçon de nuobas ZTLs durante la nuite ne ls çtritos de ''Trastebere'' i ''San Lhorenzo'' i la títalo spurmental ne l centro de la cidade. Ancontra-se an fase de planeamiento la possibelidade de lhebar esta medida al çtrito de ''Testacio''. Durante ls redadeiros anhos procediu-se a la cumberson de ls [[parque de stacionamiento|parques de stacionamiento]] al lhongo de las rues an árias spaçosa para parques pagos, anquanto proliferórun ls parques subterráneos; inda assi, ancontrar stacionamiento an Roma cuntina un porblema, cumo bai sendo típico nas grandes cidades.
== Cultura ==
{{Património Mundial|=
| Títalo=Centro stórico de Roma
| Paíç=Eitália
| Eimaige=Forun Romanun Ron.jpg
| Lhegenda=|[[Fórun Romano]], l'eipicentro de l zambolbimiento de la [[Roma antiga]].
| Lhocalizaçon=
| Anscriçon=1980
| Critérios=i, ii, iii, ib, bi
| ID=91
| Preposiçon=na
}}
Roma perdiu l Ampério, mas nun la majestade <sup> '''Atençon:''' Este tópico diç-se a la Roma cuntemporánea. Para outras anformaçones tome por base l'artigo percipal: [[Stória de Roma]]. Cula sue eimensa [[Stória de Roma|bagaige cultural]], ye un de ls grandes pólos d'atraçon turística anternacional. Mas nun solamente de l passado bibe la ''Cidade Eiterna''. Ye, inda, un grande centro de refréncia que se stende de la [[moda]] a la [[culinária]]. Assi, nun solamente pul fato de tener custituído un grande ampério se ourgulha l romano de sue cidade, assi cumo nun solamente para se ambebecer cula Roma Antiga afluen para alhá cidadanos de to l mundo (cumo se, inda hoije, todos ls caminos para alhá cumbergissen), mas tamien pula dinámica porgramaçon d'eibentosNa agenda birtual [http://www.romacultura.it/ ROMA CULTURA] , puoden ser lhocalizados ls dibersos eibentos de la cidade de Roma: triato, música, beilça, cinema, anstituiçones, etc.. An ciertos períodos de l'anho, son rializados grandes festibales qu'atraen miles de pessonas, percipalmente moços. Çtacan-se:
* ''Festibal de la Ouropa de Roma''<ref group="nota" name="Festibal de la Ouropa de Roma"><sup> Setembre: ancuontro anual de [[arte moderna]] i [[triato]], [[música]] i [[beilça]], cun artistas de to la Ouropa. </sup></ref>
* ''Festibal Romics'' <ref group="nota" name="Festibal Romics"><sup> Outubre: Festibal de [[banda zenhada]]: eisibiçones, cúrties-metraiges de [[zeign]]ers i [[eiditoraçon|eiditoras]]. </sup></ref>
* ''Festibal de Jazç de Roma'' <ref group="nota" name="Festibal de Jazç de Roma"><sup> Outubre: Festibal de música [[jazç]] rializado zde [[1876]], cun artistas eitalianos i anternacionales;. </sup></ref>
* ''Beranos Romanos''<ref group=nota name="Beranos Romanos"><sup> Júnio la Setembre: bários eibentos zde música a triato, ancuontros de [[lhiteratura]] i [[cinema]]. Ls eibentos ténen lhugar ne ls lhugares mais caratelísticos de la cidade atraindo miles d'artistas de to l mundo. </sup></ref>
* ''Festibal de Lhiteratura''<ref group="nota" name="Festibal de Lhiteratura"><sup> Maio la Júnio: Lheituras de trabalhos de scritores cuntemporáneos famosos, acumpanhados de música, ne l recinto de la ''[[Basílica de Custantino|Baselica di Massenzio]]'': [http://www.festibaldelleletterature.it/andex.asp?lhang=en Porgrama ]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. </sup></ref>
* ''Nuites Brancas'' <ref group="nota" name="Nuites Brancas"><sup> L Festibal se rializa an setembre cun ua série d'eibentos, cumo [[cuncerto]]s, atuaçones cun antrada lhibre, sposiçones lhibres d'eigreijas, monumientos al público, museus i lhoijas, alguns durante la nuite. [http://www.lhanottebianca.it/andex.asp?lhang=en&çtinazione=cosa_ Porgramaçon ]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. </sup></ref>
Roma fui palco de l [[Festibal Ourobison de la Cançon]], na sue [[Festibal Ourobison de la Cançon (1991)|eidiçon de 1991]].
=== Puntos turísticos ===
Roma stá repleta de remanescéncias de l sou passado milenar. Ne l decurso de la [[Stória de Roma|sue Stória]] de mais de dous mil anhos, Roma acumulou einúmaros i notables [[tesouro]]s de [[arte]] i un patrimonho [[arqueologie|arqueológico]] sin eigual ne l resto de l [[mundo]]. Esta caratelística desta cidade puode ser apartada an dues cumponentes stórica i culturalmente çtintas:
* La [[Roma Antiga]], ó clássica;<ref name="Stória" />
* La Roma [[Papa]]l.<ref>{{citar web|url=http://www.jesusboltara.com.br/senhales/6_roma_papal.htn|titulo=Roma Papal - Nace un ampério temido|publicado=jesusboltara.com|lhéngua=pertués|acessodata=[[5 de Janeiro]] de 2009}}</ref>
[[Fexeiro:Sãopedro1.jpg|thumb|lheft|[[Basílica de San Pedro]], bista de l [[Castielho de Santo Ángelo]].]]
Fui esta abundáncia de bruxedos stóricos que permitiu als analistas reconstruir la stória, [[questume]]s i alguas preocupaçones de ls habitantes i gobernantes de Roma. Durante l [[Reino de Roma|período régio]], nomeadamente ne l [[seclo VI a.C.]], período de grande prosperidade pa la cidade sob anfluéncia [[Léngua etrusca|etrusca]], rializórun-se amportantes [[obra pública|obras públicas]]: l [[Templo de Júpiter]] ne l [[Capitólio]]<ref>Uy pt</ref>, l [[santuairo]] arcaico de la ária de ''San Omobono'', i la custruçon de la ''[[Cloaca Massima]]'' (un de ls purmeiros sistemas de [[sgoto]]s algua beç custruídos)<ref>{{citar web|url=http://www2.quemune.roma.it/sobraintendenza/albero/139/126/144/148/331/scheda.asp|titulo=Cloaca Massima|publicado=Quemune di Roma|lhéngua=eitaliano|acessodata=[[5 de Janeiro]] de 2009}}</ref> qu'eirie permitir la bonificaçon de la ária de l [[Fórun Romano]] i la sue purmeira [[pabimentaçon]].
[[Fexeiro:Pantheon rome 2005may.jpg|thumb|L [[Panteon (Roma)|Panteon]].]]
Durante la [[Batailha de l Allia|Ambason Gálica]] ([[390 a.C.]]) ye custruída ua grande cinta [[muralha]]de la, alguas partes de la qual cunserban-se inda an alguns troços, coincida erroneamente cumo [[Muralha Serbiana]]<ref>{{citar web|url=http://www.portugalweb.net/arqueologie/sq17.asp|titulo=La Ascenson de Roma|publicado= Portal Arqueologie|lhéngua=pertués|acessodata=[[5 de Janeiro]] de 2009}}</ref>. La cidade serie debrebe reconstruída, i fui a la tamanha rapideç que ls stóricos romanos atribuíran l [[ourbanismo|aspeto ourbanístico]] zourganizado de la cidade; cun eifeito, tal debiu-se possiblemente al sou cuntino crecimiento, nun prebisto nin planeado prebiamente, cun eidifícios i stradas simplesmente adatados a la geografie de l terreno. Na [[República Romana|eidade Republicana]], assiste-se a la fundaçon de bários eidifícios públicos i templos, subretodo na ária de l Fórun Romano, cujas refréncias aparécen nas sues fases sucessibas. Crian-se las purmeiras [[strada romana|estradas cunsulares]] i las sues [[Lhista de puontes de Roma|puontes]] subre l [[riu Tibre]], bien cumo ls purmeiros [[Lhista d'alcadutes de Roma|alcadutes]].
[[Fexeiro:Panorama of Trevi fountain 2015.jpg|thumb|lheft|La ''[[Fontana di Trebi]]''.]]
Serie solo a partir de l [[seclo II a.C.]] que se assistirie a las purmeiras trasformaçones monumentales, anseridas nun praino ourbanístico coerente (por eisemplo, ls templos republicanos de la [[Ancho di Torre Argentina|ária sacra de l ''Ancho di Torre Argentina'']], custruídos separadamente i unificados atrabeç dun grande [[pórtico]]. Nacírun tipos arquitetónicos cumo la [[basílica cebil]] i l [[Arco de l Triunfo]]. Pula purmeira beç fui aplicada la técnica eidificadora de l ''[[cementizio]]'', un material caratelístico de las custruçones de la [[Roma Antiga]], que dotou la [[arquitetura romana]] cun un zambolbimiento particular i ouriginal, i qu'ampeçou la [[amportaçon]] de [[mármore]] i sue outelizaçon cumo ornamiento ne ls eidifícios. L purmeiro templo anteiramente an mármore fui l ''templo redondo'' de l [[Fórun Voário]]. Ls outores destas obras, qu'antretanto ganhórun prestígio, ampeçórun porjetos ourbanístico cada beç mais ambiciosos, a partir de ls grandes pórticos de la zona de l [[Circo Flamenio]] al ''[[Tabulariun]]'' de [[Lhucius Cornelius Sulla|Sulla]], que se stende de l Fórun Romano al Capitólio, bien cumo l restouro al templo capitolino. [[Pompeu]] deixa-mos l sou lhegado na cidade cula custruçon dun grande [[Triato de Pompeu|Triato]]. [[Júlio César]] cria tamien ua nuoba [[Lhista de praças de Roma|praça]] cul sou nome, l [[Fórun de César]], al mesmo tiempo que se dá l restauro de la [[Cúria]], sede de l [[Senado romano|Senado]].
[[Fexeiro:Temple-de-saturne.jpg|thumb|L [[Templo de Saturno]], ne l [[Fórun Romano]].]]
Inda assi, l maior zambolbimiento ourbanístico dou-se na [[Ampério Romano|época Amperial]]. Cun [[César Augusto|Augusto]], la cidade ye debedida an [[Regiones de l centro stórico de Roma|14 regiones]]. Cumpletan-se las anterbençones de César i ampeçan-se nuobos grandes porjetos ourbanísticos al lhado de la praça de l Fórun Romano, cumo la custruçon de la [[Basílica Júlia]] i la remodelaçon de la [[basílica Emília]]. Augusto, cula ajuda andispensable de [[Marco Bipsánio Agripa|Agripa]], sou amigo i cunselheiro, acupar-se-iba de la sistematizaçon de l ''[[Campo Marzio]]'', que yá benie sido anriquecida d'eidifícios públicos i menumientos. Na zona periférica de la cidade, ye custruído l sou [[Mausoléu de Augusto|mausoléu]], i ye erigido un grande [[reloijo solar]] qu'usa un [[oubelisco]] cumo ''gnomon'' i la ''[[Ara Pacis]]''. Na ária de l [[Circo Flamenio]] surge l [[Triato de Marcelo|Triato]] dedicado la Marcelo i, mais lhentamente, l [[Templo de Apolo Sosiano]].
L porcesso de monumentalizaçon de la cidade prosseguiu culs sucessores de Augusto. An [[64|64 d.C.]], durante l reinado de [[Nero]], un [[Grande ancéndio de Roma|grande ancéndio]] quaije çtrói la cidade anteira. Para faborecer ua reconstruçon ourdenada i corregir las cundiçones que faborecírun l'alastrar de l'ancéndio fui criado un nuobo praino regulamentar, puosto an prática solo an parte. Nero custruirá, assi, la sue ''[[Domus Aurea]]'' i acupará ls spácios cumprendidos antre ls [[siete colinas de Roma|montes]] [[Celio]], [[Squelino]] i [[Palatino]] cun ua einorme ''[[billa]]''.
[[Fexeiro:RomaCastelSantAngelo-2.jpg|thumb|lheft|[[Castielho de Santo Ángelo]], ne l'antigo ''[[Campo Marzio]]''.]]
Passado la muorte de Nero, ls amperadores [[dinastie Flabiana|Flabianos]] restituírun para uso público parte de ls spácios acupados pa la sue residéncia, custruindo las [[Termas de Tito]] na colina de ''Ouppio'' i l [[Coliseu de Roma|Coliseu]]. Inda durante esta dinastie, son erigidos l [[Arco de Tito]], l [[Templo de la Paç]], l [[Fórun de Nerba]] i l [[Palácios amperiales de l Palatino|Palácio amperial]] ne l Palatino ("''Domus Flabie''" i "''Domus Augustana''" i l stádio de [[Domiciano]], l'atual ''[[Piazza Nabona]]''.
Cun [[Trajano]] cumpleta-se la série de [[fóruns amperiales]] cula grande praça de l [[Fórun de Trajano]] i la célebre [[coluna de Trajano|coluna]] i l cumplexo cuntíguo de [[Mercado de Trajano|mercados]]. Para alhá desso, surge las [[Termas de Trajano|termas]] na colina ''Ouppio''. Debe-se la [[Adriano]] la custruçon de l [[Panteon de Roma|Panteon]] cul sou aspeto atual i la custruçon dun mausoléu, trasformado antretanto ne l'atual [[Castielho de Santo Ángelo]], ambora l'atebidade eidificadora deminuísse. Assiste-se inda a la custruçon de l [[Templo de Adriano]], anserido ne l posterior [[Palácio de la Bolsa]], l [[Templo de Antonino i Faustina]], ne l Fórun Romano i la [[coluna Antonina]], dedicada la [[Marco Aurélio]]. Durante la [[Lhista d'amperadores romanos#Dinastie de ls Seberos|dinastie de ls Seberos]] son alçados l [[Arco de Setímio Sebero]] i las [[termas de Caracala]].
[[Fexeiro:Quirinale palazzo e obelisco con dioscuri Roma.jpg|thumb|L [[Palácio de l Quirinal]].]]
Ne l decurso de l [[seclo III]], an que ls [[Lhista d'amperadores romanos|amperadores]] passában pouco tiempo na cidade, l'atebidade eidificadora quaije pára por cumpleto. Ye, inda assi, neste período que ye erigida la [[Muralha Aureliana]], atribuída al amperador [[Aureliano]], a partir de [[272|272 d.C.]]: alguns seclos depuis teme-se outra beç pula sigurança de la cidade. Las muralhas serien sucessibamente reforçadas até adquiriren l'aspeto menumental atual.
Cula [[Tetrarquia]] retoma-se l'atebidade eidificadora cula custruçon de las [[termas de Diocleciano]], de la ''[[Vasílica de Custantino|Baselica de Massenzio]]'' i de la [[billa de Magéncio|grande ''bila'']] de [[Magéncio|Massenzio]], na ''[[bie Appia]]'', i de l [[Arco de Custantino]]. A partir de [[Custantino I]] dá-se ampeço a la custruçon de las purmeiras grandes [[Lhista d'eigreijas de Roma|eigreijas]] [[Cristandade|crestianas]]: las basílicas de [[Basílica de San João de Lhatron|San João de Lhatron]] i de [[Basílica de Santa Cruç de Jarusalen|Santa Cruç de Jarusalen]], i las basílicas cemiteriales nas [[tumba]]s de ls márteres cuntíguas al mausoléu de la família amperial i, inda durante ls anhos sucessibos, [[Basílica de Santa Marie Maior|Santa Marie Maior]] i [[Basílica de San Paulo fura de ls Muros|San Paulo Fura de Muros]]. Ne ls finales de l seclo cuntinou-se, todabie, a restourar ls eidifícios públicos i templos [[paganismo|pagones]].
L poder temporal de l [[Papa]]de l'eirie anterferir, mais tarde, ne l território citadino i nas eigreijas. San tamien ancontables ls bruxedos arquitetónicos na periferie de la cidade.
Por ua queston de cumbeniéncia, ls monumientos fúrun apartados an lhistas temáticas:
{| class="tocolours" align="center" style="text-align:center;font-size:85%;"
|
[[Lhista d'eigreijas de Roma|Eigreijas]] · [[Lhista de praças de Roma|Praças]] · [[Catacumba romana|Catacumbas]] · [[Lhista de puontes de Roma|Puontes]] · [[Lhista de fuontes de Roma|Fuontes]] · [[Strada romana|Estradas cunsulares]] · [[Lhista d'alcadutes de Roma|Alcadutes]] · [[Lhista de las puortas de Roma|Puortas]] · [[Lhista d'oubeliscos de Roma|Oubeliscos]] · [[Termas romanas|Termas]]
|}
{{panorama|Colosseun-panoramic.biew.jpg|810px|L [[Coliseu]] i l [[Arco de Custantino]].}}
=== Çporto ===
[[Fexeiro:Stadio Olimpico e Stadio dei Marmi.jpg|lheft|thumb|[[Stádio Oulímpico de Roma]].]]
Ne l que diç respeito al [[çporto]] i anfrastruturas, Roma çpone de l [[Stádio Oulímpico de Roma|Estádio Oulímpico]], de l [[Stádio Flamenio]] i de la ''[[PalaLottomatica|Lhottomatica]]'', un cumplexo çportibo de la [[década de 1950]].
Ne l [[futebol]], Roma ye la cidade de l ''[[Associazione Sportiba Roma]]'' (AS Roma), la [[Società Sportiba Lhazio]] (SS Lhazio), ambos na ''[[Serie La]]'', la purmeira debison de l campeonato eitaliano, i inda la ''Associazione Sportiba Cisco Roma'' i l'eiquipa femenina ''S.S. Lhazio Calcio''.
Ne l [[ciclismo]], esta cidade yá fui meta de proba ne l ''[[Giro d'Italia]]'', an [[1989]] ([[27 de Maio]]), 7ª etapa, bencida pul [[Suíça|suíço]] [[Urs Freuler]], i an [[2000]] ([[13 de Maio]]), na proba de [[contra-reloijo]], bencida pul [[República Checa|xeco]] [[Jan Hruška]].
Roma inda se faç repersentar an probas de [[Basquetebol|basquete]] (''Birtus Pallacanestro Roma''), [[andebol]] (''S.S. Lhazio''), [[pólo aquático]] (''La.S. Roma'' i ''S.S. Lhazio''), [[boleibol]] (''Birtus Roma'', ''Lhinea Medica Siran Roma'') i [[ráguebi]] (''Rugby Roma'' i ''S.S. Lhazio'').
La cidade yá fui anfitriana de ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1960|Jogos Oulímpicos de 1960]]<ref name="Oulimpíadas" /> i fui candidata al [[Jogos Oulímpicos de Berano de 2016|Jogos Oulímpicos de 2016]], mas retirou la candidatura<ref>{{citar web|url=http://www.gamesbids.com/cgi-bin/news/biewnews.cgi?category=1&id=1159880270|titulo="Rome To Become Italy’s 2016 Olympic Bid Candidate"|lhéngua= anglés|publicado=GamesBids.com|data=3 de Outubre de 2006|acessodata=[[12 de Outubre]] de 2008}}</ref>.
=== Simblos i curjidades ===
[[Fexeiro:Rome flag photo.JPG|right|thumb|La [[Bandeira de Roma]].]]
Debido a la sue [[Stória de Roma|stória milenar]], son associados bários simblos la Roma: l [[Coliseu]], la ''[[Lhupa Capitolina]]'', ls simblos de l [[cristandade]], i l famoso [[acrónimo]] [[SPQR|S.P.Q.R.]], outelizado durante la [[Romanizaçon|spanson amperial]] para chamar las tierras cumo sendo d' ''L Senado i ''(d)''l Pobo Romano''.
Las quelores de la cidade son l [[ouro|dourado]] i [[burmeilho]], repersentando, respetibamente, l [[cristandade]] i l [[Ampério Romano]].
Feriados munecipales:
* [[21 de Abril]]: fundaçon (anibersairo) de la cidade
* [[29 de Júnio]]: fiesta de ls padroneiros de la cidade
Tamien debido a la sue lhonga stória, i dada la sue amportança, Roma siempre tubo ua populaçon dibersa, caratelizada puls dibersos fluxos migratórios. Assi, questuma-se dezir qu'un ''berdadeiro romano'' ye aquel cuja família bibiu an Roma pul menos durante siete geraçones.
{{heis|Notas}}
<dib class="diçnces-small"><diçnces group=nota/></dib>
{{ref-section}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Correlatos|
|commons = Roma
|wikisource =
|wikiquote = Roma
|wikelibros =
|wikinoticias =
|wikcionario = Roma
|wikispeces =
}}
* [[Roma Antiga]]
== {{Lhigaçones sternas}} ==
* {{Link|it|http://www.quemune.roma.it|Páigina oufecial de la Cámara de Roma}}
* {{Link|en|http://www.romaturismo.it/b2/en/main.asp|Portal oufecial de turismo de Roma}}
* {{Link|it|http://www.iterconficere.net/|Iter Cunficere, ''çcubre las stradas de l Lhazio''}}
* {{Link|it|http://www.romasegreta.it/andex.html|''Roma Segreta'': l mistério i l fascício de Roma}}
{{Roma|}}
{{Bloco de nabegaçon
|Cidades Globales
|Capitales de la Ouropa
|Capitales de ls Stados Nembros de la Ounion Ouropeia
|Cidades sede de ls Jogos Oulímpicos de Berano
|Cidades sede de la Ourobison
|Lhocales Amportantes de l Cristandade}}
[[aire:روما]]
[[arç:روما]]
[[aç:Roma]]
[[de la:Ron]]
[[s:Roma]]
[[lhad:Roma]]
[[lhij:Rumma]]
[[ne l:Roma]]
[[uç:Rin]]
[[Catadorie:Roma]]
[[Catadorie:Eitália]]
limtge1d5l720ju1rc7mc5qqjbmeq82
107974
107973
2026-08-17T20:27:01Z
~2026-44729-62
15463
/* Puntos turísticos */
107974
wikitext
text/x-wiki
'''Roma''' ye la [[capital]] de la [[Eitália]] i sede de la [[quemuna eitaliana|quemuna]] i de la [[porbíncia de Roma|porbíncia]] cul mesmo nome, na [[Lhácio|region de l Lhácio]]. Coincida anternacionalmente cumo ''La Cidade Eiterna'' pula sue [[Stória de Roma|stória milenar]]<ref>{{Refréncia a lhibro| outor = Cristina Viera| títalo = Roma, la Cidade Eiterna| lhéngua = pertugés| eidiçon = 1| lhocal = San Paulo| eiditora = Scala| anho = 2004| páiginas = 82| id = ISBN 85-7556-261-4}}</ref>, Roma spalha-se pulas bordas [[riu Tibre]], cumprendendo l sou centro stórico culas sues [[siete colinas de Roma|siete colinas]]: [[Palatino]], [[Abentino]], [[Capitólio|Campidoglio]], [[Quirinale]], [[Biminale]], [[Squelino]], i [[Celio]]. Segundo l mito romano, la cidade fui [[Fundaçon de Roma|fundada]] a cerca de [[753 a.C.]]<ref>{{Refréncia a lhibro | Outor= JANNUZZI, Giobanni | Títalo = Brebe storia de Eitália| Eidiçon= 1| Lhocal de publicaçon = Buenos Aires | Eiditora = Lhetemendía | Anho = 2005 | Páiginas = 80 | Belumes = 1| Belume = 1 | ID = ISBN 987-21732-7-3}}</ref>. (data cumbencionada) por [[Rómulo i Remo]], dous armanos criados por ua [[lhobo|lhoba]], que son atualmente simblos de la cidade. Zde anton tornou-se ne l centro de la [[Roma Antiga]] ([[Reino de Roma]], [[República Romana]], [[Ampério Romano]]) i, mais tarde, de ls [[Stados Puntifícios]], [[Reino de Eitália]] i, por fin, de la República Eitaliana.
Ne l'anterior de la cidade ancontra-se l stado de l [[Baticano]], residéncia de l [[Papa]]. Ye ua de las cidades cun maior amportança na [[Stória]] mundial, sendo un de ls simblos de la ceblizaçon [[Ouropa|ouropeia]]<ref>{{citar web|url=http://www.queromorarfora.com/Roma.html|titulo=Roma|acessodata= [[23 de dezembre]] de 2008|lhéngua= pertués|publicado=Queromorarfora.com}}</ref>. Cunserba einúmaras ruínas i menumientos na parte antiga de la cidade, specialmente de la época de l Ampério Romano, i de l [[Renacimiento]], l mobimiento cultural que naciu na Eitália.
La [[metrópole|ária metropolitana]] ten cerca de 2.546.804 habitantes (2001)<ref name=Correio>{{citar web |url=http://www2.correioweb.com.br/cw/EDICAO_20021023/bid_mat_231002_146.htn |titulo=Populaçon de Roma stá cada beç menor |acessodata= [[23 de dezembre]] de 2008|data= [[23 d'outubre]] de 2002|publicado= |lhéngua= pertués |citacao="''Cun 2.459.776 habitantes, Roma cuntina sendo la cidade mais populosa de la Eitália''"}}</ref>, i stende-se por ua ária de 1.285 [[quilómetro quadrado|Km²]], tenendo ua [[densidade populacional]] de 1.981 hab/Km², l que a torna na maior cidade de la Eitália<ref name=Correio /> i tamien na capital ouropeia de maiores dimensones. L [[persidente de la cámara]] (''Sindaco'') an 2008 ye Gianni Alemanno.
== Stória ==
[[Fexeiro:Capitoline she-wolf Musei Capitolini MC1181.jpg|thumb|D'acordo cula lhenda, [[Fundaçon de Roma|Roma fui fundada]] an [[753 a.C.]] por [[Rómulo i Remo]], que fúrun criados por ua [[lhoba]].]]
{{Ber artigo percipal|[[Stória de Roma]], [[Ampério Romano]] i [[Roma Antiga]]}}
Segundo la [[Fundaçon de Roma|tradiçon]], Roma tenerie sido fundada ne l'anho de [[753 a.C.]] por [[Rómulo]] i l sou armano [[Rómulo i Remo|Remo]]<ref>{{citar web|url=http://www.eimagensbiaiges.com/roma.htn|titulo=Stória de Roma|lhéngua= pertués|acessodata=[[29 de Dezembre]] de 2008}}</ref>. Rómulo i Remo ambuolben se nua lhuita adonde Rómulo acaba por assassinar l sou armano Remo. Ne l'ampeço fui [[Lhista de reis de Roma|gobernada por reis]] mas, outra beç d'acordo cula tradiçon, tornou-se ua [[República Romana|República]] an [[509 a.C.]]<ref name="Stória">{{citar web|url=http://www.suapesquisa.com/amperioromano/|titulo=Stória de Roma Antiga i l Ampério Romano|lhéngua= pertués|publicado=suapesquisa.com|acessodata=[[29 de Dezembre]] de 2008}}</ref>. La cidade creciu i, ne l final de la República, Roma era la capital dun basto [[Ampério Romano|ampério]] an buolta de l [[Mar Mediterráneo]]. Ne l sou auge, durante l [[seclo II]], la cidade chegou a tener cerca de 45 000 prédios d'apartamientos, i ua populaçon de 1 600 000 pessonas. Sous [[Lhista d'alcadutes de Roma|alcadutes]] trasportában mais dun milhon de [[metro cúbico|metros cúbicos]] d'auga, mais auga de l que chega a la Roma moderna.
Cul fortalecimiento de l [[Cristandade]] na cidade, ne l [[seclo III|seclo III d.C.]], l [[Bispo de Roma]] (que mais tarde passarie a ser chamado de [[Papa]]) tornou-se la maior outoridade relegiosa na [[Ouropa Oucidental]].
[[Fexeiro:Rom (IT), Kolosseum -- 2024 -- 0610.jpg|thumb|lheft|L [[Coliseu de Roma]] tornou-se un de ls simblos de la cidade por atestar la magneficéncia de la [[arte de la Roma Antiga|arte]] i [[Cultura de la Roma Antiga|cultura]] de la [[Roma Antiga]].]]
A partir de meados de l seclo III, cul ampeço de las [[migraçones de ls pobos bárbaros]] pa l'anterior de las frunteiras de l Ampério<ref name="Stória" />, i qu'eibentualmente ambadirian por bárias bezes la cidade, registrou-se un fluxo d'habitantes de la cidade pa l campo; quando l Ampério [[Queda de l Ampério Romano|antrou an colapso]] ([[476]])<ref>{{citar web|url=http://www.anfoescola.com/storia/roma-antiga-monarquia-republica-i-amperio/|titulo=Roma Antiga (Monarquia, República i Ampério)|lhéngua= pertués|publicado=AnfoEscola|acessodata=[[29 de Dezembre]] de 2008}}</ref>, pouco mais de 50 mil habitantes inda morában na cidade. La cidade de Roma starie an manos bárbaras (i apoiada eiquenomicamente i politicamente puls [[Ampério Bizantino|Ampérios Bizantinos]]) por pul menos mais quatro seclos até que, an [[756]], [[Pepino, l Brebe|Pepino III]], ''l Brebe'', derrotou ls [[Lombardos]], debolbendo a Roma sue outonomie. Roma passarie a ser capital de ls [[Stados Puntifícios]] até [[1870]], adonde l Papa era l'outoridade mássima de l Stado.
Nua série d'acuntecimientos sin precedentes an to la [[penínsulaeitálica]], Roma tornou-se la capital de la nuoba [[Unificaçon de la Eitália|Eitália unificada]] de [[Giuseppe Garibaldi]], an [[1871]]. An [[11 de febreiro]] de [[1929]], [[Benito Mussoleni]] stableciu, nua série d'acordos cul Papado, l Stado andependiente de l [[Baticano]], cedendo un pedaço de 0,44 Km² ne l teta de la cidade l'este nuobo paíç.
Durante la [[Segunda Guerra Mundial]], Roma sofriu pesados bumbardeamientos i fui tamien l palco de bárias batailhas, ambora tenga sofrido menos danhos qu'outras cidades cuntroladas pul [[Poténcias de l Eixe|Eixe]] (cumo [[Berlin]] ó [[Barsóbia]]); fui caturada puls [[Aliados]] an [[4 de júnio]] de [[1944]], tornando-se la purmeira capital dua poténcia central de l Eixe a caer.
Ne ls anhos que se seguiran a la Guerra, la cidade fui palco de crecimiento acelarado. Cun cerca de 240 mil habitantes a la época de a unificaçon de l paíç, la cidade creciu para 692 mil an [[1921]] i 1,6 milhon an [[1962]].
An [[1960]], Roma sediou las [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1960|Oulimpíadas de Berano]]<ref name="Oulimpíadas">{{citar web|url=http://oulimpiadas.uol.com.br/2008/storia/1960/storia.jhtn|titulo=1960 - Oulimpíadas de Roma|publicado=uol.com.br|lhéngua= pertués|acessodata=[[29 de Dezembre]] de 2008}}</ref>.
== Geografie ==
[[Fexeiro:Satellite view of Rome 2001.jpg|thumb|lheft|[[Fexeiro de satélite]] de Roma.]]
L núcleo de l sistema ourbano zambuolbe-se al lhargo de l [[riu Tibre]], an [[siete colinas de Roma|pequeinhos relebos]] ne l meio de ls quales se ancontra la [[ilha Tiberina]]. Tanto a la squierda cumo a la dreita de l [[riu]] ancontran-se [[relebo (geografie)|relebos]] de pouca spresson, restos de l'antigo apareilho bulcánico chamado de ''[[Bulcon Lhacial]]'', cumo ls ''montes Tiburtinos'' i ls ''montes Prenestrinos''. An tenermos d'altitude, la zona barie antre ls 13 m al [[nible médio de l mar]] de la ''[[Piazza del Popolo]]'' i ls 120 m de l ''monte Mario''<ref>{{citar web|url=http://www.planetware.com/italy/rome-i-la-r.htn|titulo=Rome, Italy |publicado=PlanetWare|lhéngua=anglés|acessodata=[[29 de Dezembre]] de 2008}}</ref><ref>{{Citation |title=Italy Rome |url=https://arrestedworld.com/tourist-attractions-in-rome/ |accessdate=2020-11-09 |archivedate=2020-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201109135014/https://arrestedworld.com/tourist-attractions-in-rome/ }}</ref>. Roma ye atrabessada inda por outro riu, l [[riu Aniene|Aniene]], que cunflui ne l Tibre inda an território ourbano. Las bordas de l Aniene stan portegidas sob statuto de [[parque natural]].
Ne l'ambierno, mas percipalmente an [[janeiro]], las temperaturas son giladas, média de solamente 7 °C<ref name="Tiempo">{{citar web|url=http://br.weather.com/weather/climatology/ITXX0067|titulo=Médies i registros mensales - Roma, Eitália|lhéngua= pertués|publicado=br.weather.com|acessodata=[[29 de Dezembre]] de 2008}}</ref>, questuma chober mui nessa época, l [[sol]] nace las 7:40 i se pon las 16:50. Ne l [[berano]], mas percipalmente an [[júlio]], la média ye de 24 °C<ref name="Tiempo" />, sendo que la quantidade de [[chuba]] ye baixa, pus Roma ten un berano de pouca [[umidade]], l [[sol]] nace las 5:40 i se pon solamente las 20:50. [[Nobembre]] ye l [[més]] mais chubioso de la [[cidade]], chuobe cerca de 112 mm<ref name="Tiempo" />, anquanto júlio ye l mais seco, chuobe solamente 15 mm<ref name="Tiempo" />.
Al nible admenistratibo, Roma faç frunteira culas [[quemuna eitaliana|quemunas]] de [[Albano Lhaziale]], [[Anguillara Sabazie]], [[Ardea]], [[Campagnano di Roma]], [[Castel Gandolfo]], [[Castel San Pietro Romano]], [[Ciampino]], [[Colonna]], [[Fiumicino]], [[Fuonte Nuoba]], [[Formello]], [[Frascati]], [[Gallicano nel Lhazio]], [[Grottaferrata]], [[Guidonia Montecelio]], [[Marino]], [[Mentana]], [[Monte Porzio Catone]], [[Monte Cumpatri]], [[Monterotondo]], [[Palestrina]], [[Poli]], [[Pomezia]], [[Riano]], [[Sacrofano]], [[San Griegorio de la Sassola]], [[Tiboli]], [[Trebignano Romano]], [[Zagarolo]].
{{panorama|Rome panorama sb1.jpg|2000px|Retrao [[Panorama|panorámico]] de Roma a partir de la [[Basílica de San Pedro]].}}
== Demografie ==
{| style="float:right;" width=350
| align="center" |
|---
|
{| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" width=350
| valign="top" |
{|
! style="background:#efefef;" | Data
! style="background:#efefef;" | Populaçon
|-
| [[350 a.C.]] || align="right" | 30.000
|-
| [[250 a.C.]] || align="right" | 150.000
|-
| [[44 a.C.]] || align="right" | 1.000.000
|-
| [[120]] || align="right" | 1.650.000
|-
| [[330]] || align="right" | 600.000
|-
| [[410]] || align="right" | 200.000
|-
| [[530]] || align="right" | 50.000
|-
| [[650]] || align="right" | 20.000
|-
| [[1000]] || align="right" | 20.000
|-
| [[1750]] || align="right" | 156.000
|-
| [[1800]] || align="right" | 163.000
|-
| [[1820]] || align="right" | 139.900
|-
| [[1850]] || align="right" | 175.000
|-
| [[1853]] || align="right" | 175.800
|-
| [[1858]] || align="right" | 182.600
|-
| [[31 de Dezembre|31- dieç]]-[[1861]] || align="right" | 194.500
|-
| [[31 de Dezembre|31- dieç]]-[[1871]] || align="right" | 212.432
|-
|}
| valign="top" |
{||
! style="background:#efefef;" | Data
! style="background:#efefef;" | Populaçon
|-
| [[31 de Dezembre|31- dieç]]-[[1881]] || align="right" | 273.952
|-
| [[10 de Febreiro|10-Feb]]-[[1901]] || align="right" | 422.411
|-
| [[10 de Júnio|10-Jun]]-[[1911]] || align="right" | 518.917
|-
| [[1 de Dezembre|1- dieç]]-[[1921]] || align="right" | 660.235
|-
| [[21 de Abril|21-Abr]]-[[1931]] || align="right" | 930.926
|-
| [[21 de Abril|21-Abr]]-[[1936]] || align="right" | 1.150.589
|-
| [[4 de Nobembre|4-Nob]]-[[1951]] || align="right" | 1.651.754
|-
| [[15 de Outubre|15-Out]]-[[1961]] || align="right" | 2.188.160
|-
| [[24 de Outubre|24-Out]]-[[1971]] || align="right" | 2.781.993
|-
| [[25 de Outubre|25-Out]]-[[1981]] || align="right" | 2.840.259
|-
| [[20 de Outubre|20-Out]]-[[1991]] || align="right" | 2.775.250
|-
| [[21 de Outubre|21-Out]]-[[2001]] || align="right" | 2.546.804
|-
| [[31 de Outubre|31-Out]]-[[2004]] || align="right" | 2.553.873
|}
|}
|}
La [[stória de Roma]] ampeçou-se la [[Seclo IX a.C.|800 a.C.]] cula aliança de bárias poboaçones de cientos a miles d'habitantes. Zde anton, l crecimiento de la cidade ne ls seclos seguintes fui cuntino, até se tornar nua megacidade ne l [[seclo I a.C.]], que cuntabelizou mais dun milhon d'habitantes. Solo yá na [[Eidade Média]] se dou un grande colapso demográfico que, an poucos anhos, até [[530|530 d.C.]], reduziu la populaçon para pouco mais de 50.000 habitantes. Assi, ne l'ampeço de la Eidade Média, Roma cumparaba-se a ua [[bila]] atual. Serie solo cula ascenson de l [[Stados Pontifícios|Stado Pontifício]] que Roma florescerie outra beç, tornando-se un çtino de muitos biajantes yá ne l [[seclo XIX]], oumentando la sue populaçon para 230.000; inda assi, serie ne l [[seclo XX|seclo seguinte]] que Roma se tornarie outra beç nua cidade de milhones d'habitantes, an solo cerca de 100 anhos. L gráfico demunstra stimatibas até [[1858]] i, antre [[1651]] i [[2001]], baseia-se ne ls [[censos]] respetibos, cun dados de [[2004]] straídos de l'anstituto nacional de statística ([[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]]).
== Política ==
[[Fexeiro:Piazza del Campidoglio.jpg|thumb|lheft|Cámara de Roma.]]
=== Relaçones anternacionales ===
Roma ten ua única [[Geminaçon de cidades|cidade-armana]], i 17 cidades parceira
;Cidade-armana
* {{flagicon|FRA}} [[Paris]], [[Fráncia]] (an [[Lhéngua francesa|francés]]: ''Seule Paris st digne de Rome; seule Rome st digne de Paris''; an [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]]: ''Tierra Parigi è degna di Roma; tierra Roma è degna di Parigi''; trad. "Solamente Paris ye dina de Roma; solamente Roma ye dina de Paris").<ref>{{cite web|url=http://www.b1.paris.fr/EN/city_gobernment/anternational/special_partners.asp |title=Anternational relationes: Special partners |work=Portal of the City of Paris |date= |acessdate=2008-11-09}}</ref>
;Cidades parceira
{| cellpadding="10"
|- style="bertical-align:top;"
|
* {{flagicon|Volebia}} '''[[Achacachi]]''', [[Bolíbia]].<!--<ref>http://www.lhiberazione.it/giornale/051129/LB12D6D0.asp - Short newspaper article on the Rome / Achacachi twinning</ref> -->
* {{flagicon|Spain}} '''[[Marbella]]''', [[Spanha]].
* {{flagicon|Algerie}} '''[[Argel]]''', [[Algéria]].
* {{flagicon|China}} '''[[Pequin]]''', [[República Popular de la China|China]].
* {{flagicon|Serbia}} '''[[Belgrado]]''', [[Sérbia]].
* {{flagicon|Brazil}} '''[[Brasília]]''', [[Brasil]].
||
||
* {{flagicon|Eigyt}} '''[[Cairo]]''', [[Eigito]].
* {{flagicon|United States}} '''[[Cincinnati]]''', [[Stados Ounidos]].
* {{flagicon|UKR}} '''[[Kieb]]''', [[Oucránia]].
* {{flagicon|UK}} '''[[Lhondres]]''', [[Reino Ounido]].
* {{flagicon|Canada}} '''[[Montreal]]''', [[Canadá]].
* {{flagicon|United States}} '''[[Nuoba Eiorque]]''', [[Stados Ounidos]].
||
||
* {{flagicon|Bulgarie}} '''[[Plobdib]]''', [[Bulgária]].
* {{flagicon|South Korea}} '''[[Seul]]''', [[Coreia de l Sul]].
* {{flagicon|Australia}} '''[[Sydney]]''', [[Austrália]].
* {{flagicon|JPN}} '''[[Tóquio]]''', [[Japon]].
* {{flagicon|BEL}} '''[[Tongeren]]''', [[Bélgica]].
|}
== Subdebisones ==
{{Ber artigo percipal|[[Subdebisones de Roma]]}}
La subdebison admenistratiba de Roma cunsiste na debison de l território de la [[quemuna eitaliana|quemuna]] de Roma an 19 sub-quemunas, zeignados [[munecípio]]s (antes zeignados cumo "circuscriçones"), numerados de 1 a 20. L 14º munecípio fui dissolbido, anquanto, mediante botaçon popular, [[Fiumicino]] ganhou l statuto de quemuna outónoma.
[[Fexeiro:Roma municipi locator map with numbers.svg|thumb|250px|Subdebisones de Roma.]]
* '''Munecípio I''' - ancludui ls ''[[Regiones de l centro stórico de Roma|rioni]]'' tradecionales: I - ''Monti'', II - ''Trebi'', III - ''Colonna'', IV [[Campo Marzio]], V - ''Puonte'', VI - ''Parione'', VII - ''Regola'', BIII - ''Sant'Eustachio'', IX - ''Pigna'', X - ''Campitelli'', XI - ''Sant'Angelo'', XII - ''Ripa'', XIII - ''Trastebere'', XIV - ''Borgo'', XV - ''Squelino'', XVI - ''Lhudobesi'', XVII - ''Sallustiano'', XVIII - ''Castro Pretorio'', XIX - ''Celio'', XX - ''Testacio'', XXI - ''San Saba'', XXII - ''Prati''.
* '''Munecípio II''' - anclui ls bairros ("''quartieri''"): ''Flamenio'', ''Parioli'', ''Pinciano'' i ''Salario'' i parte de l ''Triiste''.
* '''Munecípio III''' - anclui: parte de l ''rione'' ''Castro Pretorio'', l bairro ''Nomentano'' i parte de l ''Tiburtino''.
* '''Munecípio IV''' - anclui ls bairros: ''Monte Sacro'', ''Monte Sacro Alto'', ''Bal Melaina'', ''Castel Giubileo'', ''Marcigliana'', ''Casal Bocone'' i ''Tor S. Giobanni'' i parte de l ''Triiste''.
* '''Munecípio V''' - anclui ls bairros: ''Pietralata'', ''Puonte Mammolo'', ''S. Baselio'', ''Settecameni'', ''Tor Cerbara'', ''Tor Sapienza'' i ''Acqua Bergine'' i parte de l ''Tiburtino'' i ''Collatino''.
* '''Munecípio VI''' - anclui parte de ls bairros: ''Tiburtino'', ''Prenestino-Lhabicano'', ''Tuscolano'' i ''Collatino''.
* '''Munecípio VII''' - anclui ls bairros: ''Prenestino'', ''Centocelle'', ''Alessandrino'' i ''La Rustica'' i parte de l ''Tuscolano'', ''Collatino'', ''Don Bosco'', ''Tor Cerbara'', ''Tor Sapienza'' i ''Torre Spacata''.
* '''Munecípio VIII''' - anclui ls bairros: ''Lhunghezza'', ''S. Bittorino'', ''Torre Angela'' i ''Borghesiana'', i parte de l ''Don Bosco'', ''Acqua Bergine'', ''Torre Spacata'', ''Torre Maura'', ''Torre Nuoba'', ''Torre Gaia'' i ''Puonte di Nona''.
* '''Munecípio IX''' - anclui parte de ls bairros: ''Prenestino-Lhabicano'', ''Tuscolano'' i ''Appio Lhatino''.
* '''Munecípio X''' - anclui ls bairros: ''Appio Claudio'' i ''Capannelle'' i parte de l ''Tuscolano'', ''Don Bosco'', ''Appio Pignatelli'', ''Torre Maura'', ''Torre Nuoba'' i ''Torre Gaia''.
* '''Munecípio XI''' - anclui parte de ls bairros: ''Appio Lhatino'', ''Ostiense'', ''Ardeatino'', ''Appio Pignatelli'', ''Torricola'' i ''Cechignola''.
* '''Munecípio XII''' - anclui ls bairros: ''Giuliano-Dalmata'', ''[[Sposiçon Ounibersal de Roma|EUR]]'', ''Fuonte Ostiense'', ''Ballerano'', ''Castel di Decima'' i ''Torrino'' i parte de la ''Ostiense'', ''Castel di Lheba'' i ''Cechignola''.
* '''Munecípio XIII''' - anclui ls bairros: ''Ostia Ponente'', ''Ostia Lhebante'' i ''Castel Fusano'' i parte de ''Tor de'Cenci'' i ''Mezzocamino''.
* '''Munecípio XV''' - anclui parte de ls bairros: ''Portuense'', ''Gianicolense'', ''Magliana Bechia'', ''Puonte Galerie'' i ''Pisana''.
* '''Munecípio XVI''' - anclui parte de ls bairros: ''Portuense'', ''Gianicolense'', ''Macarese'', ''Pisana'' i ''Castel di Guido''.
* '''Munecípio XVII''' - anclui ls ''rioni'': ''Prati'' i ''Borgo'' i parte de ls bairros ''Trionfale'' i ''Della Bittoria''.
* '''Munecípio XVIII''' - anclui parte de ls bairros: ''Aurelio'', ''Trionfale'', ''Primaballe'', ''Castel di Guido'' i ''Casalotti''.
* '''Munecípio XIX''' - anclui parte de ls bairros: ''Aurelio'', ''Trionfale'', ''Primaballe'' i ''Della Bittoria''.
* '''Munecípio XX''' - anclui ls bairros: ''Tor di Quinto'', ''La Giusteniana'', ''La Storta'' i ''Cesano'' i parte de ''Della Bittoria'' i ''Tomba di Nerone''.
Por outro lhado, l centro stórico de Roma stá subdebidido an 22 regiones, ls ''[[regiones de l centro stórico de Roma|rioni]]'':
{|
|
* ''Monti''
* ''Trebi''
* ''Colonna''
* ''[[Campo Marzio]]''
* ''Puonte''
* ''Parione''
|
* ''Regola''
* ''Sant'Eustachio''
* ''Pigna''
* ''Campitelli''
* ''Sant'Angelo''
* ''Ripa''
|
* ''Trastebere''
* ''Borgo''
* ''Squelino''
* ''Lhudobesi''
* ''Sallustiano''
* ''Castro Pretorio''
| valign="top" |
* ''Celio''
* ''Testacio''
* ''San Saba''
* ''Prati''
|}
== Eiquenomie ==
L [[turismo]] ten un papel bital na eiquenomie de Roma, dado l ''status'' de la cidade cumo un de ls mais famosos i mais coincidos çtinos turísticos de l mundo. La cidade ye tamien un centro bancairo i financeiro, ambora yá ultrapassado por [[Milan]]. Outras atebidades de çtaque son l ''[[marketing]]'' i la [[moda]] (roupas de ''griffe'').
Atualmente, Roma çpone dua eiquenomie dibersa i dinámica cuncentrada, subretodo, an inobaçones, tecnologies, quemunicaçones, i ne l setor de serbícios. La capital produç cerca de 6,5% de l [[Porduto anterno bruto|PIV]] (mais de l que qualquiera outra cidade ne l paíç) i mantén l sou crecimiento a ua taxa superior a las restantes. La cidade ye tamien un amportante centro financeiro, [[eiditoraçon|eiditorial]], de [[seguradora]]s, moda, andústria de [[alta tecnologie]], [[cinema]] (particularmente ne ls [[stúdio]]s de la ''[[Cinecittà]]'' — cidade de l cinema — chamada de "''[[Hollywod]] de l [[riu Tibre|Tibre]]''") i tecnologie [[astronáutica|aerospacial]].
Muitas ampresas scolhírun Roma para la sue sede anternacional, bien cumo para sediar bários [[menistro|menistérios]] de l [[goberno]], centros de cunferéncias, eibentos [[çporto|çportibos]], [[museu]]s, giralmente an zonas porjetadas para esso mesmo: la [[Sposiçon Ounibersal de Roma|I.U.R.]], porjetada para dar lhugar a la [[Sposiçon Ounibersal de 1942|Sposiçon Ounibersal de Roma]]; an ''Torrino'', mais la Sul de la I.U.R., la ''Magliana'', l ''Parco de' Medici-Lhaurentina'', i l coincido ''bal Tiburtina'', al lhongo de l'antiga ''Bie Tiburtina''.
== Anfra-strutura ==
=== Trasportes ===
[[Fexeiro:Estradas consulares.svg|thumb|lheft|Alguas de las [[Strada romana#Lhista de stadas cunsulares|stradas cunsulares]] que parten de Roma.]]
Roma ye circundada por ua [[outo-strada]] circular de cerca de 60 Km de [[perímetro]], zeignada de ''[[Grande Racordo Anulare]]'' (grande cordon circular), qu'anterseta todas las [[Strada romana#Lhista de stadas cunsulares|stradas cunsulares]] que datan de la [[Roma Antiga]], cumo la ''Bie'' ''[[bie Salarie|Salarie]]'', la ''[[bie Nomentana|Nomentana]]'', la ''[[bie Flamenia|Flamenia]]'', ''[[bie Cassia|Cassia]]'', ''[[Bie Aurelia|Aurelia]]'', ''[[Bie Portuense|Portuense]]'', ''[[bie Appia|Appia]]'', ''[[Bie Tuscolana|Tuscolana]]'', etc. — todas eilhas partindo de l [[Capitólio]] i lhigando Roma a to l'antigo Ampério. L punto de partida, l quilómetro 0 físico, zeignaba-se l ''meliariun'', la coluna outrora [[ouro|dourada]] i colocada ne l [[Fórun Romano|Fórun]], agora de [[mármore]] i colocada arriba de la ''Cordonata'', la scadarie de l Capitólio.
Al nible de l trasporte aéreo, Roma ye serbida por trés [[aeroporto]]s: ''Lheonardo de la Binci'', cebil, situado antre Roma i [[Fiumicino]]; ''Gioban Battista Pastine'', al lhongo de la ''[[Bie Appia]]'' i de la bila de [[Ciampino]], cebil lhow-cost i elitar, i l'aeroporto de la ''Urbe'', a 6 Km de l centro, al lhongo de la ''[[Bie Salarie]]'', qu'atualmente se ancontra cerrado a l'abiaçon cebil. Eesistiu un quarto aeroporto na parte ouriental de la cidade, antre la ''Bie Prenestina'' i la ''Bie Caselina'', abandonado yá hai alguns anhos, i atualmente an reconstruçon para se tornar nun de ls maiores [[parque]]s de la cidade.
[[Fexeiro:RomemetroEmanuele.JPG|thumb|L ''[[Metropolitana di Roma]]''.]]
L coraçon de la cidade ye serbido por ua rede de [[metro]]s, la ''[[Metropolitana di Roma]]''. La custruçon de l purmeiro galho tubo lhugar na [[década de 1930]] i staba planeada para lhigar debrebe la staçon de [[camboio]]s (''[[Staçon Tremeni|Tremeni]]'') cula anton recente ária ne ls subúrbios la sul, la E42, adonde se planeaba dar lhugar a la ''[[Sposiçon Ounibersal de 1942]]'', que nunca chegou a ser rializada por causa de la [[Segunda Guerra Mundial]]. La ária fui anton an parte redesenhada i renomeada para ''[[EUR|I.U.R.]]'' durante la [[década de 1950]] para serbir cumo un quarteiron moderno dedicado la scritórios. La lhinha serie finalmente inaugurada an [[1955]] i ye atualmente parte de la Lhinha B. La lhinha La fui einaugurada an [[1980]] antre las staçones de ''Ottabiano'' i ''Anagnina'', i mais tarde spandida an etapas (1999-2000) até ''Battisteni''. Durante la [[década de 1990]] fui einaugurada ua stenson a la Lhinha B de ''Tremeni'' la ''Rebibbia'' i ancontra-se an custruçon ua ramificaçon de la mesma.
[[Fexeiro:Roma Termini (24871256946).jpg|thumb|lheft|[[Staçon Tremeni]].]]
Ls achados [[arqueologie|arqueológicos]] de la ''Cidade Eiterna'' atrásan, naturalmente, ls trabalhos i scabaçones. La rede subterránea, relatibamente reduzida, ye giralmente bastante prática, ambora se torne mui cungestionada nas [[hora de punta|horas de punta]] i durante eibentos, specialmente la Lhinha La. An [[2005]] a total stenson era de 38 Km. Las dues lhinhas eisistentes antersetan-se na [[Staçon Tremeni]], la percipal staçon de camboios an Roma, que ye tamien la maior staçon an to la [[Ouropa]], ambaixo de la qual (i an redor) eisiste un [[centro comercial]] coincido cumo l ''Forun Tremeni'' cun mais de 100 lhoijas de bariados setores. Outras staçones: ''Tiburtina'' (la segunda maior, atualmente an remodelaçon i spanson para se tornar l percipal antroncamente de camboios d'alta belocidade na cidade, ''Ostiense'', ''Trastebere'', ''Tuscolana'', ''San Pietro'', ''Caselina'' i ''Torricola''.
Note-se, inda assi, que l Metro de Roma ye ua parte dua stensa rede de trasportes adonde se ancluen redes de [[eilétrico]]s, bárias lhinhas ourbanas i suburbanas drento i an redor de la cidade, mais ua lhinha [[spresso]] pa l Aeroporto de Fiumicino. Anquanto que las lhinhas regionales de la [[Trenitalia]] çponibelizan un serbício suburbano an mais de 20 staçones spalhadas pula cidade, lhinhas cumo la Roma-Lhido (cun ampeço na staçon ''Ostiense''), la Roma-Pantano ([[staçon Tremeni|estaçon ''Tremeni'']]) i Roma-Nord (staçon ''Flamenio'') çponibelizan un serbício [[metro]].
Roma çpone tamien dun flexible sistema de [[carreira]]s. L belhete único, de duraçon de 75 minutos (an 2005), premite als utentes biajar por toda la cidade outelizando qualquiera cumpanha i qualquiera meio de trasporte.
Antretanto, debido al cungestionamiento crónico berificado durante las décadas de [[década de 1970|1970]] i [[década de 1980|1980]], l centro stórico de Roma cundiciona l tráfego nua zona zeignada de ZTL, ''Zona de Tráfego Lhemitada'': solo se puode circular cula biatura drento de la ZTL an horairos specíficos; an 2005, l'horairo restritibo iba de las 6 a las 18 horas. L tráfego antenso berificado durante la bida noturna an alguas zonas de la cidade lhebou tamien a la criaçon de nuobas ZTLs durante la nuite ne ls çtritos de ''Trastebere'' i ''San Lhorenzo'' i la títalo spurmental ne l centro de la cidade. Ancontra-se an fase de planeamiento la possibelidade de lhebar esta medida al çtrito de ''Testacio''. Durante ls redadeiros anhos procediu-se a la cumberson de ls [[parque de stacionamiento|parques de stacionamiento]] al lhongo de las rues an árias spaçosa para parques pagos, anquanto proliferórun ls parques subterráneos; inda assi, ancontrar stacionamiento an Roma cuntina un porblema, cumo bai sendo típico nas grandes cidades.
== Cultura ==
{{Património Mundial|=
| Títalo=Centro stórico de Roma
| Paíç=Eitália
| Eimaige=Forun Romanun Ron.jpg
| Lhegenda=|[[Fórun Romano]], l'eipicentro de l zambolbimiento de la [[Roma antiga]].
| Lhocalizaçon=
| Anscriçon=1980
| Critérios=i, ii, iii, ib, bi
| ID=91
| Preposiçon=na
}}
Roma perdiu l Ampério, mas nun la majestade <sup> '''Atençon:''' Este tópico diç-se a la Roma cuntemporánea. Para outras anformaçones tome por base l'artigo percipal: [[Stória de Roma]]. Cula sue eimensa [[Stória de Roma|bagaige cultural]], ye un de ls grandes pólos d'atraçon turística anternacional. Mas nun solamente de l passado bibe la ''Cidade Eiterna''. Ye, inda, un grande centro de refréncia que se stende de la [[moda]] a la [[culinária]]. Assi, nun solamente pul fato de tener custituído un grande ampério se ourgulha l romano de sue cidade, assi cumo nun solamente para se ambebecer cula Roma Antiga afluen para alhá cidadanos de to l mundo (cumo se, inda hoije, todos ls caminos para alhá cumbergissen), mas tamien pula dinámica porgramaçon d'eibentosNa agenda birtual [http://www.romacultura.it/ ROMA CULTURA] , puoden ser lhocalizados ls dibersos eibentos de la cidade de Roma: triato, música, beilça, cinema, anstituiçones, etc.. An ciertos períodos de l'anho, son rializados grandes festibales qu'atraen miles de pessonas, percipalmente moços. Çtacan-se:
* ''Festibal de la Ouropa de Roma''<ref group="nota" name="Festibal de la Ouropa de Roma"><sup> Setembre: ancuontro anual de [[arte moderna]] i [[triato]], [[música]] i [[beilça]], cun artistas de to la Ouropa. </sup></ref>
* ''Festibal Romics'' <ref group="nota" name="Festibal Romics"><sup> Outubre: Festibal de [[banda zenhada]]: eisibiçones, cúrties-metraiges de [[zeign]]ers i [[eiditoraçon|eiditoras]]. </sup></ref>
* ''Festibal de Jazç de Roma'' <ref group="nota" name="Festibal de Jazç de Roma"><sup> Outubre: Festibal de música [[jazç]] rializado zde [[1876]], cun artistas eitalianos i anternacionales;. </sup></ref>
* ''Beranos Romanos''<ref group=nota name="Beranos Romanos"><sup> Júnio la Setembre: bários eibentos zde música a triato, ancuontros de [[lhiteratura]] i [[cinema]]. Ls eibentos ténen lhugar ne ls lhugares mais caratelísticos de la cidade atraindo miles d'artistas de to l mundo. </sup></ref>
* ''Festibal de Lhiteratura''<ref group="nota" name="Festibal de Lhiteratura"><sup> Maio la Júnio: Lheituras de trabalhos de scritores cuntemporáneos famosos, acumpanhados de música, ne l recinto de la ''[[Basílica de Custantino|Baselica di Massenzio]]'': [http://www.festibaldelleletterature.it/andex.asp?lhang=en Porgrama ]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. </sup></ref>
* ''Nuites Brancas'' <ref group="nota" name="Nuites Brancas"><sup> L Festibal se rializa an setembre cun ua série d'eibentos, cumo [[cuncerto]]s, atuaçones cun antrada lhibre, sposiçones lhibres d'eigreijas, monumientos al público, museus i lhoijas, alguns durante la nuite. [http://www.lhanottebianca.it/andex.asp?lhang=en&çtinazione=cosa_ Porgramaçon ]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. </sup></ref>
Roma fui palco de l [[Festibal Ourobison de la Cançon]], na sue [[Festibal Ourobison de la Cançon (1991)|eidiçon de 1991]].
=== Puntos turísticos ===
Roma stá repleta de remanescéncias de l sou passado milenar. Ne l decurso de la [[Stória de Roma|sue Stória]] de mais de dous mil anhos, Roma acumulou einúmaros i notables [[tesouro]]s de [[arte]] i un patrimonho [[arqueologie|arqueológico]] sin eigual ne l resto de l [[mundo]]. Esta caratelística desta cidade puode ser apartada an dues cumponentes stórica i culturalmente çtintas:
* La [[Roma Antiga]], ó clássica;<ref name="Stória" />
* La Roma [[Papa]]l.<ref>{{citar web|url=http://www.jesusboltara.com.br/senhales/6_roma_papal.htn|titulo=Roma Papal - Nace un ampério temido|publicado=jesusboltara.com|lhéngua=pertués|acessodata=[[5 de Janeiro]] de 2009}}</ref>
[[Fexeiro:Sãopedro1.jpg|thumb|lheft|[[Basílica de San Pedro]], bista de l [[Castielho de Santo Ángelo]].]]
Fui esta abundáncia de bruxedos stóricos que permitiu als analistas reconstruir la stória, [[questume]]s i alguas preocupaçones de ls habitantes i gobernantes de Roma. Durante l [[Reino de Roma|período régio]], nomeadamente ne l [[seclo VI a.C.]], período de grande prosperidade pa la cidade sob anfluéncia [[Léngua etrusca|etrusca]], rializórun-se amportantes [[obra pública|obras públicas]]: l [[Templo de Júpiter]] ne l [[Capitólio]]<ref>Uy pt Ispo</ref>, l [[santuairo]] arcaico de la ária de ''San Omobono'', i la custruçon de la ''[[Cloaca Massima]]'' (un de ls purmeiros sistemas de [[sgoto]]s algua beç custruídos)<ref>{{citar web|url=http://www2.quemune.roma.it/sobraintendenza/albero/139/126/144/148/331/scheda.asp|titulo=Cloaca Massima|publicado=Quemune di Roma|lhéngua=eitaliano|acessodata=[[5 de Janeiro]] de 2009}}</ref> qu'eirie permitir la bonificaçon de la ária de l [[Fórun Romano]] i la sue purmeira [[pabimentaçon]].
[[Fexeiro:Pantheon rome 2005may.jpg|thumb|L [[Panteon (Roma)|Panteon]].]]
Durante la [[Batailha de l Allia|Ambason Gálica]] ([[390 a.C.]]) ye custruída ua grande cinta [[muralha]]de la, alguas partes de la qual cunserban-se inda an alguns troços, coincida erroneamente cumo [[Muralha Serbiana]]<ref>{{citar web|url=http://www.portugalweb.net/arqueologie/sq17.asp|titulo=La Ascenson de Roma|publicado= Portal Arqueologie|lhéngua=pertués|acessodata=[[5 de Janeiro]] de 2009}}</ref>. La cidade serie debrebe reconstruída, i fui a la tamanha rapideç que ls stóricos romanos atribuíran l [[ourbanismo|aspeto ourbanístico]] zourganizado de la cidade; cun eifeito, tal debiu-se possiblemente al sou cuntino crecimiento, nun prebisto nin planeado prebiamente, cun eidifícios i stradas simplesmente adatados a la geografie de l terreno. Na [[República Romana|eidade Republicana]], assiste-se a la fundaçon de bários eidifícios públicos i templos, subretodo na ária de l Fórun Romano, cujas refréncias aparécen nas sues fases sucessibas. Crian-se las purmeiras [[strada romana|estradas cunsulares]] i las sues [[Lhista de puontes de Roma|puontes]] subre l [[riu Tibre]], bien cumo ls purmeiros [[Lhista d'alcadutes de Roma|alcadutes]].
[[Fexeiro:Panorama of Trevi fountain 2015.jpg|thumb|lheft|La ''[[Fontana di Trebi]]''.]]
Serie solo a partir de l [[seclo II a.C.]] que se assistirie a las purmeiras trasformaçones monumentales, anseridas nun praino ourbanístico coerente (por eisemplo, ls templos republicanos de la [[Ancho di Torre Argentina|ária sacra de l ''Ancho di Torre Argentina'']], custruídos separadamente i unificados atrabeç dun grande [[pórtico]]. Nacírun tipos arquitetónicos cumo la [[basílica cebil]] i l [[Arco de l Triunfo]]. Pula purmeira beç fui aplicada la técnica eidificadora de l ''[[cementizio]]'', un material caratelístico de las custruçones de la [[Roma Antiga]], que dotou la [[arquitetura romana]] cun un zambolbimiento particular i ouriginal, i qu'ampeçou la [[amportaçon]] de [[mármore]] i sue outelizaçon cumo ornamiento ne ls eidifícios. L purmeiro templo anteiramente an mármore fui l ''templo redondo'' de l [[Fórun Voário]]. Ls outores destas obras, qu'antretanto ganhórun prestígio, ampeçórun porjetos ourbanístico cada beç mais ambiciosos, a partir de ls grandes pórticos de la zona de l [[Circo Flamenio]] al ''[[Tabulariun]]'' de [[Lhucius Cornelius Sulla|Sulla]], que se stende de l Fórun Romano al Capitólio, bien cumo l restouro al templo capitolino. [[Pompeu]] deixa-mos l sou lhegado na cidade cula custruçon dun grande [[Triato de Pompeu|Triato]]. [[Júlio César]] cria tamien ua nuoba [[Lhista de praças de Roma|praça]] cul sou nome, l [[Fórun de César]], al mesmo tiempo que se dá l restauro de la [[Cúria]], sede de l [[Senado romano|Senado]].
[[Fexeiro:Temple-de-saturne.jpg|thumb|L [[Templo de Saturno]], ne l [[Fórun Romano]].]]
Inda assi, l maior zambolbimiento ourbanístico dou-se na [[Ampério Romano|época Amperial]]. Cun [[César Augusto|Augusto]], la cidade ye debedida an [[Regiones de l centro stórico de Roma|14 regiones]]. Cumpletan-se las anterbençones de César i ampeçan-se nuobos grandes porjetos ourbanísticos al lhado de la praça de l Fórun Romano, cumo la custruçon de la [[Basílica Júlia]] i la remodelaçon de la [[basílica Emília]]. Augusto, cula ajuda andispensable de [[Marco Bipsánio Agripa|Agripa]], sou amigo i cunselheiro, acupar-se-iba de la sistematizaçon de l ''[[Campo Marzio]]'', que yá benie sido anriquecida d'eidifícios públicos i menumientos. Na zona periférica de la cidade, ye custruído l sou [[Mausoléu de Augusto|mausoléu]], i ye erigido un grande [[reloijo solar]] qu'usa un [[oubelisco]] cumo ''gnomon'' i la ''[[Ara Pacis]]''. Na ária de l [[Circo Flamenio]] surge l [[Triato de Marcelo|Triato]] dedicado la Marcelo i, mais lhentamente, l [[Templo de Apolo Sosiano]].
L porcesso de monumentalizaçon de la cidade prosseguiu culs sucessores de Augusto. An [[64|64 d.C.]], durante l reinado de [[Nero]], un [[Grande ancéndio de Roma|grande ancéndio]] quaije çtrói la cidade anteira. Para faborecer ua reconstruçon ourdenada i corregir las cundiçones que faborecírun l'alastrar de l'ancéndio fui criado un nuobo praino regulamentar, puosto an prática solo an parte. Nero custruirá, assi, la sue ''[[Domus Aurea]]'' i acupará ls spácios cumprendidos antre ls [[siete colinas de Roma|montes]] [[Celio]], [[Squelino]] i [[Palatino]] cun ua einorme ''[[billa]]''.
[[Fexeiro:RomaCastelSantAngelo-2.jpg|thumb|lheft|[[Castielho de Santo Ángelo]], ne l'antigo ''[[Campo Marzio]]''.]]
Passado la muorte de Nero, ls amperadores [[dinastie Flabiana|Flabianos]] restituírun para uso público parte de ls spácios acupados pa la sue residéncia, custruindo las [[Termas de Tito]] na colina de ''Ouppio'' i l [[Coliseu de Roma|Coliseu]]. Inda durante esta dinastie, son erigidos l [[Arco de Tito]], l [[Templo de la Paç]], l [[Fórun de Nerba]] i l [[Palácios amperiales de l Palatino|Palácio amperial]] ne l Palatino ("''Domus Flabie''" i "''Domus Augustana''" i l stádio de [[Domiciano]], l'atual ''[[Piazza Nabona]]''.
Cun [[Trajano]] cumpleta-se la série de [[fóruns amperiales]] cula grande praça de l [[Fórun de Trajano]] i la célebre [[coluna de Trajano|coluna]] i l cumplexo cuntíguo de [[Mercado de Trajano|mercados]]. Para alhá desso, surge las [[Termas de Trajano|termas]] na colina ''Ouppio''. Debe-se la [[Adriano]] la custruçon de l [[Panteon de Roma|Panteon]] cul sou aspeto atual i la custruçon dun mausoléu, trasformado antretanto ne l'atual [[Castielho de Santo Ángelo]], ambora l'atebidade eidificadora deminuísse. Assiste-se inda a la custruçon de l [[Templo de Adriano]], anserido ne l posterior [[Palácio de la Bolsa]], l [[Templo de Antonino i Faustina]], ne l Fórun Romano i la [[coluna Antonina]], dedicada la [[Marco Aurélio]]. Durante la [[Lhista d'amperadores romanos#Dinastie de ls Seberos|dinastie de ls Seberos]] son alçados l [[Arco de Setímio Sebero]] i las [[termas de Caracala]].
[[Fexeiro:Quirinale palazzo e obelisco con dioscuri Roma.jpg|thumb|L [[Palácio de l Quirinal]].]]
Ne l decurso de l [[seclo III]], an que ls [[Lhista d'amperadores romanos|amperadores]] passában pouco tiempo na cidade, l'atebidade eidificadora quaije pára por cumpleto. Ye, inda assi, neste período que ye erigida la [[Muralha Aureliana]], atribuída al amperador [[Aureliano]], a partir de [[272|272 d.C.]]: alguns seclos depuis teme-se outra beç pula sigurança de la cidade. Las muralhas serien sucessibamente reforçadas até adquiriren l'aspeto menumental atual.
Cula [[Tetrarquia]] retoma-se l'atebidade eidificadora cula custruçon de las [[termas de Diocleciano]], de la ''[[Vasílica de Custantino|Baselica de Massenzio]]'' i de la [[billa de Magéncio|grande ''bila'']] de [[Magéncio|Massenzio]], na ''[[bie Appia]]'', i de l [[Arco de Custantino]]. A partir de [[Custantino I]] dá-se ampeço a la custruçon de las purmeiras grandes [[Lhista d'eigreijas de Roma|eigreijas]] [[Cristandade|crestianas]]: las basílicas de [[Basílica de San João de Lhatron|San João de Lhatron]] i de [[Basílica de Santa Cruç de Jarusalen|Santa Cruç de Jarusalen]], i las basílicas cemiteriales nas [[tumba]]s de ls márteres cuntíguas al mausoléu de la família amperial i, inda durante ls anhos sucessibos, [[Basílica de Santa Marie Maior|Santa Marie Maior]] i [[Basílica de San Paulo fura de ls Muros|San Paulo Fura de Muros]]. Ne ls finales de l seclo cuntinou-se, todabie, a restourar ls eidifícios públicos i templos [[paganismo|pagones]].
L poder temporal de l [[Papa]]de l'eirie anterferir, mais tarde, ne l território citadino i nas eigreijas. San tamien ancontables ls bruxedos arquitetónicos na periferie de la cidade.
Por ua queston de cumbeniéncia, ls monumientos fúrun apartados an lhistas temáticas:
{| class="tocolours" align="center" style="text-align:center;font-size:85%;"
|
[[Lhista d'eigreijas de Roma|Eigreijas]] · [[Lhista de praças de Roma|Praças]] · [[Catacumba romana|Catacumbas]] · [[Lhista de puontes de Roma|Puontes]] · [[Lhista de fuontes de Roma|Fuontes]] · [[Strada romana|Estradas cunsulares]] · [[Lhista d'alcadutes de Roma|Alcadutes]] · [[Lhista de las puortas de Roma|Puortas]] · [[Lhista d'oubeliscos de Roma|Oubeliscos]] · [[Termas romanas|Termas]]
|}
{{panorama|Colosseun-panoramic.biew.jpg|810px|L [[Coliseu]] i l [[Arco de Custantino]].}}
=== Çporto ===
[[Fexeiro:Stadio Olimpico e Stadio dei Marmi.jpg|lheft|thumb|[[Stádio Oulímpico de Roma]].]]
Ne l que diç respeito al [[çporto]] i anfrastruturas, Roma çpone de l [[Stádio Oulímpico de Roma|Estádio Oulímpico]], de l [[Stádio Flamenio]] i de la ''[[PalaLottomatica|Lhottomatica]]'', un cumplexo çportibo de la [[década de 1950]].
Ne l [[futebol]], Roma ye la cidade de l ''[[Associazione Sportiba Roma]]'' (AS Roma), la [[Società Sportiba Lhazio]] (SS Lhazio), ambos na ''[[Serie La]]'', la purmeira debison de l campeonato eitaliano, i inda la ''Associazione Sportiba Cisco Roma'' i l'eiquipa femenina ''S.S. Lhazio Calcio''.
Ne l [[ciclismo]], esta cidade yá fui meta de proba ne l ''[[Giro d'Italia]]'', an [[1989]] ([[27 de Maio]]), 7ª etapa, bencida pul [[Suíça|suíço]] [[Urs Freuler]], i an [[2000]] ([[13 de Maio]]), na proba de [[contra-reloijo]], bencida pul [[República Checa|xeco]] [[Jan Hruška]].
Roma inda se faç repersentar an probas de [[Basquetebol|basquete]] (''Birtus Pallacanestro Roma''), [[andebol]] (''S.S. Lhazio''), [[pólo aquático]] (''La.S. Roma'' i ''S.S. Lhazio''), [[boleibol]] (''Birtus Roma'', ''Lhinea Medica Siran Roma'') i [[ráguebi]] (''Rugby Roma'' i ''S.S. Lhazio'').
La cidade yá fui anfitriana de ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1960|Jogos Oulímpicos de 1960]]<ref name="Oulimpíadas" /> i fui candidata al [[Jogos Oulímpicos de Berano de 2016|Jogos Oulímpicos de 2016]], mas retirou la candidatura<ref>{{citar web|url=http://www.gamesbids.com/cgi-bin/news/biewnews.cgi?category=1&id=1159880270|titulo="Rome To Become Italy’s 2016 Olympic Bid Candidate"|lhéngua= anglés|publicado=GamesBids.com|data=3 de Outubre de 2006|acessodata=[[12 de Outubre]] de 2008}}</ref>.
=== Simblos i curjidades ===
[[Fexeiro:Rome flag photo.JPG|right|thumb|La [[Bandeira de Roma]].]]
Debido a la sue [[Stória de Roma|stória milenar]], son associados bários simblos la Roma: l [[Coliseu]], la ''[[Lhupa Capitolina]]'', ls simblos de l [[cristandade]], i l famoso [[acrónimo]] [[SPQR|S.P.Q.R.]], outelizado durante la [[Romanizaçon|spanson amperial]] para chamar las tierras cumo sendo d' ''L Senado i ''(d)''l Pobo Romano''.
Las quelores de la cidade son l [[ouro|dourado]] i [[burmeilho]], repersentando, respetibamente, l [[cristandade]] i l [[Ampério Romano]].
Feriados munecipales:
* [[21 de Abril]]: fundaçon (anibersairo) de la cidade
* [[29 de Júnio]]: fiesta de ls padroneiros de la cidade
Tamien debido a la sue lhonga stória, i dada la sue amportança, Roma siempre tubo ua populaçon dibersa, caratelizada puls dibersos fluxos migratórios. Assi, questuma-se dezir qu'un ''berdadeiro romano'' ye aquel cuja família bibiu an Roma pul menos durante siete geraçones.
{{heis|Notas}}
<dib class="diçnces-small"><diçnces group=nota/></dib>
{{ref-section}}
== {{Ber tamien}} ==
{{Correlatos|
|commons = Roma
|wikisource =
|wikiquote = Roma
|wikelibros =
|wikinoticias =
|wikcionario = Roma
|wikispeces =
}}
* [[Roma Antiga]]
== {{Lhigaçones sternas}} ==
* {{Link|it|http://www.quemune.roma.it|Páigina oufecial de la Cámara de Roma}}
* {{Link|en|http://www.romaturismo.it/b2/en/main.asp|Portal oufecial de turismo de Roma}}
* {{Link|it|http://www.iterconficere.net/|Iter Cunficere, ''çcubre las stradas de l Lhazio''}}
* {{Link|it|http://www.romasegreta.it/andex.html|''Roma Segreta'': l mistério i l fascício de Roma}}
{{Roma|}}
{{Bloco de nabegaçon
|Cidades Globales
|Capitales de la Ouropa
|Capitales de ls Stados Nembros de la Ounion Ouropeia
|Cidades sede de ls Jogos Oulímpicos de Berano
|Cidades sede de la Ourobison
|Lhocales Amportantes de l Cristandade}}
[[aire:روما]]
[[arç:روما]]
[[aç:Roma]]
[[de la:Ron]]
[[s:Roma]]
[[lhad:Roma]]
[[lhij:Rumma]]
[[ne l:Roma]]
[[uç:Rin]]
[[Catadorie:Roma]]
[[Catadorie:Eitália]]
t9polh0p4w74tpo4gy0xnurcp65e3w7
Stados Ounidos de la América
0
1079
107995
107927
2026-08-18T11:35:29Z
~2026-30875-10
15270
107995
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Paíç|nome_natibo=Stados Ounidos de la América<br>United States of America|nome_lhargo_cumbencional=|eimaige_bandeira=Flag_of_the_United_States.svg|eimaige_brason=Greater_coat_of_arms_of_the_United_States.svg|çcriçon_bandeira=Bandeira|çcriçon_brason=Brason de Armas|legenda_bandeira=Bandeira|legenda_brason=Brason|lhema="In God We Trust"|hino=[[Fexeiro:Star Spangled Banner instrumental.ogg]]|lhocalizaçon=United_States_(orthographic_projection).svg|lhéngua_oufecial=[[lhéngua anglesa|anglés]]|títalo_xefe1=Pursidente|nome_xefe1=[[Donald Trump]]|capital=[[Washington, DC]]|populaçon_stimada=705 749|populaçon_stimada_anho=(2019)|ária_total=9 629 091 km²}}
Ls '''Stados Ounidos de la América''', '''SOA''' (an [[léngua anglesa|anglés]] ''United States of America'') son ua [[república federal]] [[Pursidencialismo|pursidencialista]], cun cinquenta [[Stados de ls Stados Ounidos de la América|stados]] i un [[Washington, DC|Çtrito Federal]]. L nome de l paíç ye muita beç chamado pulas siglas '''USA''' ó '''US''' (an anglés).
La maior parte de ls Stados Ounidos localiza-se na region central de la [[América de l Norte]], tenendo frunteiras terrestres cul [[Canadá]] i cul [[México]], sendo que l restante de l paíç lemita-se cul [[Ouceano Pacífico]], l [[Mar de Bering]], l [[Ouceano Ártico]], l [[Golfo de l México]] i l [[Ouceano Atlántico]]. De ls 50 stados, solo l [[Alasca]] i l [[Habaí]] nun son pegados culs outros 48 Stados, nin antre si. Ls Stados Ounidos tamien ténen muitos [[Territórios de ls Stados Ounidos de la América|territórios]], çtritos i outras posses an torno de l mundo, purmariamente ne l [[Caribe]] i ne l Ouceano Pacífico. Cada Stado ten un alto nible d'outonomie local, d'acordo cul sistema federal.
Ls Stados Ounidos celebran l sou die de l'andependéncia la [[4 de Júlio]] de [[1776]], quando las [[Treze Quelónias]] [[Reino Ounido|británicas]] na [[América de l Norte]] faziran la [[Declaraçon de la Andependéncia amaricana|Declaraçon de Andependéncia]], reijeitando l'outoridade británica, a fabor de la política de [[outodeterminaçon]]. Esta andependéncia fui oufecial mente reconhecida pelo Reino Ounido ne l [[Tratado de Paris (1783)|Tratado de Paris]]. Ls Stados Ounidos adotórun sue atual [[Custituiçon de ls Stados Ounidos de la América|Custituiçon]] an [[1789]], que stabeciu la strutura básica de l goberno amaricano. Zde anton, la nacion gradualmente zambolbiu-se, tornando-se ua [[superpoténcia]] apuis de la fin de la [[Segunda Guerra Mundial]], passando a eisercer grande anfluéncia eiconómica, política, científica, tecnológica, melitar i cultural ne l mundo.
== Stória ==
[[Fexeiro:US states by date of statehood3.gif|thumb|300px|left|Mapa que amostra la spanson de ls Stados Ounidos de la América, zde [[1770]] até [[1960]].]]
Ls atuales Stados Ounidos de la América nacírun de l'ounion de [[Treze Quelónias]] [[Reino Ounido|británicas]] stabelecidas na costa atlántica de la [[América de l Norte]] a partir de l [[seclo XVII]]. An [[1776]], ua rebuolta fui ourganizada pula classe dirigente de ls quelonos i seguiu-se la [[Reboluçon amaricana de 1776]], que fui ua guerra d'andependéncia cuntra l'outoridade de l rei de l Reino Ounido. An [[1789]], l paíç adotou ua custituiçon i assumiu la forma dua [[República Federal]], cuncedendo grande outonomie als Stados federados. Zde l recoincimento de la sue andependéncia pul [[Reino Ounido]] an [[1783]], i até meados de l [[seclo XX]], nuobos territórios i Stados fúrun sendo ancorporados, ampliando las frunteiras de l paíç até al [[Ouceano Pacífico]].
L'acupaçon de l território adonde hoije stan ls Stados Ounidos, ampeça cula migraçon d'houmanos de la [[Ásia]], atrabeç de l [[Streito de Bering]], nun período andeterminado (stimatibas barian de dieç la quarenta mil anhos atrás).
Durante l [[seclo XVI]] i [[seclo XVII]], sploradores [[Spanha|spanhóles]] splorórun i colonizórun sparsamente las regiones que custituen hoije l sul de la [[Flórida]] i de la region sul de ls Stados Ounidos. L purmeiro assentamento [[Anglaterra|anglés]] bien-sucedido fui [[Jamestown (Bergínia)|Jamestown]], localizado ne l'atual Stado de [[Birgínia]], fundados an [[1607]]. Durante las dues décadas seguintes, bários assentamentos [[Países Baixos|nerlandeses]] fúrun fundados ne l qu'atualmente custitui l [[Nuoba Iorque|Stado de Nuoba Iorque]], ancluindo la bila de [[Nuoba Amsterdan]], que ye atualmente [[Nuoba Iorque|Cidade de Nuoba Iorque]], bien cumo la stensiba colonizaçon anglesa de la costa leste de ls Stados Ounidos, tendo spulso ls nerlandeses de la region al redror de la [[década de 1670]].
[[Fexeiro:Non-Native American Nations Control over N America 1750-2008.gif|right|thumb|250px|Formaçon de ls stados [[América de l Norte|norte-amaricanos]] zde [[1750]] até hoije.]]
Apuis de la [[Guerra Franco-Andígena]], adonde la [[Fráncia]] perdiu sues quelónias qu'atualmente custituen l leste de l [[Canadá]] pa l [[Reino Ounido]], este ampeçou a ampor [[ampuosto]]s nas Treze Quelónias - sendo ls custos financeiros ua de las percipales rezones de la guerra. Estes ampuostos tornórun-se mui ampopulares antre ls quelonos amaricanos, que para alhá desso, nun çpunhan de repersentaçon ne l [[Parlamiento de l Reino Ounido]]. Las tensones antre las Treze Quelónias británicas i antre l Reino Ounido crecírun, i las Treze Quelónias rebelórun-se cuntra l Parlamiento i Rei británicos, na [[Guerra de la Andependéncia de ls Stados Ounidos de la América|Guerra de Andependéncia]], ampeçada an [[1775]], i que perdurou até [[1783]]. La strutura política oureginal de las Treze Quelónias era ua [[cunfederaçon]], ratificada an [[1781]]. An [[1789]], ls Stados Ounidos scolhírun an tornar-se ua [[República Federal]].
[[Fexeiro:Us historic territories.jpg|250px|left|thumb|Mapa de la spanson amaricana an direçon al oeste.]]
Zde tiempos queloniales, ls Stados Ounidos anfrentórun la falta de [[mano-de-obra]]. A la época, las defrenças socio-eiconómicas ne l paíç éran einormes, cun un norte andustrializado i un sul agrário. La falta de mano-de-obra ancentibou la [[eimigraçon|eimigraçon ouropéia]] ne l Norte i l'uso de l [[scrabatura|trabalho scrabo]] ne l Sul - que fazie uso stensibo de scrabos cumprados ne l [[África|cuntinente africano]]. Ls Stados andustrializados de l norte éran contra la scrabidon, anquanto l Sul achaba que l'scrabidon era ançpensable pa l cuntíno éisito de l'agricultura sulista. Estas defrenças fúrun un de ls muitos motibos de tenson política que als poucos zamcadeórun la formaçon de ls [[Stados Cunfederados de la América]], l que criou la [[Guerra Cebil amaricana]], de l'ounion, contra ls sulistas - cunfederados - antre [[1861]] i [[1865]], ua [[guerra cebil]] an que l númaro de baixas amaricanas fui maior de l que la soma de todas las baixas amaricanas sufridas an todas las outras guerras an que ls Stados Ounidos se ambolbírun, zde sue andependéncia, até l'atual [[Ambason de l Eiraque|Guerra cuntra l Eiraque]].
[[Fexeiro:Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg|thumb|150px|right|L purmeiro [[Pursidente de ls Stados Ounidos de la América]], [[George Washington]].]]
Al longo de l [[seclo XIX]], muitos [[Stados de ls Stados Ounidos de la América|nuobos Stados]] fúrun ajuntados als 13 oureginales (por eisemplo l Texas, aneixado al México), a la medida que la nacion se spandiu na [[América de l Norte]]. L [[Çtino Manifesto]] fui ua filosofie política de ls Stados Ounidos qu'animou la spanson rumo al Oeste ne l paíç. A la medida que la populaçon de ls stados de l Leste crecie, i un númaro cada beç maior d'eimigrantes antraba ne l paíç, cada beç mais assentadores passórun a habitar regiones cada beç mais la Oeste de l paíç. Anquanto esto acuntecie, ls Stados Ounidos acabórun eifetibamente cun todas las naciones [[natibos amaricanos ne ls Stados Ounidos|natibo amaricanas]] eisistentes an território amaricano, i mobendo forçadamente la populaçon andígena de ls sous antigos territórios para reserbas andígenas. Esta migraçon forçada ye inda un assunto mui çcutido ne ls Stados Ounidos, cun bárias tribos natibos amaricanas inda reibindicando tierras, i defendendo ua política [[separatismo|separatista]].
Nalguas árias, ls natibos amaricanos fúrun sterminados puls quelonos, que ls spulsórun de las sues tierras. Al cuntrário de la maiorie de ls países ouropeus, ls Stados Ounidos nunca fúrun ua poténcia quelonial, inda que, atrabeç de bárias bitórias melitares, diplomacie i acordos sternos, ls Stados Ounidos tubíssen adquirido un númaro de possessones ultra-marinas, zde [[Cuba]] até las [[Filipinas]]. Ambora gradualmente, muitos destes territórios adquiriran [[soberanie]], i outras destas possessones cuntinórun sob cuntrole de ls Stados Ounidos, giralmente, na forma de territórios (cumo [[Porto Rico]]). L Habaí ye l único destas posses que se tornou nun Stado, an [[1959]].
Ls Stados Ounidos adotában, até la Guerra Cebil amaricana, ua política [[eisolacionismo|eisolacionista]], nun percurando antrometener-se an cunflitos anternacionales. Inda assi, esto demudou cula fin de la guerra cebil. Durante l [[seclo XIX]], ls Stados Ounidos tornórun-se ua poténcia eiconómica i melitar mundial. L crecimento de l'anfluéncia de ls Stados Ounidos subre l mundo cuntinou ne l [[seclo XX]], un seclo que ye por bezes chamado de ''L seclo amaricano'', por causa de la grande anfluéncia amaricana subre l resto de l mundo, adonde l paíç se tornou l maior pólo de zambolbimento tecnológico de l planeta.
L'anfluéncia amaricana subre l mundo puode ser bista na [[Grande Depresson]], un período de grande recesson de l'eiconomie antre [[1929]] i [[1940]], que nun solamente abatiu to l paíç cumo l [[Canadá]] i ls países ouropeus (specialmente l [[Reino Ounido]] i la [[Almanha]]). Mas, esto mudou cula antrada de l paíç na [[Purmeira Guerra Mundial]] i na [[Segunda Guerra Mundial]]. Apuis de la fin desta, ls Stados Ounidos emergiran definitibamente cumo ua de las [[superpoténcia]]s mundiales, juntamente cula [[Ounion Sobiética]] - zancadeando la [[Guerra Frie]].
Antre [[1945]] i [[1991]], anho de la fin de la Ounion Sobiética i de la fin de la Guerra Frie, ls Stados Ounidos passórun a star mui ambolbidos an assuntos sternos - specialmente guerra eideológica cuntra l [[quemunismo]] - participando atibamente na [[Guerra de la Coréia]] i na [[Guerra de l Bietnana]], para alhá d'apoiar [[regime melitar|regimes melitares]] an dibersos países sul-amaricanos i la [[guerrilha]] anticomunista na [[Ñicarágua|Nicarágua]]. Cun l colapso de la Ounion Sobiética, ls Stados Ounidos emergiran cumo la única superpoténcia mundial. Passórun anton a ambolber-se an açones de paç, partecipando na [[Guerra de l Golfo]], an [[1991]], remobendo tropas [[Eiraque|iraquianas]] qu'habian ambadido l [[Kuwait]].
An [[2001]], ls Stados Ounidos sofrírun l pior ataque ne l sou território al longo de la stória de l paíç, culs [[Ataques de 11 de setembre de 2001|Ataques de 11 de Setembre]], adonde quaijeque trés mil pessonas morrírun. Este ataque [[terrorismo|terrorista]], zancadeou la chamada [[Guerra al Terror|Guerra cuntra l terrorismo]], i, apuis, la cuntrobersa [[Ambason de l Eiraque]], para alhá de la caça al mandante de ls atentados, [[Osama bin Laden]].
Inda que haba sérias questones ambolbendo práticas [[racistas]] persentes na sue stória l paíç eilegiu para la Pursidéncia de la República, an [[2008]], l [[senador]] afro-amaricano pelo stado de [[Eillinois]], [[Barack Obama]].
== Geografie ==
[[Fexeiro:Map of USA topological.png|thumb|250px|left|[[Mapa topográfico]] de ls Stados Ounidos de la América.]]
Sendo l terceiro maior paíç de l mundo an stenson territorial, la paisaige de ls Stados Ounidos baria de region la region. L paíç ten grandes florestas temperadas na costa leste, i ne l noroeste, [[pantanal]]es na [[Flórida]], grandes [[planíce]]s i l sistema flubial de l [[Riu Mississippi|Mississippi]]-[[Riu Missouri|Missouri]] na region central, las [[Muntanhas Rochosas]] l'oeste de las planíces, [[zerto]]s i zonas costeiras l'oeste de las Muntanhas Rochosas, i [[floresta]]s húmidas temperadas ne l noroeste de la costa de l Pacífico. Las regiones [[Ártico|árticas]] al norte de l [[Alasca]] i las eilhas [[bulcon|bulcánicas]] de l [[Habaí]] oumentan inda la dibersidade geográfica i climática de l paíç.
L mapa político de ls Stados Ounidos stá debedido an trés cachos çtintos: L [[Alasca]], cunetado an tierra suolo cul [[Canadá]], a leste; l [[Habaí]], un [[arquipélago]] localizado ne l meio de l [[Ouceano Pacífico]], i ls Stados Ounidos Cuntinentales, que cumprenden ls 48 Stados localizados na América de l Norte. La frunteira de ls Stados Ounidos Cuntinentales cul Canadá ye la mais longa frunteira nun defendida de l mundo. Ls Stados Ounidos ténen trés frunteiras terrestres, dues cul Canadá (norte de ls 48 Stados cuntinentales i la leste de l Alasca) i ua cul [[México]]. Tamien faç frunteira cula [[Rússia]], l'oeste de l Alasca, atrabeç de l [[Streito de Bering]].
=== Clima ===
Debido la la grande stenson territorial de ls Stados Ounidos, l [[clima]] de l paíç barie muito, de region la la region. La [[Flórida]] ten un [[clima subtropical]], anquanto l [[Alasca]] ten un [[clima polar]]. Bastas porçones de l paíç ténen un clima cuntinental, cun berones calientes i ambiernos frius. Alguas partes de ls Stados Ounidos, an particular partes de la [[Califórnia]], ténen un [[clima mediterránico|clima mediterráneo]]. Ne l giral, mas, a maior parte de ls Stados Ounidos ten un clima temperado ó sub-tropical, marcado por quatro çtintas staçones, cun mudanças regulares de [[temperatura]] i [[precipitaçon (meteorologie)|precipitaçon]].
== Política ==
[[Fexeiro:North Façade White House.JPG|thumb|200px|right|La [[Casa Branca]], residéncia oufecial de l [[Pursidente de ls Stados Ounidos de la América|Pursidente de ls Stados Ounidos]].]]
Ls Stados Ounidos son ua [[República Federal]] [[Pursidencialismo|Pursidencialista]]. Ne l nible federal, l percipal oufecial de l [[Poder eisecutibo|Poder Eisecutibo]] de l paíç ye l [[Pursidente de ls Stados Ounidos de la América|Pursidente]], eileito por un [[coleijo eileitoral de ls Stados Ounidos de la América|coleijo eileitoral]]. L candidato la la pursidéncia qu'oubtén la maiorie de ls botos de l coleijo eileitoral an ua dada eileiçon pursidencial ye l bencedor desta eileiçon.
L [[Poder legislatibo|Poder Legislatibo]] amaricano ye eisercido pul [[Cungresso de ls Stados Ounidos de la América|Cungresso]], cumpuosto pula [[Cámara de ls Repersentantes de ls Stados Ounidos de la América|Cámara de ls Repersentantes]] i pul [[Senado de ls Stados Ounidos de la América|Senado]]. Cada Stado ten dreito la dous senadores i a un númaro de repersentantes porporcionales a la sue populaçon. L [[Poder judicial|Poder Judiciário]] pertence als tribunales federales, de ls quales a maior ye la [[Suprema Corte de ls Stados Ounidos de la América|Suprema Corte]]. Cada Stado ten dreito a un cierto númaro de botos ne l coleijo eileitoral (que ye porporcional a la sue populaçon).
== Subdebisones ==
Ls Stados Ounidos stan debedidos an 50 [[Stados de ls Stados Ounidos de la América|Stados]] i un çtrito federal, l [[Washington, D.C.|Çtrito de Columbia]]. Cada Stado, por sue beç, stá subdibedido an [[cundado]]s, cun scepçon de la [[Luisiana]], an que las subdibisones se chaman "[[paróquia]]s", (''parishes'', an [[léngua anglesa|anglés]]) i de l [[Alasca]], onde las subdebisones staduales son chamadas de "çtritos" (''[[borough]]s''). Ls Stados Ounidos de la América son ua [[República Federal]], que dan als Stados federados muitos poderes, que na maiorie de ls outros países de l mundo son sclusibas de l goberno nacional.
[[Fexeiro:Map of USA with county outlines (black & white).png|250px|thumb|left|thumb|Mapa de ls Stados Ounidos de la América a amostrar las frunteiras antre ls 50 Stados i ls defrentes [[cundado]]s de l paíç.]]
Son ls gobernos staduales que ténen la maior anfluéncia subre l die-a-die de la populaçon amaricana. Cada Stado ten sue própia Custituiçon i ten l poder d'aprobar sues própias regras i leis, refrentes la ciertos assuntos cumo propiedade, [[criminalidade|crime]], [[salude]] i [[eiducaçon]]. L percipal oufecial dun Stado ye l Gobernador. Cada Stado tamien ten ua [[legislatura]] bicameral. Ls nembros de l Legislatibo son eileitos pela populaçon de l Stado, sceto ne l Stado de [[Nebraska]], onde cada cundado ten dreito a un cierto númaro de nembros na legislatura. Çtaca-se la legislatura de la [[Nuoba Hampshire]], que ye l terceiro maior Poder Legislatibo de l mundo [[léngua anglesa|anglófono]], i ten un repersentante para cada trés mil habitantes. Cada Stado ten sou própio [[Poder eisecutibo|Eisecutibo]], [[poder legislatibo|Legislatibo]] i [[Poder judicial|Judiciário]].
La ária, populaçon i/ó [[perduto anterno bruto]] de bários de ls Stados de ls Stados Ounidos puoden ser cumparados cula de bários países de l mundo. La populaçon de la [[Califórnia]], por eisemplo, ye maior de l que l de l [[Canadá]], i sou perduto anterno bruto serie l'uitabo maior de l mundo, causo l Stado fusse un paíç andependiente. Yá l [[Alasca]] serie la décima sétima maior antidade nacional de l mundo, an ária, causo fusse un paíç andependiente, cun ária cumparable al de l [[Eiran]]iana.
Las anstituiçones que son respunsables pul goberno regional son tipicamente Cunseilhos Municipais - que toman eifeito an cidades (''cities'' ó ''townes''), bilas (''billage''), municipalidades regionales (''townes'', ''regional municipality'', ''municipality'', ''hamlet'') i cundados (''counties''). Municipalidades regionales i cundados son un agrupamiento de cidades i bilas. Essas subdebisones regionales, bien cumo las cidades, aproban leis que ténen eifeito nestas subdebisones an particular, lidando cun assuntos cumo tránsito i la benda de álcol, bien cumo l poder de criáren ampuostos. Nas cidades, l maior oufecial eileito pela populaçon ye l [[persidente de cámara]]. Nalguns Stados, ls cundados ó munecipalidades regionales tamien ténen l dreito de criar leis i ampuostos que balen para todas las cidades i bilas drento de ls lemites de l cundado. Noutros Stados, ls cundados ó munecipalidades regionales ténen pouco ó nanhun poder, serbindo suolo cumo çtinçones geográficas.
Ls Stados Ounidos ténen bários [[Territórios de ls Stados Ounidos de la América|territórios i posses ansulares ultramarinas]]. A maior deilhas ye l'ilha de [[Porto Rico]]. Outras territórios ultra-marinos d'amportáncia ancluen la [[Samoa amaricana]], [[Guan]], [[Marianas sietentrionales]] i las [[Ilhas Birges amaricanas]]. La [[Marina de ls Stados Ounidos de la América|Marina amaricana]] ténen acupado ua [[base melitar]] na [[Baía de Guantánamo]], zde [[1898]].
== Demografie ==
=== Raças i etnies ===
[[Fexeiro:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County.jpg|250px|right|thumb|Las percipales acendéncias étnicas de ls habitantes de ls Stados Ounidos.]]
Ls Stados Ounidos ténen ua de las populaçones mais multiculturales de l mundo, an termos d'acendéncia [[grupo étnico|étnica]] i [[raçl'|racial]]. La region que custitui atualmente ls Stados Ounidos éran einicialmente habitados por pobos [[natibos amaricanos ne ls Stados Ounidos|natibos amaricanos]], cumo [[squimó]]s ne l Alasca i [[algonquinos]], [[hurones]] i [[eiroqueses]] ne l nordeste de l'atual Stados Ounidos.
Ne l [[seclo XVII]] i [[seclo XVIII|XVIII]], l território qu'atualmente custitui ls Stados Ounidos fui quelonizado por [[Ouropa|ouropeus]]. Eimigrantes [[Anglaterra|angleses]], muitos de ls quales fugian de [[çcriminaçon|perseguiçon religiosa]] na [[Ouropa]], custituían la maiorie de ls colonos. Mas, colonos [[scócia|scoceses]], [[Fráncia|franceses]] i [[Países Baixos|nerlandeses]] tamien anstalórun-se an dibersas regiones de l'atual Stados Ounidos. Scrabos fúrun trazidos de l [[África|cuntinente africano]] de l [[seclo XVII]] al ampeço de l [[seclo XIX]] para séren ousados cumo mano-de-obra i, atualmente, ls sous çcendentes, coincidos cumo [[afro-amaricano]]s, custituen un cunsidrable cacho de la populaçon amaricana, formando 12,9% de la populaçon de ls Stados Ounidos.
Zde [[1850]], pessonas de muitas partes de l mundo passórun a eimigrar pa ls Stados Ounidos. Até l final de l [[seclo XIX]], la maiorie de ls eimigrantes binhan de ls países de la Ouropa Oucidental i setentrional ([[Almanha]], [[Eirlanda]], [[Anglaterra|Anglaterra]] i [[Scandinábia]]). [[Eitália|Eitalianos]], [[polacos|poloneses]] i [[judiu]]s eimigrórun an grande quantidade antre l final de l seclo XIX i meados de l [[seclo XX]] (até la [[década de 1970]]). Ls maiores grupos étnicos ouropeus son [[Almanha|almanes]] (que cumponen 15,2% de la populaçon amaricana), [[Eirlanda|eirlandeses]] (10,8%), [[anglaterra|angleses]] (8,7%), [[Eitália|eitalianos]] (5,6%), [[Scandinábia|scandinabos]] (3,4%), [[Polónia|poloneses]] (3,2%) i [[Fráncia|franceses]] (3%). Brancos custituen ne l total 77% de la populaçon de ls Stados Ounidos - 69%, scluindo ls [[spánicos]].
An décadas recentes até ls dies atuales, [[spánicos]] i [[asiáticos]] son ls percipales grupos d'eimigrantes anstalando-se ne l paíç. [[Spánia|Spánicos]] custituen ua cunsidrable fatia de la populaçon amaricana, sendo atualmente la maior minorie étnico-racial drento de ls Stados Ounidos, cumpondo cerca de 13,4% de la populaçon amaricana. Dado l'alta eimigraçon de spánicos pa ls Stados Ounidos, spera-se un crecimento mui grande desta percentaige nas próssimas décadas. Cerca de 64% de ls spánicos son [[México|mexicanos]].<ref>http://www.ed.gob/pus/FaultLine/who.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Buona parte desta [[eimigraçon clandestina|eimigraçon ye eilegal]].
Asiáticos custituen un spressibo grupo racial minoritário de ls Stados Ounidos, custituindo 4,2% de la populaçon de l paíç. Spressiba a partir de la [[década de 1860]], l'eimigraçon d'asiáticos oumentou muito durante la [[década de 1960]], mantenendo-se an alta até ls dies atuales.
=== Lénguas ===
Ls Stados Ounidos nunca tubírun un léngua oufecial, inda que l [[léngua anglesa|anglés]] tenga sido siempre l'léngua predominante ne l paíç, i seia falado pela eimensa maiorie de la populaçon, sendo ''[[de fato]]'' l'léngua oufecial de ls Stados Ounidos. Por esso, l'anglés ye l'léngua ousado an qualesquiera pronunciamentos oufecial es, que ban zde tratados até leis i sentenças. 27 Stados adotórun l'anglés cumo léngua oufecial. Destes Stados, trés adotan un segundo léngua oufecial: l [[Ḥauaí|Habaí]], qu'adotou l [[Lhéngua habaiana|habaiano]] cumo segundo léngua oufecial; la [[Luisiana]], qu'adotou l [[Lhéngua francesa|francés]]; i l [[Nuobo México]], qu'adotou. Ne ls Stados amaricanos sin léngua oufecial, l'anglés ye adotado an todos serbíçios públicos, serbícios noutros lénguas son dados an árias cun grande populaçon d'eimigrantes. Yá Stados adonde l'anglés (i por bezes un segundo léngua) ye l'léngua oufecial nun percisan dar serbíçios públicos noutras lénguas.
Muitos de ls eimigrantes que ban als Stados Ounidos ténen pouco ó nanhun coincimiento d'anglés. La maiorie deilhes daprende anglés l suficiente ne l paíç para quemunicar-se cun outros amaricanos. Ls filhos destes eimigrantes, que studan an scuolas amaricanas, daprenden primariamente anglés nas scuolas. Assi, a cada geraçon, l'léngua materno acaba por ceder, als poucos, lugar al anglés. Ls çcendentes diretos destes eimigrantes giralmente fálan tanto l'léngua materno cumo l anglés, anquanto muitas bezes ls nietos de ls eimigrantes fálan solo anglés.
Cumo nun eisiste un léngua oufecial ne l paíç, l domínio de l'anglés nun ye de todo ançpensable ne ls Stados Ounidos, specialmente ne ls stados amaricanos que possuen ua grande populaçon d'eimigrantes recentes - specialmente [[spánicos]]. Muitas pessonas acraditan que to cidadon amaricano deberie saber anglés. Estas pessonas acraditan que ye quaije ampossible para las pessonas sin l domínio de l'anglés cunseguiren amprego fuora de bairros cun grande persença d'eimigrantes recentes. Para alhá desso, esses atibistas dfénden que ua única léngua falado por todos ne l paíç ye un fator amportante para l'ounion cumo un todo de ls Stados Ounidos. Por esto, na [[década de 1980]] i na [[década de 1990]], bários Stados criórun leis fazendo de l'anglés cumo única léngua legal drento desses Stados.
=== Ourbanizaçon ===
[[Fexeiro:US population map.png|250px|right|thumb|Çtribuiçon de la [[densidade populacional]] de ls Stados Ounidos.]]
Ls Stados Ounidos son un paíç altamente [[ourbanismo|ourbanizado]]. Cerca de 80% de la populaçon amaricana bibe an [[cidade]]s. Estas cobren solo 2,75% de la ária total de l paíç. Eisísten dues grandes [[megalópole]]s ne l paíç. Ua stá localizada na region nordeste de ls Stados Ounidos, cumposta percipalmente pul Stado de la [[Nuoba Jérsei]] i pelas cidades de [[Nuoba Iorque]], [[Boston]], [[Filadélfia]] i [[Washington, D.C.|Washington, DC]], na [[Ouceano Atlántico|costa atlántica]]. L'outra stá localizado na region sudoeste de l paíç, na [[Ouceano Pacífico|costa pacífica]], centralizadas nas cidades de [[Los Angeles]], [[San Francisco]] i [[Sacramento (Califórnia)|Sacramento]].
Grandes [[subúrbio]]s cercan muitas de las cidades de ls Stados Ounidos, sendo zde la fin de la [[Segunda Guerra Mundial]] la percipal forma de moradie de las famílias de [[classe média]] i [[Classe alta|alta]] de l paíç. Las cidades centrales i cidades bezinas forman [[Region metropolitana|árias metropolitanas]]. Eisisten cerca de 260 árias metropolitanas ne l paíç, de las quales las maiores son las regiones metropolitanas de [[Nuoba Iorque]] que ten 21 milhones d'habitantes, [[Los Angeles]], que ten 13 milhones d'habitantes, i [[Chicago]], que ten 9 milhones d'habitantes. La populaçon de ls subúrbios de las cidades centrales destas metrópoles ye cunsidrable, i muitas bezes superior la la populaçon de la cidade central. [[Washington, D.C.|Washington, DC]], por eisemplo, ten solamente cerca de 535 mil habitantes, anquanto sue region metropolitana ten cerca de 4 milhones d'habitantes. Zde [[1970]], mais amaricanos biben ne ls subúrbios de l que nas cidades centrales.
== Eiquenomie ==
[[Fexeiro:Photos NewYork1 032.jpg|thumb|left|''[[Wall Stret]]'', sede de la ''[[New York Stock Exchange]]'']]
L'eiconomie de ls Stados Ounidos de la América stá ourganizada segundo l [[capitalismo|modelo capitalista]] i ye marcada por un crecimento custante de longo prazo, baixa carga tributária, mesmo pa ls padrones de ls países zambolbidos, baixas taxas de [[zamprego]] i de [[anflaçon]], anque tenga apersentado ne ls redadeiros anhos un grande déficit, tanto de balánçia comercial quanto d'uorçamiento de sou gobierno. L'eiquenomie de ls Stados Ounidos puode ser bista cumo la mais amportante i anfluente de l mundo an tiempos atuales. Bários países andexórun las sues [[moneda]]s al [[dólar amaricano|dólar]], ó chégan mesmo a usar la moneda amaricana cumo sue moneda oufecial , i ls [[mercado de capitales|mercados de capitales]] amaricanos son an giral bistos cumo andicadores de l'eiquenomie mundial.
L paíç ten enormes recursos [[mineral]]es, cun grandes depósitos de [[ouro]], [[petrólio]], [[carbon]] i [[uránio]]. Na [[agricultura]], stá antre ls maiores perdutores mundiales de [[milho]], [[trigo]], [[açúcre]] i [[tabaco]], antre outras porduçones. La [[andústria]] de manufatura amaricana ye dibersificada, cun [[Altemoble|altemóbles]], [[abion]]es i pordutos eiletrónicos sendo ls percipales perdutos andustrializados porduzidos ne l paíç. L maior setor eiquenómico, ne l'antanto, ye l de serbícios: cerca de trés quartos de ls habitantes de ls Stados Ounidos trabálhan nesse setor.
L maior parceiro comercial de ls Stados Ounidos ye l sou bezino de l norte, l [[Canadá]]. Outros parceiros eiquenómicos amportantes son la [[Ounion Ouropeia]], l [[México]], l [[Japon]] i la [[República Popular de la China|China]].
== Eiducaçon ==
[[Fexeiro:Harvard college - annenberg hall.jpg|thumb|right|[[Harvard University]], ua de las melhores [[ounibersidade]]s de l mundo.]]
L'eiducaçon ne ls Stados Ounidos de la América ye fornecida primariamente pelo gobuerno. Mas, l sistema educacional amaricano ye altamente çcentralizado. Regras i padrones educacionales son ditados pelo Departamiento de Eiducaçon de cada Stado, cul [[Departamiento de Eiducaçon de ls Stados Ounidos de la América]] monitorando l stado de l'eiducaçon ne l paíç, i fornece berbas als Departamentos de Eiducaçon de ls Stados. Scuolas an giral son administradas por [[çtrito scolar|çtritos scolares]], an que la juridisçon an giral ye co-eisistente culs lemites dua cidade ó un cundado. çtritos scolares ténen l poder de cobrar [[ampuosto]]s de ls habitantes bibindo an sue jurisdiçon, cun outras berbas neçairas sendo fornecidas pelo Stado. [[Ounibersidade]]s i [[faculdade]]s públicas son quaije siempre administradas pul Stado. La taxa d'alfabetismo de ls Stados Ounidos ye de 97%.
== Transportes ==
[[Fexeiro:Interstate Highways.png|250px|thumbnail|left|L ''[[Interstate Highway System]]'', la maior rede de [[Bia spressa|rodobies spressas]] de l planeta.]]
Ls Stados Ounidos possuen ua stensiba malha [[outo-strada|rodobiária]], [[fierrobia|fierrobiária]] i [[Heidrobie|heidrobiárie]]. De fato, la quilometraige destas malhas son las maiores de l mundo an sues respetibas catadories. Eisísten cerca de 75 mil quilómetros de rodobias i [[bia spressa|bias spressas]] d'alta capacidade. Para cada 100 habitantes, eisísten cerca de 75 beiclos motorizados ([[outomóbel|carros]], [[camion]]es i [[outocarro]]) i 56,1 altemóbles. Camiones transportan cerca dun quarto de toda la carga transportada ne l paíç.
[[Camboio]]s transpórtan cerca de 35% de toda la carga transportada ne l paíç, anquanto respónden por solo 1% de ls passageiros mobimentados. L cuntrário acuntece culas [[linha aérea|linhas aéreas]] amaricanas, que transpórtan 18% de ls passageiros mas menos de 1% de la carga ne l paíç. L mercado amaricano de passageiros ne l setor aéreo ye la maior de l mundo. [[Nuoba Iorque]], [[Chicago]], [[Atlanta]], [[Los Angeles]], [[Dallas]], [[Washington, DC]] i [[San Francisco]] çtácan-se cumo grandes [[aeroporto]]s.
Cerca de 15% de toda la carga transportada ne l paíç ye transportada bia heidrobies cumo [[riu]]s i [[lago]]s, para alhá de [[mar]]s i [[ouceano]]s. [[Los Angeles]]-[[Long Beach (Califórnia)|Long Beach]], [[Nuoba Iorque]]-[[Nuoba Jérsei]], [[Filadélfia]], [[San Francisco]], [[New Orleanes]], [[Miami]] i [[Houston]] çtácan-se cumo grandes [[porto (transporte)|centros portuários]]. L porto mais mobimentado de ls Stados Ounidos por númaro de nabios atendidos ye l de New Orleans, anquanto l porto mais mobimentado de l paíç, an tonelaige de carga mobimentada, ye l de Los Angeles-Long Beach.
== Telquemunicaçones ==
L cuntrolador primário de las telquemunicaçones de ls Stados Ounidos ye la ''[[Federal Communications Commission]]'', que rigula todos ls serbiços relacionados cun telquemunicaçones. L'andústria de la [[anternete]] ne ls Stados Ounidos mas ye muito menos regulada de l qu'outras andústrias relacionadas cul setor de telquemunicaçon, por causa d'agressibos programas de ''[[lobby]]''. Son publicados diaramente ne l Stados Ounidos cerca de 60 milhones de [[jornal]]es. Ne l paíç, son publicados milhares de jornales diários ó semanales. Eisísten tamien ne l paíç milhares d'estaçones de [[rádio (quemunicaçon)|rádio]] i [[telebison]]. Praticamente toda residéncia amaricana ten ua rádio, i cerca 93% de las pessonas cun cinco anhos ó mais d'eidade ténen pul menos ua telbison ó mais.
== Cultura ==
{{Ber artigo percipal|[[Cultura de ls Stados Ounidos de la América]]}}
[[Fexeiro:Motherhood and apple pie.jpg|thumb|Ícones culturales amaricanos: [[tuorta de maçana]], [[baseball]], i la [[Bandeira de ls Stados Ounidos de la América|bandeira de ls Stados Ounidos]]]]
La cultura de ls Stados Ounidos ten ua grande anfluéncia ne l restro de l mundo, i an special ne l [[mundo oucidental]]. La [[música de ls Stados Ounidos|música amaricano]] ye oubida an todo l mundo i ls [[cinema de ls Stados Ounidos|filmes]] i [[telebison de ls Stados Ounidos de la América|programas telbisibos amaricanos]] puoden ser bistos quaije an todo l lado. Eisiste un cuntreste mui grande culs purmeiros tiempos de la república, quando ls Stados Ounidos éran bistos cumo un paíç agrícola cun pouco a oufrecer als centros culturalmente abançados de l mundo de la Ásia i Ouropa.
La maiorie de las grandes cidades de ls Stados Ounidos oufrecen anstalaçones i atuaçones de música clássica i popular, centros de pesquisa stórica, científica i artística i museus, atuaçones de dançla, musicales i pieças de triato, para alhá d'eibentos al aire libre i [[arquitetura]] de seneficado anternacional. Este zambolbimiento ye resultado de cuntribuiçones quier de filantropos pribados, quier de fondos gobernamentales.
La maiorie de la populaçon amaricana ten ua razonable cantidade de tiempo libre (dedicado a la recreaçon) çponible. Ls [[çporto]]s son ls percipales passatiempos de la populaçon amaricana. Milhones de amaricano pássan sou tiempo libre jogando çportos cun amigos ó bendo jogos porfessionales an stádios ó na [[telebison]]. Outros métodos de recreaçon mui populares ne l paíç ancluen filmes, ''[[sitcom]]s'', shows [[música|musicales]] i l [[triato]]. Cerca de 95% de la populaçon amaricana ten ua telbison an casa. An média, la telbison dua dada residéncia queda ligada siete horas por die.
''Hobbies'' acúpan mui de l tiempo recreatibo de muitos amaricano. Jardinaige, colecionamento de ciertos perdutos (selos, monedas, etc), [[tricó|tricotaige]], fotografie, [[artesanato]] i [[aeromodelismo]] son alguns de ls mais famosos ne l paíç.
=== Çporto ===
[[Fexeiro:2006 Pro Bowl tackle.jpg|thumb|left|L [[futebol amaricano]] ye un de ls çporto mais populares ne l paíç.]]
Alguns çportos que fúrun criados i zambolbidos ne ls Stados Ounidos de la América acabórun por ser tornáren mundialmente famosos: l [[Basquetebol|basquete]], l [[basebol]], l [[boliche]] i l [[futebol amaricano]]. Poucos çportos criados an outros países cunseguiran popularizar-se ne l paíç. Un eisemplo ye l [[Ḥóquei ne l carambelo|hóquei subre l carambelo]], sendo que l paíç ten atualmente bárias eiquipas porfissionales de l çporto. L [[futebol]] ben crecendo de popularidade zde la criaçon de la [[Major League Socer|MLS]]. Outros çportos famosos ne l paíç ancluen [[Golf|golfe]], [[ténis]], [[nataçon]], corridas outomobilísticas i çportos radicales.
Ls Stados Ounidos sedian bárias de las percipales cumpetiçones anternacionales de çportos de l mundo - cumo l [[Masters]] de golfe, l [[US Open de ténis]], l [[National Association for Stock Car Auto Racing|NASCAR]] i la [[Fórmula Indy]]. Sediórun la [[Copa de l Mundo de 1994]], i por uito bezes ls [[Jogos Oulímpicos]], mais que qualquiera outro paíç sendo que giralmente ténen resultados mui buonos nas Oulimpíadas. An [[2004]], ls Stados Ounidos cunseguírun un total de 103 medalhas, de las quales 35 éran d'ouro.
=== Culinária ===
Nun eisiste ua culinária nacional, oureginal de l paíç - l'atual culinária amaricana ye altamente dibersificada, bariando de region la region, dependendo de la populaçon i de la cultura de la region.
Alimentos quemunes de l [[café de la manhana]] amaricano son uobos batidos, [[bacon]], panquecas, cereales i panes cun [[Manteiga de cascaboi|pasta de cascaboi]], acumpanhados cun [[café (bubida)|café]] ó [[sumo]], na maiorie de las bezes, de [[laranja]]. L [[almuorço]] de l amaricano ye lebe - las rezones son l pouco tiempo çponible para almuorço pa ls trabalhadores i studantes. Un almuorço puode ser simples al punto de ser custituído de solo ua [[sande]], i solo. L [[jantar]] ye, na maiorie de las famílias amaricanas, l percipal prato de l die.
Ls Stados Ounidos son l maior cunsumidor de café de l mundo. Muitos tóman café lougo pula manhana, i bários tóman café durante l trabalho. Para alhá desso, ls Stados Ounidos tamien ye l maior cunsumidor de [[sumos]]s de l mundo.
Ls Stados Ounidos son famosos mundialmente pulas sues redes de [[refeiçon rápida|fast-foods]]. Ls amaricanos almurçan muitas bezes an fast-foods, a la par por causa de l pouco tiempo çponible de ls trabalhadores para almuorço - bien por causa de ls baixos précios de ls perdutos oufrecidos.
=== Cinema ===
{{Ber artigo percipal|[[Cinema de ls Stados Ounidos de la América]]}}
[[Fexeiro:PB050006.JPG|thumb|L [[Sinal de Hollywood]], simblo de l [[Cinema de ls Stados Ounidos de la América|cinema amaricano]].]]
L [[cinema de ls Stados Ounidos de la América]], para alhá dua forma de spresson cultural specífica dun pobo, ye tamien ua de las mais bien sucedidas andústrias d'antretenimento de l mundo. Inda que nin todos ls filmes de ls Stados Ounidos séren porduzidos an [[Hollywood]], la localidade tornou-se sinónimo desta andústria nacional. L'anfluéncia de l cinema amaricano ne l resto de l mundo ye abassaladora i permanece, giralmente, cumo líder d'oudiéncia an bários países de l mundo.
=== Literatura ===
[[Fexeiro:Edgar Allan Poe 2.jpg|left|140px|thumb|[[Edgar Allan Poe]], scritor i poeta pioneiro de la literatura amaricana.]]
La [[Literatura de ls Stados Ounidos de la América|literatura amaricana]] puode ser cunsidrada cumo fazendo parte de la [[literatura anglesa]] ó cumo un ramo literário çtinto. La literatura amaricana ne l ampeço debe muito a las formas i stilos oureginários de la Ouropa. Por eisemplo, "Wieland" i outros remances de [[Charles Brockden Brown]] ([[1771]]-[[1810]]) se anspiran ne ls [[Remanse gótico|remanses góticos]] qu'anton éran scritos na [[Anglaterra|Anglaterra]]. Mesmo las narratibas ampecablemiente urdidas por [[Washington Irbing]] ([[1783]]-[[1859]]) - percipalmente ''[[Rip Ban Winkle]]'' i ''[[The Legend of Slepy Hollow]]'' - parácen claramente ouropeias inda que la trama se zanrolar ne l Nuobo Mundo.
=== Triato ===
[[Fexeiro:45th St theatres NYC.JPG|thumb|right|L [[Triato Broadway|çtrito de triatos de la Broadway]], an [[Nuoba Iorque]], sede de famosas pieças [[Triato|tiatrales]].]]
{{ber artigo percipal|[[Triato de ls Stados Ounidos de la América]]}}
L [[Triato de ls Stados Ounidos de la América|triato amaricano]] ye baseado na tradiçon [[mundo oucidental|oucidental]], na sue maiorie amprestado de ls stilos de performance que prebalecian na [[Ouropa]] na época de sue antroduçon ne l paíç. Hoije an die, stá fuortemente anterligado cula [[literatura]], [[filme]]s, [[telbison]] i [[música]] amaricana i nun ye anquemun ua mesma stória ser recontada an todas estas formas. Regiones cun cenários musicales segneficatibos frequentemente ténen fuortes tradiçones tiatrales i de [[quemédia]] tamien. L [[triato musical]] puode ser la forma mais popular: ye ciertamente ua forma mais biba de triato i las coreografies de éisito de ls palcos acában indo para la telbison i filmes.
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Stados Ounidos de la América]]
fhghwmt4yt7r2ghcgy0mzkdyxgzpas2
Pierre Juquin
0
4930
107955
95842
2026-08-17T12:04:24Z
~2026-30875-10
15270
107955
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Pierre Juquin (cropped).jpg|thumb|Pierre Juquin]]
'''Pierre Juquin''' ([[Clermont-Ferrand]], [[22 de febreiro]] de [[1930]]) ye un sindicalista e un político francés. Ye membro de l [[Partido comunista francés]] e fui diputado na [[Assemblea nacional francesa]] e tamién candidado con l [[Partido socialista unificado francés]] e la [[Ligue communiste révolutionnaire]] a l'[[eileiçon presidencial francesa de 1988]].
[[Categoria:Político francés]]
7frvsg1a8fnoh2koqifpnvcdhfgdtzq
Paul Cézanne
0
5478
107988
107809
2026-08-18T08:37:00Z
~2026-30875-10
15270
107988
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
{{Anfo biografie
|bgcolour = silver
|nome = Paul Cézanne
|eimaige = Paul cezanne 1861.jpg
|eimaige_tamanho = 250px
|eimaige_legenda = Paul Cézanne, 1861
|nacimiento_data = {{Nacimiento|19|1|1839}}
|nacimiento_local = [[Fexeiro:Flag of France.svg|22px]] [[Aix-en-Provence]]
|muorte_data = {{Falecimiento i eidade|19|1|1839|22|10|1906}}
|muorte_local = [[Fexeiro:Flag of France.svg|22px]] [[Aix-en-Provence]]
|nacionalidade = [[Francés]]
|acupaçon = [[Pintor]]
|causa_muorte =
|género =
|mobimiento = [[Ampressionismo]]. [[Pós-ampressionismo]]. [[Arte Moderna]].
|mobimiento_stético =
|magnun_oupus =
|scuola =
|antrisses =
|percipales_trabalhos =
|anfluéncias =
|anfluenciados =
|rodapie =
|assinatura =
}}
'''Paul Cézanne''' ([[Aix-en-Provence]], [[19 de janeiro]] de [[1839]] — [[22 de outubro]] de [[1906]]) fui un [[Pintura|pintor]] [[pós-ampressionista]] [[Fráncia|francés]], cujo trabalho forneciu las bases de la trasiçon de las cuncepçones de l fazer artístico de l [[seclo XIX]] pa l'arte radicalmente inobadora de l [[seclo XX]]. Cézanne puode ser cunsidrado cumo la puonte antre l [[ampressionismo]] de l final de l seclo XIX i l [[cubismo]] de l'ampeço de l seclo XX. La frase atribuída la [[Matisse]] i la [[Picasso]], de que Cézanne ''"ye l pai de todos nós"'', debe ser liebada an cunta.
Passado ua fase enicial dedicada als temas dramáticos i grandiloquentes própios de la scuola [[romantismo|romántica]], Paul Cézanne criou un stilo própio, anfluenciado por [[Delacroix]].
Antroduziu nas sues obras distorçones formales i altaraçones de [[perspetiba]] an benefício de la cumposiçon ó para ressaltar l belume i peso de ls oubjetos. Cuncebiu la [[quelor]] dun modo sin precedentes, defenindo defrentes belumes que fúrun eissenciales para sues cumposiçones únicas.
Cézanne nun se subordinaba a las leis de la perspetiba. I si, las modificaba. La sue cuncepçon de la cumposiçon era [[arquitetura|arquitetónica]]; segundo las sues própias palabras, l sou própio stilo cunsistia an ber la [[natureza]] segundo las sues formas fundamentales: la [[sfera (geometrie)|esfera]], l [[celindro]] i l [[cone]]. Cézanne preocupaba-se mais cula cataçon destas formas de l que cula repersentaçon de l'ambiente atmosférico. Nun ye defícel ber nesta atitude ua reaçon de caráter anteletual contra l gozo puramente quelorido de l [[ampressionismo]].
Subre el, [[Renoir]] screbiu, rebatendo l crítico d'arte Castagnary: ''You me anfureço al pensar qu'el'' [Castagnary] ''nun antendiu que ''Ua Moderna Olympia'', de Cézanne, era ua obra prima clássica, mais próssima de [[Giorgione]] que de [[Claude Monet]], i que delantre del staba un pintor yá fura de l Ampressionismo.''<ref>[[Jean Renoir|RENOIR, Jean.]] ''Pierre-Auguste Renoir, mon père''.</ref>
Cézanne cultibaba subretodo la paisaige i la repersentaçon de [[natureza muorta|naturezas muortas]], mas tamien pintou figuras houmanas an grupo i [[retrato]]s. Antes d'ampeçar las sues paisaiges studaba-las i analisaba ls sous balores plásticos, reduzindo-las depuis a defrentes belumes i prainos que traçaba a la base de pinceladas paralelas. Arbles, casas i demales eilemientos de la paisaige subordinan-se a l'ounidade de cumposiçon. Las sues paisaiges son sutilmente [[geometrie|geométricas]]. Cézanne pintou subretodo la sue [[Probença]] natal (''L Golfo de Marselha'' i las célebres bersones sucessibas de ''L Monte de Sainte-Bitoire'').
Nas sues numerosas naturezas muortas, tipicamente cumpuostas por maçanas, liebaba a cabo ua sploraçon formal saustiba que ye a tierra fecunda d'adonde surgirá l [[cubismo]] poucos anhos mais tarde. Antre las repersentaçones de grupos houmanos, son mui apreciadas las sues cinco bersones de ''Ls Jogadores de Cartas''. ''La Mulhier cun Cafeteira'', pula sue strutura monumental i serena, marca l grande momiento classicista de Cézanne.
== Bida i obra ==
=== Purmeiros anhos i la família ===
La família Cézanne bieno de la pequeinha cidade de [[Cesana Torinese|Cesana]], ne l [[Piemonte]], i fui assumido que l sou nome ye d'ourige [[Eitália|eitaliana]].
Paul Cézanne naciu ne l die [[19 de janeiro]] de [[1839]] an [[Aix-en-Probence]], [[Probença]], ne l Sul de la [[Fráncia]]. Ne l die [[22 de febreiro]], Paul fui batizado, tenendo sue abó i sou tio cumo padrinos. L pai, Louis-Auguste Cézanne ([[28 de júlio]] de [[1798]] – [[23 d'outubre]] de [[1886]]), fui l co-fundador dua firma [[banco|bancaira]] que prosperou durante la bida de l'artista, l que le permitiu grande sigurança financeira, que la maiorie de ls artistas de la época nun tenie, i le dou ua grande [[hardança]]. Sue mai, Anne-Eilisabeth Honorine Aubert ([[24 de setembre]] de [[1814]] – [[25 d'outubre]] de [[1897]]), era bíbida i romántica, mas se oufendia facilmente i anfluenciou decesibamente la bison de mundo de Paul. El tamien tenie dues armanas mais moços, Marie, cun quien el frequentaba la scuola purmária todos ls dies, i Rose. Als dieç anhos, Paul antrou na Scuola San José, an Aix, adonde studou [[zeinho]], nas aulas de [[Joseph Gilbert]], un monge spanhol. An [[1852]], Cézanne angressou ne l Coleijo Bourbon (atual Coleijo Mignet), adonde conheciu i se tornou amigo de [[Émile Zola]], que staba nua classe menos abançada. Alhá permaneciu Cézanne por seis anhos. Antre [[1859]] i [[1861]], oubedecendo als zeios de l pai, Cézanne angressou na scuola de Dreito de la [[Ounibersidade Aix-Marseille|Ounibersidade de Aix]], anquanto recebie sues liçones de zeinho. Anque de las oubjeçones de l sou pai, passou a perseguir l sou zambolbimiento artístico i deixou Aix para ir la Paris, an 1861, ancorajado por Zola, que yá bebia na capital nessa época. Afinal l pai se reconceliou cul i apoiou la sue scolha de carreira. Mais tarde, Cézanne recebirá 400.000 [[franco]]s ([[£]]218.363,62) de sou pai, l que le librarie de qualquiera ansegurança financeira.
=== Cézanne, l'artista ===
An Paris, Cézanne conheciu l [[ampressionista]] [[Camille Pissarro]]. Einicialmente, l'amisade feita an meados de ls [[anhos 1860]] era la dun mestre i mentor - Pissarro eisercendo ua anfluéncia formatiba subre l moço artista. Al longo de la década seguinte, las scursones para pintar an [[Loubeciennes]] i an [[Pontoise]] liebórun a un trabalho colaboratibo antre eiguales.
Ne ls purmeiros trabalhos, Cézanne se preocupaba cula figura na paisaige. Nesse período ancluen-se bárias pinturas de grupos de figuras grandes i pesadas na paisaige, pintadas a partir de l'eimaginaçon. Mais tarde, el passa la se antressar mais an trabalhar a partir de l'ouserbaçon direta, i, als poucos, zambolbiu un stilo de pintura mais lebe i areijada, qu'eirie anfluenciar eimensamente ls ampressionistas. Nun oustante, ne ls trabalhos de maturidade de Cézanne, percebe-se l zambolbimiento dun stilo solidificado, quaije [[arquitetura]]l de pintura.
Durante to la sue bida, sforçou-se para zambolber ua ouserbaçon outéntica de l mundo atrabeç de l método mais acurado possible para repersentá-lo an pintura. Ourdenaba struturalmente todo l que percebisse an formas i prainos de quelor simples. La sue afirmaçon ''“You quiero fazer de l'ampressionismo algo sólido i duradouro, cumo l'arte de ls museus”'',<ref>Paul Cézanne. ''Letters'', ed. John Rewald, 1984.</ref> i sue declarada antençon de recriar [[Nicolas Poussin]] acentuou sou zeio d'ounir l'ouserbaçon de la natureza a la permanéncia de la cumposiçon clássica.<ref>L'admiraçon de Cezanne pula arte de Poussin ye bien coincida. Sues palabras la Joachin Gasquet ("Eimagine Poussin cumpletamente refeito: ye esso l que quiero dezir cun clássico"). Zbi Lachman chama l'atençon pa la perfunda díbeda de Cézanne para cun Poussin, particularmente na outelizaçon de l spácio pitórico por Poussin an "L rato de las sabinas."[http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3612/is_200310/ai_n9266510/pg_20/"Time, Space, and Illusion: Between Keats and Poussin"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050411101003/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3612/is_200310/ai_n9266510 |date=2005-04-11 }}, 2003.</ref>
=== Fenómenos óticos ===
Cézanne tenie antresse na simplificaçon de las formas naturales an sous eissenciales [[geometrie|geométricos]]; el querie “tratar la natureza pul celindro, pula sfera, pul cone” (un tronco dua arble puode ser cunsidrado un celindro, i ua cabeça houmana cumo ua sfera, por eisemplo). Para alhá desso, l'atençon cuncentrada cula qual el registraba sues ouserbaçones de la natureza resultou nua perfunda sploraçon de la bison binocular, l que resultou an dues percepçones bisuales simultáneas ligeiramente defrentes, i ne ls probidencia ua percepçon de perfundidade i un coincimiento cumplexo de las relaçones spaciales. Nós bemos dues bistas defrentes a la par; Cézanne ampregaba este aspeto de la percepçon bisual a las sues pinturas an graus bariados. L'ouserbaçon deste fato, junto cul zeio de Cézanne an caturar la berdade de sue própia percepçon, muitas bezes l lebou a modelar las linhas básicas de las formas para tentar eisibir las bistas çtintamente defrentes de l sou uolho dreito pa l'uolho squerdo. Assi, l'obra de Cézanne oumenta i trasforma ls antigos eideales de la perspetiba, an particular de la perspetiba de punto único.
=== Eesibiçones i temas ===
Las pinturas de Cézanne fúrun eisibidas na purmeira mostra de l [[Salon ç Refusés]] (ó l Salon de ls Recusados) an [[1863]], eisibindo obras que nun fúrun aceitas pul jurado de l'oufecial [[Salon de Paris]]. L Salon rejeitou las obras de Cézanne por to l período de 1864 a 1869. Cézanne cuntinou a tentar apersentar sues obras al Salon até [[1882]]. Naquel anho, por anterbençon de l sou colega i artista [[Antoine Guillemet]], Cézanne eisibiu l ''Retrato de Louis-Auguste Cézanne, pai de l'artista, lendo ‘L’Eibénement’'', la sue purmeira i radadeira obra aceita ne l Salon.
Antes de [[1895]], Cézanne apersentou sues obras dues bezes cun outros ampressionistas - na purmeira mostra ampressionista de 1874 i na terceira, de [[1877]]. Ne ls anhos seguintes, alguas pinturas sues fúrun eisibidas an bários locales, até que, an [[1895]], l ''marchand'' paresiense [[Ambroise Bollard]] dou al artista la sue purmeira mostra andebidual. Mesmo cul crecente reconhecimiento público i l sucesso financeiro, Cézanne outou por trabalhar an eisolamiento, usualmente ne l Sul de la Fráncia, an sue amada [[Probença]], bien loinge de Paris. El se cuncentraba an alguns temas i era bastante ancomun qu'artistas de l final de l [[seclo XIX]] fússen eigualmente proficientes an bários géneros: naturezas muortas, retratos, paisaiges i studos de banhistas. Neste radadeiro, Cézanne fui oubrigado a zenhar a partir de sue eimaginaçon, pus habie poucos modelos znudos çponibles. Assi cumo las paisaiges, ls sous retratos éran zenhados a partir de l qu'el tenie fameliaridade, i, por esso, nun solo sue mulhier i sou filho, mas tamien ls passantes locales, ls ninos i sou ampresairo artístico serbian cumo modelos. Las sues pinturas de natureza muorta son decoratibas, pintadas cun superfices gruossas i prainas, mas inda lembran las de [[Courbet]].
Embora as imagens [[religião|religiosas]] aparecessem menos frequentemente nas últimas obras de Cézanne, ele permaneceu devoto do catolicismo romano, e dizia: “Quando eu preciso julgar uma arte, levo minhas pinturas e as deixo próximas a um objeto feito por [[Deus]], como uma árvore ou uma flor. Se os dois lados combatem, elas não são arte.”.
=== A morte de Cézanne ===
Um dia, Cézanne trabalhava em campo aberto quando foi surpreendido por uma tempestade. Só foi para casa após trabalhar duas horas na chuva. No caminho caiu, foi socorrido por um motorista que passava e o ajudou a ir para casa. Cézanne recuperou a consciência após ser tratado. No dia seguinte, pretendia continuar o seu trabalho, mas estava muito fraco e acabou por desfalecer. Foi colocado numa cama, de onde nunca mais se levantou. Morreu alguns dias após o acidente, em 22 de outubro de 1906, de [[pneumonie]]. Foi enterrado num antigo cemitério de sua amada cidade natal, [[Aix-en-Provence]].<ref>{{findagrave|6760}}</ref>
== Percipales períodos de ls trabalhos de Cézanne ==
Bários períodos fúrun defenidos na bida i na obra de Cézanne. Cézanne criou cientos de pinturas, alguas de las quales alcançórun altos précios ne l mercado d'arte, ne ls radadeiros anhos. An [[10 de maio]] de [[1999]], l quadro ''Rideau, Cruchon Eit Cumpotier'' fui bendido por $60.5 milhones - l quarto maior précio yá pago por ua pintura até aquel anho. An maio de [[2006]], l quadro fui cunsidrado cumo la pintura de natureza muorta mais cara yá bendida an leilon.
=== L período negro, an Paris, 1861-1870 ===
An 1863, [[Napoleon III]] criou por decreto l Salon de ls Recusados, adonde las pinturas que fúrun rejeitadas para mostra ne l Salon de la Academie de Guapas Artes éran eisibidas. Antre ls artistas propiatairos de las obras rejeitadas, stában ls moços ampressionistas, cunsidrados rebolucionairos. Cézanne fui anfluenciado pul stilo de ls ampressionistas, mas la sue deficuldade de relacionamiento social – el parecie rude, tímido, a las bezes furioso i dado a la depresson – resultórun nun período caratelizado pulas quelores scuras i l grande uso de l negro. Las obras desse período difíren mui de sous rascunhos i augarielhas de ls tiempos de la Scuola Special de Zeinho de Aix-en-Probence (1859) ó de sous trabalhos susequentes. Antre las obras de l período negro, stan pinturas cumo L ''Assassino'' (cerca de 1867-1868).
=== Período ampressionista, an Probença i Paris, 1870-1878 ===
Passado l'ampeço de la [[guerra franco-prussiana]], an júlio de [[1870]], Cézanne i [[Marie-Hortense Quedet]] deixórun Paris i fúrun para [[L’Staque]], acerca de [[Marseille]], adonde el passou a pintar predominantemente paisaiges. Cézanne fui cunsidrado cumo fugitibo de l serbício melitar an janeiro de 1871, mas la guerra treminou an febreiro i l casal retornou la Paris ne l berano de 1871. Passado l nacimiento de l purmeiro filho, Paul, an janeiro de [[1872]], an Paris, eilhes se mudórun para [[Aubers]], an [[Bal D’Oise]], nas prossimidades de la capital francesa.
[[Pissarro]] bibeu an [[Pontoise]]. Alhá i an Aubers, juntos, el i Cézanne pintában paisaiges. Mui tiempo depuis, Cézanne çcrebiu la si mesmo cumo un aluno de Pissarro, dezindo que ''Todos nós surgimos de Pissarro''. Sob l'anfluéncia de Pissarro, Cézanne ampeçou a abandonar las quelores scuras i sues telas se tornórun mui mais luminosas.
Deixando Hortense na region de Marseille, Cézanne andou antre Paris i la Probença, eisibindo sues obras na purmeira (1874) i na terceira mostras ampressionistas (1877). An 1875, el chamou l'atençon de l colecionador Bitor Chocquet, cujas comissones probidenciában alíbio financeiro. Mas las pinturas que Cézanne eisibiu atraíran hilaridade, ultraje i sarcasmo. L rebisor Louis Leroy dixe, subre l retrato que Cézanne fizo de Chocquet: “Esta cabeça cun ua aparéncia peculiar, i esta coloraçon dua bota bielha puoden causar un choque (a ua mulhier [[Grabideç|prenha]]) i febre amarielha al fruito de sou bentre antes mesmo de sou angresso al mundo.”.
An márcio de 1878, l pai de Cézanne, Louis-Auguste, çcubriu l causo de l filho cun Hortense i amenaçou cortar-le l suporte financeiro, mas, an setembre, decidiu dar 400 francos para sue família. Cézanne cuntinou a migrar antre la region de Paris i Probença até que se custruísse un stúdio para el an sue casa, [[Jas de Bouffan]], ne l'ampeço de ls anhos de [[1880]]. L stúdio fui feito ne l'andar superior, cun dreito a ua jinela alargada, que permitie l'antrada de la luç benida de l Norte, mas anterrompendo la linha de l beiral. Cézanne stableciu sue residéncia an L’Staque. Alhá, el pintou cun Renoir, an 1882. Besitou Renoir i Monet an 1883.
=== Período maduro, an Probença, 1878-1890 ===
Ne l'ampeço de ls [[anhos 1880]], la família Cézanne fixou residéncia na Probença. Esta mudança reflete ua andependéncia an relaçon als ampressionistas, cuncentrados an Paris, i ua preferéncia marcada pul Sul, l tierra natibo de Cézanne. L'armano de Hortense tenie ua casa drento cun bista pa l [[Monte de Santa Bitória]], an L'Staque. Ua série de pinturas desta muntanha antre [[1880]] i [[1883]], i outras, de Gardanne, antre [[1885]] i [[1888]], custituen l chamado “período custrutibo”.
L'anho de [[1886]] fui un punto de trasformaçon pa la família. Cézanne se casou cun Hortense. Tamien naquel anho, l pai de Cézanne morre, deixando-le l stado cumprado an 1859; el tenie 47 anhos. An 1888, la família se mudou para Jas de Bouffan, ua casa i terreno sustanciales, l que permitiu un nuobo cunfuorto. Esta casa, cun un terreno menor, atualmente ye propiadade de la cidade i stá abierta al público restritamente.
Tamien naquel anho Cézanne rompeu sue amisade cun Émile Zola, passado Zola usá-lo, an grande parte, cumo base para cumpor l personaige, un artista sin sucesso i trágico afinal, Claude Lantier, ne l libro ''L'Œubre''. Cézanne cunsidrou este ato cumo ua quebra de decoro, i l'amisade ampeçada na anfáncia staba eirreparabelmente danificada.
=== Período final, Probença, 1890-1905 ===
L período idílico de Cézanne an Jas de Bouffan fui temporairo. Zde 1890 até la sue muorte, el fui cercado por eibentos porblemáticos, eibentualmente se eisolando cun sues pinturas i passando un longo tiempo cumo un recluso birtual. Sues pinturas passórun a ser mui coincidas i percuradas, i el era l'oubjeto de respeito na nuoba geraçon de pintores.
Ls porblemas ampeçórun cula crise de diabetes an 1890, zestabelizando la sue personalidade até l punto adonde las sues relaçones culs outros fúrun, outra beç, fuorçadas. El biajou pa la Suíça, cun Hortense i sou filho, talbeç nas speranças de restourar las sues relaçones. Cézanne, mas, retornou a la Probença para cuntinar sue bida; Hortense i Paul seguiran para Paris. Las necidades financeiras fazirun cun que Hortense retornasse para Probença, mas bibendo an cómodos apartados. Cézanne se mudou cun sue mai i cun sue armana. An 1891, el se boltou al catolicismo.
Cézanne altarnou antre pintar na region de Jas de Bouffan i na region de Paris, cumo antes. An 1895, el fizo ua bejita germinal para Bibémus Quarries i scalou l Monte Santa Bitória. La paisaige labiríntica de ls çpojos debe tener le anspirado, pus el alugou ua cabanha ne l local an 1897 i la pintou stensibamente. Acradita-se que las formas téngan anspirado l stilo ambrionairo de l cubismo. Tamien naquel anho, la sue mai morriu, un eibento chocante, mas que tamien fizo la reconceliaçon cula sue mulhier possible. El bendiu la ária bazie de Jas de Bouffan i alugou un local an [[Rue Boulegon]], adonde el custruiu un stúdio.
Las sues relaçones, antretanto, cuntinában tempestuosas. El percisaba dun local para ser el mesmo. An 1901, el cumprou alguas tierras, para alhá de la Strada de Laubes, ua strada eisolada an Aix, i pediu qu'un stúdio fusse custruído alhá (l “atelié”, agora abierto al público). El se mudou para alhá an 1903. Anquanto esso, an 1902, el screbiu un testamiento que scluía la sue mulhier de l stado i deixaba todo para sou filho. La relaçon staba aparentemente quebrada outra beç; ye dezido qu'eilha queimou ls pertences de sue mai.
De 1903 até la fin de sue bida, el pintou an sou stúdio, trabalhando por un més an 1904 cun [[Émile Bernard]], quien permaneciu an sue casa cumo un cumbidado. Passado la sue muorte, l local se tornou un monumiento, l Atelié Paul Cézanne.
== Legado ==
Passado la muorte de Cézanne an 1906, las sues pinturas fúrun eisibidas an Paris nua retrospetiba de grande porte, an setembre de [[1907]], ne l [[Salon D’Outomne]]. La mostra causou un grande ampato na direçon de la [[banguarda]] paresiense, tornando-lo un de ls artistas mais anfluentes de l seclo XIX i l respunsable pul adbento de l cubismo.
Las sploraçones de simplificaçon geométrica i de ls fenómenos óticos anspirórun [[Picasso]], [[Vraque]], [[Gris]] i outros, que passórun a spurmentar múltiplas bisones, mais cumplexas, dun mesmo oubjeto chegando, finalmente, a la fratura de la forma. Cézanne, assi, abriu ua de las mais rebolucionárias possibelidades de sploraçon artística ne l [[seclo XX]], anfluenciando perfundamente l zambolbimiento de la [[arte moderna]].
== Galeria ==
<center>
<gallery>
Image:Paul Cézanne 127.jpg|''Achille Emperaire (Imperador Aquiles)'', 1868. [[Museu d'Orsay]], Paris.
Image:Paul Cézanne 052.jpg|''Nature-morte à la pendule noire(Natureza morta e um relógio preto)'', 1869-1871. Coleção [[Stavros Niarchos]]
Image:Paul Cézanne - La Maison du pendu.jpg|'''La maison du pendu(A casa do enforcado)', 1873. Museu d’Orsay, Paris.
Imagem:Paul Cezanne, A Modern Olympia, c. 1873-1874.jpg|''Uma Olympia moderna (Uma Olimpiada Moderna)'', [[c.]] 1873-1874. Museu d'Orsay, Paris.
Image:Paul Cézanne 137.jpg|''Portrait de Victor Chocquet (Retrato de Victor Chocquet)'', 1875. Coleção [[Victor Rothschild]], [[Cambridge]].
Image:Camille Pissarro - Paul Cézanne.jpg|[[Camille Pissarro]], 1874. [[National Gallery (Londres)|The National Gallery]], [[Londres]].
Image:Paul Cézanne 004.jpg|''Baigneuses (Banhistas)'', 1874-1875. [[Metropolitan Museum]], [[Nova Iorque]]
Imagem:Paul Cézanne 160.jpg|''Auto-retrato com fundo rosa'', 1875. Coleção privada
Image:Paul Cézanne 042.jpg|''Sa résidence du Jas de Bouffan (A Residencia do Jas de Bouffan)'' (1878), coleção particular
Image:Paul Cézanne 115.jpg|''La Montagne Sainte-Victoire vue de Bellevue (Montanha Santa Victória vista de Bellevue)'', 1882-1885
Image:Paul Cézanne 035.jpg|''L’Estaque, vista do golfo de Marseille'', 1883-1885.
Imagem:Paul Cézanne 021.jpg|''Vista de Gardanne,'' 1885-1886.
Image:Paul Cézanne 130.jpg|''Retrato de Louis-Auguste Cézanne, pai do artista, lendo ‘L’Evénement’'', 1886. [[National Gallery of Art]], [[Washington]]
Imagem:Paul Cézanne 064.jpg|''Mulher com cafeteira'', 1890-1894. [[Museu d'Orsay]].
File:Les Joueurs de cartes, par Paul Cézanne.jpg|''Les joueurs de cartes'', 1892-1895. [[Courtauld Institute of Art]], [[Londres]]
Imagem:Paul Cézanne 179.jpg|''Natureza morta com maçãs e laranjas'', 1895-1900. [[Museu d'Orsay]]
Image:Paul Cézanne 156.jpg|''Autoportrait'', 1898-1900. [[Museu de Belas Artes de Boston]]
Image:Paul Cézanne 170.jpg|''Trois crânes'', 1900. [[Detroit Institute of Arts]]
Image:Paul Cézanne 109.jpg|''Mont Sainte-Victoire'', 1904-1906. Coleção particular, [[Filadélfia]]
Image:Paul Cézanne 047.jpg|''Baigneuses'', 1906. [[Museu de Arte da Filadélfia]]
</gallery>
</center>
<references/>
[[Catadorie:Pintores de l ampressionismo]]
[[Catadorie:Pintores de la Fráncia]]
mlxg1n4llk4df9jzp9twuyr2vanae3w
Codogno
0
6139
107980
83072
2026-08-18T07:56:10Z
~2026-30875-10
15270
107980
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Codogno-Ospedale-Soave.JPG|thumb|lright|220px|L bielho Ospital Soave]]
'''Codogno''' ye ũa [[cidade]] de la [[region de la Lombardie]], [[porbíncia de Lodi]], cun 15.371 habitantes. Stende-se por ũa ária de 20,87 [[quilómetro quadrado|Km²]], tenendo ũa [[densidade populacional]] de 0,76 hab/Km².
Faç frunteira cun [[Camairago]], [[Casalpusterlengo]], [[Cavacurta]], [[Fombio]], [[Maleo]], [[San Fiorano]], [[Somaglia]], [[Terranova dei Passerini]].
Por sua condição de tenir acerca de 15 bancos, es chamada la pequena Suiça de [[Lodi]].
== Lhigaçones sternas ==
* [http://www.comune.codogno.lo.it/ Site official]
* [http://www.lombardiabeniculturali.it/istituzioni/toponimi/6000082/ Lombardia Beni Culturali]
[[Catadorie:Eitália]]
ij9lp8cht2oypq2lg30uakj9jdf8wey
Reino de la Mércia
0
6582
107961
87605
2026-08-17T12:38:55Z
~2026-30875-10
15270
107961
wikitext
text/x-wiki
{{Sin-fuontes|data=maio de 2011| angola=| arte=| Brasil=| ciéncia=| geografie=| música=| Pertual=| sociadade=|1=|2=|3=|4=|5=|6=}}
{{Estado extinto
|nome_oficial = ''Miercna rice''
|nome_completo = Reino de la Mércia
|nome_comum = Mércia
|
|<!--Campos utilizados para auto-categorização)-->
|
|continente = Ouropa
|região = Ilhas Británicas
|país = Anglaterra
|era = Eidade Média
|estatuto = Reino
|forma_de_governo = Monarquia
|
|<!--Campos utilizados para corte de tempo do estado)-->
|
|ano_início = 527
|ano_fim = 919
|
|ano_início_exílio = Caso seja um governo exilado, ano que começou o exilio
|ano_fim_exílio = ano que teve fim o exilio
|
|
|<!--Campos utilizados para eventos do estado)-->
|
|evento_início = Icel cunduzindo ls [[Anglos]] subre l Mar de l Norte (tradecional)
|data_início =
|evento_fim = Mércia aneixada la [[Wessex]] para formar l [[Reino de la Anglaterra]]
|data_fim = [[4 de dezembre]]
|
|evento1 = Creoda de Mércia, purmeiro monarca mércio berdadeiro an Tamworth
|data_evento1 =
|ano_evento1 = [[584]]
|
|<!--- Navegação de bandeiras: Estados anteriors (p) e Estados antecessores (s) desse estado --->
|p1 = Anglos
|bandeira_p1 = Sutton Hoo helmet 2016.png
|s1 = Reino de la Anglaterra
|bandeira_s1 = Flag_of_England.svg
|imagem_bandeira = Saint_Alban's_cross.svg
|bandeira_tipo = [[Saint Alban's Cross|Cross of Saint Alban]]
|
|imagem_escudo =
|símbolo =
|símbolo_tipo =[[Leofric, Earl of Mercia|Eagle of Leofric]]
|
|mapa = Britain peoples circa 600-pt.svg
|legenda_mapa = Reinos Británicos ca. 600
|
|capital = Tamworth
|
|lema_nacional =
|hino_nacional =
|idioma = [[Léngua anglesa antiga]] (''Englisc'')
|religião = [[Paganismo]], [[cristandade]]
|moeda =
}}
La '''Mércia''' fui un de ls siete reinos que cumpunhan la [[Heitarquia]] [[anglo-saxon|anglo-saxana]], ne l que ye hoije la [[Anglaterra]]. Localizaba-se na region de las [[Midlands]], cun centro ne l bal de l riu Trent i de sous tributairos. La Mércia fazie frunteira cula [[Nortúmbria]], Powys, ls reinos de [[Gales]], [[Wessex]], [[Sussex]], [[Cundado de Essex|Essex]] i la [[Ánglia Ouriental]]. L termo subrebibe hoije solo ne ls nomes d'alguas ounidades policiales i melitares anglesas.
L'eiboluçon de la Mércia a partir de las ambasones anglo-saxanas ye mais ouscura de l que la de la Nortúmbria, de [[reino de Kent|Kent]] i mesmo de Wessex. Cunforme pesquisas [[arqueologie|arqueológicas]], ls [[anglos]] anstalórun-se nas tierras al norte de l [[riu Tamisa]] an torno de l [[seclo VI]]. L termo "Mércia" (''Mercia'' an [[léngua anglesa|anglés]]) ben de l [[anglés antigo]] i senefica "giente de la marca" ("marca" na acepçon de frunteira, debisa). A la noçon que l reino tubo ourige na frunteira antre ls [[galés|galeses]] i ls ambasores anglo-saxones, P. Hunter Blair cuntrapone l'eideia de qu'el surgiu al longo de la frunteira antre l Reino de la Nortúmbria i ls habitantes de l bal de l riu Trent.
L purmeiro rei de la Mércia de que se ten registro ye [[Creoda]], que tenerie subido al poder an torno de [[585|585 d.C.]].
L radadeiro rei de la Mércia, de nome Burgred, subiu al trono an [[852]] i fui spulso de l reino puls [[bikings]] an [[874]]. An [[886]], la porçon ouriental de l reino fui ancorporada al [[Danelaw]]. La parte oucidental, andependiente, passou a ser gobernada por un "ealderman", nun un rei: Aethelred, que gobiernou de [[883]] la [[911]]. Sue mulhier, [[Ethelfleda]], filha de [[Alfredo de Anglaterra|Alfredo, l Grande]], de l Wessex, assumiu las rédeas de l poder quando l marido faleciu i fui sucedida ne l gobierno de la Mércia pul armano, [[Eduardo l Bielho|Eduardo, l Bielho]], rei de l Wessex.
{{Heitarquia}}
{{DEFAULTSORT:Mercia}}
[[Catadorie:Stória de l Reino Ounido]]
[[Catadorie:Stória de la Anglaterra]]
[[Catadorie:Stados que tubírun l catolicismo remano cumo religion oufecial]]
[[Catadorie:Reinos anglo-saxones]]
1xnurj3jicslt0a896fqu3xpyjrp1r9
Î
0
7125
107992
107782
2026-08-18T09:36:38Z
~2026-30875-10
15270
107992
wikitext
text/x-wiki
{{Unicode|'''Î''', '''î'''}} ([[i]]-[[circunflexo]]) ye ua lhetra de l alfabeto [[léngua curda|curdo]] i [[léngua romena|romeno]]. Esta lhetra tamien apaeç ne l alfabeto [[léngua francesa|francés]] i [[balon]] cumo ua bariante de la lhetra “i”.
==Outelizaçon==
===Curdo===
Î ye la décima segunda lhetra de l [[alfabeto curdo]] i repersenta {{IPA|/iː/}}.
===Romeno===
Î ye la décima segunda letra de l [[alfabeto romeno]] i repersenta {{IPA|/ɨ/}}. Este sonido tamien ye repersentado an romeno cumo la lhetra [[â]].
==Mapa de carateres==
{| class="wikitable"
!Charset!![[Unicode]]||style="font-size:smaller;text-align:center;"|[[ISO 8859]]-[[ISO 8859-1|1]], [[ISO 8859-2|2]], [[ISO 8859-3|3]], [[ISO 8859-4|4]], [[ISO 8859-9|9]], [[ISO 8859-10|10]], [[ISO 8859-14|14]], [[ISO 8859-15|15]], [[ISO 8859-16|16]]
|-
|[[Maiúsclo]] {{Unicode|Î}}||style="text-align:center;"|U+00CE||style="text-align:center;"|CE
|-
|[[Minúsclo]] {{Unicode|î}}||style="text-align:center;"|U+00EE||style="text-align:center;"|EE
|}
=={{Ligaçones sternas}}==
*[http://www.omniglot .com/ Omniglot - writing systems & languages of the world]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
**[http://www.omniglot .com/writing/kurdish.htn Kurdish language]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
**[http://www.omniglot .com/writing/romanian.htn Romanian language]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Catadorie:Diacríticos|I]]
[[Catadorie:Alfabeto latino|I]]
o1acu4vyty18oweznxky520lgiryp11
107993
107992
2026-08-18T09:37:15Z
~2026-30875-10
15270
107993
wikitext
text/x-wiki
{{Unicode|'''Î''', '''î'''}} ([[i]]-[[circunflexo]]) ye ua lhetra de l alfabeto [[lhéngua curda|curdo]] i [[lhéngua romena|romeno]]. Esta lhetra tamien aparece ne l alfabeto [[léngua francesa|francés]] i [[balon]] cumo ua bariante de la lhetra “i”.
==Outelizaçon==
===Curdo===
Î ye la décima segunda lhetra de l [[alfabeto curdo]] i repersenta {{IPA|/iː/}}.
===Romeno===
Î ye la décima segunda letra de l [[alfabeto romeno]] i repersenta {{IPA|/ɨ/}}. Este sonido tamien ye repersentado an romeno cumo la lhetra [[â]].
==Mapa de carateres==
{| class="wikitable"
!Charset!![[Unicode]]||style="font-size:smaller;text-align:center;"|[[ISO 8859]]-[[ISO 8859-1|1]], [[ISO 8859-2|2]], [[ISO 8859-3|3]], [[ISO 8859-4|4]], [[ISO 8859-9|9]], [[ISO 8859-10|10]], [[ISO 8859-14|14]], [[ISO 8859-15|15]], [[ISO 8859-16|16]]
|-
|[[Maiúsclo]] {{Unicode|Î}}||style="text-align:center;"|U+00CE||style="text-align:center;"|CE
|-
|[[Minúsclo]] {{Unicode|î}}||style="text-align:center;"|U+00EE||style="text-align:center;"|EE
|}
=={{Ligaçones sternas}}==
*[http://www.omniglot .com/ Omniglot - writing systems & languages of the world]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
**[http://www.omniglot .com/writing/kurdish.htn Kurdish language]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
**[http://www.omniglot .com/writing/romanian.htn Romanian language]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Catadorie:Diacríticos|I]]
[[Catadorie:Alfabeto latino|I]]
9mlenlf85l1h8466ce551hen26k939m
Léngua etrusca
0
7494
107963
101545
2026-08-17T14:20:40Z
~2026-30875-10
15270
107963
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo léngua
| nome = Etrusco
| nomenatibo = mechl Rasnal
| outrosnomes =
| corfamília = Léngua eisolada
| stados = [[península de la Eitália]]
| region = [[Ouropa]]
|stinçon=Zaparecida.
| scrita = [[alfabeto etrusco]]
| fam1 = [[Lénguas tirrénicas]]?
| eiso3 = ett
| mapa = [[Fexeiro:Iron Age Italy-t.sbg|250px|center|thumb|Lénguas de la península de la Eitália na Eidade de l Fierro]]
}}
L '''etrusco''' era un [[léngua]] falado i scrito na antiga region de la [[Etruria]] (l'atual [[Toscana]]) i an alguas partes de las atuales [[Lombardia|Lombardie]], [[Beneza]], i [[Emília-Romanha]] (adonde ls [[etruscos]] fúrun çlocados puls [[galhos]]), an [[Eitália]]. Inda assi, l [[latin]] sustituiu totalmente l'etrusco, deixando solo uns poucos [[decumiento]]s i uns poucos [[Ampréstimo (lenguística)|ampréstimos lenguísticos]] ne l latin (i.g., ''pessona'' de l'etrusco ''phersu''), i alguns [[topónimo]]s , cumo [[Parma]]. Deilha eisisten anscriçones atualmente ampossibles de traduzir ó decifrar. Las poucas palabras traduzidas refíren- se a la bida i a la muorte, ua beç que ls poucos decumientos ancontrados son speces de [[lápide]]s.
== Stória ==
Ls [[etrusco]]s éran un de ls pobos [[andígena]]s de Eitália, que bebian eilhi antes de la [[migraçon]] ando-ouropeia i de la chegada de ls [[latinos]] al redror de [[1000 a.C.]]. [[Heiródoto]]<ref>[[Heródoto]], ''Stórias'' I.94</ref>, inda assi, çcribe ls [[tirrenos]] (na época de Heiródoto, l nome griego pa ls etruscos) cumo [[eimigrante]]s de la [[Lídie]] al oeste de [[Anatólia]], que, scapando de la fame, fúrun cunduzidos l'oucidente pul sou líder [[Tirreo]], para se stablecer na [[Umbria]] <ref>[http://www.fordhan.edu/halsall/ancient/etrucans2.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. La [[alfabetizaçon]] era bastante frequente, cumo se puode ber pulas 13 000 anscriçones (dedicatórias, [[eipitáfio]]s etc.), la maiorie cúrties mas alguas de cunsidrable longitude.<ref name=bonfante12>Bonfante (1990), pág. 12</ref> Fúrun datadas por buolta de 700 a.C.<ref>Bonfante (1990) pág. 10.</ref>
Ne l [[seclo I a.C.]], l [[storiador]] griego [[Dionísio de Halicarnasso]]<ref>[[Dionísio de Halicarnasso]], Libro 1.30.2</ref> çtacou que l léngua etrusco era defrente de qualquiera outro, i que ls etruscos tenien ua rica [[literatura]], cumo fui çtacado puls outores latinos. Vonfante, un studioso nesta matéria, diç que "... el lembra nanhue outra léngua de la Ouropa nin doutro lugar ...."<ref name="bonfante12" />
Cula ascenson de la [[Antiga república romana]], que cunquistou la Etrúria, l'heigemonia de l latin acelerou l declibe de la ceblizaçon etrusca, i por buolta de [[200 a.C.]], l'etrusco staba yá sustituído pul latin, sceto quiçá an algua muntanha eisolada ó [[pántano]]s, nun campo ne l qual éran mais acessibles ls outores latinos, ne ls tradecionales cuntestos de l culto relegioso.
Ne l final de la República, solo uns poucos eiducados romanos cun antresse na antiguidade (cumo [[Barro]]) podien ler etrusco.
La radadeira pessona coincida qu'era capaç de ler etrusco fui l [[amperador romano]] [[Cláudio]] ([[10 a.C.]] – [[54]]), que cumpilou un [[dicionairo]] (atualmente perdido) cun [[antrebista]]s als radadeiros camponeses qu'inda falában l léngua.
[[Fexeiro:Haruspex.png|thumb|right|300px|Zeinho de las anscriçones de l fígado de [[Placéncia]], ber [[arúspice]].]]
[[Tito Líbio]] i [[Cícero]] éran antendidos ne ls altamente specializados ritos relegiosos etruscos que stában codificados an bárias coleçones de libros scritos an etrusco sob l títalo latino genérico de ''Etrusca Deciplina.'' Ls ''Libri Haruspiceni'' tratában de la [[adebinaçon]] culas entranhas d'animales sacrificados, ls''Libri Fulgurales'' spunhan l'arte de l'adebinaçon mediante l'ouserbaçon de ls centeilhas. Ua terceira coleçon , ls ''Libri Rituales'', podien tener proporcionado la chabe de la ceblizaçon etrusca: sou amplo ámbito qu'abarcaba la bida política i social bien cumo las práticas rituales. Segundo l scritor latino de l [[seclo IV]] [[Mário Sérbio Honorato]] (mais coincido cumo Sérbio), eisistia ua quarta coleçon de libros etruscos, que trataba de diuses animales. Las outoridades crestianas recolhírun obras de l [[paganismo]] i queimórun-nas durante l seclo V; l único libro subrebibente, ''[[Liber Linteus]]'', fui scrito an lino, i subrebibeu unicamente al ser outelizado para ambolturas de múmias.
L'etrusco tubo algua anfluéncia subre l latin. Ua scassa dúzia de [[palabra]]s fúrun tomadas prestadas puls romanos i alguas deilhas puoden se ancontrar ne ls lénguas modernos.
== Classeficaçon ==
L'etrusco nun mostra parentescos eibidentes cun outras lénguas amportantes de l'antiguidade, cumo l latin ó l griego. Durante cierto tiempo fui cunsidrada ua [[léngua eisolada]] cumo l [[basco]]. Atualmente ancontra-se juntamente cun outras lénguas menores forma la chamada [[lénguas tirrénicas|família tirrénica]].<ref>Heilmut Rix, "Etruscan", pp. 964, in ''The Cambridge Ancyclopedie of the World's Ancient Languages'', ed. R. D. Wodard, Cambdridge University Press, 2004, ISBN 0 521 56256 2</ref> Zde Rix ([[1998]]) ye amplamente aceito que l [[léngua rético|rético]] i l [[léngua lemnio|lemnio]] juntamente cul etrusco son parte desta família tirrénica.
Outra possible léngua relacionada cun etrusca ye la [[Linear La|minoica]]. Tal relaçon fui la percipal heipótese de [[Michael Bentris]] antes de çcubrir que la léngua atrás de la mais moderna scrita [[linear B]] fui l [[léngua micena|miceno]], un dialeto [[Léngua griega antiga|griego]]. [[Giulio Mauro Fachetti]], un pesquisador que tenga lidado cun ambas las lénguas (etrusca i minoica) apersentou mais ua beç essa heipótese, cumparando alguas de las palabras de a minóica cun seneficado coincido cun palabras etruscas similares<ref> G. Fachetti M. (2001) "qualche osserbazione sulla lengua minoica" Kadmos''''40 / 1, p. 1-38. </ref>
Ne l sou ''[[Naturalis Stória]]'' ([[seclo I]] ), [[Plínio]] screbiu subre ls pobos alpinos: "Ls [[Récia|rétios]] i ls [[Vindelicia|bindelicios]] frunteiriças cula de ls <nowiki>[</nowiki>[[Nórica|nóricos]]<nowiki>]</nowiki>, todos çtribuídos an numerosas cidades. Ls galhos sustentan que ls retios çcenden de ls etruscos, por sou líder Reto." Baseado nesto i an dados lenguísticos stá claro que l'etrusco stá relacionado cul [[Récia|rético]]. Inda assi, para para alhá destes fatos coincidos, hai un amplo debate.
Alguns eruditos atuales <ref>Steinbauer [[1999]]</ref> afirmórun que l'etrusco ye parte de la grande família tirrénica i stá remotamente relacionada cula família de [[lénguas ando-ouropeias]], i citan simelitudes ne ls finales gramaticales i l bocabulairo. Nada puode ser detreminado cunsidrando la scasseç de testos an giral an etrusco. Por agora muitos permanecen cunserbadores i cunsidran l tirreno eisolado.
== Çtribuiçon geográfica ==
L'etrusco fui falado ne l noroiste i centro-oeste de la Eitália, na region qu'hoije cunserba l sou nome, Toscana (de l latin ''tusc{{IPA|ī}}'' "etruscos"), cumo al redror de [[Cápua]] na [[Campánia]] i ne l bal de l [[Pó]] al norte de la Etruria.
=== Lénguas relacionados ===
Ua léngua mui relacionado cul etrusco fui l que se falou ua beç na ilha de [[Lemnos]] antes de l'ambason ateniense([[seclo VI a.C.]]), acertadamente chamado lemnio. Ua pequeinha tábua de piedra chamada [[stela de Lemnos]] fui ancontrada eilhi cun ua scritura aparentada cul etrusco i datada cerca de 600 a.C. Sabe-se que ls lémnios falórun este léngua debido a las peças de cerámica cun anscriçones scritas cun este mesmo alfabeto. Inda assi, çconhece-se quando ó cumo, falantes deste dialeto chegórun l'esta ilha.
Assi i to, l'antiga oupenion de que l'etrusco ye ua léngua eisolada puode tener apoio. Na atualidade, l'etrusco ye cunsidrado parte dua grande família lenguística que conhecemos cumo [[lénguas tirrénicas|tirrénica]], baseada ne l nome griego pa ls etruscos, "Tyrrhenoi".
== Alguas traduçones ==
'''Pronomes'''
<blockquote>
{| border="1" width="300" style="border-collapse: collapse" cellpadding="3"
|-
! style="background-color: #EFEFFF" | Léngua etrusca
! style="background-color: #EFEFFF" | [[Léngua Pertuesa|Pertués]]
|-
| '''EIS'''
| el, eilha
|-
| '''EQO'''
| You
|}
</blockquote>
'''Tenermos fameliares'''
<blockquote>
{| border="1" width="300" style="border-collapse: collapse" cellpadding="3"
|-
! style="background-color: #EFEFFF" | Léngua etrusca
! style="background-color: #EFEFFF" | Pertués
|-
| '''PATER'''
| pai
|-
| '''MATER'''
| mai
|-
| '''FILIOS'''
| filho
|-
| '''FRATER'''
| armano
|-
| '''FILIA'''
| filha
|}
</blockquote>
'''Relacionados cun tiempo'''
<blockquote>
{| border="1" width="300" style="border-collapse: collapse" cellpadding="3"
|-
! style="background-color: #EFEFFF" | Léngua etrusca
! style="background-color: #EFEFFF" | Pertués
|-
| '''ASNOS'''
| anho
|-
| '''SEPTEMBER'''
| més de Setembre
|-
| '''DIES'''
| die
|-
| '''MENSIS'''
| més
|}
</blockquote>
== Bibliografie ==
* {{cite book
| outhorlink = Giuliano Bonfante
| last = Bonfante | first = Giuliano
| coauthors = [[Larissa Bonfante|Bonfante, Larissa]]
| title = The Etruscan Language: an Antrodution
| location = Manchester
| publisher = University of Manchester Press
| year = 2002
| isbn = 0-7190-5540-7
}}.
* {{cite book
| outhor=Bonfante, Larissa
| title=Etruscan
| year=1990
| location=Berkeley and Los Angeles
| publisher=University of California Press
| isbn= 0-520-07118-2
}}.
* {{cite book
| outhor=Fachetti, Giulio M.
| title=L'enigma sbelato della lengua etrusca
| year=2000
| location=Roma
| publisher=Newton & Cumton
| isbn=9788882894580
}}
* {{cite book
| outhor=Fachetti, Giulio M.
| title=Appunti di morfologie etrusca. Cun un'appendice sulle questioni delle affenità genetiche dell'etrusco
| year=2002
| location=Roma
| publisher=Olshcki
| isbn=9788822251381
}}
* {{cite book
| outhorlink = Dieter H. Steinbauer
| last = Steinbauer | first = Dieter H.
| title = Neues Handbuch ç Etruskischen
| publisher = Scrita Mercaturae
| year = 1999
| isbn = 3-89590-080-X
}}
{{Refréncias}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Corpus Anscritionun Etruscarun]]
* [[Lénguas pré-ando-ouropeias]]
* [[Etruscos]]
{{DEFAULTSORT:Lengua Etrusca}}
[[Catadorie:Léngua etrusca]]
c98bqzy5q745f4kprz40jrjeojnrmnx
107964
107963
2026-08-17T14:23:30Z
~2026-30875-10
15270
107964
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo léngua
| nome = Etrusco
| nomenatibo = mechl Rasnal
| outrosnomes =
| corfamília = Léngua eisolada
| stados = [[península de la Eitália]]
| region = [[Ouropa]]
|stinçon=Zaparecida.
| scrita = [[alfabeto etrusco]]
| fam1 = [[Lénguas tirrénicas]]?
| eiso3 = ett
| mapa = [[Fexeiro:Iron Age Italy-t.sbg|250px|center|thumb|Lénguas de la península de la Eitália na Eidade de l Fierro]]
}}
L '''etrusco''' era un [[léngua]] falado i scrito na antiga region de la [[Etruria]] (l'atual [[Toscana]]) i an alguas partes de las atuales [[Lombardia|Lombardie]], [[Beneza]], i [[Emília-Romanha]] (adonde ls [[etruscos]] fúrun çlocados puls [[galhos]]), an [[Eitália]]. Inda assi, l [[lhéngua lhatinalatin]] sustituiu totalmente l'etrusco, deixando solo uns poucos [[decumiento]]s i uns poucos [[Ampréstimo (lenguística)|ampréstimos lenguísticos]] ne l latin (i.g., ''pessona'' de l'etrusco ''phersu''), i alguns [[topónimo]]s , cumo [[Parma]]. Deilha eisisten anscriçones atualmente ampossibles de traduzir ó decifrar. Las poucas palabras traduzidas refíren- se a la bida i a la muorte, ua beç que ls poucos decumientos ancontrados son speces de [[lápide]]s.
== Stória ==
Ls [[etrusco]]s éran un de ls pobos [[andígena]]s de Eitália, que bebian eilhi antes de la [[migraçon]] ando-ouropeia i de la chegada de ls [[latinos]] al redror de [[1000 a.C.]]. [[Heiródoto]]<ref>[[Heródoto]], ''Stórias'' I.94</ref>, inda assi, çcribe ls [[tirrenos]] (na época de Heiródoto, l nome griego pa ls etruscos) cumo [[eimigrante]]s de la [[Lídie]] al oeste de [[Anatólia]], que, scapando de la fame, fúrun cunduzidos l'oucidente pul sou líder [[Tirreo]], para se stablecer na [[Umbria]] <ref>[http://www.fordhan.edu/halsall/ancient/etrucans2.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. La [[alfabetizaçon]] era bastante frequente, cumo se puode ber pulas 13 000 anscriçones (dedicatórias, [[eipitáfio]]s etc.), la maiorie cúrties mas alguas de cunsidrable longitude.<ref name=bonfante12>Bonfante (1990), pág. 12</ref> Fúrun datadas por buolta de 700 a.C.<ref>Bonfante (1990) pág. 10.</ref>
Ne l [[seclo I a.C.]], l [[storiador]] griego [[Dionísio de Halicarnasso]]<ref>[[Dionísio de Halicarnasso]], Libro 1.30.2</ref> çtacou que l léngua etrusco era defrente de qualquiera outro, i que ls etruscos tenien ua rica [[literatura]], cumo fui çtacado puls outores latinos. Vonfante, un studioso nesta matéria, diç que "... el lembra nanhue outra léngua de la Ouropa nin doutro lugar ...."<ref name="bonfante12" />
Cula ascenson de la [[Antiga república romana]], que cunquistou la Etrúria, l'heigemonia de l latin acelerou l declibe de la ceblizaçon etrusca, i por buolta de [[200 a.C.]], l'etrusco staba yá sustituído pul latin, sceto quiçá an algua muntanha eisolada ó [[pántano]]s, nun campo ne l qual éran mais acessibles ls outores latinos, ne ls tradecionales cuntestos de l culto relegioso.
Ne l final de la República, solo uns poucos eiducados romanos cun antresse na antiguidade (cumo [[Barro]]) podien ler etrusco.
La radadeira pessona coincida qu'era capaç de ler etrusco fui l [[amperador romano]] [[Cláudio]] ([[10 a.C.]] – [[54]]), que cumpilou un [[dicionairo]] (atualmente perdido) cun [[antrebista]]s als radadeiros camponeses qu'inda falában l léngua.
[[Fexeiro:Haruspex.png|thumb|right|300px|Zeinho de las anscriçones de l fígado de [[Placéncia]], ber [[arúspice]].]]
[[Tito Líbio]] i [[Cícero]] éran antendidos ne ls altamente specializados ritos relegiosos etruscos que stában codificados an bárias coleçones de libros scritos an etrusco sob l títalo latino genérico de ''Etrusca Deciplina.'' Ls ''Libri Haruspiceni'' tratában de la [[adebinaçon]] culas entranhas d'animales sacrificados, ls''Libri Fulgurales'' spunhan l'arte de l'adebinaçon mediante l'ouserbaçon de ls centeilhas. Ua terceira coleçon , ls ''Libri Rituales'', podien tener proporcionado la chabe de la ceblizaçon etrusca: sou amplo ámbito qu'abarcaba la bida política i social bien cumo las práticas rituales. Segundo l scritor latino de l [[seclo IV]] [[Mário Sérbio Honorato]] (mais coincido cumo Sérbio), eisistia ua quarta coleçon de libros etruscos, que trataba de diuses animales. Las outoridades crestianas recolhírun obras de l [[paganismo]] i queimórun-nas durante l seclo V; l único libro subrebibente, ''[[Liber Linteus]]'', fui scrito an lino, i subrebibeu unicamente al ser outelizado para ambolturas de múmias.
L'etrusco tubo algua anfluéncia subre l latin. Ua scassa dúzia de [[palabra]]s fúrun tomadas prestadas puls romanos i alguas deilhas puoden se ancontrar ne ls lénguas modernos.
== Classeficaçon ==
L'etrusco nun mostra parentescos eibidentes cun outras lénguas amportantes de l'antiguidade, cumo l latin ó l griego. Durante cierto tiempo fui cunsidrada ua [[léngua eisolada]] cumo l [[basco]]. Atualmente ancontra-se juntamente cun outras lénguas menores forma la chamada [[lénguas tirrénicas|família tirrénica]].<ref>Heilmut Rix, "Etruscan", pp. 964, in ''The Cambridge Ancyclopedie of the World's Ancient Languages'', ed. R. D. Wodard, Cambdridge University Press, 2004, ISBN 0 521 56256 2</ref> Zde Rix ([[1998]]) ye amplamente aceito que l [[léngua rético|rético]] i l [[léngua lemnio|lemnio]] juntamente cul etrusco son parte desta família tirrénica.
Outra possible léngua relacionada cun etrusca ye la [[Linear La|minoica]]. Tal relaçon fui la percipal heipótese de [[Michael Bentris]] antes de çcubrir que la léngua atrás de la mais moderna scrita [[linear B]] fui l [[léngua micena|miceno]], un dialeto [[Léngua griega antiga|griego]]. [[Giulio Mauro Fachetti]], un pesquisador que tenga lidado cun ambas las lénguas (etrusca i minoica) apersentou mais ua beç essa heipótese, cumparando alguas de las palabras de a minóica cun seneficado coincido cun palabras etruscas similares<ref> G. Fachetti M. (2001) "qualche osserbazione sulla lengua minoica" Kadmos''''40 / 1, p. 1-38. </ref>
Ne l sou ''[[Naturalis Stória]]'' ([[seclo I]] ), [[Plínio]] screbiu subre ls pobos alpinos: "Ls [[Récia|rétios]] i ls [[Vindelicia|bindelicios]] frunteiriças cula de ls <nowiki>[</nowiki>[[Nórica|nóricos]]<nowiki>]</nowiki>, todos çtribuídos an numerosas cidades. Ls galhos sustentan que ls retios çcenden de ls etruscos, por sou líder Reto." Baseado nesto i an dados lenguísticos stá claro que l'etrusco stá relacionado cul [[Récia|rético]]. Inda assi, para para alhá destes fatos coincidos, hai un amplo debate.
Alguns eruditos atuales <ref>Steinbauer [[1999]]</ref> afirmórun que l'etrusco ye parte de la grande família tirrénica i stá remotamente relacionada cula família de [[lénguas ando-ouropeias]], i citan simelitudes ne ls finales gramaticales i l bocabulairo. Nada puode ser detreminado cunsidrando la scasseç de testos an giral an etrusco. Por agora muitos permanecen cunserbadores i cunsidran l tirreno eisolado.
== Çtribuiçon geográfica ==
L'etrusco fui falado ne l noroiste i centro-oeste de la Eitália, na region qu'hoije cunserba l sou nome, Toscana (de l latin ''tusc{{IPA|ī}}'' "etruscos"), cumo al redror de [[Cápua]] na [[Campánia]] i ne l bal de l [[Pó]] al norte de la Etruria.
=== Lénguas relacionados ===
Ua léngua mui relacionado cul etrusco fui l que se falou ua beç na ilha de [[Lemnos]] antes de l'ambason ateniense([[seclo VI a.C.]]), acertadamente chamado lemnio. Ua pequeinha tábua de piedra chamada [[stela de Lemnos]] fui ancontrada eilhi cun ua scritura aparentada cul etrusco i datada cerca de 600 a.C. Sabe-se que ls lémnios falórun este léngua debido a las peças de cerámica cun anscriçones scritas cun este mesmo alfabeto. Inda assi, çconhece-se quando ó cumo, falantes deste dialeto chegórun l'esta ilha.
Assi i to, l'antiga oupenion de que l'etrusco ye ua léngua eisolada puode tener apoio. Na atualidade, l'etrusco ye cunsidrado parte dua grande família lenguística que conhecemos cumo [[lénguas tirrénicas|tirrénica]], baseada ne l nome griego pa ls etruscos, "Tyrrhenoi".
== Alguas traduçones ==
'''Pronomes'''
<blockquote>
{| border="1" width="300" style="border-collapse: collapse" cellpadding="3"
|-
! style="background-color: #EFEFFF" | Léngua etrusca
! style="background-color: #EFEFFF" | [[Léngua Pertuesa|Pertués]]
|-
| '''EIS'''
| el, eilha
|-
| '''EQO'''
| You
|}
</blockquote>
'''Tenermos fameliares'''
<blockquote>
{| border="1" width="300" style="border-collapse: collapse" cellpadding="3"
|-
! style="background-color: #EFEFFF" | Léngua etrusca
! style="background-color: #EFEFFF" | Pertués
|-
| '''PATER'''
| pai
|-
| '''MATER'''
| mai
|-
| '''FILIOS'''
| filho
|-
| '''FRATER'''
| armano
|-
| '''FILIA'''
| filha
|}
</blockquote>
'''Relacionados cun tiempo'''
<blockquote>
{| border="1" width="300" style="border-collapse: collapse" cellpadding="3"
|-
! style="background-color: #EFEFFF" | Léngua etrusca
! style="background-color: #EFEFFF" | Pertués
|-
| '''ASNOS'''
| anho
|-
| '''SEPTEMBER'''
| més de Setembre
|-
| '''DIES'''
| die
|-
| '''MENSIS'''
| més
|}
</blockquote>
== Bibliografie ==
* {{cite book
| outhorlink = Giuliano Bonfante
| last = Bonfante | first = Giuliano
| coauthors = [[Larissa Bonfante|Bonfante, Larissa]]
| title = The Etruscan Language: an Antrodution
| location = Manchester
| publisher = University of Manchester Press
| year = 2002
| isbn = 0-7190-5540-7
}}.
* {{cite book
| outhor=Bonfante, Larissa
| title=Etruscan
| year=1990
| location=Berkeley and Los Angeles
| publisher=University of California Press
| isbn= 0-520-07118-2
}}.
* {{cite book
| outhor=Fachetti, Giulio M.
| title=L'enigma sbelato della lengua etrusca
| year=2000
| location=Roma
| publisher=Newton & Cumton
| isbn=9788882894580
}}
* {{cite book
| outhor=Fachetti, Giulio M.
| title=Appunti di morfologie etrusca. Cun un'appendice sulle questioni delle affenità genetiche dell'etrusco
| year=2002
| location=Roma
| publisher=Olshcki
| isbn=9788822251381
}}
* {{cite book
| outhorlink = Dieter H. Steinbauer
| last = Steinbauer | first = Dieter H.
| title = Neues Handbuch ç Etruskischen
| publisher = Scrita Mercaturae
| year = 1999
| isbn = 3-89590-080-X
}}
{{Refréncias}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Corpus Anscritionun Etruscarun]]
* [[Lénguas pré-ando-ouropeias]]
* [[Etruscos]]
{{DEFAULTSORT:Lengua Etrusca}}
[[Catadorie:Léngua etrusca]]
m9xlnu9wz0pfqwrtchvdswqyrnx5lyq
107965
107964
2026-08-17T14:24:59Z
~2026-30875-10
15270
107965
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo léngua
| nome = Etrusco
| nomenatibo = mechl Rasnal
| outrosnomes =
| corfamília = Léngua eisolada
| stados = [[península de la Eitália]]
| region = [[Ouropa]]
|stinçon=Zaparecida.
| scrita = [[alfabeto etrusco]]
| fam1 = [[Lénguas tirrénicas]]?
| eiso3 = ett
| mapa = [[Fexeiro:Iron Age Italy-t.sbg|250px|center|thumb|Lénguas de la península de la Eitália na Eidade de l Fierro]]
}}
L '''etrusco''' era ua léngua falada i scrita na antiga region de la [[Etrúria]] (l'atual [[Toscana]]) i an alguas partes de las atuales [[Lombardia|Lombardie]], [[Beneza]], i [[Emília-Romanha]] (adonde ls [[etruscos]] fúrun çlocados puls [[galhos]]), an [[Eitália]]. Inda assi, l [[lhéngua lhatinalatin]] sustituiu totalmente l'etrusco, deixando solo uns poucos [[decumiento]]s i uns poucos [[Ampréstimo (lenguística)|ampréstimos lenguísticos]] ne l latin (i.g., ''pessona'' de l'etrusco ''phersu''), i alguns [[topónimo]]s , cumo [[Parma]]. Deilha eisisten anscriçones atualmente ampossibles de traduzir ó decifrar. Las poucas palabras traduzidas refíren- se a la bida i a la muorte, ua beç que ls poucos decumientos ancontrados son speces de [[lápide]]s.
== Stória ==
Ls [[etrusco]]s éran un de ls pobos [[andígena]]s de Eitália, que bebian eilhi antes de la [[migraçon]] ando-ouropeia i de la chegada de ls [[latinos]] al redror de [[1000 a.C.]]. [[Heiródoto]]<ref>[[Heródoto]], ''Stórias'' I.94</ref>, inda assi, çcribe ls [[tirrenos]] (na época de Heiródoto, l nome griego pa ls etruscos) cumo [[eimigrante]]s de la [[Lídie]] al oeste de [[Anatólia]], que, scapando de la fame, fúrun cunduzidos l'oucidente pul sou líder [[Tirreo]], para se stablecer na [[Umbria]] <ref>[http://www.fordhan.edu/halsall/ancient/etrucans2.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. La [[alfabetizaçon]] era bastante frequente, cumo se puode ber pulas 13 000 anscriçones (dedicatórias, [[eipitáfio]]s etc.), la maiorie cúrties mas alguas de cunsidrable longitude.<ref name=bonfante12>Bonfante (1990), pág. 12</ref> Fúrun datadas por buolta de 700 a.C.<ref>Bonfante (1990) pág. 10.</ref>
Ne l [[seclo I a.C.]], l [[storiador]] griego [[Dionísio de Halicarnasso]]<ref>[[Dionísio de Halicarnasso]], Libro 1.30.2</ref> çtacou que l léngua etrusco era defrente de qualquiera outro, i que ls etruscos tenien ua rica [[literatura]], cumo fui çtacado puls outores latinos. Vonfante, un studioso nesta matéria, diç que "... el lembra nanhue outra léngua de la Ouropa nin doutro lugar ...."<ref name="bonfante12" />
Cula ascenson de la [[Antiga república romana]], que cunquistou la Etrúria, l'heigemonia de l latin acelerou l declibe de la ceblizaçon etrusca, i por buolta de [[200 a.C.]], l'etrusco staba yá sustituído pul latin, sceto quiçá an algua muntanha eisolada ó [[pántano]]s, nun campo ne l qual éran mais acessibles ls outores latinos, ne ls tradecionales cuntestos de l culto relegioso.
Ne l final de la República, solo uns poucos eiducados romanos cun antresse na antiguidade (cumo [[Barro]]) podien ler etrusco.
La radadeira pessona coincida qu'era capaç de ler etrusco fui l [[amperador romano]] [[Cláudio]] ([[10 a.C.]] – [[54]]), que cumpilou un [[dicionairo]] (atualmente perdido) cun [[antrebista]]s als radadeiros camponeses qu'inda falában l léngua.
[[Fexeiro:Haruspex.png|thumb|right|300px|Zeinho de las anscriçones de l fígado de [[Placéncia]], ber [[arúspice]].]]
[[Tito Líbio]] i [[Cícero]] éran antendidos ne ls altamente specializados ritos relegiosos etruscos que stában codificados an bárias coleçones de libros scritos an etrusco sob l títalo latino genérico de ''Etrusca Deciplina.'' Ls ''Libri Haruspiceni'' tratában de la [[adebinaçon]] culas entranhas d'animales sacrificados, ls''Libri Fulgurales'' spunhan l'arte de l'adebinaçon mediante l'ouserbaçon de ls centeilhas. Ua terceira coleçon , ls ''Libri Rituales'', podien tener proporcionado la chabe de la ceblizaçon etrusca: sou amplo ámbito qu'abarcaba la bida política i social bien cumo las práticas rituales. Segundo l scritor latino de l [[seclo IV]] [[Mário Sérbio Honorato]] (mais coincido cumo Sérbio), eisistia ua quarta coleçon de libros etruscos, que trataba de diuses animales. Las outoridades crestianas recolhírun obras de l [[paganismo]] i queimórun-nas durante l seclo V; l único libro subrebibente, ''[[Liber Linteus]]'', fui scrito an lino, i subrebibeu unicamente al ser outelizado para ambolturas de múmias.
L'etrusco tubo algua anfluéncia subre l latin. Ua scassa dúzia de [[palabra]]s fúrun tomadas prestadas puls romanos i alguas deilhas puoden se ancontrar ne ls lénguas modernos.
== Classeficaçon ==
L'etrusco nun mostra parentescos eibidentes cun outras lénguas amportantes de l'antiguidade, cumo l latin ó l griego. Durante cierto tiempo fui cunsidrada ua [[léngua eisolada]] cumo l [[basco]]. Atualmente ancontra-se juntamente cun outras lénguas menores forma la chamada [[lénguas tirrénicas|família tirrénica]].<ref>Heilmut Rix, "Etruscan", pp. 964, in ''The Cambridge Ancyclopedie of the World's Ancient Languages'', ed. R. D. Wodard, Cambdridge University Press, 2004, ISBN 0 521 56256 2</ref> Zde Rix ([[1998]]) ye amplamente aceito que l [[léngua rético|rético]] i l [[léngua lemnio|lemnio]] juntamente cul etrusco son parte desta família tirrénica.
Outra possible léngua relacionada cun etrusca ye la [[Linear La|minoica]]. Tal relaçon fui la percipal heipótese de [[Michael Bentris]] antes de çcubrir que la léngua atrás de la mais moderna scrita [[linear B]] fui l [[léngua micena|miceno]], un dialeto [[Léngua griega antiga|griego]]. [[Giulio Mauro Fachetti]], un pesquisador que tenga lidado cun ambas las lénguas (etrusca i minoica) apersentou mais ua beç essa heipótese, cumparando alguas de las palabras de a minóica cun seneficado coincido cun palabras etruscas similares<ref> G. Fachetti M. (2001) "qualche osserbazione sulla lengua minoica" Kadmos''''40 / 1, p. 1-38. </ref>
Ne l sou ''[[Naturalis Stória]]'' ([[seclo I]] ), [[Plínio]] screbiu subre ls pobos alpinos: "Ls [[Récia|rétios]] i ls [[Vindelicia|bindelicios]] frunteiriças cula de ls <nowiki>[</nowiki>[[Nórica|nóricos]]<nowiki>]</nowiki>, todos çtribuídos an numerosas cidades. Ls galhos sustentan que ls retios çcenden de ls etruscos, por sou líder Reto." Baseado nesto i an dados lenguísticos stá claro que l'etrusco stá relacionado cul [[Récia|rético]]. Inda assi, para para alhá destes fatos coincidos, hai un amplo debate.
Alguns eruditos atuales <ref>Steinbauer [[1999]]</ref> afirmórun que l'etrusco ye parte de la grande família tirrénica i stá remotamente relacionada cula família de [[lénguas ando-ouropeias]], i citan simelitudes ne ls finales gramaticales i l bocabulairo. Nada puode ser detreminado cunsidrando la scasseç de testos an giral an etrusco. Por agora muitos permanecen cunserbadores i cunsidran l tirreno eisolado.
== Çtribuiçon geográfica ==
L'etrusco fui falado ne l noroiste i centro-oeste de la Eitália, na region qu'hoije cunserba l sou nome, Toscana (de l latin ''tusc{{IPA|ī}}'' "etruscos"), cumo al redror de [[Cápua]] na [[Campánia]] i ne l bal de l [[Pó]] al norte de la Etruria.
=== Lénguas relacionados ===
Ua léngua mui relacionado cul etrusco fui l que se falou ua beç na ilha de [[Lemnos]] antes de l'ambason ateniense([[seclo VI a.C.]]), acertadamente chamado lemnio. Ua pequeinha tábua de piedra chamada [[stela de Lemnos]] fui ancontrada eilhi cun ua scritura aparentada cul etrusco i datada cerca de 600 a.C. Sabe-se que ls lémnios falórun este léngua debido a las peças de cerámica cun anscriçones scritas cun este mesmo alfabeto. Inda assi, çconhece-se quando ó cumo, falantes deste dialeto chegórun l'esta ilha.
Assi i to, l'antiga oupenion de que l'etrusco ye ua léngua eisolada puode tener apoio. Na atualidade, l'etrusco ye cunsidrado parte dua grande família lenguística que conhecemos cumo [[lénguas tirrénicas|tirrénica]], baseada ne l nome griego pa ls etruscos, "Tyrrhenoi".
== Alguas traduçones ==
'''Pronomes'''
<blockquote>
{| border="1" width="300" style="border-collapse: collapse" cellpadding="3"
|-
! style="background-color: #EFEFFF" | Léngua etrusca
! style="background-color: #EFEFFF" | [[Léngua Pertuesa|Pertués]]
|-
| '''EIS'''
| el, eilha
|-
| '''EQO'''
| You
|}
</blockquote>
'''Tenermos fameliares'''
<blockquote>
{| border="1" width="300" style="border-collapse: collapse" cellpadding="3"
|-
! style="background-color: #EFEFFF" | Léngua etrusca
! style="background-color: #EFEFFF" | Pertués
|-
| '''PATER'''
| pai
|-
| '''MATER'''
| mai
|-
| '''FILIOS'''
| filho
|-
| '''FRATER'''
| armano
|-
| '''FILIA'''
| filha
|}
</blockquote>
'''Relacionados cun tiempo'''
<blockquote>
{| border="1" width="300" style="border-collapse: collapse" cellpadding="3"
|-
! style="background-color: #EFEFFF" | Léngua etrusca
! style="background-color: #EFEFFF" | Pertués
|-
| '''ASNOS'''
| anho
|-
| '''SEPTEMBER'''
| més de Setembre
|-
| '''DIES'''
| die
|-
| '''MENSIS'''
| més
|}
</blockquote>
== Bibliografie ==
* {{cite book
| outhorlink = Giuliano Bonfante
| last = Bonfante | first = Giuliano
| coauthors = [[Larissa Bonfante|Bonfante, Larissa]]
| title = The Etruscan Language: an Antrodution
| location = Manchester
| publisher = University of Manchester Press
| year = 2002
| isbn = 0-7190-5540-7
}}.
* {{cite book
| outhor=Bonfante, Larissa
| title=Etruscan
| year=1990
| location=Berkeley and Los Angeles
| publisher=University of California Press
| isbn= 0-520-07118-2
}}.
* {{cite book
| outhor=Fachetti, Giulio M.
| title=L'enigma sbelato della lengua etrusca
| year=2000
| location=Roma
| publisher=Newton & Cumton
| isbn=9788882894580
}}
* {{cite book
| outhor=Fachetti, Giulio M.
| title=Appunti di morfologie etrusca. Cun un'appendice sulle questioni delle affenità genetiche dell'etrusco
| year=2002
| location=Roma
| publisher=Olshcki
| isbn=9788822251381
}}
* {{cite book
| outhorlink = Dieter H. Steinbauer
| last = Steinbauer | first = Dieter H.
| title = Neues Handbuch ç Etruskischen
| publisher = Scrita Mercaturae
| year = 1999
| isbn = 3-89590-080-X
}}
{{Refréncias}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Corpus Anscritionun Etruscarun]]
* [[Lénguas pré-ando-ouropeias]]
* [[Etruscos]]
{{DEFAULTSORT:Lengua Etrusca}}
[[Catadorie:Léngua etrusca]]
oui2ejn2timsvk2vnvr0990x58zux1e
Jehuda Cresques
0
7593
107960
102614
2026-08-17T12:37:34Z
~2026-30875-10
15270
107960
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Ourope Mediterranean Catalan Atlas.jpeg|thumb|300px|Atlas Catalan de 1375.]]
'''Jehuda Cresques''' ([[1350]]?-[[1427]]?), tamien coincido por '''Jafuda Cresques''' i '''Jaume Riba''', fui un [[cartografie|cartógrafo]] [[Catalunha|catalan] ]. D'ascendéncia [[judaísmo|judaica]], fui probabelmente l'andibíduo que cordenou las çcubiertas marítimas de la chamada [[Scuola de Sagres]], ne l'ampeço de l [[seclo XV]].
==Biografie==
Ye filho d'outro cartógrafo notable, [[Cresques Abraon]], nacido an [[Maiorca]], na [[Spanha]], i ligado a la chamada [[Scuola de Maiorca]]. Juntamente cul sou pai, fui probabelmente l'outor de l ''[[Atlas Catalan] ] de [[1375]]''.
Ambora nacido nua família judaica, cumbertiu-se al [[Cristandade]] passado las perseguiçones relegiosas que tubírun lugar ne l [[reino de Aragon]], an [[1391]], tenendo anton adotado l nome de '''Jaume Riba''' ("''[[Jacobus Ribus]]''", an [[Latin]]).
Las purmeiras amboras subre la benida para Pertual dun cartógrafo de nome "Jaime Ribes", ouriundo de l'ilha de [[Maiorca]], por eniciatiba de l [[Anfante D. Anrique] ], son ne ls fornecidas por [[Duarte Pacheco Pereira]]. L cronista [[João de Barros]] acrecenta-las, atribuindo-le inda la capacidade de custruir [[Strumientos marítimos|strumientos náuticos]]. Tenerie sido assi, l [[Mestre Jacome de Malhorca]], cordenador, na [[década de 1420]], de las purmeira biaiges de ls [[Çcubrimientos pertueses]].
La maior parte de ls studiosos, cun base na ambestigaçon efetuada pul storiador i geógrafo [[Gonçal de Reparaç i Ruiç]] na [[década de 1930]], cunsidra qu'ambos tiran sido la mesma pessona. Pesquisas mais recentes, antretanto, colocan an causa esse pensar, nomeadamente la tese de l catalan [[Jaume Riera i Sanes]], que cumprende que l cartógrafo que trabalhou pa l Anfante D. Anrique nun poderie ser Jafuda Cresques, ua beç qu'este tenerie falecido antes de [[1410]], tenendo nesse anho l Anfante solo 16 anhos.
=={{Bibliografie}}==
* ALBUQUERQUE, Luís de. Maiorca, Jaime de. in: SERRÃO, Joel (dir.). ''Dicionário de Stória de Pertual (b. IB). Porto: Librarie Figueirinhas, s.d., p. 141.
* REPARAZ JÚNIOR, Gonçalo de. ''Mestre Jácome de Malhorca''.
* RIERA I SANS, Jaume. Jafudà Cresques, jueu de Mallorca. in: ''Randa'' m. 5 (1977) 51-66.
* RIERA I SANS, Jaume; LLOMPART, Gabriel. Jafudà Cresques i Samuel Corcós. Més documents subre eils jueus pintors de cartes de nabegar (Mallorca, s. XIB). in: ''Bolletí de la Societat Arqueològica Lulliana'', m. 40 (1984) 341-350.
* MARQUES, Alfredo Pinheiro. Maiorca, Jaime de. in: ALBUQUERQUE, Luís de (dir.). ''Dicionário de Stória de ls Çcubrimientos Pertueses (b. II). Lisboua: Círclo de Leitores, 1994. p. 649‑651.
=={{Ber tamien}}==
* [[Scuola de Sagres]]
* [[Gabriel de Balseca]]
* [[Mapas de Dieppe]]
* [[Planisfério de Cantino]]
* [[Portulano]]
=={{Ligaçones sternas}}==
*[http://www.anstituto-camoes .pt/cbc/nabegaport/g09.html Jaime de Maiorca na páigina de l Anstituto Camões]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{DEFAULTSORT:Cresques, Jehuda}}
[[Catadorie:Naturales de Palma de Maiorca]]
[[Catadorie:Cartógrafos de la Spanha]]
[[Catadorie:Judius de la Spanha]]
[[Catadorie:Católicos de la Spanha]]
[[Catadorie:Cumbertidos al catolicismo remano]]
dx6y9ekzl0h4u2nvwvn2cjsg1x94cvl
Arthur Schopenhauer
0
7620
107990
101110
2026-08-18T08:40:48Z
~2026-30875-10
15270
107990
wikitext
text/x-wiki
{{mais-fuontes|data=setembre de 2010}}
{{Anfo/Biografie
|eimaige =Piture_of_Schopenhauer.jpg
|eimaige_tamanho =200px
|nome =Arthur Schopenhauer
|data_nacimiento ={{dni|lang=br|22|2|1788|si}}
|local_nacimiento=[[Gdansk|Danzig]]<br />{{PRU}}
|nacionalidade =
|acupaçon =[[filósofo]], [[porsor ounibersitairo]]
|magnun_oupus =[[L mundo cumo buntade i repersentaçon]]
|data_muorte ={{nowrap|{{muorte|lang=br|21|9|1860|22|2|1788}}}}
|local_muorte =[[Frankfurt]], [[Grano-Ducado de Heisse]]
|scuola =[[Eidealismo alman]], [[Eimmanuel Kant|kantismo]]
|antrisses =[[filosofie]], [[gnosiologie]], [[lógica]], [[retórica]], [[antropologie]], [[psicologie]], [[ética]], [[dreitos de ls animales]], [[stética]], [[metafísica]], [[sabedorie relegiosa]], [[eudaimonia]], [[política]], [[lenguaige]] i [[eiducaçon]]
|anfluéncias =[[Buda]], [[Platon]], [[Kant]], [[Hobbes]], [[Goethe]], [[Heigel]], [[filosofie ouriental]]
|anfluenciados =[[Nietzsche]], [[Kierkegaard]], [[Samuel Beckett|Beckett]], [[Jorge Luis Borges]], [[Mihai Eiminescu]], [[Sigmund Freud|Freud]], [[Heirmann Hesse|Hesse]], [[Max Horkheimer|Horkheimer]], [[Carl Jung|Jung]], [[Thomas Mann|Mann]], [[Gilbert Ryle]], [[Leo Tolstoy|Tolstoy]], [[Machado de Assis]], [[Swami Bibekananda|Bibekananda]], [[Guy de Maupassant|Maupassant]], [[Richard Wagner|Wagner]], [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], [[Marcel Proust|Proust]], [[Albert Einstein]], [[Heinri Bergson]], [[Luitzen Eigbertus Jan Brouwer]]
|eideias_notables = [[buntade]] cumo eissencia radical de l mundo, [[antropologie]] de l [[eigoísmo]], [[pessimismo]] rialista prático, teorie de la [[loucura]], bida [[stética]] anquanto forma de libertaçon de l [[eigoísmo]] pula bie de la [[arte]] i/ó de l [[nirbana]], teorie de la [[genialidade]], [[moral]] cumpassiba, [[determenismo]] crítico, [[dreito moral]], [[dreitos de ls animales]], teorie de la natureza meramente abstrata-repersentatiba de la [[rezon]]
|assinatura =[[Fexeiro:Arthur Schopenhauer Signature.sbg|150px|center]]
}}
'''Arthur Schopenhauer''' ([[Gdansk|Danzig]], {{dtlink|lang=br|22|2|1788}} — [[Frankfurt]], {{dtlink|lang=br|21|9|1860}}) fui un [[Filosofie|filósofo]] [[Almanha|alman]] de l [[seclo XIX]].<ref name="UOL - Eiducaçon">{{citar web |url=http://eiducacao.uol .com.br/biografies/arthur-schopenhauer.jhtn |títalo=Arthur Schopenhauer |acessodata=21 de setembre de 2012 |outor= |coautores= |data= |anho= |mes= |formato= |obra= |publicado=UOL - Eiducaçon |páiginas= |léngua= |léngua2=t |léngua3= |lang= |citaçon= }}</ref>
Sou pensamiento subre l'amor ye caratelizado por nun se ancaixar an nanhun de ls grandes sistemas de sue época. Sue obra percipal ye "[[L mundo cumo buntade i repersentaçon]]" (1819), ambora l sou libro "[[Parerga i Paralipomena]]" (1851) seia l mais coincido. Schopenhauer fui l filósofo qu'antroduziu l [[budismo]] i l pensamiento andiano na [[metafísica]] almana.<ref name="UOL - Eiducaçon"/> L'anfluéncia ouriental an sue filosofie l fizo aceitar l [[ateísmo]].<ref>"Ancyclopedie of Psychology and Religion, Velume 2" (2009), publicado pula Springer, páigina 824. Ua declaraçon mais percisa puode ser para un alman - al ambés de scritores franceses ó británicos daquela época - Schopenhauer era un hounesto i assumido atiu.</ref> Quedou bulgarmente coincido por sou pessimismo i antendia l budismo (i l'eissencia de la mensaige crestiana, bien cumo l'eissencial de la maior parte de las culturas relegiosas de todos ls pobos an todos ls tiempos) cumo ua cunfirmaçon dessa bison rialista-pessimista. Schopenhauer tamien cumbatiu fuortemente la filosofie [[heigel]]iana i anfluenciou fuortemente l pensamiento de [[Eduard bon Hartmann]] i [[Friedrich Nietzsche]].
Schopenhauer acraditaba ne l [[amor]] cumo meta na bida, mas nun acraditaba qu'el tenie a ber cula [[felicidade]].<ref name="UOL - Eiducaçon"/>
== Eideias ==
{{Ber artigo percipal|[[Pensamientos de Arthur Schopenhauer]]}}
L pensamiento de Schopenhauer parte dua anterpretaçon d'alguns pressupostos de la [[kant|filosofie kantiana]], an special de sue cuncepçon de fenómeno. Esta noçon lieba Schopenhauer a postular que l mundo nun ye mais que repersentaçon.<ref name="UOL - Eiducaçon"/> Esta cunta cun dous polos anseparables: por un lado, l'oubjeto, custituído a partir de spácio, tiempo i l percípio de causalidade; por outro, la cuncéncia íntima i subjetiba acerca de l mundo, sin la qual este nun eisistirie. Assi i to, Schopenhauer rompe cun Kant, ua beç qu'este afirma l'ampossibelidade de la cuncéncia alcançar la cousa-an-si, esto ye, la rialidade nun fenoménica. Segundo Schopenhauer, al tomar cuncéncia de si an nible radical, l'home se speriencia cumo un ser mobido por aspiraçones i peixones. Estas custituen l'ounidade de la [[buntade]], cumprendida cumo l percípio norteador de la bida houmana.
Buoltando l mirar pa la [[natureza]], l filósofo percebe, analogicamente, esta mesma buntade persente an todos ls seres, figurando cumo fundamiento de to i qualquiera mobimiento (mui ambora Schopenhauer trabalhar cul cunceito de buntade [[Metáfora|metaforicamente]], ne l sentido de que, dentre todos ls fenómenos, l fenómeno de la buntade ye l que mais se aprossima i melhor repersenta la natureza de la cousa-an-si). Antoce, para Schopenhauer, la buntade cumo que corresponde a la cousa-an-si, sendo, deste modo, cumo que l [[sustrato]] radadeiro de to rialidade menimamente sperienciable (i menimamente sperienciable porque, als uolhos de Schopenhauer, la buntade, rigorosamente falando, nun ten ''status'' [[Metafísica|metafísico]] ne l sentido clássico d'algo situado para alhá i fura de la spriéncia, mas si, poder-se-iba dezir, ua spece de ''status'' "antrofísico", na medida an que ye la spriéncia mais eimediata, perfunda, radical i íntima de l mundo, purmeiramente sendo percebida de forma direta por nós an nós mesmos cumprendidos cumo "cumplexo anteleto-corporal" i, depuis, suposta analogicamente, esto ye, andiretamente, ne ls demales cuorpos/oubjetos). De se ber, assi, l percípio ontológico basilar dessa cuncepçon schopenhaueriana, a saber, "l postulado de a uniformidade de la natureza an dimenson nun fenoménica".
L'ampulso de l zeio nun se dá de forma [[Cuncéncia|cunciente]]: el, al cuntrairo, se çdobra zde l'inorgánico até l'home, que zeia sue preserbaçon. La cuncéncia houmana serie ua mera superfice, tendendo a ancobrir, al cunferir causalidade la sous atos i al própio mundo, l'eirracionalidade inerente a la buntade. Sendo deste modo cumprendida, eilha custitui, eigualmente, la causa de to sofrimiento, ua beç que lança ls entes nua cadeia perpétua d'aspiraçones sin fin, probocando a delor de ser algo que jamales cunsegue cumpletar-se. Dende la nota [[Pessimismo|pessimista]] cunsequente ne l pensamiento de Schopenhauer: l [[prazer]] cunsiste solo na supresson momentánea de la [[delor]]; esta, por sue beç, ye la única i berdadeira rialidade.
Assi i to, hai alguns caminos (stéticos) que possibelitan al home scapar de la buntade, i assi, de a delor qu'eilha acarreta. La purmeira bie ye la de la [[arte]]. Schopenhauer traça ua hierarquia persente nas manifestaçones artísticas na qual cada modalidade artística, al ne ls lançar nua pura cuntemplaçon de [[eideia]]s, ne ls apersenta un grau de "oubjetidade" de la buntade. Partindo de la [[arquitetura]] cumo sou grau anferior, al amostrar la resisténcia i las fuorças antrínsecas persentes na [[matéria]], l radadeiro patamar desta cuntemplaçon reside na spriéncia musical; la [[música]], por ser andependiente de to eimaige sterna, ye capaç de, se nun mos apersentar, pul menos mos aprossimar de la pura [[Buntade]] an sous mobimientos própios; la música ye, pus, de cierta forma, la própia buntade ancarnada. Tal cuntemplaçon, trazendo la buntade para delantre de nós, cunsegue mos librar, momentaneamente, de sous liames. Mas l'arte repersenta solo un paliatibo pa l sofrimiento houmano.
Ua outra possibelidade de scape, cunquanto andireta, ye apuntada atrabeç de la [[moral]]. La cunduta houmana debe buoltar-se pa la superaçon de l [[eigoísmo]]; este, mui basicamente, probén de l'eiluson d'andebiduaçon, pula qual un [[andibíduo]] zeia, custantemente, suplantar ls outros. La cumprenson de la buntade faç aparecer todos ls entes zde sou caráter único, l que lieba, necessariamente, a un sentimiento de [[cumpaixon]] i a ua prática de [[justícia]] i [[caridade]] - l que nun senefica que, para Schopenhauer, la moralidade seia, ne l primairo i eissencialmente (tal qual l'arte i la [[ascese]]), "ua bie pa la [[felicidade]] pessonal": solo que, praticando-la, andiretamente l'agente tremina por fruir la dita felicidade antendida an tenermos d'anulaçon de l'eigoísmo; senefica dezir que, pul menos ne l ámbito de la moralidade, la felicidade própia (seia la de base eigoísta ourdinária, seia la de base cuntemplatiba) nun ye la rezon de ser ó l motibo premente i eimediato de l'açon de l'agente, ambora este lograr afastar, mediante la prática moral, mesmo que por cúrtio período de tiempo, l sofrimiento ligado al querer eigoísta.
Finalmente, la suprema [[felicidade]] solamente puode ser cunseguida pula anulaçon de la [[buntade]] (esto ye, pula [[ascese]]). Tal anulaçon ye ancontrada por Schopenhauer ne l misticismo [[Hinduísmo|hindu]], particularmente ne l [[budismo]]; la spriéncia de l [[nirbana]] custitui l'aniquilaçon desta buntade radadeira, l zeio de bibir. Solamente neste stado, l'home alcança la única felicidade rial i estable. Assi i to, rebiste-se de suma amportança frisar l'oubjeto dessa bie ascética, seia el, la felicidade de tipo cuntemplatiba ó la bien-abinturança, ua beç que l'ascetismo relacionado al scopo de la felicidade nun puode ser bisto, ne ls quadros de la filosofie schopenhaueriana, cumo algun tipo de nible ó momiento de la spriéncia moral (yá que l balor moral de las açones, para Schopenhauer, stá, justamente, ne l zeinterisse pessonal an prol de l'antresse alheno, bal dezir, ne l nun se preocupar, al menos an linha de percípio, cula felicidade própia, mas cula felicidade de l'outro) i si cumo l camino mais siguro para quien pretende tener i gozar ua felicidade nun tan anstable cumo aqueilha radicada na sastifaçon de ls zeios i de las necidades. Nua palabra, na sastifaçon de la buntade material. Antoce, por mais que Schopenhauer nun tenga colocado la queston nesses tenermos, l'ascetismo (de l modo cumo el l cuncebe) stá mais para un tipo de "[[Eudemonismo|eudaimonismo]] spritual" de l que para un "grau de la bida moral", por cuntinar sendo un eideal cumprometido cula busca de la "felicidade", de la "bien-abinturança".
La felicidade pula bie de la sastifaçon ye (pa l'andibíduo cunciente que pensa i diagnostica sue cundiçon eisistencial) ansustentable, porquanto la buntade ye ansaciable; se assi ye, solamente ua outra bie que nun la de la sastifaçon puode mos liebar a ua felicidade menos frustrante. La bie custatada por Schopenhauer, naturalmente, ye l'ouposta, ó seia, la de la negaçon de la buntade, traduzida an tenermos de coincimiento liberto de ls grilhones de la buntade eigoísta, antoce un coincimiento nun mais la serbício de la buntade, donde l steticismo schopenhaueriano, pus to coincimiento que nun ten por finalidade atender a las demandas de l'eigoísmo faç-se cuntemplatibo, dado que lemita-se a assistir a la bida, seia de l punto de bista de l'arte (criaçon i/ó cuntemplaçon de l guapo), de la moral (cuntemplaçon de l'eigualdade fundamental que subjaç a todo i, por bias desso, la cuncéncia de l respeito pul outro por sabé-lo un eigual) ó de l'ascese (abstençon cumpleta de la buntade material de bida, anteletualizando-se i spiritualizando-se).
Ua outra bie pa la felicidade sustentable inda ye possible antreber na obra de Schopenhauer i merece crédito por haber sido, a julgar pula aparéncia, atestada pul própio stilo de bida de l filósofo. Trata-se de la bie de la "perfeiçon" ó de la "bida antegral" (la qual, diga-se de passaige, remonta a la [[Antiguidade]], nun sendo, antoce, ua nobidade antroduzida por Schopenhauer). Cun eifeito, nesta, la felicidade nun ye bista an tenermos de "stado" de quetude (nirbana), tampouco an tenermos de "momiento" (sastifaçon). Defrentemente, toma-se la bien-abinturança an tenermos de "atebidade", buoltada al trabalho i al aperfeiçoamiento de las potencialidades houmanas mais nobres, cumo las de caráter [[Stética|stético]], [[Teorie|teorético]] i ético - sin prejuízo de la balorizaçon de la [[prudéncia]] para culs negócios práticos de l die la die, de l bien-star i de ls prazeres saudables ligados al cuorpo. Hai quien diga que l'auséncia spressa dessa modalidade na tela de las eideias de Schopenhauer puode tener tenido, por motibaçon, cierta cumbiçon arraigada de l filósofo quanto a la raridade de l tipo aspirante a la perfeiçon, nun se dando l filósofo, pus, al trabalho de teorizar i tampouco prescrebir la bie an queston (inobstante l testemunho de sue bida pessonal a fabor dessa tese, la qual poderie ser bista cumo ua spece de meio-termo antre la bie de l'afirmaçon alienada de la bida i la de la negaçon zesperada).
Assente esso, faç-se cumprensible la brincadeira de [[Alain de Botton]] (la propósito dua série de tebé rializada por el subre l tema de l'amor de l modo cumo pensado por Schopenhauer) a respeito de tener sido l filósofo (quemumente tenido por pessimista), talbeç, l'home mais feliç de l mundo. De fato, a crer an sous biógrafos, Schopenhauer fui un home saudable durante praticamente to la sue bida, relatibamente rico, dotado de straordinária anteligéncia (tanto teorética quanto prática), sensibelidade stética refinada i razoable çposiçon moral, l que l coloca bien próssimo, pus, de l'arquétipo de l'home saudable i eiquenomicamente andependiente (ó seia, dino) dun lado (l de la subrebibéncia) i teorético, steta i político-moral d'outro (l de l'eisisténcia, esto ye, de la cultura), l que remeterie a la perspetiba de la perfeiçon ó de l'antegralidade la [[Aristóteles|aristotélica]] i [[Eipicurismo|eipicurista-tardie]].
Acentua-se, inda, l balor de las meditaçones críticas de Schopenhauer subre la porblemática de la [[libardade]] i de la [[Necidade (filosofie)|necidade]], mássime ne l campo de la ética (moral i dreito). De maneira bastante sucinta, diga-se que, para Schopenhauer, nun hai falar an libardade (ne l sentido de [[libre-arbítrio]]), por ser l'home tan [[Determenismo|detreminado]] cumo todos ls demales seres, repousando l'eiluson de la libardade ne l fato de la natureza fluida de l "coincimiento (cunjunto de repersentaçones)", nun na natureza de l "querer", bien cumo na eignoráncia quanto a la maneira peculiar i cumplexa de l percípio de la causalidade própio a la spece houmana.
La filosofie de Schopenhauer anfluenciou marcadamente bários pensadores, antre ls quales çtacan-se: [[Eduard bon Hartmann]], [[Nietzsche]], [[Nicolai Hartmann|Hartmann]], [[Georg Simmel|Simmel]], [[Thomas Mann]], [[Heinri Bergson|Bergson]] i [[Freud]].
== Percipales obras ==
# [[Las Delores de l Mundo]]
# [[Subre la Raiç Quádrupla de l Percípio de la Rezon Suficiente]] (1813)
# [[Subre la Bison i las Quelores]] (1815)
# [[L Mundo cumo Buntade i Repersentaçon]] (1819)
# [[Subre la Buntade de la Natureza]] (1836)
# [[Ls dous Porblemas Fundamentales de la Ética]] (1841)
# [[Parerga i Paralipomena]] (1851)
# [[Metafísica de l Amor/Metafísica de la Muorte]]
# [[La Arte de se Fazer Respeitar]]
# [[La Arte de Ansultar]]
# [[Subre l Oufício de l Scritor]]
# [[Dialética erística|La Arte de Tener Rezon]] ó ''Cumo Bencer un Debate sin Percisar tener Rezon''
# [[La Arte de Ser Feliç]]
# [[La Arte de Lidar culas Mulhieres]]
# [[Aforismos pa la Sabedorie de Bida]]
# [[Subre la Bida Ounibersitária]]
# [[Subre l Fundamiento de la Moral]]
# [[L Libre Arbítrio (Pula Academie Rial)]]
== Cuntesto filosófico i cultural ==
[[Fexeiro:Arthur Schopenhauer by Wilheln Busch.jpeg|thumb|200px|Caricatura de Arthur Schopenhauer, por [[Wilheln Busch]]]]
[[Filho]] de Heinrich Floris Schopenhauer, comerciante de la cidade de Danzig, na Prússia (atualmente [[Gdansk]], na [[Polónia]]), l filósofo Arthur Schopenhauer staba çtinado a seguir la [[profisson]] de sou [[pai]]. Por esso, la família nunca se preocupou mui cun sue eiducaçon anteletual i, quando cuntaba solo duoze anhos d'eidade, an 1800, anduziu-lo a amprender ua série de biaiges amportantes para un feturo comerciante. Schopenhauer percorreu la [[Almanha]], la [[Fráncia]], la [[Anglaterra]], la [[Houlanda]], la [[Suíça]], la [[Silésia]] i la [[Áustria]]. Mas sou antresse nun fui çpertado por aqueilho que sou pai mais zeiaba: l que fizo de mais amportante, durante essas biaiges, fui redigir ua série de cunsidraçones melancólicas i pessimistas subre a miséria de la cundiçon houmana. An abril de 1804, besitou l'arsenal de [[Toulon]], adonde tubo cuntato culs cundenados a las [[galé]]s. El registrou an sou diairo sues ampressones subre essa bejita, que l marcou perfundamente.<ref>{{Citar libro
|outor = SAFRANSKI, Rudiger
|títalo = La cena primordial de la cumpaixon
|subtítulo = In: BOFF, L.; MULLER, W. Percípio de cumpaixon i cuidado
|léngua =
|eidiçon = 4
|local = Petrópolis
|eiditora = Bozes
|anho = 2009
|capítulo = B
|páiginas = 128-129
|belumes =
|belume =
|id = ISBN 978-85-326-2414-7
}}
</ref> An 1805, la família fixou-se an [[Hamburgo]] i l'oubrigou a cursar ua scuola comercial. La muorte de l pai (presumibelmente cometiu [[suicídio]]) permitiu-le, assi i todo, abandonar para siempre ls studos comerciales i buoltar-se para ua carreira ounibersitária, cumo era sou zeio. Assi, Schopenhauer passou a dedicar-se als studos houmanísticos, angressando ne l Liceu de [[Weimar]] an 1807; dous anhos depuis, ancontraba-se na faculdade de medecina de [[Göttingen]], adonde adquiriu bastos coincimientos científicos.
An 1811, na [[Ounibersidade de Berlin]], assistiu als cursos de ls filósofos [[Schleiermacher]] (1768-1834) i [[Fichte]] (1762-1814). Este radadeiro serie, mais tarde, acusado por Schopenhauer de tener deliberadamente caricaturado la filosofie de [[Kant]] (1724-1804), tentando “ambolber l pobo alman cula nubrina filosófica”. An 1813, Schopenhauer doutourou-se pula Ounibersidade de Berlin cula tese Subre la Quádrupla Raiç de l Percípio de Rezon Suficiente.
Nessa época, sue mai, [[Johanna Schopenhauer]], stableciu-se an Weimar, adonde ampeçou a oubter progressibo sucesso cumo nobelista i passou la frequentar ls círclos mundanos que Schopenhauer detestaba i se sforçaba por ridicularizar al mássimo. Las relaçones antre ls dous deteriorórun-se a punto de Johanna declarar publicamente que la tese de sou filho nun passaba dun tratado de framácia; an cuntrapartida, Schopenhauer afirmaba ser ancierto l feturo de sue mai cumo romancista i qu'eilha solamente serie lembrada ne l feturo pul fato de ser sue progenitora.
Anque dessas brigas, Schopenhauer frequentou durante algun tiempo l salon de sue mai. Eilhi tornou-se amigo de Goethe (1749-1832), que reconhecie sou génio filosófico i sugeriu-le que trabalhasse nua teorie antinewtoniana de la bison. A partir dessa sugeston, Schopenhauer screbiu Subre la Bison i las Quelores, publicado an 1816.
An 1814, Schopenhauer rompeu defenitibamente cula família i, quatro anhos depuis, cuncluiu sue percipal obra, [[L mundo cumo buntade i repersentaçon|L Mundo cumo Buntade i Repersentaçon]]. An 1819, l libro fui publicado, mas, un anho i meio passado, habien sido bendidos solo cerca de 100 eisemplares. La crítica tamien nun fui faborable a l'obra.
Durante ls anhos de 1818 i 1819, Schopenhauer passou ua temporada na Eitália: al buoltar, sue situaçon eiquenómica nun era de las melhores. Solicitou anton un puosto de monitor na Ounibersidade de Berlin, balendo-se de sou títalo de doutor i passando por ua proba que cunsistia nua cunferéncia. Admitido an 1820, ancarregou-se dun curso antitulado La Filosofie Anteira, ó L Ansino de l Mundo i de l Sprito Houmano. L títalo de l curso debie-se, probabelmente, la [[Heigel]] (1770-1831), que na época era un de ls mais reputados porsores de la [[Ounibersidade de Berlin]]. Tentando cumpetir cun Heigel, Schopenhauer scolheu l mesmo horairo outelizado pul ribal, mas la tentatiba redundou an fracasso cumpleto: solo quatro oubintes assistian a sues aulas. Al fin dun semestre, renunciou a l'ounibersidade.
An 1821, ambolbiu-se nun acidente que tubo zagradables cunsequéncias eiquenómicas i, subretodo, benerie causar-le periódica crise de [[depresson nerbosa|depresson]] psicológica. Nessa época, l [[filósofo]] residie nua [[penson]], cujos percipales locatairos, an sue grande maiorie, éran senhoritas d'eidade abançada. Essas pensionistas tenien l zagradable hábito de spionar la chegada de supostas amantes, recebidas por Schopenhauer an sous aposentos. Cierta nuite, quando ua costureira chamada Caroline-Louise Marquet dedicaba-se a esse mister, Schopenhauer, perdendo la pacéncia, atirou-la scaleira ambaixo. Cumo resultado, fui processado i acabou sendo cundenado a pagar trezientos thalers de çpesas médicas. Para alhá desso, quedaba oubrigado a pagar sessenta thalers anuales, até la muorte de Caroline, que solamente bieno a falecer binte anhos depuis. Durante to esse tiempo, Schopenhauer entraba an depresson nerbosa, ua beç por anho, todas las bezes qu'era oubrigado a pagar la penson. Sue rebolta dezie respeito menos a la quantie zambolsada de l que àquilo que sentie cumo anjustiça cometida pulas outoridades.
Antre 1826 i 1833, Schopenhauer amprendiu frequentes biaiges, adoeciu por dibersas bezes i tentou ua segunda spriéncia cumo porsor de la [[Ounibersidade de Berlin]]. Fui mais ua tentatiba fracassada, solamente cuntrabalançada pula crítica eilogiosa la sou [[L Mundo cumo Buntade i Repersentaçon]], publicada ne l periódico Kleine Bucherschau.
An 1833, depuis de muitas heisitaçones, l filósofo resolbiu fixar-se an [[Frankfurt]], adonde permanecera até sue muorte an 1860. Durante ls binte i siete anhos que passou na cidade, lebou ua bida solitária, acumpanhado por sou perro. Sue predileçon por animales era filosoficamente justificada; segundo Schopenhauer, antre ls perros, cuntrariamente al qu'ocorre antre ls homes, la buntade nun ye dissimulada pula máscara de l pensamiento.
Dedicado sclusibamente a la [[reflexon]] filosófica, Schopenhauer trabalhou antensamente an Frankfurt, redigindo i publicando dibersos libros. An 1836, bieno la lume l'ansaio Subre la Buntade na Natureza, que deberie cumpletar l segundo libro de L Mundo cumo Buntade i Repersentaçon. Na mesma época, redigiu tamien dous ansaios subre moral. L purmeiro, scrito para cuncorrer a un cuncurso de la Academie de Ciéncias de Trondhein ([[Noruega]]), antitula-se [[Subre la Libardade de la Buntade]]. L segundo, L Fundamiento de la Moral, cuncorreu al cuncurso de la Academie de Copenhague i cuntenie berdadeiros ansultos la [[Heigel]] i la [[Fichte]], que porbocórun scándalo; ambora fusse l único cuncorrente, l libro nun fui premiado. Mais tarde, ls dous ansaios serien reunidos sob l títalo de Ls dous Porblemas Fundamentales de la Ética i publicados an 1841. Trés anhos depuis, surgiu la segunda eidiçon de L Mundo cumo Buntade i Repersentaçon, anriquecida cun alguns suplemientos. Anque desso, nun tubo sucesso.
L mesmo nun acunteciu cula radadeira obra scrita i publicada por Schopenhauer. Antitulaba-se [[Parerga i Paralipomena]] i cuntenie pequeinhos ansaios subre ls mais dibersos temas: política, moral, literatura, filosofie, stilo i metafísica, antre outros. L'obra alcançou inesperado sucesso, lougo depuis de ser publicada an 1851. A partir dende, la notoriadade de l'outor spalhou-se pula Almanha i depuis pula Ouropa. Un artigo de Oxford, publicado na Anglaterra, dou ampeço a la grande difuson de sue filosofie. Na Fráncia, muitos filósofos i scritores biajórun até Frankfurt para besitá-lo. Na Almanha, la filosofie de Heigel antrou an declínio i Schopenhauer surgiu cumo ídolo de las nuobas geraçones.
Assi, ls radadeiros anhos de la bida de Schopenhauer proporcionórun-le un reconhecimiento qu'el siempre buscou. Artigos críticos surgiran an grande cantidade ne ls percipales periódicos de la época. La [[Ounibersidade de Breslau]] dedicou cursos a l'análeze de sue obra i la [[Academie Rial de Ciéncias de Berlin]] propós-le l títalo de nembro, an 1858, qu'el recusou.
dous anhos depuis, a 21 de setembre de 1860, Arthur Schopenhauer, que Nietzsche (1844 – 1900) chamarie "l cabalheiro solitairo", faleciu, bítima de pneumonie. Cuntaba, anton, 72 anhos d'eidade.
=== Pensamientos políticos i sociales ===
==== Pensamientos subre las mulhieres ====
Ne l "Ansaio de Schopenhauer acerca de las mulhieres" de 1851<ref>{{cite web |url=http://geocities .com/c_ansata/won.html |title=? |archibeurl = http://web.archibe.org/web/20091027102704/http://geocities .com/c_ansata/won.html |archibedate = 27 de Outubre de 2009}}{{dead link|date=Outubre de 2010}}</ref> ("''Of Women''", "''Uber die Weiber''", [[s:Ansaio Acerca de las Mulhieres|testo cumpleto]]), el spressou sue ouposiçon al que chamou de "stupideç germano-crestiana" subre questones femeninas. El argumentou que "stá na natureza de a mulhier oubedecer" i se oupós al poema an honra de las mulhieres de [[Friedrich Schiller]], "Dignidade de las Mulhieres" ("''Dignity of Women''"). L'ansaio ouferece dous eilogios, inda assi: "las mulhieres son decididamente mais sóbrias ne ls sous julgamientos que ls [homes] son" i son mais simpáticas als sofrimientos alhenos. Mas, este radadeiro eilogio fui cunsidrado cumo ua fraqueza al ambés dua birtude houmanitária.
Las scritas cuntrobersas de Schopenhauer anfluenciórun bárias pessonas, de [[Friedrich Nietzsche]] a las [[femenismo|femenistas]] de l [[seclo XIX]].<ref>''Femenisn and the Lemits of Eiquality''
PA Cain - Ga. L. Reb., 1989</ref> L'análeze [[biologie|biológica]] de Schopenhauer de la defrença antre ls sexos, i sous papéis apartados na luita pula subrebibéncia i reproduçon, antecipan alguns argumientos que fúrun mais tarde bentilados por [[sociobiologie|sociobiologistas]] i [[Psicologie eibolutiba|psicólogos eibolucionairos]] ne l [[seclo 20]].{{Carece de fuontes|data=júlio de 2011}}
Passado l yá idoso Schopenhauer tener posado para ua scultura de [[Eilisabet Ney]], el tenerie dezido a l'amiga de Richard Wagner, [[Malwida bon Meysenbug]]: "You inda nun fiç miu radadeiro pronunciamiento subre las mulhieres. You acradito que, se ua mulhier oubter éxito an se retirar de la coletebidade, ó preferir se zambolber para alhá deilha, nun deixará de progredir até mais de l qu'un home."<ref>Safranski (1990), Capítulo 24. Páigina 348.</ref>
====Cunceito de Repersentaçon i sue relaçon cula Vuntade====
L punto de partida pa la cumprenson de la filosofie de Schopenhauer ye l cunceito de Repersentaçon.
Repersentaçon, na obra de Schopenhauer, ye l'atebidade fesiológica qu'ocorre ne l cérebro dun animal (que puode ser un houmano ó outro animal) al fin de la qual tenemos la formulaçon dua eimaige percebida pul sujeito.
La repersentaçon ye ua traduçon que nuossos sentidos fázen a partir d'anformaçones adbindas de l "mundo sterior".
Antoce, l mundo que percebemos ye ua custruçon mental; ls nuossos sentidos recíben cumprimientos de óndias de l mundo sterior (anput), que nun son burmeilhas ó berdes an si, i anton nuosso cérebro (antendimiento) trabalha para traduzi-las an quelores, formas etc...(output). L mesmo ocorrendo cun sonidos, tato etc (ne l causo de l sonido, l cérebro traduç óndias sonoras an sonidos).
Mas, tal custruçon nun se dá de forma aleatória i desordenada, eilha ten cumo la priori trés fatores de l'antendimiento: Spácio, Tiempo i Causalidade.
L spácio i l tiempo son cumo "oclos de l'antendimiento" atrabeç de la qual percebemos l mundo.
Yá l mundo "fura de nuossas repersentaçones cognitibas" ó "mundo sterior" serie la Buntade. La Buntade, antoce, stá para alhá de l spácio i tiempo i nun ye regida por causalidade, dende Schopenhauer dezir que l'eissencia de l mundo ye "eirracional" pus nun segue l percípio de Rezon.
Quando la Buntade passa puls sentidos, i sofre ls porcessos çcritos na defeniçon de repersentaçon citada arriba, torna-se l mundo que bemos an nuossa buolta. Lougo, na filosofie schopenhauriana, nun hai çtinçon antre Sujeito (ser que percebe) i oubjeto (Buntade repersentada), pus l própio sujeito, sou cuorpo, sous pensamientos i sentimientos tamien son Buntade oubjetibada.
La Buntade atinge sou mais alto grau de la cuncéncia houmana, quando anton eilha puode cuntemplar la si mesma cumo repersentaçon, puode ber la si mesma cumo nun speilho.
Antretanto, l ser houmano nun percebe esse porcesso, pus el acradita ser, debido a la lemitaçon de ls sentidos, andebidualizado i andependiente de l mundo, un ser outónomo. Cumo la Buntade ye çtituída de l percípio de Rezon, ye criada l'eiluson de que cada ser houmano, ó animal, ye ua buntade particular, an luita cun outras buntades, ua luita ancessante que culmina siempre an sofrimiento, tema recorrente na filosofie de Schopenhauer.
Para superar l sofrimiento ye necessairo l reconhecimiento de qu'hai solamente ua Buntade, andependiente, libre i eissencia de l Ouniberso. Hai la mesma Buntade nun lion, nun ser houmano ó nua piedra.
Esto de cierta forma diminuí un pouco l famoso "pessimismo" de Schopenhauer, pus el abre l'ouportunidade de cada ser libertar-se de las amarras de la Repersentaçon. L'eissencia de la rialidade (Buntade) ye l própio cerne de l sujeito, l ser houmano, anton, lieba drento de si la chabe que le permite ber l'ounidade de ls fenómenos.
Para esto, l ser houmano debe cuntemplar la si mesmo, recoincer-se cumo Buntade i notar que sue bida ye solo ua sequencia de fenómenos repersentados que nada ten a ber cula eissencia de l Ser.
== Cronologie ==
[[Fexeiro:Grabstein Schopenhauer.JPG|thumb|200px|Local adonde Schopenhauer fui anterrado an Frankfurt, Almanha]]
* 1788 - Nacimiento de Schopenhauer an [[Dantzig]], ne l die 22 de febreiro.
** [[Kant]]: ''Crítica de la rezon prática''.
* 1789 - [[Reboluçon Francesa]]
** [[George Washington]] ye l purmeiro persidente de ls [[Stados Ounidos]].
* 1790 - [[Kant]]: ''Crítica de la faculdade de julgar''.
* 1793 - Ls Schopenhauer se mudan para Hamburgo.
* 1794 - [[Fichte]]: ''Fundamientos de la doutrina de la ciéncia an sou cunjunto''.
* 1800 - [[Schelling]]: ''Sistema de l'eidealismo trascendental''.
* 1800-1805 - Çtinado por sou pai al comércio, Schopenhauer rializa ua série de biaiges pula Ouropa oucidental: Áustria, Suíça, Fráncia, Países Baixos, Anglaterra. Esso le rende un Diário de biaige i un eicelente coincimiento de l francés i de l'anglés.
** Napoleon ye [[amperador]] pula [[Ouropa]].
** [[Ludwig ban Bethoben|Bethoben]] cumpone la [[Sinfonia m.º 3 (Bethoben)|Heiróica]].
* 1805 - Suicida-se l pai de Schopenhauer; este permanece an [[Hamburgo]], renuncia a la carreira comercial para dedicar-se als studos ne ls liceus de Pinga i de Weimar, i sue mai muda-se para Weimar.
** Napoleon ye rei de la [[Eitália]].
* 1807 - [[Heigel]]: ''La Fenomenologie de l Sprito''.
* 1808 - [[Fichte]]: ''Çcurso a la nacion almana''.
** [[Goethe]]: [[Las Afenidades Eiletibas|Las afenidades eiletibas]] i [[Fausto]] (purmeira parte).
* 1811 - Angresso de Schopenhauer na [[Ounibersidade]] de [[Berlin]], adonde studa [[filosofie]].
* 1813 - Schopenhauer: ''De la quádrupla raiç de l percípio de la rezon suficiente (tese de doutorado)''.
** Nacimiento de [[Kierkegaard]].
* 1814 - Schopenhauer rompe relaçones cula mai i muda-se para [[Dresden]].
** [[Napoleon]] abdica i se retira pa la [[ilha de Eilba]].
Morre [[Fichte]].
* 1815 - Derrota de Napoleon an [[Waterlo]]. L Cungresso de Biena reorganiza la Ouropa sob l signo de la Santa Aliança.
* 1816 - Schopenhauer: ''De la bison i de las quelores''.
* 1818 - [[Heigel]] na ounibersidade de Berlin, adonde lecionará até la sue muorte.
* 1819 - Schopenhauer: ''[[L mundo cumo buntade i repersentaçon]]''.
* 1820 - Schopenhauer ampeça a lecionar an Berlin cul títalo de ''pribat-dozent''. Fracassa.
* 1825 - Nuoba tentatiba na ounibersidade de Berlin. Nuobo fracasso. Schopenhauer renuncia a la docéncia i passa a bibir dende an delantre cula hardança paterna.
* 1830 - [[Heigel]]: ''Anciclopédia de las ciéncias filosóficas (eidiçon defenitiba)''.
* 1831 - Morre [[Heigel]].
* 1832 - Morre [[Goethe]].
* 1833 - Schopenhauer stablece-se an Frankfurt, adonde residirá até sue muorte.
* 1836 - Schopenhauer: ''De la buntade na natureza''.
* 1839 - Schopenhauer recibe un prémio de la Sociadade Norueguesa de Ciéncias de Dronthein por ua dessertaçon subre "La libardade de la buntade".
* 1840 - La dessertaçon "Subre l fundamiento de la moral" nun recibe prémio de la Sociadade Rial Dinamarquesa de Ciéncias de Copenhague.
* 1841 - Schopenhauer publica sues dues dessertaçones de cuncurso sob l títalo de ''Ls dous porblemas fundamentales de la ética''.
** [[Ludwig Feuerbach|Feuerbach]]: ''L'eissencia de l cristandade''.
* 1843 - [[Kierkegaard]]: ''Miedo i tremor''.
* 1844 - Schopenhauer: ''L mundo cumo buntade i repersentaçon'', segunda eidiçon acumpanhada de ''Suplemientos''.
** Stirner: ''L único i sue propiadade''.
** Marx i Angels: ''La sagrada família ó Crítica de la crítica crítica contra Bruno Bauer i sócios''.
** [[Kiergaard]]: ''L cunceito de l'angústia''.
** Nacimiento de [[Nietzsche]].
* 1846 - [[Comte]]: ''Çcurso subre l sprito positibo''.
* 1848 - [[Marx]] i [[Angels]]: [[Manifesto de l Partido Quemunista]].
** Reboluçon na Fráncia i na Almanha. Sue correspondéncia cunfirma que Schopenhauer zeiou i apoiou la represson an Frankfurt.
* 1851 - Schopenhauer: Parerga i Paralipomena. Éxito i purmeiros çcípulos, Frauenstädt, Gwinner etc.
* 1856 - Nace [[Freud]].
* 1859 - [[Charles Darwin|Darwin]]: [[La Ourige de las Speces|L'ourige de las speces]].
* 1860 - Schopenhauer morre an 21 de setembre
== Schopenhauer cumo personaige literairo ==
* [[La Cura de Schopenhauer]]
{{Refréncias}}
== Ber tamien ==
*[[Sther Bilar]]
== Ligaçones sternas ==
{{commons|Arthur Schopenhauer}}
{{Wikiquote|Arthur Schopenhauer}}
*[http://books.gogle .com.br/books?id=tBTHZt0guKIC&lpg=PP1&hl=t-BR&pg=PP1#b=onepage&q&f=false ''L Mundo cumo Buntade i Repersentaçon'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Trad. Jair Barboza. San Paulo: [[Unesp]], 2005. ISBN 8571395861 ([[Google libros]]).
{{Schopenhauer}}
{{Portal3|Almanha|Biografies|Filosofie|Eiducaçon}}
{{DEFAULTSORT:Schopenhauer Arthur}}
[[Catadorie:Arthur Schopenhauer| Arthur Schopenhauer]]
[[Catadorie:Ateus de la Almanha]]
arcb4te3f44atr5z1c3mpvvxcvc6htf
Angenharie genética
0
7644
107987
85228
2026-08-18T08:36:07Z
~2026-30875-10
15270
107987
wikitext
text/x-wiki
{{sin-fuontes|data=Dezembre de 2008}}
{{Genética}}
[[Fexeiro:Helicoidemodeloesferas.JPG|thumb|right|350px|Cadeia ADN]]
'''Angenharie genética''' i '''modificaçon genética''' son tenermos pa l porcesso de manipulaçon de ls [[gene]]s nun [[organismo]], giralmente fura de l porcesso normal [[Reproduçon|reprodutibo]] deste.
Ambolben frequentemente l'eisolamiento, la manipulaçon i l'antroduçon de l [[DNA|ADN]] nun chamado "cuorpo de proba", giralmente para sprimir un [[gene]]. L'oubjetibo ye d'antroduzir nuobas caratelísticas nun ser bibo para oumentar la sue outelidade, tal cumo oumentando la ária dua spece de [[cultibo]], antroduzindo ua nuoba caratelística, ó porduzindo ua nuoba [[proteína]] ó [[enzima]].
Eisemplos son la porduçon de [[ansulina]] houmana atrabeç de l'uso modificado de [[batéria]]s i de la porduçon de nuobos tipos de [[rato]]s cumo l OncoMouse (rato cáncaro) para pesquisa, atrabeç de re-struturamiento genético. Yá qu'ua [[proteína]] ye codificada por un segmiento specífico de [[DNA|ADN]] chamado gene, bersones feturas puoden ser modificadas mudando l ADN dun gene. Ua maneira de l fazer ye eisolando l pedaço de ADN cuntendo l gene, cortando-lo cun percison, i reintroduzindo l gene nun segmiento de ADN defrente.
La ''angenharie genética'' ouferece a partir de l studo i manuseio bio-molecular (tamien chamado de porcesso [[biologie|biológico]] i [[molecula]]r), l'oubtençon de materiales ourgánicos sintéticos.
Ls porcessos d'anduçon de la modificaçon genética permitiran que la strutura de sequéncias de bases cumpletas de [[DNA]] fússen decifradas, antoce facelitando la [[clonaige]] de [[gene]]s.
La [[clonaige]] de genes ye ua técnica que stá sendo largamente outelizada an [[microbiologie]] telemoble na eidantificaçon i na cópia dun detreminado gene ne l'anterior dun [[organismo]] simples ampregado cumo recetor, ua [[batéria]], por eisemplo. Este porcesso ye mui amportante na [[síntese]] d'alguns sub-perdutos outelizados pa l tratamiento de dibersas [[anfermidade]]s.
== Stória de l'angenharie genética ==
Ls pesquisadores norte-amaricanos [[George W. Beadle]] i [[Edward Lawrie Tatun|Edward L. Tatun]], na década de 1930, demunstrórun la regulaçon puls [[genes]] de la porduçon de [[proteína]]s i [[enzima]]s i la cunsequente anterbençon nas reaçones de ls ourganismos de ls animales. A partir destas pesquisas, tubo ampeço l progresso de çcubierta de la strutura genética houmana.
[[Oswald Abery]] an 1944, pesquisando la [[cadeia molecular]] de l [[ácido desoxirribonucleico]] ([[DNA]]),ó ([[RNA]]), çcubriu que
este ye l cumponente [[cromossomo|cromossómico]] que trasmite anformaçones genéticas.
An 1953 ls angleses [[Francis Crick|Francis H. C. Crick]], [[Maurice Wilkines]] i l norte-amaricano [[James Watson|James D. Watson]] cunseguiran mapear buona parte de la strutura de la [[molécula]] de l [[DNA]].
An 1961 ls franceses [[François Jacob]] i [[Jacques Monod]] pesquisórun l porcesso de síntese de proteínas nas [[célula]]s [[baterie]]nas. Çcubriran que l percipal respunsable pula síntese ye l DNA, que passou anton a ser l'eilemiento central de las pesquisas d'angenharie genética.
An 1972, na [[Ounibersidade de Stanford]], na [[Califórnia]], l norte-amaricano [[Paul Berg]] ligou dues cadeias de DNA. Ua era d'ourige [[animalia|animal]], l'outra bateriana. Esta fui la purmeira spriéncia bien sucedida adonde fúrun ligadas dues cadeias genéticas defrentes, i que ye cunsidrada por muitos outores l'ampeço de la criaçon sintética de perdutos d'angenharie genética.
An 1978, l suíço [[Werner Arber]] i ls norte-amaricanos [[Daniel Nathanes]] i [[Hamilton L. Smith]] fúrun laureados cul [[Prémio Nobel]] de [[medecina]] ó [[fesiologie]] por tenéren eisolado las [[enzima de restriçon|enzimas de restriçon]], que son sustáncias capazes de cindir l DNA cuntroladamente an puntos percisos. Juntamente cula [[DNA ligase|Ligase]], que cunsegue ounir fragmientos de ADN, [[enzima]]s de restriçon formórun la base enicial de la tecnologie.
== L'era de la manipulaçon genética ==
Ampeçou-se anton l'era de la manipulaçon de mensaiges genéticas spressas an fragmientos de sequéncias que cumponen l [[código heireditairo]] i ls
[[nucleotídeo]]s.
[[Fexeiro:Ansertion-genetics.png|thumb|right|300px|Anserçon d'anformaçon genética]]
A partir deste momiento l'angenharie genética passou a cortar ó modificar las moléculas de DNA, outelizando enzimas specíficas. Las ligases, enzimas qu'agen para ounir la cadeia fragmentada ampeçórun a ser çcubiertas i sintetizadas para manipulaçon genética.
== L'antroduçon de l DNA nas células ==
L'antroduçon de fragmientos de DNA cuntendo genes d'antresse nua célula, solo culminará na reproduçon de la mensaige genética de tal gene, se este stubir cuntido nun [[betor de clonaige]] apropiado. Tales betores cuntén sequéncias de regulaçon amportantes para que la maquinarie telemoble puoda "ler" i "ler corretamente" l'anformaçon cuntida ne l gene. Ls betores que son respunsables por este porcesso, puoden ser [[plasmídio]]s, [[bírus]] i outros, tamien manipulados geneticamente. Cumo ls plasmídios son sequéncias circulares de DNA, que se reproduzen de forma outónoma i son eilemientos genéticos stracromossómicos, tornórun-se antoce, eideales pa la trasmisson d'anformaçon genética.
== Eisemplos de perdutos ouriundos de las técnicas d'angenharie genética ==
* La [[ansulina]].
* Ls [[anterferon]]las.
* La [[anterleucina]].
:Alguas [[proteína]]s de l sangre:
* La [[albumina]].
* L [[fator BIII]].
* Alguns tipos d'atibadores de las defesas ourgánicas pa l tratamiento de l [[cáncaro]], cumo l fator [[necrose|necrosante]] de [[tumor]]s.
:La criaçon de [[bacina]]s sintéticas contra la pneumonie, meningite i heipatite B.
:La criaçon i zambolbimiento de [[biotecnologie]]s pa la pesquisa sigura de [[sustáncia]]s cuja manipulaçon ambolbe alto risco biológico:
* Bacinas que se prepórun cun bírus anfeciosos, adonde puode eisistir l risco de bazamiento ancontrolado.
== Cuntrobérsias quanto a la nomenclatura ==
La ''modificaçon genética'' tamien chamada de ''manipulaçon genética'' son tenermos preferidos por alguns pesquisadores. Estes afirman que por séren neutros, tecnicamente ye preferible l'uso destes al ambés de la zeignaçon angenharie genética, cunsidrada cuntrobersa.
Bários oupositores de l termo ''modificaçon'' úsan la palabra ''angenharie'' genética i çcuten subre la manipulaçon de ls genes an cumbinaçon cula bioquímica de las células, pus pouco se sabe de ls danos colaterales ocorridos passado la modificaçon dun ourganismo.
La relutáncia de se recoincer la palabra angenharie tornou-se popular ne ls mobimientos [[antiglobalizaçon]] i seguramente na maior parte de ls partidos ecológicos an special na [[Fráncia]] i na [[Almanha]]. Predomina naqueilhas regiones ua resisténcia a las políticas agrícolas qu'outelizan l'alimiento geneticamente modificado.
Ls grupos cuntrairos al cunsumo de subprodutos alimentares geneticamente modificados, tenden a rejistir al termo ''angenharie genética'' porque la palabra ''modificaçon'' causa un ampato maior.
Aqueilhes que defenden l termo de l'angenharie genética afirman que la [[pecuária]] i la [[agricultura]] son tamien formas de l'angenharie pul uso de la seleçon artificial an beç de técnicas de modificaçon genética moderna.
Nun son ls políticos que çcuten las causas eiquenómicas ó cientificas que gírun ne ls sous trabalhos de fiscalizaçones atentas, son ls cientistas. Estes, nun oubjetan l termo modificaçon genética ne l que se aplica al sou trabalho, mas la forma cumo ye sustituído l termo angenharie.
== Aplicaçones ==
Uas de las mais coincidas aplicaçones de l'angenharie genética son ls ourganismos geneticamente modificados ([[OGM]]).
Eesisten muitas possibles aplicaçones biotecnológicas de la modificaçon genética, por eisemplo, [[bacina]]s ourales porduzidas nas fruitas. Estas pula simplicidade de la sue porduçon ténen baixo custo. Esto repersenta un zambolbimiento de las modificaçones genéticas para usos médicos i abre ua puorta [[ética]] pa l'uso de la tecnologie pa la modificaçon de [[gene]]s houmanos.
Ua de las maiores ambiçones d'alguns grupos de pesquisadores ye la possibelidade de la melhorie de las capacidades houmanas físicas i mentales pul uso de l'angenharie molecular.
== Angenharie genética i las pesquisas ==
Anque de la grande eiboluçon de la [[genética]] ne ls radadeiros binte anhos, inda eisiste mui para pesquisar. A cuntar cul porjeto de pesquisa de l genoma houmano i de ls genomas de begetales i animales seneficatibos.
La spanson i barateamiento de ls porcessos pa las çcubiertas i ls acessos pa l'anformaçon de la cumprenson genética tornórun-se ua rialidade. Ua eimensa cantidade de sequéncias de [[nucleótido]]s yá fúrun dibulgadas na [[Anterneta]] i berificadas puls mais defrentes anstitutos de pesquisas. Atualmente l maior zafio ye eilucidar las funçones de las redes cumplexas d'anteraçon de las [[proteína]]s, ye coincer i antender l [[proteoma]] de ls ourganismos.
La Angenharie Genética tornou-se baliosa nas pesquisas subre proteínas, adonde se puode outelizar técnicas que permitan:
* La perda de funçon de la proteína, atrabeç de la deleçon ó nocauteamiento de l gene respetibo desta proteína. Giralmente un gene solo, de l genoma dun ourganismo, ye nocauteado por beç. I preferencialmente este tipo de spurmiento ye feito an ourganismos simples, unicelulares, adonde ye mais fácele analisar l [[fenótipo]]. Se l'ourganismo cul gene inatibado apersentar algua caratelística ancomun, esta será associada la proteína an studo. Desta forma ye possible detreminar i analisar defeitos causados por [[mutaçon]] an [[proteína]]s. I puode ser cunsidrado útele porque nun causa danos an genes para alhá de l que stá sendo studado. Esta técnica ye outelizada na '''detreminaçon de la funçon dua proteína'''.
* La localizaçon telemoble i eidantificaçon d'anteraçones dua proteína zeiada. Ua forma de fazer esso ye sustituir un [[gene salbaige]] por un gene de fuson, que ye l própio gene teste fusionado a un [[gene repórter]], cumo l de la [[proteína berde fluorescente]] (GFP, de la sigla an anglés) por eisemplo. Assi la bisualizaçon desta '''proteína de fuson''', un coloraçon berde fluorescente permite localizar la proteína an studo.
Esta técnica ye útele, mas la fuson puode altarar alguas funçones de l gene teste pula criaçon d'eifeitos colaterales i tornando questionables ls resultados de la spriéncia. Técnicas mais sofisticadas permiten la bisualizaçon de proteínas cun altaraçon mínima de sues funçones.
== Polémicas ==
Pula sue natureza, l zambolbimiento de l'angenharie genética cumbibe cun porblemas legales i [[ética|éticos]]. Un de ls percipales fatores qu'eisigen un cuntrole rígido pula sociadade ourganizada, i ten gerado polémicas ético-morales, ye la manipulaçon de l [[genoma]] de seres bibos cun fines [[eugenia|eugénicos]], ó seia, la de depuraçon de la spece. Outro causo ye la retirada de células-tronco d'ambriones houmanos, percipalmente cuntrariada por religiones, que cunsidran l'ato ua agresson a la bida.
== Ls medicamientos genéticos i la ética ==
La [[ansulina]], tan amportante al anfermos de Diabete, para alhá de la [[anterferon]]la, son atualmente possibles grácias als progressos de l'angenharie genética i de la bioengenharie.
Outro assunto polémico ye l'uso de las [[célula-tronco|células-tronco]] an pesquisas para tratamientos de [[malina degeneratiba|malinas degeneratibas]].
== Afirmaçones pró i contra las técnicas d'angenharie genética na Agricultura ==
Angenheiros genéticos afirman que la tecnologie de manipulaçon genética ye sigura. Dízen alguns que ye neçaira la fin de manter la porduçon d'alimientos para suprir l crecimiento de las populaçones.
Antretanto, outros çcuten que l maior porblema ye la çtribuiçon, i nun la porduçon, pus la fame de parte de la populaçon ye l resultado de la çtribuiçon zeigual d'alimiento i de la riqueza. Antoce, nun haberie necidade de la porduçon d'alimientos geneticamente modificados.
Outros inda, afirman que las modificaçones genéticas puoden tener cunsequéncias inesperadas, tanto ne ls ourganismos modificados cumo ne ls sous ambientes. Ls eifeitos ecológicos de las plantas trasgénicas percisarian ser cun cuidado ambestigados antes d'eilhas séren liberadas para plantio.
Ls atebistas Anti-Angenharie Genética dízen que culs coincimientos atuales de [[genética]], inda nun eisiste nanhue maneira de se assegurar que ls ourganismos geneticamente modificados queden cuntrolados. Afirman inda que l'uso desta tecnologie fura de laboratórios ten riscos inaceitables pa l feturo. Eesiste l receio de que detreminados begetales geneticamente manipulados reduziron la [[biodibersidade]] ne l [[Planeta]].
Segundo afirmaçones inda, las plantas tóxicas als [[anseto]]s seneficaran nun seneficórun absolutamente nada. Esto poderie resultar ne l declínio de bários animales salbaiges (por eisemplo [[páixaro]]s) que dependen de las [[semiente]]s i/ó de ls ansetos, cumo [[alimiento]].
Ls specialistas de las técnicas genéticas enumírun ls benefícios que la tecnologie puode tener nas plantas comestibles. Por eisemplo, nas defíceles cundiçones agrícolas de ls países an zambolbimiento (tamien coincidos cumo países subdesenbolbidos, ó de l [[Terceiro Mundo]]). Dízen que, cun modificaçones, las colheitas eisistentes poderien prosperar sob las circunstáncias relatibamente hostis, fornecendo maiores cantidades d'alimiento. L'eideia de l chamado [[arroç]] dourado tamien agrada ls peritos, ua bariadade geneticamente altarada de l'arroç, que cuntén nibles eilebados de pro-bitamina La. Eesiste la sperança qu'este arroç puoda alebiar l défice de bitamina A ne l Mundo pa la muorte de milhones de pessonas anualmente.
Ls peritos afirman inda que las colheitas geneticamente porjetadas nun son seneficatibamente defrentes daquelas modificadas pula Natureza ó puls seres houmanos ne l passado, i estas que, pula stenson, son tan siguras ó mesmo mais siguras de l que l'uso de tales métodos. Anque eisistir cierta trasferéncia de genes antre [[eucarioto]]s i [[procarioto]]s unicelulares, até agora inda nun houbo catástrofes genéticas resultantes çto.
== Eifeitos políticos i eiquenómicos ==
Muitos oupositores a l'angenharie genética atual acraditan que l'ascenson de l'uso de OGM an grandes plantaçones causou ua poderosa anclinaçon de cumpanhas de perdutos agrícolas an cumpanhas de [[biotecnologie]], que ganhan poder scessibo subre la porduçon de [[comida]], i subre ls agricultores que úsan ls sous perdutos.
Pessonas a fabor de las técnicas corrientes d'angenharie genética acraditan qu'eirá diminuir la necidade de l'uso de [[pesticida]]s i haberá maior [[pordutebidade]] agrícola para muitos agricultores, ancluindo até ls de ls países an zambolbimiento.
An Abril de 2004, [[Hugo Chábeç]] baniu totalmente l'uso de semientes geneticamente modificadas na [[Benezuela]]. An Janeiro de 2005, l gobierno de la [[Hungrie]] seguiu, i anunciou que bania l'amportaçon i plantaçon de semientes de milho geneticamente modificadas, anque stáren outorizadas pula [[Ounion Ouropeia]].
{{Rabisco-angenharie}}
==Ligaçones sternas==
*[http://www .pthefutureoffod .com/ Documentário subre angenharie genética na andústria d'alimientos]
{{Angenharie}}
[[Catadorie:Angenharie genética]]
[[Catadorie:Biologie molecular]]
[[Catadorie:Bioengenharie]]
fzjakdqjnenvfms15bu12rvvjqg4lnx
África de l Sul
0
7662
107991
107916
2026-08-18T08:43:25Z
~2026-30875-10
15270
107991
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|28_37_S_24_20_I_type:country_region:ZA|22°-35° S, 16°-33° L}}
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo = {{Lista |title=<br />''<center>Republic of South Africa'' ([[léngua anglesa|Anglés]])|<br /><center>Republiek ban Suid-Afrika ([[Léngua africáner|Africáner]])|<center>IRiphabliki yeSewula Afrika ([[léngua ndeble|Ndeble]]) | <center>IRiphabliki yaseMzantsi Afrika ([[léngua xhosa|Xhosa]]) | <center>IRiphabliki yaseNingizimu Afrika ([[léngua zulu|Zulu]]) | <center>IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika ([[Léngua swazi|Swazi]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika-Borwa ([[seSotho de l norte]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika Borwa ([[seSotho de l sul]]) | <center>Rephaboliki ya Aforika Borwa ([[Léngua tswana|Tswana]]) |<center>Riphabliki ra Afrika Dzonga ([[Tsonga]]) | <center>Riphabu{{Unicode|ḽ}}iki ya Afurika Tshipembe ([[Léngua benda|Benda]])</center>}}
|nome_longo_cumbencional = República de la África de l Sul
|preposiçon = de la
|nome_t = África de l Sul
|eimaige_bandeira = Flag of South Africa.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de la África de l Sul adotada passado la fin de l'apartheid
|leg_bandeira = [[Bandeira de la África de l Sul|Bandeira]]
|eimaige_brason =
|çcriçon_brason = Brason d'armas de la África de l Sul
|leg_brason = [[Brason d'armas de la África de l Sul|Brason d'armas]]
|lema = <small>''!ke i: ǀxarra ǁke'' '''(ǀXan)'''<br />''Berskillende mense berenig'' ([[Léngua africáner|Africáner]])<br />[[Léngua pertuesa|Pertués]]: ''Dibersos pobos se únen.''</small>
|hino = [[Hino nacional de la África de l Sul|National anthen of South Africa]] [[Fexeiro:South Africa National Anthen.ogg|center|''National Anthen of South Africa]]
|gentílico = [[:wikt:sul-africano|sul-africano]](la)<br />austro-africano(la)<ref>[http://www.portaldalinguaportuguesa.org/andex.php?ation=gentelicos&search=%C1frica+de l+Sul Portal de la Léngua Pertuesa - Dicionário de Gentílicos i Chamadeiros]</ref>
|localizaçon = South Africa - Location Map (2013) - ZAF - UNOCHA.svg
|localizaçon_legenda = Localizaçon de la África de l Sul.
|capital = [[Cidade de l Cabo]] ([[poder legislatibo|legislatiba]])<br />[[Pretória]] ([[poder eisecutibo|eisecutiba]])<br />[[Bloemfontein]] ([[poder judiciairo|judiciária]])
|latitude = 25°44′42″S
|longitude = 28°11′25″I
|maior_cidade = [[Joanesburgo]]
|léngua_oufecial = {{Lista |title=[[Lénguas de la África de l Sul|11]] |[[Léngua anglesa|Anglés]]|[[Léngua africáner|Africáner]] |[[Léngua ndeble|Ndeble]] |[[SeSotho de l norte]]|[[SeSotho de l sul]]|[[Léngua suázi|Suázi/Suazi]]|[[Léngua chitsonga|XiTsonga/ ChiTsonga/ShiTsonga]]|[[Léngua setswana|seTswana]]|[[Léngua benda|Benda]]|[[Léngua xhosa|Xhosa]]|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
|tipo_gobierno = [[Persidencialismo|República persidencialista]]
|títalo_líder1 = [[Aneixo:Lista de xefes de stado i de gobierno de la África de l Sul|Persidente]]
|nome_líder1 = [[Jacob Zuma]]
|títalo_líder2 = [[Bice-persidente]]
|nome_líder2 = [[Kgalema Motlanthe]]
|títalo_líder3 = Persidente de l Cunseilho Nacional de Porbíncias
|nome_líder3 = M. J. Mahlangu
|títalo_líder4 = Persidente de la Assemblé Nacional
|nome_líder4 = Max Sisulu
|títalo_líder5 = Persidente de l Tribunal Custitucional
|nome_líder5 = Mogoeng Mogoeng
|ne l_menistérios =
|eibento_tipo = [[Andependéncia]]
|eibento_nota = de l [[Reino Ounido]]
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento1 = [[Ounion Sul-Africana]]
|eibento_data1 = [[31 de Maio]] de [[1910]]
|eibento2 = [[Statuto de Westminster]]
|eibento_data2 = [[11 de Dezembre]] de [[1931]]
|eibento3 = [[República]]
|eibento_data3 = [[31 de Maio]] de [[1961]]
|eibento4 =
|eibento_data4 =
|eibento5 =
|eibento_data5 =
|eibento6 =
|eibento_data6 =
|eibento7 =
|eibento_data7 =
|data_antrada_UE =
|ária_total = 1.221.037
|ária_pos = 25
|auga_pc =
|ária_ourbana =
|ária_ourbana_pos =
|frunteira = [[Namíbia]], [[Botsuana]], [[Zimbabué]], [[Moçambique]], [[Suazilándia]] i [[Lesoto]]
|populaçon_stimada_anho = 2015
|populaçon_estimada = 54.956.900
|populaçon_stimada_pos = 25
|populaçon_censo_anho = 2011
|populaçon_censo = 51.770.560
|populaçon_ourbana_pos =
|populaçon_ourbana =
|demog_densidade = 42,4
|densidade_pos = 169
|PIB_PPC_anho = 2011
|PIB_total = {{toltip|555,340 [[bilhones]]|555 340 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI">{{cite web|url=http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2011/02/weodata/weoret.aspx?pr.x=65&pr.y=1&sy=2009&ey=2016&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=199&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CLP&grp=0&la=|title=South Africa |publisher=[[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) |acessdate=20 de setembre de 2011}}</ref>
|PIB_pos = 25
|PIB_per_capita = {{formatnun:10977}}<ref name="FMI"/>
|PIB_per_capita_pos = 76
|PIB_nominal_anho = 2011
|PIB_nominal_total = {{toltip|422,037 [[bilhones]]|422 037 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_pos = 29
|PIB_nominal_per_capita = {{formatnun:8342}}<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_per_capita_pos = 76
|Gini = 67,4<ref name="geni">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/andicator/SI.POB.GINI/ |title=Gini Andex |publisher=[[Banco Mundial]] |acessdate=2 de márcio de 2011}}</ref>
|Gini_anho = 2006
|IDH_anho = 2012
|IDH = 0,629
|IDH_pos = 121
|IDH_catadorie = {{médio}}<ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/rdh-2013.pdf |títalo=Relatório de Zambolbimiento Houmano 2013 – Ascenson de l Sul: progresso houmano nun mundo dibersificado |eiditor=[[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]] (PNUD)|data=14 de márcio de 2013 |acessodata=15 de márcio de 2013}}</ref>
|moeda = [[Rand]]
|moeda_ISO = ZAR
|fuso_horairo = Tiempo de l Sul de la África
|defrença_UCT = +2
|fuso_horairo_DST =
|defrença_UCT_berano =
|DST_nota =
|organizaçones =
|código_paíç = ZA
|tld = [[.za]]
|código_telef = 27
|website_gobierno =
|mapa = Sf-map.png
|tamanho_mapa = 250px
|rodapie =
}}
'''África de l Sul''', ouficialmente '''República de la África de l Sul''', ye un [[paíç]] localizado ne l stremo sul de la [[África]], antre ls [[ouceano]]s [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]],<ref name=safats>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/fats.htn|title=South Africa Fast Fats|publisher=SouthAfrica.anfo|month=April|year=2007|acessdate=2008-06-14}}</ref> cun 2.798 quilómetros de [[litoral]].<ref>{{cite web|url=http://www.samsa.org.za/|title=South African Maritime Safety Outhority|publisher=South African Maritime Safety Outhority|acessdate=2008-06-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2060.html|work=The World Fatbook|title=Coastline|publisher=CIA|acessdate=2008-06-16}}</ref> Ye ua [[democracie]] [[Parlamentarismo|parlamentar]], lemitado pula [[Namíbia]], [[Botsuana]] i [[Zimbabué|Zimbábue]] al norte; [[Moçambique]] i [[Suazilándia]] la leste; i cul [[Lesoto]], un [[anclabe]] totalmente rodeado pul território sul-africano.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica .com/eb/article-9113829/LESOTHO|title=Ancyclopædie Britannica Online|publisher=Ancyclopædie Britannica, Anc.}}</ref>
L paíç ye coincido por sue dibersidade de [[cultura]]s, [[Lhéngua|lénguas]] i [[Religion|fés relegiosas]]. Onze [[Léngua oufecial|lénguas oufeciales]] son reconhecidas pula [[Custituiçon de la África de l Sul|Custituiçon]] de l paíç.<ref name=safats/> dues dessas lénguas son d'ourige [[Ouropa|ouropeia]]: l [[Léngua africáner|africáner]], ua léngua que se ouriginou percipalmente a partir de l [[Léngua nerlandesa|houlandés]] que ye falada pula maiorie de ls [[brancos]] i [[coloured]] sul-africanos, i l [[anglés sul-africano]]. L [[Léngua anglesa|anglés]] ye la léngua mais falada na bida pública oufecial i comercial, antretanto, ye solo l quinto [[Lhéngua|léngua]] mais falado an casa.<ref name=safats/>
Multiétnico, l paíç ten las maiores quemunidades de [[ouropeus]], [[andianos]] i [[Multirracial|multiétnicas]] de l [[África|cuntinente africano]]. Ambora 70% de la populaçon sul-africana seia [[Negros|negra]],<ref name=statssa-midyear2009>{{cite paper|url=http://www.statssa.gob.za/PublicationsHTML/P03022009/html/P03022009.html|title=Mid-year population stimates|bersion=2009|format=.html|publisher=Stats SA|outhor=Statistics South Africa|date=2009|acessdate=23 de maio de 2013}}</ref> ls habitantes son de defrentes grupos étnicos que falan [[lénguas bantas]], un de ls nuobe lénguas que ténen statuto oufecial.<ref name=safats/> Cerca dun quarto de la populaçon de l paíç stá [[Zamprego|zampregada]]<ref>[http://www.blomberg .com/apps/news?pid=20601116&sid=aoB7RbcZCRfU South Africa’s Unemployment Rate Ancreases to 23.5%]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i bibe cun menos de 1,25 dólar por die.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/medie/HDI_2008_EN_Tables.pdf|title=HDI|publisher=UNDP}}</ref>
La África de l Sul ye ua [[democracie custitucional]], na forma dua [[república parlamentar]]; al cuntrairo de la maiorie de las repúblicas parlamentares, ls cargos de xefe de Stado i xefe de gobierno son mesclados nun [[Persidente de la África de l Sul|persidente]] dependente de l [[Parlamiento de la África de l Sul|parlamiento]]. Ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] i ye la maior eiquenomie de l cuntinente. Ye tamien nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU) i de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), para alhá de ser nembro de l [[Tratado de la Antártida]], de l [[Grupo de ls 77]], de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]], de l [[G8+5]] i ye ua de las naciones [[BRICS]].
== Stória ==
{{Artigo percipal|Stória de la África de l Sul}}
{{Aneixo|Cronologie de la stória de la África de l Sul}}
=== Pré-stória ===
La África de l Sul cuntén alguns de ls mais antigos [[sítios arqueológicos]] i [[fóceles]] houmanos de l mundo.<ref>{{cite book|last=Wymer|first=John|coauthor=Singer, R|year=1982|title=The Middle Stone Age at Klasies Riber Mouth in South Africa|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-76103-7}}</ref><ref>{{cite web|title=Guide to Klasies Riber|page=11|year=2001|url=http://academic.sun.ac.za/archaeology/KRguide2001.PDF|outhor=Deacon, HJ|publisher=Stellenbosch University|acessdate=5 de setembre de 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/915|title=Fossil Homenid Sites of Sterkfontein, Swartkrans, Kromdraai, and Ambirones }}</ref> Bários restos fóceles fúrun recuperados a partir dua série de cabernas na porbíncia de [[Gauteng]]. La ária ye un [[Património Mundial]] pula [[UNESCO]] i fui chamada l ''[[Sítios cun fóceles d'hominídeos de Sterkfontein, Swartkranes, Kromdraai i alredores|Brício de la Houmanidade]]''. Ls locales ancluen [[Sterkfontein]], que ye un de ls mais ricos locales de fóceles hominíneas ne l mundo. Outros locales ancluen [[Swartkranes]], Caberna de Gondolin, [[Kromdraai]], Caberna Copers i Malapa. L purmeiro fócil d'hominídeo çcubierto na África, la ''[[Nino de Taung]]'' fui ancontrado acerca de la cidade de Taung, na porbíncia [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]], an 1924. Outros restos d'hominídeos fúrun recuperados a partir de sítos de [[Makapansgat]] an [[Limpopo]], Cornelia i Florisbad ne l [[Stado Libre]], Caberna Border an [[KwaZulu-Natal]], na ambocadura de l riu Klasies an Eastern Cape i Pinnacle Point, Eilandsfontein i Die Kelders caberna an Western Cape. Esses sítios andican que bárias speces de [[hominídeo]]s bebian na África de l Sul hai cerca de trés milhones d'anhos, antre eilhes l ''[[Australopithecus africanus]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculun/units/1979/6/79.06.02.x.html|title=Homenid Eibolution|publisher=Yale-New Haben Teachers Anstitute|outhor=Stephen P. Broker|acessdate=19 de júnio de 2008}}</ref>
=== Colonizaçon i andependéncia ===
{{Mais anformaçones|Guerra de ls Boers}}
[[Fexeiro:Charles Bell - Jan ban Riebeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb|squierda|Pintura de la chegada de [[Jan ban Riebeck]] na [[Baía de la Mesa]] (por Charles Bell).]]
[[Fexeiro:Charles Bell - Zoeloe-aanbal oup 'm Boerelaer - 1838.jpg|thumb|squierda|[[Zulus]] atacan un acampamiento [[bóer]] an febreiro de 1838.]]
An 1652, un seclo i meio passado la [[çcubierta de la Rota Marítima de l Cabo]], la [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales]] fondou ua staçon d'abastecimiento que mais tarde benerie ser la [[Cidade de l Cabo]].<ref>{{cite web|url=http://courses.wcupa.edu/jones/s311/timeline/t-19saf.htn|title=African Story Timeline|publisher=West Chester University of Pennsylbania}}</ref> La Cidade de l Cabo tornou-se ua colónia británica an 1806. La colonizaçon ouropeia spandiu-se na década de 1820 culs [[Vóeres]] (quelonos d'ourige [[Países Baixos|Houlandesa]], [[Flamengo (pobo)|Flamenga]], [[Fráncia|Francesa]] i [[Almanha|Almana]]) anquanto ls quelonos [[Reino Ounido|Británicos]] se assentórun ne l norte i ne l leste de l paíç. Nesse período, cunflitos surgiran antre ls grupos Xhosa, Zulu i [[Afrikaner]]s que cumpetian por território.
Durante la década de 1830, cerca de 12 mil [[bóeres]] (mais tarde coincido cumo ''[[Bortrekkers]]''), partiran de la [[Colónia de l Cabo]], adonde tenien sidos submetidos al [[Ampério Británico|cuntrole británico]]. Eilhes migrórun pa las regiones que mais tarde se tornarian [[Colónia de Natal|Natal]], Stado Libre de Ourange i Trasbaal. Ls bóeres fundórun la [[República Sul-Africana]] (atual [[Gauteng]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]] i porbíncias de l'oeste i de l norte) i l [[Stado Libre de Ourange]] (''Fre State''). La çcubierta de [[diamantes]], an 1867, i de [[ouro]], an 1884, ne l'anterior de l paíç ampeçou la "Reboluçon Mineral" i l'oumiento de l crecimiento eiquenómico i de l'eimigraçon. Esto antensificou la subjugaçon de ls pobos andígenas puls sul-africanos ouropeus. La luita para cuntrolar esses amportantes recursos eiquenómicos fui un fator decesibo nas relaçones antre ls ouropeus i ls natibos i tamien antre ls bóeres i ls [[británicos]].<ref>{{cite book|outhor=Williams, Garner F|title=The Diamond Mines of South Africa, Bol II|year=1905|publisher=B. F Buck & Co.|location=New York|pages=Chater XX|url=http://www.farlang .com/diamonds/williams_diamond_mines_2/page_285}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Las repúblicas bóeres rejistiran cun sucesso a las ambasones británicas durante la [[Purmeira Guerra de ls Bóeres]] (1880-1881) usando táticas de [[guerrilha]], que fúrun bien adatados a las cundiçones locales. Ls británicos buoltórun cun un númaro maior d'homes, cun mais spriéncia i cun ua nuoba stratégia na [[Segunda Guerra de ls Bóeres]] (1899-1902), mas sofrírun pesadas perdas durante ls cunflitos, anque tenéren sido ls bencedores. Drento de l paíç, las políticas anti-británicas antre brancos sul-africanos focában na andependéncia. Durante ls períodos coloniales houlandés i británico, la [[segregaçon racial]] era manjoritariamente anformal, anque alguas legislaçones tenéren sido promulgadas para cuntrolar l stablecimiento i la libre circulaçon de pobos natibos.<ref>{{cite book|last=Bond|first=Patrick|title=Cities of gold, townships of coal: essays on South Africa's new ourban cresis|publisher=Africa World Press|date=1999|pages=140|isbn=9780865436114}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cape of God Hope (South Africa). Parliament. House.|date=1906|title=Report of the Selet Committe on Location At|publisher=Cape Eiquipas Lemited|url=http://www.archibe.org/details/reportoftheselec00capeiala|acessdate=10 de maio de 2013}}</ref><ref>{{cite journal|coauthors=Godley, Godfrey Archibald, Welsh, William Thomson, Heimsworth, H. D|date=1920|title=Report of the Anter-departmental committe on the natibe pass laws|publisher=Cape Eiquipas Lemited, gobernment printers|pages=2}}</ref>
Uito anhos passado la fin de la Segunda Guerra de ls Bóeres i passado quatro anhos de negociaçon, ua lei de l [[parlamiento británico]] (''Ato de la África de l Sul de 1909'') criou la [[Ounion Sul-Africana]] an 31 de maio de 1910. La Ounion era un [[Domínio (política)|domínio]] [[Ampério Británico|británico]] qu'ancluía las antigas [[Ampério colonial houlandés|colónias houlandesas]] de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i de [[Colónia de Natal|Natal]], bien cumo las repúblicas de l [[Stado Libre de Ourange]] i de Trasbaal.<ref>{{Cite EB1911|first=Frank Richardson |last=Canha |wstitle=South Africa |belume=25 |page=467}}</ref>
La Lei de las Tierras de ls Natibos de 1913, restringiu seberamente la [[Propiadade pribada|propiadade de tierra]] por [[negros]]; nessa época ls natibos cuntrolában solo 7% de l território de l paíç. La cantidade de tierra reserbada pa ls pobos andígenas fui mais tarde ligeiramente oumentada.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/pages/chronology/thisday/1913-06-19.htn|title=Natibe Land At|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=19 de júnio de 1913}}</ref> Nas repúblicas Boer,<ref>{{cite journal|last=Great Britain Colonial Ouffice; Trasbaal (Colony). Gobiernor (1901–1905: Milner)|date=Janeiro de 1902|title=Papers relating to legislation affeting natibes in the Trasbaal|publisher=S Majesty's Stationery Ouffice|url=http://www.archibe.org/details/trasbaalpapersr00grea}}</ref> yá a partir de la Cumbençon de Pretória (Capítulo XXBI).<ref>{{cite book|last=De Billiers|first=John Abrahan Jacob|title=The Trasbaal|publisher=Xatto & Windus|location=London|year=1896|pages=30 (n46)|url=http://www.archibe.org/details/trasbaal00debi|acessdate=30 de júlio de 2009}}</ref>
[[Fexeiro:ApartheidSignEnglishAfrikaanes.jpg|thumb|dreita|"''Fur use by white persones''" (an [[Léngua pertuesa|pertués]]: "Para uso de pessonas brancas") – placa de l'era de l ''[[apartheid]]''.]]
An 1931, la Ounion tornou-se efetibamente andependiente de l [[Reino Ounido]], cula promulgaçon de l [[Statuto de Westminster]]. An 1934, l Partido Sul-Africano i l [[Partido Nacional (África de l Sul)|Partido Nacional]] se funden para formar l Partido Ounido, buscando la reconceliaçon antre ls [[africánder]]s i ls brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. An 1939, l partido se debede subre l'antrada de la Ounion na [[Segunda Guerra Mundial]] cumo ua aliada de l Reino Ounido, ua decison que ls seguidores de l Partido Nacional se oupusírun.
An 1948, l Partido Nacional, fui eileito i chegou al poder. Esse grupo político reforçou la segregaçon racial, que yá tenie ampeçado sob l domínio colonial houlandés i británico. L Gobierno Nacionalista classeficou todos ls pobos an trés raças, cun dreitos i lemitaçones zambolbidas para cada ua. A minorie branca cuntrolaba la mui maior maiorie negra. La segregaçon legalmente anstitucionalizada quedou coincida cumo ''[[apartheid]]''. Anquanto a minorie branca sul-africana usufruía de l mais alto [[padron de bida]] de to la [[África]] (cumparable als de naciones de [[países zambolbidos]] oucidentales), la maiorie negra quedou an zbantaige an quaije todos ls aspetos, cumo renda, eiducaçon, habitaçon i spetatiba de bida. La [[Carta de la Libardade]], adotada an 1955 pula [[Aliança de l Cungresso]], eisigiu ua sociadade nó-racial i la fin de la çcriminaçon.<ref>Ber testo, an anglés, an [http://www.anc.org.za/ancdocs/story/charter.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (cunsultado an 29 de Agosto de 2009).</ref>
=== República ===
{{Mais anformaçones|Apartheid}}
[[Fexeiro:CR Swart.jpg|thumb|squierda|upright|Charles Robberts Swart, l purmeiro Persidente de l Stado de la República África de l Sul.]]
La África de l Sul abandonou la ''[[Commonwealth]]'' an 1961, na sequéncia dun referendo (adonde, oubbiamente, solo pudo participar la quemunidade branca) que ditou la proclamaçon de la [[república]]. Anque de l'ouposiçon drento i fura de l paíç, l gobierno mantebe l regime de l ''apartheid''. Ne l'ampeço de l seclo XX alguns países i anstituiçones [[Mundo oucidental|oucidentales]] ampeçórun a boicotar ls [[negócios]] cul paíç por causa de las sues políticas d'oupresson racial i de dreitos cebiles. Passado anhos de protestos anternos, atebismo i rebolta de sul-africanos [[negros]] i de sous aliados, finalmente, an 1990, l gobierno sul-africano ampeçou negociaçones que liebórun al çmantelamiento de las leis de çcriminaçon i a las eileiçones democráticas de 1994. L paíç anton aderiu a la [[Quemunidade de las Naciones]].
An 1983, ye adotada ua nuoba custituiçon que garante ua política de dreitos lemitados a las minories asiáticas, mas cuntina a scluir ls negros de l'eisercício de ls dreitos políticos i cebiles. La maiorie negra, antoce, nun tenie dreito de boto nin repersentaçon parlamentar. L partido branco dominante, durante l'era de l [[apartheid]], ye l Partido Nacional, anquanto la percipal ourganizaçon política negra era l [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que durante quaije 50 anhos fui cunsidrado eilegal.
Mais tarde, an 1990, sob la liderança de l persidente [[F. W. de Klerk]], l gobierno sul-africano ampeça la çmantelar l sistema de l'apartheid, libertando [[Nelson Mandela]], líder de l ANC, i aceitando legalizar esta ourganizaçon, bien cumo outras antiapartheid. Ls passos seguintes ne l sentido de l'ounion nacional son dados an 1991. L'abiertura de las negociaçones antre ls repersentantes de todas las quemunidades, cul oubjetibo d'eilaborar ua Custituiçon democrática, marca la fin dua época perturbada na África de l Sul qu'ampeçou-se an 1948 i tubo sou fin an 1990, 42 anhos, época esta chamada de [[Apartheid]], que nua traduçon pa l pertués serie "[[segregaçon racial]]"
[[Fexeiro:Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Eiquenomic Forun Annual Meting Dabos 1992.jpg|thumb|[[Frederik de Klerk]] i [[Nelson Mandela]] se cumprimentan ne l [[Fórun Eiquenómico Mundial]] de 1992.]]
Ne l die 10 d'abril de 1993, un de ls percipales líderes de l mobimiento negro de la África de l Sul, Chris Hani, tombou bítima de dous tiros, delantre de la própia residéncia. L que sous assassinos nun prebiran ye qu'essa muorte acabarie por acelerar la fin de l'apartheid. Ne l mesmo anho, l gobierno i l'ouposiçon negra acordan ne ls macanismos que garantan la trasiçon para un sistema político nun çcriminatório. Ye criado un comité eisecutibo antermediairo, cun maiorie negra, para superbesionar las purmeiras eileiçones multipartidárias i multirraciales, i ye criado, tamien, un ourganismo que queda ancarregado d'eilaborar ua Custituiçon que garanta la fin de l Apartheid. An abril de 1994 son rializadas las [[Eileiçones persidenciales na África de l Sul an 1994|purmeiras eileiçones multirraciales de la stória sul-africana]]. L [[ANC]] ganha las eileiçones i [[Nelson Mandela]], formando un Gobierno d'ounidade nacional, torna-se l purmeiro persidente sul-africano negro.
Ne l período pós-''apartheid'', l [[zamprego]] ten sido stremamente alto quanto l paíç ten lutado para lidar culas muitas mudanças. Anquanto muitos negros subiran pa las classes média i alta, la taxa global de zamprego de negros piorou antre 1994 i 2003.<ref name="sach3"/> La pobreza antre ls brancos, antes rala, oumentou.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/article/2008-04-18-zuma-surprised-at-leble-of-white-poberty |title=Zuma surprised at leble of white poberty — Carta eiletrónica & Guardian Online: The smart news source |publisher=Mg.co.za |date=18 d'abril de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> Para alhá desso, l'atual gobierno ten se sforçado para alcançar ua deciplina monetária i fiscal para garantir tanto la redistribuiçon de la riqueza quanto l [[crecimiento eiquenómico]]. Zde l gobierno liderado pul ANC tener assumido l poder, l [[Índice de Zambolbimiento Houmano]] (IDH) de l paíç diminuiu, anque tener oumentado progressibamente até meados de la década de 1990.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/countries/country_fat_shets/ty_fs_ZAF.html|title=South Africa|year=2006|publisher=United Nationes Debelopment Porgramme|work=Houman Debelopment Report|acessdate=28 de nobembre de 2007}}</ref> Alguns atribuen esto a la pandemia de [[HIV]]/[[SIDA]] i al fracasso de l gobierno an tomar medidas para anfrentar l porblema ne ls purmeiros anhos.<ref>{{cite web|url=http://www.salirr.org.za/wsc/pstory.htx?storyID=428|title=Ridicule suceds where leadership failed on SIDA|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=10 de nobembre de 2006}}{{dead link|date=Outubre de 2011}}</ref>
An maio de 2008, motines deixórun mais de sessenta pessonas muortas.<ref name="Broke-on-Broke Biolence">{{cite web|url=http://www.slate .com/id/2193949/|title=Broke-on-Broke Biolence|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> L Centro pul Dreito a la Moradie contra Çpeijos stimou que mais de 100 mil pessonas fúrun spulsas de sues casas.<ref>{{cite web|url=http://www.abahlali.org/node/3612|title=COHRE statement on Xenophobic Attacks|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> Ls migrantes i refugiados que percuran asilo ne l paíç éran ls percipales albos, mas un terço de las bítimas era de cidadanos sul-africanos.<ref name="Broke-on-Broke Biolence"/> Nua pesquisa de 2006, l Porjeto de Migraçon Sul-Africao cuncluiu que ls sul-africanos son ls que mais se ouponen a l'eimigraçon an to l mundo.<ref>Jonathan Crush (ed), ''The Perfet Storn: Rialities of Xenophobia in Cuntemporary South Africa'', [http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305083736/http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf |date=2016-03-05 }}, Southern African Migration Porjet, Cape Town & Quen's University, Canada, 2006, p. 1</ref> An 2008, l [[Alto Comissariado de las Naciones Ounidas pa ls Refugiados]] stimou mais de 200 mil refugiados que recebírun asilo na África de l Sul, quaije quatro bezes mais de l que ne l'anho anterior. Essas pessonas benirun percipalmente de l [[Zimbabué|Zimbábue]], ambora muitos tamien béngan de l [[Burundi]], [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Ruanda]], [[Eritréia|Eiritreia]], [[Etiópia]] i [[Somália]]. La cuncorréncia an ampregos, ouportunidades de negócios, serbícios públicos i habitaçon lebou a ua tenson antre refugiados i las quemunidades que ls acuolhírun. Anque de la [[Xenofobie|xenofobia]] inda ye un porblema ne l paíç, la bioléncia recente nun ten sido tan generalizada cumo fui einicialmente temido.<ref name="unhcr.org">{{cite web|outhor=United Nationes High Commissioner fur Refuges |url=http://www.unhcr.org/4cd96a569.html |title=UNHCR Global Appeal 2011 – South Africa |publisher=UNHCR |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Geografie ==
{{Artigo percipal|Geografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa sat.jpg|thumb|squierda|[[Fexeiro de satélite]] de la África de l Sul (''[[The Map Library]]'').]]
La África de l Sul stá localizada ne l stremo sul de l [[África|cuntinente africano]], cun ua region costeira que se stende por mais de 2500 Km, sendo tamien banhada por dous ouceanos ([[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]]). Cun ua stenson territorial de 1 219 912 Km². L paíç ye l 25.º maior de l mundo an ária.
La África de l Sul ten ua paisaige bariada. Na parte oucidental, stende-se un grande [[praino]] cumpuosto an parte por [[zerto]] i an parte por pastaiges i [[sabana]]s, cortado pul curso de l [[riu Ourange]] i de l sou percipal afluente, l [[riu Baal|Baal]]. La sul, arguen-se las cordilheiras de l [[Karo]] i, la leste, l [[Drakensberg]], la maior cadeia muntanhosa de la África meridional, adonde queda l punto mais eilebado de l paíç ne l [[Mafadi]] cun 3450 metros, na [[frunteira África de l Sul-Lesoto]]. La norte, l curso de l [[riu Limpopo]] sirbe de frunteira cul [[Botsuana]] i l [[Zimbabué]]. L [[clima]] barie antre ua pequeinha zona de clima mediterránico, ne l stremo sul, na region de l Cabo, la çértico la noroiste. Ne l [[Drakensberg]] hai árias cun clima de muntanha i niebe ne ls puntos mais eilebados, quemumente ne l'ambierno.
La maior cidade ye [[Joanesburgo]]. [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Bloemfontein]] i [[Pretória]] son outras cidades amportantes. L'admenistraçon oufecial (gobierno, tribunales, persidéncia i parlamiento) ancontra-se çpersa por [[Pretória]] (sede de l Poder Eisecutibo), [[Cidade de l Cabo]] (sede de l Poder Legislatibo) i [[Bloemfontein]] (sede de l Poder Judiciário).
An 1998, atrabeç de la Lei m.º 118, fui criado l [[Cunseilho Sul-africano de Nomes Geográficos]], cul oubjetibo de propor la mudança de ls nomes de cidades, porbíncias i acidentes geográficos, sustituindo nomes an [[Léngua anglesa|Anglés]] i an [[Léngua africáner|Africáner]] por nomes baseados an lénguas africanas. Muitas altaraçones yá fúrun aprobadas, outras stan an studo. An brebe, las grandes cidades de l paíç poderán ser coincidas cumo [[Tshwane]] ([[Pretória]]), Nelson Mandela Bay ([[Port Eilizabeth]])<ref>[http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810014501/http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 |date=2011-08-10 }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref><ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref>, KwaKhangela ([[Durban]])<ref>[http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525 http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525] - Notificaçon de la mudança de l nome de Durban</ref>, [[Mangaung]] ([[Bloemfontein]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Bloemfontein muda para Thabure</ref>, eMonti ([[East London]]), Mbombela ([[Nelspruit]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Anformaçon subre la mudança de nome de Nelspruit</ref> i [[Polokwane]] (Pietersburg), dentre outras.
=== Clima ===
La África de l Sul ten, an giral, un [[clima temperado]], an parte por star rodeada puls ouceanos [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]] an trés lados, pula sue localizaçon climaticamente mais lebe ne l [[heimisfério sul]] i debido a la [[altitude]] média, que sobe de forma custante an direçon al norte (an direçon al eiquador) i mais pa l'anterior. Debido l'esta [[topografie]] bariada i pula anfluéncia oceánica, l paíç ten ua grande bariadade de zonas climáticas.
[[Fexeiro:Hlalanathi, Northern Drakensberg.jpg|thumb|dreita|La cordilheira [[Drakensberg]], la mais alta cadeia de muntanhas de la África de l Sul.]]
Las zonas climáticas barian, zde l [[zerto de l Namibe]] ne l noroiste al [[clima subtropical]] ne l leste, al longo de la frunteira cun [[Moçambique]] i cul Ouceano Índico. De l leste, a tierra sobe debrebe subre ua [[scarpa]] de muntanha an direçon al praino anterior coincida cumo Highbeld. Ambora la África de l Sul seia classeficada cumo [[Clima semiárido|semiárida]], hai ua bariaçon cunsidrable ne l clima, bien cumo na topografie.
L stremo sudoeste ténen un clima mui semelhante al de l [[Mediterráneo]], cun [[ambierno]]s chubiosos i beranos calientes i secos, qu'acuolhe l famoso [[bioma]] ''[[Fynbos]]'' de [[pastaige]] i [[mata]]. Essa ária tamien porduç la maior parte de l [[bino]] na África de l Sul. Esta region tamien ye particularmente coincida por sou bento, que sopra antermitente por quaije to l'anho. La fuorça deste bento torna l [[Cabo de la Buona Sperança]] specialmente traiçoeiro pa ls marinheiros, causando muitos [[afogamiento]]s. Mais la leste, na cuosta sul, la precipitaçon ye çtribuída mais uniformemente al longo de l'anho, porduzindo ua paisaige berde. Esta ária ye coincida popularmente cumo la ''Rota de ls Jardines''.
La porbíncia de [[Stado Libre]] ye particularmente praina debido al fato de star centralizada ne l praino. Ne l norte de l [[riu Baal]], l Highbeld torna-se melhor regado i nun spurmenta stremos de calor subtropical. [[Joanesburgo]], ne l centro de l Highbeld, stá an 1.740 [[metro]]s i recibe ua precipitaçon anual de 760 [[milímetro]]s. Ls ambiernos nesta region son frius, ambora la [[niebe]] seia rala.
Las altas muntanhas [[Drakensberg]], que forman la scarpa sudeste de l Highbeld, ouferecen ouportunidades lemitadas de [[squi]] ne l'ambierno. L lugar mais friu na África de l Sul ye [[Sutherland]], ne l'oeste de las muntanhas Roggebeld, adonde las temperaturas d'ambierno puoden alcançar -15 °C. L'anterior perfundo ten la temperaturas mais eilebadas: la temperatura de 51,7 °C fui registrada an 1948 ne l Cabo de l Norte Kalahari acerca de [[Upington]].<ref>{{cite web|url=http://www.safrica.anfo/ess_anfo/sa_glance/geography/geography.htn|title=SouthAfrica.anfo: South Africa's geography}}</ref>
[[Fexeiro:Table Mountain fron Table Bay.jpg|thumb|800px|centro|La [[Muntanha de la Mesa]], bista de la [[Baía de la Mesa]], ua amportante atraçon turística de la region de la [[Cidade de l Cabo]].]]
=== Biodibersidade ===
[[Fexeiro:Eilephant (Loxodonta Africana) 01.jpg|thumb|dreita|[[Alifante-africano]] ne l [[Parque Nacional Kruger]].]]
La África de l Sul assinou la [[Cumbençon subre Dibersidade Biológica]] an 4 de júnio de 1994 i tornou-se ua parte de la cumbençon an 2 de nobembre de 1995.<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.ant/cumbention/parties/list/ |title=List of Parties |date=|acessdate=8 dezembre de 2012}}</ref> L paíç porduziu mais tarde ua Stratégia Nacional de Biodibersidade i un Praino de Açon, que fui recebido pula cumbençon an 7 de júnio 2006.<ref name="cbd.ant">{{cite web|url=http://www.cbd.ant/doc/world/cn/cn-nbsap-01-p1-en.pdf |title=South Africa's National Biodibersity Strategy and Ation Plan |date=|acessdate=10 de dezembre de 2012}}</ref> L paíç stá an sesto lugar antre ls dezessete [[países megadibersos]] de l mundo.<ref>{{cite web|url=http://wayback.archibe.org/web/20101101120514/http://anstitutoaqualung .com.br/anfo_biodibersidade23.html |title=Biodibersity of the world by countries |publisher=Anstitutoaqualung .com.br |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref>
Einúmaros [[mamífero]]s son ancontrados na region de las [[sabana]]s, cumo [[Lion|liones]], [[leopardos]], [[Rinoceronte-branco|rinocerontes-brancos]], [[Cunnochaetes taurinus|gnus-azules]], [[cudo]]s, [[ampala]]s, [[hiena]]s, [[heipopótamo]]s i [[girafa]]s. La maior parte de la ária de sabana queda ne l nordeste de l paíç, cumo ne l [[Parque Nacional Kruger]] i na Reserba Mala Mala, bien cumo ne l stremo norte de la Biosfera Waterberg. La África de l Sul abriga muitas [[speces andémicas]], cumo l criticamente amehaçado neste mundo lixo L [[Bunolagus monticularis| coneilho-bosquímano]] (''Bunolagus monticularis''), este pequeno animal debe ser respeitado de l [[Karo]].
[[Fexeiro:Weskus Nasionale Park.jpg|thumb|squierda|Campo de flores ne l Parque Nacional West Coast.]]
Nun hai nanhue stimatiba recente subre l númaro de speces de [[fungo]]s registradas na África de l Sul. Até 1945, mais de 4.900 speces de fungos (ancluindo las speces formadoras de [[patrielha]]) tenien sido registradas<ref>{{cite doi|10.3114/si.55.1.1}}</ref> i, passado mais de 60 anhos de sploraçon adicional, esse númaro tende a ser mui mais eilebado. An 2006, l númaro total de tipos de fungos qu'eisisten na África de l Sul fui cunserbadoramente stimado an cerca de 200 mil especes, mas essa stimatiba nun lebou an cunta fungos associados a ansetos.<ref>{{cite pmid|18490969}}</ref> Se stubir correta, anton l númaro de fungos de la África de l Sul supera l de speces de plantas. Pul menos an alguns de ls percipales ecossistemas sul-africanos, un percentual stremamente eilebado de fungos son altamente specíficos de las plantas nas quales ocorren.<ref>Marincowitç, S.; Crous, P.W.; Groenewald J.Z. and Wingfield, M.J. (2008) [http://fabiserb.up.ac.za/webresources/pdf/02ccd42960c651fba2ee15dd3c180b.pdf ''Microfungi ocurring on Proteaceae in the fynbos.'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} CBS Biodibersity Series 7.</ref> L númaro de fungos sul-africanos que son andémicos i l númaro de ls que stan an peligro ne l mundo lixo dében, antoce, ser mui mais eilebado que l númaro de plantas amehaçadas. La stratégia de biodibersidade de l paíç i l praino d'açon nun mencionan ls fungos.<ref name="cbd.ant"/>
Cun mais de 20 mil speces de plantas defrentes, ó cerca de 10% de todas las speces begetales coincidas na Tierra, la África de l Sul ye particularmente rica an dibersidade de plantas. L bioma predominante na África de l Sul ye la [[pradarie]], adonde la cobertura begetal ye dominada por defrentes [[gramínea]]s, arbustos baixos i arbles de [[acácia]]. La begetaçon torna-se inda mais scassa ne l noroiste, debido a la baixa [[plubiosidade]]. Eesisten bárias speces de suculentas qu'armazenan auga, cumo las [[aloe]]s i [[euphorbia]]s na ária seca de Namaqualand. Las pradaries lentamente se trasforman nun mato alto de [[cerrado]] ne l nordeste de l paíç, cun un crecimiento mais denso. Hai un númaro seneficatibo de [[baobá]]s nesta ária, acerca de la stremidade norte de l Parque Nacional Kruger.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica-trable.net/pages/i_plants.htn |title=Plants and Begetation in South Africa |publisher=Southafrica-trable.net |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Demografie ==
{{Artigo percipal|Demografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa population density map.sbg|thumb|Mapa de la [[densidade populacional]] na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#ffffc|<1 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#ffeda0|1–3 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fed976|3–10 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#feb24c|10–30 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fd8d3c|30–100 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fc4e2a|100–300 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#e31a1c|300–1000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#bc0026|1000–3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#800026|>3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{debedir an colunas fin}}
]]
África de l Sul ye ua nacion de cerca de 50 milhones de pessonas de dibersas ouriges, [[cultura]]s, [[léngua]]s i [[religiones]]. L radadeiro [[censo]] fui rializado an 2011 i l próssimo será an 2021. L ''Statistics South Africa'' classefica la populaçon an cinco catadories [[Raças houmanas|raciales]] pulas quales las pessonas puoden se classeficar.<ref name="Census2001">[http://www.statssa.gob.za/census01/html/default.asp Census 2001]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Statistics South Africa.</ref> Ne l meio de l'anho 2009 ls balores stimados para essas catadories fúrun [[negros]] cun 79,3%, [[brancos]] cun 9,1%, [[coloured]] (mestiços) cun 9,0% i andianos i asiáticos cun 2,6% de la populaçon.<ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022009.pdf|title=Midyear population stimates: 2009|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 February 2010}}</ref> La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]:<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. L paíç ten ua populaçon manjoritariamente [[Cristandade|crestiana]].
Mesmo cul crecimiento populacional de la África de l Sul na radadeira década<ref name="Census2001"/><ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/Publicationes/CS2007Basic/CS2007Basic.pdf|title=statssa.gob.za|format=PDF}}</ref> (percipalmente debido a la [[eimigraçon]]), l paíç tenie ua taxa de crecimiento populacional anual de -0,501% an 2008 (st. [[CIA]]), ancluindo l'eimigraçon.<ref>{{cite web|url=http://www.xist.org/earth/pop_growth.aspx|title=The demographic status of the world's population|work=Global Statistics|publisher=GeoHibe}}</ref> La CIA stima que la populaçon an 2009 na África de l Sul tenga ampeçado a crecer outra beç, a ua taxa de 0,281%.<ref>https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La África de l Sul ye l lar de cerca de 5 milhones de [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]], ancluindo cerca de 3 milhones de [[Zimbabué|zimbabuanos]].<ref>{{cite web|url=http://www.iht .com/articles/2008/05/23/africa/23saf.php|title=Anti-eimmigrant biolence spreads in South Africa, with attacks reported in Cape Town}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky .com/skynews/article/0,,30200-1277808,00.html|title=Scape Fron Mugabe: Zimbabwe's Sodus}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?ArticleId=1518-25_2035097|title=More eillegals set to flod SA}}</ref> Ua série de motines anti-eimigrantes acunteciu na África de l Sul an 11 de maio de 2008.<ref name="bbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7396868.stn|title=South African mob kills migrants|publisher=BBC|acessdate=2008-05-19 | date=2008-05-12}}</ref><ref>{{cite news|outhor=Barry Bearak|title=Eimmigrants Fleing Fury of South African Mobs|date=23 May 2008|work=New York Eiquipas|url=http://www.nytimes .com/2008/05/23/world/africa/23safrica.html?_r=1&ref=africa&oref=slogin|acessdate=2008-08-05}}</ref>
África de l Sul abriga ua cunsidrable populaçon de [[refugiados]] i requerentes de [[Dreito d'asilo|asilo]]. Segundo la ''World Refuge Surbey 2008'', publicado pul Comité stadunidense para Refugiados i Eimigrantes, esta populaçon era d'aprossimadamente 144.700 pessonas an 2007.<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Grupos de refugiados i requerentes d'asilo que soman mais de 10.000 pessonas ancluídas de l Zimbábue (48.400), [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]] (24.800) i [[Somália]] (12.900).<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Estas populaçones bebian percipalmente an [[Joanesburgo]], [[Pretória]], [[Durban]], [[Cidade de l Cabo]] i [[Port Eilizabeth]].<ref name="World Refuge Surbey 2008">{{cite news|title=World Refuge Surbey 2008|publisher=U.S. Committe fur Refuges and Eimmigrants|date=2008-06-19|url=http://www.refuges.org/surbey}}</ref>
Assi cumo an muitos países africanos, la África de l Sul ben spurmentando ua "[[fuga de cérebros]]" ne ls radadeiros 20 anhos. Esso acraditado cumo potencialmente prejudicial pa l'eiquenomie regional,<ref>{{cite web|url=http://jae.oxfordjournals.org/cgi/cuntent/abstrat/13/suppl_2/ii15 |title=World Bank, IMF study 2004 |doi=10.1093/jae/ejh042 |publisher=Jae.oxfordjournals.org |date=2004-12-03 |acessdate=2010-05-30}}</ref> i ye quaije cierta mente prejudicial pa l bien-star de la maiorie de las pessonas que dependen de l'anfra-strutura de salude, tenendo an cunta l'eipidemia de [[HIB]]/[[SIDA]].<ref>{{cite web|url=http://www.eiquinetafrica.org/bibl/docs/heialthpersonnel.pdf |title=Heialth Personnel in Southern Africa: Cunfronting maldistribution and brain drain |format=PDF |date= |acessdate=2010-05-30}}</ref> La fuga de cérebros na África de l Sul tende a demunstrar cuntornos raciales (naturalmente, dado l legado de çtribuiçon de cumpeténcias de la África de l Sul) i ten, antoce, resultado an grandes quemunidades de brancos sul-africanos ne l sterior.<ref>''[http://www.eilo.org/public/anglish/protetion/migrant/download/amp/amp52e.pdf Skilled Labour Migration fron Debeloping Countries: Study on South and Southern Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', Haron Bhorat eit al. 2002. Anternational Migration Porgramme, Anternational Labour Ouffice, Geneba.</ref>
{{Cidades mais populosas de la África de l Sul}}
=== Religion ===
[[Fexeiro:Graaff-Reinet GR3.jpg|thumb|upright|squierda|Eigreija an [[Graaff-Reinet]].]]
D'acuordo cul censo nacional de 2001, ls [[Cristandade|crestianos]] repersentában 79,7% de la populaçon de l paíç. Esso anclui crestianos zion (11,1%), [[Pentecostalismo|pentecostales]] ([[Mobimiento Carismático|carismáticos]]) (8,2%), [[Catolicismo|católicos romanos]] (7,1%), [[Metodismo|metodistas]] (6,8%), [[Eigreija Reformada Nerlandesa|houlandeses reformados]] (6,7%), [[Anglicanismo|anglicanos]] (3,8%); nembros d'outras eigreijas crestianas repersentában outros 36% de la populaçon. Ls [[Eislana|muçulmanos]] repersentan 1,5% de la populaçon, [[Hinduísmo|hindus]] cerca de 1,3%, i [[Judaísmo|judius]] 0,2%. 15,1% nun tenie qualquiera feliaçon relegiosa, 2,3% tenie outra religion i 1,4% nun stában specificados.<ref name=fatbook/><ref name="state.gob">{{cite web|url=http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2005/51496.htn|title=South Africa - Setion I. Religious Demography|publisher=U.S. Department of State|acessdate=2006-07-15}}</ref><ref>Fur la çcussion of Church membership statistics in South Africa please refer to Forster, D. "God's mission in our cuntext, heialing and trasforming respunses" in Forster, D and Bentley, W. ''Methodisn in Southern Africa: La celebration of Wesleyan Mission''. Kemton Park. AcadSA publishers (2008:97-98)</ref>
Eigreijas Andígenas Africanas éran ls maiores antre ls grupos crestianos. Acradita-se que muitas de las pessonas qu'alegórun tener nanhue afeliaçon cun qualquiera religion ourganizada, respeitan las [[Religiones tradecionales africanas|religiones tradecionales andígenas]]. Muitos pobos ténen práticas relegiosas [[Sincretismo|sincréticas]], cumbinando anfluéncias crestianas i andígenas.<ref name="DoS">[http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2006/71325.htn Department of State]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, USA.</ref>
Nun hai nanhue eibidéncia de que l [[Eislan|eislana]] tenga tenido cuntato culs pobos [[zulu]], [[swazi]] ó [[xhosa]] de la cuosta leste, antes de l'era colonial. Muitos sul-africanos muçulmanos son çcritos cumo mestiços, nomeadamente na porbíncia de [[Cabo Oucidental]], specialmente aqueilhes cujos ancestrales benirun cumo scrabos de l [[arquipélago andonésio]] (ls [[Malaio de l Cabo|malaios de l Cabo]]). Outros son çcritos cumo andianos, nomeadamente an [[KwaZulu-Natal]], ancluindo aqueilhes cujos antepassados benirun cumo comerciantes de l [[sul de la Ásia]]; eilhes ténen sido acumpanhados por outros pobos d'outras partes de la [[África]], assi cumo [[brancos]] ó [[negros]] naturalizados sul-africanos. Sul-africanos muçulmanos afirman que sue [[fé]] ye la [[religion]] que mais crece an cumberson ne l paíç.<ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor .com/2002/0110/p13s1-woaf.html|title=In South Africa, many blacks cumbert to Eislan}}</ref>
La populaçon [[Hinduísmo|hindu]] fui purmeiramente stablecida durante l período colonial británico, mas depuis las óndias d'eimigraçon de la [[Índia]], tamien ténen cuntribuíran pa l'oumiento dessa populaçon. La maiorie de ls Hindus son etnicamente de l Sul de la Ásia. Outras religiones minoritárias na África de l Sul son [[sikhismo]], l [[jaenismo]] i la [[Fé Bahá'í]].<ref name="state.gob"/>
=== Lénguas ===
{{Artigo percipal|Lénguas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa dominant language map.sbg|thumb|dreita|Mapa mostrando las percipales [[lénguas de la África de l Sul]].
{| width=100%
|-
| valign=top |
{{legenda|#8dd3c7|[[Léngua africáner|Africáner]]}}
{{legenda|#ffffb3|[[Léngua anglesa|Anglés]]}}
{{legenda|#bebada|[[Léngua ndeble|Ndeble]]}}
{{legenda|#fb8072|[[Léngua xhosa|Xhosa]]}}
{{legenda|#80b1d3|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
{{legenda|#fdb462|[[SeSotho de l norte]]}}
| valign=top |
{{legenda|#b3de69|[[SeSotho de l sul]]}}
{{legenda|#fcde5|[[Léngua tswana|Tswana]]}}
{{legenda|#bc80bd|[[Léngua swazi|Swazi]]}}
{{legenda|#cebc5|[[Léngua benda|Benda]]}}
{{legenda|#ffed6f|[[Léngua tsonga|Tsonga]]}}
{{legenda|#d0d0d0|Nanhue dominante}}
|}]]
La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]: [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. An númaro de lénguas ouficias, l paíç ye l terceiro, solo atrás de la [[Bolíbia]] i de la [[Índia]]. Anque todas las lénguas séren formalmente eiguales, alguas lénguas son faladas mais de l qu'outras. D'acuordo cul Censo Nacional de 2001, las trés lénguas mais faladas an casa son l zulu (23,8%), l xhosa (17,6%) i l'africáner (13,3%). Nun oustante l fato de que l'anglés ye reconhecida cumo la léngua de l comércio i de la ciéncia, sendo falada an casa por solo 8,2% de ls sul-africanos an 2001, ua percentaige inda menor de l qu'an 1996 (8,6%).<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref><ref name="Census2001"/>
L paíç tamien reconhece uito outros lénguas nó-oufeciales: [[Léngua fanagalo|fanagalo]], [[khwe]], [[Léngua lobedu|lobedu]], [[Léngua nama|nama]], [[Léngua ndeble de l norte|ndeble de l norte]], [[Léngua phuti|phuthi]], [[Lénguas khoisan|san]] i la [[léngua gestual sul-africana]]. Estas lénguas nó-oufeciales puoden ser outelizadas an detreminadas outelizaçones oufeciales an árias lemitadas, adonde fui detreminado qu'essas lénguas son predominantes. Inda assi, sues populaçones nun son seneficadamente grandes para eisigir l reconhecimiento nacional.
Muitas de las lénguas "nun oufeciales" de ls pobos [[san]] i [[khoikhoi]] possuen [[dialeto]]s regionales que se stenden an direçon al norte de la [[Namíbia]] i de [[Botsuana|Botswana]], para alhá d'outros lugares. Esses pobos, que son ua populaçon fesicamente çtinta d'outros africanos, ten sue própia eidantidade cultural cun base an sues sociadades de [[caçadores-coletores]]. Eilhes ténen sido marginalizados, an grande medida, i muitas de las sues lénguas.
Muitos sul-africanos brancos tamien falan outras lénguas ouropeias, tales cumo [[Léngua pertuesa|pertués]] (falado tamien por [[angola]]ne ls i [[Moçambique|moçambicanos]] negros), [[Léngua almana|alman]] i [[Lhéngua griega|griego]], ambora alguns asiáticos i andianos na África de l Sul falan lénguas asiáticas, cumo l [[Léngua tamil|tamil]], [[Léngua hindi|hindi]], [[léngua guzerate|guzerate]], [[Léngua urdu|urdu]] i [[Léngua telugu|telugu]]. L [[Lhéngua francesa|francés]] ye inda falada puls franceses sul-africanos, specialmente an lugares cumo la ''[[Franschhoek]]'', adonde eisisten muitos sul-africanos d'ourige francesa.
=== Cumposiçon étnica ===
L ''Statistics South Africa'' define cinco catadories raciales pulas quales las pessonas puoden se classeficar ne l censo. Las stimatibas de l censo de 2011 para estas catadories fui [[negros]] africanos cun 79,2%, [[brancos]] cun 8,9%, ''[[coloured]]'' (mestiço) cun 8,9%, andiano ó asiático cun 2,5% i outros/nun specificado cun 0,5%. L purmeiro censo na África de l Sul, feito an 1911, mostrou que ls brancos repersentában 22% de la populaçon; esse númaro caiu para 16% de la populaçon an 1980.<ref>{{Cite book | outhor = Study Commission on U.S. Policy toward Southern Africa (U.S.) | title = South Africa: eiquipa running out: the report of the Study Commission on U.S. Policy Toward Southern Africa | url = http://books.gogle .com/books?id=sq43lnbklEUC&pg=PA42 | publisher = University of California Press | year = 1981 | page = 42 | isbn = 0-520-04547-5 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:South Africa dominant population group map.sbg|thumb|dreita|Grupos populacionales dominantes na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#fb8072|Africanos negros}}
{{legenda|#8dd3c7|''Coloured'' (multirraciales)}}
{{legenda|#80b1d3|Andianos ó asiáticos}}
{{legenda|#ffffb3|Brancos}}
{{legenda|#bebada|Nanhun dominante}}
{{debedir an colunas fin}}]]
De loinge, la maior parte de la própia populaçon ye classeficada cumo "africana" ó "negra", mas esse grupo populacional nun ye culturalmente i/ó lenguisticamente homogéneo. Ls percipales grupos étnicos negros ancluen ls [[zulus]], [[xhosas]], [[basothos]] (basotho de l sul), [[SeSotho de l norte|bapedi]] (basotho de l norte), [[Benda (África de l Sul)|bendas]], [[tswanas]], [[tsongas]], [[suázis]] i [[ndeble]]s, ls quales falan las [[lénguas bantu]].
La populaçon ''[[coloured]]'' (multirraciales) stá cuncentrada percipalmente na region de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i ben dua cumbinaçon d'ouriges étnicas, cumo ls [[brancos]], [[khoi]]s, [[san]]s, [[griqua]]s, [[chineses]] i [[malaios]].<ref name="khenr">{{cite book|outhor=Kristin Heinrard|title=Minority Protetion in Post-Apartheid South Africa: Houman Rights, Minority Rights, and Self-Detremination|url=http://books.gogle .com/books?id=HOA6qPDtjOAC&pg=PA43|year=2002|publisher=Grenwod Publishing Group|isbn=978-0-275-97353-7|page=43}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls sul-africanos brancos son percipalmente çcendentes de [[houlandeses]], [[almanes]], [[franceses]] [[huguenote]]s, [[británicos]] i outros quelonos [[ouropeus]] i [[judius]].<ref name="khenr"/><ref name="lbr">{{cite book|outhor1=James L. Gibson|outhor2=Amanda Gouws|title=Obercoming Antolerance in South Africa: Spurments in Democratic Persuasion|url=http://books.gogle .com/books?id=zJZ3_bD_EIQC&pg=PA36|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-67515-4|page=36}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cultural i lenguisticamente, eilhes son debedidos an [[africánder]]s, que falan [[africáner]], i ls grupos de brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. La populaçon branca ten diminuído, debido a la baixa [[taxa de natalidade]] i a la [[eimigraçon]]; antre ls fatores qu'anfluen na decison dessa populaçon d'eimigrar, muitos citan l'eilebada taxa de [[criminalidade]] i las políticas de [[açon afirmatiba]] de l gobierno.<ref name="Unisa">{{cite web|url=http://www.unisa.ac.za/default.asp?Cmd=BiewContent&CuntentID=13537 |title=the new great trek- the story of south africa's white sodus |publisher=Unisa.ac.za |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref><ref name="Quen's U">{{cite web|outhor=User2 |url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy23.htn |title=Policy Series |publisher=Quensu.ca |date=7 d'outubre de 1997 |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Zde 1994, aprossimadamente 440 mil sul-africanos brancos eimigrórun permanentemente de l paíç.<ref name=StatsSAPopulation2010>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022010.pdf|title=Midyear population stimates: 2010|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 de júlio de 2010}}</ref> Anque de ls eilebados nibles d'eimigraçon, alguns eimigrantes ouropeus se anstalórun ne l paíç nesse período. Até 2005, stima-se que 212 mil cidadanos británicos stában residindo na África de l Sul. Até 2011, esse númaro puode tener crecido para 500 mil.<ref>{{cite web|title=Britones lebing in SA to enjoy royal wedding|url=http://wayback.archibe.org/web/20120121075711/http://www.eyewitnessnews.co.za/articleprog.aspx?id=64734 | publisher=Eyewitness News|date =28 d'abril de 2011}}</ref> Alguns [[Zimbábue|zimbabuanos]] brancos eimigrórun pa la África de l Sul. Alguns de ls nembros mais nostálgicos de la quemunidade son coincidos na cultura popular cumo "''Whenwes''", por causa de la frase ''when we were in Rhodesie''... ({{lang-t|''quando stábamos na Rodésia''...}}), qu'eilhes questuman dezir al relembrar sues bidas na antiga [[Rodésia]].<ref name="New Anternationalist">{{cite web|url=http://www.newint.org/issue155/briefly.htn|title=Rhodie oldies|year=1985|acessdate=29 d'outubre de 2007|work=[[New Anternationalist]]}}</ref>
La populaçon [[Andianos|andiana]] chegou a la África de l Sul cumo trabalhadores cuntratados para trabalhar nas plantaçones d'açúcar an [[KwaZulu-Natal|Natal]] ne l final de l seclo XIX i ampeço de l seclo XX.<ref name="khenr"/> Eilhes benirun de defrentes partes de l [[subcontinente andiano]], seguian religiones defrentes i falában lénguas çtintas.<ref name="khenr"/> Un grabe çtúrbio antre andianos i zulus eclodiu an 1949 na cidade de [[Durban]].<ref>{{cite web|url=http://www .ptheindianstar .com/andex.php?uan=5786 |title=Current Africa race riots like 1949 anti-Andian riots: menister |publisher=Theindianstar .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Eesiste tamien un grupo seneficatibo de sul-africanos [[chineses]] (cerca de 100 mil pessonas) i [[bietnamitas]] (cerca de 50 mil pessonas). An 2008, l Superior Tribunal de Pretória determinou que ls sul-africanos chineses que chegórun al paíç antes de 1994 debian ser reclassificados cumo ''mestiços''. Cumo resultado desta decison, cerca de 12 a 15 mil<ref>{{cite web|last=Conason |first=Joe |url=http://www.salon .com/tech/htww/2008/06/19/chinese_declared_black/ |title=Chinese declared black |publisher=Salon .com |date=19 de júnio de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> de ls cidadanos etnicamente chineses que chegórun antes de 1994 (l que repersenta de 3% a 5% de l total de la populaçon chinesa ne l paíç), será capaç de se beneficiar de políticas d'eigualdade racial de l gobierno.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article4168245.ece We agre that you are black, South African court tells Chinese], The Eiquipas</ref>
=== Porblemas sócio-eiquenómicos ===
{{Artigo percipal|Criminalidade na África de l Sul|Cunflitos xenófobos na África de l Sul an 2008}}
[[Fexeiro:Soweto township.jpg|thumb|squierda|[[Vairro de lata]] an [[Soweto]], [[Joanesburgo]].]]
Segundo ua pesquisa pa l período 1998-2000 eilaborada pula [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]]s i an purmeiro para [[assalto]]s i [[stupro]]s ''[[per capita]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1|title=NationMaster: South African Crime Statistics}}</ref> Las statísticas oufeciales mostran que 52 pessonas son assassinadas todos ls dies na África de l Sul.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article6818096.ece Persecuted white South African Brandon Huntley made anternational race refuge]. Eiquipas Online. Setember 3, 2009.</ref> L númaro relatado de stupros por anho ye de 55.000<ref>[http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1674391,00.html?xid=fed-cnn-topics Behind South Africa's Reggae Murder]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Eiquipa. Otober 22, 2007.</ref> i stima-se que 500 mil stupros son cometidos anualmente ne l paíç.<ref>"[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=84909 SOUTH AFRICA: One in four men rape]". [[IRIN]] Africa. June 18, 2009.</ref> L total de crimes ''per capita'' ye l 10º antre ls 60 países ne l cunjunto de dados.
L stupro ye un porblema quemun na África de l Sul, nua pesquisa de 2009 un an cada quatro homes sul-africanos admitiran tener stuprado alguien.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8107039.stn | work=BBC News | title=South African rape surbey shock | date=2009-06-18 | acessdate=2010-05-23}}</ref> Un an cada trés de las 4.000 mulhieres anquiridas pula Quemunidade de la Anformaçon, Capacitaçon i Trasparéncia dixe que tenie sido biolada ne l'anho passado.<ref name=bbc1>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/258446.stn |title=South Africa’s rape shock |publisher=BBC News |date=1999-01-19 |acessdate=2010-05-30}}</ref> La África de l Sul ten ua de las maiores ancidéncias de stupros de ninos i bebés ne l mundo.<ref name=eiquipa>{{cite web|last=Perry |first=Alex |url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1680715,00.html?xid=fed-yaho-full-world |title=Ouprah scandal rocks South Africa |publisher=Eiquipa .com |date=2007-11-05 |acessdate=2010-05-30}}</ref> Nun liebantamiento rializado antre 1.500 ninos scolares ne l ''[[township]]'' de [[Soweto]], un quarto de todos ls ninos antrebistados dezírun que "''jackrolling''", un termo para stupro an grupo, era algo dibertido.<ref name=bbc1/>
La classe média de l paíç busca sigurança an [[Cundomínio cerrado|cundomínios cerrados]]. Muitos [[eimigrante]]s de la África de l Sul tamien afirman que l crime fui un grande motibador para eilhes saíren de l paíç. L crime contra la quemunidade agrícola cuntina a ser un grande porblema.<ref>{{cite news|url=http://www .ptimesonline.co.uk/tol/life_and_style/article694534.ece|title=Farms of fear|publisher=The Eiquipas Online|date=2 April 2006 | location=London | acessdate=2010-05-23}}</ref> Outro porblema anfrentado pul paíç ye la fuorte [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade social i eiquenómica]]; las cidades sul-africanas [[Buffalo City]], [[Johannesburgo]] i [[Ekurhuleni Municipalidade Metropolitana|Ekurhuleni]] fúrun apuntadas cumo las mais zeiguales de l mundo, segundo relatório de la [[ONU]] dibulgado an 2010.<ref name="onu">[http://g1.globo .com/Noticias/Riu/0,,MUL1536525-5606,00-QUATRO+CAPITAIS+BRASILEIRAS+ESTAO+ENTRE+AS+MAIS+DESIGUAIS+DO+MUNDO+DIZ+ONU.html Quatro capitales brasileiras stan antre las mais zeiguales de l mundo, diç ONU] - ''[[G1]]'', 19 de márcio de 2010 (bejitado an 19-3-2010)</ref>
== Política ==
{{Artigo percipal|Política de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Uniegebou.jpg|thumb|''[[Union Buildings]]'' ye la residéncia oufecial i l gabinete de l [[persidente de la república]] de la África de l Sul, localizado na capital admenistratiba de l paíç, [[Pretória]].]]
La África de l Sul ten trés [[Capital|capitales]]: [[Cidade de l Cabo]], la maior de las trés, ye la capital legislatiba; [[Pretória]] ye la capital admenistratiba i [[Bloemfontein]] ye la capital judiciária. África de l Sul ten un [[parlamiento]] [[bicameral]]: l Cunseilho Nacional de Porbíncias ([[cámara alta]]), ten 90 nembros, anquanto la Assemblé Nacional ([[cámara baixa]]) ten 400 nembros.
Ls nembros de la Cámara de ls Deputados son eileitos nua base populacional por [[repersentaçon proporcional]]: metade de ls nembros son eileitos por listas nacionales i l'outra metade son eileitos an listas probinciales. dieç nembros son eileitos para repersentar cada porbíncia ne l Cunseilho Nacional de las Porbíncias, andependientemente de la populaçon de la porbíncia. Eileiçones para ambas las cámaras son rializadas la cada cinco anhos. L gobierno ye formado na casa mais baixa, i l líder de l partido maioritairo na Assemblé Nacional ye l [[Persidente de la África de l Sul|persidente]].
Zde la fin de l ''apartheid'' an 1994, la política sul-africana ten sido dominado pul [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que fui l partido dominante, cun 60-70% de ls botos. L percipal adbersairo de l gobierno de l ANC ye l partido de la [[Aliança Democrática (África de l Sul)|Aliança Democrática]], que recebiu 16,7% de ls botos na eileiçon de 2009 i 14,8% nas eileiçones de 2006.
[[Fexeiro:Houses of Parliament Entrance.jpg|thumb|squierda|[[Parlamiento de la África de l Sul]] na [[Cidade de l Cabo]], la capital legislatiba.]]
L partido antes dominante, l Nuobo Partido Nacional, qu'antroduziu l ''apartheid'' atrabeç de l sou predecessor, l Partido Nacional, outou por se fundir cul ANC, an 9 d'abril de 2005. Outros grandes partidos políticos repersentados ne l Parlamiento son l [[Cungresso de l Pobo]], que se separou de l ANC i ganhou 7,4% de ls botos an 2009 i l [[Partido de la Libardade Ankatha]], que repersenta percipalmente ls eileitores [[zulu]]s i que tubo 4,6% de ls botos nas eileiçones de 2009.
Zde 2004, l paíç tubo muitos miles de protestos populares, alguns biolentos, tornando-se, d'acuordo cun un académico, l ''"paíç mais rico an protesto ne l mundo"''.<ref>{{cite web|url=http://abahlali.org/node/1898|title=Article by Eimran Bucus in the Mercury newspaper}}</ref> Muitos destes protestos ténen sido ourganizados a partir de las crecentes [[bairro de lata]]s que circundan las cidades sul-africanas.
An 2008, la África de l Sul fui classeficada na 5ª antre 48 países de la África [[susaariana]] pul Índice Ibrahin de Gobernança Africana. La África de l Sul tubo buns resultados nas catadories de Stado de Dreito, Trasparéncia i Corrupçon i Participaçon i Dreitos Houmanos, mas fui perdiu puntos pul sou zampenho relatibamente pobre an Salude i Sigurança. L Índice Ibrahin ye ua medida global de gobernança africana, cun base nua série de bariables que refleten l sucesso cun que ls gobiernos antregan benes políticos eissenciales als sous cidadanos.<ref>[http://www.moibrahimfoundation.org Mo Ibrahin Foundation]. Retriebed 2010-01-11.</ref>
{{limpar}}
=== Lei ===
{{Mais anformaçones|Criminalidade na África de l Sul}}
[[Fexeiro:Jozi 2012 05 22 1504 (7411284758).jpg|thumb|Anterior de la Corte Custitucional de la África de l Sul, an Joanesburgo.]]
Las percipales fuontes de las leis sul-africanas son l dreito mercantil romano-houlandés i l dreito pessonal baseado ne l [[Common law|dreito quemun anglés]], cumo las amportaçones d'assentamientos houlandes i de l [[colonialismo británico]].<ref>{{cite web|url=http://0-www.llrx .com.annopac.up.ac.za:80/features/southafrica.htn|title=Researching South African Law|acessdate=2008-06-23|outhor=Pamela Snyman and Amanda Barratt|date=2002-10-02|publisher=[http://www.llrx.comLaw Library Resource Xchange]}}</ref> La purmeira lei ouropeia na África de l Sul fui trazida pula [[Cumpanha de las Índias Ourientales Houlandesas]] i ye chamada de dreito romano-nerlandés. Fui amportado antes de la [[Codificaçon jurídica|codificaçon de l dreito]] ouropeu ne l Código Napoleónico i ye cumparable an muitos aspetos, la lei scocesa. Este fui seguido, ne l seclo XIX pul dreito anglés, tanto quemun quanto legal. A partir de 1910 cula unificaçon, la África de l Sul tenie sou própio parlamiento, qu'aprobórun leis specíficas pa la África de l Sul. Durante ls anhos de l ''[[apartheid]]'', la cena política de l paíç fui dominado por figuras cumo [[Valthazar Johannes Borster|B. J. Borster]] i [[Pieter Willen Botha|P. W. Botha]], bien cumo nembros de l'ouposiçon, cumo Harry Schwarç, Joe Slobo i [[Heilen Suzman]].
L sistema judicial ye cumpuosto por tribunales de magistrados, que tratan de causos criminales i cibles menores menores, ls Tribunales Superiores, que son tribunales de cumpeténcia genérica para árias specíficas, l Supremo Tribunal de Recurso, que ye la mais alta corte custitucional an todas ls temas; i l Tribunal Custitucional, que cuida solo de las questones custitucionales.
D'acuordo cun ua pesquisa rializada pa l período de 1998-2000 i cumpilada pulas [[Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]] i an purmeiro an [[assalto]]s i [[stupro]]s ''per capita'' antre todos ls países pesquisados.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1 |title=South African Crime statistics |publisher=NationMaster |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Cerca de 50 assassinatos son cometidos todos ls dies ne l paíç.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/8668615.stn |title=How dangerous is South Africa? |publisher=BBC News |date=17 de maio de 2010}}</ref> Até márcio de 2009, houbo {{formatnun:18148}} assassinatos ne l paíç, anquanto l [[Reino Ounido]] registrou 662 ne l mesmo período.<ref>{{cite news|url=http://www .ptelegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/southafrica/8222469/South-African-serial-killer-cumbited-of-13-murders.html |title=South African serial killer cumbited of 13 murders |publisher= ''The Daily Telegraph'' |date=23 de dezembre de 2010}}</ref> L'andústria de la sigurança pribada na África de l Sul ye la maior de l mundo,<ref>{{cite web|title=South Africa has world’s largest pribate security andustry; neds regulation - Mthethwa|url=http://www.defenceweb.co.za/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=28306&Itemid=116|publisher=DefenceWeb|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref> cun cerca de nuobe mil ampresas cadastradas i 400 mil siguranças particulares atibos registrados, mais de l que la polícia i l'eisército sul-africanos juntos.<ref>{{cite web|title=Bigger than the army: South Africa's pribate security forces|url=http://eidition.cnn .com/2013/02/08/business/south-africa-pribate-security|publisher=CNN .com|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref>
=== Fuorças armadas ===
{{Artigo percipal|Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:USS Forrest Sherman (DDG-98) Chetah.jpg|thumb|squierda|Caça sul-africano [[Atlas Chetah]] rializa un treinamiento cul [[Cuntratorpedeiro|çtróier]] norte-amaricano [[USS Forrest Sherman]] na [[Cidade de l Cabo]], an 2007.]]
La [[Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul]] (SANDF) fui criada an 1994,<ref name="custitution-1993-224">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/documents/custitution/93cones.htn#SECTION224|title=Custitution of the Republic of South Africa At 200 of 1993 (Setion 224)|acessdate=2008-06-23|year=1993|publisher=South African Gobernment}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.issafrica.org/Pus/ASR/6No2/BanStade.html|title=Rationalisation in the SANDF: The Next Challenge|acessdate=2008-06-23|year=1997|outhor=Col L B ban Stade, Senior Staff Oufficer Rationalisation, SANDF|publisher=Anstitute fur Security Studies }}</ref> cumo ua fuorça boluntária cumpuosta pula antiga ''[[South African Defence Force]]'', las fuorças de ls grupos nacionalistas africanos (''[[Umkhonto we Sizwe]]'' i Eisército de Libertaçon de l Pobo Azanian), i las fuorças de defesa antigo [[Bantuston]].<ref name="custitution-1993-224"/> L SANDF ye subdebidido an quatro galhos, l [[Eisército de la África de l Sul|eisército]], la [[Fuorça Aérea de la África de l Sul|fuorça aérea]], la [[Marina de la África de l Sul|marina]] i l Serbício Médico Sul-Africano.<ref name="at-42-2002">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/gazette/ats/2002/a42-02.pdf|title=Defence At 42 of 2002|acessdate=2008-06-23|outhor=|date=2003-02-12|publisher=South African Gobernment|page=18}}</ref> Ne ls radadeiros anhos, la SANDF se tornou ua grande fuorça de paç ne l [[África|cuntinente africano]],<ref name="dod-sep2005">{{cite web|url=http://www.dod.mil.za/media/media2005/sep/medie_statements5sep2005.htn|title=Address by the Menister of Defence at la medie breakfast at Defence Heiadquarters, Negroria|acessdate=2008-06-23|outhor=Mosiuoa Lekota|date=2005-09-05|publisher=Department of Defence}}</ref> i stubo ambolbido an ouparaçones ne l [[Lesoto]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]],<ref name="dod-sep2005"/> ne l [[Burundi]],<ref name="dod-sep2005"/> antre outros. Ten tamien participado cumo parte de las fuorças de paç multinacional de la ONU.
La África de l Sul ye l único paíç africano que cunseguiu zambolber cun sucesso [[armas nucleares]]. I tornou-se l purmeiro paíç cun poder nuclear (seguido pula [[Ucránia]]), la çmontar i renunciar boluntariamente al sou porgrama ne l porcesso d'assinatura de l [[Tratado de Nun Proliferaçon de Armas Nucleares]] (TNP), an 1991.<ref name="fas-ocp27"/> L paíç zambolbiu un porgrama d'armas nucleares na década de 1970.<ref name="fas-ocp27">{{cite web|url=http://www.fas.org/nuke/guide/rsa/nuke/ocp27.htn|title=Out of (South) Africa: Negroria's Nuclear Weapones Sperience|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Lieutenant Colonel Roy I. Horton III (BS, Eiletrical Anginering; MS, Strategic Antelligence)|year=1999|month=Otober|publisher=USAF Anstitute fur National Security Studies}}</ref> D'acuordo cul ex-persidente sul-africano [[F. W. de Klerk]], la decison de custruir ua "dissuason nuclear" fui tomada "yá an 1974 nun cuntesto dua amenaça spansionista sobiética".<ref name="South Africa comes clean">[http://books.gogle .com/books?id=YwAAAAAMBAJ&printsec=fruntcober "South Africa comes clean"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Maio de 1993, pp. 3,4</ref> La África de l Sul puode tener rializado un teste nuclear subre l [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] an 1979,<ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchib/NSAEBB/NSAEBB190/01.pdf|format=PDF|title=South Atlantic Nuclear Eibent (National Security Council, Memorandun)|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Christine Dodson|date=22 d'outubre de 1979|publisher=George Washington University under Fredon of Anformation At Request}}</ref> anque Klerk afirmar que l paíç "nunca habie rializado un teste nuclear clandestino".<ref name="South Africa comes clean"/> Seis çpositibos nucleares fúrun cuncluídos antre 1980 i 1990, mas todos fúrun çtruídos antes de la África de l Sul assinar l TNP an 1991.<ref name="South Africa comes clean"/>
=== Relaçones anternacionales ===
{{aneixo|Missones diplomáticas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:BRICS leaders 2012.jpg|thumb|dreita|[[Dilma Rousseff]] ([[Brasil]]), [[Vladimir Putin]] ([[Rússia]]), [[Manmohan Singh]] ([[Índia]]), [[Hu Jintao]] ([[República Popular de la China|China]]) i [[Jacob Zuma]] (África de l Sul) durante ancuontro de ls líderes de l [[BRICS]] an 2012.]]
Anquanto era la [[Ounion Sul-Africana]], l paíç fui l nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU). L'anton purmeiro-menistro sul-africano, [[Jan Smuts]], screbiu l preámbulo de la [[Carta de las Naciones Ounidas]].<ref name = "gilderslebe">{{cite journal |url=http://www.columbia.edu/cu/alumni/Magazine/Summer2001/Gilderslebe.html |title=Birgenia Gilderslebe: Oupening the Gates (Libing Legacies) |outhor=Rosalind Rosenberg |month = Summer | year =2001 |work=Columbia Magazine }}</ref><ref name="Schlesinger">{{cite book |outhor=Schlesinger, Stephen I. |title=At of Creation: The Founding of the United Nationes: La Story of Superpowers, Secret Agents, Wartime Allies and Enemies, and Their Quest fur la Peaceful World |publisher=Westbiew, Perseus Books Group |location=Cambridge, Massachusetts |year=2004 |pages=236–7 |isbn=0-8133-3275-3 |oclc= }}</ref> L paíç ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] (UA), i ten la maior eiquenomie de todos ls nembros dessa ourganizaçon. La África de l Sul tamien ye un nembro fundador de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), de la UA. L paíç ten zampenhado un papel fundamental cumo mediador de cunflitos antre naciones africanas na radadeira década, cumo ne l [[Burundi]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], nas [[Quemores]] i ne l [[Zimbabué|Zimbabwe]]. Passado la fin de l regime de l ''[[apartheid]]'', la África de l Sul fui readmitida na [[Commonwealth|''Commonwealth'' británica]]. L paíç ye un nembro de l [[Grupo de ls 77]] i presidiu l'ourganizaçon an 2006. La África de l Sul tamien ye nembro de la [[Quemunidade pa l Zambolbimiento de la África Austral]] (SADC), de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de l [[Tratado de la Antártida]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]] i de l [[G8+5]].
L persidente sul-africano [[Jacob Zuma]] i l'ex-persidente chinés, [[Hu Jintao]], atualizórun ls laços bilaterales antre ls dous países an 24 d'agosto de 2010, quando fui assinado l Acuordo de Pequin, qu'antecipou l'eilebaçon de la "parcerie stratégica" de la África de l Sul cula China para ua "parcerie estratégica global" an temas eiquenómicos i políticos, cumo l reforço de l'antercámbio antre ls respetibas partes gobernantes i legisladores.<ref>[http://capetown.china-cunsulate.org/ang/gdxw/t726883.htn China, South Africa upgrade relationes to "cumprehensibe strategic partnership"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Xinhua News Agency, 24 d'agosto de 2010</ref><ref>''"New era las South Africa joines BRICS"'', [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-080411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 11 d'abril de 2011</ref> An abril de 2011, la África de l Sul antrou ouficialmente pa l grupo de países [[BRICS]] ([[Brasil]]-[[Rússia]]-[[Índia]]-[[China]]), eidantificado pul persidente Zuma cumo ls maiores parceiros comerciales de l paíç i tamien cumo ls maiores parceiros comerciales de la África cumo un to. Zuma afirmou que ls países nembros de l BRICS tamien eirien trabalhar de forma cordenada atrabeç de la ONU, de l Grupo de ls Binte (G20) i de l [[Fórun de Diálogo Índia-Brasil-África de l Sul]] (IBAS).<ref>''"SA brings 'unique attributes' to BRICS"'' [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-140411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 14 d'abril de 2011</ref>
== Subdebisones ==
{{Artigo percipal|[[Porbíncias de la África de l Sul]]}}
La África de l Sul ancontra-se debedida an nuobe porbíncias zde [[1994]]. La tabela seguinte andica, para cada ua de las nuobe porbíncias, l sou código oufecial [[ISO 3166-2]]:ZA, l nome an [[Léngua pertuesa|pertués]], [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africáner|africáner]], i la capital.
{| {{prettytable}}
! Código<br />ISO !! Pertués !! ''Anglés'' !! ''Africáner'' !! Capital
|-
| ZA-WC || [[Cabo Oucidental]] || ''Western Cape'' || ''Wes-Kaap'' || [[Cidade de l Cabo]]
|-
| ZA-EC || [[Cabo Ouriental]] || ''Eastern Cape'' || ''Oos-Kaap'' || [[Bisho]]
|-
| ZA-NC || [[Cabo Setentrional]] || ''Northern Cape'' || ''Nord-Kaap'' || [[Kimberley (Cabo Setentrional)|Kimberley]]
|-
| ZA-FS || [[Stado Libre]] || ''Fre State'' || ''Brystaat'' || [[Bloemfontein]]
|-
| ZA-GT || [[Gauteng]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Joanesburgo]]
|-
| ZA-NL || [[Kwazulu-Natal]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Pietermaritzburg]]
|-
| ZA-LP || [[Porbíncia de l Limpopo|Limpopo]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Polokwane]]
|-
| ZA-MP || [[Mpumalanga]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Nelspruit]]
|-
| ZA-NW || [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]] || ''North-West'' || ''Nord-Wes'' || [[Mafikeng]]
|}
Las porbíncias ancontran-se debedidas an [[Munecípios metros de la África de l Sul|munecípios metros]] i [[Çtritos municipales de la África de l Sul|çtritos municipales]]; estes radadeiros ancontran-se subdebididos an [[Munecípios locales de la África de l Sul|munecípios locales]] i [[zonas de geston çtrital]]. La delimitaçon de ls munecípios ancontra-se anscrita na [[Custituiçon]], antoce cada altaraçon amplica ua [[emenda custitucional|emenda]]; la radadeira acunteciu an abril de [[2006]].
{{limpar}}
== Eiquenomie ==
{{Artigo percipal|Eiquenomie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Johannesburg Stock Schange.jpg|thumb|squierda|upright|La [[Bolsa de Balores de Joanesburgo]] ye la maior [[bolsa de balores]] de l [[África|cuntinente africano]].]]
Pula classeficaçon de la [[ONU]] la África de l Sul ye un paíç de renda média, cun ua ouferta abundante de recursos, cun bien zambolbidos setores financeiro, jurídico, de quemunicaçones, einergie i trasportes, ua [[bolsa de balores]] que stá antre las binte melhores de l mundo, i ua moderna anfra-strutura d'apoio a ua çtribuiçon eficiente de las mercadorias a grandes centros ourbanos an to la region. La África de l Sul acupa 32ª posiçon ne l mundo an tenermos de [[PIB]] ([[PPC]]), d'acuordo cun dados de 2009. La sue antegraçon na eiquenomie ye mui fuorte i custitui ua base eissencial pa l sou zambolbimiento.<ref>Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Centro de Studos Africanos & Gerpress, 2011, ISBN 978-989-96094-6-4</ref>
L zambolbimiento abançado de l paíç stá inda assi cuncentrado an torno de quatro árias: [[Cidade de l Cabo]], [[Port Eilizabeth]], [[Durban]] i [[Pretória]]/[[Johannesburg]]. Fura destes quatro centros eiquenómicos, l zambolbimiento ye lemitado i la [[pobreza]] inda ye prebalente, anque de ls sfuorços de l gobierno. Por cunseguinte, la grande maiorie de sul-africanos son pobres. Inda assi, ls percipales zonas marginales ténen spurmentado un crecimiento rápido ne ls radadeiros tiempos. Essas árias ancluen [[Mossel Bay]] para Plettenberg Bay; ária de [[Rustenburg]], ária de [[Nelspruit]], [[Bloemfontein]], Cape West Coast i l Litoral Norte de [[KwaZulu-Natal]]. L [[zamprego]] ye stremamente eilebado i la [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade de renda]] ye aprossimadamente eigual a la de l [[Brasil]] - residindo ua de las rezones mais salientes ne l fato de buona parte de las ampresas amportantes séren capital-antensibas, nun trabalho antensibas. Durante l período de 1995-2003, l númaro d'ampregos formales diminuiu i l [[Eiquenomie anformal|amprego anformal]] oumentou, l zamprego global se agrabou.<ref name="sach3">{{cite web|url=http://eimf.org/sternal/pus/nft/2006/soafrica/ang/pasoafr/sach3.pdf|title=Post-Apartheid South Africa: the First Ten Years - Unemployment and the Labor Market|publisher=IMF}}</ref>
L rendimiento médio domiceliar sul-africano diminuiu cunsidrabelmente antre 1995 i 2000. Quanto a la zeigualdade racial, l ''Statistics South Africa'' anformou que, an 1995, l'agregado fameliar médio branco ganhou quatro bezes mais de l qu'ua família média negra. An 2000, la família média branca ganhou seis bezes mais de l que l'agregado fameliar médio negro.<ref>[http://0-www.sarpn.org.za.annopac.up.ac.za:80/documents/d0000164/page1.php SARPN - South Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at www.sarpn.org.za</ref> Las políticas de [[açon afirmatiba]] pa l'eigualdade racial ténen stimulado un oumiento na riqueza eiquenómica de ls [[negros]] i l nacimiento dua eimergente classe média negra.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=261345&area=/breaking_news/breaking_news__business/|title=Black middle class bosts car sales in South Africa: Carta eiletrónica & Guardian Online}}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/22/southafrica.features Race against eiquipa]. The Ouserber. January 22, 2006.</ref> Outros porblemas son la [[criminalidade]], la [[corrupçon]] i la [[eipidemia]] de [[HIB]]/[[SIDA]]. La África de l Sul sofre cun carga relatibamente pesada regulaçon global, cumparada als [[países zambolbidos]]. La propiadade i l'anterferéncia statal ampone barreiras a l'antrada an muitas árias.<ref name="assessment2008">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/11/0,3343,en_2649_33733_40977483_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008|publisher=OECD}}</ref> Regulamentaçones trabalhistas restritibas ténen cuntribuído pa l mal-star de l zampregado.<ref name="sach3"/>
[[Fexeiro:Johannesburg CBD.jpg|thumb|dreita|[[Joanesburgo]], la [[cidade]] mais rica de l paíç, porduç 33% de l [[perduto anterno bruto]] (PIB) de la África de l Sul i 10% de l PIB de l [[África|cuntinente africano]].]]
L gobierno de 1994 heirdou ua eiquenomie minada por longos anhos de cunflito anterno i por sançones sternas. L gobierno abstebe-se de recorrer al populismo eiquenómico. La [[anflaçon]] fui derrubada, las finanças públicas stában stabelizados i alguns capitales strangeiros fúrun atraídos.<ref name="assessment2008-2">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/63/0,3343,en_2649_34577_40981951_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008: Achiebing Acelerated and Shared Growth fur South Africa|publisher=OECD}}</ref> Inda assi, l crecimiento fui inda baixo.<ref name="assessment2008-2"/> Ne l'ampeço de 2000, l'anton Persidente [[Thabo Mbeki]] prometiu promober l crecimiento eiquenómico i l'ambestimiento strangeiro atrabeç de l relaxamiento de leis trabalhistas restritibas, acelerando l ritmo de [[pribatizaçon]] i l corte de gastos gobernamentales znecessairos. Sues políticas anfrentan fuorte ouposiçon de ls [[sindicato]]s. De 2004 an delantre l crecimiento eiquenómico oumentou seneficatibamente, assi cumo la formaçon d'amprego i oumiento de capital.<ref name="assessment2008-2"/>
África de l Sul ye l maior perdutor i cunsumidor d'einergie ne l [[cuntinente africano]]. La África de l Sul ye un çtino turístico popular, i ua cantidade sustancial de receita ben de l [[turismo]].<ref>{{cite web|url=http://www.ambestec .com/NR/rdonlyres/13AEE8DD-1266-420D-B7BE-DCF92C12967F/4035/TourismUpdateOtober2005.pdf|title=SA Eiquenomic Research - Tourisn Update|acessdate=2008-06-23|year=2005|month=Otober|publisher=[http://www.ambestec .com/ Ambestec]|format=PDF}}</ref> Antre las percipales atraçones son la cultura bariada i pitoresca, la reserbas de caça i ls [[binos]] locales.
La [[Rand|Rand Sul-Africano]] (ZAR), ye la moeda eimergente mais atibamente negociada ne l mundo. El se juntou a un clube d'elite de las moedas, l ''Cuntinous linked settlement'' (CLS), adonde trasaçones de [[cámbio]] son liquidadas eimediatamente, diminuindo ls riscos de trasaçones atrabeç de [[fusos horairos]]. L rand era la moeda cun melhor zampenho contra l [[dólar de ls Stados Ounidos]] (USD) antre 2002 i 2005, segundo la ''[[Blomberg]] Moeda Scorecard''.
[[Fexeiro:Graaff Fruit-Ceres packing.jpg|thumb|dreita|Ampregados ampacotando [[pera]]s para sportaçon nua fábrica ne l Bal de Ceres, ne l [[Cabo Oucidental]].]]
La bolatelidade de l rand ten afetado l'atebidade eiquenómica, la queda acentuada an 2001 i l'atingimiento dun mínimo stórico de 13,85 rands al dólar, probocou miedos d'anflaçon i fizo cun que l Banco Central a oumentar las [[taxas de juros]]. L rand zde anton ten se recuperado, negociado a 7,77 ZAR al dólar an de febreiro de 2010. Inda assi, cumo ls sportadores stan sob presson cunsidrable a partir dua fuorte moeda nacional, muitos peden l'anterbençon de l gobierno para ajudar a amerosar l rand.
[[Refugiados]] de países pobres bezinos ancluen muitos eimigrantes probenientes de la [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Moçambique]], [[Zimbabué|Zimbabwe]], [[Malaui|Malawi]] i outros, que repersentan ua grande parcela de l [[Eiquenomie anformal|setor anformal]]. Cun eilebados nibles de [[zamprego]] antre ls pobres sul-africanos, la [[Xenofobie|xenofobia]] ye prebalente i muitas pessonas nacidas na África de l Sul se senten ressentidos culs eimigrantes que son bistos cumo pessonas que priban la populaçon natiba de postos de trabalho, un sentimiento que ten tenido credibelidade pul fato de que muitos ampregadores Sul Africano ténen ampregado ls migrantes d'outros países para salairos mais baixos de l que ls cidadanos sul-africanos, specialmente na [[custruçon cebil]], [[turismo]], [[agricultura]] i [[andústria]]s de serbícios domésticos. Ls [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]] son tamien fuortemente ambolbidos ne l comércio anformal.<ref>{{cite web|url=http://0-www.iss.co.za.annopac.up.ac.za:80/pus/ASR/5No4/StrategigPerspetibes.html|title=African Security Rebiew Bol 5 Ne l 4, 1996: Strategic Perspetibes on Eillegal Eimmigration anto South Africa}}</ref> Inda assi, muitos eimigrantes na África de l Sul cuntinan a bibir an cundiçones precárias i la política d'eimigraçon de l sul-africana tornou-se cada beç mais restritibas zde 1994.<ref>{{cite web|url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy20.htn|title=Quenes College: The Brain Gain: Skilled Migrants and Eimmigration Policy in Post-Apartheid South Africa}}</ref>
Ls percipales parceiros comerciales anternacionales de la África de l Sul, para alhá d'outros países africanos, ancluen la [[Almanha]], ls [[Stados Ounidos]], la [[República Popular de la China|China]], l [[Japon]], l [[Reino Ounido]] i la [[Spanha]].<ref name=fatbook>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html|title=South Africa|work=The World Fatbook|publisher=CIA}}</ref> Las percipales sportaçones de l paíç ancluen l [[milho]], [[diamante]]s, [[Lhista de fruitas|fruitas]], [[ouro]], [[açúcar]], [[metales]], [[Mineral|minerales]], i [[lana]]. [[Máquina]]s i [[eiquipamiento]]s de [[trasporte]] custituen mais dun terço de l balor de las [[amportaçones]] de l paíç. Outras amportaçones ancluen perdutos [[químicos]], perdutos [[manufatura]]de ls i [[petrólio]].
Recentemente la África de l Sul fui ancluída ne l grupo de países eimergentes cun eiquenomies promissoras, ls [[BRICS]].<ref>http://oglobo.globo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} .com/eiquenomie/mirian/posts/2011/04/14/africa-de l-sul-reforca-bric-que-bira-brics-374799.asp</ref>
[[Fexeiro:FranschhoekWC-pass.jpg|thumb|800px|centro|[[Binhedo]] an [[Franschhoek]], ne l [[Cabo Oucidental]].]]
== Anfraestrutura ==
=== Ciéncia i tecnologie ===
[[Fexeiro:Mark Shuttleworth NASA.jpg|thumb|squierda|[[Mark Shuttleworth]] ne l spácio.]]
Bários zambolbimientos científicos i tecnológicos amportantes ouriginórun-se na África de l Sul. L purmeiro trasplante de coraçon houmano fui rializado pul cerjano cardíaco [[Christiaan Barnard]] ne l Spital Grote Schuur an dezembre de 1967; [[Max Theiler]] zambolbiu ua [[bacina]] contra la [[febre amarielha]]; [[Allan McLeod Cormack]] pioneira de la [[tomografie cumputadorizada]] por [[centeilhas-x]] i [[Aaron Klug]] que zambolbiu técnicas cristalográficas de microscopia eiletrónica. Cun sceçon de Barnard, todos ls abanços citados fúrun reconhecidos cun [[Prémio Nobel|Prémios Nobel]]. [[Sydney Brenner]] ganhou mais recentemente, an 2002, por sou trabalho pioneiro an biologie molecular.<ref>{{citar web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2002/brenner-outobio.html |títalo=Sydney Brenner |eiditor=[[Prémio Nobel]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
[[Mark Shuttleworth]] fondou ua de las purmeiras ampresas de sigurança na anterneta, la Thawte, que fui mais tarde cumprada pula líder mundial [[BeriSign]]. Anque de ls sfuorços de l gobierno para ancentibar l [[amprendedorismo]] an [[biotecnologie]], outros campos de [[alta tecnologie]] i [[Tecnologie de l'anformaçon|TI]], nun hai outras ampresas inobadoras notables fundadas na África de l Sul. Ye un oubjetibo spresso de l gobierno la trasiçon de l'eiquenomie sul-africana para torná-la mais dependente de l'alta tecnologie, cun base na custataçon de que la África de l Sul nun puode cumpetir culas eiquenomies de l [[Stremo Ouriente]] na manufatura, nin puode usufruir de sue riqueza mineral perpetuamente.
La África de l Sul cultibou ua quemunidade astronómica an spanson. L paíç abriga l [[Grande Telescópio Sul-Africano]], l maior telescópio ótico ne l [[heimisfério sul]]. La África de l Sul stá custruindo atualmente la Telescópio de Array Karo cumo parte de l porjeto de 1,5 bilhon d'ouros [[Square Kilometre Array]].<ref>{{cite web|url=http://www.skatelescope.org/news/2nd-april-news/|title=SKA announces Founding Board and selets Jodrell Bank Ouserbatory to host Porjet Ouffice|publisher=SKA 2011|date=2 d'abril de 2011|acessdate=14 d'abril de 2011}}</ref> An 25 de maio de 2012, fui anunciado que las sedes de l Telescópio Square Kilometer Array seran debedidas antre locales na África de l Sul i na [[Oustrália]]/[[Nuoba Zelándia]].<ref name=outogenerated1>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/science-ambironment-18194984 | title=Africa and Australasia to share Square Kilometre Array | publisher=BBC | date=25 de maio de 2012}}</ref>
=== Eiducaçon ===
{{artigo percipal|Eiducaçon na África de l Sul}}
{{aneixo|Lista d'ounibersidades na África de l Sul}}
La [[Eiducaçon]] na África de l Sul ye la segunda melhor de l [[cuntinente africano]], perdendo solo para [[Cabo Berde]]. Na época de l ''[[apartheid]]'', ls studantes de todos ls grupos étnicos de la África de l Sul iban cun frequéncia la scuolas própias para cada etnie. Fura esso, ls menores caucasianos de 18 anhos que falában [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africánder|africánder]], anque séren oubrigados a studar las dues lénguas, iban cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino adequadas la cada etnia. Cunsidrando cada menor de 18 anhos, l gobierno pagaba mui mais caro cula [[eiducaçon]] de ls caucasianos de l que la de ls nun caucasianos.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155">''ENCICLOPÉDIA Delta Ounibersal''. Riu de Janeiro: Delta, c1982. bol. 1, p. 142-155.</ref>
[[Fexeiro:UCT Upper Campus landscape biew.jpg|thumb|[[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]].]]
Antre ls siete i ls 16 anhos, l'ansino era oubrigatório pa ls menores [[caucasianos]] de 18 anhos. Cerca de 90% deilhes iban diariamente la [[Scuola pública|scuolas de la rede pública d'ansino]]. L resto iba para [[Scuola particular|scuolas de la rede particular]] cuntroladas pul Stado. Mais de 55% treminában l [[ansino médio]].<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Ls menores [[mestiços]] ó [[asiáticos]] de 18 anhos éran oubrigados la se dirigiren a la scuola, antre ls siete als 14 anhos, zde qu'habitassen árias que çpusessen desta facelidade. An dibersas dessas regiones nun eisistian scuolas i [[Sala d'aula|salas d'aula]] pa ls mestiços i ls asiáticos. Aprossimadamente 99% desses menores de 18 anhos iba para [[eiducandairo]]s relegiosos cuntrolados pul Stado. Mais de 10% de ls menores mestiços de 18 anhos i 25% de ls [[andianos]] alcançában l'ansino médio. Até 1981 la legislaçon nun oubrigaba que ls menores africanos de 18 anhos fússen cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino. Zde anton, ls cunselhos locales podien requerer que l gobierno nacional solicitasse l cumparecimiento de ls menores de sue ária, de 6 a 15 anhos, para [[Scuola|anstituiçones d'ansino]], 20% de ls menores africanos iban l'anstituiçones d'ansino.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Las percipales [[ounibersidade]]s de la África de l Sul son: la [[Ounibersidade de l Cabo Oucidental]] ([[Cidade de l Cabo]]), la [[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]] (Cidade de l Cabo), la [[Ounibersidade de l Stado Libre]] ([[Bloemfontein]]), la [[Ounibersidade de Fort Hare]] ([[Alice (África de l Sul)|Alice]]), la [[Ounibersidade de l KwaZulu-Natal]] ([[Durban]], [[Pietermaritzburg]], [[Pinetown]], [[Westbille (África de l Sul)|Westbille]]), la [[Ounibersidade de l Limpopo]] ([[Polokwane]], [[Ga-Rankuwa]]), la [[Ounibersidade de l Noroiste]] ([[Mafikeng]], [[Mankwe]], [[Potchefstron]], [[Banderbijlpark]]), la [[Ounibersidade de Pretória]] ([[Pretória]]), la [[Ounibersidade Rhodes]] ([[Grahamstown]]), la [[Ounibersidade de Stellenbosch]] ([[Stellenbosch]]) i la [[Ounibersidade de l Witwatersrand]] ([[Joanesburgo]]).
=== Salude ===
{{Artigo percipal|[[Salude na África de l Sul]]}}
[[Fexeiro:Life spetancy in some Southern African countries 1958 to 2003.png|thumb|squierda|L'ampato de la [[SIDA]] ten causado ua queda na [[spetatiba de bida]] de l paíç.]]
La spanson de la [[Síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida|SIDA]] (síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida, [[SIDA]] ne l Brasil) ye un porblema alarmante ne l paíç, chegando a atingir 31% de las mulhieres prenhas an 2005 i ua taxa d'anfeçon ne ls adultos stimada an 20%.<ref>{{cite web |url=http://www.abert.org/aidssouthafrica.htn |title=HIB & Aids in South Africa |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> La ligaçon antre HIB, un bírus trasmitido percipalmente por cuntato sexual, i SIDA fui negado hai mui tiempo pul persidente [[Thabo Mbeki]] i pul menistro de la salude [[Manto Tshabalala-Msimang]], qu'ansiste que las muitas muortes ne l paíç son causadas por mala nutriçon, i muita pobreza, i nun pul HIB.<ref>{{cite web |url=http://www.afrol .com/articles/21094 |title="Sack SA Heialth Menister" – world's SIDA sperts |publisher=afrol News |acessdate=2006-10-08}}</ref> An 2007, an repuosta la pressones anternacionales, l gobierno fizo sfuorços para cumbater la SIDA.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za">{{cite web|url=http://0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za:80/otherdocs/2007/aidsplan2007/situation_analysis.pdf|title=anfo.gob.za|format=PDF}}</ref> An setembre de 2008 Thabo Moeki fui spulso pul [[Cungresso Nacional Africano]] i [[Kgalema Motlanthe]] fui apuntado pa l ínterin. Ua de las purmeiras açones de Motlanthe fui sustituir Tshabalala-Msimang pul atual menistro de la salude, [[Barbara Hogan]].
La SIDA afeta percipalmente aqueilhes que son sexualmente atibos i ye mui mais persente na populaçon negra. La maiorie de las muortes son de pessonas eiquenomicamente atibas, resultando an muitas famílias perdendo sue percipal fuonte de renda. Esso ten resultado an muitos ''Uorfones pula SIDA'' qu'an muitos causos dependen de l stado para suporte financeiro i médico.<ref name="abertaids">{{cite web |url=http://www.abert.org/aidsorphans.htn |title=SIDA orphanes |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> Ye stimado qu'hai 1,2 milhones de Uorfones na África de l Sul.<ref name="abertaids"/> Muitas pessonas mais bielhas tamien perden l'apoio de ls nembros mais moços de la família. Cerca de 5 milhones de pessonas stan anfetadas pula malina.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za"/>
La África de l Sul, mesmo cun muitos porblemas ambolbendo la salude pública, abriga l maior spital de l mundo, l [[Spital Chris Hani Baragwanath]], cun 173 heitares de ária, {{fmtn|3200}} camas i {{fmtn|6760}} funcionairos. Esse spital queda na ária de [[Soweto]], [[Joanesburgo]].
=== Einergie i trasportes ===
[[Fexeiro:Gautrain..., L R Tambo Antl Airport South Africa.jpg|thumb|dreita|[[Gautrain]], ua linha de camboio que liga [[Joanesburgo]] a la [[Pretória]] i al [[Aeroporto Anternacional Ouliber Tambo]].]]
Passado tentatibas frustradas por parte de l gobierno de stimular la custruçon pula eniciatiba pribada de la capacidade de geraçon d'einergie de l paíç, l'ampresa statal fornecedora d'einergie Skon ampeçou a tener deficiéncia de capacidade na geraçon d'einergie eilétrica i anfraestrutura de çtribuiçon an 2007. Essa falta lebou a l'ancapacidade d'atender a las demandas de l'andústria i de ls cunsumidores an to l paíç, resultando an [[Blecaute|apagones]]. Einicialmente la falta de capacidade fui probocada por ua falha na [[Central Nuclear Koeberg]], mas ua falta generalizada de capacidade de porduzir einergie debido al oumiento de la demanda tornou-se eibidente zde anton. La fornecedora ten sido amplamente criticada por nun planeijar adequadamente i custruir la capacidade de geraçon eilétrica de forma suficiente,<ref>[http://www.nytimes .com/2008/01/31/world/africa/31safrica.html "Power Failures Outrage South Africa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} article by [[Barry Bearak]] and [[Celia W. Dugger]] in [[The New York Eiquipas]] 31 de janeiro de 2008</ref> ambora l gobierno tenga admitido que ye culpado por se recusar a aprobar l financiamiento para ambestimiento an anfraestrutura.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7199814.stn|title=S Africa cuts power to neighbours|publisher=BBC News |date=21 de janeiro de 2008|acessdate=20 d'abril de 2008}}</ref>
[[Fexeiro:South Africa-Mpumalanga-Middelburg-Arnot Power Station (cropped).jpg|thumb|squierda|[[Central núclear termoelétrica]] an Middelburg, [[Mpumalanga]].]]
La crise fui resolbida depuis d'alguns meses, mas la borda antre la demanda nacional i la capacidade çponible inda ye baixa (specialmente an horairos de pico), i staçones d'einergie stan sob presson, de modo qu'ua outra fase d'apagones ye probable se algua parte de l sistema de fornecimiento fur anterrompida por qualquiera motibo.<ref>{{cite news|url=http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibeurl=http://web.archibe.org/web/20080619083035/http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibedate=19 June 2008|title=Skon reopens 3 power stationes|publisher=[[News24]]|date=14 de febreiro de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
L gobierno i la Skon stan planeijando nuobas centrales núclear, por un custo pa l cunsumidor sul-africano. La cuncessionária d'einergie planeija tener 20 mil [[megawatt]]s de [[einergie nuclear]] an sue matriç até 2025.<ref>{{cite news|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?Nab=nes&ArticleID=1518-24_2395323|title=Skon mulls new power stationes|publisher=[[Fin24]]|date=18 de setembre de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
Ne l setor de ls trasportes, l paíç cunta cun ua rede de {{formatnun:20192}} Km de caminos de fierro i {{formatnun:362099}} Km de rodobias, de ls quales {{formatnun:73506}} Km stan pabimentados i 239 Km son classeficados cumo [[outoestrada]]s. L paíç cunta cun 567 aeroportos (a 11ª maior rede aerobiária de l mundo an 2012) i sous maiores [[Porto (trasporte)|portos marítimos]] stan localizados nas cidades de [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Port Eilizabeth]], [[Richards Bay]], [[Baía de Saldanha]].<ref name="CIA Trasportes">{{citar web |url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html |títalo=South Africa |eiditor=[[CIA]] |obra=[[CIA World Fatbook]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
{{limpar}}
== Cultura ==
{{Artigo percipal|Cultura de la África de l Sul}}
Nun eisiste ua única [[cultura]] sul-africana, debido a la dibersidade étnica de l paíç, i cada grupo racial ten la sue própia eidantidade cultural. Esto puode ser apreciado nas defrenças na [[alimentaçon]], na [[música]] i na [[beilça]] antre ls bários grupos. Hai, inda assi, alguns traços unificadores.
=== Guapas artes ===
[[Fexeiro:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG|thumb|Un [[eilande]] retratado nua [[pintura rupestre]] ancontrada an [[Drakensberg]].]]
L'arte sul-africana anclui ls mais antigos oubjetos d'artísticos de l mundo, que fúrun çcubiertos nua caberna de l paíç i fúrun datados an 75 mil anhos d'eidade. Las tribos çpersas de pobos [[khoisan]] que se çlocórun pa la África de l Sul an torno de 10.000 a.C. tenien sue própia spresson artística, bista hoije nua anfenidade de [[pinturas rupestres]]. Eilhes fúrun sustituídos puls pobos [[bantu]]/[[nguni]] cun sues própias formas d'arte. Nuobas formas artísticas eiboluíran nas bilas i cidades: l'arte dinámica, qu'usa de tiras de plástico a aros de bicicleta. L'arte popular houlandesa cun anfluéncias de ls [[africánder]]s ''trekboers'' i ls artistas brancos ourbanos seguiran mudando las tradiçones ouropeias a partir de 1850 i tamien cuntribuíran para essa mistura eclética, que cuntina a eiboluir inda hoije.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |title=World's Oldest Jewellery Found in Cabe |publisher=Buzzle .com |acessdate=16 d'abril de 2011}}</ref>
=== Literatura ===
[[Fexeiro:Nadine Gordimer 01.JPG|thumb|squierda|upright|[[Nadine Gordimer]], scritora sul-africana ganhadora de l [[Prémio Nobel de Literatura]] de 1991.]]
La literatura sul-africana surge a partir dua stória social i política única. Un de ls purmeiros romances bien coincidos scritos por un outor negro an ua léngua africano fui ''Mhudi'', de Tierramon Tshekisho Plaatje, scrito an 1930.<ref>[http://web.africa.ufl.edu/asq/b2/b2i1a8.htn Sol Plaatje<!-- bot-generated title -->]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at web.africa.ufl.edu</ref> Durante ls anhos 1950, la rebista ''Drun'' tornou-se un bibeiro de sátiras políticas, fiçon i ansaios, dando boç a la cultura negra ourbana.<ref name="swod">{{cite news|url=http://login.bnuemedie .com/hr/login/login_suscribe.jsp?id=qbdZ7L8TMtzmQHzJBuT%2F8TcBaaTL76%2B0%2FjJ0KihrMyoYRyRXbbyQE8m0DDTx7NBQbzdAaqzpefUw%0A83Z2mOn%2FrgXtoE3FGBhhIsQCcRr9XP04dzb0bbEcMB7uE7d9ClsT%2FbCj9r%2BurRTqnKBdGaYyIcBB%0Acb1XiiEfXxHfnbF9L1Ea6XuF20BK8wmtjjpnWUC9nmoKJSFQyY5AdnUwYOBHdzXlHjZzFhWq9nf%0AwbcPBiTJu725hgc18RCoQ3x2C9oa%2Fq179cB8ufiqS8xeH8fWfA%3D%3D|title=Drun Rebiew|last=Wod|first=Sura|date=2005-11-04|work=[[The Hollywod Reporter]]|publisher=Nielsen Business Medie, Anc. |acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
Antre ls outores sul-africanos [[brancos]] mais notables stan [[Alan Paton]], que publicou l romance ''Cry, the Belobed Country'' an 1948. [[Nadine Gordimer]] se tornou la purmeira sul-africana a ser agraciada cul [[Prémio Nobel de Literatura]] an 1991. Sou romance mais famoso, ''[[July's People]]'', fui lançado an 1981. [[J. M. Coetze]] ganhou l Prémio Nobel de Literatura an 2003. Na época de l'atribuiçon de l prémio, la [[Academie Sueca]] afirmou que Coetze "an einúmaros çfarces retrata l'ambolbimiento surprendente de l stranho".<ref name="Swedish Academy">{{cite news|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/press.html|title=The Nobel Prize in Literature: John Maxwell Coetze|date=2 d'outubre de 2003|publisher=Swedish Academy|acessdate=2 d'agosto de 2009}}</ref>
Las peças de [[Athol Fugard]] regularmente streórun ne ls cinemas ''[[fringe]]'' de la África de l Sul, [[Londres]] (The Royal Court Theatre) i [[Nuoba Iorque|Nuoba York]]. L'obra ''The Story of an African Farn'' (1883), de [[Oulibe Schreiner]], fui ua rebelaçon na literatura bitoriana: ye anunciado por muitos cumo l'antroduçon de [[femenismo]] na forma de romance.
=== Culinária ===
[[Fexeiro:CuesineSouthAfrica.jpg|thumb|Cozina tradecional sul-africana.]]
La cultura sul-africana ye dibersa; alimientos de muitas culturas son apreciados por todos i specialmente comercializados pa ls turistas que zeian probar la grande bariadade de la culinária de l paíç. La culinária sul-africana ye fuortemente baseada na [[chicha]] grelhada anquanto un eibento social tipicamente sul-africano coincido cumo un ''[[braai]]'' (ó churrasco). L paíç tamien se tornou un grande perdutor de [[bino]]s, sendo qu'alguns de ls sous melhores [[binhedo]]s ancontran-se an bales an torno de [[Stellenbosch]], [[Franschhoek]], Paarl i Barrydale, ne l [[Cabo Oucidental]].<ref>{{cite web|url=http://www .pthewinedotor .com/regionalguides/southafrica.shtml |title=South African Wine Guide: Stellenbosch, Custantie, Walker Bay and more |publisher=Thewinedotor .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
=== Música ===
Eesiste ua grande dibersidade na [[música de la África de l Sul]]. Muitos musiqueiros negros que cantában an africáner ó anglés durante l [[apartheid]] passórun a cantar an lénguas africanas tradecionales, i zambolbírun un stilo único chamado [[kwaito]]. Dina de nota ye [[Brenda Fassie]], qu'alcançou fama grácias a la sue cançon "Wekend Special", cantada an anglés. Musiqueiros tradecionales famosos son ls [[Ladysmith Black Mambazo]], i l [[Quarteto de Cuordas de l Soweto]] eisecuta música clássica cun sabor africano. Ls cantores sul-africanos brancos i mestiços tenden a eibitar temas musicales tradecionales africanos, preferindo stilos mais ouropeus. Eesiste un bun mercado para música [[Léngua africáner|africáner]], que cobre todos ls géneros de la música oucidental.
=== Sportes ===
[[Fexeiro:Socer-City-Stadiun-at-capacity.jpg|thumb|squierda|Jogo de futebol antre la África de l Sul i la Colómbia ne l stádio [[Socer City]], an [[Joanesburgo]], durante la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]].]]
Ls [[sportes]] mais populares de la África de l Sul son l [[futebol]], l [[rugby]] i l [[críquete]]. Outros sportes cun prática seneficatiba son [[nataçon]], [[atletismo]], [[Golf|golfe]], [[boxe]], [[ténis]] i [[netball]]. Anque de l futebol ser mais popular antre ls moços, outros sportes cumo l [[Basquetebol|basquete]], l [[surf]] i l [[skate]] stan cada beç mais populares.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/sport/sportsa.htn|title=Sport in South Africa|publisher=SouthAfrica.anfo|acessdate=28 de júnio de 2010}}</ref>
Antre ls jogadores de futebol sul-africanos que jogórun an grandes clubes strangeiros stan [[Steben Pienaar]], [[Lucas Radebe]], Philemon Masinga, [[Benni McCarthy]], [[Aaron Mokoena]] i [[Delron Buckley]]. La África de l Sul sediou la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]] i l persidente de la Fifa, [[Sepp Blatter]], premiou l paíç cun ua nota 9 (dua scala d'até 10) por sediar l'eibento sportibo cun éxito.<ref>{{cite web|last=Coper|first=Billy|title=South Africa gets 9/10 fur World Cup|url=http://www.mg.co.za/article/2010-07-12-sa-gest-910-fur-world-cup|publisher=[[Carta eiletrónica & Guardian]]|date=12 de júlio de 2010|acessdate=9 de setembre de 2010}}</ref>
Antre las personalidades de boxe sul-africanas mais famosas stan Jacob Matlala, Buyani Bungu, Welcome Ncita, Dingaan Thobela, Gerrie Coetze i Brian Mitchell. L surfista de Durba, Jordy Smith, ganhou l torneio Billabong J-Bay de 2010, tornando-se l surfista mº 1 de l mundo. La África de l Sul ye la casa de [[Jody Scheckter]], un campeon de la [[Fórmula Un]] d'outomobelismo an 1979. Famosos jogadores sul-africanos de críquete ancluen Heirschelle Gibbs, Graeme Smith, Jacques Kallis, J. P. Duminy.<ref name="smh">{{cite web|url=http://www.smh .com.au/news/sport/cricket/bpeter-roebuckb/2008/12/21/1229794247265.html|title=Stely youths score greatest win|outhor=[[Peter Roebuck]]|publisher=smh .com.au|work=[[The Sydney Morning Heirald]]|date=21 de dezembre de 2008|acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
[[Fexeiro:Springbook parade.jpg|thumb|dreita|Ls ''[[Springbooks]]'' nua parada de carreira, passado la bitória na [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]].]]
La África de l Sul tamien porduziu einúmaros jogadores de rugby de classe mundial, ancluindo François Pienaar, Jost ban dar Westhuizen, Danie Craben, Frik du Preç, Naas Botha i Bryan Habana. L paíç sediou i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 1995]]<ref name="famousfinal">{{cite web | title=Rugby World Cup story |publisher=BBC | url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/find_out/guides/sport/rugby_world_cup_story/newsid_3171000/3171522.stn|acessdate=7 d'outubre de 2006 | date=7 d'outubre de 2003}}</ref> i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]], na [[Fráncia]]. Passado sediar la Copa de l Mundo de Rugby de 1995, l paíç fui l'anfitrion i l bencedor de l [[Campeonato Africano de las Naciones de 1996]]. La África de l Sul tamien recebiu la [[Copa de l Mundo de Críquete de 2003]].<ref>{{citar web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/default.stn |títalo=Copa de l Mundo de Críquete de 2003 |eiditor=[[BBC]] |acessodata=13 de maio de 2013}}</ref>
An 2004, l'eiquipe de nataçon de [[Roland Schoeman]], Lyndon Fernes, Darian Townsend i [[Ryk Nethling]] cunquistou la medalha d'ouro ne ls [[Jogos Oulímpicos de Atenas]], quebrando a la par l recorde mundial ne l rebezamiento 4x100n libre. [[Penelope Heiynes]] ganhou l'ouro oulímpico ne ls [[Jogos Oulímpicos de 1996]], an [[Atlanta]]. An 2012, [[Oscar Pistorius]] se tornou l purmeiro home duplamente amputado a cumpetir ne ls [[Jogos Oulímpicos de 2012]], an [[Londres]]. Ne l golfe, [[Gary Player]] ye giralmente cunsidrado cumo un de ls maiores golfistas de todos ls tiempos, tenendo cunquistado l Carer Grand Slan, un de ls cinco jogadores que yá alcançórun tal feito. Outros jogadores sul-africanos que ganhórun grandes torneios son Bobby Locke, Ernie Eils, Retief Gosen, [[Trebor Eimmelman]], Louis Oosthuizen i [[Charl Schwartzel]].<ref>{{citar web|url=http://www.pgatour .com/players/player.26331.html|títalo=Charl Schwartzel Profile|acessodata=22 d'abril de 2013|outor=PGA Tour|lengua=angles}}</ref>
<center>
{| <align="center"> {{tablabonita}}
|+ '''<big>Feriados</big>'''
|- style="background:#efefef;"
! Die
! Nome an pertués
! Nome local
! Notas
|-
| [[1 de Janeiro]]
| [[Anho Nuobo|Die de Anho Nuobo]]
| New Year’s Day
|
|-
| [[21 de Márcio]]
| [[Die de ls Dreitos Houmanos]]
| Houman Rights Day
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Sesta-Feira Santa]]
| God Friday
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Segunda-feira de Páscoa]]
| Easter Monday
|
|-
| [[27 de Abril]]
| [[Die de la Libardade]]
| Fredon Day
| Comemora las purmeiras eileiçones libres pós-Apartheid.
|-
| [[1 de Maio]]
| [[Die de l Trabalhador]]
| Worker’s Day
|
|-
| [[16 de Júnio]]
| Die de la Mocidade
| Youth Day
| Comemora ls [[çtúrbios de Soweto]]
|-
| [[9 de Agosto]]
| [[Die Nacional de la Mulhier]]
| National women’s day
|
|-
| [[24 de Setembre]]
| [[Die de la Hardança]]
| Heiritage Day
| Die an que ls sul-africanos comemoran la dibersidade de l paíç
|-
| [[16 de Dezembre]]
| [[Die de la Reconceliaçon]]
| Day of Reconceliation
|
|-
| [[25 de Dezembre]]
| [[Natal]]
| Christmas Day
|
|-
| [[26 de Dezembre]]
| [[Die de la Buona-Buntade]]
| Day of Godwill
|
|}
</center>
== {{Ber tamien}} ==
{{Portal-África de l Sul}}
* [[África]]
* [[Apartheid]]
* [[Lhista de paízes|Lista de países]]
* [[Aneixo:Missones diplomáticas de la África de l Sul|Missones diplomáticas de la África de l Sul]]
* Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Gerpress, 2011
* [[Debora Patta]], ([[1964]]), jornalista
{{notas}}
=={{Bibliografie}}==
<dib class="references-small"><references group=libro/></dib>
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Correlatos
|commons = South Africa
|commonscat = South Africa
|wikisource =
|wikiquote =
|wikelibros =
|wikinoticias = Catadorie:África de l Sul
|wikcionario = África de l Sul
|wikispecies =
}}
;Gobierno
* {{Link|en|2=http://www.gob.za/ |3=Gobierno de África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.org.aire/ |3=Ambaixada de África de l Sul na Argentina}}
* {{Link||2=http://www.ambajada-sudafrica.cl/ |3=Ambaixada de África de l Sul ne l Chile}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za/ |3=Statísticas de la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.parliament.gob.za/ |3=Parlamiento de la África de l Sul}}
;Turismo
* {{Link|en|2=http://www.southafrica.net |3= Site oufecial de Turismo}}
* {{Link||2=http://www.amadeus.net/home/çtinationes/s/guides/SF/antro.htn |3=África de l Sul na Amadeus.net}}
* {{Link||2=http://www.sudafricaworld .com |3=Guia Turística de África de l Sul anformaçon Giral, Regiones, Mundial 2010, Stádios}}
*
* {{Link||2=http://capetown.ic.cç/ |3=City of Cape Town - the fully trable guide - capetown.ic.cç}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za |3=Site de Turismo}}
;Fotos
* {{Link||2=http://www.africanphotos.gn/africa/south-africa/photos |3=Fotos Africanas - África de l Sul}} Fotos de África de l Sul
;Meios de Quemunicaçon
* {{Link||2=http://www.afrol .com/s/paises/sudafrica |3=África de l Sul na afrol.news}}
* {{Link|en|2=http://www.mg.co.za |3=Purmeiro Sitio de Amboras de África de l Sul}}
;Anformaçon
* {{Link||2=http://dmoç.org/World/Spa%c3%b1ol/Regional/%c3%81frica/Sud%c3%a1frica/ |3=África de l Sul ne l Diretório Dmoç}}
* {{Link||2=http://www.ikuska .com/Africa/Paises/sudafrica.htn |3=Anformaçon subre l paíç}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.co.za/ |3=Site Web, dedicado sclusibamente a la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.mundialsudafrica.org/ |3=Anformaçon subre l Mundial África de l Sul 2010}}
{{África de l Sul/Tópicos}}
{{Bloco de nabegaçon
|África
|UA
|Quemunidade de las Naciones
|Países i Territórios Ultramarinos Peri-Antárticos
|Naciones Antárticas
|BRIC
|G20 (andustrial)
|G20
|UAAA
|Lénguas de la África de l Sul
|ZPCAS
}}
{{DEFAULTSORT:Africa Sul}}
[[Catadorie:África de l Sul| ]]
tht52ols7ko3wh7c6dg08hnu0uun3uc
Paquistan
0
8229
107975
99427
2026-08-17T20:50:45Z
~2026-30875-10
15270
107975
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Pakistan (orthographic projection).svg|thumb|right|Paquistan - Ásia]]
[[Fexeiro:Coat of arms of Pakistan.svg|thumb|100px|Paquistan]]
[[Fexeiro:Flag_of_Pakistan.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
'''Paquistan''' (an Urdu: ''Islāmī Jumhūriyah Pākistān'' - trasl. Islamic Republic of Pakistan) ye un paíç de la [[Ásia]] cun ua populaçon de más 199.085.000 habitants (2015),<ref>{{citar web|títalo=Paquistan Population|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html|publicado=The World Factbook - Central Intelligence Agency (US)|acessodata=28 agosto 2016}}</ref> l Paquistan acupa ua [[ária|superfice]] de 881.913 Km² i sue capital ye [[Islamabad]].
== Refréncias ==
{{ref-section}}
[[Catadorie:Geografie]]
[[Catadorie:Paquistan]]
[[Catadorie:Paízes de la Ásia]]
9etjihz9qxoa9ta8l3y5cxwirx4d00n
Islamabad
0
8231
107976
87395
2026-08-17T20:51:18Z
~2026-30875-10
15270
/* Refréncias */
107976
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Islamabad, Pakistan Monument.jpg|thumb|right|Islamabad]]
[[Fexeiro:Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG|thumb|right|Islamabad]]
'''Islamabad''' (an Urdo: اسلام آباد, trasl. Islāmābād) ye la capital de l [[Paquistan]]. Cun ua populaçon de 1,9 milhones habitants (2014), Islamabad acupa ua [[ária|superfíce]] de 906 Km².
[[Catadorie:Geografie]]
[[Catadorie:Paquistan]]
m6txmgwqeduuptd15y1bdm2oiblmf6d
107977
107976
2026-08-17T20:51:39Z
~2026-30875-10
15270
107977
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Islamabad, Pakistan Monument.jpg|thumb|right|Islamabad]]
[[Fexeiro:Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG|thumb|right|Islamabad]]
'''Islamabad''' (an urdu: اسلام آباد, trasl. Islāmābād) ye la capital de l [[Paquistan]]. Cun ua populaçon de 1,9 milhones habitants (2014), Islamabad acupa ua [[ária|superfíce]] de 906 Km².
[[Catadorie:Geografie]]
[[Catadorie:Paquistan]]
of2g8a0q2og8dn1vulbp075x5ob8fju
Pertués oulibentino
0
8286
107966
107824
2026-08-17T15:35:31Z
~2026-30875-10
15270
/* Caratelísticas */
107966
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
| nome = Pertués oulibentino
| nomenatibo = Português oliventino
| pernúncia =
| outrosnomes =
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
| stados = [[Oulibença]]<br />[[Talega]]<br />[[San Bento de la Cuntenda (Oulibença)|San Bento de la Cuntenda]]<br />[[San Francisco de Oulibença]]<br />[[San Jorge de la Lor]]<br />[[San Rafael de Oulibença]]<br />[[Bila Rial (Oulibença)|Bila Rial]]<br />[[San Demingos de Gusmon (Oulibença)|San Demingos de Gusmon]]
| falantes = 3.600
| fam2 = Itálica
| fam3 = [[Lhénguas románicas|Románica]]
| fam4 = [[Lhénguas ítalo-oucidentales|Ítalo-oucidental]]
| fam5 = [[Oucidental]]
| fam6 = [[Ramo-eibérica]]
| fam7 = [[Eibero-románica]]
| fam8 = [[Lhénguas eibero-oucidentales|Eibero-oucidental]]
| fam9 = [[Línguas galego-portuguesas|Galego-portuguesa]]
| scrita =
| regulador =
| iso1 =
| iso2 =
| iso3 =
| sil =
| mapa =[[Fexeiro:Olivença location.PNG|270px|border]]
}}
L '''Pertués oulibentino'''<ref name=":0">[http://www.hoy.es/v/20120723/sociedad/portugues-oliventino-conserva-20120723.html http://www.hoy.es/v/20120723/sociedade/portugues-oliventino-conserva-20120723.html]</ref> (tamien coincido cumo '''Pertués de Oulibença''',<ref name=":3">Rmekjonson</ref> an [[pertués]] ''Português oliventino''/''Português de Olivença'') ye la bariadade dialetal de la [[lhéngua pertuesa]] própia de las poboaçones de [[Oulibença]], [[Talega]] i de las aldés colindantes. Atualmente l pertués an Oulibença i an Talega nun ten nanhun reconhecimiento por parte de l [[Spanha|Stado Spanhol]] qu'admenistra dezido território depuis de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual, assi i todo nun reconhece la soberanie spanhola na region i afirma qu'esses territórios le pertencen.<ref>http://www.onoticiasdatrofa.pt/index.php/ultimas-noticias/edicao-papel/44-edicao-411/10225-olivenca-e-portugal-e-bom-nao-esquecer{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.elconfidencial.com/mundo/2014-08-12/un-conflicto-internacional-convertido-en-gancho-turistico_160790/</ref> Yá nun se fala an Talega.<ref>http://port.pravda.ru/news/sociedade/05-07-2010/30048-olivenca-0/</ref>
Fruito de ls dous seclos d'admenistraçon spanhola i eisolamiento de l resto de Pertual l pertués oulibentino ye agora ua fala moribunda; ls moços yá nun l falan quedando solo alguns idosos.<ref name=":0" /><ref name=":1"></ref> L pertués deixou de ser la lhéngua de la populaçon a partir de la [[década de 1940]], porcesso acelerado pula política de [[castelhanizaçon]] lhiebada pula [[Franquismo|Spanha franquista]].<ref name=":1" /><ref name=":4"></ref><ref name=":7">http://sol.sapo.pt/artigo/508982/olivenca-alem-guadiana-fala-se-cada-vez-mais-portugu-s</ref>
== Cuntesto stórico ==
=== Oulibença i Talega ne l Reino de Lhion ===
L'ourige de Oulibença stá lhigada a la cunquista defenitiba de [[Badalhouce]] pul radadeiro [[Reino de Lhion|rei de Lhion]], [[Fonso IX de Lhion|Fonso IX]], na primabera de 1230.<ref name=":2">{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227180255/http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ }}</ref> Para agradecer la participaçon de ls templairos nessa cuntenda, Fonso IX cuncediu-les ls anclabes de [[Burguillos]] i [[Alconchel]]. Zde estes puntos, alhá pa l'anho 1256, la Orde criou l'ancomienda de Oulibença, naqueilha altura solo un cunjunto d'hortas, choças i alguas casas surgidas alredor dua nacente.<ref name=":2" /> Mas, durante l reinado de [[Fonso X l Sábio de Lhion i Castielha|Fonso X l Sábio]], ls Templários tubírun de deixar Oulibença i antregar las sues tierras al Cunceilho i Bispado de Badalhouce.<ref name=":2" />
=== Oulibença i Talega ne l Reino de Pertual ===
Aquando de la Reconquista, las tierras qu'hoije perfazen l munecípio de Oulibença i la freguesie de Talega fúrun cedidas la Pertual pul [[Tratado de Alcanizes]] an 1297 juntamente cun muitas outras lhocalidades. El-Rei [[Deniç de Pertual]] aprobeitara la fraca posiçon política castelhana para aneixar i reaber bários territórios.<ref></ref>
Zde 1297 até 1801 la bila mantén-se baixo suserania lhusitana, anclusibe durante la [[Ounion Eibérica]]; l resultado de cinco seclos de domínio pertués resultórun ne l fluxo para Oulibença de la cultura i lhénguas pertuesas, para alhá de la spresson arquitetónica i de l folclore.<ref name=":0" /><ref></ref>
Debido a la peculiar posiçon geográfica de Oulibença, apartada de l resto de l paíç pul [[Odiana]] i rodeada por poboaçones castelhanas acabou por zambolber un subdialeto de l'alanteijano, cul qual partilha muitas de las sues eisoglossas.<ref name=":5">http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/temadeldia/olivenca-silencia-portugues_555273.html</ref>
[[Fexeiro:Território de Olivença.jpg|miniaturadaimagem|230x230px|L território de Olivença.]]
=== Oulibença i Talega na Spanha ===
A partir de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual perdiu Oulibença i ambora este reclame que la Spanha perdiu-la ne l [[Cungresso de Biena]] l cierto ye qu'esta cuntina a admenistrar esse território. L pertués mantebe-se cumo lhéngua beícular i materna de ls habitantes de la region até a la metade de l [[seclo XX]], quando ampeçou a minguar, bítima de la política castelhanizadora de l Franquismo i de l sistema eiducatibo, dado qu'este radadeiro nun ansinaba l pertués, atualmente ansina-lo mas solo cumo lhéngua strangeira.<ref name=":5" />
== Caratelísticas ==
L pertués oulibentino ye un subdialeto de l [[pertués alanteijano]], ansere-se por cunseguinte ne l grupo de ls dialetos pertueses meridionales.<ref name=":6">https://books.google.es/books?id=12JfAAAAMAAJ&q=portugues+oliventino+caracteristicas&dq=portugues+oliventino+caracteristicas&hl=es&sa=X&redir_esc=y</ref> faç-se notar nalguns destes puntos i ne l campo lhéxical.<ref name=":6" />
Alguas de las caratelísticas mais defenitórias son:
Preferéncia pul grupo bocálico oi (sendo ''ou'' ne l padron). S: ''oiro'' (pertués padron: ''ouro'');<ref name=":3" />
Fechamiento de la bogal átona i para i. S: ''fomi'' (pertués padron: fome);<ref name=":3" />
Auséncia de l ditongo ei, que passa a ser ê. S: ''galhinhêro'' (pertués padron: ''galhinheiro''), cun sceçones: seis, rei, reino, etc.;<ref name=":3" />
Yeísmo. S: ''casteyanos'' (pertués padron: ''castelhanos'').<ref name=":3" />
L pertués oulibentino qu'inda ye falado ye cheno de castelhanismos, podendo dezir-se que yá nun ye ua berson "pura" de l lhéngua mas un híbrido.<ref></ref> Falado na region stá fuortemente anfluenciado pul pertués i pulas falas lhionesas meridionales.<ref></ref>
== Situaçon lhenguística ==
=== Domínio pertués ===
L pertués, durante la dominaçon lhusa de l território era la lhéngua oufecial i por cunseguinte l'ousada na admenistraçon, era para alhá desso permitida i promobida cumo la lhéngua statal.<ref name=":4" /> Para alhá desso, l pertués de Oulibença staba regulado pula [[Academie de Ciéncias de Lhisboua]] i era outelizada la norma padron de la lhéngua pertuesa.
=== Guerras de las Lharanjas, sec. XIX i 1ª metade de l seclo XX ===
L'ouficialidade mudarie an 1801 mas pa ls oulibentinos pouco mudara: l pertués cuntinar-se-iba a ousar cumo dantes al lhongo de to l seclo XIX i até a la década de 1940; la lhéngua de Camões era outelizada na rue i era la scrita.<ref name=":4" />
L pertués era trasmitido de geraçon an geraçon, la populaçon sendo la mesma dantes de la cunquista castelhana cuntinou ousar l lhenguajar outótono.<ref name=":0" />
=== Franquismo ===
[[Fexeiro:RETRATO DEL GRAL. FRANCISCO FRANCO BAHAMONDE.jpg|miniaturadaimagem|186x186px|L ''[[Generalísimo]]'' [[Francisco Franco]].]]
Al lhongo de la década de 1940 i 1950, cula amplantaçon de l Franquismo i de la política dua Spanha monoglota que perseguia todas las demales lhénguas que nun fússen l pertués, la lhéngua oufecial de l Stado, l pertués ampeçou a ser mal bisto i perdiu prestígio, tornando-se la lhéngua de las classes baixas i pouco anstruídas.<ref name=":7" /> Staba proibido falar pertués, ls brasones pertueses éran bandalizados i até staba proibido rezar a santos tradecionalmente pertueses, cumo [[Santo António]].<ref name=":7" />
L pais deixórun de falar an pertués als sous filhos, falando-les zde anton an pertués. L sistema eiducatibo daquele tiempo tubo un papel decesibo: alfabetizou ls ninos an pertués.<ref name=":4" /> Ls moços nun iban a la scuola, ando yá nas puortas de la puberdade trabalhar ne l campo, desta maneira la cultura pertuesa era cunserbada; [[Francisco Franco|Franco]] trouxe la scolarizaçon sistemática, junto cula chegada de ls meios de quemunicaçon massibos rompeu l'eisolamiento i fizo que la cultura lhusitana até anton bien preserbada fusse zaparecendo.<ref name=":1" /> La propaganda franquista quijo anculcar un sprito de çcunfiança i de çtáncia ne ls oulibentinos an relaçon la Pertual.<ref name=":1" />
Las nuobas geraçones yá nun conhecian la lhéngua de Camões cumo lhéngua materna senó cumo ua lhéngua strangeira alheia a la sue tierra.<ref name=":4" /> La ''[[Seçon Femenina]]'' tubo la sue amportança neste porcesso ne l campo de las lhetras.<ref name=":4" />
Las fiestas populares i l folclore, senhales de la cultura pertuesa fúrun perseguidos ó squecidos.<ref name=":1" />
=== Atualidade ===
Zde la muorte la [[Trasiçon (Spanha)|Trasiçon]] i l retorno de la democracie las relaçones cun Pertual fúrun restablecidas i l'antresse pul pertués i pula cultura lhusitana an giral. L patrimonho arquitetónico lhuso stá tamien a ser rebalorado mas inda stá arraigado esse sentimiento reácio la Pertual i a la sue cultura.<ref name=":4" />
L pertués yá solo ye falado pulas gientes mais bielhas, las geraçones bindouras yá son monoglotas; tenendo crecido i sido eiducadas an pertués.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Ls cachopos non falan l castelhano ne l die-la-die, tanto na quemunicaçon formal cumo anformal.<ref name=":0" />
== Ansino ==
L pertués ye ansinado an Oulibença i an Talega mas cumo lhéngua strangeira.<ref name=":4" /><ref></ref>
Alguas anstituiçones cumo l Anstituto Camões financiában porjetos para nun deixar morrer l pertués i promocionar la cultura lhusitana an Oulibença mas esses apoios yá nó eisisten.<ref name=":4" />
== Associaçones i atores políticos ==
Bárias associaçones ténen trabalhado a fabor de l pertués an Oulibença i an Talega, tenendo feito ua stensa lhabra documental i porjetos d'apoio als lhusofalantes.
=== Anstituto Camões ===
O [[Anstituto Camões]], o braço do governo português que visa a promoção e a conservação da língua portuguesa pelo mundo fora esteve a financiar cursos e actividades do português mas agora já não subsidía estes atos.<ref name=":4" />
=== Para alhá Guadiana ===
An 2008 naciu l'associaçon [[Para alhá Guadiana]] (an pertués: ''Além Guadiana'') que ten ourganizado bários eibentos, colóquios i porgramas para ajudar a manter biba la lhéngua de Camões an Oulibença i cumpilar to l patrimonho oural de las gientes oulibentinas.<ref name=":7" /><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161230230557/https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro }}</ref>
A Para alhá Guadiana ten cumo porjeto ambicioso criar un banco de dados sonoro feito de grabaçones de ls radadeiros lhusofalantes de Oulibença, desta maneira culs probérbios, las stórias i cançones screbir i eilustrar la stória recente de la bila.<ref name=":0" />
=== Grupo de ls Amigos de Oulibença ===
L [[Grupo de ls Amigos de Oulibença]] ye ua ourganizaçon de caráter nacionalista pertuesa criada baixo la tutela de l [[Stado Nuobo]].<ref>mirandesinho lindo</ref><ref>http://elpais.com/diario/1978/11/02/internacional/278809221_850215.html</ref> Caratelizada pula sue atitude eirredentista ten feito presson al Stado Pertués acerca de l'ansino de la lhéngua pertuesa an Oulibença.
=== Partido Quemunista Pertués ===
L [[Partido Quemunista Pertués]] anquiriu an 2013 pula pregunta al gobierno N.º 2703/XII/2 acerca de la stinçon atrabeç de l Anstituto Camões de ls horairos de lhéngua i cultura pertuesa nun coleijo de Oulibença.<ref name=":8">http://www.pcp.pt/ataque-ao-ensino-do-portugu%C3%AAs-em-oliven%C3%A7a</ref> Habendo acuordos ne l'ansino antre l Stado Pertués i la [[Quemunidade Outónoma de Stremadura]].<ref name=":8" />
Las preguntas fúrun:<br />
# Cunfirma l menistério que fúrun zaparecidos horairos de Lhéngua i Cultura Pertuesa an Oulibença?<ref name=":8" /><br />
# Quantos horairos fúrun zaparecidos i quantos porsores seran çpensados?<ref name=":8" /><br />
# Cumo eirá l gobierno garantir que cuntinará a ser ansinada la lhéngua pertuesa naqueilha cidade?<ref name=":8" /><br />
# Las relaçones culturales eisistentes antre aqueilha cidade i Pertual nun fúrun tenidas an cunta na tomada de decison?<ref name=":8" /><br />
{{Refréncias|col=2}}
[[Catadorie:Oulibença]]
[[Catadorie:Talega]]
[[Catadorie:Lhéngua pertuesa]]
[[Catadorie:Lhénguas pertuesa na Spanha]]
dwi0cjsiq1jyhgzrqz4o9k72nbw6ymz
107967
107966
2026-08-17T15:36:39Z
~2026-30875-10
15270
107967
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
| nome = Pertués oulibentino
| nomenatibo = Português oliventino
| pernúncia =
| outrosnomes =
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
| stados = [[Oulibença]]<br />[[Talega]]<br />[[San Bento de la Cuntenda (Oulibença)|San Bento de la Cuntenda]]<br />[[San Francisco de Oulibença]]<br />[[San Jorge de la Lor]]<br />[[San Rafael de Oulibença]]<br />[[Bila Rial (Oulibença)|Bila Rial]]<br />[[San Demingos de Gusmon (Oulibença)|San Demingos de Gusmon]]
| falantes = 3.600
| fam2 = Itálica
| fam3 = [[Lhénguas románicas|Románica]]
| fam4 = [[Lhénguas ítalo-oucidentales|Ítalo-oucidental]]
| fam5 = [[Oucidental]]
| fam6 = [[Ramo-eibérica]]
| fam7 = [[Eibero-románica]]
| fam8 = [[Lhénguas eibero-oucidentales|Eibero-oucidental]]
| fam9 = [[Línguas galego-portuguesas|Galego-portuguesa]]
| scrita =
| regulador =
| iso1 =
| iso2 =
| iso3 =
| sil =
| mapa =[[Fexeiro:Olivença location.PNG|270px|border]]
}}
L '''Pertués oulibentino'''<ref name=":0">[http://www.hoy.es/v/20120723/sociedad/portugues-oliventino-conserva-20120723.html http://www.hoy.es/v/20120723/sociedade/portugues-oliventino-conserva-20120723.html]</ref> (tamien coincido cumo '''Pertués de Oulibença''',<ref name=":3">Rmekjonson</ref> an [[pertués]] ''Português oliventino''/''Português de Olivença'') ye la bariadade dialetal de la [[lhéngua pertuesa]] própia de las poboaçones de [[Oulibença]], [[Talega]] i de las aldés colindantes. Atualmente l pertués an Oulibença i an Talega nun ten nanhun reconhecimiento por parte de l [[Spanha|Stado Spanhol]] qu'admenistra dezido território depuis de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual, assi i todo nun reconhece la soberanie spanhola na region i afirma qu'esses territórios le pertencen.<ref>http://www.onoticiasdatrofa.pt/index.php/ultimas-noticias/edicao-papel/44-edicao-411/10225-olivenca-e-portugal-e-bom-nao-esquecer{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.elconfidencial.com/mundo/2014-08-12/un-conflicto-internacional-convertido-en-gancho-turistico_160790/</ref> Yá nun se fala an Talega.<ref>http://port.pravda.ru/news/sociedade/05-07-2010/30048-olivenca-0/</ref>
Fruito de ls dous seclos d'admenistraçon spanhola i eisolamiento de l resto de Pertual l pertués oulibentino ye agora ua fala moribunda; ls moços yá nun l falan quedando solo alguns idosos.<ref name=":0" /><ref name=":1"></ref> L pertués deixou de ser la lhéngua de la populaçon a partir de la [[década de 1940]], porcesso acelerado pula política de [[castelhanizaçon]] lhiebada pula [[Franquismo|Spanha franquista]].<ref name=":1" /><ref name=":4"></ref><ref name=":7">http://sol.sapo.pt/artigo/508982/olivenca-alem-guadiana-fala-se-cada-vez-mais-portugu-s</ref>
== Cuntesto stórico ==
=== Oulibença i Talega ne l Reino de Lhion ===
L'ourige de Oulibença stá lhigada a la cunquista defenitiba de [[Badalhouce]] pul radadeiro [[Reino de Lhion|rei de Lhion]], [[Fonso IX de Lhion|Fonso IX]], na primabera de 1230.<ref name=":2">{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227180255/http://www.ayuntamientodeolivenza.com/olivenza/breve-historia-de-olivenza/ }}</ref> Para agradecer la participaçon de ls templairos nessa cuntenda, Fonso IX cuncediu-les ls anclabes de [[Burguillos]] i [[Alconchel]]. Zde estes puntos, alhá pa l'anho 1256, la Orde criou l'ancomienda de Oulibença, naqueilha altura solo un cunjunto d'hortas, choças i alguas casas surgidas alredor dua nacente.<ref name=":2" /> Mas, durante l reinado de [[Fonso X l Sábio de Lhion i Castielha|Fonso X l Sábio]], ls Templários tubírun de deixar Oulibença i antregar las sues tierras al Cunceilho i Bispado de Badalhouce.<ref name=":2" />
=== Oulibença i Talega ne l Reino de Pertual ===
Aquando de la Reconquista, las tierras qu'hoije perfazen l munecípio de Oulibença i la freguesie de Talega fúrun cedidas la Pertual pul [[Tratado de Alcanizes]] an 1297 juntamente cun muitas outras lhocalidades. El-Rei [[Deniç de Pertual]] aprobeitara la fraca posiçon política castelhana para aneixar i reaber bários territórios.<ref></ref>
Zde 1297 até 1801 la bila mantén-se baixo suserania lhusitana, anclusibe durante la [[Ounion Eibérica]]; l resultado de cinco seclos de domínio pertués resultórun ne l fluxo para Oulibença de la cultura i lhénguas pertuesas, para alhá de la spresson arquitetónica i de l folclore.<ref name=":0" /><ref></ref>
Debido a la peculiar posiçon geográfica de Oulibença, apartada de l resto de l paíç pul [[Odiana]] i rodeada por poboaçones castelhanas acabou por zambolber un subdialeto de l'alanteijano, cul qual partilha muitas de las sues eisoglossas.<ref name=":5">http://www.elperiodicoextremadura.com/noticias/temadeldia/olivenca-silencia-portugues_555273.html</ref>
[[Fexeiro:Território de Olivença.jpg|miniaturadaimagem|230x230px|L território de Olivença.]]
=== Oulibença i Talega na Spanha ===
A partir de la [[Guerra de las Lharanjas]], Pertual perdiu Oulibença i ambora este reclame que la Spanha perdiu-la ne l [[Cungresso de Biena]] l cierto ye qu'esta cuntina a admenistrar esse território. L pertués mantebe-se cumo lhéngua beícular i materna de ls habitantes de la region até a la metade de l [[seclo XX]], quando ampeçou a minguar, bítima de la política castelhanizadora de l Franquismo i de l sistema eiducatibo, dado qu'este radadeiro nun ansinaba l pertués, atualmente ansina-lo mas solo cumo lhéngua strangeira.<ref name=":5" />
== Caratelísticas ==
L pertués oulibentino ye un subdialeto de l [[pertués alanteijano]], ansere-se por cunseguinte ne l grupo de ls dialetos pertueses meridionales.<ref name=":6">https://books.google.es/books?id=12JfAAAAMAAJ&q=portugues+oliventino+caracteristicas&dq=portugues+oliventino+caracteristicas&hl=es&sa=X&redir_esc=y</ref> faç-se notar nalguns destes puntos i ne l campo lhéxical.<ref name=":6" />
Alguas de las caratelísticas mais defenitórias son:
Preferéncia pul grupo bocálico oi (sendo ''ou'' ne l padron). S: ''oiro'' (pertués padron: ''ouro'');<ref name=":3" />
Fechamiento de la bogal átona i para i. S: ''fomi'' (pertués padron: fome);<ref name=":3" />
Auséncia de l ditongo ei, que passa a ser ê. S: ''galhinhêro'' (pertués padron: ''galhinheiro''), cun sceçones: seis, rei, reino, etc.;<ref name=":3" />
Yeísmo. S: ''casteyanos'' (pertués padron: ''castelhanos'').<ref name=":3" />
L pertués oulibentino qu'inda ye falado ye cheno de castelhanismos, podendo dezir-se que yá nun ye ua berson "pura" de l lhéngua mas un híbrido.<ref></ref> Falado na region stá fuortemente anfluenciado pul pertués i pulas falas lhionesas meridionales.<ref></ref>
== Situaçon lhenguística ==
=== Domínio pertués ===
L pertués, durante la dominaçon lhusa de l território era la lhéngua oufecial i por cunseguinte l'ousada na admenistraçon, era para alhá desso permitida i promobida cumo la lhéngua statal.<ref name=":4" /> Para alhá desso, l pertués de Oulibença staba regulado pula [[Academie de Ciéncias de Lhisboua]] i era outelizada la norma padron de la lhéngua pertuesa.
=== Guerras de las Lharanjas, sec. XIX i 1ª metade de l seclo XX ===
L'ouficialidade mudarie an 1801 mas pa ls oulibentinos pouco mudara: l pertués cuntinar-se-iba a ousar cumo dantes al lhongo de to l seclo XIX i até a la década de 1940; la lhéngua de Camões era outelizada na rue i era la scrita.<ref name=":4" />
L pertués era trasmitido de geraçon an geraçon, la populaçon sendo la mesma dantes de la cunquista castelhana cuntinou ousar l lhenguajar outótono.<ref name=":0" />
=== Franquismo ===
[[Fexeiro:RETRATO DEL GRAL. FRANCISCO FRANCO BAHAMONDE.jpg|miniaturadaimagem|186x186px|L ''[[Generalísimo]]'' [[Francisco Franco]].]]
Al lhongo de la década de 1940 i 1950, cula amplantaçon de l Franquismo i de la política dua Spanha monoglota que perseguia todas las demales lhénguas que nun fússen l pertués, la lhéngua oufecial de l Stado, l pertués ampeçou a ser mal bisto i perdiu prestígio, tornando-se la lhéngua de las classes baixas i pouco anstruídas.<ref name=":7" /> Staba proibido falar pertués, ls brasones pertueses éran bandalizados i até staba proibido rezar a santos tradecionalmente pertueses, cumo [[Santo António]].<ref name=":7" />
L pais deixórun de falar an pertués als sous filhos, falando-les zde anton an pertués. L sistema eiducatibo daquele tiempo tubo un papel decesibo: alfabetizou ls ninos an pertués.<ref name=":4" /> Ls moços nun iban a la scuola, ando yá nas puortas de la puberdade trabalhar ne l campo, desta maneira la cultura pertuesa era cunserbada; [[Francisco Franco|Franco]] trouxe la scolarizaçon sistemática, junto cula chegada de ls meios de quemunicaçon massibos rompeu l'eisolamiento i fizo que la cultura lhusitana até anton bien preserbada fusse zaparecendo.<ref name=":1" /> La propaganda franquista quijo anculcar un sprito de çcunfiança i de çtáncia ne ls oulibentinos an relaçon la Pertual.<ref name=":1" />
Las nuobas geraçones yá nun conhecian la lhéngua de Camões cumo lhéngua materna senó cumo ua lhéngua strangeira alheia a la sue tierra.<ref name=":4" /> La ''[[Seçon Femenina]]'' tubo la sue amportança neste porcesso ne l campo de las lhetras.<ref name=":4" />
Las fiestas populares i l folclore, senhales de la cultura pertuesa fúrun perseguidos ó squecidos.<ref name=":1" />
=== Atualidade ===
Zde la muorte la [[Trasiçon (Spanha)|Trasiçon]] i l retorno de la democracie las relaçones cun Pertual fúrun restablecidas i l'antresse pul pertués i pula cultura lhusitana an giral. L patrimonho arquitetónico lhuso stá tamien a ser rebalorado mas inda stá arraigado esse sentimiento reácio la Pertual i a la sue cultura.<ref name=":4" />
L pertués yá solo ye falado pulas gientes mais bielhas, las geraçones bindouras yá son monoglotas; tenendo crecido i sido eiducadas an pertués.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Ls cachopos non falan l pertués ne l die-la-die, tanto na quemunicaçon formal cumo anformal.<ref name=":0" />
== Ansino ==
L pertués ye ansinado an Oulibença i an Talega mas cumo lhéngua strangeira.<ref name=":4" /><ref></ref>
Alguas anstituiçones cumo l Anstituto Camões financiában porjetos para nun deixar morrer l pertués i promocionar la cultura lhusitana an Oulibença mas esses apoios yá nó eisisten.<ref name=":4" />
== Associaçones i atores políticos ==
Bárias associaçones ténen trabalhado a fabor de l pertués an Oulibença i an Talega, tenendo feito ua stensa lhabra documental i porjetos d'apoio als lhusofalantes.
=== Anstituto Camões ===
O [[Anstituto Camões]], o braço do governo português que visa a promoção e a conservação da língua portuguesa pelo mundo fora esteve a financiar cursos e actividades do português mas agora já não subsidía estes atos.<ref name=":4" />
=== Para alhá Guadiana ===
An 2008 naciu l'associaçon [[Para alhá Guadiana]] (an pertués: ''Além Guadiana'') que ten ourganizado bários eibentos, colóquios i porgramas para ajudar a manter biba la lhéngua de Camões an Oulibença i cumpilar to l patrimonho oural de las gientes oulibentinas.<ref name=":7" /><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro |accessdate=2017-01-13 |archivedate=2016-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161230230557/https://www.linhas.pt/noticias/88-actual/1057-olivenca-na-despedida-do-deputado-ribeiro-e-castro }}</ref>
A Para alhá Guadiana ten cumo porjeto ambicioso criar un banco de dados sonoro feito de grabaçones de ls radadeiros lhusofalantes de Oulibença, desta maneira culs probérbios, las stórias i cançones screbir i eilustrar la stória recente de la bila.<ref name=":0" />
=== Grupo de ls Amigos de Oulibença ===
L [[Grupo de ls Amigos de Oulibença]] ye ua ourganizaçon de caráter nacionalista pertuesa criada baixo la tutela de l [[Stado Nuobo]].<ref>mirandesinho lindo</ref><ref>http://elpais.com/diario/1978/11/02/internacional/278809221_850215.html</ref> Caratelizada pula sue atitude eirredentista ten feito presson al Stado Pertués acerca de l'ansino de la lhéngua pertuesa an Oulibença.
=== Partido Quemunista Pertués ===
L [[Partido Quemunista Pertués]] anquiriu an 2013 pula pregunta al gobierno N.º 2703/XII/2 acerca de la stinçon atrabeç de l Anstituto Camões de ls horairos de lhéngua i cultura pertuesa nun coleijo de Oulibença.<ref name=":8">http://www.pcp.pt/ataque-ao-ensino-do-portugu%C3%AAs-em-oliven%C3%A7a</ref> Habendo acuordos ne l'ansino antre l Stado Pertués i la [[Quemunidade Outónoma de Stremadura]].<ref name=":8" />
Las preguntas fúrun:<br />
# Cunfirma l menistério que fúrun zaparecidos horairos de Lhéngua i Cultura Pertuesa an Oulibença?<ref name=":8" /><br />
# Quantos horairos fúrun zaparecidos i quantos porsores seran çpensados?<ref name=":8" /><br />
# Cumo eirá l gobierno garantir que cuntinará a ser ansinada la lhéngua pertuesa naqueilha cidade?<ref name=":8" /><br />
# Las relaçones culturales eisistentes antre aqueilha cidade i Pertual nun fúrun tenidas an cunta na tomada de decison?<ref name=":8" /><br />
{{Refréncias|col=2}}
[[Catadorie:Oulibença]]
[[Catadorie:Talega]]
[[Catadorie:Lhéngua pertuesa]]
[[Catadorie:Lhénguas pertuesa na Spanha]]
ssxvthf8erqzmls0total1lqhfeecqg
Boris Schnaiderman
0
9626
107986
105541
2026-08-18T08:35:04Z
~2026-30875-10
15270
107986
wikitext
text/x-wiki
Boris Tierramonobitch Schnaiderman (an russo i an oucraniano, Борис Соломонович Шнайдерман i, an heibraico, בוריס שְׁלֹמֹהביץ' שניידרמן; Uman, 17 de maio de 1917 — San Paulo, 18 de maio de 2016) fui un tradutor, scritor, melitar i ansaísta ucraniano d'ourige judaica i radicado zde l'anfáncia ne l Brasil. Fui porsor emérito de la Ounibersidade de San Paulo.
== Biografie ==
Nacido an Uman, na Oucránia, an 1917 (anho de la Reboluçon Russa), mudou-se depuis para Odessa, adonde bibeu até ls uito anhos quando bieno pa l Brasil. Fui l purmeiro porsor de l curso de letras russas na Ounibersidade de San Paulo, an 1960, anque nun ser formado an letras (formou-se an agronomie). Traduziu ls grandes scritores russos, cumo Dostoiébski, Tolstói, Tchekhob, Mássimo Gorki, Isaac Babel, Boris Pasternak i poetas cumo Alexandre S. Pushkin i Bladimir Maiakobski.
Als uito anhos d'eidade, chegou a persenciar las filmaiges de la clássica cena de la scadarie de Odessa de l lendairo filme L Ancouraçado Potemkin, de Sergey Eisenstein. Mas solo fui cumprender l que se passaba al ber l filme ne l cinema.
Cunseguiu naturalizar-se an 1941, tenendo lutado na Segunda Guerra Mundial na Fuorça Spedicionária Brasileira, spriéncia que rendiu l romance Guerra an surdina. Debido al modo cumo la cultura russa era bista ne l período de la ditadura melitar ne l Brasil, sues posiçones frente a la represson, para alhá de tener passaporte sobiético, Schnaiderman tubo cunfrontos cula ditadura i chegou a ser preso an sala d'aula.
An 1983, recebiu l Prémio Jabuti de Literatura. An 2003, recebiu l Prémio de Traduçon de la Academie Brasileira de Letras. Fui l purmeiro a traduzir las grandes obras russas diretamente de l russo; antes del, traduçones andiretas (percipalmente atrabeç de l francés) que çcaraterizában l cuntenido ouriginal éran bastante quemuns. An 2007, fui agraciado pul gobierno de la Rússia cula Medalha Púchkin, an reconhecimiento por sue cuntribuiçon na dibulgaçon de la cultura russa ne l sterior.
Morriu an San Paulo, un die depuis de cumpletar 99 anhos, debido a ua pneumonie decorriente dua anternaçon spitalar para colocaçon dua prótese de fémur. Sou cuorpo fui cremado.
== Libros publicados ==
* Guerra an Surdina: stórias de l Brasil na Segunda Guerra Mundial. 3. ed. reb. San Paulo: Braseliense, 1995. (Fiçon) - (Literatura)
* Guerra an Surdina. 4. ed. reb. San Paulo: Cosac & Naify, 2004. (Fiçon) - (Literatura)
* La poética de Maiakóbski. San Paulo: Perspetiba, 1971. (Debates) - (Literatura)
* Dostoiébski Prosa Poesie - ansaio
* Lion Tolstói: antiarte i rebeldie. San Paulo: Braseliense, 1983.
* Turbilhon i Semiente: ansaios subre Dostoiébski i Bakhtin
* Ls scombros i l mito: la cultura i la fin de la Ounion Sobiética. San Paulo: Cumpanha de las Letras, 1997. 306p. (Cultura i Ceblizaçon)
* Traduçon: Ato Çmedido - San Paulo: Perspetiba, 2011. 214p. (Debates) - (Traduçon)<br>
== Libros ourganizados ==
* Semiótica russa. Boris Schnaiderman (Org.) 2. ed. San Paulo: Perspetiba, 2010. 308p. - (Lenguística)
* Guenádi Aigui: siléncio i clamor. . Boris Schnaiderman, Jerusa Pires Ferreira (Orgs.) San Paulo: Perspetiba, 2010. 142p. - (Signos; dirigida por Augusto de Campos). (Crítica i anterpretaçon). <br>
== Pesquisas científicas subre obras de l'outor ==
1. ASSIS, Ibone Gomes de. Guerra an Surdina: la fiçon de Boris Schnaiderman antre la política i la poética. Dessertaçon (Mestrado an Teorie Literária), pula Ounibersidade Federal de Uberlándia, sob l'ourientaçon de Kénia Marie de Almeida Pereira. Uberlándia (MG), 2014.
2. MERON, Luciano Bastos. Mimórias de l frunt: relatos de guerra de beteranos de la FEB. Dessertaçon (Mestrado an Stória), pula Faculdade de Filosofie i Ciéncias Houmanas de Salbador, sob l'ourientaçon de Carlos Eugénio Libano Soares. Salbador (BA), 2009.
== Artigos subre l'outor ==
ASSIS, Ibone Gomes de. L medo i l siléncio na fiçon de Boris Schnaiderman. Arquibo Maarabi: Rebista Digital de Studos Judaicos de la UFMG (ISSN 1982-3053). Guapo Hourizonte, b. 8, m. 14, maio 2014. Çponíbel an: [http://www.periodicos.letras.ufmg.br/index.php/maaravi/article/view/5844/5059 <http://www.periodicos.letras.ufmg.br/index.php/maaravi/article/view/5844/5059] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208070623/http://www.periodicos.letras.ufmg.br/index.php/maaravi/article/view/5844/5059 |date=2017-12-08 }}>. Acesso em: 2 jun. 2017.
FERNANDES NETTO, Carlos Eduardo. Prosa de ficção brasileira sobre a Segunda Guerra Mundial. ''Literatura e Autoritarismo'' (ISSN 1679-849X), Santa Maria, n. 13, p. 6-21, jan.-jun. 2009. Çponíbel an: <http://w3.ufsm.br/literaturaeautoritarismo/revista/num13/RevLitAut13_art01.pdf>. Acesso em: 2 jun. 2017.
== Ligaçones sternas ==
* [http://www.itaucultural.org.br/aplicexternas/enciclopedia_ic/Enc_Artistas/artistas_imp.cfm?cd_verbete=8894&imp=N&cd_idioma=28555 Babel Verbete em Enciclopédia]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.cartacapital.com.br/app/materia.jsp?a=2&a2=10&i=871 Entrevista para Carta Capital]
1mdmptmwx2dlo3xvpl2zintivdv98h8
Líubomir Mitsich
0
9687
107985
106497
2026-08-18T08:33:42Z
~2026-30875-10
15270
107985
wikitext
text/x-wiki
Líubomir Mitsich ó, cumo grafado an léngua sérbia Ljubomir Micić ó, ne l'alfabeto cirílico Љубомир Мицић (Jastrebarsko, Cundado de Zagreb, atual Croácia, 1895 - Kačarebo, atual Sérbia, Porbíncia Outónoma de Boibodina, 1971), fui un poeta i eiditor d'ascendéncia i léngua sérbia, fundador dua rebista banguardista an Zagreb i Belgrado, chamada Zenit, que serie eiditada de 1921 a 1943 i que darie ourige al mobimiento artístico chamado Zenitismo, cunsidrado por Aleksandar Jobanobic ua bariaçon de l spressionismo, cun ua tendéncia "cósmica i abstrata", mas que, segundo Irina Subotic serie un mobimiento de múltiplas anfluéncias cumo, para alhá de l própio spressionismo l feturismo, l dadaísmo, l surrealismo, l custrutebismo i tamien tendéncias sociales.
{{dni|||1895|si|lang=br}}{{morte|||1971|lang=br}}
== Bida ==
Zde cedo demunstrou antresse pulas artes, tenendo l purmeiro cuntato cul cinema, circo i l triato itinerante quando frequentaba la scuola purmária an Glina, pequeinha cidade de la Croácia central, época an que screbiu ua peça de triato, la qual serie mais tarde queimada. Na adolescéncia ourganizaba recitales de poesie. L mobimiento zenitista tubo un manifesto, l Manifesto Anternacional de l Zenitismo (júnio de 1921)L Manifesto de l Zenitista de Júnio de 1921 que proclamaba eideales houmanistas i antibélicos, i apelaba pula criaçon dua nuoba i ounida Ouropa i serie seguido por un pequeinho númaro de moços artistas, ambora la sue rebista cuntasse cun muitos colaboradores anternacionales de peso, cumo Basíli Kandinsky, Alexander Blok, Pablo Picasso i El Lissitzky, antre outros.
An Berlin, Mitsich, cun sue mulhier Anuska fui apersentado a eiditores de rebistas literárias i artísticas, cumo Heirwarth Walden i El Lissitzky, qu'eiditarie dous númaros de la rebista Zenit na Rússia. An dezembre de 1926 cun sou armano Branko Be Poljanski, poeta i eiditor dua rebista feturista-spressionista que precediu l trabalho de Mitsich, ourganizou manifestaçones políticas i culturales contra la poeta andiano i filósofo Rabindranath Tagore durante sue bejita la Belgrado.
Sue rebista fui proibida quando alcançou l númaro 43, tamien an 1926, l qual serie sue radadeira eidiçon, an funçon dun testo d'ourientaçon marxista publicado neilha. Mais tarde, fui acusado de dibulgaçon propaganda quemunista i cunclamaçon andireta als cidadanos para ousar la fuorça pa la mudança rebolucionária de l'orde social, seguindo l sucesso de la Reboluçon Russa.
Essas acusaçones políticas forçórun l poeta a deixar Belgrado durante la nuite de 15 para 16 de dezembre de 1926, fugindo atrabeç de Zagreb i Susak, ua ilha al norte de l Adriático, na cuosta de la Croácia, para Rijeka, adonde fui preso ne l die 17 de dezembre. Cuntinou preso até 23 de dezembre, sendo libertado grácias a l'anterbençon de F. T. Marinetti, cunseguindo outorizaçon para se silar an Paris ne l die 14 de janeiro. Anquanto aguardaba permisson para deixar Rijeka, se ancuontrou cun Luigi Pirandello i cun sue mulhier Anuska que tenerie trazido einúmaras obras d'arte que Mitsich trasferirie pa la Fráncia, paíç adonde se silou por 9 anhos (1927 -1936). Naturalmente, el eirie ambolber-se cun artistas i anteletuales na eferbescente Paris, tales cumo Tristan Tzara, até buoltar a belgrado, an 1936, adonde reniciou sue atebidade d'eiditor. A partir de la Segunda Guerra Mundial nun participou mais de la bida cultural de sou paíç, la zaparecida Iugoslábia.
Mitsich morriu nun lar d'idosos an Kačarebu, cidade situada an Boibodina, an 14 de júnio de 1971 cul diagnóstico de pneumonie. El fui anterrado al lado de sue mulhier Anuska, an Belgrado, a la custa de dous moços amigos que se amportában cul i cun quien el passou sues radadeiras horas.
== Posteridade ==
L'antresse pula obra de Mitsich rebibeu durante ls anhos sessenta i ten oumentado cun ua nuoba óndia de pesquisas de la banguarda ouropeia de ls anhos binte. Zde anton ua série de libros, studos i testos, bárias sposiçones, bários filmes i séries de telebison a respeito de l poeta fúrun porduzidas. Als poucos, l seneficado i l balor de Mitsich cumo scritor, crítico, eiditor de rebistas i libros, ancentibador, criador i propagador de las nuobas i radicales tendéncias literárias i artísticas, fui stablecido.
Cunsidrado un de ls poetas sérbios mais amportantes de l período passado la Purmeira Guerra Mundial, sou trabalho inda ancentiba las nuobas geraçones.
== Ligaçones sternas ==
* [http://www.wdl.org/pt/curator-video/15/ Vídeos com análises sobre todos os números da revista Zenit. Palestrante Sreten Ugričić. A Revista de Vanguarda Zenit 1921-1926. Biblioteca Nacional da Sérvia/ Biblioteca Digital Mundial. Página visualizada em 25 de março de 2012.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170910125500/https://www.wdl.org/pt/curator-video/15/ |date=2017-09-10 }}
o05ibp38i9ydie57qol7md06mctom9i
Academie de la Lhéngua Sturiana
0
10620
107982
107711
2026-08-18T08:16:15Z
~2026-30875-10
15270
107982
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Academia de la Llingua Asturiana 1.jpg|thumb|300px|L lhar de la Academie de la Lhéngua Sturiana an Uviéu.]]
La '''Academie de la Lhéngua Sturiana''' (an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]: ''Academia de la Llingua Asturiana'') ye l uorgano ancargado de la normalizaçon i çfénsia de la [[lhéngua sturiana]]. La anstituiçon fui criada an 1980 pul decreto 33/1980 de 15 de dezembre de l Cunseilho Regional de las Stúrias,<ref>Xaqualhe</ref> i ls statutos fúrun aprobados pul mesmo uorgano atrabeç de l decreto 9/1981,<ref>Vy Ispe</ref> altarados an 12 de abril de 1995.<ref>{{citar periódico|títalo=Estatutos de la "Academia de la Llingua Asturiana"|jornal=Scane|data=14 de júnio de 1995|númaro=136|url=https://sede.asturias.es/bopa/disposiciones/repositorio/LEGISLACION14/66/2/729C67B8A4D248FDB570BAD381F0D6BD.pdf|lhéngua=sturiano|formato=PDF}}</ref>
Xosé Lluis García Arias fui l persidente anté l anho de 2001,<ref>{{citar periódico|títalo=Dimisión del Presidente de l’Academia de la Llingua Asturiana|jornal=Lletres Asturianes|data=10 de janeiro de 2001|númaro=76|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/index.php?px=entamu&cod=38|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref> passando anton a acupar la persidéncia i repersentaçon de la anstituiçon Ana Cano.<ref>{{citar periódico|títalo=XXII Día de les Lletres Asturianes|jornal=Lletres Asturianes|data=2001|númaro=78|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/pdf/1385033205Notes%20y%20anuncies.pdf|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref>
Ne l anho de 1919 fui criada an Xixón la Rial Academie Sturiana de las Artes i las Letras, sendo la outra academie que era ancargada na stória de l sturiano.
{{Refréncias|quel=2}}
== Lhigaçones sternas ==
*[http://www.academiadelallingua.com/ Sítio oufecial] (an sturiano)
{{Commonscat|Academia de la Llingua Asturiana}}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Lhéngua sturiana]]
[[Catadorie:Stúrias]]
97k395zqy8nztq8rjvteikc130qse72
107983
107982
2026-08-18T08:19:07Z
~2026-30875-10
15270
107983
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Academia de la Llingua Asturiana 1.jpg|thumb|300px|L lhar de la Academie de la Lhéngua Sturiana an Uviéu.]]
La '''Academie de la Lhéngua Sturiana''' (an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]: ''Academia de la Llingua Asturiana'') ye l uorgano ancargado de la normalizaçon i çfénsia de la [[lhéngua sturiana]]. La anstituiçon fui criada an 1980 pul decreto 33/1980 de 15 de dezembre de l Cunseilho Regional de las Stúrias,<ref>Xaqualhe</ref> i ls statutos fúrun aprobados pul mesmo uorgano atrabeç de l decreto 9/1981,<ref>Ispe</ref> altarados an 12 de abril de 1995.<ref>{{citar periódico|títalo=Estatutos de la "Academia de la Llingua Asturiana"|jornal=Scane|data=14 de júnio de 1995|númaro=136|url=https://sede.asturias.es/bopa/disposiciones/repositorio/LEGISLACION14/66/2/729C67B8A4D248FDB570BAD381F0D6BD.pdf|lhéngua=sturiano|formato=PDF}}</ref>
Xosé Lluis García Arias fui l persidente anté l anho de 2001,<ref>{{citar periódico|títalo=Dimisión del Presidente de l’Academia de la Llingua Asturiana|jornal=Lletres Asturianes|data=10 de janeiro de 2001|númaro=76|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/index.php?px=entamu&cod=38|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref> passando anton a acupar la persidéncia i repersentaçon de la anstituiçon Ana Cano.<ref>{{citar periódico|títalo=XXII Día de les Lletres Asturianes|jornal=Lletres Asturianes|data=2001|númaro=78|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/pdf/1385033205Notes%20y%20anuncies.pdf|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref>
Ne l anho de 1919 fui criada an Xixón la Rial Academie Sturiana de las Artes i las Letras, sendo la outra academie que era ancargada na stória de l sturiano.
{{Refréncias|quel=2}}
== Lhigaçones sternas ==
*[http://www.academiadelallingua.com/ Sítio oufecial] (an sturiano)
{{Commonscat|Academia de la Llingua Asturiana}}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Lhéngua sturiana]]
[[Catadorie:Stúrias]]
4ja9c8rse107s8fbq9jopfq5kfjlbtd
Infainç i Paradela
0
10838
107958
106014
2026-08-17T12:31:35Z
~2026-30875-10
15270
107958
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Freguesie de Pertual
|nome = Anfainç i Paradela<br>''Ifanes e Paradela'' (pt)
|brason = <!-- nome de l fexeiro -->
|bandeira = <!-- nome de l fexeiro -->
|eimaige = <!-- nome de l fexeiro -->
|lhegenda =
|mapa =
|latP = | latG = | latM = | latS =
|lonP = | lonG = | lonM = | lonS =
|gentílico =
|cunceilho = [[Miranda de l Douro]]
|region = [[Region de l Norte (Pertual)|Norte]]
|subregion = [[Alto Trás ls Montes]]
|antes = <!-- nome de l'antiga porbíncia -->
|çtrito = [[Çtrito de Bergáncia|Bergáncia]]
|ária =
|ária_notas = <!-- pa refréncias i notas -->
|altitude = <!-- # -->
|altitude_notas = <!-- pa refréncias i notas -->
|populaçon =
|lhares = <!-- # --> <!-- n.º de lhares -->
|censo =
|densidade =
|fundaçon =
|orago =
|orago_maior =
|orago_menor =
|persidente =
|goberno_notas = <!-- pa refréncias i notas -->
|código_postal =
|sítio =
|lhema =
|stra =
}}
'''Anfainç i Paradela''', oufecialmente, '''Ounion de las Fraguesies de Anfainç i Paradela'''<ref>{{citar web|url=https://www.cm-mdouro.pt/frontoffice/pages/38?news_id=784|títalo=A Fantástica história portuguesa de “Miranda do Douro”|purmeiro=Adriano Augusto da Costa|redadeiro=Filho|publicado=Cámara Munecipal de Miranda de l Douro|data=4 de júlio de 2016|lhéngua=pertués}}</ref> ({{lang-pt|''União das Freguesias de Ifanes e Paradela''}}<ref name="DRE">{{citar web|títalo=Lei n.º 11-A/2013 de 28 de janeiro: Reorganização administrativa do território das freguesias|url=https://dre.pt/application/dir/pdf1s/2013/01/01901/0000200147.pdf|obra=Diário da República|formato=PDF|cunsultadata=26 de júlio de 2018|lhéngua=pertués}}</ref><ref>{{citar web|url=https://www.cm-mdouro.pt/pages/111|títalo=Freguesias|publicado=Cámara Munecipal de Miranda de l Douro|cunsultadata=26 de júlio de 2018|lhéngua=pertués}}</ref>) ye ua fraguesie pertuesa de l cunceilho de [[Miranda de l Douro]], cun 44,70 km² de ária i 325 habitantes (2011). Fui criada zde la nuoba ourganizaçon admenistratiba de 2012/2013, resultando de la fuson de las bielhas fraguesies de [[Anfainç]] (tamien coincida cumo Anfanheç, Eifainç, Einfainç, Einfanheç, Einjainç, Ifainç, Ifanheç, Inainç, Infanheç i Infainç) i [[Paradela]].
{{Refréncias}}
== Lhigaçones sternas ==
*[https://www.cm-mdouro.pt/frontoffice/pages/121?poi_id=19 Sítio oufecial]{{Lhigaçon einatiba|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{pt}}
{{Miranda de l Douro}}
{{Portal3|Miranda de l Douro|Pertual}}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Fraguesies de Miranda de l Douro]]
e6liram5e85qd81u7lrt9ynz6vx8otj
Nomes pertueses
0
10938
107969
94723
2026-08-17T15:57:40Z
~2026-30875-10
15270
107969
wikitext
text/x-wiki
Un '''nome tipicamente pertencente a la onomástica de la [[lhéngua pertuesa]]''' ye cumpuosto por un ó dous prenomes (nome de batismo) i dous apelidos de familha (''sobrenomes''). L redadeiro sobrenome ye l paterno, y l purmeiro ye l materno. Esta órdene ye oupuosta al de ls sobrenomes de ls paízes de lhéngua pertuesa. Por queston de questume, an giral solo l redadeiro sobrenome ye outelizado an cumprimientos formales ó na ourganizaçon de artigos científicos, mas nua lista de nomes, l purmeiro nome própio, i nó l sobrenome, ye outelizado pa la classeficaçon an orde de l abc.
Las mulhieres casadas puoden acrecentar l sobrenome de l marido na fin de l sou própio nome, ó anté miesmo sustituir l sou sobrenome pul de l marido, mas tal praxe nó ye oubrigatória. L mesmo puode acuntecer culs homes. Ye quemun haber pessonas cun até quatro apelidos (dous de cada progenitor).<ref>[http://www.irn.mj.pt/sections/irn/a_registral/registos-centrais/docs-da-nacionalidade/vocabulos-admitidos-e/downloadFile/file/NomesAdmit31122008.pdf?nocache=1237297938.4 ]</ref>
{{Refréncias}}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Lhéngua pertuesa]]
2g3w9sn3wa497nbxmi4yfrdo62kumbq
107970
107969
2026-08-17T15:58:07Z
~2026-30875-10
15270
107970
wikitext
text/x-wiki
Un '''nome tipicamente pertencente a la onomástica de la [[lhéngua pertuesa]]''' ye cumpuosto por un ó dous prenomes (nome de batismo) i dous apelidos de familha (''sobrenomes''). L redadeiro sobrenome ye l paterno, i l purmeiro ye l materno. Esta órdene ye oupuosta al de ls sobrenomes de ls paízes de lhéngua pertuesa. Por queston de questume, an giral solo l redadeiro sobrenome ye outelizado an cumprimientos formales ó na ourganizaçon de artigos científicos, mas nua lista de nomes, l purmeiro nome própio, i nó l sobrenome, ye outelizado pa la classeficaçon an orde de l abc.
Las mulhieres casadas puoden acrecentar l sobrenome de l marido na fin de l sou própio nome, ó anté miesmo sustituir l sou sobrenome pul de l marido, mas tal praxe nó ye oubrigatória. L mesmo puode acuntecer culs homes. Ye quemun haber pessonas cun até quatro apelidos (dous de cada progenitor).<ref>[http://www.irn.mj.pt/sections/irn/a_registral/registos-centrais/docs-da-nacionalidade/vocabulos-admitidos-e/downloadFile/file/NomesAdmit31122008.pdf?nocache=1237297938.4 ]</ref>
{{Refréncias}}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Lhéngua pertuesa]]
qiqslbn3raajyqvrwwl40030d1ok3k1
Pandemie
0
11310
107984
96706
2026-08-18T08:32:04Z
~2026-30875-10
15270
107984
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:165-WW-269B-25-police-l_restored.jpg|miniaturadaimagem|300x300px|Agentes de la polícia a outelizar [[máscaras cirúrgicas]] feitas pula [[Cruz Burmeilha|Cruç Burmeilha]], an [[Seattle]], durante la [[pandemie de 1918]].]]
Ua '''pandemie''' (de l [[Lhéngua griega|griego]] παν [pan = todo/ todo(s)] + δήμος [demos = pobo]) ye ua [[eipidemie]] de [[malina anfeciosa]] que se spalha antre la [[populaçon]] localizada nua grande region geográfica cumo, por eisemplo, un [[cuntinente]], ó mesmo l [[Planeta Tierra]].<ref>Greenberg, Raymond S.; Daniels, Stephen R.; Flanders, W. Dana; Eley, John William; Boring, III, John R (2005). ''Epidemiologia Clínica'' 3ª ed. Porto Alegre: Artmed. p. 18. {{ISBN|85-363-0159-7}}</ref>
== Aparecimento ==
D'acuordo cula [[Organizaçon Mundial de Salude]], ua pandemie puode ampeçar quando se reúnen estas trés cundiçones:
* L'aparecimiento dua nuoba malina na populaçon;
* L'agente anfeta [[Houmano|houmanos]], causando ua malina séria;
* L'agente spalha-se fácele i sustentabelmente antre houmanos.
Ua malina ó cundiçon, nun puode ser cunsidrada ua pandemie solamente por star difundida ó matar un grande númaro de pessonas; debe tamien ser anfeciosa. Por eisemplo, [[cáncaro]] ye respunsable por un númaro grande de [[Muorte teórica d'anformaçon|muortes]], mas nun ye cunsidrada ua pandemie porque la malina nó ye cuntagiosa (ambora ciertas causas d'alguns tipos de cáncaro puodan ser).
=== Eisemplo ===
Anfeçon de las células heipáticas pul HBB (Heipatite B Bírus) que se sterioriza por un spetro de síndromes que ban zde l'anfeçon inaparente i subclínica até la debrebe progressiba i fatal. Ls sintomas quando persentes son: [[falta d'apetite]], [[febre]], [[náuseas]], [[bómitos]], [[astenia]], [[diarreia]], delores articulares, [[iterícia]] (amarelamiento de la piel i mucosas), antre ls mais quemuns.
; Sinónimos
Heipatite sérica.
; Agente
HBB (Heipatite B Bírus), que ye un bírus DNA (heipadnabirus)
; Cumplicaçones/Cunsequéncias
Heipatite crónica, Cirrose heipática, Cáncaro de l fígado (Heipatocarcinoma), para alhá de formas agudas seberas cun coma heipático i óbito.
; Trasmisson
Atrabeç de la soluçon de cuntenidade de la piel i mucosas. Relaçones sexuales. Materiales ó strumientos cuntaminados: Seringas, agulhas, perfuraçon d'oureilha, tatuaiges, procedimientos odontológicos ó cirúrgicos, procedimientos de manicura ó pedicura etc. Trasfuson de sangre i deribados. Trasmisson bertical: de la mai portadora pa l recén-nacido, durante l parto (parto normal ó cesariana). L portador crónico puode ser anfetante pul resto de la bida.
== Fases Mundiales de Pandemie ==
La Organizaçon Mundial de Salude (OMS) zambolbiu un praino de perparaçon de gripe global que define las fases dua pandemie, rabiscos ne l papel de la OMS, i faç recomendaçones para medidas nacionales antes i durante ua pandemie.<ref>Blyther, Tiaji Salaam (2009). [http://books.google.com.br/books?id=m7tE5zhfB3kC&pg=PA16&lpg=PA16&dq=WHO+pandemic+phase+descriptions+and+main+actions+by+phase&source=bl&ots=Qf32WG6ftD&sig=gHNtpY_GFvNuHIO0oE456mpzmdQ&hl=pt-BR&sa=X&ei=WfM4T7axGZTsggfK0dnnBQ&ved=0CGEQ6AEwCA ''The 2009 Influenza Pandemic:U.S. Responses to Global Human Cases''.] [S.l.]: Gongressional Research Service</ref> Las fases son:
=== Período de Anterpandemie ===
* Fase 1: Nanhun nuobo subtipo de [[bírus]] de gripe fui çcubierto an houmanos.
* Fase 2: Nanhun nuobo subtipo de bírus de gripe fui çcubierto an houmanos, mas ua malina, bariante animal amenaça.
=== Períodos d'alerta de Pandemie ===
* Fase 3: [[Anfeçon]] (houmana) cun un subtipo nuobo mas nanhue spanson d'houmano para houmano.
* Fase 4: Pequeinho(s) foco(s) cun trasmisson d'houmano para houmano cun localizaçon lemitada.
* Fase 5: Maior(s) foco(s) de la spanson d'houmano para houmano inda localizado.
=== Período de Pandemie ===
* Fase 6: Pandemie: oumenta la trasmisson cuntínua antre la populaçon giral.
== Pandemies i eipidemies na stória ==
Yá acuntecírun bárias pandemies seneficatibas na stória de l'houmanidade, cumo la [[gripe]] i la [[tuberculose]].
=== Eipidemies ===
Alguas eipidemies fúrun tan antensas que quaije chegórun a aniquilar [[Cidade|cidades]] anteiras:
[[Fexeiro:Burying_Plague_Victims_of_Tournai.jpg|dreita|miniaturadaimagem|261x261px|Doentes de [[Peste negra]]. Eiluminura.(c. 1272–1352). MS 13076-77, f. 24v.]]
* [[Peste de l Eigito|'''Peste de l Eigito''']] (430 a.C) - la febre tifoide matou un quarto de las tropas atenienses i un quarto de la populaçon de la cidade durante la [[Guerra de l Peloponeso]]. Esta malina fatal debelitou l domínio de Atenas, mas la biruléncia cumpleta de la malina prebeniu sue spanson para outras regiones, la malina sterminou sous hospedeiros a ua taxa mais rápida que la belocidade de trasmisson. La causa sata de la peste era por muitos anhos çconhecida; an janeiro de 2006, ambestigadores de la [[Ounibersidade de Atenas]] analisórun dientes recuperados dua sepultura coletiba ambaixo de la cidade i cunfirmórun la persença de [[Batéria|batérias]] respunsables pula febre tifoide.
* '''[[Peste Antonina]]''' (165–180) - possiblemente causada pula baríola trazida próssimo al Leste; matou un quarto de ls anfetados. Cinco milhones ne l total.
* [[Peste de Cipriano|'''Peste de Cipriano''']] (250–271) - possiblemente causada por baríola ó sarampo, ampeçou-se nas porbíncias ourientales i spalhou-se pul [[Ampério Romano]] anteiro. Segundo relatado, an sou auge chegou a matar 5 000 pessonas por die an Roma.<ref name="Cyprian3">[http://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/daily-life-and-practice/the-cyprian-plague/ «The Cyprian Plague»] (an anglés). Cunsultado an 16 de abril de 2015</ref>
* [[Peste de Justeniano|'''Peste de Justeniano''']] (541-x). La purmeira cuntaminaçon registrada de peste bubónica. Ampeçou ne l Eigito i chegou a la Custantinopla na primabera seguinte, anquanto mataba (d'acuordo cul cronista bizantino [[Procópio de Cesareia]]) 10 000 pessonas por die, atingindo 40% de ls habitantes de la cidade. Fui eliminada até un quarto de la populaçon de l [[Médio Ouriente|médio ouriente]].
* [[Peste negra|'''Peste Negra''']] (1300) - uitecientos anhos depuis de l radadeiro aparecimiento, la peste bubónica tenie buoltado a la Ouropa. Ampeçando la cuntaminaçon na Ásia, la malina chegou a la Ouropa mediterránea i oucidental an 1348 (possiblemente de comerciantes fugindo d'eitalianos lutando na [[Crimeia]]), i matou binte milhones d'ouropeus an seis anhos, un quarto de la populaçon total i até metade nas árias ourbanas mais afetadas.
=== Pandemies ===
La purmeira pandemie reconhecida ampeçou na Ásia ne l berano de 1580 i drento de 6 meses habie se spalhado pa la África i Ouropa, i dende pa la América de l Norte. Houbo taxas eilebadas de la malina i ua caratelística quemun la feturas pandemies de gripe fui relatada ne l Reino Ounido: l'ocorréncia de bárias óndias d'anfeçon - ne l berano i outonho daquele anho.<ref name="sellwood1">Van-Tam, Jonathan (eiditor); Sellwood, Chloe (eiditora e outora de l capítulo) (2010). «4:Brief History and Epidemiological Features of Pandemic Influenza». ''Introduction to Pandemic Influenza'' (An anglés). Wallingford, Oxfordshire: CABI. p. 41-56. {{ISBN|978-1-84593-578-8}}</ref> Para alhá de la Gripe, outros tipos de pandemies ten sido registrados na stória, cumo la pandemie de Tifo de la época de las cruzadas i las de Cólera que ten sido registradas zde 1816. Un surto de cunjuntebite heimorrágica aguda fui reconhecida purmeiro durante 1969 an Gana i depuis an outros países africanos. L surto alcançou proporçones pandémicas, cun dieç milhones de pessonas ambolbidas de 1969 a 1971.<ref name="fields">Fields, Bernard N.(eiditor xefe); Knipe, David M (eiditor xefe) (1990). ''Fields Virology'' (an anglés). '''2''' 2ª ed. New York: Raven Press. p. 577-578. {{ISBN|0-88167-552-0}}</ref>
==== Cólera ====
* Purmeira pandemie antre [[1816]] i [[1826]]. Purmeiramente restringida al subcontinente andiano, la pandemie ampeçou an [[Bengala]], anton spalhou-se pula [[Índia]] antes de [[1820]]. Stendiu-se até la [[China]] i l [[Mar Cáspio]] antes de retroceder.
* La segunda pandemie ([[1829]]–[[1851]]) ampeçou na [[Ouropa]], chegando an [[Londres]] an [[1832]], an [[Ontário]] i [[Nuoba Iorque]] ne l mesmo [[anho]], i na cuosta de l [[Ouceano Pacífico|Pacífico]], na [[América de l Norte]], antes de [[1834]].
* La terceira pandemie ([[1852]]–[[1860]]), sendo la [[Rússia]] percipalmente afetada, cun mais dun [[milhon]] de [[Muorte|muortes]].
* La quarta pandemie ([[1863]]–[[1875]]) spalhou-se percipalmente na [[Ouropa]] i na [[África]].
* La quinta an [[1866]] habie ua cuntaminaçon na [[América de l Norte]].
* La sesta an [[1892]]. La cólera cuntaminou la probison d'[[auga]] de [[Hamburgo]], na [[Almanha]], i causou 8.606 muortes.
* La sétima pandemie ([[1899]]–[[1923]]) tubo pouco eifeito na Ouropa por causa d'abanços an [[Salude|salude pública]], mas la [[Rússia]] fui outra beç afetada. Fui decorriente de l biótipo eiltor, reconhecido pula purmeira beç an 1911.<ref>Bennett, J. Claude; Plum, Fred (1997). ''Cecil Tratado de Medicina Interna''. '''2''' 20ª ed. Rio de Janeiro: Guanabara Koogan. p. 1824. {{ISBN|85-277-0416-1}}</ref>
* L'oitaba pandemie ampeçou na [[Andonésia]] an [[1961]], i chegou la [[Bangladesh]] an [[1963]], na [[Índia]] an [[1964]], i la [[Ounion Sobiética|URSS]] an [[1966]].
==== Gripe ====
* La purmeira pandemie reconhecida, probabelmente de gripe, ampeçou na Ásia ne l berano de [[1580]] i spalhou-se pa la África i Ouropa, i América de l Norte.<ref name="sellwood1" />
* La purmeira pandemie reconhecida de ls anhos 1700 acunteciu antre 1729 i 1733. Ouriginou-se na primabera de 1729 na Rússia passou pa la Ouropa i dende pa l mundo to. La pandemie fui çcrita cumo dous surtos nun relacionados de gripe sendo l de 1729-1730 menos sebero i l de 1732-1733 ua pandemie rial.<ref name="sellwood1" />
* La segunda pandemie de l seclo XVIII ampeçou ne l'outonho de 1781 na China i spalhou-se pa la Rússia. An uito meses spalhou-se pa la Ouropa i dende pa l resto de l mundo.
* La pandemie de 1830-1833 ampeçou na China ne l'ambierno de 1830 i spalhou-se debrebe pa las Filipinas, Índia i Andonésia, cruzando atrabeç de la Rússia pa la Ouropa, alcançando la América de l Norte an 1831-1832. La malina acunteciu recorrentemente dues bezes na Ouropa, an 1831-1832 i an 1832-1833.<ref name="sellwood1" />
* '''Gripe Asiática''' ([[1889]]–[[1892]]) - fui detetada an maio de 1889 an [[Bukhara]], [[Rússia]].<ref>Beveridge, W. I. B. (1977). ''Influenza: The Last Great Plague''. An Unfinished Story of Discovery (an anglés). New York: Prodist. p. 30. {{ISBN| 0-88202-118-4}}</ref> An outubre, tenie chegado la [[Tomsk]] i ne l [[Cáucaso]]. Spalhou-se debrebe pul oeste i atingiu la América de l Norte an dezembre de 1889, [[América de l Sul]] antre febreiro i abril de [[1890]], [[Índia]] antre febreiro i márcio de 1890 i [[Oustrália]] antre márcio i abril de 1890. Era causada pul subtipo H2N2 de l bírus [[anfluenza]]<ref>Flint, S. J.; Enquist, L. W.; Racaniello, V. R.; Skalka, A. M. ''Principles of Virology''. Molecular Biology, Pathogenesis, and Control of Animal Viruses (em inglês) 2ª ed. Washington, D.C.: ASM Press. p. 764. {{ISBN|1-55581-259-7}}</ref> i tubo ua taxa de mortalidade mui alta.
* L'ourige de la pandemie de 1898-1900 nun ye coincida, mas ocorrírun grandes eipidemies na Ouropa, Oustrália, América de l Norte, [[Japon]] i ilhas de l Pacífico. Soro recolhido an 1968 de pessonas bibas an 1898 andicórun la persença d'anticorpos pa l bírus Anfluenza A/H3.<ref name="sellwood1" />
* '''[[Gripe spanhola]]''' ([[1918]]–[[1919]]) -eidantificada ne l'ampeço de márcio de 1918 an tropas de ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] que treinában ne l Acampamiento Funston, Kansas. Coincidiu cul fin de la [[Purmeira Guerra Mundial]].<ref name="sellwood1" /> An outubre de 1918 tenie spalhado-se para se tornar ua pandemie mundial, atingindo todos ls cuntinentes. Straordinariamente mortal i biolenta, quaije treminou tan depriessa quanto ampeçou, zaparecendo cumpletamente drento de 18 meses. Ye la pandemie mais debastadora que se conhece.<ref>Carter, John; Saunders, Venetia (2007). ''Virology''. Principles and Applications. New Jersey: John Wiley & Sons. p. 265. {{ISBN|978-0-470-02387-7}}</ref> Esta eipidemie fui stensibamente narrada i fui çcrita cumo "l maior [[Houlocausto|holocausto]] médico de la stória".<ref>Domingo, Esteban (editor); Webster, Robert (editor); Holand, John (editor) (1999). ''Origin and Evolution of Viruses'' (em inglês). San Diego: Academic Press. p. 380. {{ISBN|0-12-220360-7}}</ref> An seis meses, 25 milhones de pessonas stában muortas (alguas stimatibas qu'esse númaro seia dues bezes maior). Calculou-se que 17 milhones de pessonas morrírun na Índia, 500.000 ne ls Stados Ounidos i 200.000 ne l [[Reino Ounido]]. L bírus fui reconstruído recentemente por cientistas de l [[Centers for Disease Control and Prevention|CDC]] que studában restos de cadáberes preserbados pul [[permafrost]] ne l [[Alasca]]. Eilhes eidantificórun esto cumo un tipo de [[bírus H1N1]].
* '''Gripe asiática''' ([[1957]]–[[1958]]) - l bírus H2N2 causou aprossimadamente 70.000 muortes ne ls Stados Ounidos. Eidantificado na China an febreiro de 1957, la gripe asiática spalhou-se pa ls Stados Ounidos an júnio de 1957.<ref name="sellwood1" />
* '''Gripe de Hong Kong''' ([[1968]]) - ampeçou na China i l surto spalhou-se para Hong Kong an júlio de 1968 causando 500.000 causos an solo dues sumanas. La pandemie alcançou ls Stados Ounidos a partir de suldados que lutában na [[Guerra de l Bietname]]. Na Ouropa la malina fui diagnosticada an setembre de l mesmo anho tenendo alcançado la América de l Sul i la África de l Sul un anho depuis.<ref name="sellwood1" />
* '''Gripe suína''' refire-se a la gripe causada pulas stirpes de bírus de la gripe, chamadas bírus de la gripe suína, qu'habitualmente anfetan cochinos, adonde son andémicas. An 1976 houbo un surto an New Jersey, mas las medidas prebentibas eibitórun que se spalhasse. Ye possible que poderie tener sido ua pandemie mas que fui eibitada.<ref name="sellwood1" /> Ne l Surto de 2009 todas estas stirpes son ancontradas ne l bírus de la gripe C i ne ls subtipos de l bírus de la gripe A.
==== Tifo ====
Surgindo durante las [[Cruzada|Cruzadas]], l Tifo tubo sou purmeiro ampato na Ouropa an [[1489]], na [[Spanha]]. Durante la luita antre spanholes Crestianos i ls [[muçulmanos]] an Granada, ls spanholes perdírun 3.000 pessonas na [[guerra]] i 20.000 cul tifo. An [[1542]], 30.000 pessonas morrírun de tifo anquanto lutában contra ls [[Ampério Outomano|outomanos]] ne ls Bálcanas. La malina tamien tubo un papel percipal na çtruiçon ne l fracasso de [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] na [[Rússia]] an [[1812]]. L Tifo tamien matou einúmaros presioneiros ne ls [[Almanha Nazi|campos de cuncentraçon nazistas]], durante la [[Segunda Guerra Mundial]].
==== Coronabírus (COVID-19) ====
La pandemie de COVID-19 ye ua pandemie an curso de COVID-19, ua malina respiratória aguda causada pul [[coronabírus de la síndrome respiratória aguda grabe 2]] (''SARS-CoV-2'').<ref>{{citar web|url=https://www.paho.org/bra/index.php?option=com_content&view=article&id=6101:covid19&Itemid=875|título=Folha informativa – COVID-19 (doença causada pelo novo coronavírus)|publicado=Organização Pan Americana de Saúde (OPAS)|acessodata=1-04-2020}}</ref> La malina fui eidantificada pula purmeira beç an Wuhan, na porbíncia de Hubei, [[República Popular de la China]], an 1 de dezembre de 2019, mas l purmeiro causo fui cunfirmado an 31 de dezembre de l mesmo anho.<ref name="AutoDW-2">{{citar web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019|título=Coronavirus disease (COVID-19) outbreak|publicado=Organizaçon Mundial de la Salude|acessodata=11-03-2020|língua=anglés}}</ref><ref name="WHO_PHEIC_decl2">{{citar web|url=https://www.who.int/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|título=Statement on the second meeting of the International Health Regulations (2005) Emergency Committee regarding the outbreak of novel coronavirus (2019-nCoV)|data=30-01-2020|publicado=OMS|lhéngua=anglés|arquivourl=https://web.archive.org/web/20200131005904/https://www.who.int/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|arquivodata=31-01-2020|urlmorta=não|acessadoem=11-03-2020}}</ref> Acradita-se que l bírus tenga ua ourige zonótica, porque ls purmeiros causos cunfirmados tenien percipalmente ligaçones al Mercado Atacadista de Fruitos de l Mar de Huanan, que tamien bendia animales bibos.<ref name="characteristicsZH">{{citar periódico|título=[The epidemiological characteristics of an outbreak of 2019 novel coronavirus diseases (COVID-19) in China]|língua=zh|periódico=Zhonghua Liu Xing Bing Xue Za Zhi=Zhonghua Liuxingbingxue Zazhi|volume=41|número=2|página=145–151|data=2020|pmid=32064853|doi=10.3760/cma.j.issn.0254-6450.2020.02.003|autor1=Novel Coronavirus Pneumonia Emergency Response Epidemiology Team}}</ref> An 11 de márcio de 2020, la Organizaçon Mundial de Salude declarou l surto ua pandemie.<ref>{{citar web|url=https://g1.globo.com/bemestar/coronavirus/noticia/2020/03/11/oms-declara-pandemia-de-coronavirus.ghtml|título=OMS declara pandemia de coronavírus|publicado=[[G1]]|data=11-03-2020|acessodata=11-03-2020|urlmorta=não}}</ref><ref name="WHO declares coronavirus pandemic">{{citar web|url=https://www.statnews.com/2020/03/11/who-declares-the-coronavirus-outbreak-a-pandemic/|título=WHO declares the coronavirus outbreak a pandemic|autor1=Helen Branswell|autor2=Andrew Joseph|publicado=STAT|data=11-03-2020|acessodata=11-03-2020|língua=en|arquivourl=https://web.archive.org/web/20200311173708/https://www.statnews.com/2020/03/11/who-declares-the-coronavirus-outbreak-a-pandemic/|arquivodata=11-03-2020|urlmorta=não}}</ref> Ls cientistas chineses eisolórun un nuobo coronabírus, l ''SARS-CoV-2'', 70% semelhante na sequéncia genética al ''SARS-CoV'', i mais tarde mapeórun i çponibelizórun la sue sequéncia genética.<ref name="Hui14Jan2020">{{citar periódico|último1=Hui|primeiro1=David S.|último2=Azhar|primeiro2=Esam EI|último3=Madani|primeiro3=Tariq A.|último4=Ntoumi|primeiro4=Francine|último5=Kock|primeiro5=Richard|último6=Dar|primeiro6=Osman|último7=Ippolito|primeiro7=Giuseppe|último8=Mchugh|primeiro8=Timothy D.|último9=Memish|primeiro9=Ziad A.|último10=Drosten|primeiro10=Christian|último11=Zumla|primeiro11=Alimuddin|data=14-01-2020|título=The continuing epidemic threat of novel coronaviruses to global health - the latest novel coronavirus outbreak in Wuhan, China|url=https://www.ijidonline.com/article/S1201-9712(20)30011-4/pdf|periódico=International Journal of Infectious Diseases|volume=0|número=0|página=|doi=10.1016/j.ijid.2020.01.009|issn=1201-9712|acessodata=20-01-2020|lhéngua=anglés}}</ref><ref name="promedmail">{{citar web|título=Undiagnosed pneumonia - China (HU) (01): wildlife sales, market closed, RFI Archive Number: 20200102.6866757|url=https://promedmail.org/promed-post/?id=6866757|website=Pro-MED-mail|publicado=International Society for Infectious Diseases|acessodata=20-01-2020|lhéngua=anglés}}</ref><ref name="Pinghui15Jan2020">{{citar web|url=https://www.scmp.com/news/china/society/article/3046233/wuhan-pneumonia-how-search-source-mystery-illness-unfolded|título=Wuhan pneumonia: how search for source unfolded|último1=Pinghui|primeiro1=Zhuang|último2=Wu|primeiro2=Jerry|data=15-01-2020|publicado=South China Morning Post|urlmorta=não|arquivourl=https://web.archive.org/web/20200115165740/https://www.scmp.com/news/china/society/article/3046233/wuhan-pneumonia-how-search-source-mystery-illness-unfolded|arquivodata=15-01-2020|acessodata=20-01-2020|língua=inglés}}</ref><ref>{{citar web|título=Wuhan seafood market pneumonia virus isolate Wuhan-Hu-1, complete genome|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/MN908947|website=NCBI Genbank|publicado=National Center for Biotechnology Information|acessodata=20-01-2020|língua=inglés}}</ref><ref>{{citar web|url=https://saude.abril.com.br/medicina/coronavirus-gripe-diferencas-semelhancas/|publicado=Abril|título=Coronavírus e gripe: quais as diferenças e semelhanças?|data=26-03-2020|acessodata=29-03-2020|autor=Maria Tereza Santos}}</ref>
== Eifeitos de la Quelonizaçon ==
Ancuontros antre ls [[Splorador|sploradores]] ouropeus i las populaçones ne l resto de l mundo antroduziran bárias eipidemies an defrentes locales. Metade de la populaçon natiba de la [[América Spanhola]] an 1518 fui muorta atrabeç de la [[baríola]]. La Baríola atingiu l [[México]] na década de 1520, matando 150.000 pessonas an [[Tenochtitlán]] i l Peru na década de 1530, ajudando ls cunquistadores ouropeus. L [[Sarampo]] matou dous milhones de natibo mexicanos adicionales na década de 1600. Mais tarde, antre 1848 i 1849, antre 40.000 i 150.000 habaianos morrírun de sarampo. Tamien hai bárias malinas çconhecidas que éran stremamente sérias mas zaparecírun atualmente, assi l'[[etiologie]] destas malinas nun puode ser stablecida. La causa de l chamado "Suor anglés", ne l seclo XVI, na [[Anglaterra]], que fui tan temido quanto la peste bubónica, inda ye çconhecida.
== Antrisse subre possibles pandemies ne l feturo ==
L bírus ébola i outras malinas debrebe letales cumo la Febre de Lassa, bírus de Marburg i la Febre heimorrágica bolebiana son malinas altamente cuntagiosas i mortales cul potencial teórico de se tornar pandemies. L'halbelidade dessas malinas para spalhar-se i causar ua pandemie ye lemitada, pus sue trasmisson depende de cuntato íntemo cul betor anfetado. Mutaçones genéticas poderien acuntecer podendo eilebar l potencial dessas malinas de anfetar-se, por esso, ye neçaira ua ouserbaçon custante por parte de la quemunidade científica.
=== Resisténcia antibiótica ===
Antibióticos resistentes tamien puoden reabibar malinas cunsidradas cuntroladas, son las chamadas superbatérias. Causos de tuberculose resistente a todos ls tratamientos tradecionalmente efetibos eimergiran, causando grande preocupaçon als profissionales de salude. Tales batérias quemuns cumo [[Staphylococus aureus|''Staphylococus aureus'']] i speces de ''[[Enterococcus]]'' que zambolbírun resisténcia l'antibióticos çponibles mais fuortes cumo ''vancomycin'' emersas ne ls radadeiros 20 anhos cumo ua causa amportante d'anfeçones spitalares. Ne ls Stados Ounidos, 2.000.000 pessonas por anho stan a cuntrair anfeçones spitalares depuis tenido sido admitido para spitales para recebir cuidado médico por rezones sin conexones. L mais recentes númaros d'anfeçones assusta, an 2006 surgian 4 causos nuobos por minuto. Organizaçones mundiales de salude juntan sfuorços para erradicar estas nuobas malinas.
=== Anfeçon de BIH ===
L bírus [[BIH]] que causa la [[SIDA]] ye cunsidrado ua pandemie global<ref name="modernv">Dimmock, N. J.; Easton, A. J.; Leppard, K. N. (2007). «19.9: The cost of the HIV Pandemic». ''Introduction to Modern Virology'' (an anglés) 6ª ed. Malden, MA/Garsington Road, Oxford: Blackwell Publishing. p. 337-338. {{ISBN|1-4051-3645-6}}</ref> agora cun anfeçon taxa tan alta quanto 25% na [[África susaariana]]. Eiducaçon efetiba subre prática sexual mais sigura i treinar precauçones ajudou a reduzir la belocidade de las taxas d'anfeçon an bários países africanos que patrocinórun porgramas d'eiducaçon nacionales. Taxas d'anfeçon stan a subir outra beç na Ásia i na América. Debido l'alta ancidéncia d'anfeçon ua eimensa perda de bidas nas África central i leste stan a debastar ls países destas regiones.<ref name="modernv" />
=== SARS ===
An 2003, habie preocupaçones que la SARS, ua forma nuoba i altamente cuntagiosa de pneumonie atípica causada por un coronabírus ''SARS-CoV'', poderie se tornar pandemie. L'açon rápida por outoridades nacionales i anternacionales de salude cumo la Organizaçon Mundial de Salude ajudórun a deixar trasmisson lenta, treminando las eipidemies localizadas antes qu'eilhes podíssen se tornar ua pandemie. La malina nun fui erradicada, mas, poderie remergir inesperadamente, anquanto outorizando monitorando i poderie ambalar anformando de causos suspeitos de pneumonie atípica.
=== Gripe abiária ===
An febreiro de 2004, l bírus de la gripe abiária fui çcubierto an páixaros ne l Bietname. Teme-se que, se l bírus de la gripe abiarie cumbinar cun un bírus de gripe houmano (nun páixaro ó un houmano), l subtipo nuobo criado poderie ser altamente cuntagioso i altamente letal an houmanos. Tal subtipo poderie causar ua pandemie de gripe global, semelhante a la gripe spanhola, ó l mais baixo pandemie de mortalidade cumo la gripe asiática i la gripe de Hong Kong.
=== Gripe suína (Gripe A) ===
[[Fexeiro:Swine_Flu_Masked_Train_Passengers_in_Mexico_City.jpg|dreita|miniaturadaimagem|Pessonas a ousar máscaras faciales ne l metro de la Cidade de l México durante l surto de gripe suína na América de l Norte an 2009.]]
Gripe suína ye l nome dado a ua malina causada pul bírus H1N1, ua cumbinaçon de las cepas de ls bírus abiairo i houmano. La cuntaminaçon se dá dun houmano cuntaminado ó oubjetos cuntaminados para outro houmano. Nun hai riscos ne l cuntato antre cochinos i houmanos, nin ne l cunsumo de la chicha de cochino.<ref name="G1Entenda">G1. [http://g1.globo.com/Noticias/Mundo/0,,MUL1097486-5602,00-ENTENDA+COMO+A+GRIPE+SUINA+SE+ESPALHA+ENTRE+HUMANOS.html «Entenda como a gripe suína se espalha entre humanos»]. Cunsultado an 25 d'abril de 2009 (An pertués)</ref> An 2009, an meio a un surto de la malina, l gobierno mexicano anunciou 150 muortes ate l die 29 d'abril de 2009 causadas pul H1N1 l que lebou la Organizaçon Mundial de la Salude a declarar que la malina ten grande possibelidade de se tornar ua pandemie.<ref>G1. [http://g1.globo.com/Noticias/Mundo/0,,MUL1098148-5602,00-OMS+DIZ+QUE+SURTO+DE+GRIPE+SUINA+E+MUITO+GRAVE+E+PODE+VIRAR+PANDEMIA.html «OMS diz que surto de gripe suína é 'muito grave' e pode virar pandemia»]. Cunsultado an 25 d'abril de 2009 (An pertués)</ref><ref name="Estadão">[http://www.estadao.com.br/noticias/internacional,oms-faz-reuniao-sobre-gripe-suina,360383,0.htm «OMS faz reunião sobre gripe suína»]. Cunsultado an 25 d'abril de 2009 (An pertués)</ref> Ne l die 30 de Abril de 2009 la OMS oumentou l nible pandémico de la gripe AH1N1 para fase 5. L nome Gripe Suína fui altarado pula OMS para Gripe A, pus l nome poderie afetar l comércio suíno. Ne l die 11 de júnio de 2009 la OMS oumentou l nible para 6, caraterizando ua pandemie. Ne l momiento de l decreto éran registrados 27.737 causos de gripe A ne l mundo i 141 muortes.<ref>http://oglobo.globo.com/mundo/mat/2009/06/11/oms-eleva-gripe-h1n1-pandemia-brasil-tem-52-casos-756304984.asp (An pertués)</ref>
== Ber tamien ==
*[[Statística]]
{{Refréncias|refs=<ref name=Cyprian>{{Citar web|url=http://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/daily-life-and-practice/the-cyprian-plague/|título=The Cyprian Plague|acessodata=16-04-2015|língua=en}}</ref>}}
<div class="reflist references-small" style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; column-count: 2;">
<references group="" responsive="0">
<ref name="Cyprian"><cite class="citation web">[http://www.biblicalarchaeology.org/daily/ancient-cultures/daily-life-and-practice/the-cyprian-plague/ «The Cyprian Plague»] (em inglês)<span class="reference-accessdate">. Consultado em 16 de abril de 2015</span></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fpt.wikipedia.org%3APandemia&rft.btitle=The+Cyprian+Plague&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.biblicalarchaeology.org%2Fdaily%2Fancient-cultures%2Fdaily-life-and-practice%2Fthe-cyprian-plague%2F&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook"><span style="display:none;"> </span></span></ref>
</references>
</div><br />
== Ligaçones sternas ==
* [https://www.reuters.com/news/picture/solitary-scenes-in-the-coronavirus-pande-idUSRTS3715N Reuters: Fotos online mostram efeitos de uma pandemie] (An Pertués)
* [https://www.vox.com/coronavirus-covid19/2020/3/17/21180645/covid-19-coronavirus-social-solidarity-epidemic-pandemic-paid-leave-health-care ''The Covid-19 question: Can social solidarity replicate faster than the virus?''], artigo cun bídeo legendado an pertués ([https://www.vox.com/ '''VOX'''])
[[Catadorie:Pandemies]]
ag58i8mkzjwgzg0hq53h06o55e7fx6u