Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.15
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Reino de la Galízia
0
1020
108005
104645
2026-08-18T16:00:56Z
~2026-30875-10
15270
108005
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
L '''Reino de la Galiza''' ([[seclo V]] - [[1833]]) fui ua antidade política ne l noroeste de la [[Península Eibérica]]. La sue stenson territorial, einicialmente de proporçones mui maiores a la atual [[Galiza]], fui eiboluindo al lhongo de ls seclos.
== Território i Cunceito ==
La Gallaecie passou de ser ua porbíncia remana a albergar un reino pulas manos de l [[suebos]]; çtacados outores coetáneos a la fin de la dominaçon remana falában dua Gallaecie que possuía proporçones mui maiores que la atual Galiza, cujos lhemites permanécen praticamente antatos até l [[seclo XII]], momiento ne l qual [[Reino de Pertual|Pertual]] parou de pertencer a la [[Galiza]] i [[reino de Lhion]], para cobrar personalidade própia.
L território de la Galiza nesta época (seclos IV-V d.C) aparece relatada por numerosos outores de la época, assi l storiador i teólogo galaico-remano [[Paulo Orósio]], la ampeços de l seclo V d.C., splica na sue obra ''Storiarun'' que ''Cantabri eit Astures Gallaecie probinciae portio sunt''<ref>Orosius.Storiarun (VI,21),ed. Torres, 1985,p.569:"Cantabri eit astures Gallaeciae probincia portio sunt".</ref>, esto ye, Cántabros i Astures fázen parte de la porbíncia de la Galiza, eideia que l cronista bracarense [[Idácio]] reflete de eigual modo na sue ''Crónica'' an meados de l seclo V d.C, adonde chama ''Campus Gallaeciae'' (Campos de la Galiza) a la grande prainada coincida hoije cumo [[Tierra de Campos]], na atual [[Castielha-Lhion]]. Posteriores outores cumo [[Santo Isidoro]], ne l [[seclo VII]] cuntinan a fazer finca-pie na stenson de la Galiza, yá sob l domínio besigodo assi na sue obra [[Etymologiae]] matiza que "Asturia i Cantabria, son regiones sitas na Galiza", ''regiones partes sunt probinciarun (?) sicut in Gallicia; Cantabria, Asturia.''<ref>Isidoro, Eitimologies, XIV, 5, ed. Oroç/Marcos/Díaç, 1982, ps. 20-21.</ref>
[[Fexeiro:Escudo reino de galicia.jpg|thumb|left|250px|Escudo de l reino de la Galiza eilustrado an L´armorial Le Blancq. Bibliothèque nationale de France. 1560.]]
Ls outores pónen de relebo la polissemia de l cunceito, por un lhado ua Galiza ampla, ua porbíncia remana que ancluía l território cumprendido antre [[Fisterra]] até a la atual [[La Rioja]], adonde se ancuntrában [[galaicos]], [[sturianos]], [[cántabros]], [[baceos]] i outros pobos, i por outro lhado la Galiza propiamente dita, l território que nun sendo nin ástur nin cántabro, staba habitado (antre outros) puls galaicos, i que le darie l nome a to l noroeste peninsular até al seclo XII.
Cula chegada de ls suebos zde la Ouropa central an [[411]] d.C.<ref>[[411]] d.C. ye cunsidrado por bários outores cumo l anho ne l qual "Ls suebos tornan las sues spadas an arados, i ampeçan la eimediata cunhaige de monedas", páigina 161, ''L comezo de la nosa Eidade Medie'', Xoán Vernárdeç Bilar, 2003, Toxosoutos S.L., ISBN 84-95622-80-7, "chegada de ls suebos i foedus cun Roma", páigina 127, Anselmo Lhópeç Carreira, in seçon "Eidade Média" de la ''Storia de Galicia'', Ed. La Nosa Tierra, ISBN 84-89138-65-6.</ref>, la Galiza para de ser ua porbíncia remana ([[Gallaecie]])<ref>"An [[411]], un ''foedus'' cul amperador Honório assina als suebos la porbíncia de la Gallaecie, nas sues regiones mais oucidentales". Páigina 73, Ramón Billares, ''Storia de Galicia'', 2004, Ed. Galaxia, ISBN 84-8288-655-X.<br />Mas, outros outores cumo Caamaño Géstio (n´''La Gran Storia de Galicia. La Galicia Romana. Belume 2: Eiquenomía, Sociadade, Relixión i Arte; L Mundo Suébico'') nega tal possiblidade: ''Hoije an die parece un fato cumprobado que ls pobos bárbaros que ambaden la península fan nel pula sue cunta i nó, cumo se cria, mediante un pato cun ls remanos, ambora este si eisistisse cun ls besigodos.''</ref>, para se tornar finalmente nun reino cula corte fixada an [[Braga]], un reino que ls suebos tentarian depressa acrescentar pul sul a la custa de l [[Ampério Romano|Ampério Remano]], ancorporando al sou domínio i de jeito permanente buona parte de la parte de la porbíncia remana de [[Lusitánia]], chegando a fazer-se temporalmente cula capital, [[Emerita Augusta]] ([[Mérida]])<ref>{{Ref-lhibro| outor =Caamaño Géstio, José Manuel| títalo =La Gran Storia de Galicia. La Galicia Romana. Belume 2: Eiquenomía, Sociadade, Relixión i Arte; L Mundo Suébico| anho =2007| publicaçon =Arrecife Eidiciónes | id =ISBN 978-84-96931-06-0}}</ref>, , i tornou-se nun reino cun capital an [[Braga]]. Un reino que ls suebos tentarian acrescentar pul sul a la custa de l Ampério Remano, ancorporando al sou domínio i de modo permanente, buona parte de la parte de la porbíncia remana de la [[Lusitánia]], chegando a fazer-se temporariamente cula capital, Emerita Augusta ([[Mérida]]), que finalmente serie abandonada.
Passado la [[batailha de Bouillé]] an [[507]], ls besigodos son spulsos de la [[Gália]] (fuora la Setimania) puls [[francos]], sob l comando de [[Clóbis I]].
Depuis de l seclo VI, l nome de ''Spania'' (Spanha) benerie perder l seneficado geográfico que tenie até anton, para chamar l território gobernado puls besigodos. Al mesmo tiempo, "Galécia" (Galiza) tornar-se-iba l nome de l território gobernado puls reis suebos. La [[Península Eibérica]] quedaba repartida assi an dues antidades admenistratibas, [[Spania]] i [[Galécia]] , mantendo-se durante de l mesmo modo durante mais de cinco seclos.
L fin de las monarquias sueba i bisigoda nun cambiarie yá esta nuoba nomeaçon de la [[Península Eibérica]], que quedaba partilhada assi an dues antidades geográficas, [[Spánia]] (Spanha) i [[Gallaecie]] (Galiza), mantendo-se de l mesmo jeito durante mais de cinco seclos. Éran assi ousadas fórmulas tales cumo ''Galletian eit Ispanian''<ref>Martín, 1995, p.433.</ref>,''Spaniae eit Galiiciae''<ref>Vishko, 1984, p.339</ref>, ''Spaniis eit Gallicis regionibus''<ref>1088, outubre, 15. Mansilla, 1955, doc 27, p.43</ref>, persentes al lhongo de to la Eidade Média.<ref>Lhópeç Teixeira, 2005, p.243</ref>.
Ne l ampeço de l seclo XII, la ampla [[Galiza]] ampeçou a fragmentar-se, nomeadamente an [[1108]] cula andependéncia de Pertual, i que acabarie por scluir [[Lhion]] (cun [[Stúrias]] i [[Stremadura]]) i la [[Castielha]], tornando-se an reinos própios. La finales de l seclo XII, Galiza, Lhion, Castielha i Pertual yá éran reinos defrentes.
== La ourige de l reino ==
[[Fexeiro:Gallaecia-suev.png|thumb|right|300px]]
La ourige de l reino ancontra-se ne l seclo V d.C., quando ls [[suebos]] definitibamente se assentan na antiga porbíncia remana chamada ''[[Galécia]]''. Estes, ancabeçados pul sou rei, [[Heirmerico]] (que assinara un ''foedus'' cul amperador remano Honorio, pul qual les cuncedie la soberanie, ó seia, a total andependéncia de Roma), fixarian la sue corte na antiga [[Bracara Augusta]], criando assi l que se chamarie ''regnun sueborun'', ''regnun galliciense'' ó Reino Suebo, ampeçando l sou reinado an 409. An 449, l purmeiro rei suebo nacido na [[Galiza]], [[Requiário I]] (filho de [[Réquila I]], nieto de [[Heirmerico]]), decide cumberter l reino an [[católico]], al eigual que la maiorie de la sue populaçon, inda que de [[465]] la [[550]] tornar-se-iba al [[arianismo]].
Nun seclo mais tarde, las defrenças antre ls natibos [[galaicos]] i ls suebos ampeçarian a zaparecer, i este fato tenerie cumo resultado que ls outores cuntemporáneos se refiran al reino nesse momiento cumo ''Galliciense Regnun''<ref>''Storia Francorun''. Griegorio de Tours.</ref>, i als reis andistintamente cumo ''Regen Galliciae''<ref>''De scritoribus eclesiasticis''. Sigebertus Gembalensis.</ref>, ''Rege Sueborun'' ó ''Galleciae totius probinciae rex''<ref>RISCO, M., Spaña Sagrada 40- 41.</ref>, mesmo ls bispos cumo [[Martico de Dume]] seran reconhecidos cumo eipiscopi Gallaecie<ref>''Martini Eipiscopi Vracarensis Oupera Omnia'' pp. 288-304.</ref>. Todo esto propicia que ne l seclo VI d.C., puodamos yá falar de la eisisténcia de l Reino de la Galiza.
== L reino de la Galiza na monarquia bisigótica ==
An 585, Lheobigildo, rei bisigótico de Spania i Setimania, cunsegue acabar cula andependéncia política que ls reis suebos mantibírun na Galiza zde [[409]], derrotando l redadeiro rei suebo, Andeca. Zde essa altura, l território de la chamada anton Galécia, passa a fazer parte de la órbita de poder de Toledo, donde ls monarcas bisigóticos eisercian l sou poder depuis de séren spulsos de la Galia puls [[francos]]. L período de gobierno bisigótico na Galiza nun supós nanhue mudança brusca, de modo que, fuora las dioceses situadas na Lhusitánia, las dioceses galhegas cuntinórun a zambolber la sue atibidade cun normalidade, mantendo-se atibas las dioceses de [[Braga]], [[Porto]], [[Tui]], [[Eirie]], [[Britonia]], [[Lugo]], [[Ourense]], [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[Coimbra]], [[Lamego]], [[Biseu]] i [[Idanha]].
La ourganizaçon territorial heirdada de seclos anteriores nun mudou, i mesmo las eilites culturales, tanto relegiosas cumo aristocráticas, aceitórun ls nuobos monarcas, que anque tenéren la sue corte an Toledo, assumian l cuntrolo político de trés antigos reinos; Spanha, Setimania i la Galiza; assi, ne ls cuncílios relegiosos, cumo de Toledo an 589, stában persentes ''eipiscoporun totius Spaniae, Galliae eit Gallaetiae''<ref>[http://la.wikisource.org/wiki/Chronicon_(Iohannes_Viclarensis) ''Chronicon Iohannis Biclarensis'' 590.1 = bb 330-341.]</ref> ó seia, bispos de to Spanha, Galia i Galiza, esta cuncepçon tripartita ancontra-se al lhongo de l gobierno bisigótico zde 585, defrenciando mediante dibersas fórmulas las trés antidades bisigóticas ne ls decumientos cumo; ''fines Spanie, Gallie, Gallecie''<ref>[http://www.zeno.org/Geschichte/M/Delbr%C3%BCck,+Hanes/Geschichte+dar+Kriegskunst/2.+Teil.+Die+Germanen/4.+Buch.+Dar+%C3%9Cbergang+anes+Mittelalter/3.+Kapitel.+Dar+Berfall+dar+urspr%C3%BCnglichen+germanisch-romanischen+Kriegsberfassung/Dar+Text+dar+Gesetze ''Wamba Lhex''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó ''Spaniae eit Galliae bel Gallitiae''<ref>[http://www.beneditus.mgh.de/quellen/chga/chga_045t.htn ''Synodus Toletana tertie''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, antre outras. Neste cuntesto, çtaca-se la figura de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso de Braga]], bispo galaico de ascendéncia bisigótica, famoso pulas numerosas fundaçones lhebadas a cabo por el an to l oucidente peninsular, quaije siempre an lhugares scondidos nas muntanhas i mesmo nas ilhas, subressaindo-se la sue austeridade.
Las derradeiras décadas de la monarquia bisigótica fúrun de marcada decadéncia, debido, an buona parte, a la reduçon de l comércio cun ua amportante reduçon de la circulaçon monetária, cunsequéncia direta de la amposiçon de l poder muçulmano la percípios de l seclo VIII ne l mediterráneo sul. La Galécia ber-se-a la afetada pulas mesmas pautas. Fui anton que [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso]] denunciou un stado generalizado de retrocesso cultural, perda de la dinámica de tiempos atrás, i an seguida abrolhou un cierto grau de çcontentamiento ne l alto clero galaico. Assi, ne l X Cuncilio de [[Toledo]], an 656, Fruituoso, pertencente la círclos de poder bisigóticos, assumiu la cadeira metropolitana de [[Braga]], acuntendo esto a la prébia renúncia de l sou titular Potamio, quien ademales reconhecie splicitamente la crise de la bida eclesiástica. Na mesma ocasion, ls eilhi reunidos anulában l testamiento deixado pul bispo Recimiro de Dume, pus nel doaba las riquezas de la diocese-mosteiro als pobres.
La crise final bisigótica remontarie al reinado de Égica. Este monarca declarou heirdeiro al sou filho Witiza i yá an bida associou-lo al trono, an 698, ambora la lhei bisigótica oubrigasse a la eileiçon dun nuobo rei i nun a la trasmisson heireditária. Dita associaçon cunsistiu an antregar-le l gobierno de la Galiza, eisercendo cumo rei cun capital an [[Tui]]. Witiza eirie ser rei de la Galécia pul menos até a la muorte de l sou pai, l que supone ua situaçon nuoba nesta etapa final i cunflituosa de la monarquia bisigótica, eibidenciando la atibidade política que la Galiza cunserbaba cien anhos depuis de l fin de la monarquia sueba. An 702 cula muorte de Égica, Witiza assume tamien l gobierno de Spania, trasladando-lo la Toledo adonde gobernarie até 710. Depuis de la sue sue muorte, un setor aristocrático bisigótico ampediu la chubida al trono de l sou filho Áquila, ampondo pula fuorça la Rodrigo, l que supós un cunflito cebil antre ls sous partidários i ls de ls filhos de Witiza. Será an 711 quando ls einimigos de Rodrigo cunseguiran que un eisército muçulmano cruze l [[streito de Gibraltar]] i apersente batailha la Rodrigo an [[Guadalete]], adonde este ye derrotado, fato que marca l fin de l gobierno bisigótico an Spania, i que terá ua trascendéncia stórica total para las dues restantes antidades políticas: Galécia i Setimania.
An [[715]], [[Abd al-Aziç ibn Musa]] casa-se cula biúba de Rodrigo, de nome Eigilona antitulada ''reginan Spanie''<ref>Crónica Mozárabe, ed. Lhópeç Pereira, 1980a, ps. 76-79: "cun reginan spanie in coniugo copulatan.</ref>, cunfirmando la cuntinidade dinástica, trasferida assi lhegitimamente al gobernador muçulmano. Cun este fato, ls gobernantes muçulmanos cunsiderórun-se politicamente cuntinadores de l anterior stado i assumiran ls atributos detidos antes puls reis bisigóticos de Toledo. Desta forma, cula cunquista de to la ''Spania'' puls muçulmanos, para alhá de las sues frunteiras, ls emires cordobenses serien coincidos cul títalo de rex Spanie<ref>ed. Lhafuente Alcántara, 1867, p. 166.</ref>. A partir desse anstante ampeça ua nuoba cuncepçon geográfica, pus Spanha bai ser l nome cul qual se zeigne l território muçulmano, i Galiza al território crestiano. Assi, l storiador Al-Maqqari deixa claro la stenson de l domínio muçulmano al referir-se a la cunquista de ampeços de l seclo VIII:
Nun quedou lhugar sin dominar an Al-Andalus se scetuamos parte de la Galécia.
== La formaçon de la nuoba monarquia na Galécia ==
Passado la queda de las porbíncias de Spania an [[711]], i de la Setimania an 719, sob domínio muçulmano, la Galécia fui la antidade admenistratiba na península eibérica cun menor persença muçulmana, mantendo las sues struturas sócio-eiquenómicas heirdadas de l passado galaico-remano i suebo. Assi, este território de l Mar Cantábrico até l riu [[Douro]], que yá fura pouco lhigado al gobierno bisigótico zde Toledo, nin al sou heirdeiro político l Emirado [[Omíadas|Omíada]] de [[Córdoba]], an redadeira anstáncia submetido la [[Damasco]]. La decadéncia i l final zaparecimiento de l stado bisigótico, supós un bazio de poder central, propiciando que ls nobres lhocales galhegos, sturianos i bascos de l momiento, eimergessen cun fuorça zde ls sous senhorios, que tentaran acrescentar bien pula bie de la diplomacie, mediante patos i casamientos, bien cumo pula bie de las armas, percurando ampor-se delantre ls demales.
An cuntreste, i anque de la aparente cumbulson política de ampeços de l seclo VIII, la rede eclesiástica galhega nun sofriu alteraçones demasiado perfundas, i anquanto las [[Stúrias]] cuntinórun a carecer de sé eipiscopal até finales de l seclo IX, la [[Galiza]] mantebe ua total cuntinidade relegiosa zde la época galaico-remana, pul menos an trés [[diocese]]s: Lhugo, Vritonia-Mondonhedo, i Eirie, adonde ls sous bispos residiran ininterrutamente nas sues respetibas sés, i nominalmente noutras cinco: Braga, Ourense, Tui, Lhamego i Dume. De cierto , delantre la ansegurança político-relegiosa, ls bispos destas dioceses residiran noutras sés, aliás an Lhugo acuolhírun temporariamente ls bispos de [[Braga]] i [[Ourense]], na diocese de [[Eirie]] ls de Tui i Lhamego, i an Britonia-[[Mondonhedo]] l de [[Dume]].
Este cuntesto ye de defícel anterpretaçon stórica pula caréncia dua documentaçon própia de la época (seclos VIII i IX). La purmeira mençon a ua personaige cun atribuiçones senhoriales passado de la derrota bisigótica, ancontra-se nun decumiento de 812 chamado ''Testamentun Regis Adefonsi'' (testamiento de l rei Afonso) l qual çcribe un nobre de nome [[Pelágio de las Stúrias|Pelágio]]( ''Pelagius''), que tenerie lhutado na region de [[Stúrias]] nua rebuolta contra l poder muçulmano an [[Cobadonga]], possiblemente senhor de l território adonde queda [[Cangas de Onís]], adonde tenerie bibido an meados de 710, sendo l ciclo de crónicas de [[Afonso III]] que l çcribe cun maior detalhe, anque a ser posterior.
Nas crónicas cumo la de Bizantino-arábigo ó la Crónica Moçárabe, redigidas an 741 i 754 respetibamente, nun se menciona nin la figura de [[Pelágio de las Stúrias|Pelágio]], nin la sue rebolta an Cobadonga, l que segundo outores atuales pónen an dúbeda seriamente la relebáncia ó la própia eisisténcia de l mesmo Pelágio i de l mito de Cobadonga. Las alusones muçulmanas la esta rebelion, assi ne l Ajbar Machmua diç-se: "Ls galhegos, aprobeitando la cuntenda cebil antre ls muçulmanos ne ls meados de l seclo VIII, sublebórun-se contra l eislan i apoderórun-se de to l çtrito de Stúrias", tamien [[Ahmed Mohammed al-Maqqari|Al-Maqqari]] faç mençon a esto: "Diç Isa bien Ahmad Al-Razi que an tiempos de Anbasa bien Suhain Al-Qalbi, argueu-se an tierras de Galiza un asno salbaige chamado Belai", sin bien ye cierto que estas, bien cumo las crónicas crestianas, fúrun scritas hai mais de seclo i meio depuis destes supostos acuntecimientos.
Las refréncias mais çcritibas deste nobre chamado ''Pelagius'', chegan la finales de l seclo IX, adonde son numerosas las ouriges que se le adjudican zde las tardies crónicas crestianas. Para la Crónica Albeldense, Pelágio era nieto de Rodrigo, derradeiro rei bisigótico de Toledo, para la Crónica Rotense fui scolhido an cunciliun puls própios astures cumo oubrigaba la lhei eiletiba bisigótica, i para outras fuontes fui mesmo çcendente de l própios Lheobigildo i Recaredo ó filho de l duque besigodo, Fáfila. An qualquier causo, l solo que se puode afirmar ye que la figura de Pelágio, cumbertida an mito, possiblemente se baseou nun de ls muitos senhores crestianos de la Galécia nesse momiento, tenendo ua relebante amportança ne l chamado Reino de ls Astures la ampeços de l seclo VIII, zde la sue modesta corte an [[Cangas de Onís]], algo que nun entra an zacordo cul relato de l muçulmano Al-Maqqari que l çcribe cumo: "un anfiel chamado Belai, natural de Stúrias na Galécia". Este serie sucedido pul sou filho chamado Fáfila, mas por cúrtio spácio de tiempo.
== Ourige i cunsulidaçon de l ''Regnun Christianorun'' ==
Cula muorte de [[Fáfila]], las crónicas afonsinas relatan la antrada dun senhor territorial chamado Afonso, de ourige cántabra, que se tenerie casado cula armana de Fáfila ampliando cun esto ls sous domínios. Assi l pequeinho reino/senhorio ampeçado por Paio medra pula bie matrimonial perdendo la sue cundiçon stritamente astur, para ser ua antidade adonde l caráter crestiano, i subretodo l mesmo quadro geográfico, serien ls puntos de ounion antre estes senhores cántabro-astures que eirien acrescentando i unificando cun outros territórios l sou própio domínio. Passamos assi dun pequeinho reino/senhorio ne l ouriente sturiano, a un território maior que será cul tiempo outoproclamado cumo ''Regnun Christianorun'', ó reino de l Crestianos, pus fui l fator relegioso, lhibre de bassalaige dreita la [[Córdoba]], un amportante pretesto para la antegraçon de l defrente pobos de to la Galécia.
Las crónicas splican esta spanson territorial por meio "repoboaçones", sugerindo que Afonso I, repobou: "Stúrias, Primorias, Lhiébana, Trasmiera, Sopuerta, Carranza, Bardulia i la parte marítima de la Galiza". Mas, la análeze arqueológica i documental ten demunstrado an datas recentes que to l norte i noroeste peninsular fui habitado siempre pulas mesmas gientes, lhougo, debemos perceber tal afirmaçon nun cumo ua repoboaçon de gientes subre ua tierra zabitada, senó cumo un ourdenamiento sob un poder senhorial, ye dezir sob la sfera de anfluéncia de Afonso I subre uns territórios que bibian a la borda dua outoridade statal superior.
An 757 Afonso I ye sucedido pul sou filho Froila, passado este assassinar l sou armano Bimara nas çputas por heirdar l trono paterno. Este acrescientou ls domínios de ls sous progenitores para alhá de la cordilheira Cantábrica, tenendo de fazer frente la numerosas reboltas, pus nun todos ls nobres galhegos aceitórun la sue outoridade, cumo mostra la redaçon rotense de la Crónica de Afonso III adonde diç:
"Als pobos de Galiza, que contra el se rebelórun, benceu-los i submetiu a to la porbíncia la fuorte debastaçon."
Depuis de onze anhos de gobierno, Froila ye assassinado por un setor de la nobreza que se oupunha. Mas nun fui l sou filho Afonso, l que mais tarde serie coincido cumo [[Afonso II]], l que l sucediu, pus un nobre de nome Aurelio acediu al trono apoiado por un setor aristocrático afin política ó territorialmente a el, çlocando la Afonso II de l gobierno. La ourige de Aurelio, quien gobernarie de [[768]] a [[774]], ye ancierta cumo la maiorie destes "princeps" ó senhores cun atribuiçones reales. Las dues redaçones de la Crónica de [[Afonso III]] bénen coincidir praticamente ne l mesmo, tubo de fazer frente a ua rebelion camposina, cuncretamente la Crónica Rotense splica: "Ne l sou tiempo ls homes de cundiçon serbil arguírun-se an rebelion contra ls sous senhores, mas, bencidos pula diligéncia de l rei, fúrun reduzidos a la antiga serbidon", populaçon camposina lhocal que fui entrando an dependéncia ne ls domínios agrários de la nobreza i de la Eigreija, i ouposta antoce al porcesso de restauraçon de la outoridade de l monarca, percebida esta nun sentido político-anstitucional.
Muorto, [[Aurelio]], un nuobo nobre de nome [[Silo]] ([[774]]-[[783]]), toma por mulhier la Adosinda. L fato de l lhegítimo heirdeiro Afonso cuntinar la nun poder aceder al trono, faç pensar a numerosos outores que Silo cuntou cula ajuda de la mesma façon nobliária que apoiou la chubida de Aurelio. Del, custa que era un, "alheno a a tierra", i pul fato de anstalar an Prabie la sue corte, çlocando-la de l ouriente sturiano ata l oucidente, i de tenr tierras ne l ouriente galhego, parece que la sue ourige se situou nas tierras oucidentales de Stúrias i ourientales de Galiza. L Diploma de l rei Silo, que assegura que l príncepe Silo tenie propiadades nas prossimidades de la cidade de Lhugo, reforça la tese de la sue ourige oucidental. Tamien este soberano tubo de fazer frente ne l sou reinado a ua rebolta de ls pobos galhegos, cuntinaçon sin dúbeda de las habidas contra ls reis [[Froila I]] i [[Aurelio]]. Assi l cronista Sabastian cunta: "Als pobos de Galiza que se rebelórun contra el, benceu-los an cumbate ne l Monte Cubeiro i submetiu-los al sou ampério". Cun sigurança la natureza desta rebelion seia la mesma de las anteriores: la ouposiçon a la antegraçon forçosa nua strutura estatal superior.
Outra beç a la muorte de [[Silo]], acede outro senhor territorial, [[Mauregato]] ([[783]]-[[788]]), que se rebela contra ls oufeciales de palácio, apoderando-se de l reino de Silo fazendo que Afonso II se tenga de silar nas tierras de la sue mai, la basca Munia. Las crónicas afonsinas omiten a las bezes l sou reinado, i la maiorie fázen nel tirano i usurpador. Assi i to, l sou reinado fui cuntemporáneo de la fabricaçon dun hino apostólico la Santiago, i de la amportante querela adopcionista. Finalmente, sobe al trono [[Bermudo I]], apelidado "l Diácono", antre [[788]] i [[791]] passado suceder la Mauregato. Alguns outores apuntan a la Galiza propiamente dita, cumo possible brício de la sue mai, l que somarie apoios ne l oucidente de l reino, i aliás, l acesso al poder sin nanhun tipo de dificuldade faç supor que cuntou cul apoio de la mesma nobreza que apoiou la Mauregato na cimeira de l poder. Las crónicas afonsinas splican la sue binculaçon familiar cun Aurelio, fazendo-lo armano deste, i finalmente remontando la sue ourige al ''dux'' besigodo Pedro, tamien nun faltan decumientos mediebales que asseguran que casou cun ua aristocrata galhega de nome, Ursinda, nieta de l conde [[Sisebuto]] de [[Coimbra]] i filha de l rei besigodo [[Bitiza]], pus eisistia la necidade eideológica de fazer antroncar a estes senhores territoriales cul passado besigodo para dotá-los de poder lhegítimo, ua custante neogótica. L que cun certeza si sabemos, ye que an [[791]] parou de gobernar, sendo sucedido por Afonso II, quien si apersentaba outénticos atributos reales i cujo gobierno serie de special amportança para la Galiza.
== Afonso II i tumba apostólica ==
Passado un período de cunflitibidade antre ls defrentes ''princeps'' stur-galaicos, cul reinado de Afonso II acunte ua amportante mudança política, passa-se dua aneixaçon pula fuorça a la antegraçon pacífica de l ''populos Gallecie'' ("pobos de la Galiza") ne l teta de la Corona. Sin dúbeda l reinado de Afonso II supós un amportante abanço ne l porcesso de cunsulidaçon de la anstituiçon Monárquica, l qual fixo pensar la mais dun que debiu ser beneficioso pa l cunjunto ls antresses propiamente galhegos, aliás este monarca passou la sue anfáncia sendo eiducado an Samos, talbeç na família dun poderoso magnate galhego, que adotou acunter cun muitos de ls reis sucessores. L berdadeiro ye que parece haber ua coincidéncia de antresses políticos cun ls galhegos, tales cumo dous acuntecimientos stóricos de grande relebáncia na sue época, cumo son las relaçones de to la Galiza cul reino franco i la crise relegiosa probocada pula querela adopcionista, ampeçada presumiblemente na época de Mauregato i que se prolongou ne ls reinados de [[Bermudo I]] i l própio [[Afonso II de las Stúrias|Afonso II]]. dous fatos stóricos de fundamental trascendéncia que falan ls anales carolingianos i que silenciórun antressadamente ls cronistas de Afonso III (866-910).
De este jeito, anquanto las Crónicas de l ciclo afonsino agachan ls cuntatos políticos stablecidos antre ls monarca galaicos i ls carolíngios, las fuontes francas cunfirman la assisténcia de bispos de la Galiza al [[sínodo]] de [[Ratisbona]] an 782, i tamien al cuncilio de Fráncfort, adonde assisten bispos de ''Italiae, Galliae, Gothiae, Aquitaniae, Galleciae'' <ref>[http://de.wikisource.org/wiki/ADB:Rethel,_Alfred].</ref> an 794 l de maior relebáncia de todos ls celebrados ne ls tiempos de Carlomagno, pus nel tratou-se l tema de l adopcionismo, que afetaba la ounidade relegiosa de Oucidente. Al mesmo tiempo, ls anales francos dan ambora de l ambio de ambaixadas por parte de Afonso II l Casto, que ye coincido tanto ne ls ''Annales Regni Francorun'' bien cumo na ''Bita Karoli Magni'' cumo ''Hadefonsi regis Galleciae eit Asturiae''<ref>[http://www.thelatinlibrary .com/annalesregnifrancorun.html ''Annales Lhaurissense Maiores''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó seia, rei de la Galiza i de las Stúrias ó mesmo cumo ''Galletiarun principis''[15] (príncepe de las Galizas) segundo la Bita Hludobici i rex Gallaeciae[16] segundo la cronica mediebal de Heirmann de Reichenau, scrito ne l seclo XI. An to l causo, las relaçones antre Carlomagno i este monarca debírun ser mui streitas, pus l cronista Eiginardo na ''Vita Karolis'' afirma que quando Afonso II ambiaba mensageiros ó cartas al rei de l francos, querie ser chamado ''propiu sunn'', ye dezir, l sou bassalo.
Assi i to, l fato mais çtacable ye ne l sou reinado porduzir-se la çcubierta ó "ambençon" de la tumba dun de l doce apóstolos de [[Jasus Cristo]], [[Santiago l Maior]]. Tal acuntecimiento sucediu ne l lhugar chamado Cumpostela, i de la mano de l bispo Teodomiro de la diocese de Eirie, aliás l ónus político-relegiosa que este fato stórico tenerie nun momiento ne l que la monarquia staba a necessitar de simblos antegradores.
Na Eidade Média "l culto a un santo bien podie ajudar a moldar un reino", i assi Afonso II decide custruir ua eigreija, que se bien nun fui ua obra de grande ambergadura, supunha la purmeira piedra que mais tarde serie la alfaia de l románico ouropeu.
Anque de l casual desta çcubierta, la maiorie de ls storiadores cuntemporáneos bénen neste fato ua "ambençon" cun claros fines políticos, bien cumo relegiosos, percipalmente motibados pula crise relegiosa de l adopcionismo que amplicarie la criaçon dua eigreija na Galécia andependiente de la moçárabe cun sé an Toledo, de la que staba lhigada zde la fin de l poder suebo an Braga. Ls partidários desta postura oupinan que la ambason muçulmana fui l fator de base que splica la çcubierta de la tumba de l apóstolo Santiago an [[Galiza]], i nun an Spania; porque fui la antiga porbíncia remana de Galécia la sola que quedou a la borda de la maré muçulmana que alagou la [[Península Eibérica]] an 711. De fato, esta çcubierta ó "ambençon" de l ataúde tubo lhugar ne l reinado de Afonso II (791-842), mas fui ne l período eimediatamente predecessor que se punirun las bases eideológicas que iba ser, de eimediato, l achado "casual" de l ediclo cumpostelano pul bispo Teodomiro de Eirie, antre 818 i 847. Tanto Mauregato quanto Bermudo I son cuntemporáneos de la querela adopcionista, de l "Comentairos a la Apocalipse", atribuídos la [[Beato de Lhiébana]], i de la fabricaçon de l purmeiro Hino lhitúrgico specífico an honra de Santiago, que se associa cul rei Mauregato atrabeç dun [[acróstico]].
=== Período i lhinhaige ramirense ===
[[Fexeiro:20060630-Oviedo Santa Maria del Naranco.jpg|225px|thumb|right|300px|Atual eigreija de [[Santa Marie de l Naranco]]. Antigo paço rial de [[Ramiro I]] ne ls alredores de [[Obiedo]]. s. IX d.C.]]
L fundador de la dinastie de l Ramíreç, [[Ramiro I]] ([[842]]-[[850]]), passou a la stória cumo un monarca enérgico: ls cronistas l antitulórun ''Birga Iustitiae'' (berga de la justícia), dado que derrotou cun brebidade àqueles que se rebelórun<ref>Lhópeç Teixeira, 2003, p.109</ref>. Assi i to, paradoxalmente el própio acediu al trono ancabeçando ua rebolta contra l heirdeiro lhegítimo, l nobre de palácio chamado [[Nepociano]], cunhado de [[Afonso II]] l Casto, que cuntaba cul apoio de la nobreza ouriental de la Galécia, tal qual anforman la crónica albeldense i rotense<ref>Barbero, La i Bigil, M.,oup. cit., p.324</ref>.
[[Ramiro I]], que se ancontraba na percura de mulhier na [[Bardúlia]], tubo de regressar al stremo oucidental de la [[Gallaecie]], cuncretamente als alredores de [[Lugo]], para se ancontrar cun ls aristocratas galhegos, que l apoiában para aceder al trono i depor Nepociano. Ua beç reunido un amportante cuntingente melitar de galhegos, dirigiu-se de Lhugo para [[Stúrias]].
{{Quote1|Quando l príncepe Ramiro quedou a saber l que passaba, refugiou-se nas partes de la Galiza i na cidade de Lhugo reuniu un eisército. Mais, passado un brebe spácio de tiempo, partiu contra ls astures<ref>Crónicas Sturianas, ed João Gil Fernándeç, José L., Moraleijo, J. Ruiç de la Peña, Crónica de Alfonso III, berson ''Rotense'', p.216.</ref>}}
[[Fexeiro:Wikinger.jpg|thumb|left|180px|Frota de nabes [[Scandinábia|scandinabas]], possiblemente [[Dinamarca|dinamarquesas]], repersentadas nun manuscrito de l seclo XI.]]
De camino la [[Oubiedo]], acunteciu la purmeira cunfrontaçon antre el i Nepociano, cuncretamente ne l lhugar de ''Curniana'' na puonte subre l [[riu Narcea]], adonde l eisército galhego derrota ls astures i bascos, cula fuga de Nepociano de l campo de batailha, cumo cunta la [[Crónica Obetense]], ''Cui Nepotianus ocurrit ad ponten fluuii Narcea adgregata manu asturiensiun eit uasconun''<ref>[http://www.ih.csic.s/páiginas/fmh/sebas.htn ''Cronica ad Sebastinun''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Serie an [[842]] quando finalmente yá an Obiedo, cunseguiu ampor l sou gobierno subre la region de las [[Stúrias]].
La cunfrontaçon antre Ramiro i Nepociano supós ua [[guerra cebil]], apoiada ne ls particularismos territoriales. Ramiro I, cuntou cul apoio melitar de dous amportantes cundes galhegos: [[Sonna]] i [[Cipion, cunde|Cipion]], an que pese a esto nun houbo antençon algua de criar un trono na parte oucidental, na Galiza propiamente dita, senó de arrebatar l trono yá assentado an Obiedo. Amostra çto pareça ser la ereçon dun paço an [[Monte Naranco|Naranco]], a scassos quilómetros de la corte obetense, que segundo un recente studo de la Ounibersidade de Obiedo, possiblemente serbiu cumo corte alternatiba çtinado a la recepçon i atos judiciários adonde Ramiro i ls sous partidários tener-se-iban assentado antes de acometer la catura de Nepociano.
Ramiro I cunseguirá cunsulidar-se ne l trono sendo la cabeça andiscutible dua dinastie, que se sucederá por lhinha masculina até bien entrado l seclo XI. La maiorie de ls storiadores coinciden an assinalar la amportança para la Galiza de l candidato de la sue aristocracie ser l bencedor, assi [[Ramón Menéndeç Pidal]] oupinou que "cun Ramiro I fui Galiza que prebaleciu ne l teta de la monarquia"<ref>Péreç de Urbel, J.,p.60, Tomo VI de la ''Storia de Spaña'' dirigida por Menéndeç. Madrid, 1965</ref>, cuncluson parecida a la que chegou [[Bicente Risco]] quando apuntaba, na sue ''Storia de Galicia'', que "a partir de Ramiro I ampeçou-se un predomínio de la Galiza ne l teta de l reino oucidental"<ref>Risco, Bicente, ''Storia de Galicia ''.Bigo, 1978, p.92</ref>. Para alhá desso, cun este monarca ampeçar-se-iba ua spanson territorial que treminarie ne l final de l seclo IX cula antegraçon de las cidades i tierras de la bacie de l [[Douro]]. A partir de l reino de Ramiro I, ampeçou ua sucesson patrilineal, de pais a filhos.
Assi pus, l sou filho heirdeiro, [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho]] acediu al trono an [[850]], ''mortuus st Ranimirus filius Veremudi rex Gallecie eit filius eius Ourdonius sucessit in regno''<ref>Storiae minores, XXVII, p. 123.</ref> (muorto Ramiro, filho de Bermudo rei de la Galiza, sucediu-lo l sou filho Ourdonho ne l reino), tal qual cunta [[Rodrigo Ximéneç de Rada]] ne l [[seclo XII]]. An que pese a la brebidade de l sou reinado de dezesseis anhos, cunseguiu spalhar l reino até [[Lion]], [[Astorga]], [[Tui]] i [[Amaya|Amaia Patrícia]] segundo las crónicas de [[Afonso III]]<ref>Crónicas Sturianas, ed. João Gil Fernándeç, José L.Moraleijo, João I. Ruiç de la Peña, berson ''Rotense'', p.218</ref>. Durante l sou reinado, la Galiza biu-se atacada por ua baga de ancursones [[normandos|normandas]] que serien derrotadas pul conde Pedro<ref>Crónicas Sturianas, ed. João Gil Fernándeç, José L.Moraleijo, João I. Ruiç de la Peña, ''Crónica Albeldense'', p.250</ref>. Cun [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho I]] ampeça-se l grande porcesso de spanson territorial de la segunda metade de l [[seclo IX]], que lhebarie la ancorporaçon pa l ''Christianorun Regnun'' de la Galiza meridional, trabalho que cumpletarie l sou filho [[Afonso III]]<ref>Lhópeç Teixeira, 2003 p.112</ref>, nieto de [[Ramiro I]].
=== L reinado de Afonso III i l neogoticismo ===
Cul falecimiento de [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho I]] an [[866]] ampeçaba l sou reinado [[Afonso III]]. Fúrun dous ls acuntecimientos políticos mais çtacables durante l sou reinado; por un lhado na segunda metade de l seclo IX fui acadada la ancorporaçon pa ls domínios de l ''[[Regnun Christianorun]]'', de l territórios situados antre [[Minho]] i [[Douro]], i pul outro lhado la eilaboraçon de ls artefatos eideológicos neçairos para cunsulidar la sue lhegitimidade política i ls aliçaces de l nacente stado.
[[Fexeiro:Galicia891.png|thumb|left|340px|Mapa político de l Noroeste de la [[Península Eibérica]] an [[891]].]]
Ls sfuorços de Afonso III por ampor la sue lhegitimidade política ourientórun-se a demunstrar la eisisténcia dua lhinha heireditária precedente ininterrompida nun solo al lhongo de l seclo VIII i IX, senó anclusibe remontando até [[711]] para antroncar diretamente cun ls reis anteriores, ó seia, cun ls besigodos, de ls quales assi cunseguia ser cunsidrado sucessor natural por ardança afastada. Para esso fui perciso criar ua sequéncia (quier cierta ó nó) de reis capaç de anchir l bazio stórico de l seclo VIII, i ademales fazé-los partícipes deste mesmo cumbencimiento de ls antecedentes besigodos, eideologie que recibe l nome de [[neogoticismo]].
Assi, sob l mandato de [[Afonso III]] son redigidas ne ls círclos próssimos a la Corte dues crónicas: la [[Crónica Albeldense|Albeldense]], redigida antre 881 i 883 (se bien que las solas cópias cunserbadas séian de finales de l seclo X) i la coincida cumo [[Crónica de Afonso III]], desta eisisten dues bersones, la chamada [[Crónica Sebastianense|Sebastianense]] i la [[Crónica Rotense|Rotense]].
Nesta redadeira chega-se la atribuír la [[Pelágio de las Stúrias]] la spresson ''Spes nostra (...) sit Spanie salus eit Gotorun gentis eisercitus reparatus'' (la nuossa sperança de salbar la Spanha i restaurar l eisército godo). Cun este ciclo cronístico, Afonso III pretendiu çtacar la cuntinidade relegiosa i crestiana de l antigo stado besigodo i la nuoba monarquia nacente na [[Gallaecie]], contra de l poder stablecido an [[Córdoba]]. Estas crónicas fázen antroncar pessonalmente Pelágio cun antigos monarcas besigodos, ua studada i antressada lhinha sucessória que de qualquier jeito tenerie sido inda de menor lhegitimidade que la de [[Abd al-Aziç ibn Musa]], casado cula derradeira reina bisigoda, [[Eigilona]], i antoce lhegitimo senhor de ''Spania''.
Ls monarcas [[Obiedo|obetenses]] i ls sous predecessores, antoce, fúrun cunsidrados antencionalmente pulas crónicas afonsinas cumo restauradores de l reino besigodo grácias a la rebelion ampeçada nas Stúrias, trasmitindo l lhegado de la monarquia toledana para [[Obiedo]] cula ajuda de la “probidéncia”.
Assi i to, ls andícios stóricos (arqueológicos i documentales) demunstran la sue falsidade, chegando la rotense a afirmar que al mesmo tiempo fúrun repoboadas la própia Stúrias i zonas marítimas de la Galiza, ua eirracionalidade que bisaba apersentar un território çpoboado i bazio, totalmente afastado de la rialidade, i adjudicando la sue restauraçon la reis antecessores, que nunca eisercírun tal fato. L [[neogoticismo]] custituiu l angrediente mais reconhecido de las crónicas de la época de [[Afonso III]], antroduzindo un mito duradouro ne l tiempo, que serie, quier por eignoráncia quier por antresse, cunsidrado cumo fuonte fidedigna por numerosos outores spanholes zde l seclo XIX.
=== Traslado de la corte para la cidade de Lhion ===
{{Quote2|I ambiou l Rei Abderramon l sou Wazir Ahmed ben Sahid cun ls mandatários de la Galiza, para saudar ne l sou nome al rei Ramiro, i fui l Wazir a la ''Medina Lheonis'' (Lhion) capital de la Galiza, i son crestianos cumo ls de Afranc de seita Melkita; ajustórun-se tréguas por cinco anhos, i fúrun mui bien guardadas.| Cacho de ''Manuscritos y Memorias arábigas'', Capitulo LXXXII, José Antonio Cunde, 1820.}}
La cunsulidaçon de la monarquia galaica propiciou que al redor de [[910]] ls monarcas decidissen trasladar la corte de [[Obiedo]] la [[Lion]]. Sin dúbeda fúrun decisibos ls fatores eiquenómicos na decison, trataba-se de ampulsionar ls itinerários de la circulaçon houmana i comercial que lhigában cun [[Fráncia]] i cula Spanha muçulmana, aprossimando-se eiquenomicamente la esta redadeira de jeito amportante. La cidade de Lhion, situada na Galiza zde l [[Ampério Romano]] supunha un amportante anclabe, cunfluindo ne l eixe Astorga-Lhion dues amportantes rotas; por ua faixa la bie que ounie la antiga capital sueba, [[Vraga]] cula cidade gala de [[Bordéus]], i por outra la [[rota de la prata]], que chegaba la Galiza zde ''Spania'', passando pulas cidades de [[Sebilha]] i [[Mérida]]. L fato de Lhion carecer de bispo i senhores feudales —nun assi na bezina [[Astorga]]- bien cumo acuntera cun [[Obiedo]], fazie daquele antigo assentamiento melitar romano ua ancruzilhada idónea para assentar la nuoba corte.
Cumo cunsequéncia de l traslado de l trono, ls reis de to Galiza parórun de ampregar l títalo de ''obetense'' para se antituláren ''lhegionense'', ye dezir "de Lhegio", aludindo a la cidade de ''Lhegio'' (atual [[Lion]]), na que recaia la nuoba ''sede régia''. Lhion, ua
cidade strategicamente útele situada na Galécia de la alta Eidade Média cumo çtacában ls própios crestianos ''in cibitate que bocitatur Lhegio, território Gallecie''<ref>ACLe, doc. 6</ref> (na cidade que chaman Lhion, território de la Galiza) ó ''in Lhegione de Galletie''<ref>ACLe, doc. 192</ref> i muçulmanos, tornaba-se an percípios de l seclo X na nuoba capital de la Galiza.
[[Fexeiro:Psalter mappamundi.jpg|thumb|left|220px|Saltério de [[Londres]], mapa-múndi anglés adonde se repersentan las naciones coincidas, na parte anferior reconhecen-se las situaçones de la "[[Galiza]]" i "[[Spánia]]". Seclo XII.]]
=== Cuntenda cebil de l seclo X ===
L derrocamiento de l gobierno de [[Afonso III]] puls sous filhos an [[910]], serie l prelúdio dun lhongo período de anstablidade política, na que defrentes façones de la família rial lhutórun antre si por oubter l gobierno de la capital, Lhion, i an giral de to la [[Galiza]], apoiados por defrentes grupos aristocráticos territoriales que tentában ampor l sou peso político na capital i ne l cunjunto de l reino. Depuis de l derrocamiento de [[Afonso III]] pul sou filho maior, Garcia, este se ampós an Lhion, cumo rei de to la Galiza, pul sou lhado la aristocracie propiamente galhega apoiará la Ourdonho, filho segundo de [[Afonso III]] i casado cun Eilbira, i finalmente l terceiro filho, [[Froila II|Froila]] gobernará las tierras sturianas, ó seia, las tierras antre la cordilheira Cantábrica i la cuosta.
La relaçon antre ls armanos son stritamente feudales, Garcia goberna to Galiza zde Lhion, sou armano maior [[Ourdonho II|Ourdonho]], rende-le bassalaige zde la sue jurisdiçon oucidental, i Froila la este redadeiro, i por bias desso la Garcia an redadeira anstáncia. Muitos outores antenden tal eisercício cumo la criaçon dun nuobo reino l de Lhion (por tener la capital nesta cidade), anquanto outros apoian la eideia dua suposta criaçon de trés reinos (Galiza, Lhion i Stúrias); mas, l reino nunca parou de ser l mesmo i sob la mesma família rial nin perdiu la sue cuncepçon unitária, cumo se manifesta frente de la muorte de Garcia ([[914]]) heirdando l trono sous armanos sucessibamente i cun total normalidade, prática semelhante la acuntecida pula [[Dinastie Capetiana|monarquia francesa de l capetos]], adonde cun muitos ducados fui mantida la eideia de la ounidade de l reino.
Las tensones anternas ampeçórun por buolta de [[924]], cula sucesson de [[Ourdonho II]], porduzindo grandes ribalidades antre ls filhos deste, i sou armano [[Froila II]]. Serie la lhinhaige de [[Ourdonho II]] la que se amponha la Afonso, filho de Froila, cun apoio de la aristocracie galhega propiamente, sendo repartidos de nuobo ls poderes antre ls filhos de [[Ourdonho II]]. Serie de nuobo l armano-mor -Sancho -coronado rei an Lhion, antoce rei de to Galiza, anquanto ls sous armanos menores, Afonso i Ramiro eisercírun cumo senhores feudales an defrentes territórios. An [[926]], [[Afonso IV]] çtronou Sancho cun apoio nabarro i fizo-se cul gobierno de Lhion; a la sue beç l sou armano menor, Ramiro, ajudado puls nobres galhego-pertueses spulsa-lo an [[931]], reinstaurando la stablidade monárquica an to Galiza até [[951]]
Árbitro nessa anstablidade fui [[San Rosendo]] que mediou antre [[Ourdonho IV]] i [[Sancho I]], ambos coronados an [[Santiago de Cumpostela]]. Resultado dua dessas rebeliones fui la coroaçon na Galiza de [[Bermudo II]] (982). Este derrotarie la [[Ramiro III]] de Lhion i unificarie outra beç ls dous territórios.
Cula spanson nabarra de [[Sancho III]], ls territórios de la Corona de Lhion quedórun reduzidos praticamente al Reino de la Galiza, até que l sou filho Fernando, l feturo rei de Castielha, derrotou l rei galaico-lheonés [[Bermudo III]]. Passado dominar l território galhego, i percurando la lhegitimidade ne l matrimónio cula armana deste, Sancha, bibiu-se ua purmeira speriéncia de ounidade de la Galiza i Lhion cun Castielha. Assi i to, i seguindo la política de ls monarcas de la época, Fernando I deixa an testamiento la partilha de ls sous reinos antre ls sous filhos.
=== Crise monárquica. Hostilidades cun Al-Andalus ===
[[Fexeiro:Reconquista4.jpg|thumb|right|220px| eiluminura mediebal de las Cantigas de Afonso X l Sábio, neilha aprecian-se eisércitos muçulmanos i crestianos.]]
Bitorioso grácias a la ajuda de ls nobres galhegos, [[Lion]] abria las puortas la [[Bermudo II]] an [[984]], zde adonde anton gobernarie to Galiza, ''Regnante Beremudo rex in Galezia'' (''reinante l rei Bermudo na Galiza'')<ref>Sahagún, doc. 355.</ref>. L nuobo rei apressou-se a ser reconhecido cumo tal por [[Almançor]] recebindo ajuda melitar de l [[muçulmano]]<ref>Ceballos, 2000.p 168.</ref> para fazer face als nobres ansurretos, que cula sue ajuda cunseguiu sufocar. Assi i to, la stensa stada de las fuorças muçulmanas ne l sul de l reino lhebou la [[Bermudo II]] la spulsá-las por las cunsidrar fuorças de acupaçon, rompendo de fato la aliança cun [[Almançor]]. La rutura desta aliança salientou la ancapacidade de l rei de afrontar sastifatoriamente la guerra contra l general muçulmano, al perder an [[987]] amportantes cidades de l sul de la Galiza, cumo [[Coimbra]] i [[Biseu]] ademales de sofrer l assalto i saqueio de outras cidades cumo [[Astorga]], [[Cumpostela]] i la mesma [[Lion]], bendo-se fuorçado Bermudo a aceitar la persença de gobernantes muçulmanos an [[Tuoro]]<ref>1 de márcio, 998, Sahagún, doc 356.</ref>. Las campanhas lhebadas a cabo por Almançor antre [[987]] i [[996]], cessarian cun ua aliança régia que ratificou la paç pula bie matrimonial al se casar l própio [[Almançor]] cun ua filha de Bermudo al assinar la paç an [[996]]<ref>Ceballos, 2000, p.190.</ref>, i l rei [[Abdalá de Toledo]], cun ua armana de [[Afonso B]].<ref>Crónica Giral, ed. Lhorenzo, 1975, p.226.</ref>.
L reinado de [[Bermudo II]] benerie supor la cunfirmaçon dun achegamiento als antresses galhegos, materializando-se na criaçon de l solo heirdeiro, l feturo [[Afonso B]], sendo la sue eiducaçon cunfiada al poderoso duque galhego, [[Mendo Gonzáleç]]<ref>Crónica de Pelayo, ed. Martín 1995, p. 506</ref>, l qual seneficaba depositar l poder an manos deste setor de la nobreza, neutralizando assi la lhonga hostilidade padecida puls reis an nome de ls cundes de Castielha, mas an absoluto treminou culha.<ref name="Lhópeç Carreira, 2005, p.397">Lhópeç Carreira, 2005, p.397.</ref>. L reinado de [[Afonso B]], ''Rex Gallitianus''<ref>Maraball, 1981, p. 109 (Ademar de Chabannes, Chronica, 194-195)</ref> ("rei de la Galiza") supós la cunsulidaçon anstitucional que la monarquia galhega perdera al lhongo de l seclo X, adonde bários nobres se proclamórun reis cul apoio de l nobres, quier an [[Cumpostela]] quier na cidade de [[Lion]]. Ne l sou cúrtio reinado, amprendiu la restauraçon de cidades cumo Lhion, i la recunquista de las cidades de [[Coimbra]] i [[Viseu]], que tiempo antes cunquistara [[Almançor]]. Serie ne l assédio desta redadeira an [[1028]] que ua seta acabarie cula sue bida, heirdando l trono [[Bermudo III]]
=== Cunflitibidade antre ls reinos de la Galiza i Nabarra ===
L casamiento de l rei de [[Reino de Nabarra|Nabarra]], [[Sancho Garcés III]] cula cundessa castelhana, [[Munia Sáncheç]] propiciou an percípios de l seclo XI, ua amportante cunflitibidade antre l monarca galhego [[Bermudo III]] i l nabarro, pus se bien que [[Castielha]] i ls sous cundes les serbian bassalaige als monarcas galhegos de [[Lion]], l matrimónio de Sancho cun Múnia semelhaba lhegitimá-lo para eisercer demandas de soberanie, ó quando menos para anterbir de fato nesse território ouriental sito antre ls rius [[Araduei]] i [[Pisuerga]], an Castielha, yá ne ls cunfines de la Galiza de l seclo XI.
L fato de Sancho Garcés ser tan lhigado la Castielha propiciou que na documentaçon figure cun un domínio régio subre Castielha, sin por esso questionar la superioridade de Vermudo, aludindo a el cumo ''amperator dommus Beremudus in Galleécia"'', ó seia, "amperador Don Bermudo na Galiza"<ref>Decumiento de [[1029]]. San João de la Peña. [http://www.osoa.net/Articles/El_romanico,_el_arte_del_reino_de_Nabarra..pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Inda assi, todo esto supunha ua situaçon andiscutiblemente ambígua i propensa al lhitígio.
Las cumplicadas relaçones antre ambos ls reinos parecian chegar a ua efémera trégua cul casamiento de la armana de Bermudo, [[Sancha]] cul conde [[García Sáncheç]] de Castielha, cunhado de Sancho Garcés, casamiento que se benerie celebrar an [[1029]], mais dies antes de las núpcias l castelhano fui assassinado an Lhion pula [[casa de Bela]], ouponentes a qualquier enlace que seneficara l achegamiento antre la monarquia galhega i ls cundes castelhanos.
[[Fexeiro:galician-basques.png|thumb|right|330px|Mapa de la çputa territorial por [[Castielha]] antre ls monarcas de la [[Galiza]] i [[Nabarra]], an percípios de l seclo XI.]]
A la muorte de Garcia Sáncheç, la sue armana Múnia assumiu l total cuntrolo de l cundado de Castielha, i propíciou que Sancho Garcés ampeçasse anton la direta anterbençon an Castielha, assumindo l títalo subre essa zona. Assi an [[1034]], l nabarro chegou la se apersentar na cidade de Lhion cumo rei, oubrigando la [[Bermudo III|Bermudo]] la se retirar als territórios de la atual Galiza, adonde cuntaba cun sólidos apoios, mas retornou al anho cuntinante mantendo la dignidade régia subre la capital galaica.
An [[1032]], Bermudo, nun derradeiro sfuorço diplomático, casa la sue armana [[Sancha]] ''filian Adefonsi Galliciensis regis''<ref>Crónica Silense, ed. Péreç/Gonzáleç, 1959, p. 179</ref> (filha de Afonso, rei de la Galiza) cun Fernando Sáncheç, segundo filho de Sancho Garcés, i feturo [[Fernando I]].
=== Seclos centrales ===
[[Fexeiro:WesternEurope BeatusOsma.jpg|thumb|left|240px|Mapa-múndi de l Beato de Burgo de Osma. Na [[península eibérica]] aprecie-se na metade sul l nome "Span" (Spánia), an to l norte-noroiste l nome "Galleécia" i na sue faixa costeira norte "Stúrias". Catedral de Burgo de Osma. Anho [[1086]].]]Cula muorte de [[Bermudo III]], l trono de la Galiza recai na armana Sancha que por dreito sucessório heirdaba to l reino, cunseguindo l sou marido nabarro, [[Fernando I|Fernando]], ser coronado cumo rei cunsurte de la Galiza, gobernando de la cidade de [[Lion]]. Cunseguirian ambos ls dous manter l território heirdado i mesmo ampliá-lo, recuperando alguas cidades perdidas cumo la amportante [[Coimbra]], que boltaba a render bassalaige als reis galhegos, anque ser l sou gobernador [[muçulmano]].
La muorte de l rei [[Fernando I]] an [[1065]], repersentou un nuobo cunflito anterno ne l qual, sin un heirdeiro solo, ls trés armanos maiores passórun a gobernar ls territórios ne ls que cunseguiran stablecer relaçones, se bien que parte de la storiografie cunsidra tal fato cumo ua repartiçon yá predisposta por [[Fernando I]] antes de la sue muorte, a titulaçon de Sancha cumo reina inda, i la auséncia de qualquier decumiento de repartiçon feito por [[Fernando I]] ó [[Sancha]], lheba a pensar que nun eisistiu tal repartiçon. Anhos mais tarde, cada un de l trés filhos aparece gobernando defrentes territórios na qualidade de reis, assi l maior, Sancho domina las tierras ourientales, Castielha ''grosso modo'', Afonso la capital, Lhion i las sues tierras próssimas bien cumo Stúrias, i l terceiro Garcia heirda las tierras galhegas de [[Coimbra]] al [[cabo Ortegal]]. Esto tenerie por cunsequéncia la fragmentaçon de l reino de la Galiza, se bien que l termo "Galiza" cuntinarie sendo ampregue para estas tierras.
Garcia restaurou las sedes de [[Tui]] i [[Braga]] i benceu bários conatos de aneixaçon, mas finalmente fui deposto puls sous armanos [[Sancho II de Castielha]] i [[Afonso VI de Lhion]] an [[1071]]<ref>Esta stória chegou a anspirar la [[Bitor Hugo]] la criaçon de la eipopeia [http://fr.wikisource.org/wiki/La_Lhégende_ç_siècles_-_B.1._Le_Petit_roi_de_Galice ''Le Petit Roi de Galice''] ([[L reizinho de la Galiza]]), ancluída na purmeira série de la obra ''[[La Lhégende ç siècles]]''.</ref>, i recluído cumo prisioneiro nun castielho até la sue muorte. Ls armanos de Garcia assinarian yá an [[1071]] cul títalo de reis de la Galiza na documentaçon galhega de l momiento. Garcia falecerie an márcio de 1090 ancarcerado nun castielho lheonés, sendo-le siempre reconhecida la dignidade rial. La Galiza passou a ser gobernada por [[Raimundo de Borgonha]], casado cula filha de Afonso VI de Lhion, dona [[Urraca]] -''totius Gallecie amperatrix''- (''gobernante de to Galiza'').
La nuoba situaçon nun se alcançou sin resisténcias. Se bien que que las nuobas son cunfusas, alguns susténen que l conde [[Rodrigo Obéquiç]] ancabeçou ua rebelion que tardou bários anhos an ser sufocada. Eigualmente, l bispo de Santiago [[Diego Páeç]] fui deposto ne l [[Cuncílio de Husillos]] (1088); antre ls motibos de tal deposiçon ten-se citado un suposta tentatiba de cuncertar un acordo cun [[Guilherme l Cunquistador]].
Passado la muorte de Don Garcia na prison, an [[1096]] [[Afonso VI de Lhion|Afonso VI]] partilhou l território an dous [[cundado]]s, un correspondente a las tierras galhegas i l outro a las pertuesas que dou la [[Anrique de Borgonha]], pai de l purmeiro rei de Pertual [[Afonso Anriqueç]].
La muorte de Sancho nun amplicou l fin de las çputas. Sou filho maior, [[Garcia Sáncheç III]] heirdaba l trono de [[Pamplona]], i seguia a ampregar l títalo subre Castielha; pula sue parte, l sou armano menor Fernando, casado cun Sancha, heirdou l cundado de Castielha bien cumo la formal bassalaige feudal la [[Lion]], i al sou cunhado, [[Bermudo III]]. Assi i to, la lhegitimidade de ambos ls reinos subre Castielha parecie star abierta tanto la [[Pamplona]] quanto la [[Lion]], i assi an [[1037]] ls dous armanos nabarros, [[Garcia]] i [[Fernando Sáncheç]], apersentan batailha la [[Bermudo III]], adonde faleciu presumiblemente lhiderando la purmeira fileira de la carga de cabalharie.
=== L nacimiento de l reino de Pertual ===
[[Fexeiro:Statue King Afonso Henriques Portugal.JPG|thumb|150px|right|Státua de [[Afonso Anriqueç]] ne l [[Castielho de San Jorge]] an [[Lisboua]], réplica de la oureginal, feita por [[Soares de l Reis]], que se ancontra an [[Guimarães]]]]
An [[1091]] la princesa [[Urraca]], filha de l rei [[Afonso VI]] casaba cun [[Raimundo de Borgonha]] un amportante nobre borgonhés, filho de Guilherme I de Borgonha i que assistira cumo cruzado para lhutar contra ls [[almorábidas]]. Las bitórias melitares de l borgonhés, i la altura de las sues relaçones familiares na Ouropa propiciórun la cumbeniéncia de l enlace matrimonial, al que Afonso VI outorgou un amportante dote, l gobierno de las tierras galhegas, zde l [[cabo Ortegal]] até Coimbra, cul títalo de cundes tanto la Raimundo cumo la Urraca. dous anhos mais tarde, an [[1093]], outro cruzado francés [[Anrique de Borgonha]], nieto de l duque Roberto I, tomaba a mano de la filha menor de Afonso VI, [[Teresa de Lhion]] recebindo l gobierno de l [[cundado de Portucale]] i Coimbra, fundado l de Portucale an [[868]] pul nobre galhego [[Bimara Péreç]] i que cumprendia las tierras situadas antre l Minho i Douro. Arrumaba-se deste jeito, ua cumplexa rede de relaçones feudales, por un lhado l rei Afonso VI, que gobernaba to la Galiza i Toledo, recebie bassalaige feudal de Raimundo i Urraca que gobernában las tierras galhegas zde Ortegal até Coimbra, estes a la sue beç recebien-na de [[Teresa de Lhion|Teresa]] i [[Anrique de Borgonha]].
Las custantes derrotas sofridas ante ls almorábidas i l crecente çcontente de l rei cula política admenistratiba de l sou genro -Raimundo-, seran las rezones que lheben la Afonso VI a retirar ls dreitos feudales que este i Urraca tenien subre Pertual, eiquiparando l domínio destes al de Anrique i Teresa. Assi pus, ambora l Cundado Portucalense seguisse a fazer parte de la Galiza, na prática paraba de render bassalaige la [[Raimundo de Borgonha]] i [[Urraca]], para prestar bassalaige diretamente al rei de to Galiza, Afonso VI, probocando cierto çcontente antre la nobreza galhega la norte de l riu [[Minho]].
A la muorte de Anrique an [[1112]], sucede-le la biúba deste, D. Teresa ne l gobierno de ls dous cundados durante la menoridade de l sou filho [[Afonso Anriqueç]]. Formában-se dues tendéncias, la de achegamiento a la politica quemun galhega, cul nuobo rei, [[Afonso Raimúndeç]], ó la manutençon dun fuorte poder cundal cun aspiraçones a la proclamaçon rial de l heirdeiro cundal. La ascenson de [[Cumpostela]] la cundiçon de metropolitana an detrimiento de la stórica Braga i la tendéncia de achegamiento de Teresa a la política la norte de l [[Minho]] materializado ne l casamiento cun [[Fernán Péreç de Traba]] precipitan ls acuntecimientos ne l cundado de Pertual. L arcebispo de Braga -arrebatado de las relíquias de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso]] pul mesmo [[Diego Gelmíreç|Gelmíreç]] an 1102- i ls grandes aristocratas pertueses -antressados nun maior poder territorial- fúrun ls percipales baledores de las pretensones reales de Afonso Anriqueç. Ante tal situaçon, l rei galhego [[Afonso VII]] biaja para Pertual sitiando-lo an [[Guimarães]], até cunseguir la sue promessa de fidelidade, que finalmente le quemunica Eigas Muñiç.
Meses mais tarde an [[1128]] i frente de l çcumprimiento de Afonso Anriqueç, las tropas de Teresa i Fernán Péreç de Traba entran an Pertual, lhibrando-se la [[batailha de San Mamede]], adonde las tropas portucalenses saen bitoriosas. La muorte de Teresa, i la [[batailha de Ourique]] cunsulidan finalmente l cundado cumo reino an [[1139]].
Nacia assi un reino que, tenendo formado parte de l território de la [[Gallaecie]] zde l [[Ampério Romano]], i tenendo abrigado mesmo la capital de l reino (Braga) durante mui tiempo, adquirieb a partir de anton la sue própia personalidade percisamente na medida an que se defrenciaba de la [[monarquia galhego-lheonesa]], cujas cabeças reitoras radicában an [[Lion]] i [[Santiago de Cumpostela|Cumpostela]]<ref>Lhópeç Carreira, 2005, p. 380.</ref>.
=== La Era Cumpostelana ===
{{Quote2 |Ls aragoneses antregan l castielho a la reina. Ouh!, quanta i que eicelente glória melitar proporcionou als galhegos aquel die an que l Batalhador aragonés se retirou ante eilhes!. Mas mui mas eicelente i alegre fui quando la corajosa fuorça de la Galiza protegeu la Castielha i als sous cabalheiros de l ataque de ls einimigos i oubrigou a antregar l castielho de l aragonés. Ouh bergonha!, ls castelhanos percisan fuorças alheias i son protegidos pula audácia de l galhegos!. Que será desses cobardes cabalheiros quando se marche l eisército de la Galiza, l sou scudo i proteçon?.| (Cacho de la ''[[Stória Cumpostelana|Storia Cumpostellana]]' ', Lhibro I, Capítulo 90)''.
}}
An [[1111]] la nobreza galhega ancabeçada pul [[Conde de Traba]] i [[Diego Gelmíreç]] coroan an Santiago de Cumpostela l filho de Urraca i Raimundo, Afonso Raimúndeç, cumo rei. Las razoes éran l miedo de que l nuobo matrimónio antre Urraca i Afonso de Aragon tubisse çcendéncia, algo que benerie coutar ls sous porjetos políticos i, assi mesmo, ls dreitos de l feturo "Amperador", cumo lhegítimo sucessor de Afonso VI (sendo l feturo [[Afonso VII]] de Lhion i Castielha ne l cómputo de Castielha). Sustenie l nuobo rei la fuorça melitar de l bispo cumpostelano i la de l conde [[Pedro Froilaç de Traba]], que fura l sou protetor i tutor durante to la sue anfáncia. L sentido de la coroaçon fui preserbar l dreitos de l filho de Don Raimundo de Borgonha subre l Reino de la Galiza, nun momiento an que Urraca, yá biúba, antregaba de fato Castielha i Lhion al sou nuobo home [[Afonso l Batalhador]] de Nabarra i Aragon. Na rialidade, la cerimónia cumpostelana tubo mui mais, nun purmeiro momiento, de simbólica que de efetiba i, de fato, até la maioridade de Afonso VII, i la muorte de la sue mai, to l cunjunto norte-oucidental benerie bibir ua etapa de cumbulson cun frequentes alianças i contra- alianças antre mai i filho i inda antre esta i l sou sposo aragonés, cun Diego Gelmíreç siempre persente neilhas.
Neste clima de guerra i aprobeitando que [[Calisto II]], tio de l rei de la Galiza, chega al Papado, Gelmíreç cunsegue l arcebispado para Santiago de Cumpostela (1120). Las pretensones de l bispo éran que Cumpostela fusse reconhecida cumo eigreija metropolitana de la Galiza, contra ls dreitos tradicionales de ostentaba [[Braga]] zde ls tiempos de [[Martico de Dume|San Martico de Dume]]. Calisto II nun aceita i decide criar ua nuoba jurisdiçon, que supunha ua anomalia ne l poderio eclesiástico peninsular i que, para alhá desso, eisercia l sou poder nun subre ls territórios galhegos an que staba lhocalizada geograficamente, senó na antiga jurisdiçon de [[Mérida]] (Stremadura atual i tierras la sul de l riu Douro).
Braga quedaba assi rodeada pula jurisdiçon de Cumpostela i, delantre este peligro, torna-se l centro de l mobimiento andependentista de l Cundado de Pertual. An [[1128]] l lhíder de la nobreza galhega [[Fernon Peres de Traba]] i [[Teresa de Pertual]] que çpregában un poder outónomo ne l spácio galaico-pertués son bencidos pul filho de la redadeira, [[Afonso Anriqueç]]. Este serie l gérmen de l feturo reino pertués apartado de la Galiza i Lhion.
A la sue muorte, Afonso VII debediu ls sous reinos ([[1156]]), cedendo Galiza i Lhion la [[Fernando II]].
Fernando II fizo ua política de cuncesson de cartas-póboas, que yá ampeçara l sou pai i atiradeira antre outras, las bilas de Padron, Ribadabie, Noia i Pontebedra tamien dou un pulo fundamental a la [[catedral de Santiago de Cumpostela]]. Sou filho [[Afonso IX]] mantebe la mesma política fundando al lhongo de la cuosta, Betanzos, La Corunha, Baiona, Ferrol i Neda. Estas bilas de rialengo suponen ua berdadeira reboluçon na strutura social de la época porque, por un lhado, inauguran la dibersificaçon eiquenómica, rasgando cula outarquia de ls seclos anteriores i facilitando l zambolbimiento de las atebidades pesqueiras i pré-andustriales ourientadas a la eilaboraçon de matérias primas, peixe salgado subretodo, que se comercializa atrabeç de l portos, pul outro lhado, serben para cunsulidar socialmente ua série de "lhinhaiges" ó "casas" que ténen na sue ourige als segundos de la grande nobreza i a la fidalguia lhocal, que se reparten ls cargos municipales i admenistratibos (prefeitos, regedores, juízes, [[meirinho]]s). Cria-se assi ua protoburguesie ne l reino que mesmo chega a antroduzir ne ls mosteiros rurales ls sous nembros: priores de nome i fidalgos de bocaçon, mais preocupados puls antresses de las sues casas que puls eideales monásticos. Ye ua política de fortalecimiento de l eilemiento ourbano frente a la grande nobreza.
[[Fexeiro:Galiciamaptimes.gif|thumb|right|200px|Eiboluçon territorial de la [[Galiza]] al lhongo de ls seclos até la sue zapariçon cumo reino an 1833.]]
Tamien se porduç, al lhongo deste seclo, un rápido crecimiento populacional que, ne l meio rural, se traduç an mais braços para trabalháren a tierra i, cumo cunsequéncia, abren-se nuobos spácios i colonizan-se i aran-se tierras birges sob la direçon de ls grandes mosteiros. Esto, ounido a la melhora de ls apareilhos de lhaboura i al aperfeiçoamiento de ls sistemas de cultibo, gera un oumiento de la pordutibidade que repercutirieb ne l nible de bida. La repartiçon dessa maior pordutibidade antre ls camponeses i ls senhores rializa-se mediante l stablecimiento de l [[foro]]s.
Las trasformaçones eiquenómicas i sociales acarretan cámbios perfundos na mentalidade i ampeça-se, nas bilas, ua renobaçon relegiosa de mano de las ordes mendicantes, subretodo de l franciscanos, que trazen germes de reformas sociales.
Cun estes monarcas l centro bital de ls reinos ye Cumpostela, adonde reside la corte galhega, i l sou splendor quedou perpetuado pul [[Mestre Mateus]] ne l granito de la Catedral i, subretodo, ne l [[Pórtico de la Glória]] i Prataries. De la prosperidade de l reino dan fé tamien las inumerables custruçones románicas que inda eisisten na Galiza. A outro nible menos bisible, la cultura galhega reflete-se na criaçon lhiterária, que quedou plasmada na redaçon de la ''[[Stória Cumpostelana]]'' i de l ''[[Códice Calixtino]]''.
Afonso VIII, dou an ardança ls reinos de la Galiza i Lhion a las filhas que tubira cun Teresa de Pertual: [[Dona Sancha]] i [[Dona Aldonça]]. Acauso estes dous reinados, l de Fernando II i Afonso IX —Afonso VIII na cronologie galhego-lheonesa— custituen l momiento central na possiblidade de custituir un spácio galhego-lheonés própio, nun momiento an que la monarquia patrimonial deixaba passaige yá a la de caráter territorial.
=== L fin de la monarquia galhego-lheonesa ===
[[Fexeiro:Tumbo de Toxos Outos. Fernando y Alfonso, reyes de León y Galicia.jpg|thumb|right|220px| eiluminuras mediebales de [[Fernando II]] i [[Afonso VIII]]. Derradeiros reis de la Galiza i Lhion. Tumbo de [[Toxosoutos]]. s.XIII.]]
Até ampeços l [[seclo XIII]], ls reinos peninsulares aneixában-se mediante l casamiento ó la ardança sob la pessona dun rei. Finado ó deposto l rei estes se partilhában antre ls defrentes heirdeiros de modo que garantiran la sue andependéncia. Ne l causo de ls monarcas galhegos l dreito de ardança era andistinto para homes i para mulhieres.
[[Afonso VIII]] casara dues bezes. De l sou purmeiro matrimónio cun [[Teresa de Pertual]] tubo dues filhas, Sancha i Aldonça. L sou segundo casamiento fui cun [[Berenguela de Castielha]], de la qual tubo quatro filhos; Fernando, Afonso, Custança i Berenguela. Para manter la andependéncia de ls reinos de la Galiza i Lhion, [[Afonso VIII]] ne l sou testamiento aplicou l dreito galhego de ardança, que eigualaba na sucesson homes i mulhieres, deixando Aldonça cumo fetura reina de la Galiza i Sancha cumo fetura reina de Lhion. Assi i to Fernando, primogénito de l sou segundo casamiento yá era rei de Castielha pula renúncia al trono de la sue mai, la castelhana Berenguela, ambicionaba spalhar la sue outoridade régia nun solamente an Castielha, mas tamien na Galiza i Lhion. Assi pus, Aldonça i Sancha cuntórun cul massibo apoio de la nobreza i eigreija galhega, salbo ls bispos de Lhugo i Mondonhedo.
Mas, l [[reino de Lhion]], mais binculado la Castielha geograficamente i culturalmente, preferiu la ounion política cun esta. Berenguela, mai de [[Fernando III|Fernando de Castielha]], cunsegue l apoio de [[Sancho II de Pertual]] para ampedir que Galiza i Lhion se tornen outra beç an reinos andependientes, i ambos pressionan la [[Teresa de Pertual]], purmeira mulhier de Afonso VII para forçar Aldonça i Sancha a renunciar al sou dreito lhegítimo de ardança. Finalmente, las anfantas renuncian i [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III]] cunsegue l trono de la Galiza i Lhion que, inda de cunserbar l sou títalo de Reino, passan a ser gobernadas zde Castielha.
=== Galiza i la Corona de Castielha ===
La amposiçon de [[Fernando III]] cumo heirdeiro subre ls reinos de la Galiza i Lhion, amplicou l ampeço dua etapa de decadéncia i ua negatiba eiboluçon de ls antresses gerales de l reino, sendo la nobreza cundal galhega i ls cunceilhos de ls burgos galhegos ls grandes prejudicados. Apartados de l alto nible de las decisones dua Corte radicada an [[Castielha]], la [[Galiza]] passaba de núcleo la periferie dua corona gobernada por castelhanos<ref name="Lhópeç Carreira, 2005, p.397"/>.
Assi i to, la associaçon política de la [[Corona de Castielha|corona castelhana]] (Castielha-Toledo) i la lheonesa (Galiza-Lhion) seguia a ser na pessona de l rei pus ambas las corona mantenien las sues peculiaridades anstitucionales, assi na Galiza-Lhion mantebe-se cumo código lhegal l ''Lhiber Iudiciun'' —al cuntrário que acuntiu na [[Corona de Castielha]]—, mesmo quando ls assuntos éran julgados pula Corte estes éran çpachados de acordo cul código bigente an cada corona<ref>Proter, 1988, p. 128.</ref>.
Cul reinado de [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III]] ([[1230]]-[[1254]]) l centro de poder político de l reino de la Galiza traslada-se la [[Castielha]], la corte rial abandona [[Santiago de Cumpostela|Cumpostela]] i ampeça-se ua política de tendéncia [[centralismo|centralizadora]]. La Galiza cuntina a ser [[monolingue]] i to la sue documentaçon pública era redigida na lhéngua de l reino, l [[Lhéngua galhega|galhego]], ambora a partir de agora ls decumientos que chegassen de la Corte benerien yá redigidos. La política centralizadora de Fernando III manten-se durante l reinado de l sou filho [[Afonso X]], que antroduziu pula purmeira beç un repersentante judiciário de l Reino ne l gobierno de Cumpostela, i pouco mais tarde antregará la sé cumpostelana a un arcebispo de Balladolid, ampeçando un porcesso que treminará por trocar ls bispos galhegos por funcionários públicos de Castielha.
Mas, anque deste fato, l cierto ye que al lhongo de to l período mediebal, i até la chegada al poder de l [[Reis Católicos]], ls nobres galhegos seguiran a bibir nun stado de prática semi-andependéncia a respeito de la corona castelhana.
=== Apoio de Fernando I de Pertual a la causa galhega ===
[[Fexeiro:Fernando-P.jpg|thumb|right|200px|Fernando I, rei de Pertual.]]
La muorte de [[Pedro I de Castielha|Pedro I]] an [[1369]] amplicou l triunfo aristocrático an Castielha<ref>Lhópeç Carreira, 2005, p.406.</ref>, adonde fui coronado [[Anrique de Trastámara]], candidato senhorial; assi i todo, an que pese las pretensones deste, a maior parte de ls nobres galhegos nun l reconhecírun cumo tal i cul beneplácito de l munecípios de l reino demandórun cumo rei la [[Fernando I]] de Pertual an [[1369]], assegurando-le ls sous partidários galhegos ''que lhebamtarian boç por eille (...) i que le darían las billas i l reçeberían por senhor, fazémdolhe dellas menaige''<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 1966, p. 75.</ref>. Porduç-se por un cúrtio spácio de tiempo la culminaçon prática de la repetida tendéncia de aprossimaçon antre Galiza i Pertual propugnada por anfluentes grupos sociales galhegos i atiba zde habie tiempo.
Acumpanhado zde Pertual por amportantes partidários nobres de la causa lhegitimista, seneficados repersentantes de la nobreza galhega, antre eilhes [[Fernando Péreç de Castro]] (cunde de Trastámara), l cabalheiro i senhor de Salbaterra, [[Álbaro Péreç de Castro]] i [[Nuno Freire de Andrade]] (mestre de la orde pertuesa de Cristo). A la sue antrada ne l reino de la Galiza fui triunfal i aclamado nas cidades<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 1966, p.86 "ls de la bila l saíran todos a recebir".</ref>.
Las medidas de gobierno de Fernando I passórun pula restauraçon de las praças-fuortes de [[Tui]] i [[Baiona]] antre outras, la lhibertaçon de l tráfego comercial antre Galiza i Pertual bien cumo l abastecimiento de cereal i bino por bie marítima a las populaçones galhegas mermadas pula guerra<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 966, p. 87. "Carregar an Lhisboua nabios i cebada i binos, que lhebassen todo aquele lhugar para ser bastecido".</ref>. Rializou eigualmente çposiçones an matéria monetária pa l que ''mandou fazer moeda de sous senhales d´ouro i prata, assi (...) na Crunha i an Tuy'', teçtemunhando las Cortes de Lhisboua de [[1371]] la balideç de las moedas andistintamente ne l reino de la Galiza cumo ne l de Pertual<ref>Oulibeira/Pizarro, 1990, I, p. 31.</ref>.
Assi i to, la persença de l monarca pertués ne l reino fui cúrtie. Anrique de Trastámara, assistido puls mercenários de las [[Cumpanhas Brancas]] ourganizou ua contra- oufensiba que oubrigarie la Fernando I a retornar la Pertual, fazendo-se deste jeito cul gobierno de la Galiza até la chegada de l [[John of Gaunt|Duque de Lhancaster]].
=== L duque de Lhancaster, rei de la Galiza ===
Solo dous anhos passado [[Fernando I de Pertual]] renunciar a las sues pretensones ne l Reino de la Galiza, solo un anhos depuis de la acupaçon de [[Tui]] por [[Diego Sarmiento]] an nome de l feturo rei [[Anrique de Trastámara]] i mantendo-se inda [[La Corunha]] fiel la [[Pertual]], [[João Fernándeç de Andeiro]] culminaba las gestones cun [[Anglaterra]]. Assinaba-se assi la [[10 de júlio]] de [[1372]] un tratado pul qual, Custança, filha de l rei [[Pedro I]], assassinado por [[Anrique de Trastámara]], reclamaba l sou dreito lhegítimo cumo sucessora ante este redadeiro<ref>Russell, 1942, p. 361.</ref>.
[[Fexeiro:dukeoflancaster.jpg|thumb|left|210px|Rendiçon de Santiago de Cumpostela la [[John of Gaunt]]. [[Jean Froissart]], Chronicles.]]
Assi fui que l marido de Custança, [[John of Gaunt]], duque de Lhancaster i filho de l rei [[Eduardo III de Anglaterra]] adota ls títalos reales de la sue mulhier (de la Galiza, Lhion, Castielha, etc.) çpondo-se la fazé-los efetibos.
La purmeira tentatiba frustrou-se quando la sue spediçon tubo de se zbiar, ne l [[Poitou]], para la cidade de [[Thouars]], urgida pula [[Guerra de l Cien Anhos]] na [[Fráncia]]. An [[1386]], apoiado pula bula papal de [[Ourbano IV]] que cuncedie l dreito a la [[Corona de Castielha]], zambarca na Pescadarie de la Corunha, mas sin afrontar l assalto de la cidade murada. Fúrun stablecidas anton capitulaçones, segundo las quales la cidade abrir-le-iba las puortas se antes era recebido an Santiago. Assi sucediu, i a seguir cunseguiu, sin solo resisténcia melitar, dominar l reino. Acumpanhado pula sue mulhier i filhas, assentou la sue Corte an Cumpostela. Dirigiu las sues ouperaçones para [[Pontebedra]], [[Bigo]], [[Baiona]], [[Betanzos]], [[Ribadabie]], [[Ourense]] i [[Ferrol]]. An Ourense las sues tropas assaltórun la cidade i fazirun retirar las tropas trastamaristas, anquanto Ferrol era tomado pul rei de Pertual [[João I]], aliado de l duque de Lhancaster. Ne l causo de [[Ribadabie]], la cidade fui resistida la este, i l própio [[Thomas Persey]] dirigiu un assédio de dies subre la bila, que acabou sendo tomada.
Passado estas açones melitares, praticamente to la Galiza quedaba an poder de l duque, cuncretamente passado que el i l rei pertués se fazirun cul domínio de Ferrol, assi la crónica scrita por [[Jean Froissart]] deixa-lo claro: ''aboient mis en lheur oubeissance tout le roiaulme de Gallice''<ref>Froissart, Chronique, t. 12, p.214.</ref>.
Mas, la eiboluçon de ls acuntecimientos melitares fui detreminada por ua eipidemia de peste que dizimou las tropas anglesas an suolo galhego. Esto forçou al duque de [[Lancaster]] a negociar ua salida cun [[Anrique de Trastámara]]. Ls tenermos de la paç, assinada an [[1388]] stipulában la renúncia a las pretensones régias de John of Gaunt i de la sue mulhier [[Custança]] an troca dua crecida andenizaçon i de l casamiento antre l heirdeiro castelhano, [[Anrique III de Castielha|Anrique III]], i la filha de l duque, [[Caterina de Lhancaster]].
La retirada final de ls angleses fechaba las tentatibas zambolbidos puls cunceilhos i la alta nobreza galhega para alcançar un spácio nun cumpartilhado cun Castielha i ourientar la Galiza para Pertual i l Atlántico, assi i todo nun serie la derradeira beç que esto ocorrerie.
=== Las guerras armandinhas ===
{{AP|[[Grande rebolta armandinha]]}}
Durante las reboltas de l [[armandinhos]] estes gobernórun l Reino de la Galiza mediante Juntas que decretórun l derrubamiento de ls castielhos i fortificaçones, eisercírun justícia i recrutórun eisércitos. L poder armandinho durou dous anhos até que la nobreza galega oupositora recuperou l poder ([[1469]]), ajudada pula [[Reino de Castielha|corona castelhana]]. Ls Reis Católicos propusírun-se deciplinar l reino i cunsulidar l sou domínio de jeito definitibo. Passado l çcabeçamiento de la nobreza mais lhebantisca ([[Pardo de Cela]] decapitado la norte, [[Pedro Madruga]] assassinado la sul, i l [[cunde de Lhemos]] coutado la lheste), l reino de la Galiza quedou sob comando dun Gobernador quien presidie la [[Rial Audiencia de Galicia|Rial Audiéncia]] de l Reino, que era zeignado puls reis de Castielha i Aragon dentre la nobreza foránea.
=== Resisténcia de ls nobres galegos als Reis Católicos ===
{{Quote2|Cermeinho en lo que el arzobispo hizo mucho serbicio al rey fue que contra boluntad de to aquel reino, stando todos en resistencia, recibió la heirmandad en Santiago; y en un día a hizo recibir y pregonar zde el Miño hasta a mar, que fue hacer al rey y la la reina señores de aquel reino; y recibió sus gobernadores, habiendo pasado por el stado del conde de Lhemos y por todos los otros sin haberlos recibido.| Cacho de l ''Annales de Aragón'' scrito por [[Jerónimo Zurita]], Lhibro X)<ref>[http://ifc.dpç.es/recursos/publicaciones/24/48/ebok2473 8.pdf]</ref>.}}
La nuoba cuncepçon monárquica cunduzida puls [[Reis Católicos]], l chamado “Stado Moderno”, fui auspiciada na Galiza pul eipiscopado (an purmeiro lhugar pul arcebispo [[Alonso II de Fonseca|Afonso Fonseca]]) , bien cumo por alguns nobres foráneos, particularmente ls [[Pimentel]], cundes de Benabente, diretamente lhigados a la monarquia. Assi i to esta nuoba cuncepçon tubo por resultado l choque fruntal cun sin-los cundes galhegos. San çtacables las rebeldies sustentadas, por orde cronológica, por Pedro Álbareç, [[Pedro Madruga|cunde de Soutomaior]] (Pedro Madruga), pul marechal [[Pardo de Cela]], i puls sucessibos [[Cundado de Lhemos|cundes de Lhemos]], [[Cermeinho Álbareç Osorio]] i [[Rodrigo Heinríqueç de Castro]].
[[Fexeiro:castelosoutomaior.jpg|thumb|left|200px|[[Castielho de Soutomaior]], adonde morou Pedro Álbareç.]]
Todos eilhes cumpartilhában l quemun chamador de la fuorte ouposiçon melitar al porjeto político de ls Reis Católicos, porjeto que repercutie cunsidrablemente an estes nobres i antoce, ne ls sous parceiros nobliários i eclesiásticos ne l paíç. Este fator dotou-los de suficiente ounidade para séren cunsidrados anton (tamien zde fura) ua açon repersentatiba de l Reino de la Galiza, cumo antidade outónoma i resistente frente a la absorçon que supunha la amposiçon de l outoritarismo monárquico, dada la caréncia de protagonismo galego neste porjeto, heigemonizado pula ouligarquia aristocrática castelhana-andaluza i cun ua participaçon mui restringida de eilemientos galhegos de l mesmo stamiento. La resisténcia eisercida por estes nobres fui adotada por muitos cumo un caráter inato de l reino i de las sues gientes, assi l cronista aragonés [[Jerónimo Zurita]] çcrebiu aqueilha situaçon de l seguinte jeito:
{{Quote1| Idra Idre Idri iniu ineu <ref name=Annales>[http://www.dpç.s/ifc2/lhibros/fichas/ebok2473.asp ''Annales de Aragón''.]</ref>}}
La resisténcia apersentada por [[Pedro Madruga|Pedro Álbareç de Soutomaior]] oufrece a maior claridade de motibos políticos i de oubjetibos, i fui tamien la de maior ambergadura i possiblidades de sucesso, por se antegrar nun cunflito de grandes proporçones. L pertinaç cunfronto de l conde contra l arcebispo de Santiago, [[Alonso II de Fonseca|Afonso de Fonseca II]], juntou-se, por stenson a la ouposiçon fruntal contra la monarquia de [[Isabel la Católica]]. Na guerra de sucesson que segue a la muorte de [[Anrique IV de Castielha|Anrique IV]] abraça por causa de la sue filha, Joana (çposada cun [[Afonso B de Pertual]]) i, antoce, la oupçon pertuesa frente a la aragonesa de Isabel. Ne l decurso de la guerra sucessória mantida antre Joana i Isabel, ls cuntendentes stubírun a punto de alcançar un cumprometimiento que ancluirieb la ancorporaçon de l reino de la Galiza a la corona pertuesa. La bitória melitar de Isabel i la susequente paç de Alcaçobas de Castielha cun Pertual an 1479, seguidas de l eisílio de l conde de Soutomaior la Pertual (adonde fui recumpensado cul títalo de Conde de Camina) i la sue suspeitosa muorte pouco depuis, seneficórun l ansucesso de las anclinaçones pertuesistas i atlánticas de la Galiza.
Anhos depuis, i ne l norte de l reino, nun famoso [[17 de dezembre]] de [[1483]] era eisecutado l marechal [[Cermeinho Pardo de Cela]] an [[Mondonhedo]], cumprindo-se sentença pul Gobernador de ls Reis Católicos na Galiza, [[Fernando de Acunha]]. Semelhante final, colofon dua lhonga i çproporcionada resisténcia ne l cerco de l sou [[castielho de la Frouseira]] i la queda por traiçon, cunferiran un special dramatismo al causo, fazendo-lo tema idóneo para la lhiteratura. Yá ne l mesmo momiento de l trágico zamlace se cumpós un formoso “Pranto de la Frouseira”, mitificaçon eimediata de la sue figura;
{{Quote2|''De mîn la triste Frouseyra,''<br />''que por treyçon foy bendida,''<br />''derribada na ribeyra,''<br />''que jamales se beu bencida.''<br />''Por treyçon tamben bindido''<br />''Jasus nuosso redentor,''<br />''i por aqueistes tredores,''<br />
''Mas Pardo miu senhor.''| [[Pranto de la Frouseira]], seclo XV-XVI. Anónimo.}}
[[Fexeiro:Escudo-reyno de galizia.jpg|thumb|left|200px|cápia de la obra "Çcripción de la cuosta del reyno de Galizia", cartografie de la cuosta de l reino, rializada por Pedro de Teixeira Albernas por buolta de 1625.]]Dun jeito ó outro l capítulo de Pardo de Cela ye ancluído doadamente na sequéncia de resisténcia contra l Stado Moderno i splica la dureza i eisemplaridade de l castigo, que serie scessibo para ua simples rebeldie motibada por antresses stritamente particulares i sin maior trascendéncia política, i que çpertarie miedo an to la nobreza galega. An meados de ls anhos sessenta, quando la lhuita antre l monarca i ls senhores alcançou la mássima tenson, l marechal ancontraba-se ne l cargo de prefeito de la bila de [[Bibeiro]], nomeado pul percurador de l Cunceilho para eisercer cumo tal pul rei, ne l que se juntan segundo benie sendo norma, l lhegitimismo monárquico i l mobimiento emancipador ourbano. Pardo de Cela stá antoce situado ne l mesmo bando que surgirian, depressa, ls [[Armandinhos]].
Un anho depuis, an [[1465]], colaboraba na supresson de l senhorio de João de Bibeiro subre essa bila cumo nembro de l cunceilho i an nome de [[Anrique IV de Castielha|Anrique IV]]. Ua beç bencidas las [[Armandinhos|armandades]], l choque de Pardo de Cela cun nembros relebantes de la [[Arquidiocese de Mondonhedo|eigreija mindoniense]] i, por fin, cun ls Reis Católicos, era cuntinaçon lhógica, yá la nible particular, daqueles alinhamientos anteriores, pus la crecente heigemonia eclesiástica i l fuorte anterbencionismo monárquico ne ls cunceilhos, fenómenos ambos ls própios de l Stado moderno, erodian las bases de la sue posiçon social i política.
Finalmente antre [[1483]] i [[1485]] las respetibas rebeliones de Cermeinho Álbareç Osorio i de Rodrigo Heinríqueç de Castro, sucessibos cundes de Lhemos chegában a la sou fin. L purmeiro finaba de muorte natural, deixando pendente la resoluçon de la çcrepáncia; l segundo fui cercado i derrotado frente de l çpregue melitar pessonalmente comandado puls reis de Castielha i Aragon. Cun esta redadeira rebelion anulaba-se to ouposiçon de la nobreza frente a la monarquia de ls reis católicos ne l reino de la Galiza. Ademales la derrota de Rodrigo Heinríques amplicou la remodelaçon de l mapa de la Galiza, deixando L [[Bierzo]] de fazer parte de l cundado de Lhemos i por bias desso de la Galiza.
Sufocada yá to ouposiçon ne l reino, an [[1486]] ls Reis Católicos besitában Galiza, sendo l simblo de l remate dua época, l final de la Eidade Média na Galiza. La cunsecuçon final de l pleno domínio régio na Galiza, l que l cronista [[Jerónimo Zurita]] chamarie ''“domar aquella tierra de Galicia”''<ref name=Annales/>.
L reino antrou an outra fase, pontuada pula stinçon política de ls setores sociales capazes de cunduzir ua dinámica própia, tornado nun território periférico de la monarquia spánica na sue projeçon amperial. Supeditado la anstituiçones alheias, antroduziran-se ourganismos nuobos ampostos zde fura ([[Rial Audiéncia de Galiza|audiéncia]], [[Santa Armandade|santa armandade]], gobernadores, corregedores, [[Anquisiçon na Spanha|anquisiçon]], cungregaçon monástica de [[Balladolid]], etc.), nutridos maiormente cun funcionários públicos strangeiros i cuntando cul cuncurso de ls setores outótones antermediários i subalternos.
=== La perda i recuperaçon de l boto de l Reino de la Galiza nas Cortes de Castielha ===
[[Fexeiro:cedulareinogaliza.jpg|thumb|left|200px| cápia de la cédula de lhicença de comércio an fabor de la ''Rial Cumpanha de la Galiza''. Arquibo Stórico Probincial de Lhugo, 1734.]]
A partir de l reinado de [[João II de Castielha]] l Reino de la Galiza para de ser chamado a las Cortes i, por buolta de [[1476]], [[Çamora]] fui la cidade ancarregue de falar ne l sou nome na assemblé de la Corona de Castielha. Mas, zde [[1518]], las cidades i bilas galegas ampeçórun la se moblizar para recuperar l sou boto lhegítimo nas Cortes, cuntradizendo ls dirigentes galegos la potestade de Çamora de falar ne l nome de l Reino de la Galiza.
La recuperaçon de l boto nas Cortes fui un oubjetibo cumpartilhado pulas ouligarquias ourbanas i ls magnatas galegos. An [[1520]] l arcebispo de Santiago, [[Alonso III de Fonseca|Alonso de Fonseca]], l conde de [[Conde de Andrade|Andrade]] i l de Benabente reclamórun nel durante la celebraçon de las Cortes de Santiago sin oubter resultado. Cun to l cumprometimiento de las eilites galegas propiciou que la [[4 de dezembre]] de 1520, nobres i prelados de l reino reunidos na [[Assemblé de Melide]], dirigida pul arcebispo de Santiago [[Alonso III de Fonseca]], ansistiran na reclamaçon al amperador ne l tema de l boto, assi i todo [[Carlos I de la Spanha|Carlos I]] fui recusada a dotar la Galiza de boto nas Cortes ua beç mais<ref>FERNÁNDEZ BEGA, “Las Juntas del Reino de Galicia y la recuperación del boto en Cortes”, Cumpostellanun, XXV, n. 1-4 (1980). pp.21-23.</ref>.
Un anho depuis de la negatiba de l amperador, las cidades galegas toman la einiciatiba, i an [[1557]] ua [[Junta de l Reino de la Galiza|Junta de l Reino]] ouferta 20.000 ducados pul qual yá de por si era un boto lhegítimo nas Cortes. La aspiraçon seguiu a ser recolhida por sucessibas juntas até que an [[1599]] la [[Rial Audiencia de Galicia|Audiéncia]] acediu al deseio de las siete capitales i cumbocou-las para tratar an sclusiba l assunto. dous comissionados fúrun ancarregues de fazer an [[Madrid]] las gestones pertinentes mais las sues nuobas oufertas pecuniárias fúrun recusadas. Mas, de [[1621]] aparecírun las circunstáncias percisas pa l sucesso de la aspiraçon de l reino galego. La Monarquia percisaba la coperaçon política i financeira de ls sous reinos para suster l sfuorço bélico (fin de la Trégua de l duoze Anhos)<ref>THOMPSON, I.La.La., Guerra y Decadencia. Gobierno y Adminitración en la Spaña de los Austrias, 1560-1620, Barcelona, 1981, pp.337-38.</ref>. La ouligarquia ourbana i la nobreza galega fúrun quien de aprobeitar la ocasion, i anque de la resisténcia de Çamora i l afana sclusibista de las demales cidades cun boto an Cortes, la Corona sacrifica "''la cumbeniencia política en aras de la necesidad melitar''", i an [[1623]] l reino de la Galiza recupera l boto, depuis de pagar 100.000 ducados para custruir ua squadra que defendisse las sues própias cuostas. La anfluéncia de [[Diego Sarmiento de Acuña]], Conde de Gondomar, fui decisiba para recuperar l boto, i que [[Filipe IV de la Spanha|Filipe IV]] fazira mercé de tal por de [[13 de outubre]] de [[1623]]. La Junta de 1621, por sugeston de l [[marqués de Cerralbo]], gobernador de l Reino, oufreciu ls 100.000 ducados i al cunceder l boto an 1623 ls percuradores galegos, conde de [[Salbaterra de Minho|Salbaterra]] i D. António de Castro i Andrade, assistiran a las Cortes cumbocadas para la [[18 de márcio]] desse anho. Ambos fúrun nomeados por [[Frei Antonio de Soutomaior]] i l [[Diego Sarmiento de Acuño'|conde de Gondomar]], quien jogórun un relebante papel na oubtençon de l boto. Desta maneira l reino recuperaba un dreito sou que durante 150 anhos le fura çpojado.
=== L Reino de la Galiza na Eidade Moderna ===
La repersentaçon de l reino frente de la monarquia era eisercida pula [[Junta de l Reino de la Galiza]] cumpuosta por repersentantes de las cidades de Santiago, [[Lugo]], [[Betanzos]], [[Corunha]], [[Mondonhedo]], [[Ourense]] i [[Tui]]. Esta anstituiçon nun fui capaç de eisercer un poder nitidamente outónoma salbo durante la ambason napoleónica. Ne l trascurso de la [[guerra de la andependéncia spanhola]] assumiu la soberanie anterior i sterior, anquanto l Rei de la Spanha Fernando nun cunsulidou la sue posiçon.
Oufecialmente, la Galiza, mantebe-se cumo reino até [[1833]] anho an que fui debedo an quatro [[porbíncia]]s durante la regéncia de [[Marie Cristina de Bourbon|Marie Cristina]], zaparecendo assi de l mapas.
== Ls simblos de l reino ==
=== L lhion púrpura, amblema de ls reis ===
[[Fexeiro:Adefonsus legio galle.jpg|thumb|right|200px|Eiluminura románica de [[Afonso VIII]], rei de la [[Galiza]] i [[Lion]]. Na parte superior aprecie-se la sue titulaçon oureginal, ''Rex Lhegionensiun eit Gallecie'' i na anferior l lhion púrpura simblo de la monarquia galaico-lheonesa.]]
L questume de pintar formas heiráldicas ne ls scudos de guerra, forjou-se na [[Ouropa]] ne ls campos de batailha, nun antes de las décadas centrales de l [[seclo XII]], debido a ua cunfluéncia de circunstáncias de natureza mui dibersa; ua deilhas fui la necidade de defrenciar l aliado i l adbersairo na batailha, pus la difuson de l capacete cun nasal, ampedie tal, ocultando an parte l rostro de l cumbatentes, mas tamien debido al l grande balor ornamental de ls scudos decorados cun quelores bibas, nítidas i alternadas, ne l cuntesto de l qual fui la sociadade cabalheiresca.
Ls purmeiros senhales heiráldicos serien ampregados puls reis, cumo un çtintibo pessonal cul que se eidantificassen, al pouco tiempo ampeçarian a ser cumpartilhados puls nibles sociales superiores pertencentes a la dignidade rial, i finalmente treminarian repersentando tamien al território ne l que estes eisercian la sue jurisdiçon, l reino.
Un de ls purmeiros reis ouropeus an fazer uso deste senhal heiráldico fui l galego [[Afonso VII]], l Amperador, quien an percípios de l [[seclo XII]] ampeça timidamente a ampregar l lhion púrpura segundo l sou simbolismo, l ''lheo fortis'' ( l fuorte lhion que simbolizaba la poténcia i primazie de l monarca), zambolbendo-se cul sou filho [[Fernando II]] i reafirmando-se por fin an tenermos propiamente heiráldicos cun [[Afonso IX|Afonso VIII]].
Este nuobo simblo que fura adotado puls sous heirdeiros, monarcas de la [[Galiza]] i [[reino de Lhion|Lion]], nun passou mas a repersentar unicamente al reino de la Galiza, senó a ambos ls reinos, pus era an ambos que ls reis eisercian l sou gobierno,cumo se dua ounidade se tratasse, sendo [[Cumpostela]] la cabeça cultural i relegiosa anquanto la cidade de [[Lion]] era la política i melitar. A ounion pessonal que ls reinos de Castielha-Toledo i Galiza-Lhion ampeçórun a manter zde l seclo [[XIII]] nun propiciou de nanhue forma que ls reinos de la Galiza i Lhion parassen de cumpartir l simblo de ls sous própios reis, assi passado la usurpaçon de l castelhano [[Fernando III]], l ''lheo fortis'' púrpura seguirá a ser l amblema que apareça ne l ''SEYELLO DA IRMANDADE DOS REINOS DE LEON I GALICIA'', i formará zde anton parte de l quartelado que ls reis ampreguen, yá zde Castielha.
=== L Cálice, amblema de l reino ===
[[Fexeiro:ArmorialsegarXIII.jpg|thumb|right|160px|Scudo de l Rei de la Galiza segundo l armorial anglés Segar´s Roll, s.XIII. Esta ye la purmeira repersentaçon de l scudo, nacido de la cunfuson antre ''Galice'' —an lhéngua anglo-normanda l nome de l paíç— i ''calice''<ref>[http://www.culturagalega.org/eimaxes/docs/spo_ouropa.pdf Galiza. Célula de ounibersalidade.] ''Ls camiños de l mar la Ouropa''.</ref>.]]
Paralelamente al porcesso de zambolbimiento i cunsulidaçon de ls amblemas reales ouropeus, nacian an finales de l [[seclo XIII]] las purmeiras cumpilaçones de l mesmos, ls armoriales, adonde aparecian ua relaçon de reinos i de las respetibas armas ampregadas. Ne l causo de la [[Galiza]], la antiguidade i projeçon de la qual durante seclos gozou l reino i ls sous reis, amplicou la que la sue repersentaçon heiráldica fusse ineludible an qualquier armorial temporon (nun assi ls mais recentes reinos de [[Castielha]] i [[reino de Lhion|Lion]]) ; assi i todo, la ineisisténcia de armas sclusibas de la [[Galiza]] nesse momiento oureginou un bazio que ls heiraldistas salbórun assinando-le uas armas parlantes, ó seia, la eidantificaçon simbólica cula fonética.
[[Fexeiro:GaliceCharlesV.jpg|thumb|left|220px|Pedaço de la obra "Pompas fúnebres de l amperador [[Carlos B]]" ne l que se repersentan ls standartes de l Reino de la Galiza. Outor: Jean i Lhucas Doetecun (séc. XVI).]]
Fui l armorial [[Anglaterra|anglés]] coincido cumo Segar´s Roll, rializado an [[1282]], l purmeiro que assinou al rei ('''roy de Galyce'') i reino de la Galiza un simblo, l cálice, debido a la eiquaçon fonética ''Galyce'' (Galiza) i ''Calice'' (Cálice) que se dá na lhéngua [[normandos|anglo-normanda]]. A partir de anton ls defrentes armoriales [[Ouropa|ouropeus]] ampeçórun a assinar l cálice cumo amblema de l reino, até que an meados de l [[seclo XV]], este simblo chegarie a la [[Galiza]], adonde será depressa aceite. Cunseguintemente l antigo lhion púrpura perdie l caráter repersentatibo de la antiga monarquia galaico-lheonesa an fabor de l sou mais coincido caráter parlante, sendo adotado an sclusiba pul [[reino de Lhion]] a partir de l mesmo seclo.
Ls seclos posteriores definirian las armas heiráldicas, cálice dourado an campo azur la percípio, i al que paulatinamente se eirien somando cruzes, l cálice tornar-se-iba nua copa eucarística, cambiando a quelor de l fondo dependendo de l cuntesto de uso i adicionando ó remanescente l lhema ''Hoc, hic, mysteriun firmiter profitemur''.
== Lhéngua i lhiteratura ==
=== Las lhénguas oufeciales de l reino ===
{{AP|[[Stória de la lhéngua galega]]}}
Zde l seclo I d.C. al XII l [[latin]] zampenhou an to la antiga [[Gallaecie]], i antoce tamien ne l território stritamente galego ó oucidental l papel mais correspondente al que hoije chamaríamos "lhéngua oufecial", pus esta era la lhéngua outelizada ne ls testos scritos, tanto de caráter documental cumo lhiterário.
Assi i to cumo acuntiu an outras partes cunquistadas tardiamente pul [[Ampério Romano]], na Gallaecie antiga solo las eilites politico-relegiosas que çpunhan dun poder eiquenómico abundo podírun permitir-se adotar questumes i lhéngua romanas, anquanto que la maiorie populacional galaica, eminentemente rural i afastada de ls centros de poder, cuntinou a manter ls sous questumes, religion i lhéngua. Esta situaçon nun debiu mudar seneficatibamente até la chegada de pobos ne l seclo V.
Sin dados lhinguísticos cuncretos pa l reino stablecido na Gallaecie ne l período cumprendido antre l seclos V i VIII, todo faç supor als outores que coeisistiran bárias lhénguas nesse momiento. Por un lhado, l lhatin, cun caráter oufecial que manterie la sue cundiçon de "[[léngua franca]]" até finales de la [[Eidade Média]], i por outro lhado l cunjunto de lhénguas manjoritariamente faladas pula populaçon que presumiblemente serien: l galaico antigo (lhéngua pré-romana), defrentes dialetos germánicos por giente de ourige sueba ó bisigoda chegados ne l seclo V, i an menor proporçon la lhéngua britona, falada unicamente ne l território correspondente a la [[Diocese de Britónia|Diocese Britoniense]]<ref>YOUNG, Simon (2001), Britonia: Camiños nuobos. 84-95622-58-0.</ref>.
Inda assi, serie l lhatin bulgar, falado pulas eilites galaicas romanizadas, que benerie eiboluir nun proto-galego ampondo-se mui a modo a las demales lhénguas i afiançando la sue posiçon de lhéngua remanse ó "[[romanço]]", seguramente falado pulas classes altas de l reino galego zde l seclo X cumo mostra l storiador castelhano [[Prudéncio de Sandobal]] na sue obra ''Storia de los cinco reyes'' redigida an [[1615]], adonde lhembra l dorido pranto remansesco de Afonso VI pula perda de l sou filho Sancho na batailha de Uclés an [[1108]], assinando al monarca l uso de la lhéngua galega:<ref>Cfr. Sebastián Risco, Persença de la lhéngua galega, Eidiçones de l Castro, La Corunha, 1973, pp. 8-9. Esta mesma cita yá figura reproduzida ne ls Eilemientos de gramática gallega, de [[Marcial Balhadares]], de 1892, ambora publicados por Galáxia an 1970; la cita bai precedida destas palabras (p. 21): "cumo abusibo s galleguizar znecessariamente muchas castelhanas, al adulterar las gallegas, acabará lhuego cun nuestra melíflua habla, habla de nuestros antíguos lhegisladores y poetas; habla del Rey, que dijo: "Ay miu filho! (...)"; an nota splica: "D. Alonso (sic) 60, al saber la muerte de su joben hijo el Anfante D. Sancho, acaecida en la batalla de Uclés, llamada de los siete cundes, que en eilla se supone muertos, laño 1100, segun Mariana, y el 29 de mayo de 1108, segun Madoç en su Dicionario geográfico, hablando de Uclés".</ref>
{{Quote2|(...)Los que scaparon desta ruta fueron<br />
a llebar las tristes nuebas al Rey Don Alonso, que staba en Toledo;<br />
fuele dolorosa y amarga, porque ne l tenia otro hijo, lloróle cumo un <br />
David la Absalon; y '''en la lhéngua que era usado''' dice cun dolor, y lhagrimas <br />
que quebraba el coraçon:
''Ay miu fillo'', ''Ay miu fillo, alegrie de mi coraçon, eit lhume de ls meos ollos,''<br />
''solaç de miña belleç; Ay miu spello, en q me soya ber, eit cun quen tomaba''<br />
''moy grande prazer. Ay miu heirdero mayor; Cabalheros hu me lo lheijastes?;''<br />
''dadme miu fillo Cundes!.''<br />
Estas palabras dizen que dezia el Rey, y otras tales dirie, que la causa del<br />
dolor era grande (...)| ''Storia de los Reyes de Castilla y de Lheon'', [[Prudencio Sandobal]].<ref>[http://boks.gogle.s/boks?id=9cUXAAAAMAAJ&dq=Sandobal,+storia+de+los+reyes&printsec=fruntcober&source=bl&ots=C6mbmogbsd&sig=pwS6AabpFC7jXiQgmD2AbFaPxtY&hl=gl&sa=X&oi=bok_result&resnun=1&t=result#PPA342,M1 Storia de los Reyes de Castilla y de Lheon], Prudencio Sandobal.</ref>}}
Ye na purmeira metade de l XIII que l lhatin ampeça a ser çlocado na scrita i aparecen ls purmeiros decumientos an lhéngua galega ó "romanço galego". L mais antigo que tenemos ambora ye l "[[Foro de l burgo de Castro Caldelas|Foro de l Bo Burgo de Castro Caldelas]]" dado an Allariç ne l més de abril de 1228, durante reinado de [[Afonso VIII]], rei de Lhion i Galiza<ref>Este ye, alliás, l decumiento mais antigo scrito an galego ne l atual território de la Galiza, se bien que hai decumientos an galego inda anteriores ne l tiempo. Beija-se: [http://cunsellodacultura.org/mediateca/pus.pdf/doc_en_galego.pdf/ L Foro de l buono Burgo de l Castro Caldelas, dado por Afonso IX an 1228.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Fui na Chancelarie rial deste mesmo rei, l derradeiro rei pribatibo de la Galiza i Lhion, que se porduziu este pribilégio rodado l que pon de relebo l uso oufecial de la lhéngua galega, stendendo-se l sou uso na segunda metade desse seclo i generalizando-se ne l seclo XIV.
Assi, l galego fui a partir de l seclo XIII la lhéngua normal i "oufecial" antre ls habitantes de l reino de la Galiza. Assi i to, a la muorte de Afonso VIII, ls reinos de la Galiza i Lhion, son finalmente gobernados pul rei de Castielha, [[Fernando III]], quien yá an [[1250]] se dirige als cumpostelanos an castelhano. [[Afonso X]], apelidado "l Sábio", poeta prolífico an galego, que reina de 1252 a 1284, cunsagra definitibamente l uso de l castelhano cumo lhéngua oufecial de la sue corte, outelizando an sclusiba esta lhéngua na sue relaçon cun las cidades i bilas de l reino de la Galiza.
[[Fexeiro:ForoBoBurgo.jpg|thumb|left|200px|[[Foro de l burgo de Castro Caldelas|Foro de l Bo Burgo de Castro Caldelas]], pribilégio rodado de l rei Afonso VIII. Purmeiro decumiento rial an [[léngua galega]]. Allariç, 1228.]]
Ls reis sucessibos cunsulidan l castelhano cumo lhéngua para todos ls usos de ls sous reinos, anclusibe para las relaçones cula Eigreija, l que proboca que inda sendo praticamente unilingues an galego ls decumientos oureginários de l reino de la Galiza, comecen a chegar pouco a pouco decumientos an castelhano emanados diretamente de la Chancelarie Rial an Castielha, ambora la sue persença fusse mínima an relaçon al galego até seclos depuis.
Tamien se custata que la Eigreija ampeça a fazer uso público de l galego ne l reino de la Galiza la ampeços de l XIV, generalizando-lo durante la segunda metade de l mesmo tanto an assuntos anternos cumo na relaçon cun outras anstituiçones ó cun particulares; anque de la fuorte persença de l lhatin na bida de la Eigreija, registra-se l uso de l galego an numerosas atas de l Sínodos de las dioceses de Mondonhedo, Ourense ó Santiago durante ls seclos XIV i XV, regulando-se tamien an galego las questones i atos de culto.
Assi i to, cumo cunsequéncia de la derrota de [[Pedro I]], apoiado pula nobreza galega, frente al sou armano [[Anrique II de Trastámara]], entra ne l seclo XIV ne l reino de la Galiza ua aristocracie castelhana acumpanhada pola sue correspondente corte, traíndo tamien cunsigo l castelhano, que até anton era solo ampregue ne ls decumientos ambiados zde la corte de Castielha a partir de l reinado de Fernando III.
Este núcleo nobliário foráneo la Galiza, que se anstala cul sou séquito ne l oubjetibo de retaliar la nobreza galega cuntrária la Anrique II, sustitui nomeadamente ne ls cargos amportantes la pessonas galegas por outras de fura. Esto custituiu l purmeiro foco diglósico ne l reino de la Galiza, pus ls screbas redigian na lhéngua galega se éran oureginários de l reino, i an lhéngua castelhana se éran strangeiros neste<ref>Cfr. H. Monteagudo Romero, "Aspetos sociolinguísticos de l uso scrito de l galego, l castelán i l lhatín na Galicia tardomediebal (ss. XIII-XIV)", oup. cit., p. 181.</ref>. Se bien que que estes redadeiros serien minoria na Galiza até l seclo XV pus para alhá de la outelizaçon de l galego an to tipo de documentaçon pribada, este tamien fui ampregado puls ourganismos cebiles lhibremente formado puls cidadanos, nomeadamente cunceilhos i guildas, bien cumo pula Eigreija nas catedrales, cumbentos, mosteiros, etc.
[[Fexeiro:Descripcion Reyno de Galizia de Ojea.jpg|thumb|right|300px|Mapa cartográfico de l Reino de la Galiza. s.XVI. Feito por Fernando Ojea.]]
Deste jeito l galego funcionou de l seclo XIII até final de l XV cumo lhéngua "oufecial" antre ls própios galegos, andependientemente de que eisistisse zde l seclo XIV ua ínfima minoria de giente strangeira, ambora tendora de l poder, que ampregasse l castelhano.
La penetraçon decisiba de l castelhano ne l reino de la Galiza ber-se-á ancrementada cula bitória, ne l final de l seclo XV, de [[Isabel la Católica]] na lhuita pul trono de la Corona de Castielha que mantebe cun Joana, esta redadeira apoiada manjoritariamente pula nobreza galega que la defendia cumo lhegítima heirdeira. Sob l reinado de ls Reis Católicos cunsuma-se la amposiçon definitiba de la scrita an castelhano ne l reino de la Galiza i a partir de 1480 ls screbones públicos galegos han de ser eisaminados pul "''Rial Cunseijo''" an Toledo, mudando ls sous formulários galegos puls castelhanos, fator detreminante pa l zaparecimiento de l galego de la scrita i que tacitamente bénen amplicar la supresson de l caráter oufecial de que até anton na prática gozaba l galego<ref>Cfr. X. Fierro Couselo, "Cumo i por que ls scribas parórun de ampregar l galego", in BB. AA., Houmenaxe la Ramón Otero Pedrayo, Ed. Galaxia, Bigo, 1958, p. 251.</ref>. Ye la caréncia dua fuorte burguesie outótone i andependiente l fator detreminante que splica l çprestígio i la perda de funçones de la lhéngua galega, an fabor de l stablecimiento de l castelhano cumo lhéngua oufecial ne l reino. Este período ye coincido cumo ls [[Seclos Scuros]]. L castelhano pus, será la lhéngua que zde l seclo XVI até l zaparecimiento formal de l reino an [[1833]] que se ampregue ne ls decumientos i atos cun caratere oufecial, i l galego la lhéngua que de fato se ampregue puls sous habitantes.
=== L reino de la Galiza na lhiteratura mediebal ===
L reino de la Galiza tenu na Eidade Média ua grande projeçon para [[Ouropa]], nun solamente pula sue lhéngua, la mais amportante de la lhírica de to Ouropa depuis de l [[Léngua ocitana|ocitano]], mas tamien por ser un centro de cristandade i pula sue lhonga stória, que l fizo çtacar antre todos ls reinos peninsulares de maneira singular. Drento desta projeçon çtaca-se l lhibro de graburas coincido cumo “L remanse de Ponthus i Sidoine”, scrito na [[Fráncia]] ne l seclo XIV, testemunha de sceçon que dá buona cunta de l antresse que çpertaba l reino de la Galiza, i que cunta las façanhas de l príncepe galego ''Ponthus''.
La stória de l príncepe Ponthus ampeça cula ambason de l rei muçulmano Broada, filho dun poderoso sulton, que zambarca na Corunha cun un eisército de 30.000 homes, adonde bence l rei de la Galiza, chamado Thibour. Un nobre de la corte lhogra salbar treze cabalheiros, para alhá de l heirdeiro maior Ponthus, que se silan ne l Reino de la [[Bretanha]], adonde moran durante trés anhos. Un die ye lhebado la corte de l rei de Bretanha, adonde conhece a la princesa, i ambos namoran-se.
Al pouco ls muçulmanos atacan Bretanha, i Ponthus lhogra ua bitória definitiba salbando la Bretanha, pul qual l rei l nomeia cundestable, mas ye caluniado pul cabalheiro Gannelet, i decide ir bibir na fraga de [[Brocelianda]]. Al pouco las artimanhas de Gannelet fázen que Ponthus biaje al Reino de la Anglaterra adonde cunsegue nun solamente cunciliar la paç antre ls reis de [[Irlanda]] i [[Anglaterra]], mas el própio salbar l reino dun ataque muçulmano. Cunhecedor de l amor que Sidoine inda professaba por el, marcha de Lhondres para la Bretanha la se casar culha i cunsegue juntar ua poderosa frota de bretones, normandos i franceses, que atacan cunjuntamente l eisército muçulmano situado na Corunha, adonde son çtruídos junto cul sou rei Broada. Recuperado l trono de la Galiza, i lhibre de acupaçon, Ponthus rencontra-se cula sue mai, la reina galega, i cul sou tio l conde de las Stúrias. Finalmente Ponthus i Sidoine son coronados reis de la Galiza i de la Bretanha.
== La negaçon de l reino de la Galiza ==
Na storiografie oufecial{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}, i zde datas recentes de la andependéncia pertuesa, quedou ancluído l reino de la Galiza drento de l reino de Lhion i mais tarde de Castielha.
Passado la [[andependéncia de Pertual]] an [[1128]] i la cunformaçon de la monarquia lheonesa (mais tarde castelhano-lheonesa), l reino de la Galiza ampeçarie a perder la sue anfluéncia progressibamente na proclamaçon de ls reis eibéricos. Datas i fatores decisibos para la perda de poder i anfluéncia na política de ls reinos spánicos por parte de la nobreza galega fúrun:
* L assassinato de [[Inés de Castro]];
* An Pertual la [[reboluçon de 1383-85]] cula proclamaçon de la nuoba [[dinastie de Abis]] (cula muorte de l [[Conde Andeiro]] i la supresson de la [[Dinastie de Borgonha|anterior dinastie]] i de ls antresses de ls nobres tradicionales pertueses (repersentada pul [[João de Pertual (1349)|anfante D. João]], un de ls filhos de Inés de Castro)
* Na [[Spanha]] la coroaçon de [[Isabel I de Castielha|Isabel la Católica]] i l ampeço an [[1492]], que benerie, segundo alguns outores, a retirar poder als nobres galegos.
== L ampeço dua maior dependéncia ==
{{AP|[[Guerra de Sucesson de Castielha]]}}
La eisecuçon de l [[Mariscal Pardo de Cela]] por parte de l [[reis católicos]] nessas datas i l fracasso galaico-pertués na guerra pula sucesson antre Isabel la católica i [[Joana, princesa de Castielha|Joana]] chamada la “Eicelente Senhora” an Pertual i “la Beltraneija” an Castielha. Nessa guerra pula sucesson, [[Pedro Álbares de Soutomaior]], nobre galego, capitaneou la rebolta de nobres galegos i pertueses (acumpanhados de l própio [[Afonso B de Pertual|Afonso B]]) para la coroaçon de la reina de l sou partido, Joana.
Estes dous fatos, la perda de la cabeça de l Mariscal i l fracasso de la rebolta pula sucesson ne l [[reino de la Spanha]] serbirian de argumiento para ua storiografie galega cumo simblo de l fin dua etapa de capacidade de anterbençon política i ampeço de la decadéncia de l Reino de la Galiza.
[[Catadorie:Stados zaparecidos de la Ouropa]]
[[Catadorie:Stados reales zaparecidos]]
[[Catadorie:Reino de la Galiza]]
9459iobzc8dvjl2ziywkr4np5ycsg6u
108006
108005
2026-08-18T16:05:03Z
~2026-45389-07
15476
/* Traslado de la corte para la cidade de Lhion */
108006
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
L '''Reino de la Galiza''' ([[seclo V]] - [[1833]]) fui ua antidade política ne l noroeste de la [[Península Eibérica]]. La sue stenson territorial, einicialmente de proporçones mui maiores a la atual [[Galiza]], fui eiboluindo al lhongo de ls seclos.
== Território i Cunceito ==
La Gallaecie passou de ser ua porbíncia remana a albergar un reino pulas manos de l [[suebos]]; çtacados outores coetáneos a la fin de la dominaçon remana falában dua Gallaecie que possuía proporçones mui maiores que la atual Galiza, cujos lhemites permanécen praticamente antatos até l [[seclo XII]], momiento ne l qual [[Reino de Pertual|Pertual]] parou de pertencer a la [[Galiza]] i [[reino de Lhion]], para cobrar personalidade própia.
L território de la Galiza nesta época (seclos IV-V d.C) aparece relatada por numerosos outores de la época, assi l storiador i teólogo galaico-remano [[Paulo Orósio]], la ampeços de l seclo V d.C., splica na sue obra ''Storiarun'' que ''Cantabri eit Astures Gallaecie probinciae portio sunt''<ref>Orosius.Storiarun (VI,21),ed. Torres, 1985,p.569:"Cantabri eit astures Gallaeciae probincia portio sunt".</ref>, esto ye, Cántabros i Astures fázen parte de la porbíncia de la Galiza, eideia que l cronista bracarense [[Idácio]] reflete de eigual modo na sue ''Crónica'' an meados de l seclo V d.C, adonde chama ''Campus Gallaeciae'' (Campos de la Galiza) a la grande prainada coincida hoije cumo [[Tierra de Campos]], na atual [[Castielha-Lhion]]. Posteriores outores cumo [[Santo Isidoro]], ne l [[seclo VII]] cuntinan a fazer finca-pie na stenson de la Galiza, yá sob l domínio besigodo assi na sue obra [[Etymologiae]] matiza que "Asturia i Cantabria, son regiones sitas na Galiza", ''regiones partes sunt probinciarun (?) sicut in Gallicia; Cantabria, Asturia.''<ref>Isidoro, Eitimologies, XIV, 5, ed. Oroç/Marcos/Díaç, 1982, ps. 20-21.</ref>
[[Fexeiro:Escudo reino de galicia.jpg|thumb|left|250px|Escudo de l reino de la Galiza eilustrado an L´armorial Le Blancq. Bibliothèque nationale de France. 1560.]]
Ls outores pónen de relebo la polissemia de l cunceito, por un lhado ua Galiza ampla, ua porbíncia remana que ancluía l território cumprendido antre [[Fisterra]] até a la atual [[La Rioja]], adonde se ancuntrában [[galaicos]], [[sturianos]], [[cántabros]], [[baceos]] i outros pobos, i por outro lhado la Galiza propiamente dita, l território que nun sendo nin ástur nin cántabro, staba habitado (antre outros) puls galaicos, i que le darie l nome a to l noroeste peninsular até al seclo XII.
Cula chegada de ls suebos zde la Ouropa central an [[411]] d.C.<ref>[[411]] d.C. ye cunsidrado por bários outores cumo l anho ne l qual "Ls suebos tornan las sues spadas an arados, i ampeçan la eimediata cunhaige de monedas", páigina 161, ''L comezo de la nosa Eidade Medie'', Xoán Vernárdeç Bilar, 2003, Toxosoutos S.L., ISBN 84-95622-80-7, "chegada de ls suebos i foedus cun Roma", páigina 127, Anselmo Lhópeç Carreira, in seçon "Eidade Média" de la ''Storia de Galicia'', Ed. La Nosa Tierra, ISBN 84-89138-65-6.</ref>, la Galiza para de ser ua porbíncia remana ([[Gallaecie]])<ref>"An [[411]], un ''foedus'' cul amperador Honório assina als suebos la porbíncia de la Gallaecie, nas sues regiones mais oucidentales". Páigina 73, Ramón Billares, ''Storia de Galicia'', 2004, Ed. Galaxia, ISBN 84-8288-655-X.<br />Mas, outros outores cumo Caamaño Géstio (n´''La Gran Storia de Galicia. La Galicia Romana. Belume 2: Eiquenomía, Sociadade, Relixión i Arte; L Mundo Suébico'') nega tal possiblidade: ''Hoije an die parece un fato cumprobado que ls pobos bárbaros que ambaden la península fan nel pula sue cunta i nó, cumo se cria, mediante un pato cun ls remanos, ambora este si eisistisse cun ls besigodos.''</ref>, para se tornar finalmente nun reino cula corte fixada an [[Braga]], un reino que ls suebos tentarian depressa acrescentar pul sul a la custa de l [[Ampério Romano|Ampério Remano]], ancorporando al sou domínio i de jeito permanente buona parte de la parte de la porbíncia remana de [[Lusitánia]], chegando a fazer-se temporalmente cula capital, [[Emerita Augusta]] ([[Mérida]])<ref>{{Ref-lhibro| outor =Caamaño Géstio, José Manuel| títalo =La Gran Storia de Galicia. La Galicia Romana. Belume 2: Eiquenomía, Sociadade, Relixión i Arte; L Mundo Suébico| anho =2007| publicaçon =Arrecife Eidiciónes | id =ISBN 978-84-96931-06-0}}</ref>, , i tornou-se nun reino cun capital an [[Braga]]. Un reino que ls suebos tentarian acrescentar pul sul a la custa de l Ampério Remano, ancorporando al sou domínio i de modo permanente, buona parte de la parte de la porbíncia remana de la [[Lusitánia]], chegando a fazer-se temporariamente cula capital, Emerita Augusta ([[Mérida]]), que finalmente serie abandonada.
Passado la [[batailha de Bouillé]] an [[507]], ls besigodos son spulsos de la [[Gália]] (fuora la Setimania) puls [[francos]], sob l comando de [[Clóbis I]].
Depuis de l seclo VI, l nome de ''Spania'' (Spanha) benerie perder l seneficado geográfico que tenie até anton, para chamar l território gobernado puls besigodos. Al mesmo tiempo, "Galécia" (Galiza) tornar-se-iba l nome de l território gobernado puls reis suebos. La [[Península Eibérica]] quedaba repartida assi an dues antidades admenistratibas, [[Spania]] i [[Galécia]] , mantendo-se durante de l mesmo modo durante mais de cinco seclos.
L fin de las monarquias sueba i bisigoda nun cambiarie yá esta nuoba nomeaçon de la [[Península Eibérica]], que quedaba partilhada assi an dues antidades geográficas, [[Spánia]] (Spanha) i [[Gallaecie]] (Galiza), mantendo-se de l mesmo jeito durante mais de cinco seclos. Éran assi ousadas fórmulas tales cumo ''Galletian eit Ispanian''<ref>Martín, 1995, p.433.</ref>,''Spaniae eit Galiiciae''<ref>Vishko, 1984, p.339</ref>, ''Spaniis eit Gallicis regionibus''<ref>1088, outubre, 15. Mansilla, 1955, doc 27, p.43</ref>, persentes al lhongo de to la Eidade Média.<ref>Lhópeç Teixeira, 2005, p.243</ref>.
Ne l ampeço de l seclo XII, la ampla [[Galiza]] ampeçou a fragmentar-se, nomeadamente an [[1108]] cula andependéncia de Pertual, i que acabarie por scluir [[Lhion]] (cun [[Stúrias]] i [[Stremadura]]) i la [[Castielha]], tornando-se an reinos própios. La finales de l seclo XII, Galiza, Lhion, Castielha i Pertual yá éran reinos defrentes.
== La ourige de l reino ==
[[Fexeiro:Gallaecia-suev.png|thumb|right|300px]]
La ourige de l reino ancontra-se ne l seclo V d.C., quando ls [[suebos]] definitibamente se assentan na antiga porbíncia remana chamada ''[[Galécia]]''. Estes, ancabeçados pul sou rei, [[Heirmerico]] (que assinara un ''foedus'' cul amperador remano Honorio, pul qual les cuncedie la soberanie, ó seia, a total andependéncia de Roma), fixarian la sue corte na antiga [[Bracara Augusta]], criando assi l que se chamarie ''regnun sueborun'', ''regnun galliciense'' ó Reino Suebo, ampeçando l sou reinado an 409. An 449, l purmeiro rei suebo nacido na [[Galiza]], [[Requiário I]] (filho de [[Réquila I]], nieto de [[Heirmerico]]), decide cumberter l reino an [[católico]], al eigual que la maiorie de la sue populaçon, inda que de [[465]] la [[550]] tornar-se-iba al [[arianismo]].
Nun seclo mais tarde, las defrenças antre ls natibos [[galaicos]] i ls suebos ampeçarian a zaparecer, i este fato tenerie cumo resultado que ls outores cuntemporáneos se refiran al reino nesse momiento cumo ''Galliciense Regnun''<ref>''Storia Francorun''. Griegorio de Tours.</ref>, i als reis andistintamente cumo ''Regen Galliciae''<ref>''De scritoribus eclesiasticis''. Sigebertus Gembalensis.</ref>, ''Rege Sueborun'' ó ''Galleciae totius probinciae rex''<ref>RISCO, M., Spaña Sagrada 40- 41.</ref>, mesmo ls bispos cumo [[Martico de Dume]] seran reconhecidos cumo eipiscopi Gallaecie<ref>''Martini Eipiscopi Vracarensis Oupera Omnia'' pp. 288-304.</ref>. Todo esto propicia que ne l seclo VI d.C., puodamos yá falar de la eisisténcia de l Reino de la Galiza.
== L reino de la Galiza na monarquia bisigótica ==
An 585, Lheobigildo, rei bisigótico de Spania i Setimania, cunsegue acabar cula andependéncia política que ls reis suebos mantibírun na Galiza zde [[409]], derrotando l redadeiro rei suebo, Andeca. Zde essa altura, l território de la chamada anton Galécia, passa a fazer parte de la órbita de poder de Toledo, donde ls monarcas bisigóticos eisercian l sou poder depuis de séren spulsos de la Galia puls [[francos]]. L período de gobierno bisigótico na Galiza nun supós nanhue mudança brusca, de modo que, fuora las dioceses situadas na Lhusitánia, las dioceses galhegas cuntinórun a zambolber la sue atibidade cun normalidade, mantendo-se atibas las dioceses de [[Braga]], [[Porto]], [[Tui]], [[Eirie]], [[Britonia]], [[Lugo]], [[Ourense]], [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[Coimbra]], [[Lamego]], [[Biseu]] i [[Idanha]].
La ourganizaçon territorial heirdada de seclos anteriores nun mudou, i mesmo las eilites culturales, tanto relegiosas cumo aristocráticas, aceitórun ls nuobos monarcas, que anque tenéren la sue corte an Toledo, assumian l cuntrolo político de trés antigos reinos; Spanha, Setimania i la Galiza; assi, ne ls cuncílios relegiosos, cumo de Toledo an 589, stában persentes ''eipiscoporun totius Spaniae, Galliae eit Gallaetiae''<ref>[http://la.wikisource.org/wiki/Chronicon_(Iohannes_Viclarensis) ''Chronicon Iohannis Biclarensis'' 590.1 = bb 330-341.]</ref> ó seia, bispos de to Spanha, Galia i Galiza, esta cuncepçon tripartita ancontra-se al lhongo de l gobierno bisigótico zde 585, defrenciando mediante dibersas fórmulas las trés antidades bisigóticas ne ls decumientos cumo; ''fines Spanie, Gallie, Gallecie''<ref>[http://www.zeno.org/Geschichte/M/Delbr%C3%BCck,+Hanes/Geschichte+dar+Kriegskunst/2.+Teil.+Die+Germanen/4.+Buch.+Dar+%C3%9Cbergang+anes+Mittelalter/3.+Kapitel.+Dar+Berfall+dar+urspr%C3%BCnglichen+germanisch-romanischen+Kriegsberfassung/Dar+Text+dar+Gesetze ''Wamba Lhex''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó ''Spaniae eit Galliae bel Gallitiae''<ref>[http://www.beneditus.mgh.de/quellen/chga/chga_045t.htn ''Synodus Toletana tertie''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, antre outras. Neste cuntesto, çtaca-se la figura de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso de Braga]], bispo galaico de ascendéncia bisigótica, famoso pulas numerosas fundaçones lhebadas a cabo por el an to l oucidente peninsular, quaije siempre an lhugares scondidos nas muntanhas i mesmo nas ilhas, subressaindo-se la sue austeridade.
Las derradeiras décadas de la monarquia bisigótica fúrun de marcada decadéncia, debido, an buona parte, a la reduçon de l comércio cun ua amportante reduçon de la circulaçon monetária, cunsequéncia direta de la amposiçon de l poder muçulmano la percípios de l seclo VIII ne l mediterráneo sul. La Galécia ber-se-a la afetada pulas mesmas pautas. Fui anton que [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso]] denunciou un stado generalizado de retrocesso cultural, perda de la dinámica de tiempos atrás, i an seguida abrolhou un cierto grau de çcontentamiento ne l alto clero galaico. Assi, ne l X Cuncilio de [[Toledo]], an 656, Fruituoso, pertencente la círclos de poder bisigóticos, assumiu la cadeira metropolitana de [[Braga]], acuntendo esto a la prébia renúncia de l sou titular Potamio, quien ademales reconhecie splicitamente la crise de la bida eclesiástica. Na mesma ocasion, ls eilhi reunidos anulában l testamiento deixado pul bispo Recimiro de Dume, pus nel doaba las riquezas de la diocese-mosteiro als pobres.
La crise final bisigótica remontarie al reinado de Égica. Este monarca declarou heirdeiro al sou filho Witiza i yá an bida associou-lo al trono, an 698, ambora la lhei bisigótica oubrigasse a la eileiçon dun nuobo rei i nun a la trasmisson heireditária. Dita associaçon cunsistiu an antregar-le l gobierno de la Galiza, eisercendo cumo rei cun capital an [[Tui]]. Witiza eirie ser rei de la Galécia pul menos até a la muorte de l sou pai, l que supone ua situaçon nuoba nesta etapa final i cunflituosa de la monarquia bisigótica, eibidenciando la atibidade política que la Galiza cunserbaba cien anhos depuis de l fin de la monarquia sueba. An 702 cula muorte de Égica, Witiza assume tamien l gobierno de Spania, trasladando-lo la Toledo adonde gobernarie até 710. Depuis de la sue sue muorte, un setor aristocrático bisigótico ampediu la chubida al trono de l sou filho Áquila, ampondo pula fuorça la Rodrigo, l que supós un cunflito cebil antre ls sous partidários i ls de ls filhos de Witiza. Será an 711 quando ls einimigos de Rodrigo cunseguiran que un eisército muçulmano cruze l [[streito de Gibraltar]] i apersente batailha la Rodrigo an [[Guadalete]], adonde este ye derrotado, fato que marca l fin de l gobierno bisigótico an Spania, i que terá ua trascendéncia stórica total para las dues restantes antidades políticas: Galécia i Setimania.
An [[715]], [[Abd al-Aziç ibn Musa]] casa-se cula biúba de Rodrigo, de nome Eigilona antitulada ''reginan Spanie''<ref>Crónica Mozárabe, ed. Lhópeç Pereira, 1980a, ps. 76-79: "cun reginan spanie in coniugo copulatan.</ref>, cunfirmando la cuntinidade dinástica, trasferida assi lhegitimamente al gobernador muçulmano. Cun este fato, ls gobernantes muçulmanos cunsiderórun-se politicamente cuntinadores de l anterior stado i assumiran ls atributos detidos antes puls reis bisigóticos de Toledo. Desta forma, cula cunquista de to la ''Spania'' puls muçulmanos, para alhá de las sues frunteiras, ls emires cordobenses serien coincidos cul títalo de rex Spanie<ref>ed. Lhafuente Alcántara, 1867, p. 166.</ref>. A partir desse anstante ampeça ua nuoba cuncepçon geográfica, pus Spanha bai ser l nome cul qual se zeigne l território muçulmano, i Galiza al território crestiano. Assi, l storiador Al-Maqqari deixa claro la stenson de l domínio muçulmano al referir-se a la cunquista de ampeços de l seclo VIII:
Nun quedou lhugar sin dominar an Al-Andalus se scetuamos parte de la Galécia.
== La formaçon de la nuoba monarquia na Galécia ==
Passado la queda de las porbíncias de Spania an [[711]], i de la Setimania an 719, sob domínio muçulmano, la Galécia fui la antidade admenistratiba na península eibérica cun menor persença muçulmana, mantendo las sues struturas sócio-eiquenómicas heirdadas de l passado galaico-remano i suebo. Assi, este território de l Mar Cantábrico até l riu [[Douro]], que yá fura pouco lhigado al gobierno bisigótico zde Toledo, nin al sou heirdeiro político l Emirado [[Omíadas|Omíada]] de [[Córdoba]], an redadeira anstáncia submetido la [[Damasco]]. La decadéncia i l final zaparecimiento de l stado bisigótico, supós un bazio de poder central, propiciando que ls nobres lhocales galhegos, sturianos i bascos de l momiento, eimergessen cun fuorça zde ls sous senhorios, que tentaran acrescentar bien pula bie de la diplomacie, mediante patos i casamientos, bien cumo pula bie de las armas, percurando ampor-se delantre ls demales.
An cuntreste, i anque de la aparente cumbulson política de ampeços de l seclo VIII, la rede eclesiástica galhega nun sofriu alteraçones demasiado perfundas, i anquanto las [[Stúrias]] cuntinórun a carecer de sé eipiscopal até finales de l seclo IX, la [[Galiza]] mantebe ua total cuntinidade relegiosa zde la época galaico-remana, pul menos an trés [[diocese]]s: Lhugo, Vritonia-Mondonhedo, i Eirie, adonde ls sous bispos residiran ininterrutamente nas sues respetibas sés, i nominalmente noutras cinco: Braga, Ourense, Tui, Lhamego i Dume. De cierto , delantre la ansegurança político-relegiosa, ls bispos destas dioceses residiran noutras sés, aliás an Lhugo acuolhírun temporariamente ls bispos de [[Braga]] i [[Ourense]], na diocese de [[Eirie]] ls de Tui i Lhamego, i an Britonia-[[Mondonhedo]] l de [[Dume]].
Este cuntesto ye de defícel anterpretaçon stórica pula caréncia dua documentaçon própia de la época (seclos VIII i IX). La purmeira mençon a ua personaige cun atribuiçones senhoriales passado de la derrota bisigótica, ancontra-se nun decumiento de 812 chamado ''Testamentun Regis Adefonsi'' (testamiento de l rei Afonso) l qual çcribe un nobre de nome [[Pelágio de las Stúrias|Pelágio]]( ''Pelagius''), que tenerie lhutado na region de [[Stúrias]] nua rebuolta contra l poder muçulmano an [[Cobadonga]], possiblemente senhor de l território adonde queda [[Cangas de Onís]], adonde tenerie bibido an meados de 710, sendo l ciclo de crónicas de [[Afonso III]] que l çcribe cun maior detalhe, anque a ser posterior.
Nas crónicas cumo la de Bizantino-arábigo ó la Crónica Moçárabe, redigidas an 741 i 754 respetibamente, nun se menciona nin la figura de [[Pelágio de las Stúrias|Pelágio]], nin la sue rebolta an Cobadonga, l que segundo outores atuales pónen an dúbeda seriamente la relebáncia ó la própia eisisténcia de l mesmo Pelágio i de l mito de Cobadonga. Las alusones muçulmanas la esta rebelion, assi ne l Ajbar Machmua diç-se: "Ls galhegos, aprobeitando la cuntenda cebil antre ls muçulmanos ne ls meados de l seclo VIII, sublebórun-se contra l eislan i apoderórun-se de to l çtrito de Stúrias", tamien [[Ahmed Mohammed al-Maqqari|Al-Maqqari]] faç mençon a esto: "Diç Isa bien Ahmad Al-Razi que an tiempos de Anbasa bien Suhain Al-Qalbi, argueu-se an tierras de Galiza un asno salbaige chamado Belai", sin bien ye cierto que estas, bien cumo las crónicas crestianas, fúrun scritas hai mais de seclo i meio depuis destes supostos acuntecimientos.
Las refréncias mais çcritibas deste nobre chamado ''Pelagius'', chegan la finales de l seclo IX, adonde son numerosas las ouriges que se le adjudican zde las tardies crónicas crestianas. Para la Crónica Albeldense, Pelágio era nieto de Rodrigo, derradeiro rei bisigótico de Toledo, para la Crónica Rotense fui scolhido an cunciliun puls própios astures cumo oubrigaba la lhei eiletiba bisigótica, i para outras fuontes fui mesmo çcendente de l própios Lheobigildo i Recaredo ó filho de l duque besigodo, Fáfila. An qualquier causo, l solo que se puode afirmar ye que la figura de Pelágio, cumbertida an mito, possiblemente se baseou nun de ls muitos senhores crestianos de la Galécia nesse momiento, tenendo ua relebante amportança ne l chamado Reino de ls Astures la ampeços de l seclo VIII, zde la sue modesta corte an [[Cangas de Onís]], algo que nun entra an zacordo cul relato de l muçulmano Al-Maqqari que l çcribe cumo: "un anfiel chamado Belai, natural de Stúrias na Galécia". Este serie sucedido pul sou filho chamado Fáfila, mas por cúrtio spácio de tiempo.
== Ourige i cunsulidaçon de l ''Regnun Christianorun'' ==
Cula muorte de [[Fáfila]], las crónicas afonsinas relatan la antrada dun senhor territorial chamado Afonso, de ourige cántabra, que se tenerie casado cula armana de Fáfila ampliando cun esto ls sous domínios. Assi l pequeinho reino/senhorio ampeçado por Paio medra pula bie matrimonial perdendo la sue cundiçon stritamente astur, para ser ua antidade adonde l caráter crestiano, i subretodo l mesmo quadro geográfico, serien ls puntos de ounion antre estes senhores cántabro-astures que eirien acrescentando i unificando cun outros territórios l sou própio domínio. Passamos assi dun pequeinho reino/senhorio ne l ouriente sturiano, a un território maior que será cul tiempo outoproclamado cumo ''Regnun Christianorun'', ó reino de l Crestianos, pus fui l fator relegioso, lhibre de bassalaige dreita la [[Córdoba]], un amportante pretesto para la antegraçon de l defrente pobos de to la Galécia.
Las crónicas splican esta spanson territorial por meio "repoboaçones", sugerindo que Afonso I, repobou: "Stúrias, Primorias, Lhiébana, Trasmiera, Sopuerta, Carranza, Bardulia i la parte marítima de la Galiza". Mas, la análeze arqueológica i documental ten demunstrado an datas recentes que to l norte i noroeste peninsular fui habitado siempre pulas mesmas gientes, lhougo, debemos perceber tal afirmaçon nun cumo ua repoboaçon de gientes subre ua tierra zabitada, senó cumo un ourdenamiento sob un poder senhorial, ye dezir sob la sfera de anfluéncia de Afonso I subre uns territórios que bibian a la borda dua outoridade statal superior.
An 757 Afonso I ye sucedido pul sou filho Froila, passado este assassinar l sou armano Bimara nas çputas por heirdar l trono paterno. Este acrescientou ls domínios de ls sous progenitores para alhá de la cordilheira Cantábrica, tenendo de fazer frente la numerosas reboltas, pus nun todos ls nobres galhegos aceitórun la sue outoridade, cumo mostra la redaçon rotense de la Crónica de Afonso III adonde diç:
"Als pobos de Galiza, que contra el se rebelórun, benceu-los i submetiu a to la porbíncia la fuorte debastaçon."
Depuis de onze anhos de gobierno, Froila ye assassinado por un setor de la nobreza que se oupunha. Mas nun fui l sou filho Afonso, l que mais tarde serie coincido cumo [[Afonso II]], l que l sucediu, pus un nobre de nome Aurelio acediu al trono apoiado por un setor aristocrático afin política ó territorialmente a el, çlocando la Afonso II de l gobierno. La ourige de Aurelio, quien gobernarie de [[768]] a [[774]], ye ancierta cumo la maiorie destes "princeps" ó senhores cun atribuiçones reales. Las dues redaçones de la Crónica de [[Afonso III]] bénen coincidir praticamente ne l mesmo, tubo de fazer frente a ua rebelion camposina, cuncretamente la Crónica Rotense splica: "Ne l sou tiempo ls homes de cundiçon serbil arguírun-se an rebelion contra ls sous senhores, mas, bencidos pula diligéncia de l rei, fúrun reduzidos a la antiga serbidon", populaçon camposina lhocal que fui entrando an dependéncia ne ls domínios agrários de la nobreza i de la Eigreija, i ouposta antoce al porcesso de restauraçon de la outoridade de l monarca, percebida esta nun sentido político-anstitucional.
Muorto, [[Aurelio]], un nuobo nobre de nome [[Silo]] ([[774]]-[[783]]), toma por mulhier la Adosinda. L fato de l lhegítimo heirdeiro Afonso cuntinar la nun poder aceder al trono, faç pensar a numerosos outores que Silo cuntou cula ajuda de la mesma façon nobliária que apoiou la chubida de Aurelio. Del, custa que era un, "alheno a a tierra", i pul fato de anstalar an Prabie la sue corte, çlocando-la de l ouriente sturiano ata l oucidente, i de tenr tierras ne l ouriente galhego, parece que la sue ourige se situou nas tierras oucidentales de Stúrias i ourientales de Galiza. L Diploma de l rei Silo, que assegura que l príncepe Silo tenie propiadades nas prossimidades de la cidade de Lhugo, reforça la tese de la sue ourige oucidental. Tamien este soberano tubo de fazer frente ne l sou reinado a ua rebolta de ls pobos galhegos, cuntinaçon sin dúbeda de las habidas contra ls reis [[Froila I]] i [[Aurelio]]. Assi l cronista Sabastian cunta: "Als pobos de Galiza que se rebelórun contra el, benceu-los an cumbate ne l Monte Cubeiro i submetiu-los al sou ampério". Cun sigurança la natureza desta rebelion seia la mesma de las anteriores: la ouposiçon a la antegraçon forçosa nua strutura estatal superior.
Outra beç a la muorte de [[Silo]], acede outro senhor territorial, [[Mauregato]] ([[783]]-[[788]]), que se rebela contra ls oufeciales de palácio, apoderando-se de l reino de Silo fazendo que Afonso II se tenga de silar nas tierras de la sue mai, la basca Munia. Las crónicas afonsinas omiten a las bezes l sou reinado, i la maiorie fázen nel tirano i usurpador. Assi i to, l sou reinado fui cuntemporáneo de la fabricaçon dun hino apostólico la Santiago, i de la amportante querela adopcionista. Finalmente, sobe al trono [[Bermudo I]], apelidado "l Diácono", antre [[788]] i [[791]] passado suceder la Mauregato. Alguns outores apuntan a la Galiza propiamente dita, cumo possible brício de la sue mai, l que somarie apoios ne l oucidente de l reino, i aliás, l acesso al poder sin nanhun tipo de dificuldade faç supor que cuntou cul apoio de la mesma nobreza que apoiou la Mauregato na cimeira de l poder. Las crónicas afonsinas splican la sue binculaçon familiar cun Aurelio, fazendo-lo armano deste, i finalmente remontando la sue ourige al ''dux'' besigodo Pedro, tamien nun faltan decumientos mediebales que asseguran que casou cun ua aristocrata galhega de nome, Ursinda, nieta de l conde [[Sisebuto]] de [[Coimbra]] i filha de l rei besigodo [[Bitiza]], pus eisistia la necidade eideológica de fazer antroncar a estes senhores territoriales cul passado besigodo para dotá-los de poder lhegítimo, ua custante neogótica. L que cun certeza si sabemos, ye que an [[791]] parou de gobernar, sendo sucedido por Afonso II, quien si apersentaba outénticos atributos reales i cujo gobierno serie de special amportança para la Galiza.
== Afonso II i tumba apostólica ==
Passado un período de cunflitibidade antre ls defrentes ''princeps'' stur-galaicos, cul reinado de Afonso II acunte ua amportante mudança política, passa-se dua aneixaçon pula fuorça a la antegraçon pacífica de l ''populos Gallecie'' ("pobos de la Galiza") ne l teta de la Corona. Sin dúbeda l reinado de Afonso II supós un amportante abanço ne l porcesso de cunsulidaçon de la anstituiçon Monárquica, l qual fixo pensar la mais dun que debiu ser beneficioso pa l cunjunto ls antresses propiamente galhegos, aliás este monarca passou la sue anfáncia sendo eiducado an Samos, talbeç na família dun poderoso magnate galhego, que adotou acunter cun muitos de ls reis sucessores. L berdadeiro ye que parece haber ua coincidéncia de antresses políticos cun ls galhegos, tales cumo dous acuntecimientos stóricos de grande relebáncia na sue época, cumo son las relaçones de to la Galiza cul reino franco i la crise relegiosa probocada pula querela adopcionista, ampeçada presumiblemente na época de Mauregato i que se prolongou ne ls reinados de [[Bermudo I]] i l própio [[Afonso II de las Stúrias|Afonso II]]. dous fatos stóricos de fundamental trascendéncia que falan ls anales carolingianos i que silenciórun antressadamente ls cronistas de Afonso III (866-910).
De este jeito, anquanto las Crónicas de l ciclo afonsino agachan ls cuntatos políticos stablecidos antre ls monarca galaicos i ls carolíngios, las fuontes francas cunfirman la assisténcia de bispos de la Galiza al [[sínodo]] de [[Ratisbona]] an 782, i tamien al cuncilio de Fráncfort, adonde assisten bispos de ''Italiae, Galliae, Gothiae, Aquitaniae, Galleciae'' <ref>[http://de.wikisource.org/wiki/ADB:Rethel,_Alfred].</ref> an 794 l de maior relebáncia de todos ls celebrados ne ls tiempos de Carlomagno, pus nel tratou-se l tema de l adopcionismo, que afetaba la ounidade relegiosa de Oucidente. Al mesmo tiempo, ls anales francos dan ambora de l ambio de ambaixadas por parte de Afonso II l Casto, que ye coincido tanto ne ls ''Annales Regni Francorun'' bien cumo na ''Bita Karoli Magni'' cumo ''Hadefonsi regis Galleciae eit Asturiae''<ref>[http://www.thelatinlibrary .com/annalesregnifrancorun.html ''Annales Lhaurissense Maiores''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó seia, rei de la Galiza i de las Stúrias ó mesmo cumo ''Galletiarun principis''[15] (príncepe de las Galizas) segundo la Bita Hludobici i rex Gallaeciae[16] segundo la cronica mediebal de Heirmann de Reichenau, scrito ne l seclo XI. An to l causo, las relaçones antre Carlomagno i este monarca debírun ser mui streitas, pus l cronista Eiginardo na ''Vita Karolis'' afirma que quando Afonso II ambiaba mensageiros ó cartas al rei de l francos, querie ser chamado ''propiu sunn'', ye dezir, l sou bassalo.
Assi i to, l fato mais çtacable ye ne l sou reinado porduzir-se la çcubierta ó "ambençon" de la tumba dun de l doce apóstolos de [[Jasus Cristo]], [[Santiago l Maior]]. Tal acuntecimiento sucediu ne l lhugar chamado Cumpostela, i de la mano de l bispo Teodomiro de la diocese de Eirie, aliás l ónus político-relegiosa que este fato stórico tenerie nun momiento ne l que la monarquia staba a necessitar de simblos antegradores.
Na Eidade Média "l culto a un santo bien podie ajudar a moldar un reino", i assi Afonso II decide custruir ua eigreija, que se bien nun fui ua obra de grande ambergadura, supunha la purmeira piedra que mais tarde serie la alfaia de l románico ouropeu.
Anque de l casual desta çcubierta, la maiorie de ls storiadores cuntemporáneos bénen neste fato ua "ambençon" cun claros fines políticos, bien cumo relegiosos, percipalmente motibados pula crise relegiosa de l adopcionismo que amplicarie la criaçon dua eigreija na Galécia andependiente de la moçárabe cun sé an Toledo, de la que staba lhigada zde la fin de l poder suebo an Braga. Ls partidários desta postura oupinan que la ambason muçulmana fui l fator de base que splica la çcubierta de la tumba de l apóstolo Santiago an [[Galiza]], i nun an Spania; porque fui la antiga porbíncia remana de Galécia la sola que quedou a la borda de la maré muçulmana que alagou la [[Península Eibérica]] an 711. De fato, esta çcubierta ó "ambençon" de l ataúde tubo lhugar ne l reinado de Afonso II (791-842), mas fui ne l período eimediatamente predecessor que se punirun las bases eideológicas que iba ser, de eimediato, l achado "casual" de l ediclo cumpostelano pul bispo Teodomiro de Eirie, antre 818 i 847. Tanto Mauregato quanto Bermudo I son cuntemporáneos de la querela adopcionista, de l "Comentairos a la Apocalipse", atribuídos la [[Beato de Lhiébana]], i de la fabricaçon de l purmeiro Hino lhitúrgico specífico an honra de Santiago, que se associa cul rei Mauregato atrabeç dun [[acróstico]].
=== Período i lhinhaige ramirense ===
[[Fexeiro:20060630-Oviedo Santa Maria del Naranco.jpg|225px|thumb|right|300px|Atual eigreija de [[Santa Marie de l Naranco]]. Antigo paço rial de [[Ramiro I]] ne ls alredores de [[Obiedo]]. s. IX d.C.]]
L fundador de la dinastie de l Ramíreç, [[Ramiro I]] ([[842]]-[[850]]), passou a la stória cumo un monarca enérgico: ls cronistas l antitulórun ''Birga Iustitiae'' (berga de la justícia), dado que derrotou cun brebidade àqueles que se rebelórun<ref>Lhópeç Teixeira, 2003, p.109</ref>. Assi i to, paradoxalmente el própio acediu al trono ancabeçando ua rebolta contra l heirdeiro lhegítimo, l nobre de palácio chamado [[Nepociano]], cunhado de [[Afonso II]] l Casto, que cuntaba cul apoio de la nobreza ouriental de la Galécia, tal qual anforman la crónica albeldense i rotense<ref>Barbero, La i Bigil, M.,oup. cit., p.324</ref>.
[[Ramiro I]], que se ancontraba na percura de mulhier na [[Bardúlia]], tubo de regressar al stremo oucidental de la [[Gallaecie]], cuncretamente als alredores de [[Lugo]], para se ancontrar cun ls aristocratas galhegos, que l apoiában para aceder al trono i depor Nepociano. Ua beç reunido un amportante cuntingente melitar de galhegos, dirigiu-se de Lhugo para [[Stúrias]].
{{Quote1|Quando l príncepe Ramiro quedou a saber l que passaba, refugiou-se nas partes de la Galiza i na cidade de Lhugo reuniu un eisército. Mais, passado un brebe spácio de tiempo, partiu contra ls astures<ref>Crónicas Sturianas, ed João Gil Fernándeç, José L., Moraleijo, J. Ruiç de la Peña, Crónica de Alfonso III, berson ''Rotense'', p.216.</ref>}}
[[Fexeiro:Wikinger.jpg|thumb|left|180px|Frota de nabes [[Scandinábia|scandinabas]], possiblemente [[Dinamarca|dinamarquesas]], repersentadas nun manuscrito de l seclo XI.]]
De camino la [[Oubiedo]], acunteciu la purmeira cunfrontaçon antre el i Nepociano, cuncretamente ne l lhugar de ''Curniana'' na puonte subre l [[riu Narcea]], adonde l eisército galhego derrota ls astures i bascos, cula fuga de Nepociano de l campo de batailha, cumo cunta la [[Crónica Obetense]], ''Cui Nepotianus ocurrit ad ponten fluuii Narcea adgregata manu asturiensiun eit uasconun''<ref>[http://www.ih.csic.s/páiginas/fmh/sebas.htn ''Cronica ad Sebastinun''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Serie an [[842]] quando finalmente yá an Obiedo, cunseguiu ampor l sou gobierno subre la region de las [[Stúrias]].
La cunfrontaçon antre Ramiro i Nepociano supós ua [[guerra cebil]], apoiada ne ls particularismos territoriales. Ramiro I, cuntou cul apoio melitar de dous amportantes cundes galhegos: [[Sonna]] i [[Cipion, cunde|Cipion]], an que pese a esto nun houbo antençon algua de criar un trono na parte oucidental, na Galiza propiamente dita, senó de arrebatar l trono yá assentado an Obiedo. Amostra çto pareça ser la ereçon dun paço an [[Monte Naranco|Naranco]], a scassos quilómetros de la corte obetense, que segundo un recente studo de la Ounibersidade de Obiedo, possiblemente serbiu cumo corte alternatiba çtinado a la recepçon i atos judiciários adonde Ramiro i ls sous partidários tener-se-iban assentado antes de acometer la catura de Nepociano.
Ramiro I cunseguirá cunsulidar-se ne l trono sendo la cabeça andiscutible dua dinastie, que se sucederá por lhinha masculina até bien entrado l seclo XI. La maiorie de ls storiadores coinciden an assinalar la amportança para la Galiza de l candidato de la sue aristocracie ser l bencedor, assi [[Ramón Menéndeç Pidal]] oupinou que "cun Ramiro I fui Galiza que prebaleciu ne l teta de la monarquia"<ref>Péreç de Urbel, J.,p.60, Tomo VI de la ''Storia de Spaña'' dirigida por Menéndeç. Madrid, 1965</ref>, cuncluson parecida a la que chegou [[Bicente Risco]] quando apuntaba, na sue ''Storia de Galicia'', que "a partir de Ramiro I ampeçou-se un predomínio de la Galiza ne l teta de l reino oucidental"<ref>Risco, Bicente, ''Storia de Galicia ''.Bigo, 1978, p.92</ref>. Para alhá desso, cun este monarca ampeçar-se-iba ua spanson territorial que treminarie ne l final de l seclo IX cula antegraçon de las cidades i tierras de la bacie de l [[Douro]]. A partir de l reino de Ramiro I, ampeçou ua sucesson patrilineal, de pais a filhos.
Assi pus, l sou filho heirdeiro, [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho]] acediu al trono an [[850]], ''mortuus st Ranimirus filius Veremudi rex Gallecie eit filius eius Ourdonius sucessit in regno''<ref>Storiae minores, XXVII, p. 123.</ref> (muorto Ramiro, filho de Bermudo rei de la Galiza, sucediu-lo l sou filho Ourdonho ne l reino), tal qual cunta [[Rodrigo Ximéneç de Rada]] ne l [[seclo XII]]. An que pese a la brebidade de l sou reinado de dezesseis anhos, cunseguiu spalhar l reino até [[Lion]], [[Astorga]], [[Tui]] i [[Amaya|Amaia Patrícia]] segundo las crónicas de [[Afonso III]]<ref>Crónicas Sturianas, ed. João Gil Fernándeç, José L.Moraleijo, João I. Ruiç de la Peña, berson ''Rotense'', p.218</ref>. Durante l sou reinado, la Galiza biu-se atacada por ua baga de ancursones [[normandos|normandas]] que serien derrotadas pul conde Pedro<ref>Crónicas Sturianas, ed. João Gil Fernándeç, José L.Moraleijo, João I. Ruiç de la Peña, ''Crónica Albeldense'', p.250</ref>. Cun [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho I]] ampeça-se l grande porcesso de spanson territorial de la segunda metade de l [[seclo IX]], que lhebarie la ancorporaçon pa l ''Christianorun Regnun'' de la Galiza meridional, trabalho que cumpletarie l sou filho [[Afonso III]]<ref>Lhópeç Teixeira, 2003 p.112</ref>, nieto de [[Ramiro I]].
=== L reinado de Afonso III i l neogoticismo ===
Cul falecimiento de [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho I]] an [[866]] ampeçaba l sou reinado [[Afonso III]]. Fúrun dous ls acuntecimientos políticos mais çtacables durante l sou reinado; por un lhado na segunda metade de l seclo IX fui acadada la ancorporaçon pa ls domínios de l ''[[Regnun Christianorun]]'', de l territórios situados antre [[Minho]] i [[Douro]], i pul outro lhado la eilaboraçon de ls artefatos eideológicos neçairos para cunsulidar la sue lhegitimidade política i ls aliçaces de l nacente stado.
[[Fexeiro:Galicia891.png|thumb|left|340px|Mapa político de l Noroeste de la [[Península Eibérica]] an [[891]].]]
Ls sfuorços de Afonso III por ampor la sue lhegitimidade política ourientórun-se a demunstrar la eisisténcia dua lhinha heireditária precedente ininterrompida nun solo al lhongo de l seclo VIII i IX, senó anclusibe remontando até [[711]] para antroncar diretamente cun ls reis anteriores, ó seia, cun ls besigodos, de ls quales assi cunseguia ser cunsidrado sucessor natural por ardança afastada. Para esso fui perciso criar ua sequéncia (quier cierta ó nó) de reis capaç de anchir l bazio stórico de l seclo VIII, i ademales fazé-los partícipes deste mesmo cumbencimiento de ls antecedentes besigodos, eideologie que recibe l nome de [[neogoticismo]].
Assi, sob l mandato de [[Afonso III]] son redigidas ne ls círclos próssimos a la Corte dues crónicas: la [[Crónica Albeldense|Albeldense]], redigida antre 881 i 883 (se bien que las solas cópias cunserbadas séian de finales de l seclo X) i la coincida cumo [[Crónica de Afonso III]], desta eisisten dues bersones, la chamada [[Crónica Sebastianense|Sebastianense]] i la [[Crónica Rotense|Rotense]].
Nesta redadeira chega-se la atribuír la [[Pelágio de las Stúrias]] la spresson ''Spes nostra (...) sit Spanie salus eit Gotorun gentis eisercitus reparatus'' (la nuossa sperança de salbar la Spanha i restaurar l eisército godo). Cun este ciclo cronístico, Afonso III pretendiu çtacar la cuntinidade relegiosa i crestiana de l antigo stado besigodo i la nuoba monarquia nacente na [[Gallaecie]], contra de l poder stablecido an [[Córdoba]]. Estas crónicas fázen antroncar pessonalmente Pelágio cun antigos monarcas besigodos, ua studada i antressada lhinha sucessória que de qualquier jeito tenerie sido inda de menor lhegitimidade que la de [[Abd al-Aziç ibn Musa]], casado cula derradeira reina bisigoda, [[Eigilona]], i antoce lhegitimo senhor de ''Spania''.
Ls monarcas [[Obiedo|obetenses]] i ls sous predecessores, antoce, fúrun cunsidrados antencionalmente pulas crónicas afonsinas cumo restauradores de l reino besigodo grácias a la rebelion ampeçada nas Stúrias, trasmitindo l lhegado de la monarquia toledana para [[Obiedo]] cula ajuda de la “probidéncia”.
Assi i to, ls andícios stóricos (arqueológicos i documentales) demunstran la sue falsidade, chegando la rotense a afirmar que al mesmo tiempo fúrun repoboadas la própia Stúrias i zonas marítimas de la Galiza, ua eirracionalidade que bisaba apersentar un território çpoboado i bazio, totalmente afastado de la rialidade, i adjudicando la sue restauraçon la reis antecessores, que nunca eisercírun tal fato. L [[neogoticismo]] custituiu l angrediente mais reconhecido de las crónicas de la época de [[Afonso III]], antroduzindo un mito duradouro ne l tiempo, que serie, quier por eignoráncia quier por antresse, cunsidrado cumo fuonte fidedigna por numerosos outores spanholes zde l seclo XIX.
=== Traslado de la corte para la cidade de Lhion ===
La cunsulidaçon de la monarquia galaica propiciou que al redor de [[910]] ls monarcas decidissen trasladar la corte de [[Oubiedo]] la [[Lion]]. Sin dúbeda fúrun decisibos ls fatores eiquenómicos na decison, trataba-se de ampulsionar ls itinerários de la circulaçon houmana i comercial que lhigában cun [[Fráncia]] i cula Spanha muçulmana, aprossimando-se eiquenomicamente la esta redadeira de jeito amportante. La cidade de Lhion, situada na Galiza zde l [[Ampério Romano]] supunha un amportante anclabe, cunfluindo ne l eixe Astorga-Lhion dues amportantes rotas; por ua faixa la bie que ounie la antiga capital sueba, [[Vraga]] cula cidade gala de [[Bordéus]], i por outra la [[rota de la prata]], que chegaba la Galiza zde ''Spania'', passando pulas cidades de [[Sebilha]] i [[Mérida]]. L fato de Lhion carecer de bispo i senhores feudales —nun assi na bezina [[Astorga]]- bien cumo acuntera cun [[Obiedo]], fazie daquele antigo assentamiento melitar romano ua ancruzilhada idónea para assentar la nuoba corte.
Cumo cunsequéncia de l traslado de l trono, ls reis de to Galiza parórun de ampregar l títalo de ''obetense'' para se antituláren ''lhegionense'', ye dezir "de Lhegio", aludindo a la cidade de ''Lhegio'' (atual [[Lion]]), na que recaia la nuoba ''sede régia''. Lhion, ua
cidade strategicamente útele situada na Galécia de la alta Eidade Média cumo çtacában ls própios crestianos ''in cibitate que bocitatur Lhegio, território Gallecie''<ref>ACLe, doc. 6</ref> (na cidade que chaman Lhion, território de la Galiza) ó ''in Lhegione de Galletie''<ref>ACLe, doc. 192</ref> i muçulmanos, tornaba-se an percípios de l seclo X na nuoba capital de la Galiza.
[[Fexeiro:Psalter mappamundi.jpg|thumb|left|220px|Saltério de [[Londres]], mapa-múndi anglés adonde se repersentan las naciones coincidas, na parte anferior reconhecen-se las situaçones de la "[[Galiza]]" i "[[Spánia]]". Seclo XII.]]
=== Cuntenda cebil de l seclo X ===
L derrocamiento de l gobierno de [[Afonso III]] puls sous filhos an [[910]], serie l prelúdio dun lhongo período de anstablidade política, na que defrentes façones de la família rial lhutórun antre si por oubter l gobierno de la capital, Lhion, i an giral de to la [[Galiza]], apoiados por defrentes grupos aristocráticos territoriales que tentában ampor l sou peso político na capital i ne l cunjunto de l reino. Depuis de l derrocamiento de [[Afonso III]] pul sou filho maior, Garcia, este se ampós an Lhion, cumo rei de to la Galiza, pul sou lhado la aristocracie propiamente galhega apoiará la Ourdonho, filho segundo de [[Afonso III]] i casado cun Eilbira, i finalmente l terceiro filho, [[Froila II|Froila]] gobernará las tierras sturianas, ó seia, las tierras antre la cordilheira Cantábrica i la cuosta.
La relaçon antre ls armanos son stritamente feudales, Garcia goberna to Galiza zde Lhion, sou armano maior [[Ourdonho II|Ourdonho]], rende-le bassalaige zde la sue jurisdiçon oucidental, i Froila la este redadeiro, i por bias desso la Garcia an redadeira anstáncia. Muitos outores antenden tal eisercício cumo la criaçon dun nuobo reino l de Lhion (por tener la capital nesta cidade), anquanto outros apoian la eideia dua suposta criaçon de trés reinos (Galiza, Lhion i Stúrias); mas, l reino nunca parou de ser l mesmo i sob la mesma família rial nin perdiu la sue cuncepçon unitária, cumo se manifesta frente de la muorte de Garcia ([[914]]) heirdando l trono sous armanos sucessibamente i cun total normalidade, prática semelhante la acuntecida pula [[Dinastie Capetiana|monarquia francesa de l capetos]], adonde cun muitos ducados fui mantida la eideia de la ounidade de l reino.
Las tensones anternas ampeçórun por buolta de [[924]], cula sucesson de [[Ourdonho II]], porduzindo grandes ribalidades antre ls filhos deste, i sou armano [[Froila II]]. Serie la lhinhaige de [[Ourdonho II]] la que se amponha la Afonso, filho de Froila, cun apoio de la aristocracie galhega propiamente, sendo repartidos de nuobo ls poderes antre ls filhos de [[Ourdonho II]]. Serie de nuobo l armano-mor -Sancho -coronado rei an Lhion, antoce rei de to Galiza, anquanto ls sous armanos menores, Afonso i Ramiro eisercírun cumo senhores feudales an defrentes territórios. An [[926]], [[Afonso IV]] çtronou Sancho cun apoio nabarro i fizo-se cul gobierno de Lhion; a la sue beç l sou armano menor, Ramiro, ajudado puls nobres galhego-pertueses spulsa-lo an [[931]], reinstaurando la stablidade monárquica an to Galiza até [[951]]
Árbitro nessa anstablidade fui [[San Rosendo]] que mediou antre [[Ourdonho IV]] i [[Sancho I]], ambos coronados an [[Santiago de Cumpostela]]. Resultado dua dessas rebeliones fui la coroaçon na Galiza de [[Bermudo II]] (982). Este derrotarie la [[Ramiro III]] de Lhion i unificarie outra beç ls dous territórios.
Cula spanson nabarra de [[Sancho III]], ls territórios de la Corona de Lhion quedórun reduzidos praticamente al Reino de la Galiza, até que l sou filho Fernando, l feturo rei de Castielha, derrotou l rei galaico-lheonés [[Bermudo III]]. Passado dominar l território galhego, i percurando la lhegitimidade ne l matrimónio cula armana deste, Sancha, bibiu-se ua purmeira speriéncia de ounidade de la Galiza i Lhion cun Castielha. Assi i to, i seguindo la política de ls monarcas de la época, Fernando I deixa an testamiento la partilha de ls sous reinos antre ls sous filhos.
=== Crise monárquica. Hostilidades cun Al-Andalus ===
[[Fexeiro:Reconquista4.jpg|thumb|right|220px| eiluminura mediebal de las Cantigas de Afonso X l Sábio, neilha aprecian-se eisércitos muçulmanos i crestianos.]]
Bitorioso grácias a la ajuda de ls nobres galhegos, [[Lion]] abria las puortas la [[Bermudo II]] an [[984]], zde adonde anton gobernarie to Galiza, ''Regnante Beremudo rex in Galezia'' (''reinante l rei Bermudo na Galiza'')<ref>Sahagún, doc. 355.</ref>. L nuobo rei apressou-se a ser reconhecido cumo tal por [[Almançor]] recebindo ajuda melitar de l [[muçulmano]]<ref>Ceballos, 2000.p 168.</ref> para fazer face als nobres ansurretos, que cula sue ajuda cunseguiu sufocar. Assi i to, la stensa stada de las fuorças muçulmanas ne l sul de l reino lhebou la [[Bermudo II]] la spulsá-las por las cunsidrar fuorças de acupaçon, rompendo de fato la aliança cun [[Almançor]]. La rutura desta aliança salientou la ancapacidade de l rei de afrontar sastifatoriamente la guerra contra l general muçulmano, al perder an [[987]] amportantes cidades de l sul de la Galiza, cumo [[Coimbra]] i [[Biseu]] ademales de sofrer l assalto i saqueio de outras cidades cumo [[Astorga]], [[Cumpostela]] i la mesma [[Lion]], bendo-se fuorçado Bermudo a aceitar la persença de gobernantes muçulmanos an [[Tuoro]]<ref>1 de márcio, 998, Sahagún, doc 356.</ref>. Las campanhas lhebadas a cabo por Almançor antre [[987]] i [[996]], cessarian cun ua aliança régia que ratificou la paç pula bie matrimonial al se casar l própio [[Almançor]] cun ua filha de Bermudo al assinar la paç an [[996]]<ref>Ceballos, 2000, p.190.</ref>, i l rei [[Abdalá de Toledo]], cun ua armana de [[Afonso B]].<ref>Crónica Giral, ed. Lhorenzo, 1975, p.226.</ref>.
L reinado de [[Bermudo II]] benerie supor la cunfirmaçon dun achegamiento als antresses galhegos, materializando-se na criaçon de l solo heirdeiro, l feturo [[Afonso B]], sendo la sue eiducaçon cunfiada al poderoso duque galhego, [[Mendo Gonzáleç]]<ref>Crónica de Pelayo, ed. Martín 1995, p. 506</ref>, l qual seneficaba depositar l poder an manos deste setor de la nobreza, neutralizando assi la lhonga hostilidade padecida puls reis an nome de ls cundes de Castielha, mas an absoluto treminou culha.<ref name="Lhópeç Carreira, 2005, p.397">Lhópeç Carreira, 2005, p.397.</ref>. L reinado de [[Afonso B]], ''Rex Gallitianus''<ref>Maraball, 1981, p. 109 (Ademar de Chabannes, Chronica, 194-195)</ref> ("rei de la Galiza") supós la cunsulidaçon anstitucional que la monarquia galhega perdera al lhongo de l seclo X, adonde bários nobres se proclamórun reis cul apoio de l nobres, quier an [[Cumpostela]] quier na cidade de [[Lion]]. Ne l sou cúrtio reinado, amprendiu la restauraçon de cidades cumo Lhion, i la recunquista de las cidades de [[Coimbra]] i [[Viseu]], que tiempo antes cunquistara [[Almançor]]. Serie ne l assédio desta redadeira an [[1028]] que ua seta acabarie cula sue bida, heirdando l trono [[Bermudo III]]
=== Cunflitibidade antre ls reinos de la Galiza i Nabarra ===
L casamiento de l rei de [[Reino de Nabarra|Nabarra]], [[Sancho Garcés III]] cula cundessa castelhana, [[Munia Sáncheç]] propiciou an percípios de l seclo XI, ua amportante cunflitibidade antre l monarca galhego [[Bermudo III]] i l nabarro, pus se bien que [[Castielha]] i ls sous cundes les serbian bassalaige als monarcas galhegos de [[Lion]], l matrimónio de Sancho cun Múnia semelhaba lhegitimá-lo para eisercer demandas de soberanie, ó quando menos para anterbir de fato nesse território ouriental sito antre ls rius [[Araduei]] i [[Pisuerga]], an Castielha, yá ne ls cunfines de la Galiza de l seclo XI.
L fato de Sancho Garcés ser tan lhigado la Castielha propiciou que na documentaçon figure cun un domínio régio subre Castielha, sin por esso questionar la superioridade de Vermudo, aludindo a el cumo ''amperator dommus Beremudus in Galleécia"'', ó seia, "amperador Don Bermudo na Galiza"<ref>Decumiento de [[1029]]. San João de la Peña. [http://www.osoa.net/Articles/El_romanico,_el_arte_del_reino_de_Nabarra..pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Inda assi, todo esto supunha ua situaçon andiscutiblemente ambígua i propensa al lhitígio.
Las cumplicadas relaçones antre ambos ls reinos parecian chegar a ua efémera trégua cul casamiento de la armana de Bermudo, [[Sancha]] cul conde [[García Sáncheç]] de Castielha, cunhado de Sancho Garcés, casamiento que se benerie celebrar an [[1029]], mais dies antes de las núpcias l castelhano fui assassinado an Lhion pula [[casa de Bela]], ouponentes a qualquier enlace que seneficara l achegamiento antre la monarquia galhega i ls cundes castelhanos.
[[Fexeiro:galician-basques.png|thumb|right|330px|Mapa de la çputa territorial por [[Castielha]] antre ls monarcas de la [[Galiza]] i [[Nabarra]], an percípios de l seclo XI.]]
A la muorte de Garcia Sáncheç, la sue armana Múnia assumiu l total cuntrolo de l cundado de Castielha, i propíciou que Sancho Garcés ampeçasse anton la direta anterbençon an Castielha, assumindo l títalo subre essa zona. Assi an [[1034]], l nabarro chegou la se apersentar na cidade de Lhion cumo rei, oubrigando la [[Bermudo III|Bermudo]] la se retirar als territórios de la atual Galiza, adonde cuntaba cun sólidos apoios, mas retornou al anho cuntinante mantendo la dignidade régia subre la capital galaica.
An [[1032]], Bermudo, nun derradeiro sfuorço diplomático, casa la sue armana [[Sancha]] ''filian Adefonsi Galliciensis regis''<ref>Crónica Silense, ed. Péreç/Gonzáleç, 1959, p. 179</ref> (filha de Afonso, rei de la Galiza) cun Fernando Sáncheç, segundo filho de Sancho Garcés, i feturo [[Fernando I]].
=== Seclos centrales ===
[[Fexeiro:WesternEurope BeatusOsma.jpg|thumb|left|240px|Mapa-múndi de l Beato de Burgo de Osma. Na [[península eibérica]] aprecie-se na metade sul l nome "Span" (Spánia), an to l norte-noroiste l nome "Galleécia" i na sue faixa costeira norte "Stúrias". Catedral de Burgo de Osma. Anho [[1086]].]]Cula muorte de [[Bermudo III]], l trono de la Galiza recai na armana Sancha que por dreito sucessório heirdaba to l reino, cunseguindo l sou marido nabarro, [[Fernando I|Fernando]], ser coronado cumo rei cunsurte de la Galiza, gobernando de la cidade de [[Lion]]. Cunseguirian ambos ls dous manter l território heirdado i mesmo ampliá-lo, recuperando alguas cidades perdidas cumo la amportante [[Coimbra]], que boltaba a render bassalaige als reis galhegos, anque ser l sou gobernador [[muçulmano]].
La muorte de l rei [[Fernando I]] an [[1065]], repersentou un nuobo cunflito anterno ne l qual, sin un heirdeiro solo, ls trés armanos maiores passórun a gobernar ls territórios ne ls que cunseguiran stablecer relaçones, se bien que parte de la storiografie cunsidra tal fato cumo ua repartiçon yá predisposta por [[Fernando I]] antes de la sue muorte, a titulaçon de Sancha cumo reina inda, i la auséncia de qualquier decumiento de repartiçon feito por [[Fernando I]] ó [[Sancha]], lheba a pensar que nun eisistiu tal repartiçon. Anhos mais tarde, cada un de l trés filhos aparece gobernando defrentes territórios na qualidade de reis, assi l maior, Sancho domina las tierras ourientales, Castielha ''grosso modo'', Afonso la capital, Lhion i las sues tierras próssimas bien cumo Stúrias, i l terceiro Garcia heirda las tierras galhegas de [[Coimbra]] al [[cabo Ortegal]]. Esto tenerie por cunsequéncia la fragmentaçon de l reino de la Galiza, se bien que l termo "Galiza" cuntinarie sendo ampregue para estas tierras.
Garcia restaurou las sedes de [[Tui]] i [[Braga]] i benceu bários conatos de aneixaçon, mas finalmente fui deposto puls sous armanos [[Sancho II de Castielha]] i [[Afonso VI de Lhion]] an [[1071]]<ref>Esta stória chegou a anspirar la [[Bitor Hugo]] la criaçon de la eipopeia [https://fr.wikisource.org/wiki/La_Lhégende_ç_siècles_-_B.1._Le_Petit_roi_de_Galice ''Le Petit Roi de Galice''] ([[L reizinho de la Galiza]]), ancluída na purmeira série de la obra ''[[La Lhégende ç siècles]]''.</ref>, i recluído cumo prisioneiro nun castielho até la sue muorte. Ls armanos de Garcia assinarian yá an [[1071]] cul títalo de reis de la Galiza na documentaçon galhega de l momiento. Garcia falecerie an márcio de 1090 ancarcerado nun castielho lheonés, sendo-le siempre reconhecida la dignidade rial. La Galiza passou a ser gobernada por [[Raimundo de Borgonha]], casado cula filha de Afonso VI de Lhion, dona [[Urraca]] -''totius Gallecie amperatrix''- (''gobernante de to Galiza'').
La nuoba situaçon nun se alcançou sin resisténcias. Se bien que que las nuobas son cunfusas, alguns susténen que l conde [[Rodrigo Obéquiç]] ancabeçou ua rebelion que tardou bários anhos an ser sufocada. Eigualmente, l bispo de Santiago [[Diego Páeç]] fui deposto ne l [[Cuncílio de Husillos]] (1088); antre ls motibos de tal deposiçon ten-se citado un suposta tentatiba de cuncertar un acordo cun [[Guilherme l Cunquistador]].
Passado la muorte de Don Garcia na prison, an [[1096]] [[Afonso VI de Lhion|Afonso VI]] partilhou l território an dous [[cundado]]s, un correspondente a las tierras galhegas i l outro a las pertuesas que dou la [[Anrique de Borgonha]], pai de l purmeiro rei de Pertual [[Afonso Anriqueç]].
La muorte de Sancho nun amplicou l fin de las çputas. Sou filho maior, [[Garcia Sáncheç III]] heirdaba l trono de [[Pamplona]], i seguia a ampregar l títalo subre Castielha; pula sue parte, l sou armano menor Fernando, casado cun Sancha, heirdou l cundado de Castielha bien cumo la formal bassalaige feudal la [[Lion]], i al sou cunhado, [[Bermudo III]]. Assi i to, la lhegitimidade de ambos ls reinos subre Castielha parecie star abierta tanto la [[Pamplona]] quanto la [[Lion]], i assi an [[1037]] ls dous armanos nabarros, [[Garcia]] i [[Fernando Sáncheç]], apersentan batailha la [[Bermudo III]], adonde faleciu presumiblemente lhiderando la purmeira fileira de la carga de cabalharie.
=== L nacimiento de l reino de Pertual ===
[[Fexeiro:Statue King Afonso Henriques Portugal.JPG|thumb|150px|right|Státua de [[Afonso Anriqueç]] ne l [[Castielho de San Jorge]] an [[Lisboua]], réplica de la oureginal, feita por [[Soares de l Reis]], que se ancontra an [[Guimarães]]]]
An [[1091]] la princesa [[Urraca]], filha de l rei [[Afonso VI]] casaba cun [[Raimundo de Borgonha]] un amportante nobre borgonhés, filho de Guilherme I de Borgonha i que assistira cumo cruzado para lhutar contra ls [[almorábidas]]. Las bitórias melitares de l borgonhés, i la altura de las sues relaçones familiares na Ouropa propiciórun la cumbeniéncia de l enlace matrimonial, al que Afonso VI outorgou un amportante dote, l gobierno de las tierras galhegas, zde l [[cabo Ortegal]] até Coimbra, cul títalo de cundes tanto la Raimundo cumo la Urraca. dous anhos mais tarde, an [[1093]], outro cruzado francés [[Anrique de Borgonha]], nieto de l duque Roberto I, tomaba a mano de la filha menor de Afonso VI, [[Teresa de Lhion]] recebindo l gobierno de l [[cundado de Portucale]] i Coimbra, fundado l de Portucale an [[868]] pul nobre galhego [[Bimara Péreç]] i que cumprendia las tierras situadas antre l Minho i Douro. Arrumaba-se deste jeito, ua cumplexa rede de relaçones feudales, por un lhado l rei Afonso VI, que gobernaba to la Galiza i Toledo, recebie bassalaige feudal de Raimundo i Urraca que gobernában las tierras galhegas zde Ortegal até Coimbra, estes a la sue beç recebien-na de [[Teresa de Lhion|Teresa]] i [[Anrique de Borgonha]].
Las custantes derrotas sofridas ante ls almorábidas i l crecente çcontente de l rei cula política admenistratiba de l sou genro -Raimundo-, seran las rezones que lheben la Afonso VI a retirar ls dreitos feudales que este i Urraca tenien subre Pertual, eiquiparando l domínio destes al de Anrique i Teresa. Assi pus, ambora l Cundado Portucalense seguisse a fazer parte de la Galiza, na prática paraba de render bassalaige la [[Raimundo de Borgonha]] i [[Urraca]], para prestar bassalaige diretamente al rei de to Galiza, Afonso VI, probocando cierto çcontente antre la nobreza galhega la norte de l riu [[Minho]].
A la muorte de Anrique an [[1112]], sucede-le la biúba deste, D. Teresa ne l gobierno de ls dous cundados durante la menoridade de l sou filho [[Afonso Anriqueç]]. Formában-se dues tendéncias, la de achegamiento a la politica quemun galhega, cul nuobo rei, [[Afonso Raimúndeç]], ó la manutençon dun fuorte poder cundal cun aspiraçones a la proclamaçon rial de l heirdeiro cundal. La ascenson de [[Cumpostela]] la cundiçon de metropolitana an detrimiento de la stórica Braga i la tendéncia de achegamiento de Teresa a la política la norte de l [[Minho]] materializado ne l casamiento cun [[Fernán Péreç de Traba]] precipitan ls acuntecimientos ne l cundado de Pertual. L arcebispo de Braga -arrebatado de las relíquias de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso]] pul mesmo [[Diego Gelmíreç|Gelmíreç]] an 1102- i ls grandes aristocratas pertueses -antressados nun maior poder territorial- fúrun ls percipales baledores de las pretensones reales de Afonso Anriqueç. Ante tal situaçon, l rei galhego [[Afonso VII]] biaja para Pertual sitiando-lo an [[Guimarães]], até cunseguir la sue promessa de fidelidade, que finalmente le quemunica Eigas Muñiç.
Meses mais tarde an [[1128]] i frente de l çcumprimiento de Afonso Anriqueç, las tropas de Teresa i Fernán Péreç de Traba entran an Pertual, lhibrando-se la [[batailha de San Mamede]], adonde las tropas portucalenses saen bitoriosas. La muorte de Teresa, i la [[batailha de Ourique]] cunsulidan finalmente l cundado cumo reino an [[1139]].
Nacia assi un reino que, tenendo formado parte de l território de la [[Gallaecie]] zde l [[Ampério Romano]], i tenendo abrigado mesmo la capital de l reino (Braga) durante mui tiempo, adquirieb a partir de anton la sue própia personalidade percisamente na medida an que se defrenciaba de la [[monarquia galhego-lheonesa]], cujas cabeças reitoras radicában an [[Lion]] i [[Santiago de Cumpostela|Cumpostela]]<ref>Lhópeç Carreira, 2005, p. 380.</ref>.
=== La Era Cumpostelana ===
{{Quote2 |Ls aragoneses antregan l castielho a la reina. Ouh!, quanta i que eicelente glória melitar proporcionou als galhegos aquel die an que l Batalhador aragonés se retirou ante eilhes!. Mas mui mas eicelente i alegre fui quando la corajosa fuorça de la Galiza protegeu la Castielha i als sous cabalheiros de l ataque de ls einimigos i oubrigou a antregar l castielho de l aragonés. Ouh bergonha!, ls castelhanos percisan fuorças alheias i son protegidos pula audácia de l galhegos!. Que será desses cobardes cabalheiros quando se marche l eisército de la Galiza, l sou scudo i proteçon?.| (Cacho de la ''[[Stória Cumpostelana|Storia Cumpostellana]]' ', Lhibro I, Capítulo 90)''.
}}
An [[1111]] la nobreza galhega ancabeçada pul [[Conde de Traba]] i [[Diego Gelmíreç]] coroan an Santiago de Cumpostela l filho de Urraca i Raimundo, Afonso Raimúndeç, cumo rei. Las razoes éran l miedo de que l nuobo matrimónio antre Urraca i Afonso de Aragon tubisse çcendéncia, algo que benerie coutar ls sous porjetos políticos i, assi mesmo, ls dreitos de l feturo "Amperador", cumo lhegítimo sucessor de Afonso VI (sendo l feturo [[Afonso VII]] de Lhion i Castielha ne l cómputo de Castielha). Sustenie l nuobo rei la fuorça melitar de l bispo cumpostelano i la de l conde [[Pedro Froilaç de Traba]], que fura l sou protetor i tutor durante to la sue anfáncia. L sentido de la coroaçon fui preserbar l dreitos de l filho de Don Raimundo de Borgonha subre l Reino de la Galiza, nun momiento an que Urraca, yá biúba, antregaba de fato Castielha i Lhion al sou nuobo home [[Afonso l Batalhador]] de Nabarra i Aragon. Na rialidade, la cerimónia cumpostelana tubo mui mais, nun purmeiro momiento, de simbólica que de efetiba i, de fato, até la maioridade de Afonso VII, i la muorte de la sue mai, to l cunjunto norte-oucidental benerie bibir ua etapa de cumbulson cun frequentes alianças i contra- alianças antre mai i filho i inda antre esta i l sou sposo aragonés, cun Diego Gelmíreç siempre persente neilhas.
Neste clima de guerra i aprobeitando que [[Calisto II]], tio de l rei de la Galiza, chega al Papado, Gelmíreç cunsegue l arcebispado para Santiago de Cumpostela (1120). Las pretensones de l bispo éran que Cumpostela fusse reconhecida cumo eigreija metropolitana de la Galiza, contra ls dreitos tradicionales de ostentaba [[Braga]] zde ls tiempos de [[Martico de Dume|San Martico de Dume]]. Calisto II nun aceita i decide criar ua nuoba jurisdiçon, que supunha ua anomalia ne l poderio eclesiástico peninsular i que, para alhá desso, eisercia l sou poder nun subre ls territórios galhegos an que staba lhocalizada geograficamente, senó na antiga jurisdiçon de [[Mérida]] (Stremadura atual i tierras la sul de l riu Douro).
Braga quedaba assi rodeada pula jurisdiçon de Cumpostela i, delantre este peligro, torna-se l centro de l mobimiento andependentista de l Cundado de Pertual. An [[1128]] l lhíder de la nobreza galhega [[Fernon Peres de Traba]] i [[Teresa de Pertual]] que çpregában un poder outónomo ne l spácio galaico-pertués son bencidos pul filho de la redadeira, [[Afonso Anriqueç]]. Este serie l gérmen de l feturo reino pertués apartado de la Galiza i Lhion.
A la sue muorte, Afonso VII debediu ls sous reinos ([[1156]]), cedendo Galiza i Lhion la [[Fernando II]].
Fernando II fizo ua política de cuncesson de cartas-póboas, que yá ampeçara l sou pai i atiradeira antre outras, las bilas de Padron, Ribadabie, Noia i Pontebedra tamien dou un pulo fundamental a la [[catedral de Santiago de Cumpostela]]. Sou filho [[Afonso IX]] mantebe la mesma política fundando al lhongo de la cuosta, Betanzos, La Corunha, Baiona, Ferrol i Neda. Estas bilas de rialengo suponen ua berdadeira reboluçon na strutura social de la época porque, por un lhado, inauguran la dibersificaçon eiquenómica, rasgando cula outarquia de ls seclos anteriores i facilitando l zambolbimiento de las atebidades pesqueiras i pré-andustriales ourientadas a la eilaboraçon de matérias primas, peixe salgado subretodo, que se comercializa atrabeç de l portos, pul outro lhado, serben para cunsulidar socialmente ua série de "lhinhaiges" ó "casas" que ténen na sue ourige als segundos de la grande nobreza i a la fidalguia lhocal, que se reparten ls cargos municipales i admenistratibos (prefeitos, regedores, juízes, [[meirinho]]s). Cria-se assi ua protoburguesie ne l reino que mesmo chega a antroduzir ne ls mosteiros rurales ls sous nembros: priores de nome i fidalgos de bocaçon, mais preocupados puls antresses de las sues casas que puls eideales monásticos. Ye ua política de fortalecimiento de l eilemiento ourbano frente a la grande nobreza.
[[Fexeiro:Galiciamaptimes.gif|thumb|right|200px|Eiboluçon territorial de la [[Galiza]] al lhongo de ls seclos até la sue zapariçon cumo reino an 1833.]]
Tamien se porduç, al lhongo deste seclo, un rápido crecimiento populacional que, ne l meio rural, se traduç an mais braços para trabalháren a tierra i, cumo cunsequéncia, abren-se nuobos spácios i colonizan-se i aran-se tierras birges sob la direçon de ls grandes mosteiros. Esto, ounido a la melhora de ls apareilhos de lhaboura i al aperfeiçoamiento de ls sistemas de cultibo, gera un oumiento de la pordutibidade que repercutirieb ne l nible de bida. La repartiçon dessa maior pordutibidade antre ls camponeses i ls senhores rializa-se mediante l stablecimiento de l [[foro]]s.
Las trasformaçones eiquenómicas i sociales acarretan cámbios perfundos na mentalidade i ampeça-se, nas bilas, ua renobaçon relegiosa de mano de las ordes mendicantes, subretodo de l franciscanos, que trazen germes de reformas sociales.
Cun estes monarcas l centro bital de ls reinos ye Cumpostela, adonde reside la corte galhega, i l sou splendor quedou perpetuado pul [[Mestre Mateus]] ne l granito de la Catedral i, subretodo, ne l [[Pórtico de la Glória]] i Prataries. De la prosperidade de l reino dan fé tamien las inumerables custruçones románicas que inda eisisten na Galiza. A outro nible menos bisible, la cultura galhega reflete-se na criaçon lhiterária, que quedou plasmada na redaçon de la ''[[Stória Cumpostelana]]'' i de l ''[[Códice Calixtino]]''.
Afonso VIII, dou an ardança ls reinos de la Galiza i Lhion a las filhas que tubira cun Teresa de Pertual: [[Dona Sancha]] i [[Dona Aldonça]]. Acauso estes dous reinados, l de Fernando II i Afonso IX —Afonso VIII na cronologie galhego-lheonesa— custituen l momiento central na possiblidade de custituir un spácio galhego-lheonés própio, nun momiento an que la monarquia patrimonial deixaba passaige yá a la de caráter territorial.
=== L fin de la monarquia galhego-lheonesa ===
[[Fexeiro:Tumbo de Toxos Outos. Fernando y Alfonso, reyes de León y Galicia.jpg|thumb|right|220px| eiluminuras mediebales de [[Fernando II]] i [[Afonso VIII]]. Derradeiros reis de la Galiza i Lhion. Tumbo de [[Toxosoutos]]. s.XIII.]]
Até ampeços l [[seclo XIII]], ls reinos peninsulares aneixában-se mediante l casamiento ó la ardança sob la pessona dun rei. Finado ó deposto l rei estes se partilhában antre ls defrentes heirdeiros de modo que garantiran la sue andependéncia. Ne l causo de ls monarcas galhegos l dreito de ardança era andistinto para homes i para mulhieres.
[[Afonso VIII]] casara dues bezes. De l sou purmeiro matrimónio cun [[Teresa de Pertual]] tubo dues filhas, Sancha i Aldonça. L sou segundo casamiento fui cun [[Berenguela de Castielha]], de la qual tubo quatro filhos; Fernando, Afonso, Custança i Berenguela. Para manter la andependéncia de ls reinos de la Galiza i Lhion, [[Afonso VIII]] ne l sou testamiento aplicou l dreito galhego de ardança, que eigualaba na sucesson homes i mulhieres, deixando Aldonça cumo fetura reina de la Galiza i Sancha cumo fetura reina de Lhion. Assi i to Fernando, primogénito de l sou segundo casamiento yá era rei de Castielha pula renúncia al trono de la sue mai, la castelhana Berenguela, ambicionaba spalhar la sue outoridade régia nun solamente an Castielha, mas tamien na Galiza i Lhion. Assi pus, Aldonça i Sancha cuntórun cul massibo apoio de la nobreza i eigreija galhega, salbo ls bispos de Lhugo i Mondonhedo.
Mas, l [[reino de Lhion]], mais binculado la Castielha geograficamente i culturalmente, preferiu la ounion política cun esta. Berenguela, mai de [[Fernando III|Fernando de Castielha]], cunsegue l apoio de [[Sancho II de Pertual]] para ampedir que Galiza i Lhion se tornen outra beç an reinos andependientes, i ambos pressionan la [[Teresa de Pertual]], purmeira mulhier de Afonso VII para forçar Aldonça i Sancha a renunciar al sou dreito lhegítimo de ardança. Finalmente, las anfantas renuncian i [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III]] cunsegue l trono de la Galiza i Lhion que, inda de cunserbar l sou títalo de Reino, passan a ser gobernadas zde Castielha.
=== Galiza i la Corona de Castielha ===
La amposiçon de [[Fernando III]] cumo heirdeiro subre ls reinos de la Galiza i Lhion, amplicou l ampeço dua etapa de decadéncia i ua negatiba eiboluçon de ls antresses gerales de l reino, sendo la nobreza cundal galhega i ls cunceilhos de ls burgos galhegos ls grandes prejudicados. Apartados de l alto nible de las decisones dua Corte radicada an [[Castielha]], la [[Galiza]] passaba de núcleo la periferie dua corona gobernada por castelhanos<ref name="Lhópeç Carreira, 2005, p.397"/>.
Assi i to, la associaçon política de la [[Corona de Castielha|corona castelhana]] (Castielha-Toledo) i la lheonesa (Galiza-Lhion) seguia a ser na pessona de l rei pus ambas las corona mantenien las sues peculiaridades anstitucionales, assi na Galiza-Lhion mantebe-se cumo código lhegal l ''Lhiber Iudiciun'' —al cuntrário que acuntiu na [[Corona de Castielha]]—, mesmo quando ls assuntos éran julgados pula Corte estes éran çpachados de acordo cul código bigente an cada corona<ref>Proter, 1988, p. 128.</ref>.
Cul reinado de [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III]] ([[1230]]-[[1254]]) l centro de poder político de l reino de la Galiza traslada-se la [[Castielha]], la corte rial abandona [[Santiago de Cumpostela|Cumpostela]] i ampeça-se ua política de tendéncia [[centralismo|centralizadora]]. La Galiza cuntina a ser [[monolingue]] i to la sue documentaçon pública era redigida na lhéngua de l reino, l [[Lhéngua galhega|galhego]], ambora a partir de agora ls decumientos que chegassen de la Corte benerien yá redigidos. La política centralizadora de Fernando III manten-se durante l reinado de l sou filho [[Afonso X]], que antroduziu pula purmeira beç un repersentante judiciário de l Reino ne l gobierno de Cumpostela, i pouco mais tarde antregará la sé cumpostelana a un arcebispo de Balladolid, ampeçando un porcesso que treminará por trocar ls bispos galhegos por funcionários públicos de Castielha.
Mas, anque deste fato, l cierto ye que al lhongo de to l período mediebal, i até la chegada al poder de l [[Reis Católicos]], ls nobres galhegos seguiran a bibir nun stado de prática semi-andependéncia a respeito de la corona castelhana.
=== Apoio de Fernando I de Pertual a la causa galhega ===
[[Fexeiro:Fernando-P.jpg|thumb|right|200px|Fernando I, rei de Pertual.]]
La muorte de [[Pedro I de Castielha|Pedro I]] an [[1369]] amplicou l triunfo aristocrático an Castielha<ref>Lhópeç Carreira, 2005, p.406.</ref>, adonde fui coronado [[Anrique de Trastámara]], candidato senhorial; assi i todo, an que pese las pretensones deste, a maior parte de ls nobres galhegos nun l reconhecírun cumo tal i cul beneplácito de l munecípios de l reino demandórun cumo rei la [[Fernando I]] de Pertual an [[1369]], assegurando-le ls sous partidários galhegos ''que lhebamtarian boç por eille (...) i que le darían las billas i l reçeberían por senhor, fazémdolhe dellas menaige''<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 1966, p. 75.</ref>. Porduç-se por un cúrtio spácio de tiempo la culminaçon prática de la repetida tendéncia de aprossimaçon antre Galiza i Pertual propugnada por anfluentes grupos sociales galhegos i atiba zde habie tiempo.
Acumpanhado zde Pertual por amportantes partidários nobres de la causa lhegitimista, seneficados repersentantes de la nobreza galhega, antre eilhes [[Fernando Péreç de Castro]] (cunde de Trastámara), l cabalheiro i senhor de Salbaterra, [[Álbaro Péreç de Castro]] i [[Nuno Freire de Andrade]] (mestre de la orde pertuesa de Cristo). A la sue antrada ne l reino de la Galiza fui triunfal i aclamado nas cidades<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 1966, p.86 "ls de la bila l saíran todos a recebir".</ref>.
Las medidas de gobierno de Fernando I passórun pula restauraçon de las praças-fuortes de [[Tui]] i [[Baiona]] antre outras, la lhibertaçon de l tráfego comercial antre Galiza i Pertual bien cumo l abastecimiento de cereal i bino por bie marítima a las populaçones galhegas mermadas pula guerra<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 966, p. 87. "Carregar an Lhisboua nabios i cebada i binos, que lhebassen todo aquele lhugar para ser bastecido".</ref>. Rializou eigualmente çposiçones an matéria monetária pa l que ''mandou fazer moeda de sous senhales d´ouro i prata, assi (...) na Crunha i an Tuy'', teçtemunhando las Cortes de Lhisboua de [[1371]] la balideç de las moedas andistintamente ne l reino de la Galiza cumo ne l de Pertual<ref>Oulibeira/Pizarro, 1990, I, p. 31.</ref>.
Assi i to, la persença de l monarca pertués ne l reino fui cúrtie. Anrique de Trastámara, assistido puls mercenários de las [[Cumpanhas Brancas]] ourganizou ua contra- oufensiba que oubrigarie la Fernando I a retornar la Pertual, fazendo-se deste jeito cul gobierno de la Galiza até la chegada de l [[John of Gaunt|Duque de Lhancaster]].
=== L duque de Lhancaster, rei de la Galiza ===
Solo dous anhos passado [[Fernando I de Pertual]] renunciar a las sues pretensones ne l Reino de la Galiza, solo un anhos depuis de la acupaçon de [[Tui]] por [[Diego Sarmiento]] an nome de l feturo rei [[Anrique de Trastámara]] i mantendo-se inda [[La Corunha]] fiel la [[Pertual]], [[João Fernándeç de Andeiro]] culminaba las gestones cun [[Anglaterra]]. Assinaba-se assi la [[10 de júlio]] de [[1372]] un tratado pul qual, Custança, filha de l rei [[Pedro I]], assassinado por [[Anrique de Trastámara]], reclamaba l sou dreito lhegítimo cumo sucessora ante este redadeiro<ref>Russell, 1942, p. 361.</ref>.
[[Fexeiro:dukeoflancaster.jpg|thumb|left|210px|Rendiçon de Santiago de Cumpostela la [[John of Gaunt]]. [[Jean Froissart]], Chronicles.]]
Assi fui que l marido de Custança, [[John of Gaunt]], duque de Lhancaster i filho de l rei [[Eduardo III de Anglaterra]] adota ls títalos reales de la sue mulhier (de la Galiza, Lhion, Castielha, etc.) çpondo-se la fazé-los efetibos.
La purmeira tentatiba frustrou-se quando la sue spediçon tubo de se zbiar, ne l [[Poitou]], para la cidade de [[Thouars]], urgida pula [[Guerra de l Cien Anhos]] na [[Fráncia]]. An [[1386]], apoiado pula bula papal de [[Ourbano IV]] que cuncedie l dreito a la [[Corona de Castielha]], zambarca na Pescadarie de la Corunha, mas sin afrontar l assalto de la cidade murada. Fúrun stablecidas anton capitulaçones, segundo las quales la cidade abrir-le-iba las puortas se antes era recebido an Santiago. Assi sucediu, i a seguir cunseguiu, sin solo resisténcia melitar, dominar l reino. Acumpanhado pula sue mulhier i filhas, assentou la sue Corte an Cumpostela. Dirigiu las sues ouperaçones para [[Pontebedra]], [[Bigo]], [[Baiona]], [[Betanzos]], [[Ribadabie]], [[Ourense]] i [[Ferrol]]. An Ourense las sues tropas assaltórun la cidade i fazirun retirar las tropas trastamaristas, anquanto Ferrol era tomado pul rei de Pertual [[João I]], aliado de l duque de Lhancaster. Ne l causo de [[Ribadabie]], la cidade fui resistida la este, i l própio [[Thomas Persey]] dirigiu un assédio de dies subre la bila, que acabou sendo tomada.
Passado estas açones melitares, praticamente to la Galiza quedaba an poder de l duque, cuncretamente passado que el i l rei pertués se fazirun cul domínio de Ferrol, assi la crónica scrita por [[Jean Froissart]] deixa-lo claro: ''aboient mis en lheur oubeissance tout le roiaulme de Gallice''<ref>Froissart, Chronique, t. 12, p.214.</ref>.
Mas, la eiboluçon de ls acuntecimientos melitares fui detreminada por ua eipidemia de peste que dizimou las tropas anglesas an suolo galhego. Esto forçou al duque de [[Lancaster]] a negociar ua salida cun [[Anrique de Trastámara]]. Ls tenermos de la paç, assinada an [[1388]] stipulában la renúncia a las pretensones régias de John of Gaunt i de la sue mulhier [[Custança]] an troca dua crecida andenizaçon i de l casamiento antre l heirdeiro castelhano, [[Anrique III de Castielha|Anrique III]], i la filha de l duque, [[Caterina de Lhancaster]].
La retirada final de ls angleses fechaba las tentatibas zambolbidos puls cunceilhos i la alta nobreza galhega para alcançar un spácio nun cumpartilhado cun Castielha i ourientar la Galiza para Pertual i l Atlántico, assi i todo nun serie la derradeira beç que esto ocorrerie.
=== Las guerras armandinhas ===
{{AP|[[Grande rebolta armandinha]]}}
Durante las reboltas de l [[armandinhos]] estes gobernórun l Reino de la Galiza mediante Juntas que decretórun l derrubamiento de ls castielhos i fortificaçones, eisercírun justícia i recrutórun eisércitos. L poder armandinho durou dous anhos até que la nobreza galega oupositora recuperou l poder ([[1469]]), ajudada pula [[Reino de Castielha|corona castelhana]]. Ls Reis Católicos propusírun-se deciplinar l reino i cunsulidar l sou domínio de jeito definitibo. Passado l çcabeçamiento de la nobreza mais lhebantisca ([[Pardo de Cela]] decapitado la norte, [[Pedro Madruga]] assassinado la sul, i l [[cunde de Lhemos]] coutado la lheste), l reino de la Galiza quedou sob comando dun Gobernador quien presidie la [[Rial Audiencia de Galicia|Rial Audiéncia]] de l Reino, que era zeignado puls reis de Castielha i Aragon dentre la nobreza foránea.
=== Resisténcia de ls nobres galegos als Reis Católicos ===
{{Quote2|Cermeinho en lo que el arzobispo hizo mucho serbicio al rey fue que contra boluntad de to aquel reino, stando todos en resistencia, recibió la heirmandad en Santiago; y en un día a hizo recibir y pregonar zde el Miño hasta a mar, que fue hacer al rey y la la reina señores de aquel reino; y recibió sus gobernadores, habiendo pasado por el stado del conde de Lhemos y por todos los otros sin haberlos recibido.| Cacho de l ''Annales de Aragón'' scrito por [[Jerónimo Zurita]], Lhibro X)<ref>[http://ifc.dpç.es/recursos/publicaciones/24/48/ebok2473 8.pdf]</ref>.}}
La nuoba cuncepçon monárquica cunduzida puls [[Reis Católicos]], l chamado “Stado Moderno”, fui auspiciada na Galiza pul eipiscopado (an purmeiro lhugar pul arcebispo [[Alonso II de Fonseca|Afonso Fonseca]]) , bien cumo por alguns nobres foráneos, particularmente ls [[Pimentel]], cundes de Benabente, diretamente lhigados a la monarquia. Assi i to esta nuoba cuncepçon tubo por resultado l choque fruntal cun sin-los cundes galhegos. San çtacables las rebeldies sustentadas, por orde cronológica, por Pedro Álbareç, [[Pedro Madruga|cunde de Soutomaior]] (Pedro Madruga), pul marechal [[Pardo de Cela]], i puls sucessibos [[Cundado de Lhemos|cundes de Lhemos]], [[Cermeinho Álbareç Osorio]] i [[Rodrigo Heinríqueç de Castro]].
[[Fexeiro:castelosoutomaior.jpg|thumb|left|200px|[[Castielho de Soutomaior]], adonde morou Pedro Álbareç.]]
Todos eilhes cumpartilhában l quemun chamador de la fuorte ouposiçon melitar al porjeto político de ls Reis Católicos, porjeto que repercutie cunsidrablemente an estes nobres i antoce, ne ls sous parceiros nobliários i eclesiásticos ne l paíç. Este fator dotou-los de suficiente ounidade para séren cunsidrados anton (tamien zde fura) ua açon repersentatiba de l Reino de la Galiza, cumo antidade outónoma i resistente frente a la absorçon que supunha la amposiçon de l outoritarismo monárquico, dada la caréncia de protagonismo galego neste porjeto, heigemonizado pula ouligarquia aristocrática castelhana-andaluza i cun ua participaçon mui restringida de eilemientos galhegos de l mesmo stamiento. La resisténcia eisercida por estes nobres fui adotada por muitos cumo un caráter inato de l reino i de las sues gientes, assi l cronista aragonés [[Jerónimo Zurita]] çcrebiu aqueilha situaçon de l seguinte jeito:
{{Quote1| Idra Idre Idri iniu ineu <ref name=Annales>[http://www.dpç.s/ifc2/lhibros/fichas/ebok2473.asp ''Annales de Aragón''.]</ref>}}
La resisténcia apersentada por [[Pedro Madruga|Pedro Álbareç de Soutomaior]] oufrece a maior claridade de motibos políticos i de oubjetibos, i fui tamien la de maior ambergadura i possiblidades de sucesso, por se antegrar nun cunflito de grandes proporçones. L pertinaç cunfronto de l conde contra l arcebispo de Santiago, [[Alonso II de Fonseca|Afonso de Fonseca II]], juntou-se, por stenson a la ouposiçon fruntal contra la monarquia de [[Isabel la Católica]]. Na guerra de sucesson que segue a la muorte de [[Anrique IV de Castielha|Anrique IV]] abraça por causa de la sue filha, Joana (çposada cun [[Afonso B de Pertual]]) i, antoce, la oupçon pertuesa frente a la aragonesa de Isabel. Ne l decurso de la guerra sucessória mantida antre Joana i Isabel, ls cuntendentes stubírun a punto de alcançar un cumprometimiento que ancluirieb la ancorporaçon de l reino de la Galiza a la corona pertuesa. La bitória melitar de Isabel i la susequente paç de Alcaçobas de Castielha cun Pertual an 1479, seguidas de l eisílio de l conde de Soutomaior la Pertual (adonde fui recumpensado cul títalo de Conde de Camina) i la sue suspeitosa muorte pouco depuis, seneficórun l ansucesso de las anclinaçones pertuesistas i atlánticas de la Galiza.
Anhos depuis, i ne l norte de l reino, nun famoso [[17 de dezembre]] de [[1483]] era eisecutado l marechal [[Cermeinho Pardo de Cela]] an [[Mondonhedo]], cumprindo-se sentença pul Gobernador de ls Reis Católicos na Galiza, [[Fernando de Acunha]]. Semelhante final, colofon dua lhonga i çproporcionada resisténcia ne l cerco de l sou [[castielho de la Frouseira]] i la queda por traiçon, cunferiran un special dramatismo al causo, fazendo-lo tema idóneo para la lhiteratura. Yá ne l mesmo momiento de l trágico zamlace se cumpós un formoso “Pranto de la Frouseira”, mitificaçon eimediata de la sue figura;
{{Quote2|''De mîn la triste Frouseyra,''<br />''que por treyçon foy bendida,''<br />''derribada na ribeyra,''<br />''que jamales se beu bencida.''<br />''Por treyçon tamben bindido''<br />''Jasus nuosso redentor,''<br />''i por aqueistes tredores,''<br />
''Mas Pardo miu senhor.''| [[Pranto de la Frouseira]], seclo XV-XVI. Anónimo.}}
[[Fexeiro:Escudo-reyno de galizia.jpg|thumb|left|200px|cápia de la obra "Çcripción de la cuosta del reyno de Galizia", cartografie de la cuosta de l reino, rializada por Pedro de Teixeira Albernas por buolta de 1625.]]Dun jeito ó outro l capítulo de Pardo de Cela ye ancluído doadamente na sequéncia de resisténcia contra l Stado Moderno i splica la dureza i eisemplaridade de l castigo, que serie scessibo para ua simples rebeldie motibada por antresses stritamente particulares i sin maior trascendéncia política, i que çpertarie miedo an to la nobreza galega. An meados de ls anhos sessenta, quando la lhuita antre l monarca i ls senhores alcançou la mássima tenson, l marechal ancontraba-se ne l cargo de prefeito de la bila de [[Bibeiro]], nomeado pul percurador de l Cunceilho para eisercer cumo tal pul rei, ne l que se juntan segundo benie sendo norma, l lhegitimismo monárquico i l mobimiento emancipador ourbano. Pardo de Cela stá antoce situado ne l mesmo bando que surgirian, depressa, ls [[Armandinhos]].
Un anho depuis, an [[1465]], colaboraba na supresson de l senhorio de João de Bibeiro subre essa bila cumo nembro de l cunceilho i an nome de [[Anrique IV de Castielha|Anrique IV]]. Ua beç bencidas las [[Armandinhos|armandades]], l choque de Pardo de Cela cun nembros relebantes de la [[Arquidiocese de Mondonhedo|eigreija mindoniense]] i, por fin, cun ls Reis Católicos, era cuntinaçon lhógica, yá la nible particular, daqueles alinhamientos anteriores, pus la crecente heigemonia eclesiástica i l fuorte anterbencionismo monárquico ne ls cunceilhos, fenómenos ambos ls própios de l Stado moderno, erodian las bases de la sue posiçon social i política.
Finalmente antre [[1483]] i [[1485]] las respetibas rebeliones de Cermeinho Álbareç Osorio i de Rodrigo Heinríqueç de Castro, sucessibos cundes de Lhemos chegában a la sou fin. L purmeiro finaba de muorte natural, deixando pendente la resoluçon de la çcrepáncia; l segundo fui cercado i derrotado frente de l çpregue melitar pessonalmente comandado puls reis de Castielha i Aragon. Cun esta redadeira rebelion anulaba-se to ouposiçon de la nobreza frente a la monarquia de ls reis católicos ne l reino de la Galiza. Ademales la derrota de Rodrigo Heinríques amplicou la remodelaçon de l mapa de la Galiza, deixando L [[Bierzo]] de fazer parte de l cundado de Lhemos i por bias desso de la Galiza.
Sufocada yá to ouposiçon ne l reino, an [[1486]] ls Reis Católicos besitában Galiza, sendo l simblo de l remate dua época, l final de la Eidade Média na Galiza. La cunsecuçon final de l pleno domínio régio na Galiza, l que l cronista [[Jerónimo Zurita]] chamarie ''“domar aquella tierra de Galicia”''<ref name=Annales/>.
L reino antrou an outra fase, pontuada pula stinçon política de ls setores sociales capazes de cunduzir ua dinámica própia, tornado nun território periférico de la monarquia spánica na sue projeçon amperial. Supeditado la anstituiçones alheias, antroduziran-se ourganismos nuobos ampostos zde fura ([[Rial Audiéncia de Galiza|audiéncia]], [[Santa Armandade|santa armandade]], gobernadores, corregedores, [[Anquisiçon na Spanha|anquisiçon]], cungregaçon monástica de [[Balladolid]], etc.), nutridos maiormente cun funcionários públicos strangeiros i cuntando cul cuncurso de ls setores outótones antermediários i subalternos.
=== La perda i recuperaçon de l boto de l Reino de la Galiza nas Cortes de Castielha ===
[[Fexeiro:cedulareinogaliza.jpg|thumb|left|200px| cápia de la cédula de lhicença de comércio an fabor de la ''Rial Cumpanha de la Galiza''. Arquibo Stórico Probincial de Lhugo, 1734.]]
A partir de l reinado de [[João II de Castielha]] l Reino de la Galiza para de ser chamado a las Cortes i, por buolta de [[1476]], [[Çamora]] fui la cidade ancarregue de falar ne l sou nome na assemblé de la Corona de Castielha. Mas, zde [[1518]], las cidades i bilas galegas ampeçórun la se moblizar para recuperar l sou boto lhegítimo nas Cortes, cuntradizendo ls dirigentes galegos la potestade de Çamora de falar ne l nome de l Reino de la Galiza.
La recuperaçon de l boto nas Cortes fui un oubjetibo cumpartilhado pulas ouligarquias ourbanas i ls magnatas galegos. An [[1520]] l arcebispo de Santiago, [[Alonso III de Fonseca|Alonso de Fonseca]], l conde de [[Conde de Andrade|Andrade]] i l de Benabente reclamórun nel durante la celebraçon de las Cortes de Santiago sin oubter resultado. Cun to l cumprometimiento de las eilites galegas propiciou que la [[4 de dezembre]] de 1520, nobres i prelados de l reino reunidos na [[Assemblé de Melide]], dirigida pul arcebispo de Santiago [[Alonso III de Fonseca]], ansistiran na reclamaçon al amperador ne l tema de l boto, assi i todo [[Carlos I de la Spanha|Carlos I]] fui recusada a dotar la Galiza de boto nas Cortes ua beç mais<ref>FERNÁNDEZ BEGA, “Las Juntas del Reino de Galicia y la recuperación del boto en Cortes”, Cumpostellanun, XXV, n. 1-4 (1980). pp.21-23.</ref>.
Un anho depuis de la negatiba de l amperador, las cidades galegas toman la einiciatiba, i an [[1557]] ua [[Junta de l Reino de la Galiza|Junta de l Reino]] ouferta 20.000 ducados pul qual yá de por si era un boto lhegítimo nas Cortes. La aspiraçon seguiu a ser recolhida por sucessibas juntas até que an [[1599]] la [[Rial Audiencia de Galicia|Audiéncia]] acediu al deseio de las siete capitales i cumbocou-las para tratar an sclusiba l assunto. dous comissionados fúrun ancarregues de fazer an [[Madrid]] las gestones pertinentes mais las sues nuobas oufertas pecuniárias fúrun recusadas. Mas, de [[1621]] aparecírun las circunstáncias percisas pa l sucesso de la aspiraçon de l reino galego. La Monarquia percisaba la coperaçon política i financeira de ls sous reinos para suster l sfuorço bélico (fin de la Trégua de l duoze Anhos)<ref>THOMPSON, I.La.La., Guerra y Decadencia. Gobierno y Adminitración en la Spaña de los Austrias, 1560-1620, Barcelona, 1981, pp.337-38.</ref>. La ouligarquia ourbana i la nobreza galega fúrun quien de aprobeitar la ocasion, i anque de la resisténcia de Çamora i l afana sclusibista de las demales cidades cun boto an Cortes, la Corona sacrifica "''la cumbeniencia política en aras de la necesidad melitar''", i an [[1623]] l reino de la Galiza recupera l boto, depuis de pagar 100.000 ducados para custruir ua squadra que defendisse las sues própias cuostas. La anfluéncia de [[Diego Sarmiento de Acuña]], Conde de Gondomar, fui decisiba para recuperar l boto, i que [[Filipe IV de la Spanha|Filipe IV]] fazira mercé de tal por de [[13 de outubre]] de [[1623]]. La Junta de 1621, por sugeston de l [[marqués de Cerralbo]], gobernador de l Reino, oufreciu ls 100.000 ducados i al cunceder l boto an 1623 ls percuradores galegos, conde de [[Salbaterra de Minho|Salbaterra]] i D. António de Castro i Andrade, assistiran a las Cortes cumbocadas para la [[18 de márcio]] desse anho. Ambos fúrun nomeados por [[Frei Antonio de Soutomaior]] i l [[Diego Sarmiento de Acuño'|conde de Gondomar]], quien jogórun un relebante papel na oubtençon de l boto. Desta maneira l reino recuperaba un dreito sou que durante 150 anhos le fura çpojado.
=== L Reino de la Galiza na Eidade Moderna ===
La repersentaçon de l reino frente de la monarquia era eisercida pula [[Junta de l Reino de la Galiza]] cumpuosta por repersentantes de las cidades de Santiago, [[Lugo]], [[Betanzos]], [[Corunha]], [[Mondonhedo]], [[Ourense]] i [[Tui]]. Esta anstituiçon nun fui capaç de eisercer un poder nitidamente outónoma salbo durante la ambason napoleónica. Ne l trascurso de la [[guerra de la andependéncia spanhola]] assumiu la soberanie anterior i sterior, anquanto l Rei de la Spanha Fernando nun cunsulidou la sue posiçon.
Oufecialmente, la Galiza, mantebe-se cumo reino até [[1833]] anho an que fui debedo an quatro [[porbíncia]]s durante la regéncia de [[Marie Cristina de Bourbon|Marie Cristina]], zaparecendo assi de l mapas.
== Ls simblos de l reino ==
=== L lhion púrpura, amblema de ls reis ===
[[Fexeiro:Adefonsus legio galle.jpg|thumb|right|200px|Eiluminura románica de [[Afonso VIII]], rei de la [[Galiza]] i [[Lion]]. Na parte superior aprecie-se la sue titulaçon oureginal, ''Rex Lhegionensiun eit Gallecie'' i na anferior l lhion púrpura simblo de la monarquia galaico-lheonesa.]]
L questume de pintar formas heiráldicas ne ls scudos de guerra, forjou-se na [[Ouropa]] ne ls campos de batailha, nun antes de las décadas centrales de l [[seclo XII]], debido a ua cunfluéncia de circunstáncias de natureza mui dibersa; ua deilhas fui la necidade de defrenciar l aliado i l adbersairo na batailha, pus la difuson de l capacete cun nasal, ampedie tal, ocultando an parte l rostro de l cumbatentes, mas tamien debido al l grande balor ornamental de ls scudos decorados cun quelores bibas, nítidas i alternadas, ne l cuntesto de l qual fui la sociadade cabalheiresca.
Ls purmeiros senhales heiráldicos serien ampregados puls reis, cumo un çtintibo pessonal cul que se eidantificassen, al pouco tiempo ampeçarian a ser cumpartilhados puls nibles sociales superiores pertencentes a la dignidade rial, i finalmente treminarian repersentando tamien al território ne l que estes eisercian la sue jurisdiçon, l reino.
Un de ls purmeiros reis ouropeus an fazer uso deste senhal heiráldico fui l galego [[Afonso VII]], l Amperador, quien an percípios de l [[seclo XII]] ampeça timidamente a ampregar l lhion púrpura segundo l sou simbolismo, l ''lheo fortis'' ( l fuorte lhion que simbolizaba la poténcia i primazie de l monarca), zambolbendo-se cul sou filho [[Fernando II]] i reafirmando-se por fin an tenermos propiamente heiráldicos cun [[Afonso IX|Afonso VIII]].
Este nuobo simblo que fura adotado puls sous heirdeiros, monarcas de la [[Galiza]] i [[reino de Lhion|Lion]], nun passou mas a repersentar unicamente al reino de la Galiza, senó a ambos ls reinos, pus era an ambos que ls reis eisercian l sou gobierno,cumo se dua ounidade se tratasse, sendo [[Cumpostela]] la cabeça cultural i relegiosa anquanto la cidade de [[Lion]] era la política i melitar. A ounion pessonal que ls reinos de Castielha-Toledo i Galiza-Lhion ampeçórun a manter zde l seclo [[XIII]] nun propiciou de nanhue forma que ls reinos de la Galiza i Lhion parassen de cumpartir l simblo de ls sous própios reis, assi passado la usurpaçon de l castelhano [[Fernando III]], l ''lheo fortis'' púrpura seguirá a ser l amblema que apareça ne l ''SEYELLO DA IRMANDADE DOS REINOS DE LEON I GALICIA'', i formará zde anton parte de l quartelado que ls reis ampreguen, yá zde Castielha.
=== L Cálice, amblema de l reino ===
[[Fexeiro:ArmorialsegarXIII.jpg|thumb|right|160px|Scudo de l Rei de la Galiza segundo l armorial anglés Segar´s Roll, s.XIII. Esta ye la purmeira repersentaçon de l scudo, nacido de la cunfuson antre ''Galice'' —an lhéngua anglo-normanda l nome de l paíç— i ''calice''<ref>[http://www.culturagalega.org/eimaxes/docs/spo_ouropa.pdf Galiza. Célula de ounibersalidade.] ''Ls camiños de l mar la Ouropa''.</ref>.]]
Paralelamente al porcesso de zambolbimiento i cunsulidaçon de ls amblemas reales ouropeus, nacian an finales de l [[seclo XIII]] las purmeiras cumpilaçones de l mesmos, ls armoriales, adonde aparecian ua relaçon de reinos i de las respetibas armas ampregadas. Ne l causo de la [[Galiza]], la antiguidade i projeçon de la qual durante seclos gozou l reino i ls sous reis, amplicou la que la sue repersentaçon heiráldica fusse ineludible an qualquier armorial temporon (nun assi ls mais recentes reinos de [[Castielha]] i [[reino de Lhion|Lion]]) ; assi i todo, la ineisisténcia de armas sclusibas de la [[Galiza]] nesse momiento oureginou un bazio que ls heiraldistas salbórun assinando-le uas armas parlantes, ó seia, la eidantificaçon simbólica cula fonética.
[[Fexeiro:GaliceCharlesV.jpg|thumb|left|220px|Pedaço de la obra "Pompas fúnebres de l amperador [[Carlos B]]" ne l que se repersentan ls standartes de l Reino de la Galiza. Outor: Jean i Lhucas Doetecun (séc. XVI).]]
Fui l armorial [[Anglaterra|anglés]] coincido cumo Segar´s Roll, rializado an [[1282]], l purmeiro que assinou al rei ('''roy de Galyce'') i reino de la Galiza un simblo, l cálice, debido a la eiquaçon fonética ''Galyce'' (Galiza) i ''Calice'' (Cálice) que se dá na lhéngua [[normandos|anglo-normanda]]. A partir de anton ls defrentes armoriales [[Ouropa|ouropeus]] ampeçórun a assinar l cálice cumo amblema de l reino, até que an meados de l [[seclo XV]], este simblo chegarie a la [[Galiza]], adonde será depressa aceite. Cunseguintemente l antigo lhion púrpura perdie l caráter repersentatibo de la antiga monarquia galaico-lheonesa an fabor de l sou mais coincido caráter parlante, sendo adotado an sclusiba pul [[reino de Lhion]] a partir de l mesmo seclo.
Ls seclos posteriores definirian las armas heiráldicas, cálice dourado an campo azur la percípio, i al que paulatinamente se eirien somando cruzes, l cálice tornar-se-iba nua copa eucarística, cambiando a quelor de l fondo dependendo de l cuntesto de uso i adicionando ó remanescente l lhema ''Hoc, hic, mysteriun firmiter profitemur''.
== Lhéngua i lhiteratura ==
=== Las lhénguas oufeciales de l reino ===
{{AP|[[Stória de la lhéngua galega]]}}
Zde l seclo I d.C. al XII l [[latin]] zampenhou an to la antiga [[Gallaecie]], i antoce tamien ne l território stritamente galego ó oucidental l papel mais correspondente al que hoije chamaríamos "lhéngua oufecial", pus esta era la lhéngua outelizada ne ls testos scritos, tanto de caráter documental cumo lhiterário.
Assi i to cumo acuntiu an outras partes cunquistadas tardiamente pul [[Ampério Romano]], na Gallaecie antiga solo las eilites politico-relegiosas que çpunhan dun poder eiquenómico abundo podírun permitir-se adotar questumes i lhéngua romanas, anquanto que la maiorie populacional galaica, eminentemente rural i afastada de ls centros de poder, cuntinou a manter ls sous questumes, religion i lhéngua. Esta situaçon nun debiu mudar seneficatibamente até la chegada de pobos ne l seclo V.
Sin dados lhinguísticos cuncretos pa l reino stablecido na Gallaecie ne l período cumprendido antre l seclos V i VIII, todo faç supor als outores que coeisistiran bárias lhénguas nesse momiento. Por un lhado, l lhatin, cun caráter oufecial que manterie la sue cundiçon de "[[léngua franca]]" até finales de la [[Eidade Média]], i por outro lhado l cunjunto de lhénguas manjoritariamente faladas pula populaçon que presumiblemente serien: l galaico antigo (lhéngua pré-romana), defrentes dialetos germánicos por giente de ourige sueba ó bisigoda chegados ne l seclo V, i an menor proporçon la lhéngua britona, falada unicamente ne l território correspondente a la [[Diocese de Britónia|Diocese Britoniense]]<ref>YOUNG, Simon (2001), Britonia: Camiños nuobos. 84-95622-58-0.</ref>.
Inda assi, serie l lhatin bulgar, falado pulas eilites galaicas romanizadas, que benerie eiboluir nun proto-galego ampondo-se mui a modo a las demales lhénguas i afiançando la sue posiçon de lhéngua remanse ó "[[romanço]]", seguramente falado pulas classes altas de l reino galego zde l seclo X cumo mostra l storiador castelhano [[Prudéncio de Sandobal]] na sue obra ''Storia de los cinco reyes'' redigida an [[1615]], adonde lhembra l dorido pranto remansesco de Afonso VI pula perda de l sou filho Sancho na batailha de Uclés an [[1108]], assinando al monarca l uso de la lhéngua galega:<ref>Cfr. Sebastián Risco, Persença de la lhéngua galega, Eidiçones de l Castro, La Corunha, 1973, pp. 8-9. Esta mesma cita yá figura reproduzida ne ls Eilemientos de gramática gallega, de [[Marcial Balhadares]], de 1892, ambora publicados por Galáxia an 1970; la cita bai precedida destas palabras (p. 21): "cumo abusibo s galleguizar znecessariamente muchas castelhanas, al adulterar las gallegas, acabará lhuego cun nuestra melíflua habla, habla de nuestros antíguos lhegisladores y poetas; habla del Rey, que dijo: "Ay miu filho! (...)"; an nota splica: "D. Alonso (sic) 60, al saber la muerte de su joben hijo el Anfante D. Sancho, acaecida en la batalla de Uclés, llamada de los siete cundes, que en eilla se supone muertos, laño 1100, segun Mariana, y el 29 de mayo de 1108, segun Madoç en su Dicionario geográfico, hablando de Uclés".</ref>
{{Quote2|(...)Los que scaparon desta ruta fueron<br />
a llebar las tristes nuebas al Rey Don Alonso, que staba en Toledo;<br />
fuele dolorosa y amarga, porque ne l tenia otro hijo, lloróle cumo un <br />
David la Absalon; y '''en la lhéngua que era usado''' dice cun dolor, y lhagrimas <br />
que quebraba el coraçon:
''Ay miu fillo'', ''Ay miu fillo, alegrie de mi coraçon, eit lhume de ls meos ollos,''<br />
''solaç de miña belleç; Ay miu spello, en q me soya ber, eit cun quen tomaba''<br />
''moy grande prazer. Ay miu heirdero mayor; Cabalheros hu me lo lheijastes?;''<br />
''dadme miu fillo Cundes!.''<br />
Estas palabras dizen que dezia el Rey, y otras tales dirie, que la causa del<br />
dolor era grande (...)| ''Storia de los Reyes de Castilla y de Lheon'', [[Prudencio Sandobal]].<ref>[http://boks.gogle.s/boks?id=9cUXAAAAMAAJ&dq=Sandobal,+storia+de+los+reyes&printsec=fruntcober&source=bl&ots=C6mbmogbsd&sig=pwS6AabpFC7jXiQgmD2AbFaPxtY&hl=gl&sa=X&oi=bok_result&resnun=1&t=result#PPA342,M1 Storia de los Reyes de Castilla y de Lheon], Prudencio Sandobal.</ref>}}
Ye na purmeira metade de l XIII que l lhatin ampeça a ser çlocado na scrita i aparecen ls purmeiros decumientos an lhéngua galega ó "romanço galego". L mais antigo que tenemos ambora ye l "[[Foro de l burgo de Castro Caldelas|Foro de l Bo Burgo de Castro Caldelas]]" dado an Allariç ne l més de abril de 1228, durante reinado de [[Afonso VIII]], rei de Lhion i Galiza<ref>Este ye, alliás, l decumiento mais antigo scrito an galego ne l atual território de la Galiza, se bien que hai decumientos an galego inda anteriores ne l tiempo. Beija-se: [http://cunsellodacultura.org/mediateca/pus.pdf/doc_en_galego.pdf/ L Foro de l buono Burgo de l Castro Caldelas, dado por Afonso IX an 1228.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Fui na Chancelarie rial deste mesmo rei, l derradeiro rei pribatibo de la Galiza i Lhion, que se porduziu este pribilégio rodado l que pon de relebo l uso oufecial de la lhéngua galega, stendendo-se l sou uso na segunda metade desse seclo i generalizando-se ne l seclo XIV.
Assi, l galego fui a partir de l seclo XIII la lhéngua normal i "oufecial" antre ls habitantes de l reino de la Galiza. Assi i to, a la muorte de Afonso VIII, ls reinos de la Galiza i Lhion, son finalmente gobernados pul rei de Castielha, [[Fernando III]], quien yá an [[1250]] se dirige als cumpostelanos an castelhano. [[Afonso X]], apelidado "l Sábio", poeta prolífico an galego, que reina de 1252 a 1284, cunsagra definitibamente l uso de l castelhano cumo lhéngua oufecial de la sue corte, outelizando an sclusiba esta lhéngua na sue relaçon cun las cidades i bilas de l reino de la Galiza.
[[Fexeiro:ForoBoBurgo.jpg|thumb|left|200px|[[Foro de l burgo de Castro Caldelas|Foro de l Bo Burgo de Castro Caldelas]], pribilégio rodado de l rei Afonso VIII. Purmeiro decumiento rial an [[léngua galega]]. Allariç, 1228.]]
Ls reis sucessibos cunsulidan l castelhano cumo lhéngua para todos ls usos de ls sous reinos, anclusibe para las relaçones cula Eigreija, l que proboca que inda sendo praticamente unilingues an galego ls decumientos oureginários de l reino de la Galiza, comecen a chegar pouco a pouco decumientos an castelhano emanados diretamente de la Chancelarie Rial an Castielha, ambora la sue persença fusse mínima an relaçon al galego até seclos depuis.
Tamien se custata que la Eigreija ampeça a fazer uso público de l galego ne l reino de la Galiza la ampeços de l XIV, generalizando-lo durante la segunda metade de l mesmo tanto an assuntos anternos cumo na relaçon cun outras anstituiçones ó cun particulares; anque de la fuorte persença de l lhatin na bida de la Eigreija, registra-se l uso de l galego an numerosas atas de l Sínodos de las dioceses de Mondonhedo, Ourense ó Santiago durante ls seclos XIV i XV, regulando-se tamien an galego las questones i atos de culto.
Assi i to, cumo cunsequéncia de la derrota de [[Pedro I]], apoiado pula nobreza galega, frente al sou armano [[Anrique II de Trastámara]], entra ne l seclo XIV ne l reino de la Galiza ua aristocracie castelhana acumpanhada pola sue correspondente corte, traíndo tamien cunsigo l castelhano, que até anton era solo ampregue ne ls decumientos ambiados zde la corte de Castielha a partir de l reinado de Fernando III.
Este núcleo nobliário foráneo la Galiza, que se anstala cul sou séquito ne l oubjetibo de retaliar la nobreza galega cuntrária la Anrique II, sustitui nomeadamente ne ls cargos amportantes la pessonas galegas por outras de fura. Esto custituiu l purmeiro foco diglósico ne l reino de la Galiza, pus ls screbas redigian na lhéngua galega se éran oureginários de l reino, i an lhéngua castelhana se éran strangeiros neste<ref>Cfr. H. Monteagudo Romero, "Aspetos sociolinguísticos de l uso scrito de l galego, l castelán i l lhatín na Galicia tardomediebal (ss. XIII-XIV)", oup. cit., p. 181.</ref>. Se bien que que estes redadeiros serien minoria na Galiza até l seclo XV pus para alhá de la outelizaçon de l galego an to tipo de documentaçon pribada, este tamien fui ampregado puls ourganismos cebiles lhibremente formado puls cidadanos, nomeadamente cunceilhos i guildas, bien cumo pula Eigreija nas catedrales, cumbentos, mosteiros, etc.
[[Fexeiro:Descripcion Reyno de Galizia de Ojea.jpg|thumb|right|300px|Mapa cartográfico de l Reino de la Galiza. s.XVI. Feito por Fernando Ojea.]]
Deste jeito l galego funcionou de l seclo XIII até final de l XV cumo lhéngua "oufecial" antre ls própios galegos, andependientemente de que eisistisse zde l seclo XIV ua ínfima minoria de giente strangeira, ambora tendora de l poder, que ampregasse l castelhano.
La penetraçon decisiba de l castelhano ne l reino de la Galiza ber-se-á ancrementada cula bitória, ne l final de l seclo XV, de [[Isabel la Católica]] na lhuita pul trono de la Corona de Castielha que mantebe cun Joana, esta redadeira apoiada manjoritariamente pula nobreza galega que la defendia cumo lhegítima heirdeira. Sob l reinado de ls Reis Católicos cunsuma-se la amposiçon definitiba de la scrita an castelhano ne l reino de la Galiza i a partir de 1480 ls screbones públicos galegos han de ser eisaminados pul "''Rial Cunseijo''" an Toledo, mudando ls sous formulários galegos puls castelhanos, fator detreminante pa l zaparecimiento de l galego de la scrita i que tacitamente bénen amplicar la supresson de l caráter oufecial de que até anton na prática gozaba l galego<ref>Cfr. X. Fierro Couselo, "Cumo i por que ls scribas parórun de ampregar l galego", in BB. AA., Houmenaxe la Ramón Otero Pedrayo, Ed. Galaxia, Bigo, 1958, p. 251.</ref>. Ye la caréncia dua fuorte burguesie outótone i andependiente l fator detreminante que splica l çprestígio i la perda de funçones de la lhéngua galega, an fabor de l stablecimiento de l castelhano cumo lhéngua oufecial ne l reino. Este período ye coincido cumo ls [[Seclos Scuros]]. L castelhano pus, será la lhéngua que zde l seclo XVI até l zaparecimiento formal de l reino an [[1833]] que se ampregue ne ls decumientos i atos cun caratere oufecial, i l galego la lhéngua que de fato se ampregue puls sous habitantes.
=== L reino de la Galiza na lhiteratura mediebal ===
L reino de la Galiza tenu na Eidade Média ua grande projeçon para [[Ouropa]], nun solamente pula sue lhéngua, la mais amportante de la lhírica de to Ouropa depuis de l [[Léngua ocitana|ocitano]], mas tamien por ser un centro de cristandade i pula sue lhonga stória, que l fizo çtacar antre todos ls reinos peninsulares de maneira singular. Drento desta projeçon çtaca-se l lhibro de graburas coincido cumo “L remanse de Ponthus i Sidoine”, scrito na [[Fráncia]] ne l seclo XIV, testemunha de sceçon que dá buona cunta de l antresse que çpertaba l reino de la Galiza, i que cunta las façanhas de l príncepe galego ''Ponthus''.
La stória de l príncepe Ponthus ampeça cula ambason de l rei muçulmano Broada, filho dun poderoso sulton, que zambarca na Corunha cun un eisército de 30.000 homes, adonde bence l rei de la Galiza, chamado Thibour. Un nobre de la corte lhogra salbar treze cabalheiros, para alhá de l heirdeiro maior Ponthus, que se silan ne l Reino de la [[Bretanha]], adonde moran durante trés anhos. Un die ye lhebado la corte de l rei de Bretanha, adonde conhece a la princesa, i ambos namoran-se.
Al pouco ls muçulmanos atacan Bretanha, i Ponthus lhogra ua bitória definitiba salbando la Bretanha, pul qual l rei l nomeia cundestable, mas ye caluniado pul cabalheiro Gannelet, i decide ir bibir na fraga de [[Brocelianda]]. Al pouco las artimanhas de Gannelet fázen que Ponthus biaje al Reino de la Anglaterra adonde cunsegue nun solamente cunciliar la paç antre ls reis de [[Irlanda]] i [[Anglaterra]], mas el própio salbar l reino dun ataque muçulmano. Cunhecedor de l amor que Sidoine inda professaba por el, marcha de Lhondres para la Bretanha la se casar culha i cunsegue juntar ua poderosa frota de bretones, normandos i franceses, que atacan cunjuntamente l eisército muçulmano situado na Corunha, adonde son çtruídos junto cul sou rei Broada. Recuperado l trono de la Galiza, i lhibre de acupaçon, Ponthus rencontra-se cula sue mai, la reina galega, i cul sou tio l conde de las Stúrias. Finalmente Ponthus i Sidoine son coronados reis de la Galiza i de la Bretanha.
== La negaçon de l reino de la Galiza ==
Na storiografie oufecial{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}, i zde datas recentes de la andependéncia pertuesa, quedou ancluído l reino de la Galiza drento de l reino de Lhion i mais tarde de Castielha.
Passado la [[andependéncia de Pertual]] an [[1128]] i la cunformaçon de la monarquia lheonesa (mais tarde castelhano-lheonesa), l reino de la Galiza ampeçarie a perder la sue anfluéncia progressibamente na proclamaçon de ls reis eibéricos. Datas i fatores decisibos para la perda de poder i anfluéncia na política de ls reinos spánicos por parte de la nobreza galega fúrun:
* L assassinato de [[Inés de Castro]];
* An Pertual la [[reboluçon de 1383-85]] cula proclamaçon de la nuoba [[dinastie de Abis]] (cula muorte de l [[Conde Andeiro]] i la supresson de la [[Dinastie de Borgonha|anterior dinastie]] i de ls antresses de ls nobres tradicionales pertueses (repersentada pul [[João de Pertual (1349)|anfante D. João]], un de ls filhos de Inés de Castro)
* Na [[Spanha]] la coroaçon de [[Isabel I de Castielha|Isabel la Católica]] i l ampeço an [[1492]], que benerie, segundo alguns outores, a retirar poder als nobres galegos.
== L ampeço dua maior dependéncia ==
{{AP|[[Guerra de Sucesson de Castielha]]}}
La eisecuçon de l [[Mariscal Pardo de Cela]] por parte de l [[reis católicos]] nessas datas i l fracasso galaico-pertués na guerra pula sucesson antre Isabel la católica i [[Joana, princesa de Castielha|Joana]] chamada la “Eicelente Senhora” an Pertual i “la Beltraneija” an Castielha. Nessa guerra pula sucesson, [[Pedro Álbares de Soutomaior]], nobre galego, capitaneou la rebolta de nobres galegos i pertueses (acumpanhados de l própio [[Afonso B de Pertual|Afonso B]]) para la coroaçon de la reina de l sou partido, Joana.
Estes dous fatos, la perda de la cabeça de l Mariscal i l fracasso de la rebolta pula sucesson ne l [[reino de la Spanha]] serbirian de argumiento para ua storiografie galega cumo simblo de l fin dua etapa de capacidade de anterbençon política i ampeço de la decadéncia de l Reino de la Galiza.
[[Catadorie:Stados zaparecidos de la Ouropa]]
[[Catadorie:Stados reales zaparecidos]]
[[Catadorie:Reino de la Galiza]]
2up0jflnisnxx9wga28l8vm4n4x90z1
108007
108006
2026-08-18T16:06:51Z
~2026-45389-07
15476
/* Traslado de la corte para la cidade de Lhion */
108007
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
L '''Reino de la Galiza''' ([[seclo V]] - [[1833]]) fui ua antidade política ne l noroeste de la [[Península Eibérica]]. La sue stenson territorial, einicialmente de proporçones mui maiores a la atual [[Galiza]], fui eiboluindo al lhongo de ls seclos.
== Território i Cunceito ==
La Gallaecie passou de ser ua porbíncia remana a albergar un reino pulas manos de l [[suebos]]; çtacados outores coetáneos a la fin de la dominaçon remana falában dua Gallaecie que possuía proporçones mui maiores que la atual Galiza, cujos lhemites permanécen praticamente antatos até l [[seclo XII]], momiento ne l qual [[Reino de Pertual|Pertual]] parou de pertencer a la [[Galiza]] i [[reino de Lhion]], para cobrar personalidade própia.
L território de la Galiza nesta época (seclos IV-V d.C) aparece relatada por numerosos outores de la época, assi l storiador i teólogo galaico-remano [[Paulo Orósio]], la ampeços de l seclo V d.C., splica na sue obra ''Storiarun'' que ''Cantabri eit Astures Gallaecie probinciae portio sunt''<ref>Orosius.Storiarun (VI,21),ed. Torres, 1985,p.569:"Cantabri eit astures Gallaeciae probincia portio sunt".</ref>, esto ye, Cántabros i Astures fázen parte de la porbíncia de la Galiza, eideia que l cronista bracarense [[Idácio]] reflete de eigual modo na sue ''Crónica'' an meados de l seclo V d.C, adonde chama ''Campus Gallaeciae'' (Campos de la Galiza) a la grande prainada coincida hoije cumo [[Tierra de Campos]], na atual [[Castielha-Lhion]]. Posteriores outores cumo [[Santo Isidoro]], ne l [[seclo VII]] cuntinan a fazer finca-pie na stenson de la Galiza, yá sob l domínio besigodo assi na sue obra [[Etymologiae]] matiza que "Asturia i Cantabria, son regiones sitas na Galiza", ''regiones partes sunt probinciarun (?) sicut in Gallicia; Cantabria, Asturia.''<ref>Isidoro, Eitimologies, XIV, 5, ed. Oroç/Marcos/Díaç, 1982, ps. 20-21.</ref>
[[Fexeiro:Escudo reino de galicia.jpg|thumb|left|250px|Escudo de l reino de la Galiza eilustrado an L´armorial Le Blancq. Bibliothèque nationale de France. 1560.]]
Ls outores pónen de relebo la polissemia de l cunceito, por un lhado ua Galiza ampla, ua porbíncia remana que ancluía l território cumprendido antre [[Fisterra]] até a la atual [[La Rioja]], adonde se ancuntrában [[galaicos]], [[sturianos]], [[cántabros]], [[baceos]] i outros pobos, i por outro lhado la Galiza propiamente dita, l território que nun sendo nin ástur nin cántabro, staba habitado (antre outros) puls galaicos, i que le darie l nome a to l noroeste peninsular até al seclo XII.
Cula chegada de ls suebos zde la Ouropa central an [[411]] d.C.<ref>[[411]] d.C. ye cunsidrado por bários outores cumo l anho ne l qual "Ls suebos tornan las sues spadas an arados, i ampeçan la eimediata cunhaige de monedas", páigina 161, ''L comezo de la nosa Eidade Medie'', Xoán Vernárdeç Bilar, 2003, Toxosoutos S.L., ISBN 84-95622-80-7, "chegada de ls suebos i foedus cun Roma", páigina 127, Anselmo Lhópeç Carreira, in seçon "Eidade Média" de la ''Storia de Galicia'', Ed. La Nosa Tierra, ISBN 84-89138-65-6.</ref>, la Galiza para de ser ua porbíncia remana ([[Gallaecie]])<ref>"An [[411]], un ''foedus'' cul amperador Honório assina als suebos la porbíncia de la Gallaecie, nas sues regiones mais oucidentales". Páigina 73, Ramón Billares, ''Storia de Galicia'', 2004, Ed. Galaxia, ISBN 84-8288-655-X.<br />Mas, outros outores cumo Caamaño Géstio (n´''La Gran Storia de Galicia. La Galicia Romana. Belume 2: Eiquenomía, Sociadade, Relixión i Arte; L Mundo Suébico'') nega tal possiblidade: ''Hoije an die parece un fato cumprobado que ls pobos bárbaros que ambaden la península fan nel pula sue cunta i nó, cumo se cria, mediante un pato cun ls remanos, ambora este si eisistisse cun ls besigodos.''</ref>, para se tornar finalmente nun reino cula corte fixada an [[Braga]], un reino que ls suebos tentarian depressa acrescentar pul sul a la custa de l [[Ampério Romano|Ampério Remano]], ancorporando al sou domínio i de jeito permanente buona parte de la parte de la porbíncia remana de [[Lusitánia]], chegando a fazer-se temporalmente cula capital, [[Emerita Augusta]] ([[Mérida]])<ref>{{Ref-lhibro| outor =Caamaño Géstio, José Manuel| títalo =La Gran Storia de Galicia. La Galicia Romana. Belume 2: Eiquenomía, Sociadade, Relixión i Arte; L Mundo Suébico| anho =2007| publicaçon =Arrecife Eidiciónes | id =ISBN 978-84-96931-06-0}}</ref>, , i tornou-se nun reino cun capital an [[Braga]]. Un reino que ls suebos tentarian acrescentar pul sul a la custa de l Ampério Remano, ancorporando al sou domínio i de modo permanente, buona parte de la parte de la porbíncia remana de la [[Lusitánia]], chegando a fazer-se temporariamente cula capital, Emerita Augusta ([[Mérida]]), que finalmente serie abandonada.
Passado la [[batailha de Bouillé]] an [[507]], ls besigodos son spulsos de la [[Gália]] (fuora la Setimania) puls [[francos]], sob l comando de [[Clóbis I]].
Depuis de l seclo VI, l nome de ''Spania'' (Spanha) benerie perder l seneficado geográfico que tenie até anton, para chamar l território gobernado puls besigodos. Al mesmo tiempo, "Galécia" (Galiza) tornar-se-iba l nome de l território gobernado puls reis suebos. La [[Península Eibérica]] quedaba repartida assi an dues antidades admenistratibas, [[Spania]] i [[Galécia]] , mantendo-se durante de l mesmo modo durante mais de cinco seclos.
L fin de las monarquias sueba i bisigoda nun cambiarie yá esta nuoba nomeaçon de la [[Península Eibérica]], que quedaba partilhada assi an dues antidades geográficas, [[Spánia]] (Spanha) i [[Gallaecie]] (Galiza), mantendo-se de l mesmo jeito durante mais de cinco seclos. Éran assi ousadas fórmulas tales cumo ''Galletian eit Ispanian''<ref>Martín, 1995, p.433.</ref>,''Spaniae eit Galiiciae''<ref>Vishko, 1984, p.339</ref>, ''Spaniis eit Gallicis regionibus''<ref>1088, outubre, 15. Mansilla, 1955, doc 27, p.43</ref>, persentes al lhongo de to la Eidade Média.<ref>Lhópeç Teixeira, 2005, p.243</ref>.
Ne l ampeço de l seclo XII, la ampla [[Galiza]] ampeçou a fragmentar-se, nomeadamente an [[1108]] cula andependéncia de Pertual, i que acabarie por scluir [[Lhion]] (cun [[Stúrias]] i [[Stremadura]]) i la [[Castielha]], tornando-se an reinos própios. La finales de l seclo XII, Galiza, Lhion, Castielha i Pertual yá éran reinos defrentes.
== La ourige de l reino ==
[[Fexeiro:Gallaecia-suev.png|thumb|right|300px]]
La ourige de l reino ancontra-se ne l seclo V d.C., quando ls [[suebos]] definitibamente se assentan na antiga porbíncia remana chamada ''[[Galécia]]''. Estes, ancabeçados pul sou rei, [[Heirmerico]] (que assinara un ''foedus'' cul amperador remano Honorio, pul qual les cuncedie la soberanie, ó seia, a total andependéncia de Roma), fixarian la sue corte na antiga [[Bracara Augusta]], criando assi l que se chamarie ''regnun sueborun'', ''regnun galliciense'' ó Reino Suebo, ampeçando l sou reinado an 409. An 449, l purmeiro rei suebo nacido na [[Galiza]], [[Requiário I]] (filho de [[Réquila I]], nieto de [[Heirmerico]]), decide cumberter l reino an [[católico]], al eigual que la maiorie de la sue populaçon, inda que de [[465]] la [[550]] tornar-se-iba al [[arianismo]].
Nun seclo mais tarde, las defrenças antre ls natibos [[galaicos]] i ls suebos ampeçarian a zaparecer, i este fato tenerie cumo resultado que ls outores cuntemporáneos se refiran al reino nesse momiento cumo ''Galliciense Regnun''<ref>''Storia Francorun''. Griegorio de Tours.</ref>, i als reis andistintamente cumo ''Regen Galliciae''<ref>''De scritoribus eclesiasticis''. Sigebertus Gembalensis.</ref>, ''Rege Sueborun'' ó ''Galleciae totius probinciae rex''<ref>RISCO, M., Spaña Sagrada 40- 41.</ref>, mesmo ls bispos cumo [[Martico de Dume]] seran reconhecidos cumo eipiscopi Gallaecie<ref>''Martini Eipiscopi Vracarensis Oupera Omnia'' pp. 288-304.</ref>. Todo esto propicia que ne l seclo VI d.C., puodamos yá falar de la eisisténcia de l Reino de la Galiza.
== L reino de la Galiza na monarquia bisigótica ==
An 585, Lheobigildo, rei bisigótico de Spania i Setimania, cunsegue acabar cula andependéncia política que ls reis suebos mantibírun na Galiza zde [[409]], derrotando l redadeiro rei suebo, Andeca. Zde essa altura, l território de la chamada anton Galécia, passa a fazer parte de la órbita de poder de Toledo, donde ls monarcas bisigóticos eisercian l sou poder depuis de séren spulsos de la Galia puls [[francos]]. L período de gobierno bisigótico na Galiza nun supós nanhue mudança brusca, de modo que, fuora las dioceses situadas na Lhusitánia, las dioceses galhegas cuntinórun a zambolber la sue atibidade cun normalidade, mantendo-se atibas las dioceses de [[Braga]], [[Porto]], [[Tui]], [[Eirie]], [[Britonia]], [[Lugo]], [[Ourense]], [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[Coimbra]], [[Lamego]], [[Biseu]] i [[Idanha]].
La ourganizaçon territorial heirdada de seclos anteriores nun mudou, i mesmo las eilites culturales, tanto relegiosas cumo aristocráticas, aceitórun ls nuobos monarcas, que anque tenéren la sue corte an Toledo, assumian l cuntrolo político de trés antigos reinos; Spanha, Setimania i la Galiza; assi, ne ls cuncílios relegiosos, cumo de Toledo an 589, stában persentes ''eipiscoporun totius Spaniae, Galliae eit Gallaetiae''<ref>[http://la.wikisource.org/wiki/Chronicon_(Iohannes_Viclarensis) ''Chronicon Iohannis Biclarensis'' 590.1 = bb 330-341.]</ref> ó seia, bispos de to Spanha, Galia i Galiza, esta cuncepçon tripartita ancontra-se al lhongo de l gobierno bisigótico zde 585, defrenciando mediante dibersas fórmulas las trés antidades bisigóticas ne ls decumientos cumo; ''fines Spanie, Gallie, Gallecie''<ref>[http://www.zeno.org/Geschichte/M/Delbr%C3%BCck,+Hanes/Geschichte+dar+Kriegskunst/2.+Teil.+Die+Germanen/4.+Buch.+Dar+%C3%9Cbergang+anes+Mittelalter/3.+Kapitel.+Dar+Berfall+dar+urspr%C3%BCnglichen+germanisch-romanischen+Kriegsberfassung/Dar+Text+dar+Gesetze ''Wamba Lhex''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó ''Spaniae eit Galliae bel Gallitiae''<ref>[http://www.beneditus.mgh.de/quellen/chga/chga_045t.htn ''Synodus Toletana tertie''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, antre outras. Neste cuntesto, çtaca-se la figura de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso de Braga]], bispo galaico de ascendéncia bisigótica, famoso pulas numerosas fundaçones lhebadas a cabo por el an to l oucidente peninsular, quaije siempre an lhugares scondidos nas muntanhas i mesmo nas ilhas, subressaindo-se la sue austeridade.
Las derradeiras décadas de la monarquia bisigótica fúrun de marcada decadéncia, debido, an buona parte, a la reduçon de l comércio cun ua amportante reduçon de la circulaçon monetária, cunsequéncia direta de la amposiçon de l poder muçulmano la percípios de l seclo VIII ne l mediterráneo sul. La Galécia ber-se-a la afetada pulas mesmas pautas. Fui anton que [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso]] denunciou un stado generalizado de retrocesso cultural, perda de la dinámica de tiempos atrás, i an seguida abrolhou un cierto grau de çcontentamiento ne l alto clero galaico. Assi, ne l X Cuncilio de [[Toledo]], an 656, Fruituoso, pertencente la círclos de poder bisigóticos, assumiu la cadeira metropolitana de [[Braga]], acuntendo esto a la prébia renúncia de l sou titular Potamio, quien ademales reconhecie splicitamente la crise de la bida eclesiástica. Na mesma ocasion, ls eilhi reunidos anulában l testamiento deixado pul bispo Recimiro de Dume, pus nel doaba las riquezas de la diocese-mosteiro als pobres.
La crise final bisigótica remontarie al reinado de Égica. Este monarca declarou heirdeiro al sou filho Witiza i yá an bida associou-lo al trono, an 698, ambora la lhei bisigótica oubrigasse a la eileiçon dun nuobo rei i nun a la trasmisson heireditária. Dita associaçon cunsistiu an antregar-le l gobierno de la Galiza, eisercendo cumo rei cun capital an [[Tui]]. Witiza eirie ser rei de la Galécia pul menos até a la muorte de l sou pai, l que supone ua situaçon nuoba nesta etapa final i cunflituosa de la monarquia bisigótica, eibidenciando la atibidade política que la Galiza cunserbaba cien anhos depuis de l fin de la monarquia sueba. An 702 cula muorte de Égica, Witiza assume tamien l gobierno de Spania, trasladando-lo la Toledo adonde gobernarie até 710. Depuis de la sue sue muorte, un setor aristocrático bisigótico ampediu la chubida al trono de l sou filho Áquila, ampondo pula fuorça la Rodrigo, l que supós un cunflito cebil antre ls sous partidários i ls de ls filhos de Witiza. Será an 711 quando ls einimigos de Rodrigo cunseguiran que un eisército muçulmano cruze l [[streito de Gibraltar]] i apersente batailha la Rodrigo an [[Guadalete]], adonde este ye derrotado, fato que marca l fin de l gobierno bisigótico an Spania, i que terá ua trascendéncia stórica total para las dues restantes antidades políticas: Galécia i Setimania.
An [[715]], [[Abd al-Aziç ibn Musa]] casa-se cula biúba de Rodrigo, de nome Eigilona antitulada ''reginan Spanie''<ref>Crónica Mozárabe, ed. Lhópeç Pereira, 1980a, ps. 76-79: "cun reginan spanie in coniugo copulatan.</ref>, cunfirmando la cuntinidade dinástica, trasferida assi lhegitimamente al gobernador muçulmano. Cun este fato, ls gobernantes muçulmanos cunsiderórun-se politicamente cuntinadores de l anterior stado i assumiran ls atributos detidos antes puls reis bisigóticos de Toledo. Desta forma, cula cunquista de to la ''Spania'' puls muçulmanos, para alhá de las sues frunteiras, ls emires cordobenses serien coincidos cul títalo de rex Spanie<ref>ed. Lhafuente Alcántara, 1867, p. 166.</ref>. A partir desse anstante ampeça ua nuoba cuncepçon geográfica, pus Spanha bai ser l nome cul qual se zeigne l território muçulmano, i Galiza al território crestiano. Assi, l storiador Al-Maqqari deixa claro la stenson de l domínio muçulmano al referir-se a la cunquista de ampeços de l seclo VIII:
Nun quedou lhugar sin dominar an Al-Andalus se scetuamos parte de la Galécia.
== La formaçon de la nuoba monarquia na Galécia ==
Passado la queda de las porbíncias de Spania an [[711]], i de la Setimania an 719, sob domínio muçulmano, la Galécia fui la antidade admenistratiba na península eibérica cun menor persença muçulmana, mantendo las sues struturas sócio-eiquenómicas heirdadas de l passado galaico-remano i suebo. Assi, este território de l Mar Cantábrico até l riu [[Douro]], que yá fura pouco lhigado al gobierno bisigótico zde Toledo, nin al sou heirdeiro político l Emirado [[Omíadas|Omíada]] de [[Córdoba]], an redadeira anstáncia submetido la [[Damasco]]. La decadéncia i l final zaparecimiento de l stado bisigótico, supós un bazio de poder central, propiciando que ls nobres lhocales galhegos, sturianos i bascos de l momiento, eimergessen cun fuorça zde ls sous senhorios, que tentaran acrescentar bien pula bie de la diplomacie, mediante patos i casamientos, bien cumo pula bie de las armas, percurando ampor-se delantre ls demales.
An cuntreste, i anque de la aparente cumbulson política de ampeços de l seclo VIII, la rede eclesiástica galhega nun sofriu alteraçones demasiado perfundas, i anquanto las [[Stúrias]] cuntinórun a carecer de sé eipiscopal até finales de l seclo IX, la [[Galiza]] mantebe ua total cuntinidade relegiosa zde la época galaico-remana, pul menos an trés [[diocese]]s: Lhugo, Vritonia-Mondonhedo, i Eirie, adonde ls sous bispos residiran ininterrutamente nas sues respetibas sés, i nominalmente noutras cinco: Braga, Ourense, Tui, Lhamego i Dume. De cierto , delantre la ansegurança político-relegiosa, ls bispos destas dioceses residiran noutras sés, aliás an Lhugo acuolhírun temporariamente ls bispos de [[Braga]] i [[Ourense]], na diocese de [[Eirie]] ls de Tui i Lhamego, i an Britonia-[[Mondonhedo]] l de [[Dume]].
Este cuntesto ye de defícel anterpretaçon stórica pula caréncia dua documentaçon própia de la época (seclos VIII i IX). La purmeira mençon a ua personaige cun atribuiçones senhoriales passado de la derrota bisigótica, ancontra-se nun decumiento de 812 chamado ''Testamentun Regis Adefonsi'' (testamiento de l rei Afonso) l qual çcribe un nobre de nome [[Pelágio de las Stúrias|Pelágio]]( ''Pelagius''), que tenerie lhutado na region de [[Stúrias]] nua rebuolta contra l poder muçulmano an [[Cobadonga]], possiblemente senhor de l território adonde queda [[Cangas de Onís]], adonde tenerie bibido an meados de 710, sendo l ciclo de crónicas de [[Afonso III]] que l çcribe cun maior detalhe, anque a ser posterior.
Nas crónicas cumo la de Bizantino-arábigo ó la Crónica Moçárabe, redigidas an 741 i 754 respetibamente, nun se menciona nin la figura de [[Pelágio de las Stúrias|Pelágio]], nin la sue rebolta an Cobadonga, l que segundo outores atuales pónen an dúbeda seriamente la relebáncia ó la própia eisisténcia de l mesmo Pelágio i de l mito de Cobadonga. Las alusones muçulmanas la esta rebelion, assi ne l Ajbar Machmua diç-se: "Ls galhegos, aprobeitando la cuntenda cebil antre ls muçulmanos ne ls meados de l seclo VIII, sublebórun-se contra l eislan i apoderórun-se de to l çtrito de Stúrias", tamien [[Ahmed Mohammed al-Maqqari|Al-Maqqari]] faç mençon a esto: "Diç Isa bien Ahmad Al-Razi que an tiempos de Anbasa bien Suhain Al-Qalbi, argueu-se an tierras de Galiza un asno salbaige chamado Belai", sin bien ye cierto que estas, bien cumo las crónicas crestianas, fúrun scritas hai mais de seclo i meio depuis destes supostos acuntecimientos.
Las refréncias mais çcritibas deste nobre chamado ''Pelagius'', chegan la finales de l seclo IX, adonde son numerosas las ouriges que se le adjudican zde las tardies crónicas crestianas. Para la Crónica Albeldense, Pelágio era nieto de Rodrigo, derradeiro rei bisigótico de Toledo, para la Crónica Rotense fui scolhido an cunciliun puls própios astures cumo oubrigaba la lhei eiletiba bisigótica, i para outras fuontes fui mesmo çcendente de l própios Lheobigildo i Recaredo ó filho de l duque besigodo, Fáfila. An qualquier causo, l solo que se puode afirmar ye que la figura de Pelágio, cumbertida an mito, possiblemente se baseou nun de ls muitos senhores crestianos de la Galécia nesse momiento, tenendo ua relebante amportança ne l chamado Reino de ls Astures la ampeços de l seclo VIII, zde la sue modesta corte an [[Cangas de Onís]], algo que nun entra an zacordo cul relato de l muçulmano Al-Maqqari que l çcribe cumo: "un anfiel chamado Belai, natural de Stúrias na Galécia". Este serie sucedido pul sou filho chamado Fáfila, mas por cúrtio spácio de tiempo.
== Ourige i cunsulidaçon de l ''Regnun Christianorun'' ==
Cula muorte de [[Fáfila]], las crónicas afonsinas relatan la antrada dun senhor territorial chamado Afonso, de ourige cántabra, que se tenerie casado cula armana de Fáfila ampliando cun esto ls sous domínios. Assi l pequeinho reino/senhorio ampeçado por Paio medra pula bie matrimonial perdendo la sue cundiçon stritamente astur, para ser ua antidade adonde l caráter crestiano, i subretodo l mesmo quadro geográfico, serien ls puntos de ounion antre estes senhores cántabro-astures que eirien acrescentando i unificando cun outros territórios l sou própio domínio. Passamos assi dun pequeinho reino/senhorio ne l ouriente sturiano, a un território maior que será cul tiempo outoproclamado cumo ''Regnun Christianorun'', ó reino de l Crestianos, pus fui l fator relegioso, lhibre de bassalaige dreita la [[Córdoba]], un amportante pretesto para la antegraçon de l defrente pobos de to la Galécia.
Las crónicas splican esta spanson territorial por meio "repoboaçones", sugerindo que Afonso I, repobou: "Stúrias, Primorias, Lhiébana, Trasmiera, Sopuerta, Carranza, Bardulia i la parte marítima de la Galiza". Mas, la análeze arqueológica i documental ten demunstrado an datas recentes que to l norte i noroeste peninsular fui habitado siempre pulas mesmas gientes, lhougo, debemos perceber tal afirmaçon nun cumo ua repoboaçon de gientes subre ua tierra zabitada, senó cumo un ourdenamiento sob un poder senhorial, ye dezir sob la sfera de anfluéncia de Afonso I subre uns territórios que bibian a la borda dua outoridade statal superior.
An 757 Afonso I ye sucedido pul sou filho Froila, passado este assassinar l sou armano Bimara nas çputas por heirdar l trono paterno. Este acrescientou ls domínios de ls sous progenitores para alhá de la cordilheira Cantábrica, tenendo de fazer frente la numerosas reboltas, pus nun todos ls nobres galhegos aceitórun la sue outoridade, cumo mostra la redaçon rotense de la Crónica de Afonso III adonde diç:
"Als pobos de Galiza, que contra el se rebelórun, benceu-los i submetiu a to la porbíncia la fuorte debastaçon."
Depuis de onze anhos de gobierno, Froila ye assassinado por un setor de la nobreza que se oupunha. Mas nun fui l sou filho Afonso, l que mais tarde serie coincido cumo [[Afonso II]], l que l sucediu, pus un nobre de nome Aurelio acediu al trono apoiado por un setor aristocrático afin política ó territorialmente a el, çlocando la Afonso II de l gobierno. La ourige de Aurelio, quien gobernarie de [[768]] a [[774]], ye ancierta cumo la maiorie destes "princeps" ó senhores cun atribuiçones reales. Las dues redaçones de la Crónica de [[Afonso III]] bénen coincidir praticamente ne l mesmo, tubo de fazer frente a ua rebelion camposina, cuncretamente la Crónica Rotense splica: "Ne l sou tiempo ls homes de cundiçon serbil arguírun-se an rebelion contra ls sous senhores, mas, bencidos pula diligéncia de l rei, fúrun reduzidos a la antiga serbidon", populaçon camposina lhocal que fui entrando an dependéncia ne ls domínios agrários de la nobreza i de la Eigreija, i ouposta antoce al porcesso de restauraçon de la outoridade de l monarca, percebida esta nun sentido político-anstitucional.
Muorto, [[Aurelio]], un nuobo nobre de nome [[Silo]] ([[774]]-[[783]]), toma por mulhier la Adosinda. L fato de l lhegítimo heirdeiro Afonso cuntinar la nun poder aceder al trono, faç pensar a numerosos outores que Silo cuntou cula ajuda de la mesma façon nobliária que apoiou la chubida de Aurelio. Del, custa que era un, "alheno a a tierra", i pul fato de anstalar an Prabie la sue corte, çlocando-la de l ouriente sturiano ata l oucidente, i de tenr tierras ne l ouriente galhego, parece que la sue ourige se situou nas tierras oucidentales de Stúrias i ourientales de Galiza. L Diploma de l rei Silo, que assegura que l príncepe Silo tenie propiadades nas prossimidades de la cidade de Lhugo, reforça la tese de la sue ourige oucidental. Tamien este soberano tubo de fazer frente ne l sou reinado a ua rebolta de ls pobos galhegos, cuntinaçon sin dúbeda de las habidas contra ls reis [[Froila I]] i [[Aurelio]]. Assi l cronista Sabastian cunta: "Als pobos de Galiza que se rebelórun contra el, benceu-los an cumbate ne l Monte Cubeiro i submetiu-los al sou ampério". Cun sigurança la natureza desta rebelion seia la mesma de las anteriores: la ouposiçon a la antegraçon forçosa nua strutura estatal superior.
Outra beç a la muorte de [[Silo]], acede outro senhor territorial, [[Mauregato]] ([[783]]-[[788]]), que se rebela contra ls oufeciales de palácio, apoderando-se de l reino de Silo fazendo que Afonso II se tenga de silar nas tierras de la sue mai, la basca Munia. Las crónicas afonsinas omiten a las bezes l sou reinado, i la maiorie fázen nel tirano i usurpador. Assi i to, l sou reinado fui cuntemporáneo de la fabricaçon dun hino apostólico la Santiago, i de la amportante querela adopcionista. Finalmente, sobe al trono [[Bermudo I]], apelidado "l Diácono", antre [[788]] i [[791]] passado suceder la Mauregato. Alguns outores apuntan a la Galiza propiamente dita, cumo possible brício de la sue mai, l que somarie apoios ne l oucidente de l reino, i aliás, l acesso al poder sin nanhun tipo de dificuldade faç supor que cuntou cul apoio de la mesma nobreza que apoiou la Mauregato na cimeira de l poder. Las crónicas afonsinas splican la sue binculaçon familiar cun Aurelio, fazendo-lo armano deste, i finalmente remontando la sue ourige al ''dux'' besigodo Pedro, tamien nun faltan decumientos mediebales que asseguran que casou cun ua aristocrata galhega de nome, Ursinda, nieta de l conde [[Sisebuto]] de [[Coimbra]] i filha de l rei besigodo [[Bitiza]], pus eisistia la necidade eideológica de fazer antroncar a estes senhores territoriales cul passado besigodo para dotá-los de poder lhegítimo, ua custante neogótica. L que cun certeza si sabemos, ye que an [[791]] parou de gobernar, sendo sucedido por Afonso II, quien si apersentaba outénticos atributos reales i cujo gobierno serie de special amportança para la Galiza.
== Afonso II i tumba apostólica ==
Passado un período de cunflitibidade antre ls defrentes ''princeps'' stur-galaicos, cul reinado de Afonso II acunte ua amportante mudança política, passa-se dua aneixaçon pula fuorça a la antegraçon pacífica de l ''populos Gallecie'' ("pobos de la Galiza") ne l teta de la Corona. Sin dúbeda l reinado de Afonso II supós un amportante abanço ne l porcesso de cunsulidaçon de la anstituiçon Monárquica, l qual fixo pensar la mais dun que debiu ser beneficioso pa l cunjunto ls antresses propiamente galhegos, aliás este monarca passou la sue anfáncia sendo eiducado an Samos, talbeç na família dun poderoso magnate galhego, que adotou acunter cun muitos de ls reis sucessores. L berdadeiro ye que parece haber ua coincidéncia de antresses políticos cun ls galhegos, tales cumo dous acuntecimientos stóricos de grande relebáncia na sue época, cumo son las relaçones de to la Galiza cul reino franco i la crise relegiosa probocada pula querela adopcionista, ampeçada presumiblemente na época de Mauregato i que se prolongou ne ls reinados de [[Bermudo I]] i l própio [[Afonso II de las Stúrias|Afonso II]]. dous fatos stóricos de fundamental trascendéncia que falan ls anales carolingianos i que silenciórun antressadamente ls cronistas de Afonso III (866-910).
De este jeito, anquanto las Crónicas de l ciclo afonsino agachan ls cuntatos políticos stablecidos antre ls monarca galaicos i ls carolíngios, las fuontes francas cunfirman la assisténcia de bispos de la Galiza al [[sínodo]] de [[Ratisbona]] an 782, i tamien al cuncilio de Fráncfort, adonde assisten bispos de ''Italiae, Galliae, Gothiae, Aquitaniae, Galleciae'' <ref>[http://de.wikisource.org/wiki/ADB:Rethel,_Alfred].</ref> an 794 l de maior relebáncia de todos ls celebrados ne ls tiempos de Carlomagno, pus nel tratou-se l tema de l adopcionismo, que afetaba la ounidade relegiosa de Oucidente. Al mesmo tiempo, ls anales francos dan ambora de l ambio de ambaixadas por parte de Afonso II l Casto, que ye coincido tanto ne ls ''Annales Regni Francorun'' bien cumo na ''Bita Karoli Magni'' cumo ''Hadefonsi regis Galleciae eit Asturiae''<ref>[http://www.thelatinlibrary .com/annalesregnifrancorun.html ''Annales Lhaurissense Maiores''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó seia, rei de la Galiza i de las Stúrias ó mesmo cumo ''Galletiarun principis''[15] (príncepe de las Galizas) segundo la Bita Hludobici i rex Gallaeciae[16] segundo la cronica mediebal de Heirmann de Reichenau, scrito ne l seclo XI. An to l causo, las relaçones antre Carlomagno i este monarca debírun ser mui streitas, pus l cronista Eiginardo na ''Vita Karolis'' afirma que quando Afonso II ambiaba mensageiros ó cartas al rei de l francos, querie ser chamado ''propiu sunn'', ye dezir, l sou bassalo.
Assi i to, l fato mais çtacable ye ne l sou reinado porduzir-se la çcubierta ó "ambençon" de la tumba dun de l doce apóstolos de [[Jasus Cristo]], [[Santiago l Maior]]. Tal acuntecimiento sucediu ne l lhugar chamado Cumpostela, i de la mano de l bispo Teodomiro de la diocese de Eirie, aliás l ónus político-relegiosa que este fato stórico tenerie nun momiento ne l que la monarquia staba a necessitar de simblos antegradores.
Na Eidade Média "l culto a un santo bien podie ajudar a moldar un reino", i assi Afonso II decide custruir ua eigreija, que se bien nun fui ua obra de grande ambergadura, supunha la purmeira piedra que mais tarde serie la alfaia de l románico ouropeu.
Anque de l casual desta çcubierta, la maiorie de ls storiadores cuntemporáneos bénen neste fato ua "ambençon" cun claros fines políticos, bien cumo relegiosos, percipalmente motibados pula crise relegiosa de l adopcionismo que amplicarie la criaçon dua eigreija na Galécia andependiente de la moçárabe cun sé an Toledo, de la que staba lhigada zde la fin de l poder suebo an Braga. Ls partidários desta postura oupinan que la ambason muçulmana fui l fator de base que splica la çcubierta de la tumba de l apóstolo Santiago an [[Galiza]], i nun an Spania; porque fui la antiga porbíncia remana de Galécia la sola que quedou a la borda de la maré muçulmana que alagou la [[Península Eibérica]] an 711. De fato, esta çcubierta ó "ambençon" de l ataúde tubo lhugar ne l reinado de Afonso II (791-842), mas fui ne l período eimediatamente predecessor que se punirun las bases eideológicas que iba ser, de eimediato, l achado "casual" de l ediclo cumpostelano pul bispo Teodomiro de Eirie, antre 818 i 847. Tanto Mauregato quanto Bermudo I son cuntemporáneos de la querela adopcionista, de l "Comentairos a la Apocalipse", atribuídos la [[Beato de Lhiébana]], i de la fabricaçon de l purmeiro Hino lhitúrgico specífico an honra de Santiago, que se associa cul rei Mauregato atrabeç dun [[acróstico]].
=== Período i lhinhaige ramirense ===
[[Fexeiro:20060630-Oviedo Santa Maria del Naranco.jpg|225px|thumb|right|300px|Atual eigreija de [[Santa Marie de l Naranco]]. Antigo paço rial de [[Ramiro I]] ne ls alredores de [[Obiedo]]. s. IX d.C.]]
L fundador de la dinastie de l Ramíreç, [[Ramiro I]] ([[842]]-[[850]]), passou a la stória cumo un monarca enérgico: ls cronistas l antitulórun ''Birga Iustitiae'' (berga de la justícia), dado que derrotou cun brebidade àqueles que se rebelórun<ref>Lhópeç Teixeira, 2003, p.109</ref>. Assi i to, paradoxalmente el própio acediu al trono ancabeçando ua rebolta contra l heirdeiro lhegítimo, l nobre de palácio chamado [[Nepociano]], cunhado de [[Afonso II]] l Casto, que cuntaba cul apoio de la nobreza ouriental de la Galécia, tal qual anforman la crónica albeldense i rotense<ref>Barbero, La i Bigil, M.,oup. cit., p.324</ref>.
[[Ramiro I]], que se ancontraba na percura de mulhier na [[Bardúlia]], tubo de regressar al stremo oucidental de la [[Gallaecie]], cuncretamente als alredores de [[Lugo]], para se ancontrar cun ls aristocratas galhegos, que l apoiában para aceder al trono i depor Nepociano. Ua beç reunido un amportante cuntingente melitar de galhegos, dirigiu-se de Lhugo para [[Stúrias]].
{{Quote1|Quando l príncepe Ramiro quedou a saber l que passaba, refugiou-se nas partes de la Galiza i na cidade de Lhugo reuniu un eisército. Mais, passado un brebe spácio de tiempo, partiu contra ls astures<ref>Crónicas Sturianas, ed João Gil Fernándeç, José L., Moraleijo, J. Ruiç de la Peña, Crónica de Alfonso III, berson ''Rotense'', p.216.</ref>}}
[[Fexeiro:Wikinger.jpg|thumb|left|180px|Frota de nabes [[Scandinábia|scandinabas]], possiblemente [[Dinamarca|dinamarquesas]], repersentadas nun manuscrito de l seclo XI.]]
De camino la [[Oubiedo]], acunteciu la purmeira cunfrontaçon antre el i Nepociano, cuncretamente ne l lhugar de ''Curniana'' na puonte subre l [[riu Narcea]], adonde l eisército galhego derrota ls astures i bascos, cula fuga de Nepociano de l campo de batailha, cumo cunta la [[Crónica Obetense]], ''Cui Nepotianus ocurrit ad ponten fluuii Narcea adgregata manu asturiensiun eit uasconun''<ref>[http://www.ih.csic.s/páiginas/fmh/sebas.htn ''Cronica ad Sebastinun''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Serie an [[842]] quando finalmente yá an Obiedo, cunseguiu ampor l sou gobierno subre la region de las [[Stúrias]].
La cunfrontaçon antre Ramiro i Nepociano supós ua [[guerra cebil]], apoiada ne ls particularismos territoriales. Ramiro I, cuntou cul apoio melitar de dous amportantes cundes galhegos: [[Sonna]] i [[Cipion, cunde|Cipion]], an que pese a esto nun houbo antençon algua de criar un trono na parte oucidental, na Galiza propiamente dita, senó de arrebatar l trono yá assentado an Obiedo. Amostra çto pareça ser la ereçon dun paço an [[Monte Naranco|Naranco]], a scassos quilómetros de la corte obetense, que segundo un recente studo de la Ounibersidade de Obiedo, possiblemente serbiu cumo corte alternatiba çtinado a la recepçon i atos judiciários adonde Ramiro i ls sous partidários tener-se-iban assentado antes de acometer la catura de Nepociano.
Ramiro I cunseguirá cunsulidar-se ne l trono sendo la cabeça andiscutible dua dinastie, que se sucederá por lhinha masculina até bien entrado l seclo XI. La maiorie de ls storiadores coinciden an assinalar la amportança para la Galiza de l candidato de la sue aristocracie ser l bencedor, assi [[Ramón Menéndeç Pidal]] oupinou que "cun Ramiro I fui Galiza que prebaleciu ne l teta de la monarquia"<ref>Péreç de Urbel, J.,p.60, Tomo VI de la ''Storia de Spaña'' dirigida por Menéndeç. Madrid, 1965</ref>, cuncluson parecida a la que chegou [[Bicente Risco]] quando apuntaba, na sue ''Storia de Galicia'', que "a partir de Ramiro I ampeçou-se un predomínio de la Galiza ne l teta de l reino oucidental"<ref>Risco, Bicente, ''Storia de Galicia ''.Bigo, 1978, p.92</ref>. Para alhá desso, cun este monarca ampeçar-se-iba ua spanson territorial que treminarie ne l final de l seclo IX cula antegraçon de las cidades i tierras de la bacie de l [[Douro]]. A partir de l reino de Ramiro I, ampeçou ua sucesson patrilineal, de pais a filhos.
Assi pus, l sou filho heirdeiro, [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho]] acediu al trono an [[850]], ''mortuus st Ranimirus filius Veremudi rex Gallecie eit filius eius Ourdonius sucessit in regno''<ref>Storiae minores, XXVII, p. 123.</ref> (muorto Ramiro, filho de Bermudo rei de la Galiza, sucediu-lo l sou filho Ourdonho ne l reino), tal qual cunta [[Rodrigo Ximéneç de Rada]] ne l [[seclo XII]]. An que pese a la brebidade de l sou reinado de dezesseis anhos, cunseguiu spalhar l reino até [[Lion]], [[Astorga]], [[Tui]] i [[Amaya|Amaia Patrícia]] segundo las crónicas de [[Afonso III]]<ref>Crónicas Sturianas, ed. João Gil Fernándeç, José L.Moraleijo, João I. Ruiç de la Peña, berson ''Rotense'', p.218</ref>. Durante l sou reinado, la Galiza biu-se atacada por ua baga de ancursones [[normandos|normandas]] que serien derrotadas pul conde Pedro<ref>Crónicas Sturianas, ed. João Gil Fernándeç, José L.Moraleijo, João I. Ruiç de la Peña, ''Crónica Albeldense'', p.250</ref>. Cun [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho I]] ampeça-se l grande porcesso de spanson territorial de la segunda metade de l [[seclo IX]], que lhebarie la ancorporaçon pa l ''Christianorun Regnun'' de la Galiza meridional, trabalho que cumpletarie l sou filho [[Afonso III]]<ref>Lhópeç Teixeira, 2003 p.112</ref>, nieto de [[Ramiro I]].
=== L reinado de Afonso III i l neogoticismo ===
Cul falecimiento de [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho I]] an [[866]] ampeçaba l sou reinado [[Afonso III]]. Fúrun dous ls acuntecimientos políticos mais çtacables durante l sou reinado; por un lhado na segunda metade de l seclo IX fui acadada la ancorporaçon pa ls domínios de l ''[[Regnun Christianorun]]'', de l territórios situados antre [[Minho]] i [[Douro]], i pul outro lhado la eilaboraçon de ls artefatos eideológicos neçairos para cunsulidar la sue lhegitimidade política i ls aliçaces de l nacente stado.
[[Fexeiro:Galicia891.png|thumb|left|340px|Mapa político de l Noroeste de la [[Península Eibérica]] an [[891]].]]
Ls sfuorços de Afonso III por ampor la sue lhegitimidade política ourientórun-se a demunstrar la eisisténcia dua lhinha heireditária precedente ininterrompida nun solo al lhongo de l seclo VIII i IX, senó anclusibe remontando até [[711]] para antroncar diretamente cun ls reis anteriores, ó seia, cun ls besigodos, de ls quales assi cunseguia ser cunsidrado sucessor natural por ardança afastada. Para esso fui perciso criar ua sequéncia (quier cierta ó nó) de reis capaç de anchir l bazio stórico de l seclo VIII, i ademales fazé-los partícipes deste mesmo cumbencimiento de ls antecedentes besigodos, eideologie que recibe l nome de [[neogoticismo]].
Assi, sob l mandato de [[Afonso III]] son redigidas ne ls círclos próssimos a la Corte dues crónicas: la [[Crónica Albeldense|Albeldense]], redigida antre 881 i 883 (se bien que las solas cópias cunserbadas séian de finales de l seclo X) i la coincida cumo [[Crónica de Afonso III]], desta eisisten dues bersones, la chamada [[Crónica Sebastianense|Sebastianense]] i la [[Crónica Rotense|Rotense]].
Nesta redadeira chega-se la atribuír la [[Pelágio de las Stúrias]] la spresson ''Spes nostra (...) sit Spanie salus eit Gotorun gentis eisercitus reparatus'' (la nuossa sperança de salbar la Spanha i restaurar l eisército godo). Cun este ciclo cronístico, Afonso III pretendiu çtacar la cuntinidade relegiosa i crestiana de l antigo stado besigodo i la nuoba monarquia nacente na [[Gallaecie]], contra de l poder stablecido an [[Córdoba]]. Estas crónicas fázen antroncar pessonalmente Pelágio cun antigos monarcas besigodos, ua studada i antressada lhinha sucessória que de qualquier jeito tenerie sido inda de menor lhegitimidade que la de [[Abd al-Aziç ibn Musa]], casado cula derradeira reina bisigoda, [[Eigilona]], i antoce lhegitimo senhor de ''Spania''.
Ls monarcas [[Obiedo|obetenses]] i ls sous predecessores, antoce, fúrun cunsidrados antencionalmente pulas crónicas afonsinas cumo restauradores de l reino besigodo grácias a la rebelion ampeçada nas Stúrias, trasmitindo l lhegado de la monarquia toledana para [[Obiedo]] cula ajuda de la “probidéncia”.
Assi i to, ls andícios stóricos (arqueológicos i documentales) demunstran la sue falsidade, chegando la rotense a afirmar que al mesmo tiempo fúrun repoboadas la própia Stúrias i zonas marítimas de la Galiza, ua eirracionalidade que bisaba apersentar un território çpoboado i bazio, totalmente afastado de la rialidade, i adjudicando la sue restauraçon la reis antecessores, que nunca eisercírun tal fato. L [[neogoticismo]] custituiu l angrediente mais reconhecido de las crónicas de la época de [[Afonso III]], antroduzindo un mito duradouro ne l tiempo, que serie, quier por eignoráncia quier por antresse, cunsidrado cumo fuonte fidedigna por numerosos outores spanholes zde l seclo XIX.
=== Traslado de la corte para la cidade de Lhion ===
La cunsulidaçon de la monarquia galaica propiciou que al redor de [[910]] ls monarcas decidissen trasladar la corte de [[Oubiedo]] la [[Lhion]]. Sin dúbeda fúrun decisibos ls fatores eiquenómicos na decison, trataba-se de ampulsionar ls itinerários de la circulaçon houmana i comercial que lhigában cun [[Fráncia]] i cula Spanha muçulmana, aprossimando-se eiquenomicamente la esta redadeira de jeito amportante. La cidade de Lhion, situada na Galiza zde l [[Ampério Romano]] supunha un amportante anclabe, cunfluindo ne l eixe Astorga-Lhion dues amportantes rotas; por ua faixa la bie que ounie la antiga capital sueba, [[Braga]] cula cidade gala de [[Bordéus]], i por outra la [[rota de la prata]], que chegaba la Galiza zde ''Spania'', passando pulas cidades de [[Sebilha]] i [[Mérida]]. L fato de Lhion carecer de bispo i senhores feudales —nun assi na bezina [[Astorga]]- bien cumo acuntera cun [[Oubiedo]], fazie daquele antigo assentamiento melitar romano ua ancruzilhada idónea para assentar la nuoba corte.
Cumo cunsequéncia de l traslado de l trono, ls reis de to Galiza parórun de ampregar l títalo de ''obetense'' para se antituláren ''lhegionense'', ye dezir "de Lhegio", aludindo a la cidade de ''Lhegio'' (atual [[Lhion|Lion]]), na que recaia la nuoba ''sede régia''. Lhion, ua
cidade strategicamente útele situada na Galécia de la alta Eidade Média cumo çtacában ls própios crestianos ''in cibitate que bocitatur Lhegio, território Gallecie''<ref>ACLe, doc. 6</ref> (na cidade que chaman Lhion, território de la Galiza) ó ''in Lhegione de Galletie''<ref>ACLe, doc. 192</ref> i muçulmanos, tornaba-se an percípios de l seclo X na nuoba capital de la Galiza.
[[Fexeiro:Psalter mappamundi.jpg|thumb|left|220px|Saltério de [[Londres]], mapa-múndi anglés adonde se repersentan las naciones coincidas, na parte anferior reconhecen-se las situaçones de la "[[Galiza]]" i "[[Spánia]]". Seclo XII.]]
=== Cuntenda cebil de l seclo X ===
L derrocamiento de l gobierno de [[Afonso III]] puls sous filhos an [[910]], serie l prelúdio dun lhongo período de anstablidade política, na que defrentes façones de la família rial lhutórun antre si por oubter l gobierno de la capital, Lhion, i an giral de to la [[Galiza]], apoiados por defrentes grupos aristocráticos territoriales que tentában ampor l sou peso político na capital i ne l cunjunto de l reino. Depuis de l derrocamiento de [[Afonso III]] pul sou filho maior, Garcia, este se ampós an Lhion, cumo rei de to la Galiza, pul sou lhado la aristocracie propiamente galhega apoiará la Ourdonho, filho segundo de [[Afonso III]] i casado cun Eilbira, i finalmente l terceiro filho, [[Froila II|Froila]] gobernará las tierras sturianas, ó seia, las tierras antre la cordilheira Cantábrica i la cuosta.
La relaçon antre ls armanos son stritamente feudales, Garcia goberna to Galiza zde Lhion, sou armano maior [[Ourdonho II|Ourdonho]], rende-le bassalaige zde la sue jurisdiçon oucidental, i Froila la este redadeiro, i por bias desso la Garcia an redadeira anstáncia. Muitos outores antenden tal eisercício cumo la criaçon dun nuobo reino l de Lhion (por tener la capital nesta cidade), anquanto outros apoian la eideia dua suposta criaçon de trés reinos (Galiza, Lhion i Stúrias); mas, l reino nunca parou de ser l mesmo i sob la mesma família rial nin perdiu la sue cuncepçon unitária, cumo se manifesta frente de la muorte de Garcia ([[914]]) heirdando l trono sous armanos sucessibamente i cun total normalidade, prática semelhante la acuntecida pula [[Dinastie Capetiana|monarquia francesa de l capetos]], adonde cun muitos ducados fui mantida la eideia de la ounidade de l reino.
Las tensones anternas ampeçórun por buolta de [[924]], cula sucesson de [[Ourdonho II]], porduzindo grandes ribalidades antre ls filhos deste, i sou armano [[Froila II]]. Serie la lhinhaige de [[Ourdonho II]] la que se amponha la Afonso, filho de Froila, cun apoio de la aristocracie galhega propiamente, sendo repartidos de nuobo ls poderes antre ls filhos de [[Ourdonho II]]. Serie de nuobo l armano-mor -Sancho -coronado rei an Lhion, antoce rei de to Galiza, anquanto ls sous armanos menores, Afonso i Ramiro eisercírun cumo senhores feudales an defrentes territórios. An [[926]], [[Afonso IV]] çtronou Sancho cun apoio nabarro i fizo-se cul gobierno de Lhion; a la sue beç l sou armano menor, Ramiro, ajudado puls nobres galhego-pertueses spulsa-lo an [[931]], reinstaurando la stablidade monárquica an to Galiza até [[951]]
Árbitro nessa anstablidade fui [[San Rosendo]] que mediou antre [[Ourdonho IV]] i [[Sancho I]], ambos coronados an [[Santiago de Cumpostela]]. Resultado dua dessas rebeliones fui la coroaçon na Galiza de [[Bermudo II]] (982). Este derrotarie la [[Ramiro III]] de Lhion i unificarie outra beç ls dous territórios.
Cula spanson nabarra de [[Sancho III]], ls territórios de la Corona de Lhion quedórun reduzidos praticamente al Reino de la Galiza, até que l sou filho Fernando, l feturo rei de Castielha, derrotou l rei galaico-lheonés [[Bermudo III]]. Passado dominar l território galhego, i percurando la lhegitimidade ne l matrimónio cula armana deste, Sancha, bibiu-se ua purmeira speriéncia de ounidade de la Galiza i Lhion cun Castielha. Assi i to, i seguindo la política de ls monarcas de la época, Fernando I deixa an testamiento la partilha de ls sous reinos antre ls sous filhos.
=== Crise monárquica. Hostilidades cun Al-Andalus ===
[[Fexeiro:Reconquista4.jpg|thumb|right|220px| eiluminura mediebal de las Cantigas de Afonso X l Sábio, neilha aprecian-se eisércitos muçulmanos i crestianos.]]
Bitorioso grácias a la ajuda de ls nobres galhegos, [[Lion]] abria las puortas la [[Bermudo II]] an [[984]], zde adonde anton gobernarie to Galiza, ''Regnante Beremudo rex in Galezia'' (''reinante l rei Bermudo na Galiza'')<ref>Sahagún, doc. 355.</ref>. L nuobo rei apressou-se a ser reconhecido cumo tal por [[Almançor]] recebindo ajuda melitar de l [[muçulmano]]<ref>Ceballos, 2000.p 168.</ref> para fazer face als nobres ansurretos, que cula sue ajuda cunseguiu sufocar. Assi i to, la stensa stada de las fuorças muçulmanas ne l sul de l reino lhebou la [[Bermudo II]] la spulsá-las por las cunsidrar fuorças de acupaçon, rompendo de fato la aliança cun [[Almançor]]. La rutura desta aliança salientou la ancapacidade de l rei de afrontar sastifatoriamente la guerra contra l general muçulmano, al perder an [[987]] amportantes cidades de l sul de la Galiza, cumo [[Coimbra]] i [[Biseu]] ademales de sofrer l assalto i saqueio de outras cidades cumo [[Astorga]], [[Cumpostela]] i la mesma [[Lion]], bendo-se fuorçado Bermudo a aceitar la persença de gobernantes muçulmanos an [[Tuoro]]<ref>1 de márcio, 998, Sahagún, doc 356.</ref>. Las campanhas lhebadas a cabo por Almançor antre [[987]] i [[996]], cessarian cun ua aliança régia que ratificou la paç pula bie matrimonial al se casar l própio [[Almançor]] cun ua filha de Bermudo al assinar la paç an [[996]]<ref>Ceballos, 2000, p.190.</ref>, i l rei [[Abdalá de Toledo]], cun ua armana de [[Afonso B]].<ref>Crónica Giral, ed. Lhorenzo, 1975, p.226.</ref>.
L reinado de [[Bermudo II]] benerie supor la cunfirmaçon dun achegamiento als antresses galhegos, materializando-se na criaçon de l solo heirdeiro, l feturo [[Afonso B]], sendo la sue eiducaçon cunfiada al poderoso duque galhego, [[Mendo Gonzáleç]]<ref>Crónica de Pelayo, ed. Martín 1995, p. 506</ref>, l qual seneficaba depositar l poder an manos deste setor de la nobreza, neutralizando assi la lhonga hostilidade padecida puls reis an nome de ls cundes de Castielha, mas an absoluto treminou culha.<ref name="Lhópeç Carreira, 2005, p.397">Lhópeç Carreira, 2005, p.397.</ref>. L reinado de [[Afonso B]], ''Rex Gallitianus''<ref>Maraball, 1981, p. 109 (Ademar de Chabannes, Chronica, 194-195)</ref> ("rei de la Galiza") supós la cunsulidaçon anstitucional que la monarquia galhega perdera al lhongo de l seclo X, adonde bários nobres se proclamórun reis cul apoio de l nobres, quier an [[Cumpostela]] quier na cidade de [[Lion]]. Ne l sou cúrtio reinado, amprendiu la restauraçon de cidades cumo Lhion, i la recunquista de las cidades de [[Coimbra]] i [[Viseu]], que tiempo antes cunquistara [[Almançor]]. Serie ne l assédio desta redadeira an [[1028]] que ua seta acabarie cula sue bida, heirdando l trono [[Bermudo III]]
=== Cunflitibidade antre ls reinos de la Galiza i Nabarra ===
L casamiento de l rei de [[Reino de Nabarra|Nabarra]], [[Sancho Garcés III]] cula cundessa castelhana, [[Munia Sáncheç]] propiciou an percípios de l seclo XI, ua amportante cunflitibidade antre l monarca galhego [[Bermudo III]] i l nabarro, pus se bien que [[Castielha]] i ls sous cundes les serbian bassalaige als monarcas galhegos de [[Lion]], l matrimónio de Sancho cun Múnia semelhaba lhegitimá-lo para eisercer demandas de soberanie, ó quando menos para anterbir de fato nesse território ouriental sito antre ls rius [[Araduei]] i [[Pisuerga]], an Castielha, yá ne ls cunfines de la Galiza de l seclo XI.
L fato de Sancho Garcés ser tan lhigado la Castielha propiciou que na documentaçon figure cun un domínio régio subre Castielha, sin por esso questionar la superioridade de Vermudo, aludindo a el cumo ''amperator dommus Beremudus in Galleécia"'', ó seia, "amperador Don Bermudo na Galiza"<ref>Decumiento de [[1029]]. San João de la Peña. [http://www.osoa.net/Articles/El_romanico,_el_arte_del_reino_de_Nabarra..pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Inda assi, todo esto supunha ua situaçon andiscutiblemente ambígua i propensa al lhitígio.
Las cumplicadas relaçones antre ambos ls reinos parecian chegar a ua efémera trégua cul casamiento de la armana de Bermudo, [[Sancha]] cul conde [[García Sáncheç]] de Castielha, cunhado de Sancho Garcés, casamiento que se benerie celebrar an [[1029]], mais dies antes de las núpcias l castelhano fui assassinado an Lhion pula [[casa de Bela]], ouponentes a qualquier enlace que seneficara l achegamiento antre la monarquia galhega i ls cundes castelhanos.
[[Fexeiro:galician-basques.png|thumb|right|330px|Mapa de la çputa territorial por [[Castielha]] antre ls monarcas de la [[Galiza]] i [[Nabarra]], an percípios de l seclo XI.]]
A la muorte de Garcia Sáncheç, la sue armana Múnia assumiu l total cuntrolo de l cundado de Castielha, i propíciou que Sancho Garcés ampeçasse anton la direta anterbençon an Castielha, assumindo l títalo subre essa zona. Assi an [[1034]], l nabarro chegou la se apersentar na cidade de Lhion cumo rei, oubrigando la [[Bermudo III|Bermudo]] la se retirar als territórios de la atual Galiza, adonde cuntaba cun sólidos apoios, mas retornou al anho cuntinante mantendo la dignidade régia subre la capital galaica.
An [[1032]], Bermudo, nun derradeiro sfuorço diplomático, casa la sue armana [[Sancha]] ''filian Adefonsi Galliciensis regis''<ref>Crónica Silense, ed. Péreç/Gonzáleç, 1959, p. 179</ref> (filha de Afonso, rei de la Galiza) cun Fernando Sáncheç, segundo filho de Sancho Garcés, i feturo [[Fernando I]].
=== Seclos centrales ===
[[Fexeiro:WesternEurope BeatusOsma.jpg|thumb|left|240px|Mapa-múndi de l Beato de Burgo de Osma. Na [[península eibérica]] aprecie-se na metade sul l nome "Span" (Spánia), an to l norte-noroiste l nome "Galleécia" i na sue faixa costeira norte "Stúrias". Catedral de Burgo de Osma. Anho [[1086]].]]Cula muorte de [[Bermudo III]], l trono de la Galiza recai na armana Sancha que por dreito sucessório heirdaba to l reino, cunseguindo l sou marido nabarro, [[Fernando I|Fernando]], ser coronado cumo rei cunsurte de la Galiza, gobernando de la cidade de [[Lion]]. Cunseguirian ambos ls dous manter l território heirdado i mesmo ampliá-lo, recuperando alguas cidades perdidas cumo la amportante [[Coimbra]], que boltaba a render bassalaige als reis galhegos, anque ser l sou gobernador [[muçulmano]].
La muorte de l rei [[Fernando I]] an [[1065]], repersentou un nuobo cunflito anterno ne l qual, sin un heirdeiro solo, ls trés armanos maiores passórun a gobernar ls territórios ne ls que cunseguiran stablecer relaçones, se bien que parte de la storiografie cunsidra tal fato cumo ua repartiçon yá predisposta por [[Fernando I]] antes de la sue muorte, a titulaçon de Sancha cumo reina inda, i la auséncia de qualquier decumiento de repartiçon feito por [[Fernando I]] ó [[Sancha]], lheba a pensar que nun eisistiu tal repartiçon. Anhos mais tarde, cada un de l trés filhos aparece gobernando defrentes territórios na qualidade de reis, assi l maior, Sancho domina las tierras ourientales, Castielha ''grosso modo'', Afonso la capital, Lhion i las sues tierras próssimas bien cumo Stúrias, i l terceiro Garcia heirda las tierras galhegas de [[Coimbra]] al [[cabo Ortegal]]. Esto tenerie por cunsequéncia la fragmentaçon de l reino de la Galiza, se bien que l termo "Galiza" cuntinarie sendo ampregue para estas tierras.
Garcia restaurou las sedes de [[Tui]] i [[Braga]] i benceu bários conatos de aneixaçon, mas finalmente fui deposto puls sous armanos [[Sancho II de Castielha]] i [[Afonso VI de Lhion]] an [[1071]]<ref>Esta stória chegou a anspirar la [[Bitor Hugo]] la criaçon de la eipopeia [https://fr.wikisource.org/wiki/La_Lhégende_ç_siècles_-_B.1._Le_Petit_roi_de_Galice ''Le Petit Roi de Galice''] ([[L reizinho de la Galiza]]), ancluída na purmeira série de la obra ''[[La Lhégende ç siècles]]''.</ref>, i recluído cumo prisioneiro nun castielho até la sue muorte. Ls armanos de Garcia assinarian yá an [[1071]] cul títalo de reis de la Galiza na documentaçon galhega de l momiento. Garcia falecerie an márcio de 1090 ancarcerado nun castielho lheonés, sendo-le siempre reconhecida la dignidade rial. La Galiza passou a ser gobernada por [[Raimundo de Borgonha]], casado cula filha de Afonso VI de Lhion, dona [[Urraca]] -''totius Gallecie amperatrix''- (''gobernante de to Galiza'').
La nuoba situaçon nun se alcançou sin resisténcias. Se bien que que las nuobas son cunfusas, alguns susténen que l conde [[Rodrigo Obéquiç]] ancabeçou ua rebelion que tardou bários anhos an ser sufocada. Eigualmente, l bispo de Santiago [[Diego Páeç]] fui deposto ne l [[Cuncílio de Husillos]] (1088); antre ls motibos de tal deposiçon ten-se citado un suposta tentatiba de cuncertar un acordo cun [[Guilherme l Cunquistador]].
Passado la muorte de Don Garcia na prison, an [[1096]] [[Afonso VI de Lhion|Afonso VI]] partilhou l território an dous [[cundado]]s, un correspondente a las tierras galhegas i l outro a las pertuesas que dou la [[Anrique de Borgonha]], pai de l purmeiro rei de Pertual [[Afonso Anriqueç]].
La muorte de Sancho nun amplicou l fin de las çputas. Sou filho maior, [[Garcia Sáncheç III]] heirdaba l trono de [[Pamplona]], i seguia a ampregar l títalo subre Castielha; pula sue parte, l sou armano menor Fernando, casado cun Sancha, heirdou l cundado de Castielha bien cumo la formal bassalaige feudal la [[Lion]], i al sou cunhado, [[Bermudo III]]. Assi i to, la lhegitimidade de ambos ls reinos subre Castielha parecie star abierta tanto la [[Pamplona]] quanto la [[Lion]], i assi an [[1037]] ls dous armanos nabarros, [[Garcia]] i [[Fernando Sáncheç]], apersentan batailha la [[Bermudo III]], adonde faleciu presumiblemente lhiderando la purmeira fileira de la carga de cabalharie.
=== L nacimiento de l reino de Pertual ===
[[Fexeiro:Statue King Afonso Henriques Portugal.JPG|thumb|150px|right|Státua de [[Afonso Anriqueç]] ne l [[Castielho de San Jorge]] an [[Lisboua]], réplica de la oureginal, feita por [[Soares de l Reis]], que se ancontra an [[Guimarães]]]]
An [[1091]] la princesa [[Urraca]], filha de l rei [[Afonso VI]] casaba cun [[Raimundo de Borgonha]] un amportante nobre borgonhés, filho de Guilherme I de Borgonha i que assistira cumo cruzado para lhutar contra ls [[almorábidas]]. Las bitórias melitares de l borgonhés, i la altura de las sues relaçones familiares na Ouropa propiciórun la cumbeniéncia de l enlace matrimonial, al que Afonso VI outorgou un amportante dote, l gobierno de las tierras galhegas, zde l [[cabo Ortegal]] até Coimbra, cul títalo de cundes tanto la Raimundo cumo la Urraca. dous anhos mais tarde, an [[1093]], outro cruzado francés [[Anrique de Borgonha]], nieto de l duque Roberto I, tomaba a mano de la filha menor de Afonso VI, [[Teresa de Lhion]] recebindo l gobierno de l [[cundado de Portucale]] i Coimbra, fundado l de Portucale an [[868]] pul nobre galhego [[Bimara Péreç]] i que cumprendia las tierras situadas antre l Minho i Douro. Arrumaba-se deste jeito, ua cumplexa rede de relaçones feudales, por un lhado l rei Afonso VI, que gobernaba to la Galiza i Toledo, recebie bassalaige feudal de Raimundo i Urraca que gobernában las tierras galhegas zde Ortegal até Coimbra, estes a la sue beç recebien-na de [[Teresa de Lhion|Teresa]] i [[Anrique de Borgonha]].
Las custantes derrotas sofridas ante ls almorábidas i l crecente çcontente de l rei cula política admenistratiba de l sou genro -Raimundo-, seran las rezones que lheben la Afonso VI a retirar ls dreitos feudales que este i Urraca tenien subre Pertual, eiquiparando l domínio destes al de Anrique i Teresa. Assi pus, ambora l Cundado Portucalense seguisse a fazer parte de la Galiza, na prática paraba de render bassalaige la [[Raimundo de Borgonha]] i [[Urraca]], para prestar bassalaige diretamente al rei de to Galiza, Afonso VI, probocando cierto çcontente antre la nobreza galhega la norte de l riu [[Minho]].
A la muorte de Anrique an [[1112]], sucede-le la biúba deste, D. Teresa ne l gobierno de ls dous cundados durante la menoridade de l sou filho [[Afonso Anriqueç]]. Formában-se dues tendéncias, la de achegamiento a la politica quemun galhega, cul nuobo rei, [[Afonso Raimúndeç]], ó la manutençon dun fuorte poder cundal cun aspiraçones a la proclamaçon rial de l heirdeiro cundal. La ascenson de [[Cumpostela]] la cundiçon de metropolitana an detrimiento de la stórica Braga i la tendéncia de achegamiento de Teresa a la política la norte de l [[Minho]] materializado ne l casamiento cun [[Fernán Péreç de Traba]] precipitan ls acuntecimientos ne l cundado de Pertual. L arcebispo de Braga -arrebatado de las relíquias de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso]] pul mesmo [[Diego Gelmíreç|Gelmíreç]] an 1102- i ls grandes aristocratas pertueses -antressados nun maior poder territorial- fúrun ls percipales baledores de las pretensones reales de Afonso Anriqueç. Ante tal situaçon, l rei galhego [[Afonso VII]] biaja para Pertual sitiando-lo an [[Guimarães]], até cunseguir la sue promessa de fidelidade, que finalmente le quemunica Eigas Muñiç.
Meses mais tarde an [[1128]] i frente de l çcumprimiento de Afonso Anriqueç, las tropas de Teresa i Fernán Péreç de Traba entran an Pertual, lhibrando-se la [[batailha de San Mamede]], adonde las tropas portucalenses saen bitoriosas. La muorte de Teresa, i la [[batailha de Ourique]] cunsulidan finalmente l cundado cumo reino an [[1139]].
Nacia assi un reino que, tenendo formado parte de l território de la [[Gallaecie]] zde l [[Ampério Romano]], i tenendo abrigado mesmo la capital de l reino (Braga) durante mui tiempo, adquirieb a partir de anton la sue própia personalidade percisamente na medida an que se defrenciaba de la [[monarquia galhego-lheonesa]], cujas cabeças reitoras radicában an [[Lion]] i [[Santiago de Cumpostela|Cumpostela]]<ref>Lhópeç Carreira, 2005, p. 380.</ref>.
=== La Era Cumpostelana ===
{{Quote2 |Ls aragoneses antregan l castielho a la reina. Ouh!, quanta i que eicelente glória melitar proporcionou als galhegos aquel die an que l Batalhador aragonés se retirou ante eilhes!. Mas mui mas eicelente i alegre fui quando la corajosa fuorça de la Galiza protegeu la Castielha i als sous cabalheiros de l ataque de ls einimigos i oubrigou a antregar l castielho de l aragonés. Ouh bergonha!, ls castelhanos percisan fuorças alheias i son protegidos pula audácia de l galhegos!. Que será desses cobardes cabalheiros quando se marche l eisército de la Galiza, l sou scudo i proteçon?.| (Cacho de la ''[[Stória Cumpostelana|Storia Cumpostellana]]' ', Lhibro I, Capítulo 90)''.
}}
An [[1111]] la nobreza galhega ancabeçada pul [[Conde de Traba]] i [[Diego Gelmíreç]] coroan an Santiago de Cumpostela l filho de Urraca i Raimundo, Afonso Raimúndeç, cumo rei. Las razoes éran l miedo de que l nuobo matrimónio antre Urraca i Afonso de Aragon tubisse çcendéncia, algo que benerie coutar ls sous porjetos políticos i, assi mesmo, ls dreitos de l feturo "Amperador", cumo lhegítimo sucessor de Afonso VI (sendo l feturo [[Afonso VII]] de Lhion i Castielha ne l cómputo de Castielha). Sustenie l nuobo rei la fuorça melitar de l bispo cumpostelano i la de l conde [[Pedro Froilaç de Traba]], que fura l sou protetor i tutor durante to la sue anfáncia. L sentido de la coroaçon fui preserbar l dreitos de l filho de Don Raimundo de Borgonha subre l Reino de la Galiza, nun momiento an que Urraca, yá biúba, antregaba de fato Castielha i Lhion al sou nuobo home [[Afonso l Batalhador]] de Nabarra i Aragon. Na rialidade, la cerimónia cumpostelana tubo mui mais, nun purmeiro momiento, de simbólica que de efetiba i, de fato, até la maioridade de Afonso VII, i la muorte de la sue mai, to l cunjunto norte-oucidental benerie bibir ua etapa de cumbulson cun frequentes alianças i contra- alianças antre mai i filho i inda antre esta i l sou sposo aragonés, cun Diego Gelmíreç siempre persente neilhas.
Neste clima de guerra i aprobeitando que [[Calisto II]], tio de l rei de la Galiza, chega al Papado, Gelmíreç cunsegue l arcebispado para Santiago de Cumpostela (1120). Las pretensones de l bispo éran que Cumpostela fusse reconhecida cumo eigreija metropolitana de la Galiza, contra ls dreitos tradicionales de ostentaba [[Braga]] zde ls tiempos de [[Martico de Dume|San Martico de Dume]]. Calisto II nun aceita i decide criar ua nuoba jurisdiçon, que supunha ua anomalia ne l poderio eclesiástico peninsular i que, para alhá desso, eisercia l sou poder nun subre ls territórios galhegos an que staba lhocalizada geograficamente, senó na antiga jurisdiçon de [[Mérida]] (Stremadura atual i tierras la sul de l riu Douro).
Braga quedaba assi rodeada pula jurisdiçon de Cumpostela i, delantre este peligro, torna-se l centro de l mobimiento andependentista de l Cundado de Pertual. An [[1128]] l lhíder de la nobreza galhega [[Fernon Peres de Traba]] i [[Teresa de Pertual]] que çpregában un poder outónomo ne l spácio galaico-pertués son bencidos pul filho de la redadeira, [[Afonso Anriqueç]]. Este serie l gérmen de l feturo reino pertués apartado de la Galiza i Lhion.
A la sue muorte, Afonso VII debediu ls sous reinos ([[1156]]), cedendo Galiza i Lhion la [[Fernando II]].
Fernando II fizo ua política de cuncesson de cartas-póboas, que yá ampeçara l sou pai i atiradeira antre outras, las bilas de Padron, Ribadabie, Noia i Pontebedra tamien dou un pulo fundamental a la [[catedral de Santiago de Cumpostela]]. Sou filho [[Afonso IX]] mantebe la mesma política fundando al lhongo de la cuosta, Betanzos, La Corunha, Baiona, Ferrol i Neda. Estas bilas de rialengo suponen ua berdadeira reboluçon na strutura social de la época porque, por un lhado, inauguran la dibersificaçon eiquenómica, rasgando cula outarquia de ls seclos anteriores i facilitando l zambolbimiento de las atebidades pesqueiras i pré-andustriales ourientadas a la eilaboraçon de matérias primas, peixe salgado subretodo, que se comercializa atrabeç de l portos, pul outro lhado, serben para cunsulidar socialmente ua série de "lhinhaiges" ó "casas" que ténen na sue ourige als segundos de la grande nobreza i a la fidalguia lhocal, que se reparten ls cargos municipales i admenistratibos (prefeitos, regedores, juízes, [[meirinho]]s). Cria-se assi ua protoburguesie ne l reino que mesmo chega a antroduzir ne ls mosteiros rurales ls sous nembros: priores de nome i fidalgos de bocaçon, mais preocupados puls antresses de las sues casas que puls eideales monásticos. Ye ua política de fortalecimiento de l eilemiento ourbano frente a la grande nobreza.
[[Fexeiro:Galiciamaptimes.gif|thumb|right|200px|Eiboluçon territorial de la [[Galiza]] al lhongo de ls seclos até la sue zapariçon cumo reino an 1833.]]
Tamien se porduç, al lhongo deste seclo, un rápido crecimiento populacional que, ne l meio rural, se traduç an mais braços para trabalháren a tierra i, cumo cunsequéncia, abren-se nuobos spácios i colonizan-se i aran-se tierras birges sob la direçon de ls grandes mosteiros. Esto, ounido a la melhora de ls apareilhos de lhaboura i al aperfeiçoamiento de ls sistemas de cultibo, gera un oumiento de la pordutibidade que repercutirieb ne l nible de bida. La repartiçon dessa maior pordutibidade antre ls camponeses i ls senhores rializa-se mediante l stablecimiento de l [[foro]]s.
Las trasformaçones eiquenómicas i sociales acarretan cámbios perfundos na mentalidade i ampeça-se, nas bilas, ua renobaçon relegiosa de mano de las ordes mendicantes, subretodo de l franciscanos, que trazen germes de reformas sociales.
Cun estes monarcas l centro bital de ls reinos ye Cumpostela, adonde reside la corte galhega, i l sou splendor quedou perpetuado pul [[Mestre Mateus]] ne l granito de la Catedral i, subretodo, ne l [[Pórtico de la Glória]] i Prataries. De la prosperidade de l reino dan fé tamien las inumerables custruçones románicas que inda eisisten na Galiza. A outro nible menos bisible, la cultura galhega reflete-se na criaçon lhiterária, que quedou plasmada na redaçon de la ''[[Stória Cumpostelana]]'' i de l ''[[Códice Calixtino]]''.
Afonso VIII, dou an ardança ls reinos de la Galiza i Lhion a las filhas que tubira cun Teresa de Pertual: [[Dona Sancha]] i [[Dona Aldonça]]. Acauso estes dous reinados, l de Fernando II i Afonso IX —Afonso VIII na cronologie galhego-lheonesa— custituen l momiento central na possiblidade de custituir un spácio galhego-lheonés própio, nun momiento an que la monarquia patrimonial deixaba passaige yá a la de caráter territorial.
=== L fin de la monarquia galhego-lheonesa ===
[[Fexeiro:Tumbo de Toxos Outos. Fernando y Alfonso, reyes de León y Galicia.jpg|thumb|right|220px| eiluminuras mediebales de [[Fernando II]] i [[Afonso VIII]]. Derradeiros reis de la Galiza i Lhion. Tumbo de [[Toxosoutos]]. s.XIII.]]
Até ampeços l [[seclo XIII]], ls reinos peninsulares aneixában-se mediante l casamiento ó la ardança sob la pessona dun rei. Finado ó deposto l rei estes se partilhában antre ls defrentes heirdeiros de modo que garantiran la sue andependéncia. Ne l causo de ls monarcas galhegos l dreito de ardança era andistinto para homes i para mulhieres.
[[Afonso VIII]] casara dues bezes. De l sou purmeiro matrimónio cun [[Teresa de Pertual]] tubo dues filhas, Sancha i Aldonça. L sou segundo casamiento fui cun [[Berenguela de Castielha]], de la qual tubo quatro filhos; Fernando, Afonso, Custança i Berenguela. Para manter la andependéncia de ls reinos de la Galiza i Lhion, [[Afonso VIII]] ne l sou testamiento aplicou l dreito galhego de ardança, que eigualaba na sucesson homes i mulhieres, deixando Aldonça cumo fetura reina de la Galiza i Sancha cumo fetura reina de Lhion. Assi i to Fernando, primogénito de l sou segundo casamiento yá era rei de Castielha pula renúncia al trono de la sue mai, la castelhana Berenguela, ambicionaba spalhar la sue outoridade régia nun solamente an Castielha, mas tamien na Galiza i Lhion. Assi pus, Aldonça i Sancha cuntórun cul massibo apoio de la nobreza i eigreija galhega, salbo ls bispos de Lhugo i Mondonhedo.
Mas, l [[reino de Lhion]], mais binculado la Castielha geograficamente i culturalmente, preferiu la ounion política cun esta. Berenguela, mai de [[Fernando III|Fernando de Castielha]], cunsegue l apoio de [[Sancho II de Pertual]] para ampedir que Galiza i Lhion se tornen outra beç an reinos andependientes, i ambos pressionan la [[Teresa de Pertual]], purmeira mulhier de Afonso VII para forçar Aldonça i Sancha a renunciar al sou dreito lhegítimo de ardança. Finalmente, las anfantas renuncian i [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III]] cunsegue l trono de la Galiza i Lhion que, inda de cunserbar l sou títalo de Reino, passan a ser gobernadas zde Castielha.
=== Galiza i la Corona de Castielha ===
La amposiçon de [[Fernando III]] cumo heirdeiro subre ls reinos de la Galiza i Lhion, amplicou l ampeço dua etapa de decadéncia i ua negatiba eiboluçon de ls antresses gerales de l reino, sendo la nobreza cundal galhega i ls cunceilhos de ls burgos galhegos ls grandes prejudicados. Apartados de l alto nible de las decisones dua Corte radicada an [[Castielha]], la [[Galiza]] passaba de núcleo la periferie dua corona gobernada por castelhanos<ref name="Lhópeç Carreira, 2005, p.397"/>.
Assi i to, la associaçon política de la [[Corona de Castielha|corona castelhana]] (Castielha-Toledo) i la lheonesa (Galiza-Lhion) seguia a ser na pessona de l rei pus ambas las corona mantenien las sues peculiaridades anstitucionales, assi na Galiza-Lhion mantebe-se cumo código lhegal l ''Lhiber Iudiciun'' —al cuntrário que acuntiu na [[Corona de Castielha]]—, mesmo quando ls assuntos éran julgados pula Corte estes éran çpachados de acordo cul código bigente an cada corona<ref>Proter, 1988, p. 128.</ref>.
Cul reinado de [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III]] ([[1230]]-[[1254]]) l centro de poder político de l reino de la Galiza traslada-se la [[Castielha]], la corte rial abandona [[Santiago de Cumpostela|Cumpostela]] i ampeça-se ua política de tendéncia [[centralismo|centralizadora]]. La Galiza cuntina a ser [[monolingue]] i to la sue documentaçon pública era redigida na lhéngua de l reino, l [[Lhéngua galhega|galhego]], ambora a partir de agora ls decumientos que chegassen de la Corte benerien yá redigidos. La política centralizadora de Fernando III manten-se durante l reinado de l sou filho [[Afonso X]], que antroduziu pula purmeira beç un repersentante judiciário de l Reino ne l gobierno de Cumpostela, i pouco mais tarde antregará la sé cumpostelana a un arcebispo de Balladolid, ampeçando un porcesso que treminará por trocar ls bispos galhegos por funcionários públicos de Castielha.
Mas, anque deste fato, l cierto ye que al lhongo de to l período mediebal, i até la chegada al poder de l [[Reis Católicos]], ls nobres galhegos seguiran a bibir nun stado de prática semi-andependéncia a respeito de la corona castelhana.
=== Apoio de Fernando I de Pertual a la causa galhega ===
[[Fexeiro:Fernando-P.jpg|thumb|right|200px|Fernando I, rei de Pertual.]]
La muorte de [[Pedro I de Castielha|Pedro I]] an [[1369]] amplicou l triunfo aristocrático an Castielha<ref>Lhópeç Carreira, 2005, p.406.</ref>, adonde fui coronado [[Anrique de Trastámara]], candidato senhorial; assi i todo, an que pese las pretensones deste, a maior parte de ls nobres galhegos nun l reconhecírun cumo tal i cul beneplácito de l munecípios de l reino demandórun cumo rei la [[Fernando I]] de Pertual an [[1369]], assegurando-le ls sous partidários galhegos ''que lhebamtarian boç por eille (...) i que le darían las billas i l reçeberían por senhor, fazémdolhe dellas menaige''<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 1966, p. 75.</ref>. Porduç-se por un cúrtio spácio de tiempo la culminaçon prática de la repetida tendéncia de aprossimaçon antre Galiza i Pertual propugnada por anfluentes grupos sociales galhegos i atiba zde habie tiempo.
Acumpanhado zde Pertual por amportantes partidários nobres de la causa lhegitimista, seneficados repersentantes de la nobreza galhega, antre eilhes [[Fernando Péreç de Castro]] (cunde de Trastámara), l cabalheiro i senhor de Salbaterra, [[Álbaro Péreç de Castro]] i [[Nuno Freire de Andrade]] (mestre de la orde pertuesa de Cristo). A la sue antrada ne l reino de la Galiza fui triunfal i aclamado nas cidades<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 1966, p.86 "ls de la bila l saíran todos a recebir".</ref>.
Las medidas de gobierno de Fernando I passórun pula restauraçon de las praças-fuortes de [[Tui]] i [[Baiona]] antre outras, la lhibertaçon de l tráfego comercial antre Galiza i Pertual bien cumo l abastecimiento de cereal i bino por bie marítima a las populaçones galhegas mermadas pula guerra<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 966, p. 87. "Carregar an Lhisboua nabios i cebada i binos, que lhebassen todo aquele lhugar para ser bastecido".</ref>. Rializou eigualmente çposiçones an matéria monetária pa l que ''mandou fazer moeda de sous senhales d´ouro i prata, assi (...) na Crunha i an Tuy'', teçtemunhando las Cortes de Lhisboua de [[1371]] la balideç de las moedas andistintamente ne l reino de la Galiza cumo ne l de Pertual<ref>Oulibeira/Pizarro, 1990, I, p. 31.</ref>.
Assi i to, la persença de l monarca pertués ne l reino fui cúrtie. Anrique de Trastámara, assistido puls mercenários de las [[Cumpanhas Brancas]] ourganizou ua contra- oufensiba que oubrigarie la Fernando I a retornar la Pertual, fazendo-se deste jeito cul gobierno de la Galiza até la chegada de l [[John of Gaunt|Duque de Lhancaster]].
=== L duque de Lhancaster, rei de la Galiza ===
Solo dous anhos passado [[Fernando I de Pertual]] renunciar a las sues pretensones ne l Reino de la Galiza, solo un anhos depuis de la acupaçon de [[Tui]] por [[Diego Sarmiento]] an nome de l feturo rei [[Anrique de Trastámara]] i mantendo-se inda [[La Corunha]] fiel la [[Pertual]], [[João Fernándeç de Andeiro]] culminaba las gestones cun [[Anglaterra]]. Assinaba-se assi la [[10 de júlio]] de [[1372]] un tratado pul qual, Custança, filha de l rei [[Pedro I]], assassinado por [[Anrique de Trastámara]], reclamaba l sou dreito lhegítimo cumo sucessora ante este redadeiro<ref>Russell, 1942, p. 361.</ref>.
[[Fexeiro:dukeoflancaster.jpg|thumb|left|210px|Rendiçon de Santiago de Cumpostela la [[John of Gaunt]]. [[Jean Froissart]], Chronicles.]]
Assi fui que l marido de Custança, [[John of Gaunt]], duque de Lhancaster i filho de l rei [[Eduardo III de Anglaterra]] adota ls títalos reales de la sue mulhier (de la Galiza, Lhion, Castielha, etc.) çpondo-se la fazé-los efetibos.
La purmeira tentatiba frustrou-se quando la sue spediçon tubo de se zbiar, ne l [[Poitou]], para la cidade de [[Thouars]], urgida pula [[Guerra de l Cien Anhos]] na [[Fráncia]]. An [[1386]], apoiado pula bula papal de [[Ourbano IV]] que cuncedie l dreito a la [[Corona de Castielha]], zambarca na Pescadarie de la Corunha, mas sin afrontar l assalto de la cidade murada. Fúrun stablecidas anton capitulaçones, segundo las quales la cidade abrir-le-iba las puortas se antes era recebido an Santiago. Assi sucediu, i a seguir cunseguiu, sin solo resisténcia melitar, dominar l reino. Acumpanhado pula sue mulhier i filhas, assentou la sue Corte an Cumpostela. Dirigiu las sues ouperaçones para [[Pontebedra]], [[Bigo]], [[Baiona]], [[Betanzos]], [[Ribadabie]], [[Ourense]] i [[Ferrol]]. An Ourense las sues tropas assaltórun la cidade i fazirun retirar las tropas trastamaristas, anquanto Ferrol era tomado pul rei de Pertual [[João I]], aliado de l duque de Lhancaster. Ne l causo de [[Ribadabie]], la cidade fui resistida la este, i l própio [[Thomas Persey]] dirigiu un assédio de dies subre la bila, que acabou sendo tomada.
Passado estas açones melitares, praticamente to la Galiza quedaba an poder de l duque, cuncretamente passado que el i l rei pertués se fazirun cul domínio de Ferrol, assi la crónica scrita por [[Jean Froissart]] deixa-lo claro: ''aboient mis en lheur oubeissance tout le roiaulme de Gallice''<ref>Froissart, Chronique, t. 12, p.214.</ref>.
Mas, la eiboluçon de ls acuntecimientos melitares fui detreminada por ua eipidemia de peste que dizimou las tropas anglesas an suolo galhego. Esto forçou al duque de [[Lancaster]] a negociar ua salida cun [[Anrique de Trastámara]]. Ls tenermos de la paç, assinada an [[1388]] stipulában la renúncia a las pretensones régias de John of Gaunt i de la sue mulhier [[Custança]] an troca dua crecida andenizaçon i de l casamiento antre l heirdeiro castelhano, [[Anrique III de Castielha|Anrique III]], i la filha de l duque, [[Caterina de Lhancaster]].
La retirada final de ls angleses fechaba las tentatibas zambolbidos puls cunceilhos i la alta nobreza galhega para alcançar un spácio nun cumpartilhado cun Castielha i ourientar la Galiza para Pertual i l Atlántico, assi i todo nun serie la derradeira beç que esto ocorrerie.
=== Las guerras armandinhas ===
{{AP|[[Grande rebolta armandinha]]}}
Durante las reboltas de l [[armandinhos]] estes gobernórun l Reino de la Galiza mediante Juntas que decretórun l derrubamiento de ls castielhos i fortificaçones, eisercírun justícia i recrutórun eisércitos. L poder armandinho durou dous anhos até que la nobreza galega oupositora recuperou l poder ([[1469]]), ajudada pula [[Reino de Castielha|corona castelhana]]. Ls Reis Católicos propusírun-se deciplinar l reino i cunsulidar l sou domínio de jeito definitibo. Passado l çcabeçamiento de la nobreza mais lhebantisca ([[Pardo de Cela]] decapitado la norte, [[Pedro Madruga]] assassinado la sul, i l [[cunde de Lhemos]] coutado la lheste), l reino de la Galiza quedou sob comando dun Gobernador quien presidie la [[Rial Audiencia de Galicia|Rial Audiéncia]] de l Reino, que era zeignado puls reis de Castielha i Aragon dentre la nobreza foránea.
=== Resisténcia de ls nobres galegos als Reis Católicos ===
{{Quote2|Cermeinho en lo que el arzobispo hizo mucho serbicio al rey fue que contra boluntad de to aquel reino, stando todos en resistencia, recibió la heirmandad en Santiago; y en un día a hizo recibir y pregonar zde el Miño hasta a mar, que fue hacer al rey y la la reina señores de aquel reino; y recibió sus gobernadores, habiendo pasado por el stado del conde de Lhemos y por todos los otros sin haberlos recibido.| Cacho de l ''Annales de Aragón'' scrito por [[Jerónimo Zurita]], Lhibro X)<ref>[http://ifc.dpç.es/recursos/publicaciones/24/48/ebok2473 8.pdf]</ref>.}}
La nuoba cuncepçon monárquica cunduzida puls [[Reis Católicos]], l chamado “Stado Moderno”, fui auspiciada na Galiza pul eipiscopado (an purmeiro lhugar pul arcebispo [[Alonso II de Fonseca|Afonso Fonseca]]) , bien cumo por alguns nobres foráneos, particularmente ls [[Pimentel]], cundes de Benabente, diretamente lhigados a la monarquia. Assi i to esta nuoba cuncepçon tubo por resultado l choque fruntal cun sin-los cundes galhegos. San çtacables las rebeldies sustentadas, por orde cronológica, por Pedro Álbareç, [[Pedro Madruga|cunde de Soutomaior]] (Pedro Madruga), pul marechal [[Pardo de Cela]], i puls sucessibos [[Cundado de Lhemos|cundes de Lhemos]], [[Cermeinho Álbareç Osorio]] i [[Rodrigo Heinríqueç de Castro]].
[[Fexeiro:castelosoutomaior.jpg|thumb|left|200px|[[Castielho de Soutomaior]], adonde morou Pedro Álbareç.]]
Todos eilhes cumpartilhában l quemun chamador de la fuorte ouposiçon melitar al porjeto político de ls Reis Católicos, porjeto que repercutie cunsidrablemente an estes nobres i antoce, ne ls sous parceiros nobliários i eclesiásticos ne l paíç. Este fator dotou-los de suficiente ounidade para séren cunsidrados anton (tamien zde fura) ua açon repersentatiba de l Reino de la Galiza, cumo antidade outónoma i resistente frente a la absorçon que supunha la amposiçon de l outoritarismo monárquico, dada la caréncia de protagonismo galego neste porjeto, heigemonizado pula ouligarquia aristocrática castelhana-andaluza i cun ua participaçon mui restringida de eilemientos galhegos de l mesmo stamiento. La resisténcia eisercida por estes nobres fui adotada por muitos cumo un caráter inato de l reino i de las sues gientes, assi l cronista aragonés [[Jerónimo Zurita]] çcrebiu aqueilha situaçon de l seguinte jeito:
{{Quote1| Idra Idre Idri iniu ineu <ref name=Annales>[http://www.dpç.s/ifc2/lhibros/fichas/ebok2473.asp ''Annales de Aragón''.]</ref>}}
La resisténcia apersentada por [[Pedro Madruga|Pedro Álbareç de Soutomaior]] oufrece a maior claridade de motibos políticos i de oubjetibos, i fui tamien la de maior ambergadura i possiblidades de sucesso, por se antegrar nun cunflito de grandes proporçones. L pertinaç cunfronto de l conde contra l arcebispo de Santiago, [[Alonso II de Fonseca|Afonso de Fonseca II]], juntou-se, por stenson a la ouposiçon fruntal contra la monarquia de [[Isabel la Católica]]. Na guerra de sucesson que segue a la muorte de [[Anrique IV de Castielha|Anrique IV]] abraça por causa de la sue filha, Joana (çposada cun [[Afonso B de Pertual]]) i, antoce, la oupçon pertuesa frente a la aragonesa de Isabel. Ne l decurso de la guerra sucessória mantida antre Joana i Isabel, ls cuntendentes stubírun a punto de alcançar un cumprometimiento que ancluirieb la ancorporaçon de l reino de la Galiza a la corona pertuesa. La bitória melitar de Isabel i la susequente paç de Alcaçobas de Castielha cun Pertual an 1479, seguidas de l eisílio de l conde de Soutomaior la Pertual (adonde fui recumpensado cul títalo de Conde de Camina) i la sue suspeitosa muorte pouco depuis, seneficórun l ansucesso de las anclinaçones pertuesistas i atlánticas de la Galiza.
Anhos depuis, i ne l norte de l reino, nun famoso [[17 de dezembre]] de [[1483]] era eisecutado l marechal [[Cermeinho Pardo de Cela]] an [[Mondonhedo]], cumprindo-se sentença pul Gobernador de ls Reis Católicos na Galiza, [[Fernando de Acunha]]. Semelhante final, colofon dua lhonga i çproporcionada resisténcia ne l cerco de l sou [[castielho de la Frouseira]] i la queda por traiçon, cunferiran un special dramatismo al causo, fazendo-lo tema idóneo para la lhiteratura. Yá ne l mesmo momiento de l trágico zamlace se cumpós un formoso “Pranto de la Frouseira”, mitificaçon eimediata de la sue figura;
{{Quote2|''De mîn la triste Frouseyra,''<br />''que por treyçon foy bendida,''<br />''derribada na ribeyra,''<br />''que jamales se beu bencida.''<br />''Por treyçon tamben bindido''<br />''Jasus nuosso redentor,''<br />''i por aqueistes tredores,''<br />
''Mas Pardo miu senhor.''| [[Pranto de la Frouseira]], seclo XV-XVI. Anónimo.}}
[[Fexeiro:Escudo-reyno de galizia.jpg|thumb|left|200px|cápia de la obra "Çcripción de la cuosta del reyno de Galizia", cartografie de la cuosta de l reino, rializada por Pedro de Teixeira Albernas por buolta de 1625.]]Dun jeito ó outro l capítulo de Pardo de Cela ye ancluído doadamente na sequéncia de resisténcia contra l Stado Moderno i splica la dureza i eisemplaridade de l castigo, que serie scessibo para ua simples rebeldie motibada por antresses stritamente particulares i sin maior trascendéncia política, i que çpertarie miedo an to la nobreza galega. An meados de ls anhos sessenta, quando la lhuita antre l monarca i ls senhores alcançou la mássima tenson, l marechal ancontraba-se ne l cargo de prefeito de la bila de [[Bibeiro]], nomeado pul percurador de l Cunceilho para eisercer cumo tal pul rei, ne l que se juntan segundo benie sendo norma, l lhegitimismo monárquico i l mobimiento emancipador ourbano. Pardo de Cela stá antoce situado ne l mesmo bando que surgirian, depressa, ls [[Armandinhos]].
Un anho depuis, an [[1465]], colaboraba na supresson de l senhorio de João de Bibeiro subre essa bila cumo nembro de l cunceilho i an nome de [[Anrique IV de Castielha|Anrique IV]]. Ua beç bencidas las [[Armandinhos|armandades]], l choque de Pardo de Cela cun nembros relebantes de la [[Arquidiocese de Mondonhedo|eigreija mindoniense]] i, por fin, cun ls Reis Católicos, era cuntinaçon lhógica, yá la nible particular, daqueles alinhamientos anteriores, pus la crecente heigemonia eclesiástica i l fuorte anterbencionismo monárquico ne ls cunceilhos, fenómenos ambos ls própios de l Stado moderno, erodian las bases de la sue posiçon social i política.
Finalmente antre [[1483]] i [[1485]] las respetibas rebeliones de Cermeinho Álbareç Osorio i de Rodrigo Heinríqueç de Castro, sucessibos cundes de Lhemos chegában a la sou fin. L purmeiro finaba de muorte natural, deixando pendente la resoluçon de la çcrepáncia; l segundo fui cercado i derrotado frente de l çpregue melitar pessonalmente comandado puls reis de Castielha i Aragon. Cun esta redadeira rebelion anulaba-se to ouposiçon de la nobreza frente a la monarquia de ls reis católicos ne l reino de la Galiza. Ademales la derrota de Rodrigo Heinríques amplicou la remodelaçon de l mapa de la Galiza, deixando L [[Bierzo]] de fazer parte de l cundado de Lhemos i por bias desso de la Galiza.
Sufocada yá to ouposiçon ne l reino, an [[1486]] ls Reis Católicos besitában Galiza, sendo l simblo de l remate dua época, l final de la Eidade Média na Galiza. La cunsecuçon final de l pleno domínio régio na Galiza, l que l cronista [[Jerónimo Zurita]] chamarie ''“domar aquella tierra de Galicia”''<ref name=Annales/>.
L reino antrou an outra fase, pontuada pula stinçon política de ls setores sociales capazes de cunduzir ua dinámica própia, tornado nun território periférico de la monarquia spánica na sue projeçon amperial. Supeditado la anstituiçones alheias, antroduziran-se ourganismos nuobos ampostos zde fura ([[Rial Audiéncia de Galiza|audiéncia]], [[Santa Armandade|santa armandade]], gobernadores, corregedores, [[Anquisiçon na Spanha|anquisiçon]], cungregaçon monástica de [[Balladolid]], etc.), nutridos maiormente cun funcionários públicos strangeiros i cuntando cul cuncurso de ls setores outótones antermediários i subalternos.
=== La perda i recuperaçon de l boto de l Reino de la Galiza nas Cortes de Castielha ===
[[Fexeiro:cedulareinogaliza.jpg|thumb|left|200px| cápia de la cédula de lhicença de comércio an fabor de la ''Rial Cumpanha de la Galiza''. Arquibo Stórico Probincial de Lhugo, 1734.]]
A partir de l reinado de [[João II de Castielha]] l Reino de la Galiza para de ser chamado a las Cortes i, por buolta de [[1476]], [[Çamora]] fui la cidade ancarregue de falar ne l sou nome na assemblé de la Corona de Castielha. Mas, zde [[1518]], las cidades i bilas galegas ampeçórun la se moblizar para recuperar l sou boto lhegítimo nas Cortes, cuntradizendo ls dirigentes galegos la potestade de Çamora de falar ne l nome de l Reino de la Galiza.
La recuperaçon de l boto nas Cortes fui un oubjetibo cumpartilhado pulas ouligarquias ourbanas i ls magnatas galegos. An [[1520]] l arcebispo de Santiago, [[Alonso III de Fonseca|Alonso de Fonseca]], l conde de [[Conde de Andrade|Andrade]] i l de Benabente reclamórun nel durante la celebraçon de las Cortes de Santiago sin oubter resultado. Cun to l cumprometimiento de las eilites galegas propiciou que la [[4 de dezembre]] de 1520, nobres i prelados de l reino reunidos na [[Assemblé de Melide]], dirigida pul arcebispo de Santiago [[Alonso III de Fonseca]], ansistiran na reclamaçon al amperador ne l tema de l boto, assi i todo [[Carlos I de la Spanha|Carlos I]] fui recusada a dotar la Galiza de boto nas Cortes ua beç mais<ref>FERNÁNDEZ BEGA, “Las Juntas del Reino de Galicia y la recuperación del boto en Cortes”, Cumpostellanun, XXV, n. 1-4 (1980). pp.21-23.</ref>.
Un anho depuis de la negatiba de l amperador, las cidades galegas toman la einiciatiba, i an [[1557]] ua [[Junta de l Reino de la Galiza|Junta de l Reino]] ouferta 20.000 ducados pul qual yá de por si era un boto lhegítimo nas Cortes. La aspiraçon seguiu a ser recolhida por sucessibas juntas até que an [[1599]] la [[Rial Audiencia de Galicia|Audiéncia]] acediu al deseio de las siete capitales i cumbocou-las para tratar an sclusiba l assunto. dous comissionados fúrun ancarregues de fazer an [[Madrid]] las gestones pertinentes mais las sues nuobas oufertas pecuniárias fúrun recusadas. Mas, de [[1621]] aparecírun las circunstáncias percisas pa l sucesso de la aspiraçon de l reino galego. La Monarquia percisaba la coperaçon política i financeira de ls sous reinos para suster l sfuorço bélico (fin de la Trégua de l duoze Anhos)<ref>THOMPSON, I.La.La., Guerra y Decadencia. Gobierno y Adminitración en la Spaña de los Austrias, 1560-1620, Barcelona, 1981, pp.337-38.</ref>. La ouligarquia ourbana i la nobreza galega fúrun quien de aprobeitar la ocasion, i anque de la resisténcia de Çamora i l afana sclusibista de las demales cidades cun boto an Cortes, la Corona sacrifica "''la cumbeniencia política en aras de la necesidad melitar''", i an [[1623]] l reino de la Galiza recupera l boto, depuis de pagar 100.000 ducados para custruir ua squadra que defendisse las sues própias cuostas. La anfluéncia de [[Diego Sarmiento de Acuña]], Conde de Gondomar, fui decisiba para recuperar l boto, i que [[Filipe IV de la Spanha|Filipe IV]] fazira mercé de tal por de [[13 de outubre]] de [[1623]]. La Junta de 1621, por sugeston de l [[marqués de Cerralbo]], gobernador de l Reino, oufreciu ls 100.000 ducados i al cunceder l boto an 1623 ls percuradores galegos, conde de [[Salbaterra de Minho|Salbaterra]] i D. António de Castro i Andrade, assistiran a las Cortes cumbocadas para la [[18 de márcio]] desse anho. Ambos fúrun nomeados por [[Frei Antonio de Soutomaior]] i l [[Diego Sarmiento de Acuño'|conde de Gondomar]], quien jogórun un relebante papel na oubtençon de l boto. Desta maneira l reino recuperaba un dreito sou que durante 150 anhos le fura çpojado.
=== L Reino de la Galiza na Eidade Moderna ===
La repersentaçon de l reino frente de la monarquia era eisercida pula [[Junta de l Reino de la Galiza]] cumpuosta por repersentantes de las cidades de Santiago, [[Lugo]], [[Betanzos]], [[Corunha]], [[Mondonhedo]], [[Ourense]] i [[Tui]]. Esta anstituiçon nun fui capaç de eisercer un poder nitidamente outónoma salbo durante la ambason napoleónica. Ne l trascurso de la [[guerra de la andependéncia spanhola]] assumiu la soberanie anterior i sterior, anquanto l Rei de la Spanha Fernando nun cunsulidou la sue posiçon.
Oufecialmente, la Galiza, mantebe-se cumo reino até [[1833]] anho an que fui debedo an quatro [[porbíncia]]s durante la regéncia de [[Marie Cristina de Bourbon|Marie Cristina]], zaparecendo assi de l mapas.
== Ls simblos de l reino ==
=== L lhion púrpura, amblema de ls reis ===
[[Fexeiro:Adefonsus legio galle.jpg|thumb|right|200px|Eiluminura románica de [[Afonso VIII]], rei de la [[Galiza]] i [[Lion]]. Na parte superior aprecie-se la sue titulaçon oureginal, ''Rex Lhegionensiun eit Gallecie'' i na anferior l lhion púrpura simblo de la monarquia galaico-lheonesa.]]
L questume de pintar formas heiráldicas ne ls scudos de guerra, forjou-se na [[Ouropa]] ne ls campos de batailha, nun antes de las décadas centrales de l [[seclo XII]], debido a ua cunfluéncia de circunstáncias de natureza mui dibersa; ua deilhas fui la necidade de defrenciar l aliado i l adbersairo na batailha, pus la difuson de l capacete cun nasal, ampedie tal, ocultando an parte l rostro de l cumbatentes, mas tamien debido al l grande balor ornamental de ls scudos decorados cun quelores bibas, nítidas i alternadas, ne l cuntesto de l qual fui la sociadade cabalheiresca.
Ls purmeiros senhales heiráldicos serien ampregados puls reis, cumo un çtintibo pessonal cul que se eidantificassen, al pouco tiempo ampeçarian a ser cumpartilhados puls nibles sociales superiores pertencentes a la dignidade rial, i finalmente treminarian repersentando tamien al território ne l que estes eisercian la sue jurisdiçon, l reino.
Un de ls purmeiros reis ouropeus an fazer uso deste senhal heiráldico fui l galego [[Afonso VII]], l Amperador, quien an percípios de l [[seclo XII]] ampeça timidamente a ampregar l lhion púrpura segundo l sou simbolismo, l ''lheo fortis'' ( l fuorte lhion que simbolizaba la poténcia i primazie de l monarca), zambolbendo-se cul sou filho [[Fernando II]] i reafirmando-se por fin an tenermos propiamente heiráldicos cun [[Afonso IX|Afonso VIII]].
Este nuobo simblo que fura adotado puls sous heirdeiros, monarcas de la [[Galiza]] i [[reino de Lhion|Lion]], nun passou mas a repersentar unicamente al reino de la Galiza, senó a ambos ls reinos, pus era an ambos que ls reis eisercian l sou gobierno,cumo se dua ounidade se tratasse, sendo [[Cumpostela]] la cabeça cultural i relegiosa anquanto la cidade de [[Lion]] era la política i melitar. A ounion pessonal que ls reinos de Castielha-Toledo i Galiza-Lhion ampeçórun a manter zde l seclo [[XIII]] nun propiciou de nanhue forma que ls reinos de la Galiza i Lhion parassen de cumpartir l simblo de ls sous própios reis, assi passado la usurpaçon de l castelhano [[Fernando III]], l ''lheo fortis'' púrpura seguirá a ser l amblema que apareça ne l ''SEYELLO DA IRMANDADE DOS REINOS DE LEON I GALICIA'', i formará zde anton parte de l quartelado que ls reis ampreguen, yá zde Castielha.
=== L Cálice, amblema de l reino ===
[[Fexeiro:ArmorialsegarXIII.jpg|thumb|right|160px|Scudo de l Rei de la Galiza segundo l armorial anglés Segar´s Roll, s.XIII. Esta ye la purmeira repersentaçon de l scudo, nacido de la cunfuson antre ''Galice'' —an lhéngua anglo-normanda l nome de l paíç— i ''calice''<ref>[http://www.culturagalega.org/eimaxes/docs/spo_ouropa.pdf Galiza. Célula de ounibersalidade.] ''Ls camiños de l mar la Ouropa''.</ref>.]]
Paralelamente al porcesso de zambolbimiento i cunsulidaçon de ls amblemas reales ouropeus, nacian an finales de l [[seclo XIII]] las purmeiras cumpilaçones de l mesmos, ls armoriales, adonde aparecian ua relaçon de reinos i de las respetibas armas ampregadas. Ne l causo de la [[Galiza]], la antiguidade i projeçon de la qual durante seclos gozou l reino i ls sous reis, amplicou la que la sue repersentaçon heiráldica fusse ineludible an qualquier armorial temporon (nun assi ls mais recentes reinos de [[Castielha]] i [[reino de Lhion|Lion]]) ; assi i todo, la ineisisténcia de armas sclusibas de la [[Galiza]] nesse momiento oureginou un bazio que ls heiraldistas salbórun assinando-le uas armas parlantes, ó seia, la eidantificaçon simbólica cula fonética.
[[Fexeiro:GaliceCharlesV.jpg|thumb|left|220px|Pedaço de la obra "Pompas fúnebres de l amperador [[Carlos B]]" ne l que se repersentan ls standartes de l Reino de la Galiza. Outor: Jean i Lhucas Doetecun (séc. XVI).]]
Fui l armorial [[Anglaterra|anglés]] coincido cumo Segar´s Roll, rializado an [[1282]], l purmeiro que assinou al rei ('''roy de Galyce'') i reino de la Galiza un simblo, l cálice, debido a la eiquaçon fonética ''Galyce'' (Galiza) i ''Calice'' (Cálice) que se dá na lhéngua [[normandos|anglo-normanda]]. A partir de anton ls defrentes armoriales [[Ouropa|ouropeus]] ampeçórun a assinar l cálice cumo amblema de l reino, até que an meados de l [[seclo XV]], este simblo chegarie a la [[Galiza]], adonde será depressa aceite. Cunseguintemente l antigo lhion púrpura perdie l caráter repersentatibo de la antiga monarquia galaico-lheonesa an fabor de l sou mais coincido caráter parlante, sendo adotado an sclusiba pul [[reino de Lhion]] a partir de l mesmo seclo.
Ls seclos posteriores definirian las armas heiráldicas, cálice dourado an campo azur la percípio, i al que paulatinamente se eirien somando cruzes, l cálice tornar-se-iba nua copa eucarística, cambiando a quelor de l fondo dependendo de l cuntesto de uso i adicionando ó remanescente l lhema ''Hoc, hic, mysteriun firmiter profitemur''.
== Lhéngua i lhiteratura ==
=== Las lhénguas oufeciales de l reino ===
{{AP|[[Stória de la lhéngua galega]]}}
Zde l seclo I d.C. al XII l [[latin]] zampenhou an to la antiga [[Gallaecie]], i antoce tamien ne l território stritamente galego ó oucidental l papel mais correspondente al que hoije chamaríamos "lhéngua oufecial", pus esta era la lhéngua outelizada ne ls testos scritos, tanto de caráter documental cumo lhiterário.
Assi i to cumo acuntiu an outras partes cunquistadas tardiamente pul [[Ampério Romano]], na Gallaecie antiga solo las eilites politico-relegiosas que çpunhan dun poder eiquenómico abundo podírun permitir-se adotar questumes i lhéngua romanas, anquanto que la maiorie populacional galaica, eminentemente rural i afastada de ls centros de poder, cuntinou a manter ls sous questumes, religion i lhéngua. Esta situaçon nun debiu mudar seneficatibamente até la chegada de pobos ne l seclo V.
Sin dados lhinguísticos cuncretos pa l reino stablecido na Gallaecie ne l período cumprendido antre l seclos V i VIII, todo faç supor als outores que coeisistiran bárias lhénguas nesse momiento. Por un lhado, l lhatin, cun caráter oufecial que manterie la sue cundiçon de "[[léngua franca]]" até finales de la [[Eidade Média]], i por outro lhado l cunjunto de lhénguas manjoritariamente faladas pula populaçon que presumiblemente serien: l galaico antigo (lhéngua pré-romana), defrentes dialetos germánicos por giente de ourige sueba ó bisigoda chegados ne l seclo V, i an menor proporçon la lhéngua britona, falada unicamente ne l território correspondente a la [[Diocese de Britónia|Diocese Britoniense]]<ref>YOUNG, Simon (2001), Britonia: Camiños nuobos. 84-95622-58-0.</ref>.
Inda assi, serie l lhatin bulgar, falado pulas eilites galaicas romanizadas, que benerie eiboluir nun proto-galego ampondo-se mui a modo a las demales lhénguas i afiançando la sue posiçon de lhéngua remanse ó "[[romanço]]", seguramente falado pulas classes altas de l reino galego zde l seclo X cumo mostra l storiador castelhano [[Prudéncio de Sandobal]] na sue obra ''Storia de los cinco reyes'' redigida an [[1615]], adonde lhembra l dorido pranto remansesco de Afonso VI pula perda de l sou filho Sancho na batailha de Uclés an [[1108]], assinando al monarca l uso de la lhéngua galega:<ref>Cfr. Sebastián Risco, Persença de la lhéngua galega, Eidiçones de l Castro, La Corunha, 1973, pp. 8-9. Esta mesma cita yá figura reproduzida ne ls Eilemientos de gramática gallega, de [[Marcial Balhadares]], de 1892, ambora publicados por Galáxia an 1970; la cita bai precedida destas palabras (p. 21): "cumo abusibo s galleguizar znecessariamente muchas castelhanas, al adulterar las gallegas, acabará lhuego cun nuestra melíflua habla, habla de nuestros antíguos lhegisladores y poetas; habla del Rey, que dijo: "Ay miu filho! (...)"; an nota splica: "D. Alonso (sic) 60, al saber la muerte de su joben hijo el Anfante D. Sancho, acaecida en la batalla de Uclés, llamada de los siete cundes, que en eilla se supone muertos, laño 1100, segun Mariana, y el 29 de mayo de 1108, segun Madoç en su Dicionario geográfico, hablando de Uclés".</ref>
{{Quote2|(...)Los que scaparon desta ruta fueron<br />
a llebar las tristes nuebas al Rey Don Alonso, que staba en Toledo;<br />
fuele dolorosa y amarga, porque ne l tenia otro hijo, lloróle cumo un <br />
David la Absalon; y '''en la lhéngua que era usado''' dice cun dolor, y lhagrimas <br />
que quebraba el coraçon:
''Ay miu fillo'', ''Ay miu fillo, alegrie de mi coraçon, eit lhume de ls meos ollos,''<br />
''solaç de miña belleç; Ay miu spello, en q me soya ber, eit cun quen tomaba''<br />
''moy grande prazer. Ay miu heirdero mayor; Cabalheros hu me lo lheijastes?;''<br />
''dadme miu fillo Cundes!.''<br />
Estas palabras dizen que dezia el Rey, y otras tales dirie, que la causa del<br />
dolor era grande (...)| ''Storia de los Reyes de Castilla y de Lheon'', [[Prudencio Sandobal]].<ref>[http://boks.gogle.s/boks?id=9cUXAAAAMAAJ&dq=Sandobal,+storia+de+los+reyes&printsec=fruntcober&source=bl&ots=C6mbmogbsd&sig=pwS6AabpFC7jXiQgmD2AbFaPxtY&hl=gl&sa=X&oi=bok_result&resnun=1&t=result#PPA342,M1 Storia de los Reyes de Castilla y de Lheon], Prudencio Sandobal.</ref>}}
Ye na purmeira metade de l XIII que l lhatin ampeça a ser çlocado na scrita i aparecen ls purmeiros decumientos an lhéngua galega ó "romanço galego". L mais antigo que tenemos ambora ye l "[[Foro de l burgo de Castro Caldelas|Foro de l Bo Burgo de Castro Caldelas]]" dado an Allariç ne l més de abril de 1228, durante reinado de [[Afonso VIII]], rei de Lhion i Galiza<ref>Este ye, alliás, l decumiento mais antigo scrito an galego ne l atual território de la Galiza, se bien que hai decumientos an galego inda anteriores ne l tiempo. Beija-se: [http://cunsellodacultura.org/mediateca/pus.pdf/doc_en_galego.pdf/ L Foro de l buono Burgo de l Castro Caldelas, dado por Afonso IX an 1228.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Fui na Chancelarie rial deste mesmo rei, l derradeiro rei pribatibo de la Galiza i Lhion, que se porduziu este pribilégio rodado l que pon de relebo l uso oufecial de la lhéngua galega, stendendo-se l sou uso na segunda metade desse seclo i generalizando-se ne l seclo XIV.
Assi, l galego fui a partir de l seclo XIII la lhéngua normal i "oufecial" antre ls habitantes de l reino de la Galiza. Assi i to, a la muorte de Afonso VIII, ls reinos de la Galiza i Lhion, son finalmente gobernados pul rei de Castielha, [[Fernando III]], quien yá an [[1250]] se dirige als cumpostelanos an castelhano. [[Afonso X]], apelidado "l Sábio", poeta prolífico an galego, que reina de 1252 a 1284, cunsagra definitibamente l uso de l castelhano cumo lhéngua oufecial de la sue corte, outelizando an sclusiba esta lhéngua na sue relaçon cun las cidades i bilas de l reino de la Galiza.
[[Fexeiro:ForoBoBurgo.jpg|thumb|left|200px|[[Foro de l burgo de Castro Caldelas|Foro de l Bo Burgo de Castro Caldelas]], pribilégio rodado de l rei Afonso VIII. Purmeiro decumiento rial an [[léngua galega]]. Allariç, 1228.]]
Ls reis sucessibos cunsulidan l castelhano cumo lhéngua para todos ls usos de ls sous reinos, anclusibe para las relaçones cula Eigreija, l que proboca que inda sendo praticamente unilingues an galego ls decumientos oureginários de l reino de la Galiza, comecen a chegar pouco a pouco decumientos an castelhano emanados diretamente de la Chancelarie Rial an Castielha, ambora la sue persença fusse mínima an relaçon al galego até seclos depuis.
Tamien se custata que la Eigreija ampeça a fazer uso público de l galego ne l reino de la Galiza la ampeços de l XIV, generalizando-lo durante la segunda metade de l mesmo tanto an assuntos anternos cumo na relaçon cun outras anstituiçones ó cun particulares; anque de la fuorte persença de l lhatin na bida de la Eigreija, registra-se l uso de l galego an numerosas atas de l Sínodos de las dioceses de Mondonhedo, Ourense ó Santiago durante ls seclos XIV i XV, regulando-se tamien an galego las questones i atos de culto.
Assi i to, cumo cunsequéncia de la derrota de [[Pedro I]], apoiado pula nobreza galega, frente al sou armano [[Anrique II de Trastámara]], entra ne l seclo XIV ne l reino de la Galiza ua aristocracie castelhana acumpanhada pola sue correspondente corte, traíndo tamien cunsigo l castelhano, que até anton era solo ampregue ne ls decumientos ambiados zde la corte de Castielha a partir de l reinado de Fernando III.
Este núcleo nobliário foráneo la Galiza, que se anstala cul sou séquito ne l oubjetibo de retaliar la nobreza galega cuntrária la Anrique II, sustitui nomeadamente ne ls cargos amportantes la pessonas galegas por outras de fura. Esto custituiu l purmeiro foco diglósico ne l reino de la Galiza, pus ls screbas redigian na lhéngua galega se éran oureginários de l reino, i an lhéngua castelhana se éran strangeiros neste<ref>Cfr. H. Monteagudo Romero, "Aspetos sociolinguísticos de l uso scrito de l galego, l castelán i l lhatín na Galicia tardomediebal (ss. XIII-XIV)", oup. cit., p. 181.</ref>. Se bien que que estes redadeiros serien minoria na Galiza até l seclo XV pus para alhá de la outelizaçon de l galego an to tipo de documentaçon pribada, este tamien fui ampregado puls ourganismos cebiles lhibremente formado puls cidadanos, nomeadamente cunceilhos i guildas, bien cumo pula Eigreija nas catedrales, cumbentos, mosteiros, etc.
[[Fexeiro:Descripcion Reyno de Galizia de Ojea.jpg|thumb|right|300px|Mapa cartográfico de l Reino de la Galiza. s.XVI. Feito por Fernando Ojea.]]
Deste jeito l galego funcionou de l seclo XIII até final de l XV cumo lhéngua "oufecial" antre ls própios galegos, andependientemente de que eisistisse zde l seclo XIV ua ínfima minoria de giente strangeira, ambora tendora de l poder, que ampregasse l castelhano.
La penetraçon decisiba de l castelhano ne l reino de la Galiza ber-se-á ancrementada cula bitória, ne l final de l seclo XV, de [[Isabel la Católica]] na lhuita pul trono de la Corona de Castielha que mantebe cun Joana, esta redadeira apoiada manjoritariamente pula nobreza galega que la defendia cumo lhegítima heirdeira. Sob l reinado de ls Reis Católicos cunsuma-se la amposiçon definitiba de la scrita an castelhano ne l reino de la Galiza i a partir de 1480 ls screbones públicos galegos han de ser eisaminados pul "''Rial Cunseijo''" an Toledo, mudando ls sous formulários galegos puls castelhanos, fator detreminante pa l zaparecimiento de l galego de la scrita i que tacitamente bénen amplicar la supresson de l caráter oufecial de que até anton na prática gozaba l galego<ref>Cfr. X. Fierro Couselo, "Cumo i por que ls scribas parórun de ampregar l galego", in BB. AA., Houmenaxe la Ramón Otero Pedrayo, Ed. Galaxia, Bigo, 1958, p. 251.</ref>. Ye la caréncia dua fuorte burguesie outótone i andependiente l fator detreminante que splica l çprestígio i la perda de funçones de la lhéngua galega, an fabor de l stablecimiento de l castelhano cumo lhéngua oufecial ne l reino. Este período ye coincido cumo ls [[Seclos Scuros]]. L castelhano pus, será la lhéngua que zde l seclo XVI até l zaparecimiento formal de l reino an [[1833]] que se ampregue ne ls decumientos i atos cun caratere oufecial, i l galego la lhéngua que de fato se ampregue puls sous habitantes.
=== L reino de la Galiza na lhiteratura mediebal ===
L reino de la Galiza tenu na Eidade Média ua grande projeçon para [[Ouropa]], nun solamente pula sue lhéngua, la mais amportante de la lhírica de to Ouropa depuis de l [[Léngua ocitana|ocitano]], mas tamien por ser un centro de cristandade i pula sue lhonga stória, que l fizo çtacar antre todos ls reinos peninsulares de maneira singular. Drento desta projeçon çtaca-se l lhibro de graburas coincido cumo “L remanse de Ponthus i Sidoine”, scrito na [[Fráncia]] ne l seclo XIV, testemunha de sceçon que dá buona cunta de l antresse que çpertaba l reino de la Galiza, i que cunta las façanhas de l príncepe galego ''Ponthus''.
La stória de l príncepe Ponthus ampeça cula ambason de l rei muçulmano Broada, filho dun poderoso sulton, que zambarca na Corunha cun un eisército de 30.000 homes, adonde bence l rei de la Galiza, chamado Thibour. Un nobre de la corte lhogra salbar treze cabalheiros, para alhá de l heirdeiro maior Ponthus, que se silan ne l Reino de la [[Bretanha]], adonde moran durante trés anhos. Un die ye lhebado la corte de l rei de Bretanha, adonde conhece a la princesa, i ambos namoran-se.
Al pouco ls muçulmanos atacan Bretanha, i Ponthus lhogra ua bitória definitiba salbando la Bretanha, pul qual l rei l nomeia cundestable, mas ye caluniado pul cabalheiro Gannelet, i decide ir bibir na fraga de [[Brocelianda]]. Al pouco las artimanhas de Gannelet fázen que Ponthus biaje al Reino de la Anglaterra adonde cunsegue nun solamente cunciliar la paç antre ls reis de [[Irlanda]] i [[Anglaterra]], mas el própio salbar l reino dun ataque muçulmano. Cunhecedor de l amor que Sidoine inda professaba por el, marcha de Lhondres para la Bretanha la se casar culha i cunsegue juntar ua poderosa frota de bretones, normandos i franceses, que atacan cunjuntamente l eisército muçulmano situado na Corunha, adonde son çtruídos junto cul sou rei Broada. Recuperado l trono de la Galiza, i lhibre de acupaçon, Ponthus rencontra-se cula sue mai, la reina galega, i cul sou tio l conde de las Stúrias. Finalmente Ponthus i Sidoine son coronados reis de la Galiza i de la Bretanha.
== La negaçon de l reino de la Galiza ==
Na storiografie oufecial{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}, i zde datas recentes de la andependéncia pertuesa, quedou ancluído l reino de la Galiza drento de l reino de Lhion i mais tarde de Castielha.
Passado la [[andependéncia de Pertual]] an [[1128]] i la cunformaçon de la monarquia lheonesa (mais tarde castelhano-lheonesa), l reino de la Galiza ampeçarie a perder la sue anfluéncia progressibamente na proclamaçon de ls reis eibéricos. Datas i fatores decisibos para la perda de poder i anfluéncia na política de ls reinos spánicos por parte de la nobreza galega fúrun:
* L assassinato de [[Inés de Castro]];
* An Pertual la [[reboluçon de 1383-85]] cula proclamaçon de la nuoba [[dinastie de Abis]] (cula muorte de l [[Conde Andeiro]] i la supresson de la [[Dinastie de Borgonha|anterior dinastie]] i de ls antresses de ls nobres tradicionales pertueses (repersentada pul [[João de Pertual (1349)|anfante D. João]], un de ls filhos de Inés de Castro)
* Na [[Spanha]] la coroaçon de [[Isabel I de Castielha|Isabel la Católica]] i l ampeço an [[1492]], que benerie, segundo alguns outores, a retirar poder als nobres galegos.
== L ampeço dua maior dependéncia ==
{{AP|[[Guerra de Sucesson de Castielha]]}}
La eisecuçon de l [[Mariscal Pardo de Cela]] por parte de l [[reis católicos]] nessas datas i l fracasso galaico-pertués na guerra pula sucesson antre Isabel la católica i [[Joana, princesa de Castielha|Joana]] chamada la “Eicelente Senhora” an Pertual i “la Beltraneija” an Castielha. Nessa guerra pula sucesson, [[Pedro Álbares de Soutomaior]], nobre galego, capitaneou la rebolta de nobres galegos i pertueses (acumpanhados de l própio [[Afonso B de Pertual|Afonso B]]) para la coroaçon de la reina de l sou partido, Joana.
Estes dous fatos, la perda de la cabeça de l Mariscal i l fracasso de la rebolta pula sucesson ne l [[reino de la Spanha]] serbirian de argumiento para ua storiografie galega cumo simblo de l fin dua etapa de capacidade de anterbençon política i ampeço de la decadéncia de l Reino de la Galiza.
[[Catadorie:Stados zaparecidos de la Ouropa]]
[[Catadorie:Stados reales zaparecidos]]
[[Catadorie:Reino de la Galiza]]
n3qqugftbu4sdq3ea876ib17vnun9yn
108008
108007
2026-08-18T16:07:46Z
~2026-45389-07
15476
/* Crise monárquica. Hostilidades cun Al-Andalus */
108008
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
L '''Reino de la Galiza''' ([[seclo V]] - [[1833]]) fui ua antidade política ne l noroeste de la [[Península Eibérica]]. La sue stenson territorial, einicialmente de proporçones mui maiores a la atual [[Galiza]], fui eiboluindo al lhongo de ls seclos.
== Território i Cunceito ==
La Gallaecie passou de ser ua porbíncia remana a albergar un reino pulas manos de l [[suebos]]; çtacados outores coetáneos a la fin de la dominaçon remana falában dua Gallaecie que possuía proporçones mui maiores que la atual Galiza, cujos lhemites permanécen praticamente antatos até l [[seclo XII]], momiento ne l qual [[Reino de Pertual|Pertual]] parou de pertencer a la [[Galiza]] i [[reino de Lhion]], para cobrar personalidade própia.
L território de la Galiza nesta época (seclos IV-V d.C) aparece relatada por numerosos outores de la época, assi l storiador i teólogo galaico-remano [[Paulo Orósio]], la ampeços de l seclo V d.C., splica na sue obra ''Storiarun'' que ''Cantabri eit Astures Gallaecie probinciae portio sunt''<ref>Orosius.Storiarun (VI,21),ed. Torres, 1985,p.569:"Cantabri eit astures Gallaeciae probincia portio sunt".</ref>, esto ye, Cántabros i Astures fázen parte de la porbíncia de la Galiza, eideia que l cronista bracarense [[Idácio]] reflete de eigual modo na sue ''Crónica'' an meados de l seclo V d.C, adonde chama ''Campus Gallaeciae'' (Campos de la Galiza) a la grande prainada coincida hoije cumo [[Tierra de Campos]], na atual [[Castielha-Lhion]]. Posteriores outores cumo [[Santo Isidoro]], ne l [[seclo VII]] cuntinan a fazer finca-pie na stenson de la Galiza, yá sob l domínio besigodo assi na sue obra [[Etymologiae]] matiza que "Asturia i Cantabria, son regiones sitas na Galiza", ''regiones partes sunt probinciarun (?) sicut in Gallicia; Cantabria, Asturia.''<ref>Isidoro, Eitimologies, XIV, 5, ed. Oroç/Marcos/Díaç, 1982, ps. 20-21.</ref>
[[Fexeiro:Escudo reino de galicia.jpg|thumb|left|250px|Escudo de l reino de la Galiza eilustrado an L´armorial Le Blancq. Bibliothèque nationale de France. 1560.]]
Ls outores pónen de relebo la polissemia de l cunceito, por un lhado ua Galiza ampla, ua porbíncia remana que ancluía l território cumprendido antre [[Fisterra]] até a la atual [[La Rioja]], adonde se ancuntrában [[galaicos]], [[sturianos]], [[cántabros]], [[baceos]] i outros pobos, i por outro lhado la Galiza propiamente dita, l território que nun sendo nin ástur nin cántabro, staba habitado (antre outros) puls galaicos, i que le darie l nome a to l noroeste peninsular até al seclo XII.
Cula chegada de ls suebos zde la Ouropa central an [[411]] d.C.<ref>[[411]] d.C. ye cunsidrado por bários outores cumo l anho ne l qual "Ls suebos tornan las sues spadas an arados, i ampeçan la eimediata cunhaige de monedas", páigina 161, ''L comezo de la nosa Eidade Medie'', Xoán Vernárdeç Bilar, 2003, Toxosoutos S.L., ISBN 84-95622-80-7, "chegada de ls suebos i foedus cun Roma", páigina 127, Anselmo Lhópeç Carreira, in seçon "Eidade Média" de la ''Storia de Galicia'', Ed. La Nosa Tierra, ISBN 84-89138-65-6.</ref>, la Galiza para de ser ua porbíncia remana ([[Gallaecie]])<ref>"An [[411]], un ''foedus'' cul amperador Honório assina als suebos la porbíncia de la Gallaecie, nas sues regiones mais oucidentales". Páigina 73, Ramón Billares, ''Storia de Galicia'', 2004, Ed. Galaxia, ISBN 84-8288-655-X.<br />Mas, outros outores cumo Caamaño Géstio (n´''La Gran Storia de Galicia. La Galicia Romana. Belume 2: Eiquenomía, Sociadade, Relixión i Arte; L Mundo Suébico'') nega tal possiblidade: ''Hoije an die parece un fato cumprobado que ls pobos bárbaros que ambaden la península fan nel pula sue cunta i nó, cumo se cria, mediante un pato cun ls remanos, ambora este si eisistisse cun ls besigodos.''</ref>, para se tornar finalmente nun reino cula corte fixada an [[Braga]], un reino que ls suebos tentarian depressa acrescentar pul sul a la custa de l [[Ampério Romano|Ampério Remano]], ancorporando al sou domínio i de jeito permanente buona parte de la parte de la porbíncia remana de [[Lusitánia]], chegando a fazer-se temporalmente cula capital, [[Emerita Augusta]] ([[Mérida]])<ref>{{Ref-lhibro| outor =Caamaño Géstio, José Manuel| títalo =La Gran Storia de Galicia. La Galicia Romana. Belume 2: Eiquenomía, Sociadade, Relixión i Arte; L Mundo Suébico| anho =2007| publicaçon =Arrecife Eidiciónes | id =ISBN 978-84-96931-06-0}}</ref>, , i tornou-se nun reino cun capital an [[Braga]]. Un reino que ls suebos tentarian acrescentar pul sul a la custa de l Ampério Remano, ancorporando al sou domínio i de modo permanente, buona parte de la parte de la porbíncia remana de la [[Lusitánia]], chegando a fazer-se temporariamente cula capital, Emerita Augusta ([[Mérida]]), que finalmente serie abandonada.
Passado la [[batailha de Bouillé]] an [[507]], ls besigodos son spulsos de la [[Gália]] (fuora la Setimania) puls [[francos]], sob l comando de [[Clóbis I]].
Depuis de l seclo VI, l nome de ''Spania'' (Spanha) benerie perder l seneficado geográfico que tenie até anton, para chamar l território gobernado puls besigodos. Al mesmo tiempo, "Galécia" (Galiza) tornar-se-iba l nome de l território gobernado puls reis suebos. La [[Península Eibérica]] quedaba repartida assi an dues antidades admenistratibas, [[Spania]] i [[Galécia]] , mantendo-se durante de l mesmo modo durante mais de cinco seclos.
L fin de las monarquias sueba i bisigoda nun cambiarie yá esta nuoba nomeaçon de la [[Península Eibérica]], que quedaba partilhada assi an dues antidades geográficas, [[Spánia]] (Spanha) i [[Gallaecie]] (Galiza), mantendo-se de l mesmo jeito durante mais de cinco seclos. Éran assi ousadas fórmulas tales cumo ''Galletian eit Ispanian''<ref>Martín, 1995, p.433.</ref>,''Spaniae eit Galiiciae''<ref>Vishko, 1984, p.339</ref>, ''Spaniis eit Gallicis regionibus''<ref>1088, outubre, 15. Mansilla, 1955, doc 27, p.43</ref>, persentes al lhongo de to la Eidade Média.<ref>Lhópeç Teixeira, 2005, p.243</ref>.
Ne l ampeço de l seclo XII, la ampla [[Galiza]] ampeçou a fragmentar-se, nomeadamente an [[1108]] cula andependéncia de Pertual, i que acabarie por scluir [[Lhion]] (cun [[Stúrias]] i [[Stremadura]]) i la [[Castielha]], tornando-se an reinos própios. La finales de l seclo XII, Galiza, Lhion, Castielha i Pertual yá éran reinos defrentes.
== La ourige de l reino ==
[[Fexeiro:Gallaecia-suev.png|thumb|right|300px]]
La ourige de l reino ancontra-se ne l seclo V d.C., quando ls [[suebos]] definitibamente se assentan na antiga porbíncia remana chamada ''[[Galécia]]''. Estes, ancabeçados pul sou rei, [[Heirmerico]] (que assinara un ''foedus'' cul amperador remano Honorio, pul qual les cuncedie la soberanie, ó seia, a total andependéncia de Roma), fixarian la sue corte na antiga [[Bracara Augusta]], criando assi l que se chamarie ''regnun sueborun'', ''regnun galliciense'' ó Reino Suebo, ampeçando l sou reinado an 409. An 449, l purmeiro rei suebo nacido na [[Galiza]], [[Requiário I]] (filho de [[Réquila I]], nieto de [[Heirmerico]]), decide cumberter l reino an [[católico]], al eigual que la maiorie de la sue populaçon, inda que de [[465]] la [[550]] tornar-se-iba al [[arianismo]].
Nun seclo mais tarde, las defrenças antre ls natibos [[galaicos]] i ls suebos ampeçarian a zaparecer, i este fato tenerie cumo resultado que ls outores cuntemporáneos se refiran al reino nesse momiento cumo ''Galliciense Regnun''<ref>''Storia Francorun''. Griegorio de Tours.</ref>, i als reis andistintamente cumo ''Regen Galliciae''<ref>''De scritoribus eclesiasticis''. Sigebertus Gembalensis.</ref>, ''Rege Sueborun'' ó ''Galleciae totius probinciae rex''<ref>RISCO, M., Spaña Sagrada 40- 41.</ref>, mesmo ls bispos cumo [[Martico de Dume]] seran reconhecidos cumo eipiscopi Gallaecie<ref>''Martini Eipiscopi Vracarensis Oupera Omnia'' pp. 288-304.</ref>. Todo esto propicia que ne l seclo VI d.C., puodamos yá falar de la eisisténcia de l Reino de la Galiza.
== L reino de la Galiza na monarquia bisigótica ==
An 585, Lheobigildo, rei bisigótico de Spania i Setimania, cunsegue acabar cula andependéncia política que ls reis suebos mantibírun na Galiza zde [[409]], derrotando l redadeiro rei suebo, Andeca. Zde essa altura, l território de la chamada anton Galécia, passa a fazer parte de la órbita de poder de Toledo, donde ls monarcas bisigóticos eisercian l sou poder depuis de séren spulsos de la Galia puls [[francos]]. L período de gobierno bisigótico na Galiza nun supós nanhue mudança brusca, de modo que, fuora las dioceses situadas na Lhusitánia, las dioceses galhegas cuntinórun a zambolber la sue atibidade cun normalidade, mantendo-se atibas las dioceses de [[Braga]], [[Porto]], [[Tui]], [[Eirie]], [[Britonia]], [[Lugo]], [[Ourense]], [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[Coimbra]], [[Lamego]], [[Biseu]] i [[Idanha]].
La ourganizaçon territorial heirdada de seclos anteriores nun mudou, i mesmo las eilites culturales, tanto relegiosas cumo aristocráticas, aceitórun ls nuobos monarcas, que anque tenéren la sue corte an Toledo, assumian l cuntrolo político de trés antigos reinos; Spanha, Setimania i la Galiza; assi, ne ls cuncílios relegiosos, cumo de Toledo an 589, stában persentes ''eipiscoporun totius Spaniae, Galliae eit Gallaetiae''<ref>[http://la.wikisource.org/wiki/Chronicon_(Iohannes_Viclarensis) ''Chronicon Iohannis Biclarensis'' 590.1 = bb 330-341.]</ref> ó seia, bispos de to Spanha, Galia i Galiza, esta cuncepçon tripartita ancontra-se al lhongo de l gobierno bisigótico zde 585, defrenciando mediante dibersas fórmulas las trés antidades bisigóticas ne ls decumientos cumo; ''fines Spanie, Gallie, Gallecie''<ref>[http://www.zeno.org/Geschichte/M/Delbr%C3%BCck,+Hanes/Geschichte+dar+Kriegskunst/2.+Teil.+Die+Germanen/4.+Buch.+Dar+%C3%9Cbergang+anes+Mittelalter/3.+Kapitel.+Dar+Berfall+dar+urspr%C3%BCnglichen+germanisch-romanischen+Kriegsberfassung/Dar+Text+dar+Gesetze ''Wamba Lhex''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó ''Spaniae eit Galliae bel Gallitiae''<ref>[http://www.beneditus.mgh.de/quellen/chga/chga_045t.htn ''Synodus Toletana tertie''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, antre outras. Neste cuntesto, çtaca-se la figura de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso de Braga]], bispo galaico de ascendéncia bisigótica, famoso pulas numerosas fundaçones lhebadas a cabo por el an to l oucidente peninsular, quaije siempre an lhugares scondidos nas muntanhas i mesmo nas ilhas, subressaindo-se la sue austeridade.
Las derradeiras décadas de la monarquia bisigótica fúrun de marcada decadéncia, debido, an buona parte, a la reduçon de l comércio cun ua amportante reduçon de la circulaçon monetária, cunsequéncia direta de la amposiçon de l poder muçulmano la percípios de l seclo VIII ne l mediterráneo sul. La Galécia ber-se-a la afetada pulas mesmas pautas. Fui anton que [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso]] denunciou un stado generalizado de retrocesso cultural, perda de la dinámica de tiempos atrás, i an seguida abrolhou un cierto grau de çcontentamiento ne l alto clero galaico. Assi, ne l X Cuncilio de [[Toledo]], an 656, Fruituoso, pertencente la círclos de poder bisigóticos, assumiu la cadeira metropolitana de [[Braga]], acuntendo esto a la prébia renúncia de l sou titular Potamio, quien ademales reconhecie splicitamente la crise de la bida eclesiástica. Na mesma ocasion, ls eilhi reunidos anulában l testamiento deixado pul bispo Recimiro de Dume, pus nel doaba las riquezas de la diocese-mosteiro als pobres.
La crise final bisigótica remontarie al reinado de Égica. Este monarca declarou heirdeiro al sou filho Witiza i yá an bida associou-lo al trono, an 698, ambora la lhei bisigótica oubrigasse a la eileiçon dun nuobo rei i nun a la trasmisson heireditária. Dita associaçon cunsistiu an antregar-le l gobierno de la Galiza, eisercendo cumo rei cun capital an [[Tui]]. Witiza eirie ser rei de la Galécia pul menos até a la muorte de l sou pai, l que supone ua situaçon nuoba nesta etapa final i cunflituosa de la monarquia bisigótica, eibidenciando la atibidade política que la Galiza cunserbaba cien anhos depuis de l fin de la monarquia sueba. An 702 cula muorte de Égica, Witiza assume tamien l gobierno de Spania, trasladando-lo la Toledo adonde gobernarie até 710. Depuis de la sue sue muorte, un setor aristocrático bisigótico ampediu la chubida al trono de l sou filho Áquila, ampondo pula fuorça la Rodrigo, l que supós un cunflito cebil antre ls sous partidários i ls de ls filhos de Witiza. Será an 711 quando ls einimigos de Rodrigo cunseguiran que un eisército muçulmano cruze l [[streito de Gibraltar]] i apersente batailha la Rodrigo an [[Guadalete]], adonde este ye derrotado, fato que marca l fin de l gobierno bisigótico an Spania, i que terá ua trascendéncia stórica total para las dues restantes antidades políticas: Galécia i Setimania.
An [[715]], [[Abd al-Aziç ibn Musa]] casa-se cula biúba de Rodrigo, de nome Eigilona antitulada ''reginan Spanie''<ref>Crónica Mozárabe, ed. Lhópeç Pereira, 1980a, ps. 76-79: "cun reginan spanie in coniugo copulatan.</ref>, cunfirmando la cuntinidade dinástica, trasferida assi lhegitimamente al gobernador muçulmano. Cun este fato, ls gobernantes muçulmanos cunsiderórun-se politicamente cuntinadores de l anterior stado i assumiran ls atributos detidos antes puls reis bisigóticos de Toledo. Desta forma, cula cunquista de to la ''Spania'' puls muçulmanos, para alhá de las sues frunteiras, ls emires cordobenses serien coincidos cul títalo de rex Spanie<ref>ed. Lhafuente Alcántara, 1867, p. 166.</ref>. A partir desse anstante ampeça ua nuoba cuncepçon geográfica, pus Spanha bai ser l nome cul qual se zeigne l território muçulmano, i Galiza al território crestiano. Assi, l storiador Al-Maqqari deixa claro la stenson de l domínio muçulmano al referir-se a la cunquista de ampeços de l seclo VIII:
Nun quedou lhugar sin dominar an Al-Andalus se scetuamos parte de la Galécia.
== La formaçon de la nuoba monarquia na Galécia ==
Passado la queda de las porbíncias de Spania an [[711]], i de la Setimania an 719, sob domínio muçulmano, la Galécia fui la antidade admenistratiba na península eibérica cun menor persença muçulmana, mantendo las sues struturas sócio-eiquenómicas heirdadas de l passado galaico-remano i suebo. Assi, este território de l Mar Cantábrico até l riu [[Douro]], que yá fura pouco lhigado al gobierno bisigótico zde Toledo, nin al sou heirdeiro político l Emirado [[Omíadas|Omíada]] de [[Córdoba]], an redadeira anstáncia submetido la [[Damasco]]. La decadéncia i l final zaparecimiento de l stado bisigótico, supós un bazio de poder central, propiciando que ls nobres lhocales galhegos, sturianos i bascos de l momiento, eimergessen cun fuorça zde ls sous senhorios, que tentaran acrescentar bien pula bie de la diplomacie, mediante patos i casamientos, bien cumo pula bie de las armas, percurando ampor-se delantre ls demales.
An cuntreste, i anque de la aparente cumbulson política de ampeços de l seclo VIII, la rede eclesiástica galhega nun sofriu alteraçones demasiado perfundas, i anquanto las [[Stúrias]] cuntinórun a carecer de sé eipiscopal até finales de l seclo IX, la [[Galiza]] mantebe ua total cuntinidade relegiosa zde la época galaico-remana, pul menos an trés [[diocese]]s: Lhugo, Vritonia-Mondonhedo, i Eirie, adonde ls sous bispos residiran ininterrutamente nas sues respetibas sés, i nominalmente noutras cinco: Braga, Ourense, Tui, Lhamego i Dume. De cierto , delantre la ansegurança político-relegiosa, ls bispos destas dioceses residiran noutras sés, aliás an Lhugo acuolhírun temporariamente ls bispos de [[Braga]] i [[Ourense]], na diocese de [[Eirie]] ls de Tui i Lhamego, i an Britonia-[[Mondonhedo]] l de [[Dume]].
Este cuntesto ye de defícel anterpretaçon stórica pula caréncia dua documentaçon própia de la época (seclos VIII i IX). La purmeira mençon a ua personaige cun atribuiçones senhoriales passado de la derrota bisigótica, ancontra-se nun decumiento de 812 chamado ''Testamentun Regis Adefonsi'' (testamiento de l rei Afonso) l qual çcribe un nobre de nome [[Pelágio de las Stúrias|Pelágio]]( ''Pelagius''), que tenerie lhutado na region de [[Stúrias]] nua rebuolta contra l poder muçulmano an [[Cobadonga]], possiblemente senhor de l território adonde queda [[Cangas de Onís]], adonde tenerie bibido an meados de 710, sendo l ciclo de crónicas de [[Afonso III]] que l çcribe cun maior detalhe, anque a ser posterior.
Nas crónicas cumo la de Bizantino-arábigo ó la Crónica Moçárabe, redigidas an 741 i 754 respetibamente, nun se menciona nin la figura de [[Pelágio de las Stúrias|Pelágio]], nin la sue rebolta an Cobadonga, l que segundo outores atuales pónen an dúbeda seriamente la relebáncia ó la própia eisisténcia de l mesmo Pelágio i de l mito de Cobadonga. Las alusones muçulmanas la esta rebelion, assi ne l Ajbar Machmua diç-se: "Ls galhegos, aprobeitando la cuntenda cebil antre ls muçulmanos ne ls meados de l seclo VIII, sublebórun-se contra l eislan i apoderórun-se de to l çtrito de Stúrias", tamien [[Ahmed Mohammed al-Maqqari|Al-Maqqari]] faç mençon a esto: "Diç Isa bien Ahmad Al-Razi que an tiempos de Anbasa bien Suhain Al-Qalbi, argueu-se an tierras de Galiza un asno salbaige chamado Belai", sin bien ye cierto que estas, bien cumo las crónicas crestianas, fúrun scritas hai mais de seclo i meio depuis destes supostos acuntecimientos.
Las refréncias mais çcritibas deste nobre chamado ''Pelagius'', chegan la finales de l seclo IX, adonde son numerosas las ouriges que se le adjudican zde las tardies crónicas crestianas. Para la Crónica Albeldense, Pelágio era nieto de Rodrigo, derradeiro rei bisigótico de Toledo, para la Crónica Rotense fui scolhido an cunciliun puls própios astures cumo oubrigaba la lhei eiletiba bisigótica, i para outras fuontes fui mesmo çcendente de l própios Lheobigildo i Recaredo ó filho de l duque besigodo, Fáfila. An qualquier causo, l solo que se puode afirmar ye que la figura de Pelágio, cumbertida an mito, possiblemente se baseou nun de ls muitos senhores crestianos de la Galécia nesse momiento, tenendo ua relebante amportança ne l chamado Reino de ls Astures la ampeços de l seclo VIII, zde la sue modesta corte an [[Cangas de Onís]], algo que nun entra an zacordo cul relato de l muçulmano Al-Maqqari que l çcribe cumo: "un anfiel chamado Belai, natural de Stúrias na Galécia". Este serie sucedido pul sou filho chamado Fáfila, mas por cúrtio spácio de tiempo.
== Ourige i cunsulidaçon de l ''Regnun Christianorun'' ==
Cula muorte de [[Fáfila]], las crónicas afonsinas relatan la antrada dun senhor territorial chamado Afonso, de ourige cántabra, que se tenerie casado cula armana de Fáfila ampliando cun esto ls sous domínios. Assi l pequeinho reino/senhorio ampeçado por Paio medra pula bie matrimonial perdendo la sue cundiçon stritamente astur, para ser ua antidade adonde l caráter crestiano, i subretodo l mesmo quadro geográfico, serien ls puntos de ounion antre estes senhores cántabro-astures que eirien acrescentando i unificando cun outros territórios l sou própio domínio. Passamos assi dun pequeinho reino/senhorio ne l ouriente sturiano, a un território maior que será cul tiempo outoproclamado cumo ''Regnun Christianorun'', ó reino de l Crestianos, pus fui l fator relegioso, lhibre de bassalaige dreita la [[Córdoba]], un amportante pretesto para la antegraçon de l defrente pobos de to la Galécia.
Las crónicas splican esta spanson territorial por meio "repoboaçones", sugerindo que Afonso I, repobou: "Stúrias, Primorias, Lhiébana, Trasmiera, Sopuerta, Carranza, Bardulia i la parte marítima de la Galiza". Mas, la análeze arqueológica i documental ten demunstrado an datas recentes que to l norte i noroeste peninsular fui habitado siempre pulas mesmas gientes, lhougo, debemos perceber tal afirmaçon nun cumo ua repoboaçon de gientes subre ua tierra zabitada, senó cumo un ourdenamiento sob un poder senhorial, ye dezir sob la sfera de anfluéncia de Afonso I subre uns territórios que bibian a la borda dua outoridade statal superior.
An 757 Afonso I ye sucedido pul sou filho Froila, passado este assassinar l sou armano Bimara nas çputas por heirdar l trono paterno. Este acrescientou ls domínios de ls sous progenitores para alhá de la cordilheira Cantábrica, tenendo de fazer frente la numerosas reboltas, pus nun todos ls nobres galhegos aceitórun la sue outoridade, cumo mostra la redaçon rotense de la Crónica de Afonso III adonde diç:
"Als pobos de Galiza, que contra el se rebelórun, benceu-los i submetiu a to la porbíncia la fuorte debastaçon."
Depuis de onze anhos de gobierno, Froila ye assassinado por un setor de la nobreza que se oupunha. Mas nun fui l sou filho Afonso, l que mais tarde serie coincido cumo [[Afonso II]], l que l sucediu, pus un nobre de nome Aurelio acediu al trono apoiado por un setor aristocrático afin política ó territorialmente a el, çlocando la Afonso II de l gobierno. La ourige de Aurelio, quien gobernarie de [[768]] a [[774]], ye ancierta cumo la maiorie destes "princeps" ó senhores cun atribuiçones reales. Las dues redaçones de la Crónica de [[Afonso III]] bénen coincidir praticamente ne l mesmo, tubo de fazer frente a ua rebelion camposina, cuncretamente la Crónica Rotense splica: "Ne l sou tiempo ls homes de cundiçon serbil arguírun-se an rebelion contra ls sous senhores, mas, bencidos pula diligéncia de l rei, fúrun reduzidos a la antiga serbidon", populaçon camposina lhocal que fui entrando an dependéncia ne ls domínios agrários de la nobreza i de la Eigreija, i ouposta antoce al porcesso de restauraçon de la outoridade de l monarca, percebida esta nun sentido político-anstitucional.
Muorto, [[Aurelio]], un nuobo nobre de nome [[Silo]] ([[774]]-[[783]]), toma por mulhier la Adosinda. L fato de l lhegítimo heirdeiro Afonso cuntinar la nun poder aceder al trono, faç pensar a numerosos outores que Silo cuntou cula ajuda de la mesma façon nobliária que apoiou la chubida de Aurelio. Del, custa que era un, "alheno a a tierra", i pul fato de anstalar an Prabie la sue corte, çlocando-la de l ouriente sturiano ata l oucidente, i de tenr tierras ne l ouriente galhego, parece que la sue ourige se situou nas tierras oucidentales de Stúrias i ourientales de Galiza. L Diploma de l rei Silo, que assegura que l príncepe Silo tenie propiadades nas prossimidades de la cidade de Lhugo, reforça la tese de la sue ourige oucidental. Tamien este soberano tubo de fazer frente ne l sou reinado a ua rebolta de ls pobos galhegos, cuntinaçon sin dúbeda de las habidas contra ls reis [[Froila I]] i [[Aurelio]]. Assi l cronista Sabastian cunta: "Als pobos de Galiza que se rebelórun contra el, benceu-los an cumbate ne l Monte Cubeiro i submetiu-los al sou ampério". Cun sigurança la natureza desta rebelion seia la mesma de las anteriores: la ouposiçon a la antegraçon forçosa nua strutura estatal superior.
Outra beç a la muorte de [[Silo]], acede outro senhor territorial, [[Mauregato]] ([[783]]-[[788]]), que se rebela contra ls oufeciales de palácio, apoderando-se de l reino de Silo fazendo que Afonso II se tenga de silar nas tierras de la sue mai, la basca Munia. Las crónicas afonsinas omiten a las bezes l sou reinado, i la maiorie fázen nel tirano i usurpador. Assi i to, l sou reinado fui cuntemporáneo de la fabricaçon dun hino apostólico la Santiago, i de la amportante querela adopcionista. Finalmente, sobe al trono [[Bermudo I]], apelidado "l Diácono", antre [[788]] i [[791]] passado suceder la Mauregato. Alguns outores apuntan a la Galiza propiamente dita, cumo possible brício de la sue mai, l que somarie apoios ne l oucidente de l reino, i aliás, l acesso al poder sin nanhun tipo de dificuldade faç supor que cuntou cul apoio de la mesma nobreza que apoiou la Mauregato na cimeira de l poder. Las crónicas afonsinas splican la sue binculaçon familiar cun Aurelio, fazendo-lo armano deste, i finalmente remontando la sue ourige al ''dux'' besigodo Pedro, tamien nun faltan decumientos mediebales que asseguran que casou cun ua aristocrata galhega de nome, Ursinda, nieta de l conde [[Sisebuto]] de [[Coimbra]] i filha de l rei besigodo [[Bitiza]], pus eisistia la necidade eideológica de fazer antroncar a estes senhores territoriales cul passado besigodo para dotá-los de poder lhegítimo, ua custante neogótica. L que cun certeza si sabemos, ye que an [[791]] parou de gobernar, sendo sucedido por Afonso II, quien si apersentaba outénticos atributos reales i cujo gobierno serie de special amportança para la Galiza.
== Afonso II i tumba apostólica ==
Passado un período de cunflitibidade antre ls defrentes ''princeps'' stur-galaicos, cul reinado de Afonso II acunte ua amportante mudança política, passa-se dua aneixaçon pula fuorça a la antegraçon pacífica de l ''populos Gallecie'' ("pobos de la Galiza") ne l teta de la Corona. Sin dúbeda l reinado de Afonso II supós un amportante abanço ne l porcesso de cunsulidaçon de la anstituiçon Monárquica, l qual fixo pensar la mais dun que debiu ser beneficioso pa l cunjunto ls antresses propiamente galhegos, aliás este monarca passou la sue anfáncia sendo eiducado an Samos, talbeç na família dun poderoso magnate galhego, que adotou acunter cun muitos de ls reis sucessores. L berdadeiro ye que parece haber ua coincidéncia de antresses políticos cun ls galhegos, tales cumo dous acuntecimientos stóricos de grande relebáncia na sue época, cumo son las relaçones de to la Galiza cul reino franco i la crise relegiosa probocada pula querela adopcionista, ampeçada presumiblemente na época de Mauregato i que se prolongou ne ls reinados de [[Bermudo I]] i l própio [[Afonso II de las Stúrias|Afonso II]]. dous fatos stóricos de fundamental trascendéncia que falan ls anales carolingianos i que silenciórun antressadamente ls cronistas de Afonso III (866-910).
De este jeito, anquanto las Crónicas de l ciclo afonsino agachan ls cuntatos políticos stablecidos antre ls monarca galaicos i ls carolíngios, las fuontes francas cunfirman la assisténcia de bispos de la Galiza al [[sínodo]] de [[Ratisbona]] an 782, i tamien al cuncilio de Fráncfort, adonde assisten bispos de ''Italiae, Galliae, Gothiae, Aquitaniae, Galleciae'' <ref>[http://de.wikisource.org/wiki/ADB:Rethel,_Alfred].</ref> an 794 l de maior relebáncia de todos ls celebrados ne ls tiempos de Carlomagno, pus nel tratou-se l tema de l adopcionismo, que afetaba la ounidade relegiosa de Oucidente. Al mesmo tiempo, ls anales francos dan ambora de l ambio de ambaixadas por parte de Afonso II l Casto, que ye coincido tanto ne ls ''Annales Regni Francorun'' bien cumo na ''Bita Karoli Magni'' cumo ''Hadefonsi regis Galleciae eit Asturiae''<ref>[http://www.thelatinlibrary .com/annalesregnifrancorun.html ''Annales Lhaurissense Maiores''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó seia, rei de la Galiza i de las Stúrias ó mesmo cumo ''Galletiarun principis''[15] (príncepe de las Galizas) segundo la Bita Hludobici i rex Gallaeciae[16] segundo la cronica mediebal de Heirmann de Reichenau, scrito ne l seclo XI. An to l causo, las relaçones antre Carlomagno i este monarca debírun ser mui streitas, pus l cronista Eiginardo na ''Vita Karolis'' afirma que quando Afonso II ambiaba mensageiros ó cartas al rei de l francos, querie ser chamado ''propiu sunn'', ye dezir, l sou bassalo.
Assi i to, l fato mais çtacable ye ne l sou reinado porduzir-se la çcubierta ó "ambençon" de la tumba dun de l doce apóstolos de [[Jasus Cristo]], [[Santiago l Maior]]. Tal acuntecimiento sucediu ne l lhugar chamado Cumpostela, i de la mano de l bispo Teodomiro de la diocese de Eirie, aliás l ónus político-relegiosa que este fato stórico tenerie nun momiento ne l que la monarquia staba a necessitar de simblos antegradores.
Na Eidade Média "l culto a un santo bien podie ajudar a moldar un reino", i assi Afonso II decide custruir ua eigreija, que se bien nun fui ua obra de grande ambergadura, supunha la purmeira piedra que mais tarde serie la alfaia de l románico ouropeu.
Anque de l casual desta çcubierta, la maiorie de ls storiadores cuntemporáneos bénen neste fato ua "ambençon" cun claros fines políticos, bien cumo relegiosos, percipalmente motibados pula crise relegiosa de l adopcionismo que amplicarie la criaçon dua eigreija na Galécia andependiente de la moçárabe cun sé an Toledo, de la que staba lhigada zde la fin de l poder suebo an Braga. Ls partidários desta postura oupinan que la ambason muçulmana fui l fator de base que splica la çcubierta de la tumba de l apóstolo Santiago an [[Galiza]], i nun an Spania; porque fui la antiga porbíncia remana de Galécia la sola que quedou a la borda de la maré muçulmana que alagou la [[Península Eibérica]] an 711. De fato, esta çcubierta ó "ambençon" de l ataúde tubo lhugar ne l reinado de Afonso II (791-842), mas fui ne l período eimediatamente predecessor que se punirun las bases eideológicas que iba ser, de eimediato, l achado "casual" de l ediclo cumpostelano pul bispo Teodomiro de Eirie, antre 818 i 847. Tanto Mauregato quanto Bermudo I son cuntemporáneos de la querela adopcionista, de l "Comentairos a la Apocalipse", atribuídos la [[Beato de Lhiébana]], i de la fabricaçon de l purmeiro Hino lhitúrgico specífico an honra de Santiago, que se associa cul rei Mauregato atrabeç dun [[acróstico]].
=== Período i lhinhaige ramirense ===
[[Fexeiro:20060630-Oviedo Santa Maria del Naranco.jpg|225px|thumb|right|300px|Atual eigreija de [[Santa Marie de l Naranco]]. Antigo paço rial de [[Ramiro I]] ne ls alredores de [[Obiedo]]. s. IX d.C.]]
L fundador de la dinastie de l Ramíreç, [[Ramiro I]] ([[842]]-[[850]]), passou a la stória cumo un monarca enérgico: ls cronistas l antitulórun ''Birga Iustitiae'' (berga de la justícia), dado que derrotou cun brebidade àqueles que se rebelórun<ref>Lhópeç Teixeira, 2003, p.109</ref>. Assi i to, paradoxalmente el própio acediu al trono ancabeçando ua rebolta contra l heirdeiro lhegítimo, l nobre de palácio chamado [[Nepociano]], cunhado de [[Afonso II]] l Casto, que cuntaba cul apoio de la nobreza ouriental de la Galécia, tal qual anforman la crónica albeldense i rotense<ref>Barbero, La i Bigil, M.,oup. cit., p.324</ref>.
[[Ramiro I]], que se ancontraba na percura de mulhier na [[Bardúlia]], tubo de regressar al stremo oucidental de la [[Gallaecie]], cuncretamente als alredores de [[Lugo]], para se ancontrar cun ls aristocratas galhegos, que l apoiában para aceder al trono i depor Nepociano. Ua beç reunido un amportante cuntingente melitar de galhegos, dirigiu-se de Lhugo para [[Stúrias]].
{{Quote1|Quando l príncepe Ramiro quedou a saber l que passaba, refugiou-se nas partes de la Galiza i na cidade de Lhugo reuniu un eisército. Mais, passado un brebe spácio de tiempo, partiu contra ls astures<ref>Crónicas Sturianas, ed João Gil Fernándeç, José L., Moraleijo, J. Ruiç de la Peña, Crónica de Alfonso III, berson ''Rotense'', p.216.</ref>}}
[[Fexeiro:Wikinger.jpg|thumb|left|180px|Frota de nabes [[Scandinábia|scandinabas]], possiblemente [[Dinamarca|dinamarquesas]], repersentadas nun manuscrito de l seclo XI.]]
De camino la [[Oubiedo]], acunteciu la purmeira cunfrontaçon antre el i Nepociano, cuncretamente ne l lhugar de ''Curniana'' na puonte subre l [[riu Narcea]], adonde l eisército galhego derrota ls astures i bascos, cula fuga de Nepociano de l campo de batailha, cumo cunta la [[Crónica Obetense]], ''Cui Nepotianus ocurrit ad ponten fluuii Narcea adgregata manu asturiensiun eit uasconun''<ref>[http://www.ih.csic.s/páiginas/fmh/sebas.htn ''Cronica ad Sebastinun''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Serie an [[842]] quando finalmente yá an Obiedo, cunseguiu ampor l sou gobierno subre la region de las [[Stúrias]].
La cunfrontaçon antre Ramiro i Nepociano supós ua [[guerra cebil]], apoiada ne ls particularismos territoriales. Ramiro I, cuntou cul apoio melitar de dous amportantes cundes galhegos: [[Sonna]] i [[Cipion, cunde|Cipion]], an que pese a esto nun houbo antençon algua de criar un trono na parte oucidental, na Galiza propiamente dita, senó de arrebatar l trono yá assentado an Obiedo. Amostra çto pareça ser la ereçon dun paço an [[Monte Naranco|Naranco]], a scassos quilómetros de la corte obetense, que segundo un recente studo de la Ounibersidade de Obiedo, possiblemente serbiu cumo corte alternatiba çtinado a la recepçon i atos judiciários adonde Ramiro i ls sous partidários tener-se-iban assentado antes de acometer la catura de Nepociano.
Ramiro I cunseguirá cunsulidar-se ne l trono sendo la cabeça andiscutible dua dinastie, que se sucederá por lhinha masculina até bien entrado l seclo XI. La maiorie de ls storiadores coinciden an assinalar la amportança para la Galiza de l candidato de la sue aristocracie ser l bencedor, assi [[Ramón Menéndeç Pidal]] oupinou que "cun Ramiro I fui Galiza que prebaleciu ne l teta de la monarquia"<ref>Péreç de Urbel, J.,p.60, Tomo VI de la ''Storia de Spaña'' dirigida por Menéndeç. Madrid, 1965</ref>, cuncluson parecida a la que chegou [[Bicente Risco]] quando apuntaba, na sue ''Storia de Galicia'', que "a partir de Ramiro I ampeçou-se un predomínio de la Galiza ne l teta de l reino oucidental"<ref>Risco, Bicente, ''Storia de Galicia ''.Bigo, 1978, p.92</ref>. Para alhá desso, cun este monarca ampeçar-se-iba ua spanson territorial que treminarie ne l final de l seclo IX cula antegraçon de las cidades i tierras de la bacie de l [[Douro]]. A partir de l reino de Ramiro I, ampeçou ua sucesson patrilineal, de pais a filhos.
Assi pus, l sou filho heirdeiro, [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho]] acediu al trono an [[850]], ''mortuus st Ranimirus filius Veremudi rex Gallecie eit filius eius Ourdonius sucessit in regno''<ref>Storiae minores, XXVII, p. 123.</ref> (muorto Ramiro, filho de Bermudo rei de la Galiza, sucediu-lo l sou filho Ourdonho ne l reino), tal qual cunta [[Rodrigo Ximéneç de Rada]] ne l [[seclo XII]]. An que pese a la brebidade de l sou reinado de dezesseis anhos, cunseguiu spalhar l reino até [[Lion]], [[Astorga]], [[Tui]] i [[Amaya|Amaia Patrícia]] segundo las crónicas de [[Afonso III]]<ref>Crónicas Sturianas, ed. João Gil Fernándeç, José L.Moraleijo, João I. Ruiç de la Peña, berson ''Rotense'', p.218</ref>. Durante l sou reinado, la Galiza biu-se atacada por ua baga de ancursones [[normandos|normandas]] que serien derrotadas pul conde Pedro<ref>Crónicas Sturianas, ed. João Gil Fernándeç, José L.Moraleijo, João I. Ruiç de la Peña, ''Crónica Albeldense'', p.250</ref>. Cun [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho I]] ampeça-se l grande porcesso de spanson territorial de la segunda metade de l [[seclo IX]], que lhebarie la ancorporaçon pa l ''Christianorun Regnun'' de la Galiza meridional, trabalho que cumpletarie l sou filho [[Afonso III]]<ref>Lhópeç Teixeira, 2003 p.112</ref>, nieto de [[Ramiro I]].
=== L reinado de Afonso III i l neogoticismo ===
Cul falecimiento de [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho I]] an [[866]] ampeçaba l sou reinado [[Afonso III]]. Fúrun dous ls acuntecimientos políticos mais çtacables durante l sou reinado; por un lhado na segunda metade de l seclo IX fui acadada la ancorporaçon pa ls domínios de l ''[[Regnun Christianorun]]'', de l territórios situados antre [[Minho]] i [[Douro]], i pul outro lhado la eilaboraçon de ls artefatos eideológicos neçairos para cunsulidar la sue lhegitimidade política i ls aliçaces de l nacente stado.
[[Fexeiro:Galicia891.png|thumb|left|340px|Mapa político de l Noroeste de la [[Península Eibérica]] an [[891]].]]
Ls sfuorços de Afonso III por ampor la sue lhegitimidade política ourientórun-se a demunstrar la eisisténcia dua lhinha heireditária precedente ininterrompida nun solo al lhongo de l seclo VIII i IX, senó anclusibe remontando até [[711]] para antroncar diretamente cun ls reis anteriores, ó seia, cun ls besigodos, de ls quales assi cunseguia ser cunsidrado sucessor natural por ardança afastada. Para esso fui perciso criar ua sequéncia (quier cierta ó nó) de reis capaç de anchir l bazio stórico de l seclo VIII, i ademales fazé-los partícipes deste mesmo cumbencimiento de ls antecedentes besigodos, eideologie que recibe l nome de [[neogoticismo]].
Assi, sob l mandato de [[Afonso III]] son redigidas ne ls círclos próssimos a la Corte dues crónicas: la [[Crónica Albeldense|Albeldense]], redigida antre 881 i 883 (se bien que las solas cópias cunserbadas séian de finales de l seclo X) i la coincida cumo [[Crónica de Afonso III]], desta eisisten dues bersones, la chamada [[Crónica Sebastianense|Sebastianense]] i la [[Crónica Rotense|Rotense]].
Nesta redadeira chega-se la atribuír la [[Pelágio de las Stúrias]] la spresson ''Spes nostra (...) sit Spanie salus eit Gotorun gentis eisercitus reparatus'' (la nuossa sperança de salbar la Spanha i restaurar l eisército godo). Cun este ciclo cronístico, Afonso III pretendiu çtacar la cuntinidade relegiosa i crestiana de l antigo stado besigodo i la nuoba monarquia nacente na [[Gallaecie]], contra de l poder stablecido an [[Córdoba]]. Estas crónicas fázen antroncar pessonalmente Pelágio cun antigos monarcas besigodos, ua studada i antressada lhinha sucessória que de qualquier jeito tenerie sido inda de menor lhegitimidade que la de [[Abd al-Aziç ibn Musa]], casado cula derradeira reina bisigoda, [[Eigilona]], i antoce lhegitimo senhor de ''Spania''.
Ls monarcas [[Obiedo|obetenses]] i ls sous predecessores, antoce, fúrun cunsidrados antencionalmente pulas crónicas afonsinas cumo restauradores de l reino besigodo grácias a la rebelion ampeçada nas Stúrias, trasmitindo l lhegado de la monarquia toledana para [[Obiedo]] cula ajuda de la “probidéncia”.
Assi i to, ls andícios stóricos (arqueológicos i documentales) demunstran la sue falsidade, chegando la rotense a afirmar que al mesmo tiempo fúrun repoboadas la própia Stúrias i zonas marítimas de la Galiza, ua eirracionalidade que bisaba apersentar un território çpoboado i bazio, totalmente afastado de la rialidade, i adjudicando la sue restauraçon la reis antecessores, que nunca eisercírun tal fato. L [[neogoticismo]] custituiu l angrediente mais reconhecido de las crónicas de la época de [[Afonso III]], antroduzindo un mito duradouro ne l tiempo, que serie, quier por eignoráncia quier por antresse, cunsidrado cumo fuonte fidedigna por numerosos outores spanholes zde l seclo XIX.
=== Traslado de la corte para la cidade de Lhion ===
La cunsulidaçon de la monarquia galaica propiciou que al redor de [[910]] ls monarcas decidissen trasladar la corte de [[Oubiedo]] la [[Lhion]]. Sin dúbeda fúrun decisibos ls fatores eiquenómicos na decison, trataba-se de ampulsionar ls itinerários de la circulaçon houmana i comercial que lhigában cun [[Fráncia]] i cula Spanha muçulmana, aprossimando-se eiquenomicamente la esta redadeira de jeito amportante. La cidade de Lhion, situada na Galiza zde l [[Ampério Romano]] supunha un amportante anclabe, cunfluindo ne l eixe Astorga-Lhion dues amportantes rotas; por ua faixa la bie que ounie la antiga capital sueba, [[Braga]] cula cidade gala de [[Bordéus]], i por outra la [[rota de la prata]], que chegaba la Galiza zde ''Spania'', passando pulas cidades de [[Sebilha]] i [[Mérida]]. L fato de Lhion carecer de bispo i senhores feudales —nun assi na bezina [[Astorga]]- bien cumo acuntera cun [[Oubiedo]], fazie daquele antigo assentamiento melitar romano ua ancruzilhada idónea para assentar la nuoba corte.
Cumo cunsequéncia de l traslado de l trono, ls reis de to Galiza parórun de ampregar l títalo de ''obetense'' para se antituláren ''lhegionense'', ye dezir "de Lhegio", aludindo a la cidade de ''Lhegio'' (atual [[Lhion|Lion]]), na que recaia la nuoba ''sede régia''. Lhion, ua
cidade strategicamente útele situada na Galécia de la alta Eidade Média cumo çtacában ls própios crestianos ''in cibitate que bocitatur Lhegio, território Gallecie''<ref>ACLe, doc. 6</ref> (na cidade que chaman Lhion, território de la Galiza) ó ''in Lhegione de Galletie''<ref>ACLe, doc. 192</ref> i muçulmanos, tornaba-se an percípios de l seclo X na nuoba capital de la Galiza.
[[Fexeiro:Psalter mappamundi.jpg|thumb|left|220px|Saltério de [[Londres]], mapa-múndi anglés adonde se repersentan las naciones coincidas, na parte anferior reconhecen-se las situaçones de la "[[Galiza]]" i "[[Spánia]]". Seclo XII.]]
=== Cuntenda cebil de l seclo X ===
L derrocamiento de l gobierno de [[Afonso III]] puls sous filhos an [[910]], serie l prelúdio dun lhongo período de anstablidade política, na que defrentes façones de la família rial lhutórun antre si por oubter l gobierno de la capital, Lhion, i an giral de to la [[Galiza]], apoiados por defrentes grupos aristocráticos territoriales que tentában ampor l sou peso político na capital i ne l cunjunto de l reino. Depuis de l derrocamiento de [[Afonso III]] pul sou filho maior, Garcia, este se ampós an Lhion, cumo rei de to la Galiza, pul sou lhado la aristocracie propiamente galhega apoiará la Ourdonho, filho segundo de [[Afonso III]] i casado cun Eilbira, i finalmente l terceiro filho, [[Froila II|Froila]] gobernará las tierras sturianas, ó seia, las tierras antre la cordilheira Cantábrica i la cuosta.
La relaçon antre ls armanos son stritamente feudales, Garcia goberna to Galiza zde Lhion, sou armano maior [[Ourdonho II|Ourdonho]], rende-le bassalaige zde la sue jurisdiçon oucidental, i Froila la este redadeiro, i por bias desso la Garcia an redadeira anstáncia. Muitos outores antenden tal eisercício cumo la criaçon dun nuobo reino l de Lhion (por tener la capital nesta cidade), anquanto outros apoian la eideia dua suposta criaçon de trés reinos (Galiza, Lhion i Stúrias); mas, l reino nunca parou de ser l mesmo i sob la mesma família rial nin perdiu la sue cuncepçon unitária, cumo se manifesta frente de la muorte de Garcia ([[914]]) heirdando l trono sous armanos sucessibamente i cun total normalidade, prática semelhante la acuntecida pula [[Dinastie Capetiana|monarquia francesa de l capetos]], adonde cun muitos ducados fui mantida la eideia de la ounidade de l reino.
Las tensones anternas ampeçórun por buolta de [[924]], cula sucesson de [[Ourdonho II]], porduzindo grandes ribalidades antre ls filhos deste, i sou armano [[Froila II]]. Serie la lhinhaige de [[Ourdonho II]] la que se amponha la Afonso, filho de Froila, cun apoio de la aristocracie galhega propiamente, sendo repartidos de nuobo ls poderes antre ls filhos de [[Ourdonho II]]. Serie de nuobo l armano-mor -Sancho -coronado rei an Lhion, antoce rei de to Galiza, anquanto ls sous armanos menores, Afonso i Ramiro eisercírun cumo senhores feudales an defrentes territórios. An [[926]], [[Afonso IV]] çtronou Sancho cun apoio nabarro i fizo-se cul gobierno de Lhion; a la sue beç l sou armano menor, Ramiro, ajudado puls nobres galhego-pertueses spulsa-lo an [[931]], reinstaurando la stablidade monárquica an to Galiza até [[951]]
Árbitro nessa anstablidade fui [[San Rosendo]] que mediou antre [[Ourdonho IV]] i [[Sancho I]], ambos coronados an [[Santiago de Cumpostela]]. Resultado dua dessas rebeliones fui la coroaçon na Galiza de [[Bermudo II]] (982). Este derrotarie la [[Ramiro III]] de Lhion i unificarie outra beç ls dous territórios.
Cula spanson nabarra de [[Sancho III]], ls territórios de la Corona de Lhion quedórun reduzidos praticamente al Reino de la Galiza, até que l sou filho Fernando, l feturo rei de Castielha, derrotou l rei galaico-lheonés [[Bermudo III]]. Passado dominar l território galhego, i percurando la lhegitimidade ne l matrimónio cula armana deste, Sancha, bibiu-se ua purmeira speriéncia de ounidade de la Galiza i Lhion cun Castielha. Assi i to, i seguindo la política de ls monarcas de la época, Fernando I deixa an testamiento la partilha de ls sous reinos antre ls sous filhos.
=== Crise monárquica. Hostilidades cun Al-Andalus ===
[[Fexeiro:Reconquista4.jpg|thumb|right|220px| eiluminura mediebal de las Cantigas de Afonso X l Sábio, neilha aprecian-se eisércitos muçulmanos i crestianos.]]
Bitorioso grácias a la ajuda de ls nobres galhegos, [[Lion]] abria las puortas la [[Bermudo II]] an [[984]], zde adonde anton gobernarie to Galiza, ''Regnante Beremudo rex in Galezia'' (''reinante l rei Bermudo na Galiza'')<ref>Sahagún, doc. 355.</ref>. L nuobo rei apressou-se a ser reconhecido cumo tal por [[Almançor]] recebindo ajuda melitar de l [[muçulmano]]<ref>Ceballos, 2000.p 168.</ref> para fazer face als nobres ansurretos, que cula sue ajuda cunseguiu sufocar. Assi i to, la stensa stada de las fuorças muçulmanas ne l sul de l reino lhebou la [[Bermudo II]] la spulsá-las por las cunsidrar fuorças de acupaçon, rompendo de fato la aliança cun [[Almançor]]. La rutura desta aliança salientou la ancapacidade de l rei de afrontar sastifatoriamente la guerra contra l general muçulmano, al perder an [[987]] amportantes cidades de l sul de la Galiza, cumo [[Coimbra]] i [[Biseu]] ademales de sofrer l assalto i saqueio de outras cidades cumo [[Astorga]], [[Cumpostela]] i la mesma [[Lion]], bendo-se fuorçado Bermudo a aceitar la persença de gobernantes muçulmanos an [[Tuoro]]<ref>1 de márcio, 998, Sahagún, doc 356.</ref>. Las campanhas lhebadas a cabo por Almançor antre [[987]] i [[996]], cessarian cun ua aliança régia que ratificou la paç pula bie matrimonial al se casar l própio [[Almançor]] cun ua filha de Bermudo al assinar la paç an [[996]]<ref>Ceballos, 2000, p.190.</ref>, i l rei [[Abdalá de Toledo]], cun ua armana de [[Afonso B]].<ref>Crónica Giral, ed. Lhorenzo, 1975, p.226.</ref>.
L reinado de [[Bermudo II]] benerie supor la cunfirmaçon dun achegamiento als antresses galhegos, materializando-se na criaçon de l solo heirdeiro, l feturo [[Afonso B]], sendo la sue eiducaçon cunfiada al poderoso duque galhego, [[Mendo Gonzáleç]]<ref>Crónica de Pelayo, ed. Martín 1995, p. 506</ref>, l qual seneficaba depositar l poder an manos deste setor de la nobreza, neutralizando assi la lhonga hostilidade padecida puls reis an nome de ls cundes de Castielha, mas an absoluto treminou culha.<ref name="Lhópeç Carreira, 2005, p.397">Lhópeç Carreira, 2005, p.397.</ref>. L reinado de [[Afonso B]], ''Rex Gallitianus''<ref>Maraball, 1981, p. 109 (Ademar de Chabannes, Chronica, 194-195)</ref> ("rei de la Galiza") supós la cunsulidaçon anstitucional que la monarquia galhega perdera al lhongo de l seclo X, adonde bários nobres se proclamórun reis cul apoio de l nobres, quier an [[Cumpostela]] quier na cidade de [[Lion]]. Ne l sou cúrtio reinado, amprendiu la restauraçon de cidades cumo Lhion, i la recunquista de las cidades de [[Coimbra]] i [[Biseu]], que tiempo antes cunquistara [[Almançor]]. Serie ne l assédio desta redadeira an [[1028]] que ua seta acabarie cula sue bida, heirdando l trono [[Bermudo III]]
=== Cunflitibidade antre ls reinos de la Galiza i Nabarra ===
L casamiento de l rei de [[Reino de Nabarra|Nabarra]], [[Sancho Garcés III]] cula cundessa castelhana, [[Munia Sáncheç]] propiciou an percípios de l seclo XI, ua amportante cunflitibidade antre l monarca galhego [[Bermudo III]] i l nabarro, pus se bien que [[Castielha]] i ls sous cundes les serbian bassalaige als monarcas galhegos de [[Lion]], l matrimónio de Sancho cun Múnia semelhaba lhegitimá-lo para eisercer demandas de soberanie, ó quando menos para anterbir de fato nesse território ouriental sito antre ls rius [[Araduei]] i [[Pisuerga]], an Castielha, yá ne ls cunfines de la Galiza de l seclo XI.
L fato de Sancho Garcés ser tan lhigado la Castielha propiciou que na documentaçon figure cun un domínio régio subre Castielha, sin por esso questionar la superioridade de Vermudo, aludindo a el cumo ''amperator dommus Beremudus in Galleécia"'', ó seia, "amperador Don Bermudo na Galiza"<ref>Decumiento de [[1029]]. San João de la Peña. [http://www.osoa.net/Articles/El_romanico,_el_arte_del_reino_de_Nabarra..pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Inda assi, todo esto supunha ua situaçon andiscutiblemente ambígua i propensa al lhitígio.
Las cumplicadas relaçones antre ambos ls reinos parecian chegar a ua efémera trégua cul casamiento de la armana de Bermudo, [[Sancha]] cul conde [[García Sáncheç]] de Castielha, cunhado de Sancho Garcés, casamiento que se benerie celebrar an [[1029]], mais dies antes de las núpcias l castelhano fui assassinado an Lhion pula [[casa de Bela]], ouponentes a qualquier enlace que seneficara l achegamiento antre la monarquia galhega i ls cundes castelhanos.
[[Fexeiro:galician-basques.png|thumb|right|330px|Mapa de la çputa territorial por [[Castielha]] antre ls monarcas de la [[Galiza]] i [[Nabarra]], an percípios de l seclo XI.]]
A la muorte de Garcia Sáncheç, la sue armana Múnia assumiu l total cuntrolo de l cundado de Castielha, i propíciou que Sancho Garcés ampeçasse anton la direta anterbençon an Castielha, assumindo l títalo subre essa zona. Assi an [[1034]], l nabarro chegou la se apersentar na cidade de Lhion cumo rei, oubrigando la [[Bermudo III|Bermudo]] la se retirar als territórios de la atual Galiza, adonde cuntaba cun sólidos apoios, mas retornou al anho cuntinante mantendo la dignidade régia subre la capital galaica.
An [[1032]], Bermudo, nun derradeiro sfuorço diplomático, casa la sue armana [[Sancha]] ''filian Adefonsi Galliciensis regis''<ref>Crónica Silense, ed. Péreç/Gonzáleç, 1959, p. 179</ref> (filha de Afonso, rei de la Galiza) cun Fernando Sáncheç, segundo filho de Sancho Garcés, i feturo [[Fernando I]].
=== Seclos centrales ===
[[Fexeiro:WesternEurope BeatusOsma.jpg|thumb|left|240px|Mapa-múndi de l Beato de Burgo de Osma. Na [[península eibérica]] aprecie-se na metade sul l nome "Span" (Spánia), an to l norte-noroiste l nome "Galleécia" i na sue faixa costeira norte "Stúrias". Catedral de Burgo de Osma. Anho [[1086]].]]Cula muorte de [[Bermudo III]], l trono de la Galiza recai na armana Sancha que por dreito sucessório heirdaba to l reino, cunseguindo l sou marido nabarro, [[Fernando I|Fernando]], ser coronado cumo rei cunsurte de la Galiza, gobernando de la cidade de [[Lion]]. Cunseguirian ambos ls dous manter l território heirdado i mesmo ampliá-lo, recuperando alguas cidades perdidas cumo la amportante [[Coimbra]], que boltaba a render bassalaige als reis galhegos, anque ser l sou gobernador [[muçulmano]].
La muorte de l rei [[Fernando I]] an [[1065]], repersentou un nuobo cunflito anterno ne l qual, sin un heirdeiro solo, ls trés armanos maiores passórun a gobernar ls territórios ne ls que cunseguiran stablecer relaçones, se bien que parte de la storiografie cunsidra tal fato cumo ua repartiçon yá predisposta por [[Fernando I]] antes de la sue muorte, a titulaçon de Sancha cumo reina inda, i la auséncia de qualquier decumiento de repartiçon feito por [[Fernando I]] ó [[Sancha]], lheba a pensar que nun eisistiu tal repartiçon. Anhos mais tarde, cada un de l trés filhos aparece gobernando defrentes territórios na qualidade de reis, assi l maior, Sancho domina las tierras ourientales, Castielha ''grosso modo'', Afonso la capital, Lhion i las sues tierras próssimas bien cumo Stúrias, i l terceiro Garcia heirda las tierras galhegas de [[Coimbra]] al [[cabo Ortegal]]. Esto tenerie por cunsequéncia la fragmentaçon de l reino de la Galiza, se bien que l termo "Galiza" cuntinarie sendo ampregue para estas tierras.
Garcia restaurou las sedes de [[Tui]] i [[Braga]] i benceu bários conatos de aneixaçon, mas finalmente fui deposto puls sous armanos [[Sancho II de Castielha]] i [[Afonso VI de Lhion]] an [[1071]]<ref>Esta stória chegou a anspirar la [[Bitor Hugo]] la criaçon de la eipopeia [https://fr.wikisource.org/wiki/La_Lhégende_ç_siècles_-_B.1._Le_Petit_roi_de_Galice ''Le Petit Roi de Galice''] ([[L reizinho de la Galiza]]), ancluída na purmeira série de la obra ''[[La Lhégende ç siècles]]''.</ref>, i recluído cumo prisioneiro nun castielho até la sue muorte. Ls armanos de Garcia assinarian yá an [[1071]] cul títalo de reis de la Galiza na documentaçon galhega de l momiento. Garcia falecerie an márcio de 1090 ancarcerado nun castielho lheonés, sendo-le siempre reconhecida la dignidade rial. La Galiza passou a ser gobernada por [[Raimundo de Borgonha]], casado cula filha de Afonso VI de Lhion, dona [[Urraca]] -''totius Gallecie amperatrix''- (''gobernante de to Galiza'').
La nuoba situaçon nun se alcançou sin resisténcias. Se bien que que las nuobas son cunfusas, alguns susténen que l conde [[Rodrigo Obéquiç]] ancabeçou ua rebelion que tardou bários anhos an ser sufocada. Eigualmente, l bispo de Santiago [[Diego Páeç]] fui deposto ne l [[Cuncílio de Husillos]] (1088); antre ls motibos de tal deposiçon ten-se citado un suposta tentatiba de cuncertar un acordo cun [[Guilherme l Cunquistador]].
Passado la muorte de Don Garcia na prison, an [[1096]] [[Afonso VI de Lhion|Afonso VI]] partilhou l território an dous [[cundado]]s, un correspondente a las tierras galhegas i l outro a las pertuesas que dou la [[Anrique de Borgonha]], pai de l purmeiro rei de Pertual [[Afonso Anriqueç]].
La muorte de Sancho nun amplicou l fin de las çputas. Sou filho maior, [[Garcia Sáncheç III]] heirdaba l trono de [[Pamplona]], i seguia a ampregar l títalo subre Castielha; pula sue parte, l sou armano menor Fernando, casado cun Sancha, heirdou l cundado de Castielha bien cumo la formal bassalaige feudal la [[Lion]], i al sou cunhado, [[Bermudo III]]. Assi i to, la lhegitimidade de ambos ls reinos subre Castielha parecie star abierta tanto la [[Pamplona]] quanto la [[Lion]], i assi an [[1037]] ls dous armanos nabarros, [[Garcia]] i [[Fernando Sáncheç]], apersentan batailha la [[Bermudo III]], adonde faleciu presumiblemente lhiderando la purmeira fileira de la carga de cabalharie.
=== L nacimiento de l reino de Pertual ===
[[Fexeiro:Statue King Afonso Henriques Portugal.JPG|thumb|150px|right|Státua de [[Afonso Anriqueç]] ne l [[Castielho de San Jorge]] an [[Lisboua]], réplica de la oureginal, feita por [[Soares de l Reis]], que se ancontra an [[Guimarães]]]]
An [[1091]] la princesa [[Urraca]], filha de l rei [[Afonso VI]] casaba cun [[Raimundo de Borgonha]] un amportante nobre borgonhés, filho de Guilherme I de Borgonha i que assistira cumo cruzado para lhutar contra ls [[almorábidas]]. Las bitórias melitares de l borgonhés, i la altura de las sues relaçones familiares na Ouropa propiciórun la cumbeniéncia de l enlace matrimonial, al que Afonso VI outorgou un amportante dote, l gobierno de las tierras galhegas, zde l [[cabo Ortegal]] até Coimbra, cul títalo de cundes tanto la Raimundo cumo la Urraca. dous anhos mais tarde, an [[1093]], outro cruzado francés [[Anrique de Borgonha]], nieto de l duque Roberto I, tomaba a mano de la filha menor de Afonso VI, [[Teresa de Lhion]] recebindo l gobierno de l [[cundado de Portucale]] i Coimbra, fundado l de Portucale an [[868]] pul nobre galhego [[Bimara Péreç]] i que cumprendia las tierras situadas antre l Minho i Douro. Arrumaba-se deste jeito, ua cumplexa rede de relaçones feudales, por un lhado l rei Afonso VI, que gobernaba to la Galiza i Toledo, recebie bassalaige feudal de Raimundo i Urraca que gobernában las tierras galhegas zde Ortegal até Coimbra, estes a la sue beç recebien-na de [[Teresa de Lhion|Teresa]] i [[Anrique de Borgonha]].
Las custantes derrotas sofridas ante ls almorábidas i l crecente çcontente de l rei cula política admenistratiba de l sou genro -Raimundo-, seran las rezones que lheben la Afonso VI a retirar ls dreitos feudales que este i Urraca tenien subre Pertual, eiquiparando l domínio destes al de Anrique i Teresa. Assi pus, ambora l Cundado Portucalense seguisse a fazer parte de la Galiza, na prática paraba de render bassalaige la [[Raimundo de Borgonha]] i [[Urraca]], para prestar bassalaige diretamente al rei de to Galiza, Afonso VI, probocando cierto çcontente antre la nobreza galhega la norte de l riu [[Minho]].
A la muorte de Anrique an [[1112]], sucede-le la biúba deste, D. Teresa ne l gobierno de ls dous cundados durante la menoridade de l sou filho [[Afonso Anriqueç]]. Formában-se dues tendéncias, la de achegamiento a la politica quemun galhega, cul nuobo rei, [[Afonso Raimúndeç]], ó la manutençon dun fuorte poder cundal cun aspiraçones a la proclamaçon rial de l heirdeiro cundal. La ascenson de [[Cumpostela]] la cundiçon de metropolitana an detrimiento de la stórica Braga i la tendéncia de achegamiento de Teresa a la política la norte de l [[Minho]] materializado ne l casamiento cun [[Fernán Péreç de Traba]] precipitan ls acuntecimientos ne l cundado de Pertual. L arcebispo de Braga -arrebatado de las relíquias de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso]] pul mesmo [[Diego Gelmíreç|Gelmíreç]] an 1102- i ls grandes aristocratas pertueses -antressados nun maior poder territorial- fúrun ls percipales baledores de las pretensones reales de Afonso Anriqueç. Ante tal situaçon, l rei galhego [[Afonso VII]] biaja para Pertual sitiando-lo an [[Guimarães]], até cunseguir la sue promessa de fidelidade, que finalmente le quemunica Eigas Muñiç.
Meses mais tarde an [[1128]] i frente de l çcumprimiento de Afonso Anriqueç, las tropas de Teresa i Fernán Péreç de Traba entran an Pertual, lhibrando-se la [[batailha de San Mamede]], adonde las tropas portucalenses saen bitoriosas. La muorte de Teresa, i la [[batailha de Ourique]] cunsulidan finalmente l cundado cumo reino an [[1139]].
Nacia assi un reino que, tenendo formado parte de l território de la [[Gallaecie]] zde l [[Ampério Romano]], i tenendo abrigado mesmo la capital de l reino (Braga) durante mui tiempo, adquirieb a partir de anton la sue própia personalidade percisamente na medida an que se defrenciaba de la [[monarquia galhego-lheonesa]], cujas cabeças reitoras radicában an [[Lion]] i [[Santiago de Cumpostela|Cumpostela]]<ref>Lhópeç Carreira, 2005, p. 380.</ref>.
=== La Era Cumpostelana ===
{{Quote2 |Ls aragoneses antregan l castielho a la reina. Ouh!, quanta i que eicelente glória melitar proporcionou als galhegos aquel die an que l Batalhador aragonés se retirou ante eilhes!. Mas mui mas eicelente i alegre fui quando la corajosa fuorça de la Galiza protegeu la Castielha i als sous cabalheiros de l ataque de ls einimigos i oubrigou a antregar l castielho de l aragonés. Ouh bergonha!, ls castelhanos percisan fuorças alheias i son protegidos pula audácia de l galhegos!. Que será desses cobardes cabalheiros quando se marche l eisército de la Galiza, l sou scudo i proteçon?.| (Cacho de la ''[[Stória Cumpostelana|Storia Cumpostellana]]' ', Lhibro I, Capítulo 90)''.
}}
An [[1111]] la nobreza galhega ancabeçada pul [[Conde de Traba]] i [[Diego Gelmíreç]] coroan an Santiago de Cumpostela l filho de Urraca i Raimundo, Afonso Raimúndeç, cumo rei. Las razoes éran l miedo de que l nuobo matrimónio antre Urraca i Afonso de Aragon tubisse çcendéncia, algo que benerie coutar ls sous porjetos políticos i, assi mesmo, ls dreitos de l feturo "Amperador", cumo lhegítimo sucessor de Afonso VI (sendo l feturo [[Afonso VII]] de Lhion i Castielha ne l cómputo de Castielha). Sustenie l nuobo rei la fuorça melitar de l bispo cumpostelano i la de l conde [[Pedro Froilaç de Traba]], que fura l sou protetor i tutor durante to la sue anfáncia. L sentido de la coroaçon fui preserbar l dreitos de l filho de Don Raimundo de Borgonha subre l Reino de la Galiza, nun momiento an que Urraca, yá biúba, antregaba de fato Castielha i Lhion al sou nuobo home [[Afonso l Batalhador]] de Nabarra i Aragon. Na rialidade, la cerimónia cumpostelana tubo mui mais, nun purmeiro momiento, de simbólica que de efetiba i, de fato, até la maioridade de Afonso VII, i la muorte de la sue mai, to l cunjunto norte-oucidental benerie bibir ua etapa de cumbulson cun frequentes alianças i contra- alianças antre mai i filho i inda antre esta i l sou sposo aragonés, cun Diego Gelmíreç siempre persente neilhas.
Neste clima de guerra i aprobeitando que [[Calisto II]], tio de l rei de la Galiza, chega al Papado, Gelmíreç cunsegue l arcebispado para Santiago de Cumpostela (1120). Las pretensones de l bispo éran que Cumpostela fusse reconhecida cumo eigreija metropolitana de la Galiza, contra ls dreitos tradicionales de ostentaba [[Braga]] zde ls tiempos de [[Martico de Dume|San Martico de Dume]]. Calisto II nun aceita i decide criar ua nuoba jurisdiçon, que supunha ua anomalia ne l poderio eclesiástico peninsular i que, para alhá desso, eisercia l sou poder nun subre ls territórios galhegos an que staba lhocalizada geograficamente, senó na antiga jurisdiçon de [[Mérida]] (Stremadura atual i tierras la sul de l riu Douro).
Braga quedaba assi rodeada pula jurisdiçon de Cumpostela i, delantre este peligro, torna-se l centro de l mobimiento andependentista de l Cundado de Pertual. An [[1128]] l lhíder de la nobreza galhega [[Fernon Peres de Traba]] i [[Teresa de Pertual]] que çpregában un poder outónomo ne l spácio galaico-pertués son bencidos pul filho de la redadeira, [[Afonso Anriqueç]]. Este serie l gérmen de l feturo reino pertués apartado de la Galiza i Lhion.
A la sue muorte, Afonso VII debediu ls sous reinos ([[1156]]), cedendo Galiza i Lhion la [[Fernando II]].
Fernando II fizo ua política de cuncesson de cartas-póboas, que yá ampeçara l sou pai i atiradeira antre outras, las bilas de Padron, Ribadabie, Noia i Pontebedra tamien dou un pulo fundamental a la [[catedral de Santiago de Cumpostela]]. Sou filho [[Afonso IX]] mantebe la mesma política fundando al lhongo de la cuosta, Betanzos, La Corunha, Baiona, Ferrol i Neda. Estas bilas de rialengo suponen ua berdadeira reboluçon na strutura social de la época porque, por un lhado, inauguran la dibersificaçon eiquenómica, rasgando cula outarquia de ls seclos anteriores i facilitando l zambolbimiento de las atebidades pesqueiras i pré-andustriales ourientadas a la eilaboraçon de matérias primas, peixe salgado subretodo, que se comercializa atrabeç de l portos, pul outro lhado, serben para cunsulidar socialmente ua série de "lhinhaiges" ó "casas" que ténen na sue ourige als segundos de la grande nobreza i a la fidalguia lhocal, que se reparten ls cargos municipales i admenistratibos (prefeitos, regedores, juízes, [[meirinho]]s). Cria-se assi ua protoburguesie ne l reino que mesmo chega a antroduzir ne ls mosteiros rurales ls sous nembros: priores de nome i fidalgos de bocaçon, mais preocupados puls antresses de las sues casas que puls eideales monásticos. Ye ua política de fortalecimiento de l eilemiento ourbano frente a la grande nobreza.
[[Fexeiro:Galiciamaptimes.gif|thumb|right|200px|Eiboluçon territorial de la [[Galiza]] al lhongo de ls seclos até la sue zapariçon cumo reino an 1833.]]
Tamien se porduç, al lhongo deste seclo, un rápido crecimiento populacional que, ne l meio rural, se traduç an mais braços para trabalháren a tierra i, cumo cunsequéncia, abren-se nuobos spácios i colonizan-se i aran-se tierras birges sob la direçon de ls grandes mosteiros. Esto, ounido a la melhora de ls apareilhos de lhaboura i al aperfeiçoamiento de ls sistemas de cultibo, gera un oumiento de la pordutibidade que repercutirieb ne l nible de bida. La repartiçon dessa maior pordutibidade antre ls camponeses i ls senhores rializa-se mediante l stablecimiento de l [[foro]]s.
Las trasformaçones eiquenómicas i sociales acarretan cámbios perfundos na mentalidade i ampeça-se, nas bilas, ua renobaçon relegiosa de mano de las ordes mendicantes, subretodo de l franciscanos, que trazen germes de reformas sociales.
Cun estes monarcas l centro bital de ls reinos ye Cumpostela, adonde reside la corte galhega, i l sou splendor quedou perpetuado pul [[Mestre Mateus]] ne l granito de la Catedral i, subretodo, ne l [[Pórtico de la Glória]] i Prataries. De la prosperidade de l reino dan fé tamien las inumerables custruçones románicas que inda eisisten na Galiza. A outro nible menos bisible, la cultura galhega reflete-se na criaçon lhiterária, que quedou plasmada na redaçon de la ''[[Stória Cumpostelana]]'' i de l ''[[Códice Calixtino]]''.
Afonso VIII, dou an ardança ls reinos de la Galiza i Lhion a las filhas que tubira cun Teresa de Pertual: [[Dona Sancha]] i [[Dona Aldonça]]. Acauso estes dous reinados, l de Fernando II i Afonso IX —Afonso VIII na cronologie galhego-lheonesa— custituen l momiento central na possiblidade de custituir un spácio galhego-lheonés própio, nun momiento an que la monarquia patrimonial deixaba passaige yá a la de caráter territorial.
=== L fin de la monarquia galhego-lheonesa ===
[[Fexeiro:Tumbo de Toxos Outos. Fernando y Alfonso, reyes de León y Galicia.jpg|thumb|right|220px| eiluminuras mediebales de [[Fernando II]] i [[Afonso VIII]]. Derradeiros reis de la Galiza i Lhion. Tumbo de [[Toxosoutos]]. s.XIII.]]
Até ampeços l [[seclo XIII]], ls reinos peninsulares aneixában-se mediante l casamiento ó la ardança sob la pessona dun rei. Finado ó deposto l rei estes se partilhában antre ls defrentes heirdeiros de modo que garantiran la sue andependéncia. Ne l causo de ls monarcas galhegos l dreito de ardança era andistinto para homes i para mulhieres.
[[Afonso VIII]] casara dues bezes. De l sou purmeiro matrimónio cun [[Teresa de Pertual]] tubo dues filhas, Sancha i Aldonça. L sou segundo casamiento fui cun [[Berenguela de Castielha]], de la qual tubo quatro filhos; Fernando, Afonso, Custança i Berenguela. Para manter la andependéncia de ls reinos de la Galiza i Lhion, [[Afonso VIII]] ne l sou testamiento aplicou l dreito galhego de ardança, que eigualaba na sucesson homes i mulhieres, deixando Aldonça cumo fetura reina de la Galiza i Sancha cumo fetura reina de Lhion. Assi i to Fernando, primogénito de l sou segundo casamiento yá era rei de Castielha pula renúncia al trono de la sue mai, la castelhana Berenguela, ambicionaba spalhar la sue outoridade régia nun solamente an Castielha, mas tamien na Galiza i Lhion. Assi pus, Aldonça i Sancha cuntórun cul massibo apoio de la nobreza i eigreija galhega, salbo ls bispos de Lhugo i Mondonhedo.
Mas, l [[reino de Lhion]], mais binculado la Castielha geograficamente i culturalmente, preferiu la ounion política cun esta. Berenguela, mai de [[Fernando III|Fernando de Castielha]], cunsegue l apoio de [[Sancho II de Pertual]] para ampedir que Galiza i Lhion se tornen outra beç an reinos andependientes, i ambos pressionan la [[Teresa de Pertual]], purmeira mulhier de Afonso VII para forçar Aldonça i Sancha a renunciar al sou dreito lhegítimo de ardança. Finalmente, las anfantas renuncian i [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III]] cunsegue l trono de la Galiza i Lhion que, inda de cunserbar l sou títalo de Reino, passan a ser gobernadas zde Castielha.
=== Galiza i la Corona de Castielha ===
La amposiçon de [[Fernando III]] cumo heirdeiro subre ls reinos de la Galiza i Lhion, amplicou l ampeço dua etapa de decadéncia i ua negatiba eiboluçon de ls antresses gerales de l reino, sendo la nobreza cundal galhega i ls cunceilhos de ls burgos galhegos ls grandes prejudicados. Apartados de l alto nible de las decisones dua Corte radicada an [[Castielha]], la [[Galiza]] passaba de núcleo la periferie dua corona gobernada por castelhanos<ref name="Lhópeç Carreira, 2005, p.397"/>.
Assi i to, la associaçon política de la [[Corona de Castielha|corona castelhana]] (Castielha-Toledo) i la lheonesa (Galiza-Lhion) seguia a ser na pessona de l rei pus ambas las corona mantenien las sues peculiaridades anstitucionales, assi na Galiza-Lhion mantebe-se cumo código lhegal l ''Lhiber Iudiciun'' —al cuntrário que acuntiu na [[Corona de Castielha]]—, mesmo quando ls assuntos éran julgados pula Corte estes éran çpachados de acordo cul código bigente an cada corona<ref>Proter, 1988, p. 128.</ref>.
Cul reinado de [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III]] ([[1230]]-[[1254]]) l centro de poder político de l reino de la Galiza traslada-se la [[Castielha]], la corte rial abandona [[Santiago de Cumpostela|Cumpostela]] i ampeça-se ua política de tendéncia [[centralismo|centralizadora]]. La Galiza cuntina a ser [[monolingue]] i to la sue documentaçon pública era redigida na lhéngua de l reino, l [[Lhéngua galhega|galhego]], ambora a partir de agora ls decumientos que chegassen de la Corte benerien yá redigidos. La política centralizadora de Fernando III manten-se durante l reinado de l sou filho [[Afonso X]], que antroduziu pula purmeira beç un repersentante judiciário de l Reino ne l gobierno de Cumpostela, i pouco mais tarde antregará la sé cumpostelana a un arcebispo de Balladolid, ampeçando un porcesso que treminará por trocar ls bispos galhegos por funcionários públicos de Castielha.
Mas, anque deste fato, l cierto ye que al lhongo de to l período mediebal, i até la chegada al poder de l [[Reis Católicos]], ls nobres galhegos seguiran a bibir nun stado de prática semi-andependéncia a respeito de la corona castelhana.
=== Apoio de Fernando I de Pertual a la causa galhega ===
[[Fexeiro:Fernando-P.jpg|thumb|right|200px|Fernando I, rei de Pertual.]]
La muorte de [[Pedro I de Castielha|Pedro I]] an [[1369]] amplicou l triunfo aristocrático an Castielha<ref>Lhópeç Carreira, 2005, p.406.</ref>, adonde fui coronado [[Anrique de Trastámara]], candidato senhorial; assi i todo, an que pese las pretensones deste, a maior parte de ls nobres galhegos nun l reconhecírun cumo tal i cul beneplácito de l munecípios de l reino demandórun cumo rei la [[Fernando I]] de Pertual an [[1369]], assegurando-le ls sous partidários galhegos ''que lhebamtarian boç por eille (...) i que le darían las billas i l reçeberían por senhor, fazémdolhe dellas menaige''<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 1966, p. 75.</ref>. Porduç-se por un cúrtio spácio de tiempo la culminaçon prática de la repetida tendéncia de aprossimaçon antre Galiza i Pertual propugnada por anfluentes grupos sociales galhegos i atiba zde habie tiempo.
Acumpanhado zde Pertual por amportantes partidários nobres de la causa lhegitimista, seneficados repersentantes de la nobreza galhega, antre eilhes [[Fernando Péreç de Castro]] (cunde de Trastámara), l cabalheiro i senhor de Salbaterra, [[Álbaro Péreç de Castro]] i [[Nuno Freire de Andrade]] (mestre de la orde pertuesa de Cristo). A la sue antrada ne l reino de la Galiza fui triunfal i aclamado nas cidades<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 1966, p.86 "ls de la bila l saíran todos a recebir".</ref>.
Las medidas de gobierno de Fernando I passórun pula restauraçon de las praças-fuortes de [[Tui]] i [[Baiona]] antre outras, la lhibertaçon de l tráfego comercial antre Galiza i Pertual bien cumo l abastecimiento de cereal i bino por bie marítima a las populaçones galhegas mermadas pula guerra<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 966, p. 87. "Carregar an Lhisboua nabios i cebada i binos, que lhebassen todo aquele lhugar para ser bastecido".</ref>. Rializou eigualmente çposiçones an matéria monetária pa l que ''mandou fazer moeda de sous senhales d´ouro i prata, assi (...) na Crunha i an Tuy'', teçtemunhando las Cortes de Lhisboua de [[1371]] la balideç de las moedas andistintamente ne l reino de la Galiza cumo ne l de Pertual<ref>Oulibeira/Pizarro, 1990, I, p. 31.</ref>.
Assi i to, la persença de l monarca pertués ne l reino fui cúrtie. Anrique de Trastámara, assistido puls mercenários de las [[Cumpanhas Brancas]] ourganizou ua contra- oufensiba que oubrigarie la Fernando I a retornar la Pertual, fazendo-se deste jeito cul gobierno de la Galiza até la chegada de l [[John of Gaunt|Duque de Lhancaster]].
=== L duque de Lhancaster, rei de la Galiza ===
Solo dous anhos passado [[Fernando I de Pertual]] renunciar a las sues pretensones ne l Reino de la Galiza, solo un anhos depuis de la acupaçon de [[Tui]] por [[Diego Sarmiento]] an nome de l feturo rei [[Anrique de Trastámara]] i mantendo-se inda [[La Corunha]] fiel la [[Pertual]], [[João Fernándeç de Andeiro]] culminaba las gestones cun [[Anglaterra]]. Assinaba-se assi la [[10 de júlio]] de [[1372]] un tratado pul qual, Custança, filha de l rei [[Pedro I]], assassinado por [[Anrique de Trastámara]], reclamaba l sou dreito lhegítimo cumo sucessora ante este redadeiro<ref>Russell, 1942, p. 361.</ref>.
[[Fexeiro:dukeoflancaster.jpg|thumb|left|210px|Rendiçon de Santiago de Cumpostela la [[John of Gaunt]]. [[Jean Froissart]], Chronicles.]]
Assi fui que l marido de Custança, [[John of Gaunt]], duque de Lhancaster i filho de l rei [[Eduardo III de Anglaterra]] adota ls títalos reales de la sue mulhier (de la Galiza, Lhion, Castielha, etc.) çpondo-se la fazé-los efetibos.
La purmeira tentatiba frustrou-se quando la sue spediçon tubo de se zbiar, ne l [[Poitou]], para la cidade de [[Thouars]], urgida pula [[Guerra de l Cien Anhos]] na [[Fráncia]]. An [[1386]], apoiado pula bula papal de [[Ourbano IV]] que cuncedie l dreito a la [[Corona de Castielha]], zambarca na Pescadarie de la Corunha, mas sin afrontar l assalto de la cidade murada. Fúrun stablecidas anton capitulaçones, segundo las quales la cidade abrir-le-iba las puortas se antes era recebido an Santiago. Assi sucediu, i a seguir cunseguiu, sin solo resisténcia melitar, dominar l reino. Acumpanhado pula sue mulhier i filhas, assentou la sue Corte an Cumpostela. Dirigiu las sues ouperaçones para [[Pontebedra]], [[Bigo]], [[Baiona]], [[Betanzos]], [[Ribadabie]], [[Ourense]] i [[Ferrol]]. An Ourense las sues tropas assaltórun la cidade i fazirun retirar las tropas trastamaristas, anquanto Ferrol era tomado pul rei de Pertual [[João I]], aliado de l duque de Lhancaster. Ne l causo de [[Ribadabie]], la cidade fui resistida la este, i l própio [[Thomas Persey]] dirigiu un assédio de dies subre la bila, que acabou sendo tomada.
Passado estas açones melitares, praticamente to la Galiza quedaba an poder de l duque, cuncretamente passado que el i l rei pertués se fazirun cul domínio de Ferrol, assi la crónica scrita por [[Jean Froissart]] deixa-lo claro: ''aboient mis en lheur oubeissance tout le roiaulme de Gallice''<ref>Froissart, Chronique, t. 12, p.214.</ref>.
Mas, la eiboluçon de ls acuntecimientos melitares fui detreminada por ua eipidemia de peste que dizimou las tropas anglesas an suolo galhego. Esto forçou al duque de [[Lancaster]] a negociar ua salida cun [[Anrique de Trastámara]]. Ls tenermos de la paç, assinada an [[1388]] stipulában la renúncia a las pretensones régias de John of Gaunt i de la sue mulhier [[Custança]] an troca dua crecida andenizaçon i de l casamiento antre l heirdeiro castelhano, [[Anrique III de Castielha|Anrique III]], i la filha de l duque, [[Caterina de Lhancaster]].
La retirada final de ls angleses fechaba las tentatibas zambolbidos puls cunceilhos i la alta nobreza galhega para alcançar un spácio nun cumpartilhado cun Castielha i ourientar la Galiza para Pertual i l Atlántico, assi i todo nun serie la derradeira beç que esto ocorrerie.
=== Las guerras armandinhas ===
{{AP|[[Grande rebolta armandinha]]}}
Durante las reboltas de l [[armandinhos]] estes gobernórun l Reino de la Galiza mediante Juntas que decretórun l derrubamiento de ls castielhos i fortificaçones, eisercírun justícia i recrutórun eisércitos. L poder armandinho durou dous anhos até que la nobreza galega oupositora recuperou l poder ([[1469]]), ajudada pula [[Reino de Castielha|corona castelhana]]. Ls Reis Católicos propusírun-se deciplinar l reino i cunsulidar l sou domínio de jeito definitibo. Passado l çcabeçamiento de la nobreza mais lhebantisca ([[Pardo de Cela]] decapitado la norte, [[Pedro Madruga]] assassinado la sul, i l [[cunde de Lhemos]] coutado la lheste), l reino de la Galiza quedou sob comando dun Gobernador quien presidie la [[Rial Audiencia de Galicia|Rial Audiéncia]] de l Reino, que era zeignado puls reis de Castielha i Aragon dentre la nobreza foránea.
=== Resisténcia de ls nobres galegos als Reis Católicos ===
{{Quote2|Cermeinho en lo que el arzobispo hizo mucho serbicio al rey fue que contra boluntad de to aquel reino, stando todos en resistencia, recibió la heirmandad en Santiago; y en un día a hizo recibir y pregonar zde el Miño hasta a mar, que fue hacer al rey y la la reina señores de aquel reino; y recibió sus gobernadores, habiendo pasado por el stado del conde de Lhemos y por todos los otros sin haberlos recibido.| Cacho de l ''Annales de Aragón'' scrito por [[Jerónimo Zurita]], Lhibro X)<ref>[http://ifc.dpç.es/recursos/publicaciones/24/48/ebok2473 8.pdf]</ref>.}}
La nuoba cuncepçon monárquica cunduzida puls [[Reis Católicos]], l chamado “Stado Moderno”, fui auspiciada na Galiza pul eipiscopado (an purmeiro lhugar pul arcebispo [[Alonso II de Fonseca|Afonso Fonseca]]) , bien cumo por alguns nobres foráneos, particularmente ls [[Pimentel]], cundes de Benabente, diretamente lhigados a la monarquia. Assi i to esta nuoba cuncepçon tubo por resultado l choque fruntal cun sin-los cundes galhegos. San çtacables las rebeldies sustentadas, por orde cronológica, por Pedro Álbareç, [[Pedro Madruga|cunde de Soutomaior]] (Pedro Madruga), pul marechal [[Pardo de Cela]], i puls sucessibos [[Cundado de Lhemos|cundes de Lhemos]], [[Cermeinho Álbareç Osorio]] i [[Rodrigo Heinríqueç de Castro]].
[[Fexeiro:castelosoutomaior.jpg|thumb|left|200px|[[Castielho de Soutomaior]], adonde morou Pedro Álbareç.]]
Todos eilhes cumpartilhában l quemun chamador de la fuorte ouposiçon melitar al porjeto político de ls Reis Católicos, porjeto que repercutie cunsidrablemente an estes nobres i antoce, ne ls sous parceiros nobliários i eclesiásticos ne l paíç. Este fator dotou-los de suficiente ounidade para séren cunsidrados anton (tamien zde fura) ua açon repersentatiba de l Reino de la Galiza, cumo antidade outónoma i resistente frente a la absorçon que supunha la amposiçon de l outoritarismo monárquico, dada la caréncia de protagonismo galego neste porjeto, heigemonizado pula ouligarquia aristocrática castelhana-andaluza i cun ua participaçon mui restringida de eilemientos galhegos de l mesmo stamiento. La resisténcia eisercida por estes nobres fui adotada por muitos cumo un caráter inato de l reino i de las sues gientes, assi l cronista aragonés [[Jerónimo Zurita]] çcrebiu aqueilha situaçon de l seguinte jeito:
{{Quote1| Idra Idre Idri iniu ineu <ref name=Annales>[http://www.dpç.s/ifc2/lhibros/fichas/ebok2473.asp ''Annales de Aragón''.]</ref>}}
La resisténcia apersentada por [[Pedro Madruga|Pedro Álbareç de Soutomaior]] oufrece a maior claridade de motibos políticos i de oubjetibos, i fui tamien la de maior ambergadura i possiblidades de sucesso, por se antegrar nun cunflito de grandes proporçones. L pertinaç cunfronto de l conde contra l arcebispo de Santiago, [[Alonso II de Fonseca|Afonso de Fonseca II]], juntou-se, por stenson a la ouposiçon fruntal contra la monarquia de [[Isabel la Católica]]. Na guerra de sucesson que segue a la muorte de [[Anrique IV de Castielha|Anrique IV]] abraça por causa de la sue filha, Joana (çposada cun [[Afonso B de Pertual]]) i, antoce, la oupçon pertuesa frente a la aragonesa de Isabel. Ne l decurso de la guerra sucessória mantida antre Joana i Isabel, ls cuntendentes stubírun a punto de alcançar un cumprometimiento que ancluirieb la ancorporaçon de l reino de la Galiza a la corona pertuesa. La bitória melitar de Isabel i la susequente paç de Alcaçobas de Castielha cun Pertual an 1479, seguidas de l eisílio de l conde de Soutomaior la Pertual (adonde fui recumpensado cul títalo de Conde de Camina) i la sue suspeitosa muorte pouco depuis, seneficórun l ansucesso de las anclinaçones pertuesistas i atlánticas de la Galiza.
Anhos depuis, i ne l norte de l reino, nun famoso [[17 de dezembre]] de [[1483]] era eisecutado l marechal [[Cermeinho Pardo de Cela]] an [[Mondonhedo]], cumprindo-se sentença pul Gobernador de ls Reis Católicos na Galiza, [[Fernando de Acunha]]. Semelhante final, colofon dua lhonga i çproporcionada resisténcia ne l cerco de l sou [[castielho de la Frouseira]] i la queda por traiçon, cunferiran un special dramatismo al causo, fazendo-lo tema idóneo para la lhiteratura. Yá ne l mesmo momiento de l trágico zamlace se cumpós un formoso “Pranto de la Frouseira”, mitificaçon eimediata de la sue figura;
{{Quote2|''De mîn la triste Frouseyra,''<br />''que por treyçon foy bendida,''<br />''derribada na ribeyra,''<br />''que jamales se beu bencida.''<br />''Por treyçon tamben bindido''<br />''Jasus nuosso redentor,''<br />''i por aqueistes tredores,''<br />
''Mas Pardo miu senhor.''| [[Pranto de la Frouseira]], seclo XV-XVI. Anónimo.}}
[[Fexeiro:Escudo-reyno de galizia.jpg|thumb|left|200px|cápia de la obra "Çcripción de la cuosta del reyno de Galizia", cartografie de la cuosta de l reino, rializada por Pedro de Teixeira Albernas por buolta de 1625.]]Dun jeito ó outro l capítulo de Pardo de Cela ye ancluído doadamente na sequéncia de resisténcia contra l Stado Moderno i splica la dureza i eisemplaridade de l castigo, que serie scessibo para ua simples rebeldie motibada por antresses stritamente particulares i sin maior trascendéncia política, i que çpertarie miedo an to la nobreza galega. An meados de ls anhos sessenta, quando la lhuita antre l monarca i ls senhores alcançou la mássima tenson, l marechal ancontraba-se ne l cargo de prefeito de la bila de [[Bibeiro]], nomeado pul percurador de l Cunceilho para eisercer cumo tal pul rei, ne l que se juntan segundo benie sendo norma, l lhegitimismo monárquico i l mobimiento emancipador ourbano. Pardo de Cela stá antoce situado ne l mesmo bando que surgirian, depressa, ls [[Armandinhos]].
Un anho depuis, an [[1465]], colaboraba na supresson de l senhorio de João de Bibeiro subre essa bila cumo nembro de l cunceilho i an nome de [[Anrique IV de Castielha|Anrique IV]]. Ua beç bencidas las [[Armandinhos|armandades]], l choque de Pardo de Cela cun nembros relebantes de la [[Arquidiocese de Mondonhedo|eigreija mindoniense]] i, por fin, cun ls Reis Católicos, era cuntinaçon lhógica, yá la nible particular, daqueles alinhamientos anteriores, pus la crecente heigemonia eclesiástica i l fuorte anterbencionismo monárquico ne ls cunceilhos, fenómenos ambos ls própios de l Stado moderno, erodian las bases de la sue posiçon social i política.
Finalmente antre [[1483]] i [[1485]] las respetibas rebeliones de Cermeinho Álbareç Osorio i de Rodrigo Heinríqueç de Castro, sucessibos cundes de Lhemos chegában a la sou fin. L purmeiro finaba de muorte natural, deixando pendente la resoluçon de la çcrepáncia; l segundo fui cercado i derrotado frente de l çpregue melitar pessonalmente comandado puls reis de Castielha i Aragon. Cun esta redadeira rebelion anulaba-se to ouposiçon de la nobreza frente a la monarquia de ls reis católicos ne l reino de la Galiza. Ademales la derrota de Rodrigo Heinríques amplicou la remodelaçon de l mapa de la Galiza, deixando L [[Bierzo]] de fazer parte de l cundado de Lhemos i por bias desso de la Galiza.
Sufocada yá to ouposiçon ne l reino, an [[1486]] ls Reis Católicos besitában Galiza, sendo l simblo de l remate dua época, l final de la Eidade Média na Galiza. La cunsecuçon final de l pleno domínio régio na Galiza, l que l cronista [[Jerónimo Zurita]] chamarie ''“domar aquella tierra de Galicia”''<ref name=Annales/>.
L reino antrou an outra fase, pontuada pula stinçon política de ls setores sociales capazes de cunduzir ua dinámica própia, tornado nun território periférico de la monarquia spánica na sue projeçon amperial. Supeditado la anstituiçones alheias, antroduziran-se ourganismos nuobos ampostos zde fura ([[Rial Audiéncia de Galiza|audiéncia]], [[Santa Armandade|santa armandade]], gobernadores, corregedores, [[Anquisiçon na Spanha|anquisiçon]], cungregaçon monástica de [[Balladolid]], etc.), nutridos maiormente cun funcionários públicos strangeiros i cuntando cul cuncurso de ls setores outótones antermediários i subalternos.
=== La perda i recuperaçon de l boto de l Reino de la Galiza nas Cortes de Castielha ===
[[Fexeiro:cedulareinogaliza.jpg|thumb|left|200px| cápia de la cédula de lhicença de comércio an fabor de la ''Rial Cumpanha de la Galiza''. Arquibo Stórico Probincial de Lhugo, 1734.]]
A partir de l reinado de [[João II de Castielha]] l Reino de la Galiza para de ser chamado a las Cortes i, por buolta de [[1476]], [[Çamora]] fui la cidade ancarregue de falar ne l sou nome na assemblé de la Corona de Castielha. Mas, zde [[1518]], las cidades i bilas galegas ampeçórun la se moblizar para recuperar l sou boto lhegítimo nas Cortes, cuntradizendo ls dirigentes galegos la potestade de Çamora de falar ne l nome de l Reino de la Galiza.
La recuperaçon de l boto nas Cortes fui un oubjetibo cumpartilhado pulas ouligarquias ourbanas i ls magnatas galegos. An [[1520]] l arcebispo de Santiago, [[Alonso III de Fonseca|Alonso de Fonseca]], l conde de [[Conde de Andrade|Andrade]] i l de Benabente reclamórun nel durante la celebraçon de las Cortes de Santiago sin oubter resultado. Cun to l cumprometimiento de las eilites galegas propiciou que la [[4 de dezembre]] de 1520, nobres i prelados de l reino reunidos na [[Assemblé de Melide]], dirigida pul arcebispo de Santiago [[Alonso III de Fonseca]], ansistiran na reclamaçon al amperador ne l tema de l boto, assi i todo [[Carlos I de la Spanha|Carlos I]] fui recusada a dotar la Galiza de boto nas Cortes ua beç mais<ref>FERNÁNDEZ BEGA, “Las Juntas del Reino de Galicia y la recuperación del boto en Cortes”, Cumpostellanun, XXV, n. 1-4 (1980). pp.21-23.</ref>.
Un anho depuis de la negatiba de l amperador, las cidades galegas toman la einiciatiba, i an [[1557]] ua [[Junta de l Reino de la Galiza|Junta de l Reino]] ouferta 20.000 ducados pul qual yá de por si era un boto lhegítimo nas Cortes. La aspiraçon seguiu a ser recolhida por sucessibas juntas até que an [[1599]] la [[Rial Audiencia de Galicia|Audiéncia]] acediu al deseio de las siete capitales i cumbocou-las para tratar an sclusiba l assunto. dous comissionados fúrun ancarregues de fazer an [[Madrid]] las gestones pertinentes mais las sues nuobas oufertas pecuniárias fúrun recusadas. Mas, de [[1621]] aparecírun las circunstáncias percisas pa l sucesso de la aspiraçon de l reino galego. La Monarquia percisaba la coperaçon política i financeira de ls sous reinos para suster l sfuorço bélico (fin de la Trégua de l duoze Anhos)<ref>THOMPSON, I.La.La., Guerra y Decadencia. Gobierno y Adminitración en la Spaña de los Austrias, 1560-1620, Barcelona, 1981, pp.337-38.</ref>. La ouligarquia ourbana i la nobreza galega fúrun quien de aprobeitar la ocasion, i anque de la resisténcia de Çamora i l afana sclusibista de las demales cidades cun boto an Cortes, la Corona sacrifica "''la cumbeniencia política en aras de la necesidad melitar''", i an [[1623]] l reino de la Galiza recupera l boto, depuis de pagar 100.000 ducados para custruir ua squadra que defendisse las sues própias cuostas. La anfluéncia de [[Diego Sarmiento de Acuña]], Conde de Gondomar, fui decisiba para recuperar l boto, i que [[Filipe IV de la Spanha|Filipe IV]] fazira mercé de tal por de [[13 de outubre]] de [[1623]]. La Junta de 1621, por sugeston de l [[marqués de Cerralbo]], gobernador de l Reino, oufreciu ls 100.000 ducados i al cunceder l boto an 1623 ls percuradores galegos, conde de [[Salbaterra de Minho|Salbaterra]] i D. António de Castro i Andrade, assistiran a las Cortes cumbocadas para la [[18 de márcio]] desse anho. Ambos fúrun nomeados por [[Frei Antonio de Soutomaior]] i l [[Diego Sarmiento de Acuño'|conde de Gondomar]], quien jogórun un relebante papel na oubtençon de l boto. Desta maneira l reino recuperaba un dreito sou que durante 150 anhos le fura çpojado.
=== L Reino de la Galiza na Eidade Moderna ===
La repersentaçon de l reino frente de la monarquia era eisercida pula [[Junta de l Reino de la Galiza]] cumpuosta por repersentantes de las cidades de Santiago, [[Lugo]], [[Betanzos]], [[Corunha]], [[Mondonhedo]], [[Ourense]] i [[Tui]]. Esta anstituiçon nun fui capaç de eisercer un poder nitidamente outónoma salbo durante la ambason napoleónica. Ne l trascurso de la [[guerra de la andependéncia spanhola]] assumiu la soberanie anterior i sterior, anquanto l Rei de la Spanha Fernando nun cunsulidou la sue posiçon.
Oufecialmente, la Galiza, mantebe-se cumo reino até [[1833]] anho an que fui debedo an quatro [[porbíncia]]s durante la regéncia de [[Marie Cristina de Bourbon|Marie Cristina]], zaparecendo assi de l mapas.
== Ls simblos de l reino ==
=== L lhion púrpura, amblema de ls reis ===
[[Fexeiro:Adefonsus legio galle.jpg|thumb|right|200px|Eiluminura románica de [[Afonso VIII]], rei de la [[Galiza]] i [[Lion]]. Na parte superior aprecie-se la sue titulaçon oureginal, ''Rex Lhegionensiun eit Gallecie'' i na anferior l lhion púrpura simblo de la monarquia galaico-lheonesa.]]
L questume de pintar formas heiráldicas ne ls scudos de guerra, forjou-se na [[Ouropa]] ne ls campos de batailha, nun antes de las décadas centrales de l [[seclo XII]], debido a ua cunfluéncia de circunstáncias de natureza mui dibersa; ua deilhas fui la necidade de defrenciar l aliado i l adbersairo na batailha, pus la difuson de l capacete cun nasal, ampedie tal, ocultando an parte l rostro de l cumbatentes, mas tamien debido al l grande balor ornamental de ls scudos decorados cun quelores bibas, nítidas i alternadas, ne l cuntesto de l qual fui la sociadade cabalheiresca.
Ls purmeiros senhales heiráldicos serien ampregados puls reis, cumo un çtintibo pessonal cul que se eidantificassen, al pouco tiempo ampeçarian a ser cumpartilhados puls nibles sociales superiores pertencentes a la dignidade rial, i finalmente treminarian repersentando tamien al território ne l que estes eisercian la sue jurisdiçon, l reino.
Un de ls purmeiros reis ouropeus an fazer uso deste senhal heiráldico fui l galego [[Afonso VII]], l Amperador, quien an percípios de l [[seclo XII]] ampeça timidamente a ampregar l lhion púrpura segundo l sou simbolismo, l ''lheo fortis'' ( l fuorte lhion que simbolizaba la poténcia i primazie de l monarca), zambolbendo-se cul sou filho [[Fernando II]] i reafirmando-se por fin an tenermos propiamente heiráldicos cun [[Afonso IX|Afonso VIII]].
Este nuobo simblo que fura adotado puls sous heirdeiros, monarcas de la [[Galiza]] i [[reino de Lhion|Lion]], nun passou mas a repersentar unicamente al reino de la Galiza, senó a ambos ls reinos, pus era an ambos que ls reis eisercian l sou gobierno,cumo se dua ounidade se tratasse, sendo [[Cumpostela]] la cabeça cultural i relegiosa anquanto la cidade de [[Lion]] era la política i melitar. A ounion pessonal que ls reinos de Castielha-Toledo i Galiza-Lhion ampeçórun a manter zde l seclo [[XIII]] nun propiciou de nanhue forma que ls reinos de la Galiza i Lhion parassen de cumpartir l simblo de ls sous própios reis, assi passado la usurpaçon de l castelhano [[Fernando III]], l ''lheo fortis'' púrpura seguirá a ser l amblema que apareça ne l ''SEYELLO DA IRMANDADE DOS REINOS DE LEON I GALICIA'', i formará zde anton parte de l quartelado que ls reis ampreguen, yá zde Castielha.
=== L Cálice, amblema de l reino ===
[[Fexeiro:ArmorialsegarXIII.jpg|thumb|right|160px|Scudo de l Rei de la Galiza segundo l armorial anglés Segar´s Roll, s.XIII. Esta ye la purmeira repersentaçon de l scudo, nacido de la cunfuson antre ''Galice'' —an lhéngua anglo-normanda l nome de l paíç— i ''calice''<ref>[http://www.culturagalega.org/eimaxes/docs/spo_ouropa.pdf Galiza. Célula de ounibersalidade.] ''Ls camiños de l mar la Ouropa''.</ref>.]]
Paralelamente al porcesso de zambolbimiento i cunsulidaçon de ls amblemas reales ouropeus, nacian an finales de l [[seclo XIII]] las purmeiras cumpilaçones de l mesmos, ls armoriales, adonde aparecian ua relaçon de reinos i de las respetibas armas ampregadas. Ne l causo de la [[Galiza]], la antiguidade i projeçon de la qual durante seclos gozou l reino i ls sous reis, amplicou la que la sue repersentaçon heiráldica fusse ineludible an qualquier armorial temporon (nun assi ls mais recentes reinos de [[Castielha]] i [[reino de Lhion|Lion]]) ; assi i todo, la ineisisténcia de armas sclusibas de la [[Galiza]] nesse momiento oureginou un bazio que ls heiraldistas salbórun assinando-le uas armas parlantes, ó seia, la eidantificaçon simbólica cula fonética.
[[Fexeiro:GaliceCharlesV.jpg|thumb|left|220px|Pedaço de la obra "Pompas fúnebres de l amperador [[Carlos B]]" ne l que se repersentan ls standartes de l Reino de la Galiza. Outor: Jean i Lhucas Doetecun (séc. XVI).]]
Fui l armorial [[Anglaterra|anglés]] coincido cumo Segar´s Roll, rializado an [[1282]], l purmeiro que assinou al rei ('''roy de Galyce'') i reino de la Galiza un simblo, l cálice, debido a la eiquaçon fonética ''Galyce'' (Galiza) i ''Calice'' (Cálice) que se dá na lhéngua [[normandos|anglo-normanda]]. A partir de anton ls defrentes armoriales [[Ouropa|ouropeus]] ampeçórun a assinar l cálice cumo amblema de l reino, até que an meados de l [[seclo XV]], este simblo chegarie a la [[Galiza]], adonde será depressa aceite. Cunseguintemente l antigo lhion púrpura perdie l caráter repersentatibo de la antiga monarquia galaico-lheonesa an fabor de l sou mais coincido caráter parlante, sendo adotado an sclusiba pul [[reino de Lhion]] a partir de l mesmo seclo.
Ls seclos posteriores definirian las armas heiráldicas, cálice dourado an campo azur la percípio, i al que paulatinamente se eirien somando cruzes, l cálice tornar-se-iba nua copa eucarística, cambiando a quelor de l fondo dependendo de l cuntesto de uso i adicionando ó remanescente l lhema ''Hoc, hic, mysteriun firmiter profitemur''.
== Lhéngua i lhiteratura ==
=== Las lhénguas oufeciales de l reino ===
{{AP|[[Stória de la lhéngua galega]]}}
Zde l seclo I d.C. al XII l [[latin]] zampenhou an to la antiga [[Gallaecie]], i antoce tamien ne l território stritamente galego ó oucidental l papel mais correspondente al que hoije chamaríamos "lhéngua oufecial", pus esta era la lhéngua outelizada ne ls testos scritos, tanto de caráter documental cumo lhiterário.
Assi i to cumo acuntiu an outras partes cunquistadas tardiamente pul [[Ampério Romano]], na Gallaecie antiga solo las eilites politico-relegiosas que çpunhan dun poder eiquenómico abundo podírun permitir-se adotar questumes i lhéngua romanas, anquanto que la maiorie populacional galaica, eminentemente rural i afastada de ls centros de poder, cuntinou a manter ls sous questumes, religion i lhéngua. Esta situaçon nun debiu mudar seneficatibamente até la chegada de pobos ne l seclo V.
Sin dados lhinguísticos cuncretos pa l reino stablecido na Gallaecie ne l período cumprendido antre l seclos V i VIII, todo faç supor als outores que coeisistiran bárias lhénguas nesse momiento. Por un lhado, l lhatin, cun caráter oufecial que manterie la sue cundiçon de "[[léngua franca]]" até finales de la [[Eidade Média]], i por outro lhado l cunjunto de lhénguas manjoritariamente faladas pula populaçon que presumiblemente serien: l galaico antigo (lhéngua pré-romana), defrentes dialetos germánicos por giente de ourige sueba ó bisigoda chegados ne l seclo V, i an menor proporçon la lhéngua britona, falada unicamente ne l território correspondente a la [[Diocese de Britónia|Diocese Britoniense]]<ref>YOUNG, Simon (2001), Britonia: Camiños nuobos. 84-95622-58-0.</ref>.
Inda assi, serie l lhatin bulgar, falado pulas eilites galaicas romanizadas, que benerie eiboluir nun proto-galego ampondo-se mui a modo a las demales lhénguas i afiançando la sue posiçon de lhéngua remanse ó "[[romanço]]", seguramente falado pulas classes altas de l reino galego zde l seclo X cumo mostra l storiador castelhano [[Prudéncio de Sandobal]] na sue obra ''Storia de los cinco reyes'' redigida an [[1615]], adonde lhembra l dorido pranto remansesco de Afonso VI pula perda de l sou filho Sancho na batailha de Uclés an [[1108]], assinando al monarca l uso de la lhéngua galega:<ref>Cfr. Sebastián Risco, Persença de la lhéngua galega, Eidiçones de l Castro, La Corunha, 1973, pp. 8-9. Esta mesma cita yá figura reproduzida ne ls Eilemientos de gramática gallega, de [[Marcial Balhadares]], de 1892, ambora publicados por Galáxia an 1970; la cita bai precedida destas palabras (p. 21): "cumo abusibo s galleguizar znecessariamente muchas castelhanas, al adulterar las gallegas, acabará lhuego cun nuestra melíflua habla, habla de nuestros antíguos lhegisladores y poetas; habla del Rey, que dijo: "Ay miu filho! (...)"; an nota splica: "D. Alonso (sic) 60, al saber la muerte de su joben hijo el Anfante D. Sancho, acaecida en la batalla de Uclés, llamada de los siete cundes, que en eilla se supone muertos, laño 1100, segun Mariana, y el 29 de mayo de 1108, segun Madoç en su Dicionario geográfico, hablando de Uclés".</ref>
{{Quote2|(...)Los que scaparon desta ruta fueron<br />
a llebar las tristes nuebas al Rey Don Alonso, que staba en Toledo;<br />
fuele dolorosa y amarga, porque ne l tenia otro hijo, lloróle cumo un <br />
David la Absalon; y '''en la lhéngua que era usado''' dice cun dolor, y lhagrimas <br />
que quebraba el coraçon:
''Ay miu fillo'', ''Ay miu fillo, alegrie de mi coraçon, eit lhume de ls meos ollos,''<br />
''solaç de miña belleç; Ay miu spello, en q me soya ber, eit cun quen tomaba''<br />
''moy grande prazer. Ay miu heirdero mayor; Cabalheros hu me lo lheijastes?;''<br />
''dadme miu fillo Cundes!.''<br />
Estas palabras dizen que dezia el Rey, y otras tales dirie, que la causa del<br />
dolor era grande (...)| ''Storia de los Reyes de Castilla y de Lheon'', [[Prudencio Sandobal]].<ref>[http://boks.gogle.s/boks?id=9cUXAAAAMAAJ&dq=Sandobal,+storia+de+los+reyes&printsec=fruntcober&source=bl&ots=C6mbmogbsd&sig=pwS6AabpFC7jXiQgmD2AbFaPxtY&hl=gl&sa=X&oi=bok_result&resnun=1&t=result#PPA342,M1 Storia de los Reyes de Castilla y de Lheon], Prudencio Sandobal.</ref>}}
Ye na purmeira metade de l XIII que l lhatin ampeça a ser çlocado na scrita i aparecen ls purmeiros decumientos an lhéngua galega ó "romanço galego". L mais antigo que tenemos ambora ye l "[[Foro de l burgo de Castro Caldelas|Foro de l Bo Burgo de Castro Caldelas]]" dado an Allariç ne l més de abril de 1228, durante reinado de [[Afonso VIII]], rei de Lhion i Galiza<ref>Este ye, alliás, l decumiento mais antigo scrito an galego ne l atual território de la Galiza, se bien que hai decumientos an galego inda anteriores ne l tiempo. Beija-se: [http://cunsellodacultura.org/mediateca/pus.pdf/doc_en_galego.pdf/ L Foro de l buono Burgo de l Castro Caldelas, dado por Afonso IX an 1228.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Fui na Chancelarie rial deste mesmo rei, l derradeiro rei pribatibo de la Galiza i Lhion, que se porduziu este pribilégio rodado l que pon de relebo l uso oufecial de la lhéngua galega, stendendo-se l sou uso na segunda metade desse seclo i generalizando-se ne l seclo XIV.
Assi, l galego fui a partir de l seclo XIII la lhéngua normal i "oufecial" antre ls habitantes de l reino de la Galiza. Assi i to, a la muorte de Afonso VIII, ls reinos de la Galiza i Lhion, son finalmente gobernados pul rei de Castielha, [[Fernando III]], quien yá an [[1250]] se dirige als cumpostelanos an castelhano. [[Afonso X]], apelidado "l Sábio", poeta prolífico an galego, que reina de 1252 a 1284, cunsagra definitibamente l uso de l castelhano cumo lhéngua oufecial de la sue corte, outelizando an sclusiba esta lhéngua na sue relaçon cun las cidades i bilas de l reino de la Galiza.
[[Fexeiro:ForoBoBurgo.jpg|thumb|left|200px|[[Foro de l burgo de Castro Caldelas|Foro de l Bo Burgo de Castro Caldelas]], pribilégio rodado de l rei Afonso VIII. Purmeiro decumiento rial an [[léngua galega]]. Allariç, 1228.]]
Ls reis sucessibos cunsulidan l castelhano cumo lhéngua para todos ls usos de ls sous reinos, anclusibe para las relaçones cula Eigreija, l que proboca que inda sendo praticamente unilingues an galego ls decumientos oureginários de l reino de la Galiza, comecen a chegar pouco a pouco decumientos an castelhano emanados diretamente de la Chancelarie Rial an Castielha, ambora la sue persença fusse mínima an relaçon al galego até seclos depuis.
Tamien se custata que la Eigreija ampeça a fazer uso público de l galego ne l reino de la Galiza la ampeços de l XIV, generalizando-lo durante la segunda metade de l mesmo tanto an assuntos anternos cumo na relaçon cun outras anstituiçones ó cun particulares; anque de la fuorte persença de l lhatin na bida de la Eigreija, registra-se l uso de l galego an numerosas atas de l Sínodos de las dioceses de Mondonhedo, Ourense ó Santiago durante ls seclos XIV i XV, regulando-se tamien an galego las questones i atos de culto.
Assi i to, cumo cunsequéncia de la derrota de [[Pedro I]], apoiado pula nobreza galega, frente al sou armano [[Anrique II de Trastámara]], entra ne l seclo XIV ne l reino de la Galiza ua aristocracie castelhana acumpanhada pola sue correspondente corte, traíndo tamien cunsigo l castelhano, que até anton era solo ampregue ne ls decumientos ambiados zde la corte de Castielha a partir de l reinado de Fernando III.
Este núcleo nobliário foráneo la Galiza, que se anstala cul sou séquito ne l oubjetibo de retaliar la nobreza galega cuntrária la Anrique II, sustitui nomeadamente ne ls cargos amportantes la pessonas galegas por outras de fura. Esto custituiu l purmeiro foco diglósico ne l reino de la Galiza, pus ls screbas redigian na lhéngua galega se éran oureginários de l reino, i an lhéngua castelhana se éran strangeiros neste<ref>Cfr. H. Monteagudo Romero, "Aspetos sociolinguísticos de l uso scrito de l galego, l castelán i l lhatín na Galicia tardomediebal (ss. XIII-XIV)", oup. cit., p. 181.</ref>. Se bien que que estes redadeiros serien minoria na Galiza até l seclo XV pus para alhá de la outelizaçon de l galego an to tipo de documentaçon pribada, este tamien fui ampregado puls ourganismos cebiles lhibremente formado puls cidadanos, nomeadamente cunceilhos i guildas, bien cumo pula Eigreija nas catedrales, cumbentos, mosteiros, etc.
[[Fexeiro:Descripcion Reyno de Galizia de Ojea.jpg|thumb|right|300px|Mapa cartográfico de l Reino de la Galiza. s.XVI. Feito por Fernando Ojea.]]
Deste jeito l galego funcionou de l seclo XIII até final de l XV cumo lhéngua "oufecial" antre ls própios galegos, andependientemente de que eisistisse zde l seclo XIV ua ínfima minoria de giente strangeira, ambora tendora de l poder, que ampregasse l castelhano.
La penetraçon decisiba de l castelhano ne l reino de la Galiza ber-se-á ancrementada cula bitória, ne l final de l seclo XV, de [[Isabel la Católica]] na lhuita pul trono de la Corona de Castielha que mantebe cun Joana, esta redadeira apoiada manjoritariamente pula nobreza galega que la defendia cumo lhegítima heirdeira. Sob l reinado de ls Reis Católicos cunsuma-se la amposiçon definitiba de la scrita an castelhano ne l reino de la Galiza i a partir de 1480 ls screbones públicos galegos han de ser eisaminados pul "''Rial Cunseijo''" an Toledo, mudando ls sous formulários galegos puls castelhanos, fator detreminante pa l zaparecimiento de l galego de la scrita i que tacitamente bénen amplicar la supresson de l caráter oufecial de que até anton na prática gozaba l galego<ref>Cfr. X. Fierro Couselo, "Cumo i por que ls scribas parórun de ampregar l galego", in BB. AA., Houmenaxe la Ramón Otero Pedrayo, Ed. Galaxia, Bigo, 1958, p. 251.</ref>. Ye la caréncia dua fuorte burguesie outótone i andependiente l fator detreminante que splica l çprestígio i la perda de funçones de la lhéngua galega, an fabor de l stablecimiento de l castelhano cumo lhéngua oufecial ne l reino. Este período ye coincido cumo ls [[Seclos Scuros]]. L castelhano pus, será la lhéngua que zde l seclo XVI até l zaparecimiento formal de l reino an [[1833]] que se ampregue ne ls decumientos i atos cun caratere oufecial, i l galego la lhéngua que de fato se ampregue puls sous habitantes.
=== L reino de la Galiza na lhiteratura mediebal ===
L reino de la Galiza tenu na Eidade Média ua grande projeçon para [[Ouropa]], nun solamente pula sue lhéngua, la mais amportante de la lhírica de to Ouropa depuis de l [[Léngua ocitana|ocitano]], mas tamien por ser un centro de cristandade i pula sue lhonga stória, que l fizo çtacar antre todos ls reinos peninsulares de maneira singular. Drento desta projeçon çtaca-se l lhibro de graburas coincido cumo “L remanse de Ponthus i Sidoine”, scrito na [[Fráncia]] ne l seclo XIV, testemunha de sceçon que dá buona cunta de l antresse que çpertaba l reino de la Galiza, i que cunta las façanhas de l príncepe galego ''Ponthus''.
La stória de l príncepe Ponthus ampeça cula ambason de l rei muçulmano Broada, filho dun poderoso sulton, que zambarca na Corunha cun un eisército de 30.000 homes, adonde bence l rei de la Galiza, chamado Thibour. Un nobre de la corte lhogra salbar treze cabalheiros, para alhá de l heirdeiro maior Ponthus, que se silan ne l Reino de la [[Bretanha]], adonde moran durante trés anhos. Un die ye lhebado la corte de l rei de Bretanha, adonde conhece a la princesa, i ambos namoran-se.
Al pouco ls muçulmanos atacan Bretanha, i Ponthus lhogra ua bitória definitiba salbando la Bretanha, pul qual l rei l nomeia cundestable, mas ye caluniado pul cabalheiro Gannelet, i decide ir bibir na fraga de [[Brocelianda]]. Al pouco las artimanhas de Gannelet fázen que Ponthus biaje al Reino de la Anglaterra adonde cunsegue nun solamente cunciliar la paç antre ls reis de [[Irlanda]] i [[Anglaterra]], mas el própio salbar l reino dun ataque muçulmano. Cunhecedor de l amor que Sidoine inda professaba por el, marcha de Lhondres para la Bretanha la se casar culha i cunsegue juntar ua poderosa frota de bretones, normandos i franceses, que atacan cunjuntamente l eisército muçulmano situado na Corunha, adonde son çtruídos junto cul sou rei Broada. Recuperado l trono de la Galiza, i lhibre de acupaçon, Ponthus rencontra-se cula sue mai, la reina galega, i cul sou tio l conde de las Stúrias. Finalmente Ponthus i Sidoine son coronados reis de la Galiza i de la Bretanha.
== La negaçon de l reino de la Galiza ==
Na storiografie oufecial{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}, i zde datas recentes de la andependéncia pertuesa, quedou ancluído l reino de la Galiza drento de l reino de Lhion i mais tarde de Castielha.
Passado la [[andependéncia de Pertual]] an [[1128]] i la cunformaçon de la monarquia lheonesa (mais tarde castelhano-lheonesa), l reino de la Galiza ampeçarie a perder la sue anfluéncia progressibamente na proclamaçon de ls reis eibéricos. Datas i fatores decisibos para la perda de poder i anfluéncia na política de ls reinos spánicos por parte de la nobreza galega fúrun:
* L assassinato de [[Inés de Castro]];
* An Pertual la [[reboluçon de 1383-85]] cula proclamaçon de la nuoba [[dinastie de Abis]] (cula muorte de l [[Conde Andeiro]] i la supresson de la [[Dinastie de Borgonha|anterior dinastie]] i de ls antresses de ls nobres tradicionales pertueses (repersentada pul [[João de Pertual (1349)|anfante D. João]], un de ls filhos de Inés de Castro)
* Na [[Spanha]] la coroaçon de [[Isabel I de Castielha|Isabel la Católica]] i l ampeço an [[1492]], que benerie, segundo alguns outores, a retirar poder als nobres galegos.
== L ampeço dua maior dependéncia ==
{{AP|[[Guerra de Sucesson de Castielha]]}}
La eisecuçon de l [[Mariscal Pardo de Cela]] por parte de l [[reis católicos]] nessas datas i l fracasso galaico-pertués na guerra pula sucesson antre Isabel la católica i [[Joana, princesa de Castielha|Joana]] chamada la “Eicelente Senhora” an Pertual i “la Beltraneija” an Castielha. Nessa guerra pula sucesson, [[Pedro Álbares de Soutomaior]], nobre galego, capitaneou la rebolta de nobres galegos i pertueses (acumpanhados de l própio [[Afonso B de Pertual|Afonso B]]) para la coroaçon de la reina de l sou partido, Joana.
Estes dous fatos, la perda de la cabeça de l Mariscal i l fracasso de la rebolta pula sucesson ne l [[reino de la Spanha]] serbirian de argumiento para ua storiografie galega cumo simblo de l fin dua etapa de capacidade de anterbençon política i ampeço de la decadéncia de l Reino de la Galiza.
[[Catadorie:Stados zaparecidos de la Ouropa]]
[[Catadorie:Stados reales zaparecidos]]
[[Catadorie:Reino de la Galiza]]
lm8te2ujlwygb4kgc598645lbuh85m2
108009
108008
2026-08-18T16:09:08Z
~2026-45389-07
15476
/* Resisténcia de ls nobres galegos als Reis Católicos */
108009
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
L '''Reino de la Galiza''' ([[seclo V]] - [[1833]]) fui ua antidade política ne l noroeste de la [[Península Eibérica]]. La sue stenson territorial, einicialmente de proporçones mui maiores a la atual [[Galiza]], fui eiboluindo al lhongo de ls seclos.
== Território i Cunceito ==
La Gallaecie passou de ser ua porbíncia remana a albergar un reino pulas manos de l [[suebos]]; çtacados outores coetáneos a la fin de la dominaçon remana falában dua Gallaecie que possuía proporçones mui maiores que la atual Galiza, cujos lhemites permanécen praticamente antatos até l [[seclo XII]], momiento ne l qual [[Reino de Pertual|Pertual]] parou de pertencer a la [[Galiza]] i [[reino de Lhion]], para cobrar personalidade própia.
L território de la Galiza nesta época (seclos IV-V d.C) aparece relatada por numerosos outores de la época, assi l storiador i teólogo galaico-remano [[Paulo Orósio]], la ampeços de l seclo V d.C., splica na sue obra ''Storiarun'' que ''Cantabri eit Astures Gallaecie probinciae portio sunt''<ref>Orosius.Storiarun (VI,21),ed. Torres, 1985,p.569:"Cantabri eit astures Gallaeciae probincia portio sunt".</ref>, esto ye, Cántabros i Astures fázen parte de la porbíncia de la Galiza, eideia que l cronista bracarense [[Idácio]] reflete de eigual modo na sue ''Crónica'' an meados de l seclo V d.C, adonde chama ''Campus Gallaeciae'' (Campos de la Galiza) a la grande prainada coincida hoije cumo [[Tierra de Campos]], na atual [[Castielha-Lhion]]. Posteriores outores cumo [[Santo Isidoro]], ne l [[seclo VII]] cuntinan a fazer finca-pie na stenson de la Galiza, yá sob l domínio besigodo assi na sue obra [[Etymologiae]] matiza que "Asturia i Cantabria, son regiones sitas na Galiza", ''regiones partes sunt probinciarun (?) sicut in Gallicia; Cantabria, Asturia.''<ref>Isidoro, Eitimologies, XIV, 5, ed. Oroç/Marcos/Díaç, 1982, ps. 20-21.</ref>
[[Fexeiro:Escudo reino de galicia.jpg|thumb|left|250px|Escudo de l reino de la Galiza eilustrado an L´armorial Le Blancq. Bibliothèque nationale de France. 1560.]]
Ls outores pónen de relebo la polissemia de l cunceito, por un lhado ua Galiza ampla, ua porbíncia remana que ancluía l território cumprendido antre [[Fisterra]] até a la atual [[La Rioja]], adonde se ancuntrában [[galaicos]], [[sturianos]], [[cántabros]], [[baceos]] i outros pobos, i por outro lhado la Galiza propiamente dita, l território que nun sendo nin ástur nin cántabro, staba habitado (antre outros) puls galaicos, i que le darie l nome a to l noroeste peninsular até al seclo XII.
Cula chegada de ls suebos zde la Ouropa central an [[411]] d.C.<ref>[[411]] d.C. ye cunsidrado por bários outores cumo l anho ne l qual "Ls suebos tornan las sues spadas an arados, i ampeçan la eimediata cunhaige de monedas", páigina 161, ''L comezo de la nosa Eidade Medie'', Xoán Vernárdeç Bilar, 2003, Toxosoutos S.L., ISBN 84-95622-80-7, "chegada de ls suebos i foedus cun Roma", páigina 127, Anselmo Lhópeç Carreira, in seçon "Eidade Média" de la ''Storia de Galicia'', Ed. La Nosa Tierra, ISBN 84-89138-65-6.</ref>, la Galiza para de ser ua porbíncia remana ([[Gallaecie]])<ref>"An [[411]], un ''foedus'' cul amperador Honório assina als suebos la porbíncia de la Gallaecie, nas sues regiones mais oucidentales". Páigina 73, Ramón Billares, ''Storia de Galicia'', 2004, Ed. Galaxia, ISBN 84-8288-655-X.<br />Mas, outros outores cumo Caamaño Géstio (n´''La Gran Storia de Galicia. La Galicia Romana. Belume 2: Eiquenomía, Sociadade, Relixión i Arte; L Mundo Suébico'') nega tal possiblidade: ''Hoije an die parece un fato cumprobado que ls pobos bárbaros que ambaden la península fan nel pula sue cunta i nó, cumo se cria, mediante un pato cun ls remanos, ambora este si eisistisse cun ls besigodos.''</ref>, para se tornar finalmente nun reino cula corte fixada an [[Braga]], un reino que ls suebos tentarian depressa acrescentar pul sul a la custa de l [[Ampério Romano|Ampério Remano]], ancorporando al sou domínio i de jeito permanente buona parte de la parte de la porbíncia remana de [[Lusitánia]], chegando a fazer-se temporalmente cula capital, [[Emerita Augusta]] ([[Mérida]])<ref>{{Ref-lhibro| outor =Caamaño Géstio, José Manuel| títalo =La Gran Storia de Galicia. La Galicia Romana. Belume 2: Eiquenomía, Sociadade, Relixión i Arte; L Mundo Suébico| anho =2007| publicaçon =Arrecife Eidiciónes | id =ISBN 978-84-96931-06-0}}</ref>, , i tornou-se nun reino cun capital an [[Braga]]. Un reino que ls suebos tentarian acrescentar pul sul a la custa de l Ampério Remano, ancorporando al sou domínio i de modo permanente, buona parte de la parte de la porbíncia remana de la [[Lusitánia]], chegando a fazer-se temporariamente cula capital, Emerita Augusta ([[Mérida]]), que finalmente serie abandonada.
Passado la [[batailha de Bouillé]] an [[507]], ls besigodos son spulsos de la [[Gália]] (fuora la Setimania) puls [[francos]], sob l comando de [[Clóbis I]].
Depuis de l seclo VI, l nome de ''Spania'' (Spanha) benerie perder l seneficado geográfico que tenie até anton, para chamar l território gobernado puls besigodos. Al mesmo tiempo, "Galécia" (Galiza) tornar-se-iba l nome de l território gobernado puls reis suebos. La [[Península Eibérica]] quedaba repartida assi an dues antidades admenistratibas, [[Spania]] i [[Galécia]] , mantendo-se durante de l mesmo modo durante mais de cinco seclos.
L fin de las monarquias sueba i bisigoda nun cambiarie yá esta nuoba nomeaçon de la [[Península Eibérica]], que quedaba partilhada assi an dues antidades geográficas, [[Spánia]] (Spanha) i [[Gallaecie]] (Galiza), mantendo-se de l mesmo jeito durante mais de cinco seclos. Éran assi ousadas fórmulas tales cumo ''Galletian eit Ispanian''<ref>Martín, 1995, p.433.</ref>,''Spaniae eit Galiiciae''<ref>Vishko, 1984, p.339</ref>, ''Spaniis eit Gallicis regionibus''<ref>1088, outubre, 15. Mansilla, 1955, doc 27, p.43</ref>, persentes al lhongo de to la Eidade Média.<ref>Lhópeç Teixeira, 2005, p.243</ref>.
Ne l ampeço de l seclo XII, la ampla [[Galiza]] ampeçou a fragmentar-se, nomeadamente an [[1108]] cula andependéncia de Pertual, i que acabarie por scluir [[Lhion]] (cun [[Stúrias]] i [[Stremadura]]) i la [[Castielha]], tornando-se an reinos própios. La finales de l seclo XII, Galiza, Lhion, Castielha i Pertual yá éran reinos defrentes.
== La ourige de l reino ==
[[Fexeiro:Gallaecia-suev.png|thumb|right|300px]]
La ourige de l reino ancontra-se ne l seclo V d.C., quando ls [[suebos]] definitibamente se assentan na antiga porbíncia remana chamada ''[[Galécia]]''. Estes, ancabeçados pul sou rei, [[Heirmerico]] (que assinara un ''foedus'' cul amperador remano Honorio, pul qual les cuncedie la soberanie, ó seia, a total andependéncia de Roma), fixarian la sue corte na antiga [[Bracara Augusta]], criando assi l que se chamarie ''regnun sueborun'', ''regnun galliciense'' ó Reino Suebo, ampeçando l sou reinado an 409. An 449, l purmeiro rei suebo nacido na [[Galiza]], [[Requiário I]] (filho de [[Réquila I]], nieto de [[Heirmerico]]), decide cumberter l reino an [[católico]], al eigual que la maiorie de la sue populaçon, inda que de [[465]] la [[550]] tornar-se-iba al [[arianismo]].
Nun seclo mais tarde, las defrenças antre ls natibos [[galaicos]] i ls suebos ampeçarian a zaparecer, i este fato tenerie cumo resultado que ls outores cuntemporáneos se refiran al reino nesse momiento cumo ''Galliciense Regnun''<ref>''Storia Francorun''. Griegorio de Tours.</ref>, i als reis andistintamente cumo ''Regen Galliciae''<ref>''De scritoribus eclesiasticis''. Sigebertus Gembalensis.</ref>, ''Rege Sueborun'' ó ''Galleciae totius probinciae rex''<ref>RISCO, M., Spaña Sagrada 40- 41.</ref>, mesmo ls bispos cumo [[Martico de Dume]] seran reconhecidos cumo eipiscopi Gallaecie<ref>''Martini Eipiscopi Vracarensis Oupera Omnia'' pp. 288-304.</ref>. Todo esto propicia que ne l seclo VI d.C., puodamos yá falar de la eisisténcia de l Reino de la Galiza.
== L reino de la Galiza na monarquia bisigótica ==
An 585, Lheobigildo, rei bisigótico de Spania i Setimania, cunsegue acabar cula andependéncia política que ls reis suebos mantibírun na Galiza zde [[409]], derrotando l redadeiro rei suebo, Andeca. Zde essa altura, l território de la chamada anton Galécia, passa a fazer parte de la órbita de poder de Toledo, donde ls monarcas bisigóticos eisercian l sou poder depuis de séren spulsos de la Galia puls [[francos]]. L período de gobierno bisigótico na Galiza nun supós nanhue mudança brusca, de modo que, fuora las dioceses situadas na Lhusitánia, las dioceses galhegas cuntinórun a zambolber la sue atibidade cun normalidade, mantendo-se atibas las dioceses de [[Braga]], [[Porto]], [[Tui]], [[Eirie]], [[Britonia]], [[Lugo]], [[Ourense]], [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[Coimbra]], [[Lamego]], [[Biseu]] i [[Idanha]].
La ourganizaçon territorial heirdada de seclos anteriores nun mudou, i mesmo las eilites culturales, tanto relegiosas cumo aristocráticas, aceitórun ls nuobos monarcas, que anque tenéren la sue corte an Toledo, assumian l cuntrolo político de trés antigos reinos; Spanha, Setimania i la Galiza; assi, ne ls cuncílios relegiosos, cumo de Toledo an 589, stában persentes ''eipiscoporun totius Spaniae, Galliae eit Gallaetiae''<ref>[http://la.wikisource.org/wiki/Chronicon_(Iohannes_Viclarensis) ''Chronicon Iohannis Biclarensis'' 590.1 = bb 330-341.]</ref> ó seia, bispos de to Spanha, Galia i Galiza, esta cuncepçon tripartita ancontra-se al lhongo de l gobierno bisigótico zde 585, defrenciando mediante dibersas fórmulas las trés antidades bisigóticas ne ls decumientos cumo; ''fines Spanie, Gallie, Gallecie''<ref>[http://www.zeno.org/Geschichte/M/Delbr%C3%BCck,+Hanes/Geschichte+dar+Kriegskunst/2.+Teil.+Die+Germanen/4.+Buch.+Dar+%C3%9Cbergang+anes+Mittelalter/3.+Kapitel.+Dar+Berfall+dar+urspr%C3%BCnglichen+germanisch-romanischen+Kriegsberfassung/Dar+Text+dar+Gesetze ''Wamba Lhex''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó ''Spaniae eit Galliae bel Gallitiae''<ref>[http://www.beneditus.mgh.de/quellen/chga/chga_045t.htn ''Synodus Toletana tertie''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, antre outras. Neste cuntesto, çtaca-se la figura de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso de Braga]], bispo galaico de ascendéncia bisigótica, famoso pulas numerosas fundaçones lhebadas a cabo por el an to l oucidente peninsular, quaije siempre an lhugares scondidos nas muntanhas i mesmo nas ilhas, subressaindo-se la sue austeridade.
Las derradeiras décadas de la monarquia bisigótica fúrun de marcada decadéncia, debido, an buona parte, a la reduçon de l comércio cun ua amportante reduçon de la circulaçon monetária, cunsequéncia direta de la amposiçon de l poder muçulmano la percípios de l seclo VIII ne l mediterráneo sul. La Galécia ber-se-a la afetada pulas mesmas pautas. Fui anton que [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso]] denunciou un stado generalizado de retrocesso cultural, perda de la dinámica de tiempos atrás, i an seguida abrolhou un cierto grau de çcontentamiento ne l alto clero galaico. Assi, ne l X Cuncilio de [[Toledo]], an 656, Fruituoso, pertencente la círclos de poder bisigóticos, assumiu la cadeira metropolitana de [[Braga]], acuntendo esto a la prébia renúncia de l sou titular Potamio, quien ademales reconhecie splicitamente la crise de la bida eclesiástica. Na mesma ocasion, ls eilhi reunidos anulában l testamiento deixado pul bispo Recimiro de Dume, pus nel doaba las riquezas de la diocese-mosteiro als pobres.
La crise final bisigótica remontarie al reinado de Égica. Este monarca declarou heirdeiro al sou filho Witiza i yá an bida associou-lo al trono, an 698, ambora la lhei bisigótica oubrigasse a la eileiçon dun nuobo rei i nun a la trasmisson heireditária. Dita associaçon cunsistiu an antregar-le l gobierno de la Galiza, eisercendo cumo rei cun capital an [[Tui]]. Witiza eirie ser rei de la Galécia pul menos até a la muorte de l sou pai, l que supone ua situaçon nuoba nesta etapa final i cunflituosa de la monarquia bisigótica, eibidenciando la atibidade política que la Galiza cunserbaba cien anhos depuis de l fin de la monarquia sueba. An 702 cula muorte de Égica, Witiza assume tamien l gobierno de Spania, trasladando-lo la Toledo adonde gobernarie até 710. Depuis de la sue sue muorte, un setor aristocrático bisigótico ampediu la chubida al trono de l sou filho Áquila, ampondo pula fuorça la Rodrigo, l que supós un cunflito cebil antre ls sous partidários i ls de ls filhos de Witiza. Será an 711 quando ls einimigos de Rodrigo cunseguiran que un eisército muçulmano cruze l [[streito de Gibraltar]] i apersente batailha la Rodrigo an [[Guadalete]], adonde este ye derrotado, fato que marca l fin de l gobierno bisigótico an Spania, i que terá ua trascendéncia stórica total para las dues restantes antidades políticas: Galécia i Setimania.
An [[715]], [[Abd al-Aziç ibn Musa]] casa-se cula biúba de Rodrigo, de nome Eigilona antitulada ''reginan Spanie''<ref>Crónica Mozárabe, ed. Lhópeç Pereira, 1980a, ps. 76-79: "cun reginan spanie in coniugo copulatan.</ref>, cunfirmando la cuntinidade dinástica, trasferida assi lhegitimamente al gobernador muçulmano. Cun este fato, ls gobernantes muçulmanos cunsiderórun-se politicamente cuntinadores de l anterior stado i assumiran ls atributos detidos antes puls reis bisigóticos de Toledo. Desta forma, cula cunquista de to la ''Spania'' puls muçulmanos, para alhá de las sues frunteiras, ls emires cordobenses serien coincidos cul títalo de rex Spanie<ref>ed. Lhafuente Alcántara, 1867, p. 166.</ref>. A partir desse anstante ampeça ua nuoba cuncepçon geográfica, pus Spanha bai ser l nome cul qual se zeigne l território muçulmano, i Galiza al território crestiano. Assi, l storiador Al-Maqqari deixa claro la stenson de l domínio muçulmano al referir-se a la cunquista de ampeços de l seclo VIII:
Nun quedou lhugar sin dominar an Al-Andalus se scetuamos parte de la Galécia.
== La formaçon de la nuoba monarquia na Galécia ==
Passado la queda de las porbíncias de Spania an [[711]], i de la Setimania an 719, sob domínio muçulmano, la Galécia fui la antidade admenistratiba na península eibérica cun menor persença muçulmana, mantendo las sues struturas sócio-eiquenómicas heirdadas de l passado galaico-remano i suebo. Assi, este território de l Mar Cantábrico até l riu [[Douro]], que yá fura pouco lhigado al gobierno bisigótico zde Toledo, nin al sou heirdeiro político l Emirado [[Omíadas|Omíada]] de [[Córdoba]], an redadeira anstáncia submetido la [[Damasco]]. La decadéncia i l final zaparecimiento de l stado bisigótico, supós un bazio de poder central, propiciando que ls nobres lhocales galhegos, sturianos i bascos de l momiento, eimergessen cun fuorça zde ls sous senhorios, que tentaran acrescentar bien pula bie de la diplomacie, mediante patos i casamientos, bien cumo pula bie de las armas, percurando ampor-se delantre ls demales.
An cuntreste, i anque de la aparente cumbulson política de ampeços de l seclo VIII, la rede eclesiástica galhega nun sofriu alteraçones demasiado perfundas, i anquanto las [[Stúrias]] cuntinórun a carecer de sé eipiscopal até finales de l seclo IX, la [[Galiza]] mantebe ua total cuntinidade relegiosa zde la época galaico-remana, pul menos an trés [[diocese]]s: Lhugo, Vritonia-Mondonhedo, i Eirie, adonde ls sous bispos residiran ininterrutamente nas sues respetibas sés, i nominalmente noutras cinco: Braga, Ourense, Tui, Lhamego i Dume. De cierto , delantre la ansegurança político-relegiosa, ls bispos destas dioceses residiran noutras sés, aliás an Lhugo acuolhírun temporariamente ls bispos de [[Braga]] i [[Ourense]], na diocese de [[Eirie]] ls de Tui i Lhamego, i an Britonia-[[Mondonhedo]] l de [[Dume]].
Este cuntesto ye de defícel anterpretaçon stórica pula caréncia dua documentaçon própia de la época (seclos VIII i IX). La purmeira mençon a ua personaige cun atribuiçones senhoriales passado de la derrota bisigótica, ancontra-se nun decumiento de 812 chamado ''Testamentun Regis Adefonsi'' (testamiento de l rei Afonso) l qual çcribe un nobre de nome [[Pelágio de las Stúrias|Pelágio]]( ''Pelagius''), que tenerie lhutado na region de [[Stúrias]] nua rebuolta contra l poder muçulmano an [[Cobadonga]], possiblemente senhor de l território adonde queda [[Cangas de Onís]], adonde tenerie bibido an meados de 710, sendo l ciclo de crónicas de [[Afonso III]] que l çcribe cun maior detalhe, anque a ser posterior.
Nas crónicas cumo la de Bizantino-arábigo ó la Crónica Moçárabe, redigidas an 741 i 754 respetibamente, nun se menciona nin la figura de [[Pelágio de las Stúrias|Pelágio]], nin la sue rebolta an Cobadonga, l que segundo outores atuales pónen an dúbeda seriamente la relebáncia ó la própia eisisténcia de l mesmo Pelágio i de l mito de Cobadonga. Las alusones muçulmanas la esta rebelion, assi ne l Ajbar Machmua diç-se: "Ls galhegos, aprobeitando la cuntenda cebil antre ls muçulmanos ne ls meados de l seclo VIII, sublebórun-se contra l eislan i apoderórun-se de to l çtrito de Stúrias", tamien [[Ahmed Mohammed al-Maqqari|Al-Maqqari]] faç mençon a esto: "Diç Isa bien Ahmad Al-Razi que an tiempos de Anbasa bien Suhain Al-Qalbi, argueu-se an tierras de Galiza un asno salbaige chamado Belai", sin bien ye cierto que estas, bien cumo las crónicas crestianas, fúrun scritas hai mais de seclo i meio depuis destes supostos acuntecimientos.
Las refréncias mais çcritibas deste nobre chamado ''Pelagius'', chegan la finales de l seclo IX, adonde son numerosas las ouriges que se le adjudican zde las tardies crónicas crestianas. Para la Crónica Albeldense, Pelágio era nieto de Rodrigo, derradeiro rei bisigótico de Toledo, para la Crónica Rotense fui scolhido an cunciliun puls própios astures cumo oubrigaba la lhei eiletiba bisigótica, i para outras fuontes fui mesmo çcendente de l própios Lheobigildo i Recaredo ó filho de l duque besigodo, Fáfila. An qualquier causo, l solo que se puode afirmar ye que la figura de Pelágio, cumbertida an mito, possiblemente se baseou nun de ls muitos senhores crestianos de la Galécia nesse momiento, tenendo ua relebante amportança ne l chamado Reino de ls Astures la ampeços de l seclo VIII, zde la sue modesta corte an [[Cangas de Onís]], algo que nun entra an zacordo cul relato de l muçulmano Al-Maqqari que l çcribe cumo: "un anfiel chamado Belai, natural de Stúrias na Galécia". Este serie sucedido pul sou filho chamado Fáfila, mas por cúrtio spácio de tiempo.
== Ourige i cunsulidaçon de l ''Regnun Christianorun'' ==
Cula muorte de [[Fáfila]], las crónicas afonsinas relatan la antrada dun senhor territorial chamado Afonso, de ourige cántabra, que se tenerie casado cula armana de Fáfila ampliando cun esto ls sous domínios. Assi l pequeinho reino/senhorio ampeçado por Paio medra pula bie matrimonial perdendo la sue cundiçon stritamente astur, para ser ua antidade adonde l caráter crestiano, i subretodo l mesmo quadro geográfico, serien ls puntos de ounion antre estes senhores cántabro-astures que eirien acrescentando i unificando cun outros territórios l sou própio domínio. Passamos assi dun pequeinho reino/senhorio ne l ouriente sturiano, a un território maior que será cul tiempo outoproclamado cumo ''Regnun Christianorun'', ó reino de l Crestianos, pus fui l fator relegioso, lhibre de bassalaige dreita la [[Córdoba]], un amportante pretesto para la antegraçon de l defrente pobos de to la Galécia.
Las crónicas splican esta spanson territorial por meio "repoboaçones", sugerindo que Afonso I, repobou: "Stúrias, Primorias, Lhiébana, Trasmiera, Sopuerta, Carranza, Bardulia i la parte marítima de la Galiza". Mas, la análeze arqueológica i documental ten demunstrado an datas recentes que to l norte i noroeste peninsular fui habitado siempre pulas mesmas gientes, lhougo, debemos perceber tal afirmaçon nun cumo ua repoboaçon de gientes subre ua tierra zabitada, senó cumo un ourdenamiento sob un poder senhorial, ye dezir sob la sfera de anfluéncia de Afonso I subre uns territórios que bibian a la borda dua outoridade statal superior.
An 757 Afonso I ye sucedido pul sou filho Froila, passado este assassinar l sou armano Bimara nas çputas por heirdar l trono paterno. Este acrescientou ls domínios de ls sous progenitores para alhá de la cordilheira Cantábrica, tenendo de fazer frente la numerosas reboltas, pus nun todos ls nobres galhegos aceitórun la sue outoridade, cumo mostra la redaçon rotense de la Crónica de Afonso III adonde diç:
"Als pobos de Galiza, que contra el se rebelórun, benceu-los i submetiu a to la porbíncia la fuorte debastaçon."
Depuis de onze anhos de gobierno, Froila ye assassinado por un setor de la nobreza que se oupunha. Mas nun fui l sou filho Afonso, l que mais tarde serie coincido cumo [[Afonso II]], l que l sucediu, pus un nobre de nome Aurelio acediu al trono apoiado por un setor aristocrático afin política ó territorialmente a el, çlocando la Afonso II de l gobierno. La ourige de Aurelio, quien gobernarie de [[768]] a [[774]], ye ancierta cumo la maiorie destes "princeps" ó senhores cun atribuiçones reales. Las dues redaçones de la Crónica de [[Afonso III]] bénen coincidir praticamente ne l mesmo, tubo de fazer frente a ua rebelion camposina, cuncretamente la Crónica Rotense splica: "Ne l sou tiempo ls homes de cundiçon serbil arguírun-se an rebelion contra ls sous senhores, mas, bencidos pula diligéncia de l rei, fúrun reduzidos a la antiga serbidon", populaçon camposina lhocal que fui entrando an dependéncia ne ls domínios agrários de la nobreza i de la Eigreija, i ouposta antoce al porcesso de restauraçon de la outoridade de l monarca, percebida esta nun sentido político-anstitucional.
Muorto, [[Aurelio]], un nuobo nobre de nome [[Silo]] ([[774]]-[[783]]), toma por mulhier la Adosinda. L fato de l lhegítimo heirdeiro Afonso cuntinar la nun poder aceder al trono, faç pensar a numerosos outores que Silo cuntou cula ajuda de la mesma façon nobliária que apoiou la chubida de Aurelio. Del, custa que era un, "alheno a a tierra", i pul fato de anstalar an Prabie la sue corte, çlocando-la de l ouriente sturiano ata l oucidente, i de tenr tierras ne l ouriente galhego, parece que la sue ourige se situou nas tierras oucidentales de Stúrias i ourientales de Galiza. L Diploma de l rei Silo, que assegura que l príncepe Silo tenie propiadades nas prossimidades de la cidade de Lhugo, reforça la tese de la sue ourige oucidental. Tamien este soberano tubo de fazer frente ne l sou reinado a ua rebolta de ls pobos galhegos, cuntinaçon sin dúbeda de las habidas contra ls reis [[Froila I]] i [[Aurelio]]. Assi l cronista Sabastian cunta: "Als pobos de Galiza que se rebelórun contra el, benceu-los an cumbate ne l Monte Cubeiro i submetiu-los al sou ampério". Cun sigurança la natureza desta rebelion seia la mesma de las anteriores: la ouposiçon a la antegraçon forçosa nua strutura estatal superior.
Outra beç a la muorte de [[Silo]], acede outro senhor territorial, [[Mauregato]] ([[783]]-[[788]]), que se rebela contra ls oufeciales de palácio, apoderando-se de l reino de Silo fazendo que Afonso II se tenga de silar nas tierras de la sue mai, la basca Munia. Las crónicas afonsinas omiten a las bezes l sou reinado, i la maiorie fázen nel tirano i usurpador. Assi i to, l sou reinado fui cuntemporáneo de la fabricaçon dun hino apostólico la Santiago, i de la amportante querela adopcionista. Finalmente, sobe al trono [[Bermudo I]], apelidado "l Diácono", antre [[788]] i [[791]] passado suceder la Mauregato. Alguns outores apuntan a la Galiza propiamente dita, cumo possible brício de la sue mai, l que somarie apoios ne l oucidente de l reino, i aliás, l acesso al poder sin nanhun tipo de dificuldade faç supor que cuntou cul apoio de la mesma nobreza que apoiou la Mauregato na cimeira de l poder. Las crónicas afonsinas splican la sue binculaçon familiar cun Aurelio, fazendo-lo armano deste, i finalmente remontando la sue ourige al ''dux'' besigodo Pedro, tamien nun faltan decumientos mediebales que asseguran que casou cun ua aristocrata galhega de nome, Ursinda, nieta de l conde [[Sisebuto]] de [[Coimbra]] i filha de l rei besigodo [[Bitiza]], pus eisistia la necidade eideológica de fazer antroncar a estes senhores territoriales cul passado besigodo para dotá-los de poder lhegítimo, ua custante neogótica. L que cun certeza si sabemos, ye que an [[791]] parou de gobernar, sendo sucedido por Afonso II, quien si apersentaba outénticos atributos reales i cujo gobierno serie de special amportança para la Galiza.
== Afonso II i tumba apostólica ==
Passado un período de cunflitibidade antre ls defrentes ''princeps'' stur-galaicos, cul reinado de Afonso II acunte ua amportante mudança política, passa-se dua aneixaçon pula fuorça a la antegraçon pacífica de l ''populos Gallecie'' ("pobos de la Galiza") ne l teta de la Corona. Sin dúbeda l reinado de Afonso II supós un amportante abanço ne l porcesso de cunsulidaçon de la anstituiçon Monárquica, l qual fixo pensar la mais dun que debiu ser beneficioso pa l cunjunto ls antresses propiamente galhegos, aliás este monarca passou la sue anfáncia sendo eiducado an Samos, talbeç na família dun poderoso magnate galhego, que adotou acunter cun muitos de ls reis sucessores. L berdadeiro ye que parece haber ua coincidéncia de antresses políticos cun ls galhegos, tales cumo dous acuntecimientos stóricos de grande relebáncia na sue época, cumo son las relaçones de to la Galiza cul reino franco i la crise relegiosa probocada pula querela adopcionista, ampeçada presumiblemente na época de Mauregato i que se prolongou ne ls reinados de [[Bermudo I]] i l própio [[Afonso II de las Stúrias|Afonso II]]. dous fatos stóricos de fundamental trascendéncia que falan ls anales carolingianos i que silenciórun antressadamente ls cronistas de Afonso III (866-910).
De este jeito, anquanto las Crónicas de l ciclo afonsino agachan ls cuntatos políticos stablecidos antre ls monarca galaicos i ls carolíngios, las fuontes francas cunfirman la assisténcia de bispos de la Galiza al [[sínodo]] de [[Ratisbona]] an 782, i tamien al cuncilio de Fráncfort, adonde assisten bispos de ''Italiae, Galliae, Gothiae, Aquitaniae, Galleciae'' <ref>[http://de.wikisource.org/wiki/ADB:Rethel,_Alfred].</ref> an 794 l de maior relebáncia de todos ls celebrados ne ls tiempos de Carlomagno, pus nel tratou-se l tema de l adopcionismo, que afetaba la ounidade relegiosa de Oucidente. Al mesmo tiempo, ls anales francos dan ambora de l ambio de ambaixadas por parte de Afonso II l Casto, que ye coincido tanto ne ls ''Annales Regni Francorun'' bien cumo na ''Bita Karoli Magni'' cumo ''Hadefonsi regis Galleciae eit Asturiae''<ref>[http://www.thelatinlibrary .com/annalesregnifrancorun.html ''Annales Lhaurissense Maiores''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó seia, rei de la Galiza i de las Stúrias ó mesmo cumo ''Galletiarun principis''[15] (príncepe de las Galizas) segundo la Bita Hludobici i rex Gallaeciae[16] segundo la cronica mediebal de Heirmann de Reichenau, scrito ne l seclo XI. An to l causo, las relaçones antre Carlomagno i este monarca debírun ser mui streitas, pus l cronista Eiginardo na ''Vita Karolis'' afirma que quando Afonso II ambiaba mensageiros ó cartas al rei de l francos, querie ser chamado ''propiu sunn'', ye dezir, l sou bassalo.
Assi i to, l fato mais çtacable ye ne l sou reinado porduzir-se la çcubierta ó "ambençon" de la tumba dun de l doce apóstolos de [[Jasus Cristo]], [[Santiago l Maior]]. Tal acuntecimiento sucediu ne l lhugar chamado Cumpostela, i de la mano de l bispo Teodomiro de la diocese de Eirie, aliás l ónus político-relegiosa que este fato stórico tenerie nun momiento ne l que la monarquia staba a necessitar de simblos antegradores.
Na Eidade Média "l culto a un santo bien podie ajudar a moldar un reino", i assi Afonso II decide custruir ua eigreija, que se bien nun fui ua obra de grande ambergadura, supunha la purmeira piedra que mais tarde serie la alfaia de l románico ouropeu.
Anque de l casual desta çcubierta, la maiorie de ls storiadores cuntemporáneos bénen neste fato ua "ambençon" cun claros fines políticos, bien cumo relegiosos, percipalmente motibados pula crise relegiosa de l adopcionismo que amplicarie la criaçon dua eigreija na Galécia andependiente de la moçárabe cun sé an Toledo, de la que staba lhigada zde la fin de l poder suebo an Braga. Ls partidários desta postura oupinan que la ambason muçulmana fui l fator de base que splica la çcubierta de la tumba de l apóstolo Santiago an [[Galiza]], i nun an Spania; porque fui la antiga porbíncia remana de Galécia la sola que quedou a la borda de la maré muçulmana que alagou la [[Península Eibérica]] an 711. De fato, esta çcubierta ó "ambençon" de l ataúde tubo lhugar ne l reinado de Afonso II (791-842), mas fui ne l período eimediatamente predecessor que se punirun las bases eideológicas que iba ser, de eimediato, l achado "casual" de l ediclo cumpostelano pul bispo Teodomiro de Eirie, antre 818 i 847. Tanto Mauregato quanto Bermudo I son cuntemporáneos de la querela adopcionista, de l "Comentairos a la Apocalipse", atribuídos la [[Beato de Lhiébana]], i de la fabricaçon de l purmeiro Hino lhitúrgico specífico an honra de Santiago, que se associa cul rei Mauregato atrabeç dun [[acróstico]].
=== Período i lhinhaige ramirense ===
[[Fexeiro:20060630-Oviedo Santa Maria del Naranco.jpg|225px|thumb|right|300px|Atual eigreija de [[Santa Marie de l Naranco]]. Antigo paço rial de [[Ramiro I]] ne ls alredores de [[Obiedo]]. s. IX d.C.]]
L fundador de la dinastie de l Ramíreç, [[Ramiro I]] ([[842]]-[[850]]), passou a la stória cumo un monarca enérgico: ls cronistas l antitulórun ''Birga Iustitiae'' (berga de la justícia), dado que derrotou cun brebidade àqueles que se rebelórun<ref>Lhópeç Teixeira, 2003, p.109</ref>. Assi i to, paradoxalmente el própio acediu al trono ancabeçando ua rebolta contra l heirdeiro lhegítimo, l nobre de palácio chamado [[Nepociano]], cunhado de [[Afonso II]] l Casto, que cuntaba cul apoio de la nobreza ouriental de la Galécia, tal qual anforman la crónica albeldense i rotense<ref>Barbero, La i Bigil, M.,oup. cit., p.324</ref>.
[[Ramiro I]], que se ancontraba na percura de mulhier na [[Bardúlia]], tubo de regressar al stremo oucidental de la [[Gallaecie]], cuncretamente als alredores de [[Lugo]], para se ancontrar cun ls aristocratas galhegos, que l apoiában para aceder al trono i depor Nepociano. Ua beç reunido un amportante cuntingente melitar de galhegos, dirigiu-se de Lhugo para [[Stúrias]].
{{Quote1|Quando l príncepe Ramiro quedou a saber l que passaba, refugiou-se nas partes de la Galiza i na cidade de Lhugo reuniu un eisército. Mais, passado un brebe spácio de tiempo, partiu contra ls astures<ref>Crónicas Sturianas, ed João Gil Fernándeç, José L., Moraleijo, J. Ruiç de la Peña, Crónica de Alfonso III, berson ''Rotense'', p.216.</ref>}}
[[Fexeiro:Wikinger.jpg|thumb|left|180px|Frota de nabes [[Scandinábia|scandinabas]], possiblemente [[Dinamarca|dinamarquesas]], repersentadas nun manuscrito de l seclo XI.]]
De camino la [[Oubiedo]], acunteciu la purmeira cunfrontaçon antre el i Nepociano, cuncretamente ne l lhugar de ''Curniana'' na puonte subre l [[riu Narcea]], adonde l eisército galhego derrota ls astures i bascos, cula fuga de Nepociano de l campo de batailha, cumo cunta la [[Crónica Obetense]], ''Cui Nepotianus ocurrit ad ponten fluuii Narcea adgregata manu asturiensiun eit uasconun''<ref>[http://www.ih.csic.s/páiginas/fmh/sebas.htn ''Cronica ad Sebastinun''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Serie an [[842]] quando finalmente yá an Obiedo, cunseguiu ampor l sou gobierno subre la region de las [[Stúrias]].
La cunfrontaçon antre Ramiro i Nepociano supós ua [[guerra cebil]], apoiada ne ls particularismos territoriales. Ramiro I, cuntou cul apoio melitar de dous amportantes cundes galhegos: [[Sonna]] i [[Cipion, cunde|Cipion]], an que pese a esto nun houbo antençon algua de criar un trono na parte oucidental, na Galiza propiamente dita, senó de arrebatar l trono yá assentado an Obiedo. Amostra çto pareça ser la ereçon dun paço an [[Monte Naranco|Naranco]], a scassos quilómetros de la corte obetense, que segundo un recente studo de la Ounibersidade de Obiedo, possiblemente serbiu cumo corte alternatiba çtinado a la recepçon i atos judiciários adonde Ramiro i ls sous partidários tener-se-iban assentado antes de acometer la catura de Nepociano.
Ramiro I cunseguirá cunsulidar-se ne l trono sendo la cabeça andiscutible dua dinastie, que se sucederá por lhinha masculina até bien entrado l seclo XI. La maiorie de ls storiadores coinciden an assinalar la amportança para la Galiza de l candidato de la sue aristocracie ser l bencedor, assi [[Ramón Menéndeç Pidal]] oupinou que "cun Ramiro I fui Galiza que prebaleciu ne l teta de la monarquia"<ref>Péreç de Urbel, J.,p.60, Tomo VI de la ''Storia de Spaña'' dirigida por Menéndeç. Madrid, 1965</ref>, cuncluson parecida a la que chegou [[Bicente Risco]] quando apuntaba, na sue ''Storia de Galicia'', que "a partir de Ramiro I ampeçou-se un predomínio de la Galiza ne l teta de l reino oucidental"<ref>Risco, Bicente, ''Storia de Galicia ''.Bigo, 1978, p.92</ref>. Para alhá desso, cun este monarca ampeçar-se-iba ua spanson territorial que treminarie ne l final de l seclo IX cula antegraçon de las cidades i tierras de la bacie de l [[Douro]]. A partir de l reino de Ramiro I, ampeçou ua sucesson patrilineal, de pais a filhos.
Assi pus, l sou filho heirdeiro, [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho]] acediu al trono an [[850]], ''mortuus st Ranimirus filius Veremudi rex Gallecie eit filius eius Ourdonius sucessit in regno''<ref>Storiae minores, XXVII, p. 123.</ref> (muorto Ramiro, filho de Bermudo rei de la Galiza, sucediu-lo l sou filho Ourdonho ne l reino), tal qual cunta [[Rodrigo Ximéneç de Rada]] ne l [[seclo XII]]. An que pese a la brebidade de l sou reinado de dezesseis anhos, cunseguiu spalhar l reino até [[Lion]], [[Astorga]], [[Tui]] i [[Amaya|Amaia Patrícia]] segundo las crónicas de [[Afonso III]]<ref>Crónicas Sturianas, ed. João Gil Fernándeç, José L.Moraleijo, João I. Ruiç de la Peña, berson ''Rotense'', p.218</ref>. Durante l sou reinado, la Galiza biu-se atacada por ua baga de ancursones [[normandos|normandas]] que serien derrotadas pul conde Pedro<ref>Crónicas Sturianas, ed. João Gil Fernándeç, José L.Moraleijo, João I. Ruiç de la Peña, ''Crónica Albeldense'', p.250</ref>. Cun [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho I]] ampeça-se l grande porcesso de spanson territorial de la segunda metade de l [[seclo IX]], que lhebarie la ancorporaçon pa l ''Christianorun Regnun'' de la Galiza meridional, trabalho que cumpletarie l sou filho [[Afonso III]]<ref>Lhópeç Teixeira, 2003 p.112</ref>, nieto de [[Ramiro I]].
=== L reinado de Afonso III i l neogoticismo ===
Cul falecimiento de [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho I]] an [[866]] ampeçaba l sou reinado [[Afonso III]]. Fúrun dous ls acuntecimientos políticos mais çtacables durante l sou reinado; por un lhado na segunda metade de l seclo IX fui acadada la ancorporaçon pa ls domínios de l ''[[Regnun Christianorun]]'', de l territórios situados antre [[Minho]] i [[Douro]], i pul outro lhado la eilaboraçon de ls artefatos eideológicos neçairos para cunsulidar la sue lhegitimidade política i ls aliçaces de l nacente stado.
[[Fexeiro:Galicia891.png|thumb|left|340px|Mapa político de l Noroeste de la [[Península Eibérica]] an [[891]].]]
Ls sfuorços de Afonso III por ampor la sue lhegitimidade política ourientórun-se a demunstrar la eisisténcia dua lhinha heireditária precedente ininterrompida nun solo al lhongo de l seclo VIII i IX, senó anclusibe remontando até [[711]] para antroncar diretamente cun ls reis anteriores, ó seia, cun ls besigodos, de ls quales assi cunseguia ser cunsidrado sucessor natural por ardança afastada. Para esso fui perciso criar ua sequéncia (quier cierta ó nó) de reis capaç de anchir l bazio stórico de l seclo VIII, i ademales fazé-los partícipes deste mesmo cumbencimiento de ls antecedentes besigodos, eideologie que recibe l nome de [[neogoticismo]].
Assi, sob l mandato de [[Afonso III]] son redigidas ne ls círclos próssimos a la Corte dues crónicas: la [[Crónica Albeldense|Albeldense]], redigida antre 881 i 883 (se bien que las solas cópias cunserbadas séian de finales de l seclo X) i la coincida cumo [[Crónica de Afonso III]], desta eisisten dues bersones, la chamada [[Crónica Sebastianense|Sebastianense]] i la [[Crónica Rotense|Rotense]].
Nesta redadeira chega-se la atribuír la [[Pelágio de las Stúrias]] la spresson ''Spes nostra (...) sit Spanie salus eit Gotorun gentis eisercitus reparatus'' (la nuossa sperança de salbar la Spanha i restaurar l eisército godo). Cun este ciclo cronístico, Afonso III pretendiu çtacar la cuntinidade relegiosa i crestiana de l antigo stado besigodo i la nuoba monarquia nacente na [[Gallaecie]], contra de l poder stablecido an [[Córdoba]]. Estas crónicas fázen antroncar pessonalmente Pelágio cun antigos monarcas besigodos, ua studada i antressada lhinha sucessória que de qualquier jeito tenerie sido inda de menor lhegitimidade que la de [[Abd al-Aziç ibn Musa]], casado cula derradeira reina bisigoda, [[Eigilona]], i antoce lhegitimo senhor de ''Spania''.
Ls monarcas [[Obiedo|obetenses]] i ls sous predecessores, antoce, fúrun cunsidrados antencionalmente pulas crónicas afonsinas cumo restauradores de l reino besigodo grácias a la rebelion ampeçada nas Stúrias, trasmitindo l lhegado de la monarquia toledana para [[Obiedo]] cula ajuda de la “probidéncia”.
Assi i to, ls andícios stóricos (arqueológicos i documentales) demunstran la sue falsidade, chegando la rotense a afirmar que al mesmo tiempo fúrun repoboadas la própia Stúrias i zonas marítimas de la Galiza, ua eirracionalidade que bisaba apersentar un território çpoboado i bazio, totalmente afastado de la rialidade, i adjudicando la sue restauraçon la reis antecessores, que nunca eisercírun tal fato. L [[neogoticismo]] custituiu l angrediente mais reconhecido de las crónicas de la época de [[Afonso III]], antroduzindo un mito duradouro ne l tiempo, que serie, quier por eignoráncia quier por antresse, cunsidrado cumo fuonte fidedigna por numerosos outores spanholes zde l seclo XIX.
=== Traslado de la corte para la cidade de Lhion ===
La cunsulidaçon de la monarquia galaica propiciou que al redor de [[910]] ls monarcas decidissen trasladar la corte de [[Oubiedo]] la [[Lhion]]. Sin dúbeda fúrun decisibos ls fatores eiquenómicos na decison, trataba-se de ampulsionar ls itinerários de la circulaçon houmana i comercial que lhigában cun [[Fráncia]] i cula Spanha muçulmana, aprossimando-se eiquenomicamente la esta redadeira de jeito amportante. La cidade de Lhion, situada na Galiza zde l [[Ampério Romano]] supunha un amportante anclabe, cunfluindo ne l eixe Astorga-Lhion dues amportantes rotas; por ua faixa la bie que ounie la antiga capital sueba, [[Braga]] cula cidade gala de [[Bordéus]], i por outra la [[rota de la prata]], que chegaba la Galiza zde ''Spania'', passando pulas cidades de [[Sebilha]] i [[Mérida]]. L fato de Lhion carecer de bispo i senhores feudales —nun assi na bezina [[Astorga]]- bien cumo acuntera cun [[Oubiedo]], fazie daquele antigo assentamiento melitar romano ua ancruzilhada idónea para assentar la nuoba corte.
Cumo cunsequéncia de l traslado de l trono, ls reis de to Galiza parórun de ampregar l títalo de ''obetense'' para se antituláren ''lhegionense'', ye dezir "de Lhegio", aludindo a la cidade de ''Lhegio'' (atual [[Lhion|Lion]]), na que recaia la nuoba ''sede régia''. Lhion, ua
cidade strategicamente útele situada na Galécia de la alta Eidade Média cumo çtacában ls própios crestianos ''in cibitate que bocitatur Lhegio, território Gallecie''<ref>ACLe, doc. 6</ref> (na cidade que chaman Lhion, território de la Galiza) ó ''in Lhegione de Galletie''<ref>ACLe, doc. 192</ref> i muçulmanos, tornaba-se an percípios de l seclo X na nuoba capital de la Galiza.
[[Fexeiro:Psalter mappamundi.jpg|thumb|left|220px|Saltério de [[Londres]], mapa-múndi anglés adonde se repersentan las naciones coincidas, na parte anferior reconhecen-se las situaçones de la "[[Galiza]]" i "[[Spánia]]". Seclo XII.]]
=== Cuntenda cebil de l seclo X ===
L derrocamiento de l gobierno de [[Afonso III]] puls sous filhos an [[910]], serie l prelúdio dun lhongo período de anstablidade política, na que defrentes façones de la família rial lhutórun antre si por oubter l gobierno de la capital, Lhion, i an giral de to la [[Galiza]], apoiados por defrentes grupos aristocráticos territoriales que tentában ampor l sou peso político na capital i ne l cunjunto de l reino. Depuis de l derrocamiento de [[Afonso III]] pul sou filho maior, Garcia, este se ampós an Lhion, cumo rei de to la Galiza, pul sou lhado la aristocracie propiamente galhega apoiará la Ourdonho, filho segundo de [[Afonso III]] i casado cun Eilbira, i finalmente l terceiro filho, [[Froila II|Froila]] gobernará las tierras sturianas, ó seia, las tierras antre la cordilheira Cantábrica i la cuosta.
La relaçon antre ls armanos son stritamente feudales, Garcia goberna to Galiza zde Lhion, sou armano maior [[Ourdonho II|Ourdonho]], rende-le bassalaige zde la sue jurisdiçon oucidental, i Froila la este redadeiro, i por bias desso la Garcia an redadeira anstáncia. Muitos outores antenden tal eisercício cumo la criaçon dun nuobo reino l de Lhion (por tener la capital nesta cidade), anquanto outros apoian la eideia dua suposta criaçon de trés reinos (Galiza, Lhion i Stúrias); mas, l reino nunca parou de ser l mesmo i sob la mesma família rial nin perdiu la sue cuncepçon unitária, cumo se manifesta frente de la muorte de Garcia ([[914]]) heirdando l trono sous armanos sucessibamente i cun total normalidade, prática semelhante la acuntecida pula [[Dinastie Capetiana|monarquia francesa de l capetos]], adonde cun muitos ducados fui mantida la eideia de la ounidade de l reino.
Las tensones anternas ampeçórun por buolta de [[924]], cula sucesson de [[Ourdonho II]], porduzindo grandes ribalidades antre ls filhos deste, i sou armano [[Froila II]]. Serie la lhinhaige de [[Ourdonho II]] la que se amponha la Afonso, filho de Froila, cun apoio de la aristocracie galhega propiamente, sendo repartidos de nuobo ls poderes antre ls filhos de [[Ourdonho II]]. Serie de nuobo l armano-mor -Sancho -coronado rei an Lhion, antoce rei de to Galiza, anquanto ls sous armanos menores, Afonso i Ramiro eisercírun cumo senhores feudales an defrentes territórios. An [[926]], [[Afonso IV]] çtronou Sancho cun apoio nabarro i fizo-se cul gobierno de Lhion; a la sue beç l sou armano menor, Ramiro, ajudado puls nobres galhego-pertueses spulsa-lo an [[931]], reinstaurando la stablidade monárquica an to Galiza até [[951]]
Árbitro nessa anstablidade fui [[San Rosendo]] que mediou antre [[Ourdonho IV]] i [[Sancho I]], ambos coronados an [[Santiago de Cumpostela]]. Resultado dua dessas rebeliones fui la coroaçon na Galiza de [[Bermudo II]] (982). Este derrotarie la [[Ramiro III]] de Lhion i unificarie outra beç ls dous territórios.
Cula spanson nabarra de [[Sancho III]], ls territórios de la Corona de Lhion quedórun reduzidos praticamente al Reino de la Galiza, até que l sou filho Fernando, l feturo rei de Castielha, derrotou l rei galaico-lheonés [[Bermudo III]]. Passado dominar l território galhego, i percurando la lhegitimidade ne l matrimónio cula armana deste, Sancha, bibiu-se ua purmeira speriéncia de ounidade de la Galiza i Lhion cun Castielha. Assi i to, i seguindo la política de ls monarcas de la época, Fernando I deixa an testamiento la partilha de ls sous reinos antre ls sous filhos.
=== Crise monárquica. Hostilidades cun Al-Andalus ===
[[Fexeiro:Reconquista4.jpg|thumb|right|220px| eiluminura mediebal de las Cantigas de Afonso X l Sábio, neilha aprecian-se eisércitos muçulmanos i crestianos.]]
Bitorioso grácias a la ajuda de ls nobres galhegos, [[Lion]] abria las puortas la [[Bermudo II]] an [[984]], zde adonde anton gobernarie to Galiza, ''Regnante Beremudo rex in Galezia'' (''reinante l rei Bermudo na Galiza'')<ref>Sahagún, doc. 355.</ref>. L nuobo rei apressou-se a ser reconhecido cumo tal por [[Almançor]] recebindo ajuda melitar de l [[muçulmano]]<ref>Ceballos, 2000.p 168.</ref> para fazer face als nobres ansurretos, que cula sue ajuda cunseguiu sufocar. Assi i to, la stensa stada de las fuorças muçulmanas ne l sul de l reino lhebou la [[Bermudo II]] la spulsá-las por las cunsidrar fuorças de acupaçon, rompendo de fato la aliança cun [[Almançor]]. La rutura desta aliança salientou la ancapacidade de l rei de afrontar sastifatoriamente la guerra contra l general muçulmano, al perder an [[987]] amportantes cidades de l sul de la Galiza, cumo [[Coimbra]] i [[Biseu]] ademales de sofrer l assalto i saqueio de outras cidades cumo [[Astorga]], [[Cumpostela]] i la mesma [[Lion]], bendo-se fuorçado Bermudo a aceitar la persença de gobernantes muçulmanos an [[Tuoro]]<ref>1 de márcio, 998, Sahagún, doc 356.</ref>. Las campanhas lhebadas a cabo por Almançor antre [[987]] i [[996]], cessarian cun ua aliança régia que ratificou la paç pula bie matrimonial al se casar l própio [[Almançor]] cun ua filha de Bermudo al assinar la paç an [[996]]<ref>Ceballos, 2000, p.190.</ref>, i l rei [[Abdalá de Toledo]], cun ua armana de [[Afonso B]].<ref>Crónica Giral, ed. Lhorenzo, 1975, p.226.</ref>.
L reinado de [[Bermudo II]] benerie supor la cunfirmaçon dun achegamiento als antresses galhegos, materializando-se na criaçon de l solo heirdeiro, l feturo [[Afonso B]], sendo la sue eiducaçon cunfiada al poderoso duque galhego, [[Mendo Gonzáleç]]<ref>Crónica de Pelayo, ed. Martín 1995, p. 506</ref>, l qual seneficaba depositar l poder an manos deste setor de la nobreza, neutralizando assi la lhonga hostilidade padecida puls reis an nome de ls cundes de Castielha, mas an absoluto treminou culha.<ref name="Lhópeç Carreira, 2005, p.397">Lhópeç Carreira, 2005, p.397.</ref>. L reinado de [[Afonso B]], ''Rex Gallitianus''<ref>Maraball, 1981, p. 109 (Ademar de Chabannes, Chronica, 194-195)</ref> ("rei de la Galiza") supós la cunsulidaçon anstitucional que la monarquia galhega perdera al lhongo de l seclo X, adonde bários nobres se proclamórun reis cul apoio de l nobres, quier an [[Cumpostela]] quier na cidade de [[Lion]]. Ne l sou cúrtio reinado, amprendiu la restauraçon de cidades cumo Lhion, i la recunquista de las cidades de [[Coimbra]] i [[Biseu]], que tiempo antes cunquistara [[Almançor]]. Serie ne l assédio desta redadeira an [[1028]] que ua seta acabarie cula sue bida, heirdando l trono [[Bermudo III]]
=== Cunflitibidade antre ls reinos de la Galiza i Nabarra ===
L casamiento de l rei de [[Reino de Nabarra|Nabarra]], [[Sancho Garcés III]] cula cundessa castelhana, [[Munia Sáncheç]] propiciou an percípios de l seclo XI, ua amportante cunflitibidade antre l monarca galhego [[Bermudo III]] i l nabarro, pus se bien que [[Castielha]] i ls sous cundes les serbian bassalaige als monarcas galhegos de [[Lion]], l matrimónio de Sancho cun Múnia semelhaba lhegitimá-lo para eisercer demandas de soberanie, ó quando menos para anterbir de fato nesse território ouriental sito antre ls rius [[Araduei]] i [[Pisuerga]], an Castielha, yá ne ls cunfines de la Galiza de l seclo XI.
L fato de Sancho Garcés ser tan lhigado la Castielha propiciou que na documentaçon figure cun un domínio régio subre Castielha, sin por esso questionar la superioridade de Vermudo, aludindo a el cumo ''amperator dommus Beremudus in Galleécia"'', ó seia, "amperador Don Bermudo na Galiza"<ref>Decumiento de [[1029]]. San João de la Peña. [http://www.osoa.net/Articles/El_romanico,_el_arte_del_reino_de_Nabarra..pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Inda assi, todo esto supunha ua situaçon andiscutiblemente ambígua i propensa al lhitígio.
Las cumplicadas relaçones antre ambos ls reinos parecian chegar a ua efémera trégua cul casamiento de la armana de Bermudo, [[Sancha]] cul conde [[García Sáncheç]] de Castielha, cunhado de Sancho Garcés, casamiento que se benerie celebrar an [[1029]], mais dies antes de las núpcias l castelhano fui assassinado an Lhion pula [[casa de Bela]], ouponentes a qualquier enlace que seneficara l achegamiento antre la monarquia galhega i ls cundes castelhanos.
[[Fexeiro:galician-basques.png|thumb|right|330px|Mapa de la çputa territorial por [[Castielha]] antre ls monarcas de la [[Galiza]] i [[Nabarra]], an percípios de l seclo XI.]]
A la muorte de Garcia Sáncheç, la sue armana Múnia assumiu l total cuntrolo de l cundado de Castielha, i propíciou que Sancho Garcés ampeçasse anton la direta anterbençon an Castielha, assumindo l títalo subre essa zona. Assi an [[1034]], l nabarro chegou la se apersentar na cidade de Lhion cumo rei, oubrigando la [[Bermudo III|Bermudo]] la se retirar als territórios de la atual Galiza, adonde cuntaba cun sólidos apoios, mas retornou al anho cuntinante mantendo la dignidade régia subre la capital galaica.
An [[1032]], Bermudo, nun derradeiro sfuorço diplomático, casa la sue armana [[Sancha]] ''filian Adefonsi Galliciensis regis''<ref>Crónica Silense, ed. Péreç/Gonzáleç, 1959, p. 179</ref> (filha de Afonso, rei de la Galiza) cun Fernando Sáncheç, segundo filho de Sancho Garcés, i feturo [[Fernando I]].
=== Seclos centrales ===
[[Fexeiro:WesternEurope BeatusOsma.jpg|thumb|left|240px|Mapa-múndi de l Beato de Burgo de Osma. Na [[península eibérica]] aprecie-se na metade sul l nome "Span" (Spánia), an to l norte-noroiste l nome "Galleécia" i na sue faixa costeira norte "Stúrias". Catedral de Burgo de Osma. Anho [[1086]].]]Cula muorte de [[Bermudo III]], l trono de la Galiza recai na armana Sancha que por dreito sucessório heirdaba to l reino, cunseguindo l sou marido nabarro, [[Fernando I|Fernando]], ser coronado cumo rei cunsurte de la Galiza, gobernando de la cidade de [[Lion]]. Cunseguirian ambos ls dous manter l território heirdado i mesmo ampliá-lo, recuperando alguas cidades perdidas cumo la amportante [[Coimbra]], que boltaba a render bassalaige als reis galhegos, anque ser l sou gobernador [[muçulmano]].
La muorte de l rei [[Fernando I]] an [[1065]], repersentou un nuobo cunflito anterno ne l qual, sin un heirdeiro solo, ls trés armanos maiores passórun a gobernar ls territórios ne ls que cunseguiran stablecer relaçones, se bien que parte de la storiografie cunsidra tal fato cumo ua repartiçon yá predisposta por [[Fernando I]] antes de la sue muorte, a titulaçon de Sancha cumo reina inda, i la auséncia de qualquier decumiento de repartiçon feito por [[Fernando I]] ó [[Sancha]], lheba a pensar que nun eisistiu tal repartiçon. Anhos mais tarde, cada un de l trés filhos aparece gobernando defrentes territórios na qualidade de reis, assi l maior, Sancho domina las tierras ourientales, Castielha ''grosso modo'', Afonso la capital, Lhion i las sues tierras próssimas bien cumo Stúrias, i l terceiro Garcia heirda las tierras galhegas de [[Coimbra]] al [[cabo Ortegal]]. Esto tenerie por cunsequéncia la fragmentaçon de l reino de la Galiza, se bien que l termo "Galiza" cuntinarie sendo ampregue para estas tierras.
Garcia restaurou las sedes de [[Tui]] i [[Braga]] i benceu bários conatos de aneixaçon, mas finalmente fui deposto puls sous armanos [[Sancho II de Castielha]] i [[Afonso VI de Lhion]] an [[1071]]<ref>Esta stória chegou a anspirar la [[Bitor Hugo]] la criaçon de la eipopeia [https://fr.wikisource.org/wiki/La_Lhégende_ç_siècles_-_B.1._Le_Petit_roi_de_Galice ''Le Petit Roi de Galice''] ([[L reizinho de la Galiza]]), ancluída na purmeira série de la obra ''[[La Lhégende ç siècles]]''.</ref>, i recluído cumo prisioneiro nun castielho até la sue muorte. Ls armanos de Garcia assinarian yá an [[1071]] cul títalo de reis de la Galiza na documentaçon galhega de l momiento. Garcia falecerie an márcio de 1090 ancarcerado nun castielho lheonés, sendo-le siempre reconhecida la dignidade rial. La Galiza passou a ser gobernada por [[Raimundo de Borgonha]], casado cula filha de Afonso VI de Lhion, dona [[Urraca]] -''totius Gallecie amperatrix''- (''gobernante de to Galiza'').
La nuoba situaçon nun se alcançou sin resisténcias. Se bien que que las nuobas son cunfusas, alguns susténen que l conde [[Rodrigo Obéquiç]] ancabeçou ua rebelion que tardou bários anhos an ser sufocada. Eigualmente, l bispo de Santiago [[Diego Páeç]] fui deposto ne l [[Cuncílio de Husillos]] (1088); antre ls motibos de tal deposiçon ten-se citado un suposta tentatiba de cuncertar un acordo cun [[Guilherme l Cunquistador]].
Passado la muorte de Don Garcia na prison, an [[1096]] [[Afonso VI de Lhion|Afonso VI]] partilhou l território an dous [[cundado]]s, un correspondente a las tierras galhegas i l outro a las pertuesas que dou la [[Anrique de Borgonha]], pai de l purmeiro rei de Pertual [[Afonso Anriqueç]].
La muorte de Sancho nun amplicou l fin de las çputas. Sou filho maior, [[Garcia Sáncheç III]] heirdaba l trono de [[Pamplona]], i seguia a ampregar l títalo subre Castielha; pula sue parte, l sou armano menor Fernando, casado cun Sancha, heirdou l cundado de Castielha bien cumo la formal bassalaige feudal la [[Lion]], i al sou cunhado, [[Bermudo III]]. Assi i to, la lhegitimidade de ambos ls reinos subre Castielha parecie star abierta tanto la [[Pamplona]] quanto la [[Lion]], i assi an [[1037]] ls dous armanos nabarros, [[Garcia]] i [[Fernando Sáncheç]], apersentan batailha la [[Bermudo III]], adonde faleciu presumiblemente lhiderando la purmeira fileira de la carga de cabalharie.
=== L nacimiento de l reino de Pertual ===
[[Fexeiro:Statue King Afonso Henriques Portugal.JPG|thumb|150px|right|Státua de [[Afonso Anriqueç]] ne l [[Castielho de San Jorge]] an [[Lisboua]], réplica de la oureginal, feita por [[Soares de l Reis]], que se ancontra an [[Guimarães]]]]
An [[1091]] la princesa [[Urraca]], filha de l rei [[Afonso VI]] casaba cun [[Raimundo de Borgonha]] un amportante nobre borgonhés, filho de Guilherme I de Borgonha i que assistira cumo cruzado para lhutar contra ls [[almorábidas]]. Las bitórias melitares de l borgonhés, i la altura de las sues relaçones familiares na Ouropa propiciórun la cumbeniéncia de l enlace matrimonial, al que Afonso VI outorgou un amportante dote, l gobierno de las tierras galhegas, zde l [[cabo Ortegal]] até Coimbra, cul títalo de cundes tanto la Raimundo cumo la Urraca. dous anhos mais tarde, an [[1093]], outro cruzado francés [[Anrique de Borgonha]], nieto de l duque Roberto I, tomaba a mano de la filha menor de Afonso VI, [[Teresa de Lhion]] recebindo l gobierno de l [[cundado de Portucale]] i Coimbra, fundado l de Portucale an [[868]] pul nobre galhego [[Bimara Péreç]] i que cumprendia las tierras situadas antre l Minho i Douro. Arrumaba-se deste jeito, ua cumplexa rede de relaçones feudales, por un lhado l rei Afonso VI, que gobernaba to la Galiza i Toledo, recebie bassalaige feudal de Raimundo i Urraca que gobernában las tierras galhegas zde Ortegal até Coimbra, estes a la sue beç recebien-na de [[Teresa de Lhion|Teresa]] i [[Anrique de Borgonha]].
Las custantes derrotas sofridas ante ls almorábidas i l crecente çcontente de l rei cula política admenistratiba de l sou genro -Raimundo-, seran las rezones que lheben la Afonso VI a retirar ls dreitos feudales que este i Urraca tenien subre Pertual, eiquiparando l domínio destes al de Anrique i Teresa. Assi pus, ambora l Cundado Portucalense seguisse a fazer parte de la Galiza, na prática paraba de render bassalaige la [[Raimundo de Borgonha]] i [[Urraca]], para prestar bassalaige diretamente al rei de to Galiza, Afonso VI, probocando cierto çcontente antre la nobreza galhega la norte de l riu [[Minho]].
A la muorte de Anrique an [[1112]], sucede-le la biúba deste, D. Teresa ne l gobierno de ls dous cundados durante la menoridade de l sou filho [[Afonso Anriqueç]]. Formában-se dues tendéncias, la de achegamiento a la politica quemun galhega, cul nuobo rei, [[Afonso Raimúndeç]], ó la manutençon dun fuorte poder cundal cun aspiraçones a la proclamaçon rial de l heirdeiro cundal. La ascenson de [[Cumpostela]] la cundiçon de metropolitana an detrimiento de la stórica Braga i la tendéncia de achegamiento de Teresa a la política la norte de l [[Minho]] materializado ne l casamiento cun [[Fernán Péreç de Traba]] precipitan ls acuntecimientos ne l cundado de Pertual. L arcebispo de Braga -arrebatado de las relíquias de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso]] pul mesmo [[Diego Gelmíreç|Gelmíreç]] an 1102- i ls grandes aristocratas pertueses -antressados nun maior poder territorial- fúrun ls percipales baledores de las pretensones reales de Afonso Anriqueç. Ante tal situaçon, l rei galhego [[Afonso VII]] biaja para Pertual sitiando-lo an [[Guimarães]], até cunseguir la sue promessa de fidelidade, que finalmente le quemunica Eigas Muñiç.
Meses mais tarde an [[1128]] i frente de l çcumprimiento de Afonso Anriqueç, las tropas de Teresa i Fernán Péreç de Traba entran an Pertual, lhibrando-se la [[batailha de San Mamede]], adonde las tropas portucalenses saen bitoriosas. La muorte de Teresa, i la [[batailha de Ourique]] cunsulidan finalmente l cundado cumo reino an [[1139]].
Nacia assi un reino que, tenendo formado parte de l território de la [[Gallaecie]] zde l [[Ampério Romano]], i tenendo abrigado mesmo la capital de l reino (Braga) durante mui tiempo, adquirieb a partir de anton la sue própia personalidade percisamente na medida an que se defrenciaba de la [[monarquia galhego-lheonesa]], cujas cabeças reitoras radicában an [[Lion]] i [[Santiago de Cumpostela|Cumpostela]]<ref>Lhópeç Carreira, 2005, p. 380.</ref>.
=== La Era Cumpostelana ===
{{Quote2 |Ls aragoneses antregan l castielho a la reina. Ouh!, quanta i que eicelente glória melitar proporcionou als galhegos aquel die an que l Batalhador aragonés se retirou ante eilhes!. Mas mui mas eicelente i alegre fui quando la corajosa fuorça de la Galiza protegeu la Castielha i als sous cabalheiros de l ataque de ls einimigos i oubrigou a antregar l castielho de l aragonés. Ouh bergonha!, ls castelhanos percisan fuorças alheias i son protegidos pula audácia de l galhegos!. Que será desses cobardes cabalheiros quando se marche l eisército de la Galiza, l sou scudo i proteçon?.| (Cacho de la ''[[Stória Cumpostelana|Storia Cumpostellana]]' ', Lhibro I, Capítulo 90)''.
}}
An [[1111]] la nobreza galhega ancabeçada pul [[Conde de Traba]] i [[Diego Gelmíreç]] coroan an Santiago de Cumpostela l filho de Urraca i Raimundo, Afonso Raimúndeç, cumo rei. Las razoes éran l miedo de que l nuobo matrimónio antre Urraca i Afonso de Aragon tubisse çcendéncia, algo que benerie coutar ls sous porjetos políticos i, assi mesmo, ls dreitos de l feturo "Amperador", cumo lhegítimo sucessor de Afonso VI (sendo l feturo [[Afonso VII]] de Lhion i Castielha ne l cómputo de Castielha). Sustenie l nuobo rei la fuorça melitar de l bispo cumpostelano i la de l conde [[Pedro Froilaç de Traba]], que fura l sou protetor i tutor durante to la sue anfáncia. L sentido de la coroaçon fui preserbar l dreitos de l filho de Don Raimundo de Borgonha subre l Reino de la Galiza, nun momiento an que Urraca, yá biúba, antregaba de fato Castielha i Lhion al sou nuobo home [[Afonso l Batalhador]] de Nabarra i Aragon. Na rialidade, la cerimónia cumpostelana tubo mui mais, nun purmeiro momiento, de simbólica que de efetiba i, de fato, até la maioridade de Afonso VII, i la muorte de la sue mai, to l cunjunto norte-oucidental benerie bibir ua etapa de cumbulson cun frequentes alianças i contra- alianças antre mai i filho i inda antre esta i l sou sposo aragonés, cun Diego Gelmíreç siempre persente neilhas.
Neste clima de guerra i aprobeitando que [[Calisto II]], tio de l rei de la Galiza, chega al Papado, Gelmíreç cunsegue l arcebispado para Santiago de Cumpostela (1120). Las pretensones de l bispo éran que Cumpostela fusse reconhecida cumo eigreija metropolitana de la Galiza, contra ls dreitos tradicionales de ostentaba [[Braga]] zde ls tiempos de [[Martico de Dume|San Martico de Dume]]. Calisto II nun aceita i decide criar ua nuoba jurisdiçon, que supunha ua anomalia ne l poderio eclesiástico peninsular i que, para alhá desso, eisercia l sou poder nun subre ls territórios galhegos an que staba lhocalizada geograficamente, senó na antiga jurisdiçon de [[Mérida]] (Stremadura atual i tierras la sul de l riu Douro).
Braga quedaba assi rodeada pula jurisdiçon de Cumpostela i, delantre este peligro, torna-se l centro de l mobimiento andependentista de l Cundado de Pertual. An [[1128]] l lhíder de la nobreza galhega [[Fernon Peres de Traba]] i [[Teresa de Pertual]] que çpregában un poder outónomo ne l spácio galaico-pertués son bencidos pul filho de la redadeira, [[Afonso Anriqueç]]. Este serie l gérmen de l feturo reino pertués apartado de la Galiza i Lhion.
A la sue muorte, Afonso VII debediu ls sous reinos ([[1156]]), cedendo Galiza i Lhion la [[Fernando II]].
Fernando II fizo ua política de cuncesson de cartas-póboas, que yá ampeçara l sou pai i atiradeira antre outras, las bilas de Padron, Ribadabie, Noia i Pontebedra tamien dou un pulo fundamental a la [[catedral de Santiago de Cumpostela]]. Sou filho [[Afonso IX]] mantebe la mesma política fundando al lhongo de la cuosta, Betanzos, La Corunha, Baiona, Ferrol i Neda. Estas bilas de rialengo suponen ua berdadeira reboluçon na strutura social de la época porque, por un lhado, inauguran la dibersificaçon eiquenómica, rasgando cula outarquia de ls seclos anteriores i facilitando l zambolbimiento de las atebidades pesqueiras i pré-andustriales ourientadas a la eilaboraçon de matérias primas, peixe salgado subretodo, que se comercializa atrabeç de l portos, pul outro lhado, serben para cunsulidar socialmente ua série de "lhinhaiges" ó "casas" que ténen na sue ourige als segundos de la grande nobreza i a la fidalguia lhocal, que se reparten ls cargos municipales i admenistratibos (prefeitos, regedores, juízes, [[meirinho]]s). Cria-se assi ua protoburguesie ne l reino que mesmo chega a antroduzir ne ls mosteiros rurales ls sous nembros: priores de nome i fidalgos de bocaçon, mais preocupados puls antresses de las sues casas que puls eideales monásticos. Ye ua política de fortalecimiento de l eilemiento ourbano frente a la grande nobreza.
[[Fexeiro:Galiciamaptimes.gif|thumb|right|200px|Eiboluçon territorial de la [[Galiza]] al lhongo de ls seclos até la sue zapariçon cumo reino an 1833.]]
Tamien se porduç, al lhongo deste seclo, un rápido crecimiento populacional que, ne l meio rural, se traduç an mais braços para trabalháren a tierra i, cumo cunsequéncia, abren-se nuobos spácios i colonizan-se i aran-se tierras birges sob la direçon de ls grandes mosteiros. Esto, ounido a la melhora de ls apareilhos de lhaboura i al aperfeiçoamiento de ls sistemas de cultibo, gera un oumiento de la pordutibidade que repercutirieb ne l nible de bida. La repartiçon dessa maior pordutibidade antre ls camponeses i ls senhores rializa-se mediante l stablecimiento de l [[foro]]s.
Las trasformaçones eiquenómicas i sociales acarretan cámbios perfundos na mentalidade i ampeça-se, nas bilas, ua renobaçon relegiosa de mano de las ordes mendicantes, subretodo de l franciscanos, que trazen germes de reformas sociales.
Cun estes monarcas l centro bital de ls reinos ye Cumpostela, adonde reside la corte galhega, i l sou splendor quedou perpetuado pul [[Mestre Mateus]] ne l granito de la Catedral i, subretodo, ne l [[Pórtico de la Glória]] i Prataries. De la prosperidade de l reino dan fé tamien las inumerables custruçones románicas que inda eisisten na Galiza. A outro nible menos bisible, la cultura galhega reflete-se na criaçon lhiterária, que quedou plasmada na redaçon de la ''[[Stória Cumpostelana]]'' i de l ''[[Códice Calixtino]]''.
Afonso VIII, dou an ardança ls reinos de la Galiza i Lhion a las filhas que tubira cun Teresa de Pertual: [[Dona Sancha]] i [[Dona Aldonça]]. Acauso estes dous reinados, l de Fernando II i Afonso IX —Afonso VIII na cronologie galhego-lheonesa— custituen l momiento central na possiblidade de custituir un spácio galhego-lheonés própio, nun momiento an que la monarquia patrimonial deixaba passaige yá a la de caráter territorial.
=== L fin de la monarquia galhego-lheonesa ===
[[Fexeiro:Tumbo de Toxos Outos. Fernando y Alfonso, reyes de León y Galicia.jpg|thumb|right|220px| eiluminuras mediebales de [[Fernando II]] i [[Afonso VIII]]. Derradeiros reis de la Galiza i Lhion. Tumbo de [[Toxosoutos]]. s.XIII.]]
Até ampeços l [[seclo XIII]], ls reinos peninsulares aneixában-se mediante l casamiento ó la ardança sob la pessona dun rei. Finado ó deposto l rei estes se partilhában antre ls defrentes heirdeiros de modo que garantiran la sue andependéncia. Ne l causo de ls monarcas galhegos l dreito de ardança era andistinto para homes i para mulhieres.
[[Afonso VIII]] casara dues bezes. De l sou purmeiro matrimónio cun [[Teresa de Pertual]] tubo dues filhas, Sancha i Aldonça. L sou segundo casamiento fui cun [[Berenguela de Castielha]], de la qual tubo quatro filhos; Fernando, Afonso, Custança i Berenguela. Para manter la andependéncia de ls reinos de la Galiza i Lhion, [[Afonso VIII]] ne l sou testamiento aplicou l dreito galhego de ardança, que eigualaba na sucesson homes i mulhieres, deixando Aldonça cumo fetura reina de la Galiza i Sancha cumo fetura reina de Lhion. Assi i to Fernando, primogénito de l sou segundo casamiento yá era rei de Castielha pula renúncia al trono de la sue mai, la castelhana Berenguela, ambicionaba spalhar la sue outoridade régia nun solamente an Castielha, mas tamien na Galiza i Lhion. Assi pus, Aldonça i Sancha cuntórun cul massibo apoio de la nobreza i eigreija galhega, salbo ls bispos de Lhugo i Mondonhedo.
Mas, l [[reino de Lhion]], mais binculado la Castielha geograficamente i culturalmente, preferiu la ounion política cun esta. Berenguela, mai de [[Fernando III|Fernando de Castielha]], cunsegue l apoio de [[Sancho II de Pertual]] para ampedir que Galiza i Lhion se tornen outra beç an reinos andependientes, i ambos pressionan la [[Teresa de Pertual]], purmeira mulhier de Afonso VII para forçar Aldonça i Sancha a renunciar al sou dreito lhegítimo de ardança. Finalmente, las anfantas renuncian i [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III]] cunsegue l trono de la Galiza i Lhion que, inda de cunserbar l sou títalo de Reino, passan a ser gobernadas zde Castielha.
=== Galiza i la Corona de Castielha ===
La amposiçon de [[Fernando III]] cumo heirdeiro subre ls reinos de la Galiza i Lhion, amplicou l ampeço dua etapa de decadéncia i ua negatiba eiboluçon de ls antresses gerales de l reino, sendo la nobreza cundal galhega i ls cunceilhos de ls burgos galhegos ls grandes prejudicados. Apartados de l alto nible de las decisones dua Corte radicada an [[Castielha]], la [[Galiza]] passaba de núcleo la periferie dua corona gobernada por castelhanos<ref name="Lhópeç Carreira, 2005, p.397"/>.
Assi i to, la associaçon política de la [[Corona de Castielha|corona castelhana]] (Castielha-Toledo) i la lheonesa (Galiza-Lhion) seguia a ser na pessona de l rei pus ambas las corona mantenien las sues peculiaridades anstitucionales, assi na Galiza-Lhion mantebe-se cumo código lhegal l ''Lhiber Iudiciun'' —al cuntrário que acuntiu na [[Corona de Castielha]]—, mesmo quando ls assuntos éran julgados pula Corte estes éran çpachados de acordo cul código bigente an cada corona<ref>Proter, 1988, p. 128.</ref>.
Cul reinado de [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III]] ([[1230]]-[[1254]]) l centro de poder político de l reino de la Galiza traslada-se la [[Castielha]], la corte rial abandona [[Santiago de Cumpostela|Cumpostela]] i ampeça-se ua política de tendéncia [[centralismo|centralizadora]]. La Galiza cuntina a ser [[monolingue]] i to la sue documentaçon pública era redigida na lhéngua de l reino, l [[Lhéngua galhega|galhego]], ambora a partir de agora ls decumientos que chegassen de la Corte benerien yá redigidos. La política centralizadora de Fernando III manten-se durante l reinado de l sou filho [[Afonso X]], que antroduziu pula purmeira beç un repersentante judiciário de l Reino ne l gobierno de Cumpostela, i pouco mais tarde antregará la sé cumpostelana a un arcebispo de Balladolid, ampeçando un porcesso que treminará por trocar ls bispos galhegos por funcionários públicos de Castielha.
Mas, anque deste fato, l cierto ye que al lhongo de to l período mediebal, i até la chegada al poder de l [[Reis Católicos]], ls nobres galhegos seguiran a bibir nun stado de prática semi-andependéncia a respeito de la corona castelhana.
=== Apoio de Fernando I de Pertual a la causa galhega ===
[[Fexeiro:Fernando-P.jpg|thumb|right|200px|Fernando I, rei de Pertual.]]
La muorte de [[Pedro I de Castielha|Pedro I]] an [[1369]] amplicou l triunfo aristocrático an Castielha<ref>Lhópeç Carreira, 2005, p.406.</ref>, adonde fui coronado [[Anrique de Trastámara]], candidato senhorial; assi i todo, an que pese las pretensones deste, a maior parte de ls nobres galhegos nun l reconhecírun cumo tal i cul beneplácito de l munecípios de l reino demandórun cumo rei la [[Fernando I]] de Pertual an [[1369]], assegurando-le ls sous partidários galhegos ''que lhebamtarian boç por eille (...) i que le darían las billas i l reçeberían por senhor, fazémdolhe dellas menaige''<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 1966, p. 75.</ref>. Porduç-se por un cúrtio spácio de tiempo la culminaçon prática de la repetida tendéncia de aprossimaçon antre Galiza i Pertual propugnada por anfluentes grupos sociales galhegos i atiba zde habie tiempo.
Acumpanhado zde Pertual por amportantes partidários nobres de la causa lhegitimista, seneficados repersentantes de la nobreza galhega, antre eilhes [[Fernando Péreç de Castro]] (cunde de Trastámara), l cabalheiro i senhor de Salbaterra, [[Álbaro Péreç de Castro]] i [[Nuno Freire de Andrade]] (mestre de la orde pertuesa de Cristo). A la sue antrada ne l reino de la Galiza fui triunfal i aclamado nas cidades<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 1966, p.86 "ls de la bila l saíran todos a recebir".</ref>.
Las medidas de gobierno de Fernando I passórun pula restauraçon de las praças-fuortes de [[Tui]] i [[Baiona]] antre outras, la lhibertaçon de l tráfego comercial antre Galiza i Pertual bien cumo l abastecimiento de cereal i bino por bie marítima a las populaçones galhegas mermadas pula guerra<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 966, p. 87. "Carregar an Lhisboua nabios i cebada i binos, que lhebassen todo aquele lhugar para ser bastecido".</ref>. Rializou eigualmente çposiçones an matéria monetária pa l que ''mandou fazer moeda de sous senhales d´ouro i prata, assi (...) na Crunha i an Tuy'', teçtemunhando las Cortes de Lhisboua de [[1371]] la balideç de las moedas andistintamente ne l reino de la Galiza cumo ne l de Pertual<ref>Oulibeira/Pizarro, 1990, I, p. 31.</ref>.
Assi i to, la persença de l monarca pertués ne l reino fui cúrtie. Anrique de Trastámara, assistido puls mercenários de las [[Cumpanhas Brancas]] ourganizou ua contra- oufensiba que oubrigarie la Fernando I a retornar la Pertual, fazendo-se deste jeito cul gobierno de la Galiza até la chegada de l [[John of Gaunt|Duque de Lhancaster]].
=== L duque de Lhancaster, rei de la Galiza ===
Solo dous anhos passado [[Fernando I de Pertual]] renunciar a las sues pretensones ne l Reino de la Galiza, solo un anhos depuis de la acupaçon de [[Tui]] por [[Diego Sarmiento]] an nome de l feturo rei [[Anrique de Trastámara]] i mantendo-se inda [[La Corunha]] fiel la [[Pertual]], [[João Fernándeç de Andeiro]] culminaba las gestones cun [[Anglaterra]]. Assinaba-se assi la [[10 de júlio]] de [[1372]] un tratado pul qual, Custança, filha de l rei [[Pedro I]], assassinado por [[Anrique de Trastámara]], reclamaba l sou dreito lhegítimo cumo sucessora ante este redadeiro<ref>Russell, 1942, p. 361.</ref>.
[[Fexeiro:dukeoflancaster.jpg|thumb|left|210px|Rendiçon de Santiago de Cumpostela la [[John of Gaunt]]. [[Jean Froissart]], Chronicles.]]
Assi fui que l marido de Custança, [[John of Gaunt]], duque de Lhancaster i filho de l rei [[Eduardo III de Anglaterra]] adota ls títalos reales de la sue mulhier (de la Galiza, Lhion, Castielha, etc.) çpondo-se la fazé-los efetibos.
La purmeira tentatiba frustrou-se quando la sue spediçon tubo de se zbiar, ne l [[Poitou]], para la cidade de [[Thouars]], urgida pula [[Guerra de l Cien Anhos]] na [[Fráncia]]. An [[1386]], apoiado pula bula papal de [[Ourbano IV]] que cuncedie l dreito a la [[Corona de Castielha]], zambarca na Pescadarie de la Corunha, mas sin afrontar l assalto de la cidade murada. Fúrun stablecidas anton capitulaçones, segundo las quales la cidade abrir-le-iba las puortas se antes era recebido an Santiago. Assi sucediu, i a seguir cunseguiu, sin solo resisténcia melitar, dominar l reino. Acumpanhado pula sue mulhier i filhas, assentou la sue Corte an Cumpostela. Dirigiu las sues ouperaçones para [[Pontebedra]], [[Bigo]], [[Baiona]], [[Betanzos]], [[Ribadabie]], [[Ourense]] i [[Ferrol]]. An Ourense las sues tropas assaltórun la cidade i fazirun retirar las tropas trastamaristas, anquanto Ferrol era tomado pul rei de Pertual [[João I]], aliado de l duque de Lhancaster. Ne l causo de [[Ribadabie]], la cidade fui resistida la este, i l própio [[Thomas Persey]] dirigiu un assédio de dies subre la bila, que acabou sendo tomada.
Passado estas açones melitares, praticamente to la Galiza quedaba an poder de l duque, cuncretamente passado que el i l rei pertués se fazirun cul domínio de Ferrol, assi la crónica scrita por [[Jean Froissart]] deixa-lo claro: ''aboient mis en lheur oubeissance tout le roiaulme de Gallice''<ref>Froissart, Chronique, t. 12, p.214.</ref>.
Mas, la eiboluçon de ls acuntecimientos melitares fui detreminada por ua eipidemia de peste que dizimou las tropas anglesas an suolo galhego. Esto forçou al duque de [[Lancaster]] a negociar ua salida cun [[Anrique de Trastámara]]. Ls tenermos de la paç, assinada an [[1388]] stipulában la renúncia a las pretensones régias de John of Gaunt i de la sue mulhier [[Custança]] an troca dua crecida andenizaçon i de l casamiento antre l heirdeiro castelhano, [[Anrique III de Castielha|Anrique III]], i la filha de l duque, [[Caterina de Lhancaster]].
La retirada final de ls angleses fechaba las tentatibas zambolbidos puls cunceilhos i la alta nobreza galhega para alcançar un spácio nun cumpartilhado cun Castielha i ourientar la Galiza para Pertual i l Atlántico, assi i todo nun serie la derradeira beç que esto ocorrerie.
=== Las guerras armandinhas ===
{{AP|[[Grande rebolta armandinha]]}}
Durante las reboltas de l [[armandinhos]] estes gobernórun l Reino de la Galiza mediante Juntas que decretórun l derrubamiento de ls castielhos i fortificaçones, eisercírun justícia i recrutórun eisércitos. L poder armandinho durou dous anhos até que la nobreza galega oupositora recuperou l poder ([[1469]]), ajudada pula [[Reino de Castielha|corona castelhana]]. Ls Reis Católicos propusírun-se deciplinar l reino i cunsulidar l sou domínio de jeito definitibo. Passado l çcabeçamiento de la nobreza mais lhebantisca ([[Pardo de Cela]] decapitado la norte, [[Pedro Madruga]] assassinado la sul, i l [[cunde de Lhemos]] coutado la lheste), l reino de la Galiza quedou sob comando dun Gobernador quien presidie la [[Rial Audiencia de Galicia|Rial Audiéncia]] de l Reino, que era zeignado puls reis de Castielha i Aragon dentre la nobreza foránea.
=== Resisténcia de ls nobres galegos als Reis Católicos ===
La nuoba cuncepçon monárquica cunduzida puls [[Reis Católicos]], l chamado “Stado Moderno”, fui auspiciada na Galiza pul eipiscopado (an purmeiro lhugar pul arcebispo [[Alonso II de Fonseca|Afonso Fonseca]]) , bien cumo por alguns nobres foráneos, particularmente ls [[Pimentel]], cundes de Benabente, diretamente lhigados a la monarquia. Assi i to esta nuoba cuncepçon tubo por resultado l choque fruntal cun sin-los cundes galhegos. San çtacables las rebeldies sustentadas, por orde cronológica, por Pedro Álbareç, [[Pedro Madruga|cunde de Soutomaior]] (Pedro Madruga), pul marechal [[Pardo de Cela]], i puls sucessibos [[Cundado de Lhemos|cundes de Lhemos]], [[Cermeinho Álbareç Osorio]] i [[Rodrigo Heinríqueç de Castro]].
[[Fexeiro:castelosoutomaior.jpg|thumb|left|200px|[[Castielho de Soutomaior]], adonde morou Pedro Álbareç.]]
Todos eilhes cumpartilhában l quemun chamador de la fuorte ouposiçon melitar al porjeto político de ls Reis Católicos, porjeto que repercutie cunsidrablemente an estes nobres i antoce, ne ls sous parceiros nobliários i eclesiásticos ne l paíç. Este fator dotou-los de suficiente ounidade para séren cunsidrados anton (tamien zde fura) ua açon repersentatiba de l Reino de la Galiza, cumo antidade outónoma i resistente frente a la absorçon que supunha la amposiçon de l outoritarismo monárquico, dada la caréncia de protagonismo galego neste porjeto, heigemonizado pula ouligarquia aristocrática castelhana-andaluza i cun ua participaçon mui restringida de eilemientos galhegos de l mesmo stamiento. La resisténcia eisercida por estes nobres fui adotada por muitos cumo un caráter inato de l reino i de las sues gientes, assi l cronista aragonés [[Jerónimo Zurita]] çcrebiu aqueilha situaçon de l seguinte jeito:
{{Quote1| Idra Idre Idri iniu ineu <ref name=Annales>[http://www.dpç.s/ifc2/lhibros/fichas/ebok2473.asp ''Annales de Aragón''.]</ref>}}
La resisténcia apersentada por [[Pedro Madruga|Pedro Álbareç de Soutomaior]] oufrece a maior claridade de motibos políticos i de oubjetibos, i fui tamien la de maior ambergadura i possiblidades de sucesso, por se antegrar nun cunflito de grandes proporçones. L pertinaç cunfronto de l conde contra l arcebispo de Santiago, [[Alonso II de Fonseca|Afonso de Fonseca II]], juntou-se, por stenson a la ouposiçon fruntal contra la monarquia de [[Isabel la Católica]]. Na guerra de sucesson que segue a la muorte de [[Anrique IV de Castielha|Anrique IV]] abraça por causa de la sue filha, Joana (çposada cun [[Afonso B de Pertual]]) i, antoce, la oupçon pertuesa frente a la aragonesa de Isabel. Ne l decurso de la guerra sucessória mantida antre Joana i Isabel, ls cuntendentes stubírun a punto de alcançar un cumprometimiento que ancluirieb la ancorporaçon de l reino de la Galiza a la corona pertuesa. La bitória melitar de Isabel i la susequente paç de Alcaçobas de Castielha cun Pertual an 1479, seguidas de l eisílio de l conde de Soutomaior la Pertual (adonde fui recumpensado cul títalo de Conde de Camina) i la sue suspeitosa muorte pouco depuis, seneficórun l ansucesso de las anclinaçones pertuesistas i atlánticas de la Galiza.
Anhos depuis, i ne l norte de l reino, nun famoso [[17 de dezembre]] de [[1483]] era eisecutado l marechal [[Cermeinho Pardo de Cela]] an [[Mondonhedo]], cumprindo-se sentença pul Gobernador de ls Reis Católicos na Galiza, [[Fernando de Acunha]]. Semelhante final, colofon dua lhonga i çproporcionada resisténcia ne l cerco de l sou [[castielho de la Frouseira]] i la queda por traiçon, cunferiran un special dramatismo al causo, fazendo-lo tema idóneo para la lhiteratura. Yá ne l mesmo momiento de l trágico zamlace se cumpós un formoso “Pranto de la Frouseira”, mitificaçon eimediata de la sue figura;
{{Quote2|''De mîn la triste Frouseyra,''<br />''que por treyçon foy bendida,''<br />''derribada na ribeyra,''<br />''que jamales se beu bencida.''<br />''Por treyçon tamben bindido''<br />''Jasus nuosso redentor,''<br />''i por aqueistes tredores,''<br />
''Mas Pardo miu senhor.''| [[Pranto de la Frouseira]], seclo XV-XVI. Anónimo.}}
[[Fexeiro:Escudo-reyno de galizia.jpg|thumb|left|200px|cápia de la obra "Çcripción de la cuosta del reyno de Galizia", cartografie de la cuosta de l reino, rializada por Pedro de Teixeira Albernas por buolta de 1625.]]Dun jeito ó outro l capítulo de Pardo de Cela ye ancluído doadamente na sequéncia de resisténcia contra l Stado Moderno i splica la dureza i eisemplaridade de l castigo, que serie scessibo para ua simples rebeldie motibada por antresses stritamente particulares i sin maior trascendéncia política, i que çpertarie miedo an to la nobreza galega. An meados de ls anhos sessenta, quando la lhuita antre l monarca i ls senhores alcançou la mássima tenson, l marechal ancontraba-se ne l cargo de prefeito de la bila de [[Bibeiro]], nomeado pul percurador de l Cunceilho para eisercer cumo tal pul rei, ne l que se juntan segundo benie sendo norma, l lhegitimismo monárquico i l mobimiento emancipador ourbano. Pardo de Cela stá antoce situado ne l mesmo bando que surgirian, depressa, ls [[Armandinhos]].
Un anho depuis, an [[1465]], colaboraba na supresson de l senhorio de João de Bibeiro subre essa bila cumo nembro de l cunceilho i an nome de [[Anrique IV de Castielha|Anrique IV]]. Ua beç bencidas las [[Armandinhos|armandades]], l choque de Pardo de Cela cun nembros relebantes de la [[Arquidiocese de Mondonhedo|eigreija mindoniense]] i, por fin, cun ls Reis Católicos, era cuntinaçon lhógica, yá la nible particular, daqueles alinhamientos anteriores, pus la crecente heigemonia eclesiástica i l fuorte anterbencionismo monárquico ne ls cunceilhos, fenómenos ambos ls própios de l Stado moderno, erodian las bases de la sue posiçon social i política.
Finalmente antre [[1483]] i [[1485]] las respetibas rebeliones de Cermeinho Álbareç Osorio i de Rodrigo Heinríqueç de Castro, sucessibos cundes de Lhemos chegában a la sou fin. L purmeiro finaba de muorte natural, deixando pendente la resoluçon de la çcrepáncia; l segundo fui cercado i derrotado frente de l çpregue melitar pessonalmente comandado puls reis de Castielha i Aragon. Cun esta redadeira rebelion anulaba-se to ouposiçon de la nobreza frente a la monarquia de ls reis católicos ne l reino de la Galiza. Ademales la derrota de Rodrigo Heinríques amplicou la remodelaçon de l mapa de la Galiza, deixando L [[Bierzo]] de fazer parte de l cundado de Lhemos i por bias desso de la Galiza.
Sufocada yá to ouposiçon ne l reino, an [[1486]] ls Reis Católicos besitában Galiza, sendo l simblo de l remate dua época, l final de la Eidade Média na Galiza. La cunsecuçon final de l pleno domínio régio na Galiza, l que l cronista [[Jerónimo Zurita]] chamarie ''“domar aquella tierra de Galicia”''<ref name=Annales/>.
L reino antrou an outra fase, pontuada pula stinçon política de ls setores sociales capazes de cunduzir ua dinámica própia, tornado nun território periférico de la monarquia spánica na sue projeçon amperial. Supeditado la anstituiçones alheias, antroduziran-se ourganismos nuobos ampostos zde fura ([[Rial Audiéncia de Galiza|audiéncia]], [[Santa Armandade|santa armandade]], gobernadores, corregedores, [[Anquisiçon na Spanha|anquisiçon]], cungregaçon monástica de [[Balladolid]], etc.), nutridos maiormente cun funcionários públicos strangeiros i cuntando cul cuncurso de ls setores outótones antermediários i subalternos.
=== La perda i recuperaçon de l boto de l Reino de la Galiza nas Cortes de Castielha ===
[[Fexeiro:cedulareinogaliza.jpg|thumb|left|200px| cápia de la cédula de lhicença de comércio an fabor de la ''Rial Cumpanha de la Galiza''. Arquibo Stórico Probincial de Lhugo, 1734.]]
A partir de l reinado de [[João II de Castielha]] l Reino de la Galiza para de ser chamado a las Cortes i, por buolta de [[1476]], [[Çamora]] fui la cidade ancarregue de falar ne l sou nome na assemblé de la Corona de Castielha. Mas, zde [[1518]], las cidades i bilas galegas ampeçórun la se moblizar para recuperar l sou boto lhegítimo nas Cortes, cuntradizendo ls dirigentes galegos la potestade de Çamora de falar ne l nome de l Reino de la Galiza.
La recuperaçon de l boto nas Cortes fui un oubjetibo cumpartilhado pulas ouligarquias ourbanas i ls magnatas galegos. An [[1520]] l arcebispo de Santiago, [[Alonso III de Fonseca|Alonso de Fonseca]], l conde de [[Conde de Andrade|Andrade]] i l de Benabente reclamórun nel durante la celebraçon de las Cortes de Santiago sin oubter resultado. Cun to l cumprometimiento de las eilites galegas propiciou que la [[4 de dezembre]] de 1520, nobres i prelados de l reino reunidos na [[Assemblé de Melide]], dirigida pul arcebispo de Santiago [[Alonso III de Fonseca]], ansistiran na reclamaçon al amperador ne l tema de l boto, assi i todo [[Carlos I de la Spanha|Carlos I]] fui recusada a dotar la Galiza de boto nas Cortes ua beç mais<ref>FERNÁNDEZ BEGA, “Las Juntas del Reino de Galicia y la recuperación del boto en Cortes”, Cumpostellanun, XXV, n. 1-4 (1980). pp.21-23.</ref>.
Un anho depuis de la negatiba de l amperador, las cidades galegas toman la einiciatiba, i an [[1557]] ua [[Junta de l Reino de la Galiza|Junta de l Reino]] ouferta 20.000 ducados pul qual yá de por si era un boto lhegítimo nas Cortes. La aspiraçon seguiu a ser recolhida por sucessibas juntas até que an [[1599]] la [[Rial Audiencia de Galicia|Audiéncia]] acediu al deseio de las siete capitales i cumbocou-las para tratar an sclusiba l assunto. dous comissionados fúrun ancarregues de fazer an [[Madrid]] las gestones pertinentes mais las sues nuobas oufertas pecuniárias fúrun recusadas. Mas, de [[1621]] aparecírun las circunstáncias percisas pa l sucesso de la aspiraçon de l reino galego. La Monarquia percisaba la coperaçon política i financeira de ls sous reinos para suster l sfuorço bélico (fin de la Trégua de l duoze Anhos)<ref>THOMPSON, I.La.La., Guerra y Decadencia. Gobierno y Adminitración en la Spaña de los Austrias, 1560-1620, Barcelona, 1981, pp.337-38.</ref>. La ouligarquia ourbana i la nobreza galega fúrun quien de aprobeitar la ocasion, i anque de la resisténcia de Çamora i l afana sclusibista de las demales cidades cun boto an Cortes, la Corona sacrifica "''la cumbeniencia política en aras de la necesidad melitar''", i an [[1623]] l reino de la Galiza recupera l boto, depuis de pagar 100.000 ducados para custruir ua squadra que defendisse las sues própias cuostas. La anfluéncia de [[Diego Sarmiento de Acuña]], Conde de Gondomar, fui decisiba para recuperar l boto, i que [[Filipe IV de la Spanha|Filipe IV]] fazira mercé de tal por de [[13 de outubre]] de [[1623]]. La Junta de 1621, por sugeston de l [[marqués de Cerralbo]], gobernador de l Reino, oufreciu ls 100.000 ducados i al cunceder l boto an 1623 ls percuradores galegos, conde de [[Salbaterra de Minho|Salbaterra]] i D. António de Castro i Andrade, assistiran a las Cortes cumbocadas para la [[18 de márcio]] desse anho. Ambos fúrun nomeados por [[Frei Antonio de Soutomaior]] i l [[Diego Sarmiento de Acuño'|conde de Gondomar]], quien jogórun un relebante papel na oubtençon de l boto. Desta maneira l reino recuperaba un dreito sou que durante 150 anhos le fura çpojado.
=== L Reino de la Galiza na Eidade Moderna ===
La repersentaçon de l reino frente de la monarquia era eisercida pula [[Junta de l Reino de la Galiza]] cumpuosta por repersentantes de las cidades de Santiago, [[Lugo]], [[Betanzos]], [[Corunha]], [[Mondonhedo]], [[Ourense]] i [[Tui]]. Esta anstituiçon nun fui capaç de eisercer un poder nitidamente outónoma salbo durante la ambason napoleónica. Ne l trascurso de la [[guerra de la andependéncia spanhola]] assumiu la soberanie anterior i sterior, anquanto l Rei de la Spanha Fernando nun cunsulidou la sue posiçon.
Oufecialmente, la Galiza, mantebe-se cumo reino até [[1833]] anho an que fui debedo an quatro [[porbíncia]]s durante la regéncia de [[Marie Cristina de Bourbon|Marie Cristina]], zaparecendo assi de l mapas.
== Ls simblos de l reino ==
=== L lhion púrpura, amblema de ls reis ===
[[Fexeiro:Adefonsus legio galle.jpg|thumb|right|200px|Eiluminura románica de [[Afonso VIII]], rei de la [[Galiza]] i [[Lion]]. Na parte superior aprecie-se la sue titulaçon oureginal, ''Rex Lhegionensiun eit Gallecie'' i na anferior l lhion púrpura simblo de la monarquia galaico-lheonesa.]]
L questume de pintar formas heiráldicas ne ls scudos de guerra, forjou-se na [[Ouropa]] ne ls campos de batailha, nun antes de las décadas centrales de l [[seclo XII]], debido a ua cunfluéncia de circunstáncias de natureza mui dibersa; ua deilhas fui la necidade de defrenciar l aliado i l adbersairo na batailha, pus la difuson de l capacete cun nasal, ampedie tal, ocultando an parte l rostro de l cumbatentes, mas tamien debido al l grande balor ornamental de ls scudos decorados cun quelores bibas, nítidas i alternadas, ne l cuntesto de l qual fui la sociadade cabalheiresca.
Ls purmeiros senhales heiráldicos serien ampregados puls reis, cumo un çtintibo pessonal cul que se eidantificassen, al pouco tiempo ampeçarian a ser cumpartilhados puls nibles sociales superiores pertencentes a la dignidade rial, i finalmente treminarian repersentando tamien al território ne l que estes eisercian la sue jurisdiçon, l reino.
Un de ls purmeiros reis ouropeus an fazer uso deste senhal heiráldico fui l galego [[Afonso VII]], l Amperador, quien an percípios de l [[seclo XII]] ampeça timidamente a ampregar l lhion púrpura segundo l sou simbolismo, l ''lheo fortis'' ( l fuorte lhion que simbolizaba la poténcia i primazie de l monarca), zambolbendo-se cul sou filho [[Fernando II]] i reafirmando-se por fin an tenermos propiamente heiráldicos cun [[Afonso IX|Afonso VIII]].
Este nuobo simblo que fura adotado puls sous heirdeiros, monarcas de la [[Galiza]] i [[reino de Lhion|Lion]], nun passou mas a repersentar unicamente al reino de la Galiza, senó a ambos ls reinos, pus era an ambos que ls reis eisercian l sou gobierno,cumo se dua ounidade se tratasse, sendo [[Cumpostela]] la cabeça cultural i relegiosa anquanto la cidade de [[Lion]] era la política i melitar. A ounion pessonal que ls reinos de Castielha-Toledo i Galiza-Lhion ampeçórun a manter zde l seclo [[XIII]] nun propiciou de nanhue forma que ls reinos de la Galiza i Lhion parassen de cumpartir l simblo de ls sous própios reis, assi passado la usurpaçon de l castelhano [[Fernando III]], l ''lheo fortis'' púrpura seguirá a ser l amblema que apareça ne l ''SEYELLO DA IRMANDADE DOS REINOS DE LEON I GALICIA'', i formará zde anton parte de l quartelado que ls reis ampreguen, yá zde Castielha.
=== L Cálice, amblema de l reino ===
[[Fexeiro:ArmorialsegarXIII.jpg|thumb|right|160px|Scudo de l Rei de la Galiza segundo l armorial anglés Segar´s Roll, s.XIII. Esta ye la purmeira repersentaçon de l scudo, nacido de la cunfuson antre ''Galice'' —an lhéngua anglo-normanda l nome de l paíç— i ''calice''<ref>[http://www.culturagalega.org/eimaxes/docs/spo_ouropa.pdf Galiza. Célula de ounibersalidade.] ''Ls camiños de l mar la Ouropa''.</ref>.]]
Paralelamente al porcesso de zambolbimiento i cunsulidaçon de ls amblemas reales ouropeus, nacian an finales de l [[seclo XIII]] las purmeiras cumpilaçones de l mesmos, ls armoriales, adonde aparecian ua relaçon de reinos i de las respetibas armas ampregadas. Ne l causo de la [[Galiza]], la antiguidade i projeçon de la qual durante seclos gozou l reino i ls sous reis, amplicou la que la sue repersentaçon heiráldica fusse ineludible an qualquier armorial temporon (nun assi ls mais recentes reinos de [[Castielha]] i [[reino de Lhion|Lion]]) ; assi i todo, la ineisisténcia de armas sclusibas de la [[Galiza]] nesse momiento oureginou un bazio que ls heiraldistas salbórun assinando-le uas armas parlantes, ó seia, la eidantificaçon simbólica cula fonética.
[[Fexeiro:GaliceCharlesV.jpg|thumb|left|220px|Pedaço de la obra "Pompas fúnebres de l amperador [[Carlos B]]" ne l que se repersentan ls standartes de l Reino de la Galiza. Outor: Jean i Lhucas Doetecun (séc. XVI).]]
Fui l armorial [[Anglaterra|anglés]] coincido cumo Segar´s Roll, rializado an [[1282]], l purmeiro que assinou al rei ('''roy de Galyce'') i reino de la Galiza un simblo, l cálice, debido a la eiquaçon fonética ''Galyce'' (Galiza) i ''Calice'' (Cálice) que se dá na lhéngua [[normandos|anglo-normanda]]. A partir de anton ls defrentes armoriales [[Ouropa|ouropeus]] ampeçórun a assinar l cálice cumo amblema de l reino, até que an meados de l [[seclo XV]], este simblo chegarie a la [[Galiza]], adonde será depressa aceite. Cunseguintemente l antigo lhion púrpura perdie l caráter repersentatibo de la antiga monarquia galaico-lheonesa an fabor de l sou mais coincido caráter parlante, sendo adotado an sclusiba pul [[reino de Lhion]] a partir de l mesmo seclo.
Ls seclos posteriores definirian las armas heiráldicas, cálice dourado an campo azur la percípio, i al que paulatinamente se eirien somando cruzes, l cálice tornar-se-iba nua copa eucarística, cambiando a quelor de l fondo dependendo de l cuntesto de uso i adicionando ó remanescente l lhema ''Hoc, hic, mysteriun firmiter profitemur''.
== Lhéngua i lhiteratura ==
=== Las lhénguas oufeciales de l reino ===
{{AP|[[Stória de la lhéngua galega]]}}
Zde l seclo I d.C. al XII l [[latin]] zampenhou an to la antiga [[Gallaecie]], i antoce tamien ne l território stritamente galego ó oucidental l papel mais correspondente al que hoije chamaríamos "lhéngua oufecial", pus esta era la lhéngua outelizada ne ls testos scritos, tanto de caráter documental cumo lhiterário.
Assi i to cumo acuntiu an outras partes cunquistadas tardiamente pul [[Ampério Romano]], na Gallaecie antiga solo las eilites politico-relegiosas que çpunhan dun poder eiquenómico abundo podírun permitir-se adotar questumes i lhéngua romanas, anquanto que la maiorie populacional galaica, eminentemente rural i afastada de ls centros de poder, cuntinou a manter ls sous questumes, religion i lhéngua. Esta situaçon nun debiu mudar seneficatibamente até la chegada de pobos ne l seclo V.
Sin dados lhinguísticos cuncretos pa l reino stablecido na Gallaecie ne l período cumprendido antre l seclos V i VIII, todo faç supor als outores que coeisistiran bárias lhénguas nesse momiento. Por un lhado, l lhatin, cun caráter oufecial que manterie la sue cundiçon de "[[léngua franca]]" até finales de la [[Eidade Média]], i por outro lhado l cunjunto de lhénguas manjoritariamente faladas pula populaçon que presumiblemente serien: l galaico antigo (lhéngua pré-romana), defrentes dialetos germánicos por giente de ourige sueba ó bisigoda chegados ne l seclo V, i an menor proporçon la lhéngua britona, falada unicamente ne l território correspondente a la [[Diocese de Britónia|Diocese Britoniense]]<ref>YOUNG, Simon (2001), Britonia: Camiños nuobos. 84-95622-58-0.</ref>.
Inda assi, serie l lhatin bulgar, falado pulas eilites galaicas romanizadas, que benerie eiboluir nun proto-galego ampondo-se mui a modo a las demales lhénguas i afiançando la sue posiçon de lhéngua remanse ó "[[romanço]]", seguramente falado pulas classes altas de l reino galego zde l seclo X cumo mostra l storiador castelhano [[Prudéncio de Sandobal]] na sue obra ''Storia de los cinco reyes'' redigida an [[1615]], adonde lhembra l dorido pranto remansesco de Afonso VI pula perda de l sou filho Sancho na batailha de Uclés an [[1108]], assinando al monarca l uso de la lhéngua galega:<ref>Cfr. Sebastián Risco, Persença de la lhéngua galega, Eidiçones de l Castro, La Corunha, 1973, pp. 8-9. Esta mesma cita yá figura reproduzida ne ls Eilemientos de gramática gallega, de [[Marcial Balhadares]], de 1892, ambora publicados por Galáxia an 1970; la cita bai precedida destas palabras (p. 21): "cumo abusibo s galleguizar znecessariamente muchas castelhanas, al adulterar las gallegas, acabará lhuego cun nuestra melíflua habla, habla de nuestros antíguos lhegisladores y poetas; habla del Rey, que dijo: "Ay miu filho! (...)"; an nota splica: "D. Alonso (sic) 60, al saber la muerte de su joben hijo el Anfante D. Sancho, acaecida en la batalla de Uclés, llamada de los siete cundes, que en eilla se supone muertos, laño 1100, segun Mariana, y el 29 de mayo de 1108, segun Madoç en su Dicionario geográfico, hablando de Uclés".</ref>
{{Quote2|(...)Los que scaparon desta ruta fueron<br />
a llebar las tristes nuebas al Rey Don Alonso, que staba en Toledo;<br />
fuele dolorosa y amarga, porque ne l tenia otro hijo, lloróle cumo un <br />
David la Absalon; y '''en la lhéngua que era usado''' dice cun dolor, y lhagrimas <br />
que quebraba el coraçon:
''Ay miu fillo'', ''Ay miu fillo, alegrie de mi coraçon, eit lhume de ls meos ollos,''<br />
''solaç de miña belleç; Ay miu spello, en q me soya ber, eit cun quen tomaba''<br />
''moy grande prazer. Ay miu heirdero mayor; Cabalheros hu me lo lheijastes?;''<br />
''dadme miu fillo Cundes!.''<br />
Estas palabras dizen que dezia el Rey, y otras tales dirie, que la causa del<br />
dolor era grande (...)| ''Storia de los Reyes de Castilla y de Lheon'', [[Prudencio Sandobal]].<ref>[http://boks.gogle.s/boks?id=9cUXAAAAMAAJ&dq=Sandobal,+storia+de+los+reyes&printsec=fruntcober&source=bl&ots=C6mbmogbsd&sig=pwS6AabpFC7jXiQgmD2AbFaPxtY&hl=gl&sa=X&oi=bok_result&resnun=1&t=result#PPA342,M1 Storia de los Reyes de Castilla y de Lheon], Prudencio Sandobal.</ref>}}
Ye na purmeira metade de l XIII que l lhatin ampeça a ser çlocado na scrita i aparecen ls purmeiros decumientos an lhéngua galega ó "romanço galego". L mais antigo que tenemos ambora ye l "[[Foro de l burgo de Castro Caldelas|Foro de l Bo Burgo de Castro Caldelas]]" dado an Allariç ne l més de abril de 1228, durante reinado de [[Afonso VIII]], rei de Lhion i Galiza<ref>Este ye, alliás, l decumiento mais antigo scrito an galego ne l atual território de la Galiza, se bien que hai decumientos an galego inda anteriores ne l tiempo. Beija-se: [http://cunsellodacultura.org/mediateca/pus.pdf/doc_en_galego.pdf/ L Foro de l buono Burgo de l Castro Caldelas, dado por Afonso IX an 1228.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Fui na Chancelarie rial deste mesmo rei, l derradeiro rei pribatibo de la Galiza i Lhion, que se porduziu este pribilégio rodado l que pon de relebo l uso oufecial de la lhéngua galega, stendendo-se l sou uso na segunda metade desse seclo i generalizando-se ne l seclo XIV.
Assi, l galego fui a partir de l seclo XIII la lhéngua normal i "oufecial" antre ls habitantes de l reino de la Galiza. Assi i to, a la muorte de Afonso VIII, ls reinos de la Galiza i Lhion, son finalmente gobernados pul rei de Castielha, [[Fernando III]], quien yá an [[1250]] se dirige als cumpostelanos an castelhano. [[Afonso X]], apelidado "l Sábio", poeta prolífico an galego, que reina de 1252 a 1284, cunsagra definitibamente l uso de l castelhano cumo lhéngua oufecial de la sue corte, outelizando an sclusiba esta lhéngua na sue relaçon cun las cidades i bilas de l reino de la Galiza.
[[Fexeiro:ForoBoBurgo.jpg|thumb|left|200px|[[Foro de l burgo de Castro Caldelas|Foro de l Bo Burgo de Castro Caldelas]], pribilégio rodado de l rei Afonso VIII. Purmeiro decumiento rial an [[léngua galega]]. Allariç, 1228.]]
Ls reis sucessibos cunsulidan l castelhano cumo lhéngua para todos ls usos de ls sous reinos, anclusibe para las relaçones cula Eigreija, l que proboca que inda sendo praticamente unilingues an galego ls decumientos oureginários de l reino de la Galiza, comecen a chegar pouco a pouco decumientos an castelhano emanados diretamente de la Chancelarie Rial an Castielha, ambora la sue persença fusse mínima an relaçon al galego até seclos depuis.
Tamien se custata que la Eigreija ampeça a fazer uso público de l galego ne l reino de la Galiza la ampeços de l XIV, generalizando-lo durante la segunda metade de l mesmo tanto an assuntos anternos cumo na relaçon cun outras anstituiçones ó cun particulares; anque de la fuorte persença de l lhatin na bida de la Eigreija, registra-se l uso de l galego an numerosas atas de l Sínodos de las dioceses de Mondonhedo, Ourense ó Santiago durante ls seclos XIV i XV, regulando-se tamien an galego las questones i atos de culto.
Assi i to, cumo cunsequéncia de la derrota de [[Pedro I]], apoiado pula nobreza galega, frente al sou armano [[Anrique II de Trastámara]], entra ne l seclo XIV ne l reino de la Galiza ua aristocracie castelhana acumpanhada pola sue correspondente corte, traíndo tamien cunsigo l castelhano, que até anton era solo ampregue ne ls decumientos ambiados zde la corte de Castielha a partir de l reinado de Fernando III.
Este núcleo nobliário foráneo la Galiza, que se anstala cul sou séquito ne l oubjetibo de retaliar la nobreza galega cuntrária la Anrique II, sustitui nomeadamente ne ls cargos amportantes la pessonas galegas por outras de fura. Esto custituiu l purmeiro foco diglósico ne l reino de la Galiza, pus ls screbas redigian na lhéngua galega se éran oureginários de l reino, i an lhéngua castelhana se éran strangeiros neste<ref>Cfr. H. Monteagudo Romero, "Aspetos sociolinguísticos de l uso scrito de l galego, l castelán i l lhatín na Galicia tardomediebal (ss. XIII-XIV)", oup. cit., p. 181.</ref>. Se bien que que estes redadeiros serien minoria na Galiza até l seclo XV pus para alhá de la outelizaçon de l galego an to tipo de documentaçon pribada, este tamien fui ampregado puls ourganismos cebiles lhibremente formado puls cidadanos, nomeadamente cunceilhos i guildas, bien cumo pula Eigreija nas catedrales, cumbentos, mosteiros, etc.
[[Fexeiro:Descripcion Reyno de Galizia de Ojea.jpg|thumb|right|300px|Mapa cartográfico de l Reino de la Galiza. s.XVI. Feito por Fernando Ojea.]]
Deste jeito l galego funcionou de l seclo XIII até final de l XV cumo lhéngua "oufecial" antre ls própios galegos, andependientemente de que eisistisse zde l seclo XIV ua ínfima minoria de giente strangeira, ambora tendora de l poder, que ampregasse l castelhano.
La penetraçon decisiba de l castelhano ne l reino de la Galiza ber-se-á ancrementada cula bitória, ne l final de l seclo XV, de [[Isabel la Católica]] na lhuita pul trono de la Corona de Castielha que mantebe cun Joana, esta redadeira apoiada manjoritariamente pula nobreza galega que la defendia cumo lhegítima heirdeira. Sob l reinado de ls Reis Católicos cunsuma-se la amposiçon definitiba de la scrita an castelhano ne l reino de la Galiza i a partir de 1480 ls screbones públicos galegos han de ser eisaminados pul "''Rial Cunseijo''" an Toledo, mudando ls sous formulários galegos puls castelhanos, fator detreminante pa l zaparecimiento de l galego de la scrita i que tacitamente bénen amplicar la supresson de l caráter oufecial de que até anton na prática gozaba l galego<ref>Cfr. X. Fierro Couselo, "Cumo i por que ls scribas parórun de ampregar l galego", in BB. AA., Houmenaxe la Ramón Otero Pedrayo, Ed. Galaxia, Bigo, 1958, p. 251.</ref>. Ye la caréncia dua fuorte burguesie outótone i andependiente l fator detreminante que splica l çprestígio i la perda de funçones de la lhéngua galega, an fabor de l stablecimiento de l castelhano cumo lhéngua oufecial ne l reino. Este período ye coincido cumo ls [[Seclos Scuros]]. L castelhano pus, será la lhéngua que zde l seclo XVI até l zaparecimiento formal de l reino an [[1833]] que se ampregue ne ls decumientos i atos cun caratere oufecial, i l galego la lhéngua que de fato se ampregue puls sous habitantes.
=== L reino de la Galiza na lhiteratura mediebal ===
L reino de la Galiza tenu na Eidade Média ua grande projeçon para [[Ouropa]], nun solamente pula sue lhéngua, la mais amportante de la lhírica de to Ouropa depuis de l [[Léngua ocitana|ocitano]], mas tamien por ser un centro de cristandade i pula sue lhonga stória, que l fizo çtacar antre todos ls reinos peninsulares de maneira singular. Drento desta projeçon çtaca-se l lhibro de graburas coincido cumo “L remanse de Ponthus i Sidoine”, scrito na [[Fráncia]] ne l seclo XIV, testemunha de sceçon que dá buona cunta de l antresse que çpertaba l reino de la Galiza, i que cunta las façanhas de l príncepe galego ''Ponthus''.
La stória de l príncepe Ponthus ampeça cula ambason de l rei muçulmano Broada, filho dun poderoso sulton, que zambarca na Corunha cun un eisército de 30.000 homes, adonde bence l rei de la Galiza, chamado Thibour. Un nobre de la corte lhogra salbar treze cabalheiros, para alhá de l heirdeiro maior Ponthus, que se silan ne l Reino de la [[Bretanha]], adonde moran durante trés anhos. Un die ye lhebado la corte de l rei de Bretanha, adonde conhece a la princesa, i ambos namoran-se.
Al pouco ls muçulmanos atacan Bretanha, i Ponthus lhogra ua bitória definitiba salbando la Bretanha, pul qual l rei l nomeia cundestable, mas ye caluniado pul cabalheiro Gannelet, i decide ir bibir na fraga de [[Brocelianda]]. Al pouco las artimanhas de Gannelet fázen que Ponthus biaje al Reino de la Anglaterra adonde cunsegue nun solamente cunciliar la paç antre ls reis de [[Irlanda]] i [[Anglaterra]], mas el própio salbar l reino dun ataque muçulmano. Cunhecedor de l amor que Sidoine inda professaba por el, marcha de Lhondres para la Bretanha la se casar culha i cunsegue juntar ua poderosa frota de bretones, normandos i franceses, que atacan cunjuntamente l eisército muçulmano situado na Corunha, adonde son çtruídos junto cul sou rei Broada. Recuperado l trono de la Galiza, i lhibre de acupaçon, Ponthus rencontra-se cula sue mai, la reina galega, i cul sou tio l conde de las Stúrias. Finalmente Ponthus i Sidoine son coronados reis de la Galiza i de la Bretanha.
== La negaçon de l reino de la Galiza ==
Na storiografie oufecial{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}, i zde datas recentes de la andependéncia pertuesa, quedou ancluído l reino de la Galiza drento de l reino de Lhion i mais tarde de Castielha.
Passado la [[andependéncia de Pertual]] an [[1128]] i la cunformaçon de la monarquia lheonesa (mais tarde castelhano-lheonesa), l reino de la Galiza ampeçarie a perder la sue anfluéncia progressibamente na proclamaçon de ls reis eibéricos. Datas i fatores decisibos para la perda de poder i anfluéncia na política de ls reinos spánicos por parte de la nobreza galega fúrun:
* L assassinato de [[Inés de Castro]];
* An Pertual la [[reboluçon de 1383-85]] cula proclamaçon de la nuoba [[dinastie de Abis]] (cula muorte de l [[Conde Andeiro]] i la supresson de la [[Dinastie de Borgonha|anterior dinastie]] i de ls antresses de ls nobres tradicionales pertueses (repersentada pul [[João de Pertual (1349)|anfante D. João]], un de ls filhos de Inés de Castro)
* Na [[Spanha]] la coroaçon de [[Isabel I de Castielha|Isabel la Católica]] i l ampeço an [[1492]], que benerie, segundo alguns outores, a retirar poder als nobres galegos.
== L ampeço dua maior dependéncia ==
{{AP|[[Guerra de Sucesson de Castielha]]}}
La eisecuçon de l [[Mariscal Pardo de Cela]] por parte de l [[reis católicos]] nessas datas i l fracasso galaico-pertués na guerra pula sucesson antre Isabel la católica i [[Joana, princesa de Castielha|Joana]] chamada la “Eicelente Senhora” an Pertual i “la Beltraneija” an Castielha. Nessa guerra pula sucesson, [[Pedro Álbares de Soutomaior]], nobre galego, capitaneou la rebolta de nobres galegos i pertueses (acumpanhados de l própio [[Afonso B de Pertual|Afonso B]]) para la coroaçon de la reina de l sou partido, Joana.
Estes dous fatos, la perda de la cabeça de l Mariscal i l fracasso de la rebolta pula sucesson ne l [[reino de la Spanha]] serbirian de argumiento para ua storiografie galega cumo simblo de l fin dua etapa de capacidade de anterbençon política i ampeço de la decadéncia de l Reino de la Galiza.
[[Catadorie:Stados zaparecidos de la Ouropa]]
[[Catadorie:Stados reales zaparecidos]]
[[Catadorie:Reino de la Galiza]]
meiieakz5opk6xozkoyvdbrpae6awqy
108010
108009
2026-08-18T16:10:10Z
~2026-45389-07
15476
/* Resisténcia de ls nobres galegos als Reis Católicos */
108010
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
L '''Reino de la Galiza''' ([[seclo V]] - [[1833]]) fui ua antidade política ne l noroeste de la [[Península Eibérica]]. La sue stenson territorial, einicialmente de proporçones mui maiores a la atual [[Galiza]], fui eiboluindo al lhongo de ls seclos.
== Território i Cunceito ==
La Gallaecie passou de ser ua porbíncia remana a albergar un reino pulas manos de l [[suebos]]; çtacados outores coetáneos a la fin de la dominaçon remana falában dua Gallaecie que possuía proporçones mui maiores que la atual Galiza, cujos lhemites permanécen praticamente antatos até l [[seclo XII]], momiento ne l qual [[Reino de Pertual|Pertual]] parou de pertencer a la [[Galiza]] i [[reino de Lhion]], para cobrar personalidade própia.
L território de la Galiza nesta época (seclos IV-V d.C) aparece relatada por numerosos outores de la época, assi l storiador i teólogo galaico-remano [[Paulo Orósio]], la ampeços de l seclo V d.C., splica na sue obra ''Storiarun'' que ''Cantabri eit Astures Gallaecie probinciae portio sunt''<ref>Orosius.Storiarun (VI,21),ed. Torres, 1985,p.569:"Cantabri eit astures Gallaeciae probincia portio sunt".</ref>, esto ye, Cántabros i Astures fázen parte de la porbíncia de la Galiza, eideia que l cronista bracarense [[Idácio]] reflete de eigual modo na sue ''Crónica'' an meados de l seclo V d.C, adonde chama ''Campus Gallaeciae'' (Campos de la Galiza) a la grande prainada coincida hoije cumo [[Tierra de Campos]], na atual [[Castielha-Lhion]]. Posteriores outores cumo [[Santo Isidoro]], ne l [[seclo VII]] cuntinan a fazer finca-pie na stenson de la Galiza, yá sob l domínio besigodo assi na sue obra [[Etymologiae]] matiza que "Asturia i Cantabria, son regiones sitas na Galiza", ''regiones partes sunt probinciarun (?) sicut in Gallicia; Cantabria, Asturia.''<ref>Isidoro, Eitimologies, XIV, 5, ed. Oroç/Marcos/Díaç, 1982, ps. 20-21.</ref>
[[Fexeiro:Escudo reino de galicia.jpg|thumb|left|250px|Escudo de l reino de la Galiza eilustrado an L´armorial Le Blancq. Bibliothèque nationale de France. 1560.]]
Ls outores pónen de relebo la polissemia de l cunceito, por un lhado ua Galiza ampla, ua porbíncia remana que ancluía l território cumprendido antre [[Fisterra]] até a la atual [[La Rioja]], adonde se ancuntrában [[galaicos]], [[sturianos]], [[cántabros]], [[baceos]] i outros pobos, i por outro lhado la Galiza propiamente dita, l território que nun sendo nin ástur nin cántabro, staba habitado (antre outros) puls galaicos, i que le darie l nome a to l noroeste peninsular até al seclo XII.
Cula chegada de ls suebos zde la Ouropa central an [[411]] d.C.<ref>[[411]] d.C. ye cunsidrado por bários outores cumo l anho ne l qual "Ls suebos tornan las sues spadas an arados, i ampeçan la eimediata cunhaige de monedas", páigina 161, ''L comezo de la nosa Eidade Medie'', Xoán Vernárdeç Bilar, 2003, Toxosoutos S.L., ISBN 84-95622-80-7, "chegada de ls suebos i foedus cun Roma", páigina 127, Anselmo Lhópeç Carreira, in seçon "Eidade Média" de la ''Storia de Galicia'', Ed. La Nosa Tierra, ISBN 84-89138-65-6.</ref>, la Galiza para de ser ua porbíncia remana ([[Gallaecie]])<ref>"An [[411]], un ''foedus'' cul amperador Honório assina als suebos la porbíncia de la Gallaecie, nas sues regiones mais oucidentales". Páigina 73, Ramón Billares, ''Storia de Galicia'', 2004, Ed. Galaxia, ISBN 84-8288-655-X.<br />Mas, outros outores cumo Caamaño Géstio (n´''La Gran Storia de Galicia. La Galicia Romana. Belume 2: Eiquenomía, Sociadade, Relixión i Arte; L Mundo Suébico'') nega tal possiblidade: ''Hoije an die parece un fato cumprobado que ls pobos bárbaros que ambaden la península fan nel pula sue cunta i nó, cumo se cria, mediante un pato cun ls remanos, ambora este si eisistisse cun ls besigodos.''</ref>, para se tornar finalmente nun reino cula corte fixada an [[Braga]], un reino que ls suebos tentarian depressa acrescentar pul sul a la custa de l [[Ampério Romano|Ampério Remano]], ancorporando al sou domínio i de jeito permanente buona parte de la parte de la porbíncia remana de [[Lusitánia]], chegando a fazer-se temporalmente cula capital, [[Emerita Augusta]] ([[Mérida]])<ref>{{Ref-lhibro| outor =Caamaño Géstio, José Manuel| títalo =La Gran Storia de Galicia. La Galicia Romana. Belume 2: Eiquenomía, Sociadade, Relixión i Arte; L Mundo Suébico| anho =2007| publicaçon =Arrecife Eidiciónes | id =ISBN 978-84-96931-06-0}}</ref>, , i tornou-se nun reino cun capital an [[Braga]]. Un reino que ls suebos tentarian acrescentar pul sul a la custa de l Ampério Remano, ancorporando al sou domínio i de modo permanente, buona parte de la parte de la porbíncia remana de la [[Lusitánia]], chegando a fazer-se temporariamente cula capital, Emerita Augusta ([[Mérida]]), que finalmente serie abandonada.
Passado la [[batailha de Bouillé]] an [[507]], ls besigodos son spulsos de la [[Gália]] (fuora la Setimania) puls [[francos]], sob l comando de [[Clóbis I]].
Depuis de l seclo VI, l nome de ''Spania'' (Spanha) benerie perder l seneficado geográfico que tenie até anton, para chamar l território gobernado puls besigodos. Al mesmo tiempo, "Galécia" (Galiza) tornar-se-iba l nome de l território gobernado puls reis suebos. La [[Península Eibérica]] quedaba repartida assi an dues antidades admenistratibas, [[Spania]] i [[Galécia]] , mantendo-se durante de l mesmo modo durante mais de cinco seclos.
L fin de las monarquias sueba i bisigoda nun cambiarie yá esta nuoba nomeaçon de la [[Península Eibérica]], que quedaba partilhada assi an dues antidades geográficas, [[Spánia]] (Spanha) i [[Gallaecie]] (Galiza), mantendo-se de l mesmo jeito durante mais de cinco seclos. Éran assi ousadas fórmulas tales cumo ''Galletian eit Ispanian''<ref>Martín, 1995, p.433.</ref>,''Spaniae eit Galiiciae''<ref>Vishko, 1984, p.339</ref>, ''Spaniis eit Gallicis regionibus''<ref>1088, outubre, 15. Mansilla, 1955, doc 27, p.43</ref>, persentes al lhongo de to la Eidade Média.<ref>Lhópeç Teixeira, 2005, p.243</ref>.
Ne l ampeço de l seclo XII, la ampla [[Galiza]] ampeçou a fragmentar-se, nomeadamente an [[1108]] cula andependéncia de Pertual, i que acabarie por scluir [[Lhion]] (cun [[Stúrias]] i [[Stremadura]]) i la [[Castielha]], tornando-se an reinos própios. La finales de l seclo XII, Galiza, Lhion, Castielha i Pertual yá éran reinos defrentes.
== La ourige de l reino ==
[[Fexeiro:Gallaecia-suev.png|thumb|right|300px]]
La ourige de l reino ancontra-se ne l seclo V d.C., quando ls [[suebos]] definitibamente se assentan na antiga porbíncia remana chamada ''[[Galécia]]''. Estes, ancabeçados pul sou rei, [[Heirmerico]] (que assinara un ''foedus'' cul amperador remano Honorio, pul qual les cuncedie la soberanie, ó seia, a total andependéncia de Roma), fixarian la sue corte na antiga [[Bracara Augusta]], criando assi l que se chamarie ''regnun sueborun'', ''regnun galliciense'' ó Reino Suebo, ampeçando l sou reinado an 409. An 449, l purmeiro rei suebo nacido na [[Galiza]], [[Requiário I]] (filho de [[Réquila I]], nieto de [[Heirmerico]]), decide cumberter l reino an [[católico]], al eigual que la maiorie de la sue populaçon, inda que de [[465]] la [[550]] tornar-se-iba al [[arianismo]].
Nun seclo mais tarde, las defrenças antre ls natibos [[galaicos]] i ls suebos ampeçarian a zaparecer, i este fato tenerie cumo resultado que ls outores cuntemporáneos se refiran al reino nesse momiento cumo ''Galliciense Regnun''<ref>''Storia Francorun''. Griegorio de Tours.</ref>, i als reis andistintamente cumo ''Regen Galliciae''<ref>''De scritoribus eclesiasticis''. Sigebertus Gembalensis.</ref>, ''Rege Sueborun'' ó ''Galleciae totius probinciae rex''<ref>RISCO, M., Spaña Sagrada 40- 41.</ref>, mesmo ls bispos cumo [[Martico de Dume]] seran reconhecidos cumo eipiscopi Gallaecie<ref>''Martini Eipiscopi Vracarensis Oupera Omnia'' pp. 288-304.</ref>. Todo esto propicia que ne l seclo VI d.C., puodamos yá falar de la eisisténcia de l Reino de la Galiza.
== L reino de la Galiza na monarquia bisigótica ==
An 585, Lheobigildo, rei bisigótico de Spania i Setimania, cunsegue acabar cula andependéncia política que ls reis suebos mantibírun na Galiza zde [[409]], derrotando l redadeiro rei suebo, Andeca. Zde essa altura, l território de la chamada anton Galécia, passa a fazer parte de la órbita de poder de Toledo, donde ls monarcas bisigóticos eisercian l sou poder depuis de séren spulsos de la Galia puls [[francos]]. L período de gobierno bisigótico na Galiza nun supós nanhue mudança brusca, de modo que, fuora las dioceses situadas na Lhusitánia, las dioceses galhegas cuntinórun a zambolber la sue atibidade cun normalidade, mantendo-se atibas las dioceses de [[Braga]], [[Porto]], [[Tui]], [[Eirie]], [[Britonia]], [[Lugo]], [[Ourense]], [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[Coimbra]], [[Lamego]], [[Biseu]] i [[Idanha]].
La ourganizaçon territorial heirdada de seclos anteriores nun mudou, i mesmo las eilites culturales, tanto relegiosas cumo aristocráticas, aceitórun ls nuobos monarcas, que anque tenéren la sue corte an Toledo, assumian l cuntrolo político de trés antigos reinos; Spanha, Setimania i la Galiza; assi, ne ls cuncílios relegiosos, cumo de Toledo an 589, stában persentes ''eipiscoporun totius Spaniae, Galliae eit Gallaetiae''<ref>[http://la.wikisource.org/wiki/Chronicon_(Iohannes_Viclarensis) ''Chronicon Iohannis Biclarensis'' 590.1 = bb 330-341.]</ref> ó seia, bispos de to Spanha, Galia i Galiza, esta cuncepçon tripartita ancontra-se al lhongo de l gobierno bisigótico zde 585, defrenciando mediante dibersas fórmulas las trés antidades bisigóticas ne ls decumientos cumo; ''fines Spanie, Gallie, Gallecie''<ref>[http://www.zeno.org/Geschichte/M/Delbr%C3%BCck,+Hanes/Geschichte+dar+Kriegskunst/2.+Teil.+Die+Germanen/4.+Buch.+Dar+%C3%9Cbergang+anes+Mittelalter/3.+Kapitel.+Dar+Berfall+dar+urspr%C3%BCnglichen+germanisch-romanischen+Kriegsberfassung/Dar+Text+dar+Gesetze ''Wamba Lhex''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó ''Spaniae eit Galliae bel Gallitiae''<ref>[http://www.beneditus.mgh.de/quellen/chga/chga_045t.htn ''Synodus Toletana tertie''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, antre outras. Neste cuntesto, çtaca-se la figura de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso de Braga]], bispo galaico de ascendéncia bisigótica, famoso pulas numerosas fundaçones lhebadas a cabo por el an to l oucidente peninsular, quaije siempre an lhugares scondidos nas muntanhas i mesmo nas ilhas, subressaindo-se la sue austeridade.
Las derradeiras décadas de la monarquia bisigótica fúrun de marcada decadéncia, debido, an buona parte, a la reduçon de l comércio cun ua amportante reduçon de la circulaçon monetária, cunsequéncia direta de la amposiçon de l poder muçulmano la percípios de l seclo VIII ne l mediterráneo sul. La Galécia ber-se-a la afetada pulas mesmas pautas. Fui anton que [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso]] denunciou un stado generalizado de retrocesso cultural, perda de la dinámica de tiempos atrás, i an seguida abrolhou un cierto grau de çcontentamiento ne l alto clero galaico. Assi, ne l X Cuncilio de [[Toledo]], an 656, Fruituoso, pertencente la círclos de poder bisigóticos, assumiu la cadeira metropolitana de [[Braga]], acuntendo esto a la prébia renúncia de l sou titular Potamio, quien ademales reconhecie splicitamente la crise de la bida eclesiástica. Na mesma ocasion, ls eilhi reunidos anulában l testamiento deixado pul bispo Recimiro de Dume, pus nel doaba las riquezas de la diocese-mosteiro als pobres.
La crise final bisigótica remontarie al reinado de Égica. Este monarca declarou heirdeiro al sou filho Witiza i yá an bida associou-lo al trono, an 698, ambora la lhei bisigótica oubrigasse a la eileiçon dun nuobo rei i nun a la trasmisson heireditária. Dita associaçon cunsistiu an antregar-le l gobierno de la Galiza, eisercendo cumo rei cun capital an [[Tui]]. Witiza eirie ser rei de la Galécia pul menos até a la muorte de l sou pai, l que supone ua situaçon nuoba nesta etapa final i cunflituosa de la monarquia bisigótica, eibidenciando la atibidade política que la Galiza cunserbaba cien anhos depuis de l fin de la monarquia sueba. An 702 cula muorte de Égica, Witiza assume tamien l gobierno de Spania, trasladando-lo la Toledo adonde gobernarie até 710. Depuis de la sue sue muorte, un setor aristocrático bisigótico ampediu la chubida al trono de l sou filho Áquila, ampondo pula fuorça la Rodrigo, l que supós un cunflito cebil antre ls sous partidários i ls de ls filhos de Witiza. Será an 711 quando ls einimigos de Rodrigo cunseguiran que un eisército muçulmano cruze l [[streito de Gibraltar]] i apersente batailha la Rodrigo an [[Guadalete]], adonde este ye derrotado, fato que marca l fin de l gobierno bisigótico an Spania, i que terá ua trascendéncia stórica total para las dues restantes antidades políticas: Galécia i Setimania.
An [[715]], [[Abd al-Aziç ibn Musa]] casa-se cula biúba de Rodrigo, de nome Eigilona antitulada ''reginan Spanie''<ref>Crónica Mozárabe, ed. Lhópeç Pereira, 1980a, ps. 76-79: "cun reginan spanie in coniugo copulatan.</ref>, cunfirmando la cuntinidade dinástica, trasferida assi lhegitimamente al gobernador muçulmano. Cun este fato, ls gobernantes muçulmanos cunsiderórun-se politicamente cuntinadores de l anterior stado i assumiran ls atributos detidos antes puls reis bisigóticos de Toledo. Desta forma, cula cunquista de to la ''Spania'' puls muçulmanos, para alhá de las sues frunteiras, ls emires cordobenses serien coincidos cul títalo de rex Spanie<ref>ed. Lhafuente Alcántara, 1867, p. 166.</ref>. A partir desse anstante ampeça ua nuoba cuncepçon geográfica, pus Spanha bai ser l nome cul qual se zeigne l território muçulmano, i Galiza al território crestiano. Assi, l storiador Al-Maqqari deixa claro la stenson de l domínio muçulmano al referir-se a la cunquista de ampeços de l seclo VIII:
Nun quedou lhugar sin dominar an Al-Andalus se scetuamos parte de la Galécia.
== La formaçon de la nuoba monarquia na Galécia ==
Passado la queda de las porbíncias de Spania an [[711]], i de la Setimania an 719, sob domínio muçulmano, la Galécia fui la antidade admenistratiba na península eibérica cun menor persença muçulmana, mantendo las sues struturas sócio-eiquenómicas heirdadas de l passado galaico-remano i suebo. Assi, este território de l Mar Cantábrico até l riu [[Douro]], que yá fura pouco lhigado al gobierno bisigótico zde Toledo, nin al sou heirdeiro político l Emirado [[Omíadas|Omíada]] de [[Córdoba]], an redadeira anstáncia submetido la [[Damasco]]. La decadéncia i l final zaparecimiento de l stado bisigótico, supós un bazio de poder central, propiciando que ls nobres lhocales galhegos, sturianos i bascos de l momiento, eimergessen cun fuorça zde ls sous senhorios, que tentaran acrescentar bien pula bie de la diplomacie, mediante patos i casamientos, bien cumo pula bie de las armas, percurando ampor-se delantre ls demales.
An cuntreste, i anque de la aparente cumbulson política de ampeços de l seclo VIII, la rede eclesiástica galhega nun sofriu alteraçones demasiado perfundas, i anquanto las [[Stúrias]] cuntinórun a carecer de sé eipiscopal até finales de l seclo IX, la [[Galiza]] mantebe ua total cuntinidade relegiosa zde la época galaico-remana, pul menos an trés [[diocese]]s: Lhugo, Vritonia-Mondonhedo, i Eirie, adonde ls sous bispos residiran ininterrutamente nas sues respetibas sés, i nominalmente noutras cinco: Braga, Ourense, Tui, Lhamego i Dume. De cierto , delantre la ansegurança político-relegiosa, ls bispos destas dioceses residiran noutras sés, aliás an Lhugo acuolhírun temporariamente ls bispos de [[Braga]] i [[Ourense]], na diocese de [[Eirie]] ls de Tui i Lhamego, i an Britonia-[[Mondonhedo]] l de [[Dume]].
Este cuntesto ye de defícel anterpretaçon stórica pula caréncia dua documentaçon própia de la época (seclos VIII i IX). La purmeira mençon a ua personaige cun atribuiçones senhoriales passado de la derrota bisigótica, ancontra-se nun decumiento de 812 chamado ''Testamentun Regis Adefonsi'' (testamiento de l rei Afonso) l qual çcribe un nobre de nome [[Pelágio de las Stúrias|Pelágio]]( ''Pelagius''), que tenerie lhutado na region de [[Stúrias]] nua rebuolta contra l poder muçulmano an [[Cobadonga]], possiblemente senhor de l território adonde queda [[Cangas de Onís]], adonde tenerie bibido an meados de 710, sendo l ciclo de crónicas de [[Afonso III]] que l çcribe cun maior detalhe, anque a ser posterior.
Nas crónicas cumo la de Bizantino-arábigo ó la Crónica Moçárabe, redigidas an 741 i 754 respetibamente, nun se menciona nin la figura de [[Pelágio de las Stúrias|Pelágio]], nin la sue rebolta an Cobadonga, l que segundo outores atuales pónen an dúbeda seriamente la relebáncia ó la própia eisisténcia de l mesmo Pelágio i de l mito de Cobadonga. Las alusones muçulmanas la esta rebelion, assi ne l Ajbar Machmua diç-se: "Ls galhegos, aprobeitando la cuntenda cebil antre ls muçulmanos ne ls meados de l seclo VIII, sublebórun-se contra l eislan i apoderórun-se de to l çtrito de Stúrias", tamien [[Ahmed Mohammed al-Maqqari|Al-Maqqari]] faç mençon a esto: "Diç Isa bien Ahmad Al-Razi que an tiempos de Anbasa bien Suhain Al-Qalbi, argueu-se an tierras de Galiza un asno salbaige chamado Belai", sin bien ye cierto que estas, bien cumo las crónicas crestianas, fúrun scritas hai mais de seclo i meio depuis destes supostos acuntecimientos.
Las refréncias mais çcritibas deste nobre chamado ''Pelagius'', chegan la finales de l seclo IX, adonde son numerosas las ouriges que se le adjudican zde las tardies crónicas crestianas. Para la Crónica Albeldense, Pelágio era nieto de Rodrigo, derradeiro rei bisigótico de Toledo, para la Crónica Rotense fui scolhido an cunciliun puls própios astures cumo oubrigaba la lhei eiletiba bisigótica, i para outras fuontes fui mesmo çcendente de l própios Lheobigildo i Recaredo ó filho de l duque besigodo, Fáfila. An qualquier causo, l solo que se puode afirmar ye que la figura de Pelágio, cumbertida an mito, possiblemente se baseou nun de ls muitos senhores crestianos de la Galécia nesse momiento, tenendo ua relebante amportança ne l chamado Reino de ls Astures la ampeços de l seclo VIII, zde la sue modesta corte an [[Cangas de Onís]], algo que nun entra an zacordo cul relato de l muçulmano Al-Maqqari que l çcribe cumo: "un anfiel chamado Belai, natural de Stúrias na Galécia". Este serie sucedido pul sou filho chamado Fáfila, mas por cúrtio spácio de tiempo.
== Ourige i cunsulidaçon de l ''Regnun Christianorun'' ==
Cula muorte de [[Fáfila]], las crónicas afonsinas relatan la antrada dun senhor territorial chamado Afonso, de ourige cántabra, que se tenerie casado cula armana de Fáfila ampliando cun esto ls sous domínios. Assi l pequeinho reino/senhorio ampeçado por Paio medra pula bie matrimonial perdendo la sue cundiçon stritamente astur, para ser ua antidade adonde l caráter crestiano, i subretodo l mesmo quadro geográfico, serien ls puntos de ounion antre estes senhores cántabro-astures que eirien acrescentando i unificando cun outros territórios l sou própio domínio. Passamos assi dun pequeinho reino/senhorio ne l ouriente sturiano, a un território maior que será cul tiempo outoproclamado cumo ''Regnun Christianorun'', ó reino de l Crestianos, pus fui l fator relegioso, lhibre de bassalaige dreita la [[Córdoba]], un amportante pretesto para la antegraçon de l defrente pobos de to la Galécia.
Las crónicas splican esta spanson territorial por meio "repoboaçones", sugerindo que Afonso I, repobou: "Stúrias, Primorias, Lhiébana, Trasmiera, Sopuerta, Carranza, Bardulia i la parte marítima de la Galiza". Mas, la análeze arqueológica i documental ten demunstrado an datas recentes que to l norte i noroeste peninsular fui habitado siempre pulas mesmas gientes, lhougo, debemos perceber tal afirmaçon nun cumo ua repoboaçon de gientes subre ua tierra zabitada, senó cumo un ourdenamiento sob un poder senhorial, ye dezir sob la sfera de anfluéncia de Afonso I subre uns territórios que bibian a la borda dua outoridade statal superior.
An 757 Afonso I ye sucedido pul sou filho Froila, passado este assassinar l sou armano Bimara nas çputas por heirdar l trono paterno. Este acrescientou ls domínios de ls sous progenitores para alhá de la cordilheira Cantábrica, tenendo de fazer frente la numerosas reboltas, pus nun todos ls nobres galhegos aceitórun la sue outoridade, cumo mostra la redaçon rotense de la Crónica de Afonso III adonde diç:
"Als pobos de Galiza, que contra el se rebelórun, benceu-los i submetiu a to la porbíncia la fuorte debastaçon."
Depuis de onze anhos de gobierno, Froila ye assassinado por un setor de la nobreza que se oupunha. Mas nun fui l sou filho Afonso, l que mais tarde serie coincido cumo [[Afonso II]], l que l sucediu, pus un nobre de nome Aurelio acediu al trono apoiado por un setor aristocrático afin política ó territorialmente a el, çlocando la Afonso II de l gobierno. La ourige de Aurelio, quien gobernarie de [[768]] a [[774]], ye ancierta cumo la maiorie destes "princeps" ó senhores cun atribuiçones reales. Las dues redaçones de la Crónica de [[Afonso III]] bénen coincidir praticamente ne l mesmo, tubo de fazer frente a ua rebelion camposina, cuncretamente la Crónica Rotense splica: "Ne l sou tiempo ls homes de cundiçon serbil arguírun-se an rebelion contra ls sous senhores, mas, bencidos pula diligéncia de l rei, fúrun reduzidos a la antiga serbidon", populaçon camposina lhocal que fui entrando an dependéncia ne ls domínios agrários de la nobreza i de la Eigreija, i ouposta antoce al porcesso de restauraçon de la outoridade de l monarca, percebida esta nun sentido político-anstitucional.
Muorto, [[Aurelio]], un nuobo nobre de nome [[Silo]] ([[774]]-[[783]]), toma por mulhier la Adosinda. L fato de l lhegítimo heirdeiro Afonso cuntinar la nun poder aceder al trono, faç pensar a numerosos outores que Silo cuntou cula ajuda de la mesma façon nobliária que apoiou la chubida de Aurelio. Del, custa que era un, "alheno a a tierra", i pul fato de anstalar an Prabie la sue corte, çlocando-la de l ouriente sturiano ata l oucidente, i de tenr tierras ne l ouriente galhego, parece que la sue ourige se situou nas tierras oucidentales de Stúrias i ourientales de Galiza. L Diploma de l rei Silo, que assegura que l príncepe Silo tenie propiadades nas prossimidades de la cidade de Lhugo, reforça la tese de la sue ourige oucidental. Tamien este soberano tubo de fazer frente ne l sou reinado a ua rebolta de ls pobos galhegos, cuntinaçon sin dúbeda de las habidas contra ls reis [[Froila I]] i [[Aurelio]]. Assi l cronista Sabastian cunta: "Als pobos de Galiza que se rebelórun contra el, benceu-los an cumbate ne l Monte Cubeiro i submetiu-los al sou ampério". Cun sigurança la natureza desta rebelion seia la mesma de las anteriores: la ouposiçon a la antegraçon forçosa nua strutura estatal superior.
Outra beç a la muorte de [[Silo]], acede outro senhor territorial, [[Mauregato]] ([[783]]-[[788]]), que se rebela contra ls oufeciales de palácio, apoderando-se de l reino de Silo fazendo que Afonso II se tenga de silar nas tierras de la sue mai, la basca Munia. Las crónicas afonsinas omiten a las bezes l sou reinado, i la maiorie fázen nel tirano i usurpador. Assi i to, l sou reinado fui cuntemporáneo de la fabricaçon dun hino apostólico la Santiago, i de la amportante querela adopcionista. Finalmente, sobe al trono [[Bermudo I]], apelidado "l Diácono", antre [[788]] i [[791]] passado suceder la Mauregato. Alguns outores apuntan a la Galiza propiamente dita, cumo possible brício de la sue mai, l que somarie apoios ne l oucidente de l reino, i aliás, l acesso al poder sin nanhun tipo de dificuldade faç supor que cuntou cul apoio de la mesma nobreza que apoiou la Mauregato na cimeira de l poder. Las crónicas afonsinas splican la sue binculaçon familiar cun Aurelio, fazendo-lo armano deste, i finalmente remontando la sue ourige al ''dux'' besigodo Pedro, tamien nun faltan decumientos mediebales que asseguran que casou cun ua aristocrata galhega de nome, Ursinda, nieta de l conde [[Sisebuto]] de [[Coimbra]] i filha de l rei besigodo [[Bitiza]], pus eisistia la necidade eideológica de fazer antroncar a estes senhores territoriales cul passado besigodo para dotá-los de poder lhegítimo, ua custante neogótica. L que cun certeza si sabemos, ye que an [[791]] parou de gobernar, sendo sucedido por Afonso II, quien si apersentaba outénticos atributos reales i cujo gobierno serie de special amportança para la Galiza.
== Afonso II i tumba apostólica ==
Passado un período de cunflitibidade antre ls defrentes ''princeps'' stur-galaicos, cul reinado de Afonso II acunte ua amportante mudança política, passa-se dua aneixaçon pula fuorça a la antegraçon pacífica de l ''populos Gallecie'' ("pobos de la Galiza") ne l teta de la Corona. Sin dúbeda l reinado de Afonso II supós un amportante abanço ne l porcesso de cunsulidaçon de la anstituiçon Monárquica, l qual fixo pensar la mais dun que debiu ser beneficioso pa l cunjunto ls antresses propiamente galhegos, aliás este monarca passou la sue anfáncia sendo eiducado an Samos, talbeç na família dun poderoso magnate galhego, que adotou acunter cun muitos de ls reis sucessores. L berdadeiro ye que parece haber ua coincidéncia de antresses políticos cun ls galhegos, tales cumo dous acuntecimientos stóricos de grande relebáncia na sue época, cumo son las relaçones de to la Galiza cul reino franco i la crise relegiosa probocada pula querela adopcionista, ampeçada presumiblemente na época de Mauregato i que se prolongou ne ls reinados de [[Bermudo I]] i l própio [[Afonso II de las Stúrias|Afonso II]]. dous fatos stóricos de fundamental trascendéncia que falan ls anales carolingianos i que silenciórun antressadamente ls cronistas de Afonso III (866-910).
De este jeito, anquanto las Crónicas de l ciclo afonsino agachan ls cuntatos políticos stablecidos antre ls monarca galaicos i ls carolíngios, las fuontes francas cunfirman la assisténcia de bispos de la Galiza al [[sínodo]] de [[Ratisbona]] an 782, i tamien al cuncilio de Fráncfort, adonde assisten bispos de ''Italiae, Galliae, Gothiae, Aquitaniae, Galleciae'' <ref>[http://de.wikisource.org/wiki/ADB:Rethel,_Alfred].</ref> an 794 l de maior relebáncia de todos ls celebrados ne ls tiempos de Carlomagno, pus nel tratou-se l tema de l adopcionismo, que afetaba la ounidade relegiosa de Oucidente. Al mesmo tiempo, ls anales francos dan ambora de l ambio de ambaixadas por parte de Afonso II l Casto, que ye coincido tanto ne ls ''Annales Regni Francorun'' bien cumo na ''Bita Karoli Magni'' cumo ''Hadefonsi regis Galleciae eit Asturiae''<ref>[http://www.thelatinlibrary .com/annalesregnifrancorun.html ''Annales Lhaurissense Maiores''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó seia, rei de la Galiza i de las Stúrias ó mesmo cumo ''Galletiarun principis''[15] (príncepe de las Galizas) segundo la Bita Hludobici i rex Gallaeciae[16] segundo la cronica mediebal de Heirmann de Reichenau, scrito ne l seclo XI. An to l causo, las relaçones antre Carlomagno i este monarca debírun ser mui streitas, pus l cronista Eiginardo na ''Vita Karolis'' afirma que quando Afonso II ambiaba mensageiros ó cartas al rei de l francos, querie ser chamado ''propiu sunn'', ye dezir, l sou bassalo.
Assi i to, l fato mais çtacable ye ne l sou reinado porduzir-se la çcubierta ó "ambençon" de la tumba dun de l doce apóstolos de [[Jasus Cristo]], [[Santiago l Maior]]. Tal acuntecimiento sucediu ne l lhugar chamado Cumpostela, i de la mano de l bispo Teodomiro de la diocese de Eirie, aliás l ónus político-relegiosa que este fato stórico tenerie nun momiento ne l que la monarquia staba a necessitar de simblos antegradores.
Na Eidade Média "l culto a un santo bien podie ajudar a moldar un reino", i assi Afonso II decide custruir ua eigreija, que se bien nun fui ua obra de grande ambergadura, supunha la purmeira piedra que mais tarde serie la alfaia de l románico ouropeu.
Anque de l casual desta çcubierta, la maiorie de ls storiadores cuntemporáneos bénen neste fato ua "ambençon" cun claros fines políticos, bien cumo relegiosos, percipalmente motibados pula crise relegiosa de l adopcionismo que amplicarie la criaçon dua eigreija na Galécia andependiente de la moçárabe cun sé an Toledo, de la que staba lhigada zde la fin de l poder suebo an Braga. Ls partidários desta postura oupinan que la ambason muçulmana fui l fator de base que splica la çcubierta de la tumba de l apóstolo Santiago an [[Galiza]], i nun an Spania; porque fui la antiga porbíncia remana de Galécia la sola que quedou a la borda de la maré muçulmana que alagou la [[Península Eibérica]] an 711. De fato, esta çcubierta ó "ambençon" de l ataúde tubo lhugar ne l reinado de Afonso II (791-842), mas fui ne l período eimediatamente predecessor que se punirun las bases eideológicas que iba ser, de eimediato, l achado "casual" de l ediclo cumpostelano pul bispo Teodomiro de Eirie, antre 818 i 847. Tanto Mauregato quanto Bermudo I son cuntemporáneos de la querela adopcionista, de l "Comentairos a la Apocalipse", atribuídos la [[Beato de Lhiébana]], i de la fabricaçon de l purmeiro Hino lhitúrgico specífico an honra de Santiago, que se associa cul rei Mauregato atrabeç dun [[acróstico]].
=== Período i lhinhaige ramirense ===
[[Fexeiro:20060630-Oviedo Santa Maria del Naranco.jpg|225px|thumb|right|300px|Atual eigreija de [[Santa Marie de l Naranco]]. Antigo paço rial de [[Ramiro I]] ne ls alredores de [[Obiedo]]. s. IX d.C.]]
L fundador de la dinastie de l Ramíreç, [[Ramiro I]] ([[842]]-[[850]]), passou a la stória cumo un monarca enérgico: ls cronistas l antitulórun ''Birga Iustitiae'' (berga de la justícia), dado que derrotou cun brebidade àqueles que se rebelórun<ref>Lhópeç Teixeira, 2003, p.109</ref>. Assi i to, paradoxalmente el própio acediu al trono ancabeçando ua rebolta contra l heirdeiro lhegítimo, l nobre de palácio chamado [[Nepociano]], cunhado de [[Afonso II]] l Casto, que cuntaba cul apoio de la nobreza ouriental de la Galécia, tal qual anforman la crónica albeldense i rotense<ref>Barbero, La i Bigil, M.,oup. cit., p.324</ref>.
[[Ramiro I]], que se ancontraba na percura de mulhier na [[Bardúlia]], tubo de regressar al stremo oucidental de la [[Gallaecie]], cuncretamente als alredores de [[Lugo]], para se ancontrar cun ls aristocratas galhegos, que l apoiában para aceder al trono i depor Nepociano. Ua beç reunido un amportante cuntingente melitar de galhegos, dirigiu-se de Lhugo para [[Stúrias]].
{{Quote1|Quando l príncepe Ramiro quedou a saber l que passaba, refugiou-se nas partes de la Galiza i na cidade de Lhugo reuniu un eisército. Mais, passado un brebe spácio de tiempo, partiu contra ls astures<ref>Crónicas Sturianas, ed João Gil Fernándeç, José L., Moraleijo, J. Ruiç de la Peña, Crónica de Alfonso III, berson ''Rotense'', p.216.</ref>}}
[[Fexeiro:Wikinger.jpg|thumb|left|180px|Frota de nabes [[Scandinábia|scandinabas]], possiblemente [[Dinamarca|dinamarquesas]], repersentadas nun manuscrito de l seclo XI.]]
De camino la [[Oubiedo]], acunteciu la purmeira cunfrontaçon antre el i Nepociano, cuncretamente ne l lhugar de ''Curniana'' na puonte subre l [[riu Narcea]], adonde l eisército galhego derrota ls astures i bascos, cula fuga de Nepociano de l campo de batailha, cumo cunta la [[Crónica Obetense]], ''Cui Nepotianus ocurrit ad ponten fluuii Narcea adgregata manu asturiensiun eit uasconun''<ref>[http://www.ih.csic.s/páiginas/fmh/sebas.htn ''Cronica ad Sebastinun''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Serie an [[842]] quando finalmente yá an Obiedo, cunseguiu ampor l sou gobierno subre la region de las [[Stúrias]].
La cunfrontaçon antre Ramiro i Nepociano supós ua [[guerra cebil]], apoiada ne ls particularismos territoriales. Ramiro I, cuntou cul apoio melitar de dous amportantes cundes galhegos: [[Sonna]] i [[Cipion, cunde|Cipion]], an que pese a esto nun houbo antençon algua de criar un trono na parte oucidental, na Galiza propiamente dita, senó de arrebatar l trono yá assentado an Obiedo. Amostra çto pareça ser la ereçon dun paço an [[Monte Naranco|Naranco]], a scassos quilómetros de la corte obetense, que segundo un recente studo de la Ounibersidade de Obiedo, possiblemente serbiu cumo corte alternatiba çtinado a la recepçon i atos judiciários adonde Ramiro i ls sous partidários tener-se-iban assentado antes de acometer la catura de Nepociano.
Ramiro I cunseguirá cunsulidar-se ne l trono sendo la cabeça andiscutible dua dinastie, que se sucederá por lhinha masculina até bien entrado l seclo XI. La maiorie de ls storiadores coinciden an assinalar la amportança para la Galiza de l candidato de la sue aristocracie ser l bencedor, assi [[Ramón Menéndeç Pidal]] oupinou que "cun Ramiro I fui Galiza que prebaleciu ne l teta de la monarquia"<ref>Péreç de Urbel, J.,p.60, Tomo VI de la ''Storia de Spaña'' dirigida por Menéndeç. Madrid, 1965</ref>, cuncluson parecida a la que chegou [[Bicente Risco]] quando apuntaba, na sue ''Storia de Galicia'', que "a partir de Ramiro I ampeçou-se un predomínio de la Galiza ne l teta de l reino oucidental"<ref>Risco, Bicente, ''Storia de Galicia ''.Bigo, 1978, p.92</ref>. Para alhá desso, cun este monarca ampeçar-se-iba ua spanson territorial que treminarie ne l final de l seclo IX cula antegraçon de las cidades i tierras de la bacie de l [[Douro]]. A partir de l reino de Ramiro I, ampeçou ua sucesson patrilineal, de pais a filhos.
Assi pus, l sou filho heirdeiro, [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho]] acediu al trono an [[850]], ''mortuus st Ranimirus filius Veremudi rex Gallecie eit filius eius Ourdonius sucessit in regno''<ref>Storiae minores, XXVII, p. 123.</ref> (muorto Ramiro, filho de Bermudo rei de la Galiza, sucediu-lo l sou filho Ourdonho ne l reino), tal qual cunta [[Rodrigo Ximéneç de Rada]] ne l [[seclo XII]]. An que pese a la brebidade de l sou reinado de dezesseis anhos, cunseguiu spalhar l reino até [[Lion]], [[Astorga]], [[Tui]] i [[Amaya|Amaia Patrícia]] segundo las crónicas de [[Afonso III]]<ref>Crónicas Sturianas, ed. João Gil Fernándeç, José L.Moraleijo, João I. Ruiç de la Peña, berson ''Rotense'', p.218</ref>. Durante l sou reinado, la Galiza biu-se atacada por ua baga de ancursones [[normandos|normandas]] que serien derrotadas pul conde Pedro<ref>Crónicas Sturianas, ed. João Gil Fernándeç, José L.Moraleijo, João I. Ruiç de la Peña, ''Crónica Albeldense'', p.250</ref>. Cun [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho I]] ampeça-se l grande porcesso de spanson territorial de la segunda metade de l [[seclo IX]], que lhebarie la ancorporaçon pa l ''Christianorun Regnun'' de la Galiza meridional, trabalho que cumpletarie l sou filho [[Afonso III]]<ref>Lhópeç Teixeira, 2003 p.112</ref>, nieto de [[Ramiro I]].
=== L reinado de Afonso III i l neogoticismo ===
Cul falecimiento de [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho I]] an [[866]] ampeçaba l sou reinado [[Afonso III]]. Fúrun dous ls acuntecimientos políticos mais çtacables durante l sou reinado; por un lhado na segunda metade de l seclo IX fui acadada la ancorporaçon pa ls domínios de l ''[[Regnun Christianorun]]'', de l territórios situados antre [[Minho]] i [[Douro]], i pul outro lhado la eilaboraçon de ls artefatos eideológicos neçairos para cunsulidar la sue lhegitimidade política i ls aliçaces de l nacente stado.
[[Fexeiro:Galicia891.png|thumb|left|340px|Mapa político de l Noroeste de la [[Península Eibérica]] an [[891]].]]
Ls sfuorços de Afonso III por ampor la sue lhegitimidade política ourientórun-se a demunstrar la eisisténcia dua lhinha heireditária precedente ininterrompida nun solo al lhongo de l seclo VIII i IX, senó anclusibe remontando até [[711]] para antroncar diretamente cun ls reis anteriores, ó seia, cun ls besigodos, de ls quales assi cunseguia ser cunsidrado sucessor natural por ardança afastada. Para esso fui perciso criar ua sequéncia (quier cierta ó nó) de reis capaç de anchir l bazio stórico de l seclo VIII, i ademales fazé-los partícipes deste mesmo cumbencimiento de ls antecedentes besigodos, eideologie que recibe l nome de [[neogoticismo]].
Assi, sob l mandato de [[Afonso III]] son redigidas ne ls círclos próssimos a la Corte dues crónicas: la [[Crónica Albeldense|Albeldense]], redigida antre 881 i 883 (se bien que las solas cópias cunserbadas séian de finales de l seclo X) i la coincida cumo [[Crónica de Afonso III]], desta eisisten dues bersones, la chamada [[Crónica Sebastianense|Sebastianense]] i la [[Crónica Rotense|Rotense]].
Nesta redadeira chega-se la atribuír la [[Pelágio de las Stúrias]] la spresson ''Spes nostra (...) sit Spanie salus eit Gotorun gentis eisercitus reparatus'' (la nuossa sperança de salbar la Spanha i restaurar l eisército godo). Cun este ciclo cronístico, Afonso III pretendiu çtacar la cuntinidade relegiosa i crestiana de l antigo stado besigodo i la nuoba monarquia nacente na [[Gallaecie]], contra de l poder stablecido an [[Córdoba]]. Estas crónicas fázen antroncar pessonalmente Pelágio cun antigos monarcas besigodos, ua studada i antressada lhinha sucessória que de qualquier jeito tenerie sido inda de menor lhegitimidade que la de [[Abd al-Aziç ibn Musa]], casado cula derradeira reina bisigoda, [[Eigilona]], i antoce lhegitimo senhor de ''Spania''.
Ls monarcas [[Obiedo|obetenses]] i ls sous predecessores, antoce, fúrun cunsidrados antencionalmente pulas crónicas afonsinas cumo restauradores de l reino besigodo grácias a la rebelion ampeçada nas Stúrias, trasmitindo l lhegado de la monarquia toledana para [[Obiedo]] cula ajuda de la “probidéncia”.
Assi i to, ls andícios stóricos (arqueológicos i documentales) demunstran la sue falsidade, chegando la rotense a afirmar que al mesmo tiempo fúrun repoboadas la própia Stúrias i zonas marítimas de la Galiza, ua eirracionalidade que bisaba apersentar un território çpoboado i bazio, totalmente afastado de la rialidade, i adjudicando la sue restauraçon la reis antecessores, que nunca eisercírun tal fato. L [[neogoticismo]] custituiu l angrediente mais reconhecido de las crónicas de la época de [[Afonso III]], antroduzindo un mito duradouro ne l tiempo, que serie, quier por eignoráncia quier por antresse, cunsidrado cumo fuonte fidedigna por numerosos outores spanholes zde l seclo XIX.
=== Traslado de la corte para la cidade de Lhion ===
La cunsulidaçon de la monarquia galaica propiciou que al redor de [[910]] ls monarcas decidissen trasladar la corte de [[Oubiedo]] la [[Lhion]]. Sin dúbeda fúrun decisibos ls fatores eiquenómicos na decison, trataba-se de ampulsionar ls itinerários de la circulaçon houmana i comercial que lhigában cun [[Fráncia]] i cula Spanha muçulmana, aprossimando-se eiquenomicamente la esta redadeira de jeito amportante. La cidade de Lhion, situada na Galiza zde l [[Ampério Romano]] supunha un amportante anclabe, cunfluindo ne l eixe Astorga-Lhion dues amportantes rotas; por ua faixa la bie que ounie la antiga capital sueba, [[Braga]] cula cidade gala de [[Bordéus]], i por outra la [[rota de la prata]], que chegaba la Galiza zde ''Spania'', passando pulas cidades de [[Sebilha]] i [[Mérida]]. L fato de Lhion carecer de bispo i senhores feudales —nun assi na bezina [[Astorga]]- bien cumo acuntera cun [[Oubiedo]], fazie daquele antigo assentamiento melitar romano ua ancruzilhada idónea para assentar la nuoba corte.
Cumo cunsequéncia de l traslado de l trono, ls reis de to Galiza parórun de ampregar l títalo de ''obetense'' para se antituláren ''lhegionense'', ye dezir "de Lhegio", aludindo a la cidade de ''Lhegio'' (atual [[Lhion|Lion]]), na que recaia la nuoba ''sede régia''. Lhion, ua
cidade strategicamente útele situada na Galécia de la alta Eidade Média cumo çtacában ls própios crestianos ''in cibitate que bocitatur Lhegio, território Gallecie''<ref>ACLe, doc. 6</ref> (na cidade que chaman Lhion, território de la Galiza) ó ''in Lhegione de Galletie''<ref>ACLe, doc. 192</ref> i muçulmanos, tornaba-se an percípios de l seclo X na nuoba capital de la Galiza.
[[Fexeiro:Psalter mappamundi.jpg|thumb|left|220px|Saltério de [[Londres]], mapa-múndi anglés adonde se repersentan las naciones coincidas, na parte anferior reconhecen-se las situaçones de la "[[Galiza]]" i "[[Spánia]]". Seclo XII.]]
=== Cuntenda cebil de l seclo X ===
L derrocamiento de l gobierno de [[Afonso III]] puls sous filhos an [[910]], serie l prelúdio dun lhongo período de anstablidade política, na que defrentes façones de la família rial lhutórun antre si por oubter l gobierno de la capital, Lhion, i an giral de to la [[Galiza]], apoiados por defrentes grupos aristocráticos territoriales que tentában ampor l sou peso político na capital i ne l cunjunto de l reino. Depuis de l derrocamiento de [[Afonso III]] pul sou filho maior, Garcia, este se ampós an Lhion, cumo rei de to la Galiza, pul sou lhado la aristocracie propiamente galhega apoiará la Ourdonho, filho segundo de [[Afonso III]] i casado cun Eilbira, i finalmente l terceiro filho, [[Froila II|Froila]] gobernará las tierras sturianas, ó seia, las tierras antre la cordilheira Cantábrica i la cuosta.
La relaçon antre ls armanos son stritamente feudales, Garcia goberna to Galiza zde Lhion, sou armano maior [[Ourdonho II|Ourdonho]], rende-le bassalaige zde la sue jurisdiçon oucidental, i Froila la este redadeiro, i por bias desso la Garcia an redadeira anstáncia. Muitos outores antenden tal eisercício cumo la criaçon dun nuobo reino l de Lhion (por tener la capital nesta cidade), anquanto outros apoian la eideia dua suposta criaçon de trés reinos (Galiza, Lhion i Stúrias); mas, l reino nunca parou de ser l mesmo i sob la mesma família rial nin perdiu la sue cuncepçon unitária, cumo se manifesta frente de la muorte de Garcia ([[914]]) heirdando l trono sous armanos sucessibamente i cun total normalidade, prática semelhante la acuntecida pula [[Dinastie Capetiana|monarquia francesa de l capetos]], adonde cun muitos ducados fui mantida la eideia de la ounidade de l reino.
Las tensones anternas ampeçórun por buolta de [[924]], cula sucesson de [[Ourdonho II]], porduzindo grandes ribalidades antre ls filhos deste, i sou armano [[Froila II]]. Serie la lhinhaige de [[Ourdonho II]] la que se amponha la Afonso, filho de Froila, cun apoio de la aristocracie galhega propiamente, sendo repartidos de nuobo ls poderes antre ls filhos de [[Ourdonho II]]. Serie de nuobo l armano-mor -Sancho -coronado rei an Lhion, antoce rei de to Galiza, anquanto ls sous armanos menores, Afonso i Ramiro eisercírun cumo senhores feudales an defrentes territórios. An [[926]], [[Afonso IV]] çtronou Sancho cun apoio nabarro i fizo-se cul gobierno de Lhion; a la sue beç l sou armano menor, Ramiro, ajudado puls nobres galhego-pertueses spulsa-lo an [[931]], reinstaurando la stablidade monárquica an to Galiza até [[951]]
Árbitro nessa anstablidade fui [[San Rosendo]] que mediou antre [[Ourdonho IV]] i [[Sancho I]], ambos coronados an [[Santiago de Cumpostela]]. Resultado dua dessas rebeliones fui la coroaçon na Galiza de [[Bermudo II]] (982). Este derrotarie la [[Ramiro III]] de Lhion i unificarie outra beç ls dous territórios.
Cula spanson nabarra de [[Sancho III]], ls territórios de la Corona de Lhion quedórun reduzidos praticamente al Reino de la Galiza, até que l sou filho Fernando, l feturo rei de Castielha, derrotou l rei galaico-lheonés [[Bermudo III]]. Passado dominar l território galhego, i percurando la lhegitimidade ne l matrimónio cula armana deste, Sancha, bibiu-se ua purmeira speriéncia de ounidade de la Galiza i Lhion cun Castielha. Assi i to, i seguindo la política de ls monarcas de la época, Fernando I deixa an testamiento la partilha de ls sous reinos antre ls sous filhos.
=== Crise monárquica. Hostilidades cun Al-Andalus ===
[[Fexeiro:Reconquista4.jpg|thumb|right|220px| eiluminura mediebal de las Cantigas de Afonso X l Sábio, neilha aprecian-se eisércitos muçulmanos i crestianos.]]
Bitorioso grácias a la ajuda de ls nobres galhegos, [[Lion]] abria las puortas la [[Bermudo II]] an [[984]], zde adonde anton gobernarie to Galiza, ''Regnante Beremudo rex in Galezia'' (''reinante l rei Bermudo na Galiza'')<ref>Sahagún, doc. 355.</ref>. L nuobo rei apressou-se a ser reconhecido cumo tal por [[Almançor]] recebindo ajuda melitar de l [[muçulmano]]<ref>Ceballos, 2000.p 168.</ref> para fazer face als nobres ansurretos, que cula sue ajuda cunseguiu sufocar. Assi i to, la stensa stada de las fuorças muçulmanas ne l sul de l reino lhebou la [[Bermudo II]] la spulsá-las por las cunsidrar fuorças de acupaçon, rompendo de fato la aliança cun [[Almançor]]. La rutura desta aliança salientou la ancapacidade de l rei de afrontar sastifatoriamente la guerra contra l general muçulmano, al perder an [[987]] amportantes cidades de l sul de la Galiza, cumo [[Coimbra]] i [[Biseu]] ademales de sofrer l assalto i saqueio de outras cidades cumo [[Astorga]], [[Cumpostela]] i la mesma [[Lion]], bendo-se fuorçado Bermudo a aceitar la persença de gobernantes muçulmanos an [[Tuoro]]<ref>1 de márcio, 998, Sahagún, doc 356.</ref>. Las campanhas lhebadas a cabo por Almançor antre [[987]] i [[996]], cessarian cun ua aliança régia que ratificou la paç pula bie matrimonial al se casar l própio [[Almançor]] cun ua filha de Bermudo al assinar la paç an [[996]]<ref>Ceballos, 2000, p.190.</ref>, i l rei [[Abdalá de Toledo]], cun ua armana de [[Afonso B]].<ref>Crónica Giral, ed. Lhorenzo, 1975, p.226.</ref>.
L reinado de [[Bermudo II]] benerie supor la cunfirmaçon dun achegamiento als antresses galhegos, materializando-se na criaçon de l solo heirdeiro, l feturo [[Afonso B]], sendo la sue eiducaçon cunfiada al poderoso duque galhego, [[Mendo Gonzáleç]]<ref>Crónica de Pelayo, ed. Martín 1995, p. 506</ref>, l qual seneficaba depositar l poder an manos deste setor de la nobreza, neutralizando assi la lhonga hostilidade padecida puls reis an nome de ls cundes de Castielha, mas an absoluto treminou culha.<ref name="Lhópeç Carreira, 2005, p.397">Lhópeç Carreira, 2005, p.397.</ref>. L reinado de [[Afonso B]], ''Rex Gallitianus''<ref>Maraball, 1981, p. 109 (Ademar de Chabannes, Chronica, 194-195)</ref> ("rei de la Galiza") supós la cunsulidaçon anstitucional que la monarquia galhega perdera al lhongo de l seclo X, adonde bários nobres se proclamórun reis cul apoio de l nobres, quier an [[Cumpostela]] quier na cidade de [[Lion]]. Ne l sou cúrtio reinado, amprendiu la restauraçon de cidades cumo Lhion, i la recunquista de las cidades de [[Coimbra]] i [[Biseu]], que tiempo antes cunquistara [[Almançor]]. Serie ne l assédio desta redadeira an [[1028]] que ua seta acabarie cula sue bida, heirdando l trono [[Bermudo III]]
=== Cunflitibidade antre ls reinos de la Galiza i Nabarra ===
L casamiento de l rei de [[Reino de Nabarra|Nabarra]], [[Sancho Garcés III]] cula cundessa castelhana, [[Munia Sáncheç]] propiciou an percípios de l seclo XI, ua amportante cunflitibidade antre l monarca galhego [[Bermudo III]] i l nabarro, pus se bien que [[Castielha]] i ls sous cundes les serbian bassalaige als monarcas galhegos de [[Lion]], l matrimónio de Sancho cun Múnia semelhaba lhegitimá-lo para eisercer demandas de soberanie, ó quando menos para anterbir de fato nesse território ouriental sito antre ls rius [[Araduei]] i [[Pisuerga]], an Castielha, yá ne ls cunfines de la Galiza de l seclo XI.
L fato de Sancho Garcés ser tan lhigado la Castielha propiciou que na documentaçon figure cun un domínio régio subre Castielha, sin por esso questionar la superioridade de Vermudo, aludindo a el cumo ''amperator dommus Beremudus in Galleécia"'', ó seia, "amperador Don Bermudo na Galiza"<ref>Decumiento de [[1029]]. San João de la Peña. [http://www.osoa.net/Articles/El_romanico,_el_arte_del_reino_de_Nabarra..pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Inda assi, todo esto supunha ua situaçon andiscutiblemente ambígua i propensa al lhitígio.
Las cumplicadas relaçones antre ambos ls reinos parecian chegar a ua efémera trégua cul casamiento de la armana de Bermudo, [[Sancha]] cul conde [[García Sáncheç]] de Castielha, cunhado de Sancho Garcés, casamiento que se benerie celebrar an [[1029]], mais dies antes de las núpcias l castelhano fui assassinado an Lhion pula [[casa de Bela]], ouponentes a qualquier enlace que seneficara l achegamiento antre la monarquia galhega i ls cundes castelhanos.
[[Fexeiro:galician-basques.png|thumb|right|330px|Mapa de la çputa territorial por [[Castielha]] antre ls monarcas de la [[Galiza]] i [[Nabarra]], an percípios de l seclo XI.]]
A la muorte de Garcia Sáncheç, la sue armana Múnia assumiu l total cuntrolo de l cundado de Castielha, i propíciou que Sancho Garcés ampeçasse anton la direta anterbençon an Castielha, assumindo l títalo subre essa zona. Assi an [[1034]], l nabarro chegou la se apersentar na cidade de Lhion cumo rei, oubrigando la [[Bermudo III|Bermudo]] la se retirar als territórios de la atual Galiza, adonde cuntaba cun sólidos apoios, mas retornou al anho cuntinante mantendo la dignidade régia subre la capital galaica.
An [[1032]], Bermudo, nun derradeiro sfuorço diplomático, casa la sue armana [[Sancha]] ''filian Adefonsi Galliciensis regis''<ref>Crónica Silense, ed. Péreç/Gonzáleç, 1959, p. 179</ref> (filha de Afonso, rei de la Galiza) cun Fernando Sáncheç, segundo filho de Sancho Garcés, i feturo [[Fernando I]].
=== Seclos centrales ===
[[Fexeiro:WesternEurope BeatusOsma.jpg|thumb|left|240px|Mapa-múndi de l Beato de Burgo de Osma. Na [[península eibérica]] aprecie-se na metade sul l nome "Span" (Spánia), an to l norte-noroiste l nome "Galleécia" i na sue faixa costeira norte "Stúrias". Catedral de Burgo de Osma. Anho [[1086]].]]Cula muorte de [[Bermudo III]], l trono de la Galiza recai na armana Sancha que por dreito sucessório heirdaba to l reino, cunseguindo l sou marido nabarro, [[Fernando I|Fernando]], ser coronado cumo rei cunsurte de la Galiza, gobernando de la cidade de [[Lion]]. Cunseguirian ambos ls dous manter l território heirdado i mesmo ampliá-lo, recuperando alguas cidades perdidas cumo la amportante [[Coimbra]], que boltaba a render bassalaige als reis galhegos, anque ser l sou gobernador [[muçulmano]].
La muorte de l rei [[Fernando I]] an [[1065]], repersentou un nuobo cunflito anterno ne l qual, sin un heirdeiro solo, ls trés armanos maiores passórun a gobernar ls territórios ne ls que cunseguiran stablecer relaçones, se bien que parte de la storiografie cunsidra tal fato cumo ua repartiçon yá predisposta por [[Fernando I]] antes de la sue muorte, a titulaçon de Sancha cumo reina inda, i la auséncia de qualquier decumiento de repartiçon feito por [[Fernando I]] ó [[Sancha]], lheba a pensar que nun eisistiu tal repartiçon. Anhos mais tarde, cada un de l trés filhos aparece gobernando defrentes territórios na qualidade de reis, assi l maior, Sancho domina las tierras ourientales, Castielha ''grosso modo'', Afonso la capital, Lhion i las sues tierras próssimas bien cumo Stúrias, i l terceiro Garcia heirda las tierras galhegas de [[Coimbra]] al [[cabo Ortegal]]. Esto tenerie por cunsequéncia la fragmentaçon de l reino de la Galiza, se bien que l termo "Galiza" cuntinarie sendo ampregue para estas tierras.
Garcia restaurou las sedes de [[Tui]] i [[Braga]] i benceu bários conatos de aneixaçon, mas finalmente fui deposto puls sous armanos [[Sancho II de Castielha]] i [[Afonso VI de Lhion]] an [[1071]]<ref>Esta stória chegou a anspirar la [[Bitor Hugo]] la criaçon de la eipopeia [https://fr.wikisource.org/wiki/La_Lhégende_ç_siècles_-_B.1._Le_Petit_roi_de_Galice ''Le Petit Roi de Galice''] ([[L reizinho de la Galiza]]), ancluída na purmeira série de la obra ''[[La Lhégende ç siècles]]''.</ref>, i recluído cumo prisioneiro nun castielho até la sue muorte. Ls armanos de Garcia assinarian yá an [[1071]] cul títalo de reis de la Galiza na documentaçon galhega de l momiento. Garcia falecerie an márcio de 1090 ancarcerado nun castielho lheonés, sendo-le siempre reconhecida la dignidade rial. La Galiza passou a ser gobernada por [[Raimundo de Borgonha]], casado cula filha de Afonso VI de Lhion, dona [[Urraca]] -''totius Gallecie amperatrix''- (''gobernante de to Galiza'').
La nuoba situaçon nun se alcançou sin resisténcias. Se bien que que las nuobas son cunfusas, alguns susténen que l conde [[Rodrigo Obéquiç]] ancabeçou ua rebelion que tardou bários anhos an ser sufocada. Eigualmente, l bispo de Santiago [[Diego Páeç]] fui deposto ne l [[Cuncílio de Husillos]] (1088); antre ls motibos de tal deposiçon ten-se citado un suposta tentatiba de cuncertar un acordo cun [[Guilherme l Cunquistador]].
Passado la muorte de Don Garcia na prison, an [[1096]] [[Afonso VI de Lhion|Afonso VI]] partilhou l território an dous [[cundado]]s, un correspondente a las tierras galhegas i l outro a las pertuesas que dou la [[Anrique de Borgonha]], pai de l purmeiro rei de Pertual [[Afonso Anriqueç]].
La muorte de Sancho nun amplicou l fin de las çputas. Sou filho maior, [[Garcia Sáncheç III]] heirdaba l trono de [[Pamplona]], i seguia a ampregar l títalo subre Castielha; pula sue parte, l sou armano menor Fernando, casado cun Sancha, heirdou l cundado de Castielha bien cumo la formal bassalaige feudal la [[Lion]], i al sou cunhado, [[Bermudo III]]. Assi i to, la lhegitimidade de ambos ls reinos subre Castielha parecie star abierta tanto la [[Pamplona]] quanto la [[Lion]], i assi an [[1037]] ls dous armanos nabarros, [[Garcia]] i [[Fernando Sáncheç]], apersentan batailha la [[Bermudo III]], adonde faleciu presumiblemente lhiderando la purmeira fileira de la carga de cabalharie.
=== L nacimiento de l reino de Pertual ===
[[Fexeiro:Statue King Afonso Henriques Portugal.JPG|thumb|150px|right|Státua de [[Afonso Anriqueç]] ne l [[Castielho de San Jorge]] an [[Lisboua]], réplica de la oureginal, feita por [[Soares de l Reis]], que se ancontra an [[Guimarães]]]]
An [[1091]] la princesa [[Urraca]], filha de l rei [[Afonso VI]] casaba cun [[Raimundo de Borgonha]] un amportante nobre borgonhés, filho de Guilherme I de Borgonha i que assistira cumo cruzado para lhutar contra ls [[almorábidas]]. Las bitórias melitares de l borgonhés, i la altura de las sues relaçones familiares na Ouropa propiciórun la cumbeniéncia de l enlace matrimonial, al que Afonso VI outorgou un amportante dote, l gobierno de las tierras galhegas, zde l [[cabo Ortegal]] até Coimbra, cul títalo de cundes tanto la Raimundo cumo la Urraca. dous anhos mais tarde, an [[1093]], outro cruzado francés [[Anrique de Borgonha]], nieto de l duque Roberto I, tomaba a mano de la filha menor de Afonso VI, [[Teresa de Lhion]] recebindo l gobierno de l [[cundado de Portucale]] i Coimbra, fundado l de Portucale an [[868]] pul nobre galhego [[Bimara Péreç]] i que cumprendia las tierras situadas antre l Minho i Douro. Arrumaba-se deste jeito, ua cumplexa rede de relaçones feudales, por un lhado l rei Afonso VI, que gobernaba to la Galiza i Toledo, recebie bassalaige feudal de Raimundo i Urraca que gobernában las tierras galhegas zde Ortegal até Coimbra, estes a la sue beç recebien-na de [[Teresa de Lhion|Teresa]] i [[Anrique de Borgonha]].
Las custantes derrotas sofridas ante ls almorábidas i l crecente çcontente de l rei cula política admenistratiba de l sou genro -Raimundo-, seran las rezones que lheben la Afonso VI a retirar ls dreitos feudales que este i Urraca tenien subre Pertual, eiquiparando l domínio destes al de Anrique i Teresa. Assi pus, ambora l Cundado Portucalense seguisse a fazer parte de la Galiza, na prática paraba de render bassalaige la [[Raimundo de Borgonha]] i [[Urraca]], para prestar bassalaige diretamente al rei de to Galiza, Afonso VI, probocando cierto çcontente antre la nobreza galhega la norte de l riu [[Minho]].
A la muorte de Anrique an [[1112]], sucede-le la biúba deste, D. Teresa ne l gobierno de ls dous cundados durante la menoridade de l sou filho [[Afonso Anriqueç]]. Formában-se dues tendéncias, la de achegamiento a la politica quemun galhega, cul nuobo rei, [[Afonso Raimúndeç]], ó la manutençon dun fuorte poder cundal cun aspiraçones a la proclamaçon rial de l heirdeiro cundal. La ascenson de [[Cumpostela]] la cundiçon de metropolitana an detrimiento de la stórica Braga i la tendéncia de achegamiento de Teresa a la política la norte de l [[Minho]] materializado ne l casamiento cun [[Fernán Péreç de Traba]] precipitan ls acuntecimientos ne l cundado de Pertual. L arcebispo de Braga -arrebatado de las relíquias de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso]] pul mesmo [[Diego Gelmíreç|Gelmíreç]] an 1102- i ls grandes aristocratas pertueses -antressados nun maior poder territorial- fúrun ls percipales baledores de las pretensones reales de Afonso Anriqueç. Ante tal situaçon, l rei galhego [[Afonso VII]] biaja para Pertual sitiando-lo an [[Guimarães]], até cunseguir la sue promessa de fidelidade, que finalmente le quemunica Eigas Muñiç.
Meses mais tarde an [[1128]] i frente de l çcumprimiento de Afonso Anriqueç, las tropas de Teresa i Fernán Péreç de Traba entran an Pertual, lhibrando-se la [[batailha de San Mamede]], adonde las tropas portucalenses saen bitoriosas. La muorte de Teresa, i la [[batailha de Ourique]] cunsulidan finalmente l cundado cumo reino an [[1139]].
Nacia assi un reino que, tenendo formado parte de l território de la [[Gallaecie]] zde l [[Ampério Romano]], i tenendo abrigado mesmo la capital de l reino (Braga) durante mui tiempo, adquirieb a partir de anton la sue própia personalidade percisamente na medida an que se defrenciaba de la [[monarquia galhego-lheonesa]], cujas cabeças reitoras radicában an [[Lion]] i [[Santiago de Cumpostela|Cumpostela]]<ref>Lhópeç Carreira, 2005, p. 380.</ref>.
=== La Era Cumpostelana ===
{{Quote2 |Ls aragoneses antregan l castielho a la reina. Ouh!, quanta i que eicelente glória melitar proporcionou als galhegos aquel die an que l Batalhador aragonés se retirou ante eilhes!. Mas mui mas eicelente i alegre fui quando la corajosa fuorça de la Galiza protegeu la Castielha i als sous cabalheiros de l ataque de ls einimigos i oubrigou a antregar l castielho de l aragonés. Ouh bergonha!, ls castelhanos percisan fuorças alheias i son protegidos pula audácia de l galhegos!. Que será desses cobardes cabalheiros quando se marche l eisército de la Galiza, l sou scudo i proteçon?.| (Cacho de la ''[[Stória Cumpostelana|Storia Cumpostellana]]' ', Lhibro I, Capítulo 90)''.
}}
An [[1111]] la nobreza galhega ancabeçada pul [[Conde de Traba]] i [[Diego Gelmíreç]] coroan an Santiago de Cumpostela l filho de Urraca i Raimundo, Afonso Raimúndeç, cumo rei. Las razoes éran l miedo de que l nuobo matrimónio antre Urraca i Afonso de Aragon tubisse çcendéncia, algo que benerie coutar ls sous porjetos políticos i, assi mesmo, ls dreitos de l feturo "Amperador", cumo lhegítimo sucessor de Afonso VI (sendo l feturo [[Afonso VII]] de Lhion i Castielha ne l cómputo de Castielha). Sustenie l nuobo rei la fuorça melitar de l bispo cumpostelano i la de l conde [[Pedro Froilaç de Traba]], que fura l sou protetor i tutor durante to la sue anfáncia. L sentido de la coroaçon fui preserbar l dreitos de l filho de Don Raimundo de Borgonha subre l Reino de la Galiza, nun momiento an que Urraca, yá biúba, antregaba de fato Castielha i Lhion al sou nuobo home [[Afonso l Batalhador]] de Nabarra i Aragon. Na rialidade, la cerimónia cumpostelana tubo mui mais, nun purmeiro momiento, de simbólica que de efetiba i, de fato, até la maioridade de Afonso VII, i la muorte de la sue mai, to l cunjunto norte-oucidental benerie bibir ua etapa de cumbulson cun frequentes alianças i contra- alianças antre mai i filho i inda antre esta i l sou sposo aragonés, cun Diego Gelmíreç siempre persente neilhas.
Neste clima de guerra i aprobeitando que [[Calisto II]], tio de l rei de la Galiza, chega al Papado, Gelmíreç cunsegue l arcebispado para Santiago de Cumpostela (1120). Las pretensones de l bispo éran que Cumpostela fusse reconhecida cumo eigreija metropolitana de la Galiza, contra ls dreitos tradicionales de ostentaba [[Braga]] zde ls tiempos de [[Martico de Dume|San Martico de Dume]]. Calisto II nun aceita i decide criar ua nuoba jurisdiçon, que supunha ua anomalia ne l poderio eclesiástico peninsular i que, para alhá desso, eisercia l sou poder nun subre ls territórios galhegos an que staba lhocalizada geograficamente, senó na antiga jurisdiçon de [[Mérida]] (Stremadura atual i tierras la sul de l riu Douro).
Braga quedaba assi rodeada pula jurisdiçon de Cumpostela i, delantre este peligro, torna-se l centro de l mobimiento andependentista de l Cundado de Pertual. An [[1128]] l lhíder de la nobreza galhega [[Fernon Peres de Traba]] i [[Teresa de Pertual]] que çpregában un poder outónomo ne l spácio galaico-pertués son bencidos pul filho de la redadeira, [[Afonso Anriqueç]]. Este serie l gérmen de l feturo reino pertués apartado de la Galiza i Lhion.
A la sue muorte, Afonso VII debediu ls sous reinos ([[1156]]), cedendo Galiza i Lhion la [[Fernando II]].
Fernando II fizo ua política de cuncesson de cartas-póboas, que yá ampeçara l sou pai i atiradeira antre outras, las bilas de Padron, Ribadabie, Noia i Pontebedra tamien dou un pulo fundamental a la [[catedral de Santiago de Cumpostela]]. Sou filho [[Afonso IX]] mantebe la mesma política fundando al lhongo de la cuosta, Betanzos, La Corunha, Baiona, Ferrol i Neda. Estas bilas de rialengo suponen ua berdadeira reboluçon na strutura social de la época porque, por un lhado, inauguran la dibersificaçon eiquenómica, rasgando cula outarquia de ls seclos anteriores i facilitando l zambolbimiento de las atebidades pesqueiras i pré-andustriales ourientadas a la eilaboraçon de matérias primas, peixe salgado subretodo, que se comercializa atrabeç de l portos, pul outro lhado, serben para cunsulidar socialmente ua série de "lhinhaiges" ó "casas" que ténen na sue ourige als segundos de la grande nobreza i a la fidalguia lhocal, que se reparten ls cargos municipales i admenistratibos (prefeitos, regedores, juízes, [[meirinho]]s). Cria-se assi ua protoburguesie ne l reino que mesmo chega a antroduzir ne ls mosteiros rurales ls sous nembros: priores de nome i fidalgos de bocaçon, mais preocupados puls antresses de las sues casas que puls eideales monásticos. Ye ua política de fortalecimiento de l eilemiento ourbano frente a la grande nobreza.
[[Fexeiro:Galiciamaptimes.gif|thumb|right|200px|Eiboluçon territorial de la [[Galiza]] al lhongo de ls seclos até la sue zapariçon cumo reino an 1833.]]
Tamien se porduç, al lhongo deste seclo, un rápido crecimiento populacional que, ne l meio rural, se traduç an mais braços para trabalháren a tierra i, cumo cunsequéncia, abren-se nuobos spácios i colonizan-se i aran-se tierras birges sob la direçon de ls grandes mosteiros. Esto, ounido a la melhora de ls apareilhos de lhaboura i al aperfeiçoamiento de ls sistemas de cultibo, gera un oumiento de la pordutibidade que repercutirieb ne l nible de bida. La repartiçon dessa maior pordutibidade antre ls camponeses i ls senhores rializa-se mediante l stablecimiento de l [[foro]]s.
Las trasformaçones eiquenómicas i sociales acarretan cámbios perfundos na mentalidade i ampeça-se, nas bilas, ua renobaçon relegiosa de mano de las ordes mendicantes, subretodo de l franciscanos, que trazen germes de reformas sociales.
Cun estes monarcas l centro bital de ls reinos ye Cumpostela, adonde reside la corte galhega, i l sou splendor quedou perpetuado pul [[Mestre Mateus]] ne l granito de la Catedral i, subretodo, ne l [[Pórtico de la Glória]] i Prataries. De la prosperidade de l reino dan fé tamien las inumerables custruçones románicas que inda eisisten na Galiza. A outro nible menos bisible, la cultura galhega reflete-se na criaçon lhiterária, que quedou plasmada na redaçon de la ''[[Stória Cumpostelana]]'' i de l ''[[Códice Calixtino]]''.
Afonso VIII, dou an ardança ls reinos de la Galiza i Lhion a las filhas que tubira cun Teresa de Pertual: [[Dona Sancha]] i [[Dona Aldonça]]. Acauso estes dous reinados, l de Fernando II i Afonso IX —Afonso VIII na cronologie galhego-lheonesa— custituen l momiento central na possiblidade de custituir un spácio galhego-lheonés própio, nun momiento an que la monarquia patrimonial deixaba passaige yá a la de caráter territorial.
=== L fin de la monarquia galhego-lheonesa ===
[[Fexeiro:Tumbo de Toxos Outos. Fernando y Alfonso, reyes de León y Galicia.jpg|thumb|right|220px| eiluminuras mediebales de [[Fernando II]] i [[Afonso VIII]]. Derradeiros reis de la Galiza i Lhion. Tumbo de [[Toxosoutos]]. s.XIII.]]
Até ampeços l [[seclo XIII]], ls reinos peninsulares aneixában-se mediante l casamiento ó la ardança sob la pessona dun rei. Finado ó deposto l rei estes se partilhában antre ls defrentes heirdeiros de modo que garantiran la sue andependéncia. Ne l causo de ls monarcas galhegos l dreito de ardança era andistinto para homes i para mulhieres.
[[Afonso VIII]] casara dues bezes. De l sou purmeiro matrimónio cun [[Teresa de Pertual]] tubo dues filhas, Sancha i Aldonça. L sou segundo casamiento fui cun [[Berenguela de Castielha]], de la qual tubo quatro filhos; Fernando, Afonso, Custança i Berenguela. Para manter la andependéncia de ls reinos de la Galiza i Lhion, [[Afonso VIII]] ne l sou testamiento aplicou l dreito galhego de ardança, que eigualaba na sucesson homes i mulhieres, deixando Aldonça cumo fetura reina de la Galiza i Sancha cumo fetura reina de Lhion. Assi i to Fernando, primogénito de l sou segundo casamiento yá era rei de Castielha pula renúncia al trono de la sue mai, la castelhana Berenguela, ambicionaba spalhar la sue outoridade régia nun solamente an Castielha, mas tamien na Galiza i Lhion. Assi pus, Aldonça i Sancha cuntórun cul massibo apoio de la nobreza i eigreija galhega, salbo ls bispos de Lhugo i Mondonhedo.
Mas, l [[reino de Lhion]], mais binculado la Castielha geograficamente i culturalmente, preferiu la ounion política cun esta. Berenguela, mai de [[Fernando III|Fernando de Castielha]], cunsegue l apoio de [[Sancho II de Pertual]] para ampedir que Galiza i Lhion se tornen outra beç an reinos andependientes, i ambos pressionan la [[Teresa de Pertual]], purmeira mulhier de Afonso VII para forçar Aldonça i Sancha a renunciar al sou dreito lhegítimo de ardança. Finalmente, las anfantas renuncian i [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III]] cunsegue l trono de la Galiza i Lhion que, inda de cunserbar l sou títalo de Reino, passan a ser gobernadas zde Castielha.
=== Galiza i la Corona de Castielha ===
La amposiçon de [[Fernando III]] cumo heirdeiro subre ls reinos de la Galiza i Lhion, amplicou l ampeço dua etapa de decadéncia i ua negatiba eiboluçon de ls antresses gerales de l reino, sendo la nobreza cundal galhega i ls cunceilhos de ls burgos galhegos ls grandes prejudicados. Apartados de l alto nible de las decisones dua Corte radicada an [[Castielha]], la [[Galiza]] passaba de núcleo la periferie dua corona gobernada por castelhanos<ref name="Lhópeç Carreira, 2005, p.397"/>.
Assi i to, la associaçon política de la [[Corona de Castielha|corona castelhana]] (Castielha-Toledo) i la lheonesa (Galiza-Lhion) seguia a ser na pessona de l rei pus ambas las corona mantenien las sues peculiaridades anstitucionales, assi na Galiza-Lhion mantebe-se cumo código lhegal l ''Lhiber Iudiciun'' —al cuntrário que acuntiu na [[Corona de Castielha]]—, mesmo quando ls assuntos éran julgados pula Corte estes éran çpachados de acordo cul código bigente an cada corona<ref>Proter, 1988, p. 128.</ref>.
Cul reinado de [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III]] ([[1230]]-[[1254]]) l centro de poder político de l reino de la Galiza traslada-se la [[Castielha]], la corte rial abandona [[Santiago de Cumpostela|Cumpostela]] i ampeça-se ua política de tendéncia [[centralismo|centralizadora]]. La Galiza cuntina a ser [[monolingue]] i to la sue documentaçon pública era redigida na lhéngua de l reino, l [[Lhéngua galhega|galhego]], ambora a partir de agora ls decumientos que chegassen de la Corte benerien yá redigidos. La política centralizadora de Fernando III manten-se durante l reinado de l sou filho [[Afonso X]], que antroduziu pula purmeira beç un repersentante judiciário de l Reino ne l gobierno de Cumpostela, i pouco mais tarde antregará la sé cumpostelana a un arcebispo de Balladolid, ampeçando un porcesso que treminará por trocar ls bispos galhegos por funcionários públicos de Castielha.
Mas, anque deste fato, l cierto ye que al lhongo de to l período mediebal, i até la chegada al poder de l [[Reis Católicos]], ls nobres galhegos seguiran a bibir nun stado de prática semi-andependéncia a respeito de la corona castelhana.
=== Apoio de Fernando I de Pertual a la causa galhega ===
[[Fexeiro:Fernando-P.jpg|thumb|right|200px|Fernando I, rei de Pertual.]]
La muorte de [[Pedro I de Castielha|Pedro I]] an [[1369]] amplicou l triunfo aristocrático an Castielha<ref>Lhópeç Carreira, 2005, p.406.</ref>, adonde fui coronado [[Anrique de Trastámara]], candidato senhorial; assi i todo, an que pese las pretensones deste, a maior parte de ls nobres galhegos nun l reconhecírun cumo tal i cul beneplácito de l munecípios de l reino demandórun cumo rei la [[Fernando I]] de Pertual an [[1369]], assegurando-le ls sous partidários galhegos ''que lhebamtarian boç por eille (...) i que le darían las billas i l reçeberían por senhor, fazémdolhe dellas menaige''<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 1966, p. 75.</ref>. Porduç-se por un cúrtio spácio de tiempo la culminaçon prática de la repetida tendéncia de aprossimaçon antre Galiza i Pertual propugnada por anfluentes grupos sociales galhegos i atiba zde habie tiempo.
Acumpanhado zde Pertual por amportantes partidários nobres de la causa lhegitimista, seneficados repersentantes de la nobreza galhega, antre eilhes [[Fernando Péreç de Castro]] (cunde de Trastámara), l cabalheiro i senhor de Salbaterra, [[Álbaro Péreç de Castro]] i [[Nuno Freire de Andrade]] (mestre de la orde pertuesa de Cristo). A la sue antrada ne l reino de la Galiza fui triunfal i aclamado nas cidades<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 1966, p.86 "ls de la bila l saíran todos a recebir".</ref>.
Las medidas de gobierno de Fernando I passórun pula restauraçon de las praças-fuortes de [[Tui]] i [[Baiona]] antre outras, la lhibertaçon de l tráfego comercial antre Galiza i Pertual bien cumo l abastecimiento de cereal i bino por bie marítima a las populaçones galhegas mermadas pula guerra<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 966, p. 87. "Carregar an Lhisboua nabios i cebada i binos, que lhebassen todo aquele lhugar para ser bastecido".</ref>. Rializou eigualmente çposiçones an matéria monetária pa l que ''mandou fazer moeda de sous senhales d´ouro i prata, assi (...) na Crunha i an Tuy'', teçtemunhando las Cortes de Lhisboua de [[1371]] la balideç de las moedas andistintamente ne l reino de la Galiza cumo ne l de Pertual<ref>Oulibeira/Pizarro, 1990, I, p. 31.</ref>.
Assi i to, la persença de l monarca pertués ne l reino fui cúrtie. Anrique de Trastámara, assistido puls mercenários de las [[Cumpanhas Brancas]] ourganizou ua contra- oufensiba que oubrigarie la Fernando I a retornar la Pertual, fazendo-se deste jeito cul gobierno de la Galiza até la chegada de l [[John of Gaunt|Duque de Lhancaster]].
=== L duque de Lhancaster, rei de la Galiza ===
Solo dous anhos passado [[Fernando I de Pertual]] renunciar a las sues pretensones ne l Reino de la Galiza, solo un anhos depuis de la acupaçon de [[Tui]] por [[Diego Sarmiento]] an nome de l feturo rei [[Anrique de Trastámara]] i mantendo-se inda [[La Corunha]] fiel la [[Pertual]], [[João Fernándeç de Andeiro]] culminaba las gestones cun [[Anglaterra]]. Assinaba-se assi la [[10 de júlio]] de [[1372]] un tratado pul qual, Custança, filha de l rei [[Pedro I]], assassinado por [[Anrique de Trastámara]], reclamaba l sou dreito lhegítimo cumo sucessora ante este redadeiro<ref>Russell, 1942, p. 361.</ref>.
[[Fexeiro:dukeoflancaster.jpg|thumb|left|210px|Rendiçon de Santiago de Cumpostela la [[John of Gaunt]]. [[Jean Froissart]], Chronicles.]]
Assi fui que l marido de Custança, [[John of Gaunt]], duque de Lhancaster i filho de l rei [[Eduardo III de Anglaterra]] adota ls títalos reales de la sue mulhier (de la Galiza, Lhion, Castielha, etc.) çpondo-se la fazé-los efetibos.
La purmeira tentatiba frustrou-se quando la sue spediçon tubo de se zbiar, ne l [[Poitou]], para la cidade de [[Thouars]], urgida pula [[Guerra de l Cien Anhos]] na [[Fráncia]]. An [[1386]], apoiado pula bula papal de [[Ourbano IV]] que cuncedie l dreito a la [[Corona de Castielha]], zambarca na Pescadarie de la Corunha, mas sin afrontar l assalto de la cidade murada. Fúrun stablecidas anton capitulaçones, segundo las quales la cidade abrir-le-iba las puortas se antes era recebido an Santiago. Assi sucediu, i a seguir cunseguiu, sin solo resisténcia melitar, dominar l reino. Acumpanhado pula sue mulhier i filhas, assentou la sue Corte an Cumpostela. Dirigiu las sues ouperaçones para [[Pontebedra]], [[Bigo]], [[Baiona]], [[Betanzos]], [[Ribadabie]], [[Ourense]] i [[Ferrol]]. An Ourense las sues tropas assaltórun la cidade i fazirun retirar las tropas trastamaristas, anquanto Ferrol era tomado pul rei de Pertual [[João I]], aliado de l duque de Lhancaster. Ne l causo de [[Ribadabie]], la cidade fui resistida la este, i l própio [[Thomas Persey]] dirigiu un assédio de dies subre la bila, que acabou sendo tomada.
Passado estas açones melitares, praticamente to la Galiza quedaba an poder de l duque, cuncretamente passado que el i l rei pertués se fazirun cul domínio de Ferrol, assi la crónica scrita por [[Jean Froissart]] deixa-lo claro: ''aboient mis en lheur oubeissance tout le roiaulme de Gallice''<ref>Froissart, Chronique, t. 12, p.214.</ref>.
Mas, la eiboluçon de ls acuntecimientos melitares fui detreminada por ua eipidemia de peste que dizimou las tropas anglesas an suolo galhego. Esto forçou al duque de [[Lancaster]] a negociar ua salida cun [[Anrique de Trastámara]]. Ls tenermos de la paç, assinada an [[1388]] stipulában la renúncia a las pretensones régias de John of Gaunt i de la sue mulhier [[Custança]] an troca dua crecida andenizaçon i de l casamiento antre l heirdeiro castelhano, [[Anrique III de Castielha|Anrique III]], i la filha de l duque, [[Caterina de Lhancaster]].
La retirada final de ls angleses fechaba las tentatibas zambolbidos puls cunceilhos i la alta nobreza galhega para alcançar un spácio nun cumpartilhado cun Castielha i ourientar la Galiza para Pertual i l Atlántico, assi i todo nun serie la derradeira beç que esto ocorrerie.
=== Las guerras armandinhas ===
{{AP|[[Grande rebolta armandinha]]}}
Durante las reboltas de l [[armandinhos]] estes gobernórun l Reino de la Galiza mediante Juntas que decretórun l derrubamiento de ls castielhos i fortificaçones, eisercírun justícia i recrutórun eisércitos. L poder armandinho durou dous anhos até que la nobreza galega oupositora recuperou l poder ([[1469]]), ajudada pula [[Reino de Castielha|corona castelhana]]. Ls Reis Católicos propusírun-se deciplinar l reino i cunsulidar l sou domínio de jeito definitibo. Passado l çcabeçamiento de la nobreza mais lhebantisca ([[Pardo de Cela]] decapitado la norte, [[Pedro Madruga]] assassinado la sul, i l [[cunde de Lhemos]] coutado la lheste), l reino de la Galiza quedou sob comando dun Gobernador quien presidie la [[Rial Audiencia de Galicia|Rial Audiéncia]] de l Reino, que era zeignado puls reis de Castielha i Aragon dentre la nobreza foránea.
=== Resisténcia de ls nobres galegos als Reis Católicos ===
La nuoba cuncepçon monárquica cunduzida puls [[Reis Católicos]], l chamado “Stado Moderno”, fui auspiciada na Galiza pul eipiscopado (an purmeiro lhugar pul arcebispo [[Alonso II de Fonseca|Afonso Fonseca]]) , bien cumo por alguns nobres foráneos, particularmente ls [[Pimentel]], cundes de Benabente, diretamente lhigados a la monarquia. Assi i to esta nuoba cuncepçon tubo por resultado l choque fruntal cun sin-los cundes galhegos. San çtacables las rebeldies sustentadas, por orde cronológica, por Pedro Álbareç, [[Pedro Madruga|cunde de Soutomaior]] (Pedro Madruga), pul marechal [[Pardo de Cela]], i puls sucessibos [[Cundado de Lhemos|cundes de Lhemos]], [[Cermeinho Álbareç Osorio]] i [[Rodrigo Heinríqueç de Castro]].
[[Fexeiro:castelosoutomaior.jpg|thumb|left|200px|[[Castielho de Soutomaior]], adonde morou Pedro Álbareç.]]
Todos eilhes cumpartilhában l quemun chamador de la fuorte ouposiçon melitar al porjeto político de ls Reis Católicos, porjeto que repercutie cunsidrablemente an estes nobres i antoce, ne ls sous parceiros nobliários i eclesiásticos ne l paíç. Este fator dotou-los de suficiente ounidade para séren cunsidrados anton (tamien zde fura) ua açon repersentatiba de l Reino de la Galiza, cumo antidade outónoma i resistente frente a la absorçon que supunha la amposiçon de l outoritarismo monárquico, dada la caréncia de protagonismo galego neste porjeto, heigemonizado pula ouligarquia aristocrática castelhana-andaluza i cun ua participaçon mui restringida de eilemientos galhegos de l mesmo stamiento. La resisténcia eisercida por estes nobres fui adotada por muitos cumo un caráter inato de l reino i de las sues gientes, assi l cronista aragonés [[Jerónimo Zurita]] çcrebiu aqueilha situaçon de l seguinte jeito:
{{Quote1| Idra Idre Idri iniu ineu <ref name=Annales>[http://www.dpç.s/ifc2/lhibros/fichas/ebok2473.asp ''Annales de Aragón''.]</ref>}}
La resisténcia apersentada por [[Pedro Madruga|Pedro Álbareç de Soutomaior]] oufrece a maior claridade de motibos políticos i de oubjetibos, i fui tamien la de maior ambergadura i possiblidades de sucesso, por se antegrar nun cunflito de grandes proporçones. L pertinaç cunfronto de l conde contra l arcebispo de Santiago, [[Alonso II de Fonseca|Afonso de Fonseca II]], juntou-se, por stenson a la ouposiçon fruntal contra la monarquia de [[Isabel la Católica]]. Na guerra de sucesson que segue a la muorte de [[Anrique IV de Castielha|Anrique IV]] abraça por causa de la sue filha, Joana (çposada cun [[Afonso B de Pertual]]) i, antoce, la oupçon pertuesa frente a la aragonesa de Isabel. Ne l decurso de la guerra sucessória mantida antre Joana i Isabel, ls cuntendentes stubírun a punto de alcançar un cumprometimiento que ancluirieb la ancorporaçon de l reino de la Galiza a la corona pertuesa. La bitória melitar de Isabel i la susequente paç de Alcaçobas de Castielha cun Pertual an 1479, seguidas de l eisílio de l conde de Soutomaior la Pertual (adonde fui recumpensado cul títalo de Conde de Camina) i la sue suspeitosa muorte pouco depuis, seneficórun l ansucesso de las anclinaçones pertuesistas i atlánticas de la Galiza.
Anhos depuis, i ne l norte de l reino, nun famoso [[17 de dezembre]] de [[1483]] era eisecutado l marechal [[Cermeinho Pardo de Cela]] an [[Mondonhedo]], cumprindo-se sentença pul Gobernador de ls Reis Católicos na Galiza, [[Fernando de Acunha]]. Semelhante final, colofon dua lhonga i çproporcionada resisténcia ne l cerco de l sou [[castielho de la Frouseira]] i la queda por traiçon, cunferiran un special dramatismo al causo, fazendo-lo tema idóneo para la lhiteratura. Yá ne l mesmo momiento de l trágico zamlace se cumpós un formoso “Pranto de la Frouseira”, mitificaçon eimediata de la sue figura;
{{Quote2|''De mîn la triste Frouseyra,''<br />''que por treyçon foy bendida,''<br />''derribada na ribeyra,''<br />''que jamales se beu bencida.''<br />''Por treyçon tamben bindido''<br />''Jasus nuosso redentor,''<br />''i por aqueistes tredores,''<br />
''Mas Pardo miu senhor.''| [[Pranto de la Frouseira]], seclo XV-XVI. Anónimo.}}
[[Fexeiro:Escudo-reyno de galizia.jpg|thumb|left|200px|cápia de la obra "Çcripcçon de la cuosta de l reino de Galizia", cartografie de la cuosta de l reino, rializada por Pedro de Teixeira Albernas por buolta de 1625.]]Dun jeito ó outro l capítulo de Pardo de Cela ye ancluído doadamente na sequéncia de resisténcia contra l Stado Moderno i splica la dureza i eisemplaridade de l castigo, que serie scessibo para ua simples rebeldie motibada por antresses stritamente particulares i sin maior trascendéncia política, i que çpertarie miedo an to la nobreza galhega. An meados de ls anhos sessenta, quando la lhuita antre l monarca i ls senhores alcançou la mássima tenson, l marechal ancontraba-se ne l cargo de prefeito de la bila de [[Bibeiro]], nomeado pul percurador de l Cunceilho para eisercer cumo tal pul rei, ne l que se juntan segundo benie sendo norma, l lhegitimismo monárquico i l mobimiento emancipador ourbano. Pardo de Cela stá antoce situado ne l mesmo bando que surgirian, depressa, ls [[Armandinhos]].
Un anho depuis, an [[1465]], colaboraba na supresson de l senhorio de João de Bibeiro subre essa bila cumo nembro de l cunceilho i an nome de [[Anrique IV de Castielha|Anrique IV]]. Ua beç bencidas las [[Armandinhos|armandades]], l choque de Pardo de Cela cun nembros relebantes de la [[Arquidiocese de Mondonhedo|eigreija mindoniense]] i, por fin, cun ls Reis Católicos, era cuntinaçon lhógica, yá la nible particular, daqueles alinhamientos anteriores, pus la crecente heigemonia eclesiástica i l fuorte anterbencionismo monárquico ne ls cunceilhos, fenómenos ambos ls própios de l Stado moderno, erodian las bases de la sue posiçon social i política.
Finalmente antre [[1483]] i [[1485]] las respetibas rebeliones de Cermeinho Álbareç Osorio i de Rodrigo Heinríqueç de Castro, sucessibos cundes de Lhemos chegában a la sou fin. L purmeiro finaba de muorte natural, deixando pendente la resoluçon de la çcrepáncia; l segundo fui cercado i derrotado frente de l çpregue melitar pessonalmente comandado puls reis de Castielha i Aragon. Cun esta redadeira rebelion anulaba-se to ouposiçon de la nobreza frente a la monarquia de ls reis católicos ne l reino de la Galiza. Ademales la derrota de Rodrigo Heinríques amplicou la remodelaçon de l mapa de la Galiza, deixando L [[Bierzo]] de fazer parte de l cundado de Lhemos i por bias desso de la Galiza.
Sufocada yá to ouposiçon ne l reino, an [[1486]] ls Reis Católicos besitában Galiza, sendo l simblo de l remate dua época, l final de la Eidade Média na Galiza. La cunsecuçon final de l pleno domínio régio na Galiza, l que l cronista [[Jerónimo Zurita]] chamarie ''“domar aquella tierra de Galicia”''<ref name=Annales/>.
L reino antrou an outra fase, pontuada pula stinçon política de ls setores sociales capazes de cunduzir ua dinámica própia, tornado nun território periférico de la monarquia spánica na sue projeçon amperial. Supeditado la anstituiçones alheias, antroduziran-se ourganismos nuobos ampostos zde fura ([[Rial Audiéncia de Galiza|audiéncia]], [[Santa Armandade|santa armandade]], gobernadores, corregedores, [[Anquisiçon na Spanha|anquisiçon]], cungregaçon monástica de [[Balladolid]], etc.), nutridos maiormente cun funcionários públicos strangeiros i cuntando cul cuncurso de ls setores outótones antermediários i subalternos.
=== La perda i recuperaçon de l boto de l Reino de la Galiza nas Cortes de Castielha ===
[[Fexeiro:cedulareinogaliza.jpg|thumb|left|200px| cápia de la cédula de lhicença de comércio an fabor de la ''Rial Cumpanha de la Galiza''. Arquibo Stórico Probincial de Lhugo, 1734.]]
A partir de l reinado de [[João II de Castielha]] l Reino de la Galiza para de ser chamado a las Cortes i, por buolta de [[1476]], [[Çamora]] fui la cidade ancarregue de falar ne l sou nome na assemblé de la Corona de Castielha. Mas, zde [[1518]], las cidades i bilas galegas ampeçórun la se moblizar para recuperar l sou boto lhegítimo nas Cortes, cuntradizendo ls dirigentes galegos la potestade de Çamora de falar ne l nome de l Reino de la Galiza.
La recuperaçon de l boto nas Cortes fui un oubjetibo cumpartilhado pulas ouligarquias ourbanas i ls magnatas galegos. An [[1520]] l arcebispo de Santiago, [[Alonso III de Fonseca|Alonso de Fonseca]], l conde de [[Conde de Andrade|Andrade]] i l de Benabente reclamórun nel durante la celebraçon de las Cortes de Santiago sin oubter resultado. Cun to l cumprometimiento de las eilites galegas propiciou que la [[4 de dezembre]] de 1520, nobres i prelados de l reino reunidos na [[Assemblé de Melide]], dirigida pul arcebispo de Santiago [[Alonso III de Fonseca]], ansistiran na reclamaçon al amperador ne l tema de l boto, assi i todo [[Carlos I de la Spanha|Carlos I]] fui recusada a dotar la Galiza de boto nas Cortes ua beç mais<ref>FERNÁNDEZ BEGA, “Las Juntas del Reino de Galicia y la recuperación del boto en Cortes”, Cumpostellanun, XXV, n. 1-4 (1980). pp.21-23.</ref>.
Un anho depuis de la negatiba de l amperador, las cidades galegas toman la einiciatiba, i an [[1557]] ua [[Junta de l Reino de la Galiza|Junta de l Reino]] ouferta 20.000 ducados pul qual yá de por si era un boto lhegítimo nas Cortes. La aspiraçon seguiu a ser recolhida por sucessibas juntas até que an [[1599]] la [[Rial Audiencia de Galicia|Audiéncia]] acediu al deseio de las siete capitales i cumbocou-las para tratar an sclusiba l assunto. dous comissionados fúrun ancarregues de fazer an [[Madrid]] las gestones pertinentes mais las sues nuobas oufertas pecuniárias fúrun recusadas. Mas, de [[1621]] aparecírun las circunstáncias percisas pa l sucesso de la aspiraçon de l reino galego. La Monarquia percisaba la coperaçon política i financeira de ls sous reinos para suster l sfuorço bélico (fin de la Trégua de l duoze Anhos)<ref>THOMPSON, I.La.La., Guerra y Decadencia. Gobierno y Adminitración en la Spaña de los Austrias, 1560-1620, Barcelona, 1981, pp.337-38.</ref>. La ouligarquia ourbana i la nobreza galega fúrun quien de aprobeitar la ocasion, i anque de la resisténcia de Çamora i l afana sclusibista de las demales cidades cun boto an Cortes, la Corona sacrifica "''la cumbeniencia política en aras de la necesidad melitar''", i an [[1623]] l reino de la Galiza recupera l boto, depuis de pagar 100.000 ducados para custruir ua squadra que defendisse las sues própias cuostas. La anfluéncia de [[Diego Sarmiento de Acuña]], Conde de Gondomar, fui decisiba para recuperar l boto, i que [[Filipe IV de la Spanha|Filipe IV]] fazira mercé de tal por de [[13 de outubre]] de [[1623]]. La Junta de 1621, por sugeston de l [[marqués de Cerralbo]], gobernador de l Reino, oufreciu ls 100.000 ducados i al cunceder l boto an 1623 ls percuradores galegos, conde de [[Salbaterra de Minho|Salbaterra]] i D. António de Castro i Andrade, assistiran a las Cortes cumbocadas para la [[18 de márcio]] desse anho. Ambos fúrun nomeados por [[Frei Antonio de Soutomaior]] i l [[Diego Sarmiento de Acuño'|conde de Gondomar]], quien jogórun un relebante papel na oubtençon de l boto. Desta maneira l reino recuperaba un dreito sou que durante 150 anhos le fura çpojado.
=== L Reino de la Galiza na Eidade Moderna ===
La repersentaçon de l reino frente de la monarquia era eisercida pula [[Junta de l Reino de la Galiza]] cumpuosta por repersentantes de las cidades de Santiago, [[Lugo]], [[Betanzos]], [[Corunha]], [[Mondonhedo]], [[Ourense]] i [[Tui]]. Esta anstituiçon nun fui capaç de eisercer un poder nitidamente outónoma salbo durante la ambason napoleónica. Ne l trascurso de la [[guerra de la andependéncia spanhola]] assumiu la soberanie anterior i sterior, anquanto l Rei de la Spanha Fernando nun cunsulidou la sue posiçon.
Oufecialmente, la Galiza, mantebe-se cumo reino até [[1833]] anho an que fui debedo an quatro [[porbíncia]]s durante la regéncia de [[Marie Cristina de Bourbon|Marie Cristina]], zaparecendo assi de l mapas.
== Ls simblos de l reino ==
=== L lhion púrpura, amblema de ls reis ===
[[Fexeiro:Adefonsus legio galle.jpg|thumb|right|200px|Eiluminura románica de [[Afonso VIII]], rei de la [[Galiza]] i [[Lion]]. Na parte superior aprecie-se la sue titulaçon oureginal, ''Rex Lhegionensiun eit Gallecie'' i na anferior l lhion púrpura simblo de la monarquia galaico-lheonesa.]]
L questume de pintar formas heiráldicas ne ls scudos de guerra, forjou-se na [[Ouropa]] ne ls campos de batailha, nun antes de las décadas centrales de l [[seclo XII]], debido a ua cunfluéncia de circunstáncias de natureza mui dibersa; ua deilhas fui la necidade de defrenciar l aliado i l adbersairo na batailha, pus la difuson de l capacete cun nasal, ampedie tal, ocultando an parte l rostro de l cumbatentes, mas tamien debido al l grande balor ornamental de ls scudos decorados cun quelores bibas, nítidas i alternadas, ne l cuntesto de l qual fui la sociadade cabalheiresca.
Ls purmeiros senhales heiráldicos serien ampregados puls reis, cumo un çtintibo pessonal cul que se eidantificassen, al pouco tiempo ampeçarian a ser cumpartilhados puls nibles sociales superiores pertencentes a la dignidade rial, i finalmente treminarian repersentando tamien al território ne l que estes eisercian la sue jurisdiçon, l reino.
Un de ls purmeiros reis ouropeus an fazer uso deste senhal heiráldico fui l galego [[Afonso VII]], l Amperador, quien an percípios de l [[seclo XII]] ampeça timidamente a ampregar l lhion púrpura segundo l sou simbolismo, l ''lheo fortis'' ( l fuorte lhion que simbolizaba la poténcia i primazie de l monarca), zambolbendo-se cul sou filho [[Fernando II]] i reafirmando-se por fin an tenermos propiamente heiráldicos cun [[Afonso IX|Afonso VIII]].
Este nuobo simblo que fura adotado puls sous heirdeiros, monarcas de la [[Galiza]] i [[reino de Lhion|Lion]], nun passou mas a repersentar unicamente al reino de la Galiza, senó a ambos ls reinos, pus era an ambos que ls reis eisercian l sou gobierno,cumo se dua ounidade se tratasse, sendo [[Cumpostela]] la cabeça cultural i relegiosa anquanto la cidade de [[Lion]] era la política i melitar. A ounion pessonal que ls reinos de Castielha-Toledo i Galiza-Lhion ampeçórun a manter zde l seclo [[XIII]] nun propiciou de nanhue forma que ls reinos de la Galiza i Lhion parassen de cumpartir l simblo de ls sous própios reis, assi passado la usurpaçon de l castelhano [[Fernando III]], l ''lheo fortis'' púrpura seguirá a ser l amblema que apareça ne l ''SEYELLO DA IRMANDADE DOS REINOS DE LEON I GALICIA'', i formará zde anton parte de l quartelado que ls reis ampreguen, yá zde Castielha.
=== L Cálice, amblema de l reino ===
[[Fexeiro:ArmorialsegarXIII.jpg|thumb|right|160px|Scudo de l Rei de la Galiza segundo l armorial anglés Segar´s Roll, s.XIII. Esta ye la purmeira repersentaçon de l scudo, nacido de la cunfuson antre ''Galice'' —an lhéngua anglo-normanda l nome de l paíç— i ''calice''<ref>[http://www.culturagalega.org/eimaxes/docs/spo_ouropa.pdf Galiza. Célula de ounibersalidade.] ''Ls camiños de l mar la Ouropa''.</ref>.]]
Paralelamente al porcesso de zambolbimiento i cunsulidaçon de ls amblemas reales ouropeus, nacian an finales de l [[seclo XIII]] las purmeiras cumpilaçones de l mesmos, ls armoriales, adonde aparecian ua relaçon de reinos i de las respetibas armas ampregadas. Ne l causo de la [[Galiza]], la antiguidade i projeçon de la qual durante seclos gozou l reino i ls sous reis, amplicou la que la sue repersentaçon heiráldica fusse ineludible an qualquier armorial temporon (nun assi ls mais recentes reinos de [[Castielha]] i [[reino de Lhion|Lion]]) ; assi i todo, la ineisisténcia de armas sclusibas de la [[Galiza]] nesse momiento oureginou un bazio que ls heiraldistas salbórun assinando-le uas armas parlantes, ó seia, la eidantificaçon simbólica cula fonética.
[[Fexeiro:GaliceCharlesV.jpg|thumb|left|220px|Pedaço de la obra "Pompas fúnebres de l amperador [[Carlos B]]" ne l que se repersentan ls standartes de l Reino de la Galiza. Outor: Jean i Lhucas Doetecun (séc. XVI).]]
Fui l armorial [[Anglaterra|anglés]] coincido cumo Segar´s Roll, rializado an [[1282]], l purmeiro que assinou al rei ('''roy de Galyce'') i reino de la Galiza un simblo, l cálice, debido a la eiquaçon fonética ''Galyce'' (Galiza) i ''Calice'' (Cálice) que se dá na lhéngua [[normandos|anglo-normanda]]. A partir de anton ls defrentes armoriales [[Ouropa|ouropeus]] ampeçórun a assinar l cálice cumo amblema de l reino, até que an meados de l [[seclo XV]], este simblo chegarie a la [[Galiza]], adonde será depressa aceite. Cunseguintemente l antigo lhion púrpura perdie l caráter repersentatibo de la antiga monarquia galaico-lheonesa an fabor de l sou mais coincido caráter parlante, sendo adotado an sclusiba pul [[reino de Lhion]] a partir de l mesmo seclo.
Ls seclos posteriores definirian las armas heiráldicas, cálice dourado an campo azur la percípio, i al que paulatinamente se eirien somando cruzes, l cálice tornar-se-iba nua copa eucarística, cambiando a quelor de l fondo dependendo de l cuntesto de uso i adicionando ó remanescente l lhema ''Hoc, hic, mysteriun firmiter profitemur''.
== Lhéngua i lhiteratura ==
=== Las lhénguas oufeciales de l reino ===
{{AP|[[Stória de la lhéngua galega]]}}
Zde l seclo I d.C. al XII l [[latin]] zampenhou an to la antiga [[Gallaecie]], i antoce tamien ne l território stritamente galego ó oucidental l papel mais correspondente al que hoije chamaríamos "lhéngua oufecial", pus esta era la lhéngua outelizada ne ls testos scritos, tanto de caráter documental cumo lhiterário.
Assi i to cumo acuntiu an outras partes cunquistadas tardiamente pul [[Ampério Romano]], na Gallaecie antiga solo las eilites politico-relegiosas que çpunhan dun poder eiquenómico abundo podírun permitir-se adotar questumes i lhéngua romanas, anquanto que la maiorie populacional galaica, eminentemente rural i afastada de ls centros de poder, cuntinou a manter ls sous questumes, religion i lhéngua. Esta situaçon nun debiu mudar seneficatibamente até la chegada de pobos ne l seclo V.
Sin dados lhinguísticos cuncretos pa l reino stablecido na Gallaecie ne l período cumprendido antre l seclos V i VIII, todo faç supor als outores que coeisistiran bárias lhénguas nesse momiento. Por un lhado, l lhatin, cun caráter oufecial que manterie la sue cundiçon de "[[léngua franca]]" até finales de la [[Eidade Média]], i por outro lhado l cunjunto de lhénguas manjoritariamente faladas pula populaçon que presumiblemente serien: l galaico antigo (lhéngua pré-romana), defrentes dialetos germánicos por giente de ourige sueba ó bisigoda chegados ne l seclo V, i an menor proporçon la lhéngua britona, falada unicamente ne l território correspondente a la [[Diocese de Britónia|Diocese Britoniense]]<ref>YOUNG, Simon (2001), Britonia: Camiños nuobos. 84-95622-58-0.</ref>.
Inda assi, serie l lhatin bulgar, falado pulas eilites galaicas romanizadas, que benerie eiboluir nun proto-galego ampondo-se mui a modo a las demales lhénguas i afiançando la sue posiçon de lhéngua remanse ó "[[romanço]]", seguramente falado pulas classes altas de l reino galego zde l seclo X cumo mostra l storiador castelhano [[Prudéncio de Sandobal]] na sue obra ''Storia de los cinco reyes'' redigida an [[1615]], adonde lhembra l dorido pranto remansesco de Afonso VI pula perda de l sou filho Sancho na batailha de Uclés an [[1108]], assinando al monarca l uso de la lhéngua galega:<ref>Cfr. Sebastián Risco, Persença de la lhéngua galega, Eidiçones de l Castro, La Corunha, 1973, pp. 8-9. Esta mesma cita yá figura reproduzida ne ls Eilemientos de gramática gallega, de [[Marcial Balhadares]], de 1892, ambora publicados por Galáxia an 1970; la cita bai precedida destas palabras (p. 21): "cumo abusibo s galleguizar znecessariamente muchas castelhanas, al adulterar las gallegas, acabará lhuego cun nuestra melíflua habla, habla de nuestros antíguos lhegisladores y poetas; habla del Rey, que dijo: "Ay miu filho! (...)"; an nota splica: "D. Alonso (sic) 60, al saber la muerte de su joben hijo el Anfante D. Sancho, acaecida en la batalla de Uclés, llamada de los siete cundes, que en eilla se supone muertos, laño 1100, segun Mariana, y el 29 de mayo de 1108, segun Madoç en su Dicionario geográfico, hablando de Uclés".</ref>
{{Quote2|(...)Los que scaparon desta ruta fueron<br />
a llebar las tristes nuebas al Rey Don Alonso, que staba en Toledo;<br />
fuele dolorosa y amarga, porque ne l tenia otro hijo, lloróle cumo un <br />
David la Absalon; y '''en la lhéngua que era usado''' dice cun dolor, y lhagrimas <br />
que quebraba el coraçon:
''Ay miu fillo'', ''Ay miu fillo, alegrie de mi coraçon, eit lhume de ls meos ollos,''<br />
''solaç de miña belleç; Ay miu spello, en q me soya ber, eit cun quen tomaba''<br />
''moy grande prazer. Ay miu heirdero mayor; Cabalheros hu me lo lheijastes?;''<br />
''dadme miu fillo Cundes!.''<br />
Estas palabras dizen que dezia el Rey, y otras tales dirie, que la causa del<br />
dolor era grande (...)| ''Storia de los Reyes de Castilla y de Lheon'', [[Prudencio Sandobal]].<ref>[http://boks.gogle.s/boks?id=9cUXAAAAMAAJ&dq=Sandobal,+storia+de+los+reyes&printsec=fruntcober&source=bl&ots=C6mbmogbsd&sig=pwS6AabpFC7jXiQgmD2AbFaPxtY&hl=gl&sa=X&oi=bok_result&resnun=1&t=result#PPA342,M1 Storia de los Reyes de Castilla y de Lheon], Prudencio Sandobal.</ref>}}
Ye na purmeira metade de l XIII que l lhatin ampeça a ser çlocado na scrita i aparecen ls purmeiros decumientos an lhéngua galega ó "romanço galego". L mais antigo que tenemos ambora ye l "[[Foro de l burgo de Castro Caldelas|Foro de l Bo Burgo de Castro Caldelas]]" dado an Allariç ne l més de abril de 1228, durante reinado de [[Afonso VIII]], rei de Lhion i Galiza<ref>Este ye, alliás, l decumiento mais antigo scrito an galego ne l atual território de la Galiza, se bien que hai decumientos an galego inda anteriores ne l tiempo. Beija-se: [http://cunsellodacultura.org/mediateca/pus.pdf/doc_en_galego.pdf/ L Foro de l buono Burgo de l Castro Caldelas, dado por Afonso IX an 1228.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Fui na Chancelarie rial deste mesmo rei, l derradeiro rei pribatibo de la Galiza i Lhion, que se porduziu este pribilégio rodado l que pon de relebo l uso oufecial de la lhéngua galega, stendendo-se l sou uso na segunda metade desse seclo i generalizando-se ne l seclo XIV.
Assi, l galego fui a partir de l seclo XIII la lhéngua normal i "oufecial" antre ls habitantes de l reino de la Galiza. Assi i to, a la muorte de Afonso VIII, ls reinos de la Galiza i Lhion, son finalmente gobernados pul rei de Castielha, [[Fernando III]], quien yá an [[1250]] se dirige als cumpostelanos an castelhano. [[Afonso X]], apelidado "l Sábio", poeta prolífico an galego, que reina de 1252 a 1284, cunsagra definitibamente l uso de l castelhano cumo lhéngua oufecial de la sue corte, outelizando an sclusiba esta lhéngua na sue relaçon cun las cidades i bilas de l reino de la Galiza.
[[Fexeiro:ForoBoBurgo.jpg|thumb|left|200px|[[Foro de l burgo de Castro Caldelas|Foro de l Bo Burgo de Castro Caldelas]], pribilégio rodado de l rei Afonso VIII. Purmeiro decumiento rial an [[léngua galega]]. Allariç, 1228.]]
Ls reis sucessibos cunsulidan l castelhano cumo lhéngua para todos ls usos de ls sous reinos, anclusibe para las relaçones cula Eigreija, l que proboca que inda sendo praticamente unilingues an galego ls decumientos oureginários de l reino de la Galiza, comecen a chegar pouco a pouco decumientos an castelhano emanados diretamente de la Chancelarie Rial an Castielha, ambora la sue persença fusse mínima an relaçon al galego até seclos depuis.
Tamien se custata que la Eigreija ampeça a fazer uso público de l galego ne l reino de la Galiza la ampeços de l XIV, generalizando-lo durante la segunda metade de l mesmo tanto an assuntos anternos cumo na relaçon cun outras anstituiçones ó cun particulares; anque de la fuorte persença de l lhatin na bida de la Eigreija, registra-se l uso de l galego an numerosas atas de l Sínodos de las dioceses de Mondonhedo, Ourense ó Santiago durante ls seclos XIV i XV, regulando-se tamien an galego las questones i atos de culto.
Assi i to, cumo cunsequéncia de la derrota de [[Pedro I]], apoiado pula nobreza galega, frente al sou armano [[Anrique II de Trastámara]], entra ne l seclo XIV ne l reino de la Galiza ua aristocracie castelhana acumpanhada pola sue correspondente corte, traíndo tamien cunsigo l castelhano, que até anton era solo ampregue ne ls decumientos ambiados zde la corte de Castielha a partir de l reinado de Fernando III.
Este núcleo nobliário foráneo la Galiza, que se anstala cul sou séquito ne l oubjetibo de retaliar la nobreza galega cuntrária la Anrique II, sustitui nomeadamente ne ls cargos amportantes la pessonas galegas por outras de fura. Esto custituiu l purmeiro foco diglósico ne l reino de la Galiza, pus ls screbas redigian na lhéngua galega se éran oureginários de l reino, i an lhéngua castelhana se éran strangeiros neste<ref>Cfr. H. Monteagudo Romero, "Aspetos sociolinguísticos de l uso scrito de l galego, l castelán i l lhatín na Galicia tardomediebal (ss. XIII-XIV)", oup. cit., p. 181.</ref>. Se bien que que estes redadeiros serien minoria na Galiza até l seclo XV pus para alhá de la outelizaçon de l galego an to tipo de documentaçon pribada, este tamien fui ampregado puls ourganismos cebiles lhibremente formado puls cidadanos, nomeadamente cunceilhos i guildas, bien cumo pula Eigreija nas catedrales, cumbentos, mosteiros, etc.
[[Fexeiro:Descripcion Reyno de Galizia de Ojea.jpg|thumb|right|300px|Mapa cartográfico de l Reino de la Galiza. s.XVI. Feito por Fernando Ojea.]]
Deste jeito l galego funcionou de l seclo XIII até final de l XV cumo lhéngua "oufecial" antre ls própios galegos, andependientemente de que eisistisse zde l seclo XIV ua ínfima minoria de giente strangeira, ambora tendora de l poder, que ampregasse l castelhano.
La penetraçon decisiba de l castelhano ne l reino de la Galiza ber-se-á ancrementada cula bitória, ne l final de l seclo XV, de [[Isabel la Católica]] na lhuita pul trono de la Corona de Castielha que mantebe cun Joana, esta redadeira apoiada manjoritariamente pula nobreza galega que la defendia cumo lhegítima heirdeira. Sob l reinado de ls Reis Católicos cunsuma-se la amposiçon definitiba de la scrita an castelhano ne l reino de la Galiza i a partir de 1480 ls screbones públicos galegos han de ser eisaminados pul "''Rial Cunseijo''" an Toledo, mudando ls sous formulários galegos puls castelhanos, fator detreminante pa l zaparecimiento de l galego de la scrita i que tacitamente bénen amplicar la supresson de l caráter oufecial de que até anton na prática gozaba l galego<ref>Cfr. X. Fierro Couselo, "Cumo i por que ls scribas parórun de ampregar l galego", in BB. AA., Houmenaxe la Ramón Otero Pedrayo, Ed. Galaxia, Bigo, 1958, p. 251.</ref>. Ye la caréncia dua fuorte burguesie outótone i andependiente l fator detreminante que splica l çprestígio i la perda de funçones de la lhéngua galega, an fabor de l stablecimiento de l castelhano cumo lhéngua oufecial ne l reino. Este período ye coincido cumo ls [[Seclos Scuros]]. L castelhano pus, será la lhéngua que zde l seclo XVI até l zaparecimiento formal de l reino an [[1833]] que se ampregue ne ls decumientos i atos cun caratere oufecial, i l galego la lhéngua que de fato se ampregue puls sous habitantes.
=== L reino de la Galiza na lhiteratura mediebal ===
L reino de la Galiza tenu na Eidade Média ua grande projeçon para [[Ouropa]], nun solamente pula sue lhéngua, la mais amportante de la lhírica de to Ouropa depuis de l [[Léngua ocitana|ocitano]], mas tamien por ser un centro de cristandade i pula sue lhonga stória, que l fizo çtacar antre todos ls reinos peninsulares de maneira singular. Drento desta projeçon çtaca-se l lhibro de graburas coincido cumo “L remanse de Ponthus i Sidoine”, scrito na [[Fráncia]] ne l seclo XIV, testemunha de sceçon que dá buona cunta de l antresse que çpertaba l reino de la Galiza, i que cunta las façanhas de l príncepe galego ''Ponthus''.
La stória de l príncepe Ponthus ampeça cula ambason de l rei muçulmano Broada, filho dun poderoso sulton, que zambarca na Corunha cun un eisército de 30.000 homes, adonde bence l rei de la Galiza, chamado Thibour. Un nobre de la corte lhogra salbar treze cabalheiros, para alhá de l heirdeiro maior Ponthus, que se silan ne l Reino de la [[Bretanha]], adonde moran durante trés anhos. Un die ye lhebado la corte de l rei de Bretanha, adonde conhece a la princesa, i ambos namoran-se.
Al pouco ls muçulmanos atacan Bretanha, i Ponthus lhogra ua bitória definitiba salbando la Bretanha, pul qual l rei l nomeia cundestable, mas ye caluniado pul cabalheiro Gannelet, i decide ir bibir na fraga de [[Brocelianda]]. Al pouco las artimanhas de Gannelet fázen que Ponthus biaje al Reino de la Anglaterra adonde cunsegue nun solamente cunciliar la paç antre ls reis de [[Irlanda]] i [[Anglaterra]], mas el própio salbar l reino dun ataque muçulmano. Cunhecedor de l amor que Sidoine inda professaba por el, marcha de Lhondres para la Bretanha la se casar culha i cunsegue juntar ua poderosa frota de bretones, normandos i franceses, que atacan cunjuntamente l eisército muçulmano situado na Corunha, adonde son çtruídos junto cul sou rei Broada. Recuperado l trono de la Galiza, i lhibre de acupaçon, Ponthus rencontra-se cula sue mai, la reina galega, i cul sou tio l conde de las Stúrias. Finalmente Ponthus i Sidoine son coronados reis de la Galiza i de la Bretanha.
== La negaçon de l reino de la Galiza ==
Na storiografie oufecial{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}, i zde datas recentes de la andependéncia pertuesa, quedou ancluído l reino de la Galiza drento de l reino de Lhion i mais tarde de Castielha.
Passado la [[andependéncia de Pertual]] an [[1128]] i la cunformaçon de la monarquia lheonesa (mais tarde castelhano-lheonesa), l reino de la Galiza ampeçarie a perder la sue anfluéncia progressibamente na proclamaçon de ls reis eibéricos. Datas i fatores decisibos para la perda de poder i anfluéncia na política de ls reinos spánicos por parte de la nobreza galega fúrun:
* L assassinato de [[Inés de Castro]];
* An Pertual la [[reboluçon de 1383-85]] cula proclamaçon de la nuoba [[dinastie de Abis]] (cula muorte de l [[Conde Andeiro]] i la supresson de la [[Dinastie de Borgonha|anterior dinastie]] i de ls antresses de ls nobres tradicionales pertueses (repersentada pul [[João de Pertual (1349)|anfante D. João]], un de ls filhos de Inés de Castro)
* Na [[Spanha]] la coroaçon de [[Isabel I de Castielha|Isabel la Católica]] i l ampeço an [[1492]], que benerie, segundo alguns outores, a retirar poder als nobres galegos.
== L ampeço dua maior dependéncia ==
{{AP|[[Guerra de Sucesson de Castielha]]}}
La eisecuçon de l [[Mariscal Pardo de Cela]] por parte de l [[reis católicos]] nessas datas i l fracasso galaico-pertués na guerra pula sucesson antre Isabel la católica i [[Joana, princesa de Castielha|Joana]] chamada la “Eicelente Senhora” an Pertual i “la Beltraneija” an Castielha. Nessa guerra pula sucesson, [[Pedro Álbares de Soutomaior]], nobre galego, capitaneou la rebolta de nobres galegos i pertueses (acumpanhados de l própio [[Afonso B de Pertual|Afonso B]]) para la coroaçon de la reina de l sou partido, Joana.
Estes dous fatos, la perda de la cabeça de l Mariscal i l fracasso de la rebolta pula sucesson ne l [[reino de la Spanha]] serbirian de argumiento para ua storiografie galega cumo simblo de l fin dua etapa de capacidade de anterbençon política i ampeço de la decadéncia de l Reino de la Galiza.
[[Catadorie:Stados zaparecidos de la Ouropa]]
[[Catadorie:Stados reales zaparecidos]]
[[Catadorie:Reino de la Galiza]]
h1u6pv8z0fghttmgsdoyf32fpdsqlw6
108011
108010
2026-08-18T16:16:45Z
~2026-45389-07
15476
/* L ampeço dua maior dependéncia */
108011
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
L '''Reino de la Galiza''' ([[seclo V]] - [[1833]]) fui ua antidade política ne l noroeste de la [[Península Eibérica]]. La sue stenson territorial, einicialmente de proporçones mui maiores a la atual [[Galiza]], fui eiboluindo al lhongo de ls seclos.
== Território i Cunceito ==
La Gallaecie passou de ser ua porbíncia remana a albergar un reino pulas manos de l [[suebos]]; çtacados outores coetáneos a la fin de la dominaçon remana falában dua Gallaecie que possuía proporçones mui maiores que la atual Galiza, cujos lhemites permanécen praticamente antatos até l [[seclo XII]], momiento ne l qual [[Reino de Pertual|Pertual]] parou de pertencer a la [[Galiza]] i [[reino de Lhion]], para cobrar personalidade própia.
L território de la Galiza nesta época (seclos IV-V d.C) aparece relatada por numerosos outores de la época, assi l storiador i teólogo galaico-remano [[Paulo Orósio]], la ampeços de l seclo V d.C., splica na sue obra ''Storiarun'' que ''Cantabri eit Astures Gallaecie probinciae portio sunt''<ref>Orosius.Storiarun (VI,21),ed. Torres, 1985,p.569:"Cantabri eit astures Gallaeciae probincia portio sunt".</ref>, esto ye, Cántabros i Astures fázen parte de la porbíncia de la Galiza, eideia que l cronista bracarense [[Idácio]] reflete de eigual modo na sue ''Crónica'' an meados de l seclo V d.C, adonde chama ''Campus Gallaeciae'' (Campos de la Galiza) a la grande prainada coincida hoije cumo [[Tierra de Campos]], na atual [[Castielha-Lhion]]. Posteriores outores cumo [[Santo Isidoro]], ne l [[seclo VII]] cuntinan a fazer finca-pie na stenson de la Galiza, yá sob l domínio besigodo assi na sue obra [[Etymologiae]] matiza que "Asturia i Cantabria, son regiones sitas na Galiza", ''regiones partes sunt probinciarun (?) sicut in Gallicia; Cantabria, Asturia.''<ref>Isidoro, Eitimologies, XIV, 5, ed. Oroç/Marcos/Díaç, 1982, ps. 20-21.</ref>
[[Fexeiro:Escudo reino de galicia.jpg|thumb|left|250px|Escudo de l reino de la Galiza eilustrado an L´armorial Le Blancq. Bibliothèque nationale de France. 1560.]]
Ls outores pónen de relebo la polissemia de l cunceito, por un lhado ua Galiza ampla, ua porbíncia remana que ancluía l território cumprendido antre [[Fisterra]] até a la atual [[La Rioja]], adonde se ancuntrában [[galaicos]], [[sturianos]], [[cántabros]], [[baceos]] i outros pobos, i por outro lhado la Galiza propiamente dita, l território que nun sendo nin ástur nin cántabro, staba habitado (antre outros) puls galaicos, i que le darie l nome a to l noroeste peninsular até al seclo XII.
Cula chegada de ls suebos zde la Ouropa central an [[411]] d.C.<ref>[[411]] d.C. ye cunsidrado por bários outores cumo l anho ne l qual "Ls suebos tornan las sues spadas an arados, i ampeçan la eimediata cunhaige de monedas", páigina 161, ''L comezo de la nosa Eidade Medie'', Xoán Vernárdeç Bilar, 2003, Toxosoutos S.L., ISBN 84-95622-80-7, "chegada de ls suebos i foedus cun Roma", páigina 127, Anselmo Lhópeç Carreira, in seçon "Eidade Média" de la ''Storia de Galicia'', Ed. La Nosa Tierra, ISBN 84-89138-65-6.</ref>, la Galiza para de ser ua porbíncia remana ([[Gallaecie]])<ref>"An [[411]], un ''foedus'' cul amperador Honório assina als suebos la porbíncia de la Gallaecie, nas sues regiones mais oucidentales". Páigina 73, Ramón Billares, ''Storia de Galicia'', 2004, Ed. Galaxia, ISBN 84-8288-655-X.<br />Mas, outros outores cumo Camino Géstio (n´''La Gran Storia de Galicia. La Galicia Romana. Belume 2: Eiquenomía, Sociadade, Relixión i Arte; L Mundo Suébico'') nega tal possiblidade: ''Hoije an die parece un fato cumprobado que ls pobos bárbaros que ambaden la península fan nel pula sue cunta i nó, cumo se cria, mediante un pato cun ls remanos, ambora este si eisistisse cun ls besigodos.''</ref>, para se tornar finalmente nun reino cula corte fixada an [[Braga]], un reino que ls suebos tentarian depressa acrescentar pul sul a la custa de l [[Ampério Romano|Ampério Remano]], ancorporando al sou domínio i de jeito permanente buona parte de la parte de la porbíncia remana de [[Lusitánia]], chegando a fazer-se temporalmente cula capital, [[Emerita Augusta]] ([[Mérida]])<ref>{{Ref-lhibro| outor =Caamaño Géstio, José Manuel| títalo =La Gran Storia de Galicia. La Galicia Romana. Belume 2: Eiquenomía, Sociadade, Relixión i Arte; L Mundo Suébico| anho =2007| publicaçon =Arrecife Eidiciónes | id =ISBN 978-84-96931-06-0}}</ref>, , i tornou-se nun reino cun capital an [[Braga]]. Un reino que ls suebos tentarian acrescentar pul sul a la custa de l Ampério Remano, ancorporando al sou domínio i de modo permanente, buona parte de la parte de la porbíncia remana de la [[Lusitánia]], chegando a fazer-se temporariamente cula capital, Emerita Augusta ([[Mérida]]), que finalmente serie abandonada.
Passado la [[batailha de Bouillé]] an [[507]], ls besigodos son spulsos de la [[Gália]] (fuora la Setimania) puls [[francos]], sob l comando de [[Clóbis I]].
Depuis de l seclo VI, l nome de ''Spania'' (Spanha) benerie perder l seneficado geográfico que tenie até anton, para chamar l território gobernado puls besigodos. Al mesmo tiempo, "Galécia" (Galiza) tornar-se-iba l nome de l território gobernado puls reis suebos. La [[Península Eibérica]] quedaba repartida assi an dues antidades admenistratibas, [[Spania]] i [[Galécia]] , mantendo-se durante de l mesmo modo durante mais de cinco seclos.
L fin de las monarquias sueba i bisigoda nun cambiarie yá esta nuoba nomeaçon de la [[Península Eibérica]], que quedaba partilhada assi an dues antidades geográficas, [[Spánia]] (Spanha) i [[Gallaecie]] (Galiza), mantendo-se de l mesmo jeito durante mais de cinco seclos. Éran assi ousadas fórmulas tales cumo ''Galletian eit Ispanian''<ref>Martín, 1995, p.433.</ref>,''Spaniae eit Galiiciae''<ref>Vishko, 1984, p.339</ref>, ''Spaniis eit Gallicis regionibus''<ref>1088, outubre, 15. Mansilla, 1955, doc 27, p.43</ref>, persentes al lhongo de to la Eidade Média.<ref>Lhópeç Teixeira, 2005, p.243</ref>.
Ne l ampeço de l seclo XII, la ampla [[Galiza]] ampeçou a fragmentar-se, nomeadamente an [[1108]] cula andependéncia de Pertual, i que acabarie por scluir [[Lhion]] (cun [[Stúrias]] i [[Stremadura]]) i la [[Castielha]], tornando-se an reinos própios. La finales de l seclo XII, Galiza, Lhion, Castielha i Pertual yá éran reinos defrentes.
== La ourige de l reino ==
[[Fexeiro:Gallaecia-suev.png|thumb|right|300px]]
La ourige de l reino ancontra-se ne l seclo V d.C., quando ls [[suebos]] definitibamente se assentan na antiga porbíncia remana chamada ''[[Galécia]]''. Estes, ancabeçados pul sou rei, [[Heirmerico]] (que assinara un ''foedus'' cul amperador remano Honorio, pul qual les cuncedie la soberanie, ó seia, a total andependéncia de Roma), fixarian la sue corte na antiga [[Bracara Augusta]], criando assi l que se chamarie ''regnun sueborun'', ''regnun galliciense'' ó Reino Suebo, ampeçando l sou reinado an 409. An 449, l purmeiro rei suebo nacido na [[Galiza]], [[Requiário I]] (filho de [[Réquila I]], nieto de [[Heirmerico]]), decide cumberter l reino an [[católico]], al eigual que la maiorie de la sue populaçon, inda que de [[465]] la [[550]] tornar-se-iba al [[arianismo]].
Nun seclo mais tarde, las defrenças antre ls natibos [[galaicos]] i ls suebos ampeçarian a zaparecer, i este fato tenerie cumo resultado que ls outores cuntemporáneos se refiran al reino nesse momiento cumo ''Galliciense Regnun''<ref>''Storia Francorun''. Griegorio de Tours.</ref>, i als reis andistintamente cumo ''Regen Galliciae''<ref>''De scritoribus eclesiasticis''. Sigebertus Gembalensis.</ref>, ''Rege Sueborun'' ó ''Galleciae totius probinciae rex''<ref>RISCO, M., Spaña Sagrada 40- 41.</ref>, mesmo ls bispos cumo [[Martico de Dume]] seran reconhecidos cumo eipiscopi Gallaecie<ref>''Martini Eipiscopi Vracarensis Oupera Omnia'' pp. 288-304.</ref>. Todo esto propicia que ne l seclo VI d.C., puodamos yá falar de la eisisténcia de l Reino de la Galiza.
== L reino de la Galiza na monarquia bisigótica ==
An 585, Lheobigildo, rei bisigótico de Spania i Setimania, cunsegue acabar cula andependéncia política que ls reis suebos mantibírun na Galiza zde [[409]], derrotando l redadeiro rei suebo, Andeca. Zde essa altura, l território de la chamada anton Galécia, passa a fazer parte de la órbita de poder de Toledo, donde ls monarcas bisigóticos eisercian l sou poder depuis de séren spulsos de la Galia puls [[francos]]. L período de gobierno bisigótico na Galiza nun supós nanhue mudança brusca, de modo que, fuora las dioceses situadas na Lhusitánia, las dioceses galhegas cuntinórun a zambolber la sue atibidade cun normalidade, mantendo-se atibas las dioceses de [[Braga]], [[Porto]], [[Tui]], [[Eirie]], [[Britonia]], [[Lugo]], [[Ourense]], [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[Coimbra]], [[Lamego]], [[Biseu]] i [[Idanha]].
La ourganizaçon territorial heirdada de seclos anteriores nun mudou, i mesmo las eilites culturales, tanto relegiosas cumo aristocráticas, aceitórun ls nuobos monarcas, que anque tenéren la sue corte an Toledo, assumian l cuntrolo político de trés antigos reinos; Spanha, Setimania i la Galiza; assi, ne ls cuncílios relegiosos, cumo de Toledo an 589, stában persentes ''eipiscoporun totius Spaniae, Galliae eit Gallaetiae''<ref>[http://la.wikisource.org/wiki/Chronicon_(Iohannes_Viclarensis) ''Chronicon Iohannis Biclarensis'' 590.1 = bb 330-341.]</ref> ó seia, bispos de to Spanha, Galia i Galiza, esta cuncepçon tripartita ancontra-se al lhongo de l gobierno bisigótico zde 585, defrenciando mediante dibersas fórmulas las trés antidades bisigóticas ne ls decumientos cumo; ''fines Spanie, Gallie, Gallecie''<ref>[http://www.zeno.org/Geschichte/M/Delbr%C3%BCck,+Hanes/Geschichte+dar+Kriegskunst/2.+Teil.+Die+Germanen/4.+Buch.+Dar+%C3%9Cbergang+anes+Mittelalter/3.+Kapitel.+Dar+Berfall+dar+urspr%C3%BCnglichen+germanisch-romanischen+Kriegsberfassung/Dar+Text+dar+Gesetze ''Wamba Lhex''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó ''Spaniae eit Galliae bel Gallitiae''<ref>[http://www.beneditus.mgh.de/quellen/chga/chga_045t.htn ''Synodus Toletana tertie''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, antre outras. Neste cuntesto, çtaca-se la figura de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso de Braga]], bispo galaico de ascendéncia bisigótica, famoso pulas numerosas fundaçones lhebadas a cabo por el an to l oucidente peninsular, quaije siempre an lhugares scondidos nas muntanhas i mesmo nas ilhas, subressaindo-se la sue austeridade.
Las derradeiras décadas de la monarquia bisigótica fúrun de marcada decadéncia, debido, an buona parte, a la reduçon de l comércio cun ua amportante reduçon de la circulaçon monetária, cunsequéncia direta de la amposiçon de l poder muçulmano la percípios de l seclo VIII ne l mediterráneo sul. La Galécia ber-se-a la afetada pulas mesmas pautas. Fui anton que [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso]] denunciou un stado generalizado de retrocesso cultural, perda de la dinámica de tiempos atrás, i an seguida abrolhou un cierto grau de çcontentamiento ne l alto clero galaico. Assi, ne l X Cuncilio de [[Toledo]], an 656, Fruituoso, pertencente la círclos de poder bisigóticos, assumiu la cadeira metropolitana de [[Braga]], acuntendo esto a la prébia renúncia de l sou titular Potamio, quien ademales reconhecie splicitamente la crise de la bida eclesiástica. Na mesma ocasion, ls eilhi reunidos anulában l testamiento deixado pul bispo Recimiro de Dume, pus nel doaba las riquezas de la diocese-mosteiro als pobres.
La crise final bisigótica remontarie al reinado de Égica. Este monarca declarou heirdeiro al sou filho Witiza i yá an bida associou-lo al trono, an 698, ambora la lhei bisigótica oubrigasse a la eileiçon dun nuobo rei i nun a la trasmisson heireditária. Dita associaçon cunsistiu an antregar-le l gobierno de la Galiza, eisercendo cumo rei cun capital an [[Tui]]. Witiza eirie ser rei de la Galécia pul menos até a la muorte de l sou pai, l que supone ua situaçon nuoba nesta etapa final i cunflituosa de la monarquia bisigótica, eibidenciando la atibidade política que la Galiza cunserbaba cien anhos depuis de l fin de la monarquia sueba. An 702 cula muorte de Égica, Witiza assume tamien l gobierno de Spania, trasladando-lo la Toledo adonde gobernarie até 710. Depuis de la sue sue muorte, un setor aristocrático bisigótico ampediu la chubida al trono de l sou filho Áquila, ampondo pula fuorça la Rodrigo, l que supós un cunflito cebil antre ls sous partidários i ls de ls filhos de Witiza. Será an 711 quando ls einimigos de Rodrigo cunseguiran que un eisército muçulmano cruze l [[streito de Gibraltar]] i apersente batailha la Rodrigo an [[Guadalete]], adonde este ye derrotado, fato que marca l fin de l gobierno bisigótico an Spania, i que terá ua trascendéncia stórica total para las dues restantes antidades políticas: Galécia i Setimania.
An [[715]], [[Abd al-Aziç ibn Musa]] casa-se cula biúba de Rodrigo, de nome Eigilona antitulada ''reginan Spanie''<ref>Crónica Mozárabe, ed. Lhópeç Pereira, 1980a, ps. 76-79: "cun reginan spanie in coniugo copulatan.</ref>, cunfirmando la cuntinidade dinástica, trasferida assi lhegitimamente al gobernador muçulmano. Cun este fato, ls gobernantes muçulmanos cunsiderórun-se politicamente cuntinadores de l anterior stado i assumiran ls atributos detidos antes puls reis bisigóticos de Toledo. Desta forma, cula cunquista de to la ''Spania'' puls muçulmanos, para alhá de las sues frunteiras, ls emires cordobenses serien coincidos cul títalo de rex Spanie<ref>ed. Lhafuente Alcántara, 1867, p. 166.</ref>. A partir desse anstante ampeça ua nuoba cuncepçon geográfica, pus Spanha bai ser l nome cul qual se zeigne l território muçulmano, i Galiza al território crestiano. Assi, l storiador Al-Maqqari deixa claro la stenson de l domínio muçulmano al referir-se a la cunquista de ampeços de l seclo VIII:
Nun quedou lhugar sin dominar an Al-Andalus se scetuamos parte de la Galécia.
== La formaçon de la nuoba monarquia na Galécia ==
Passado la queda de las porbíncias de Spania an [[711]], i de la Setimania an 719, sob domínio muçulmano, la Galécia fui la antidade admenistratiba na península eibérica cun menor persença muçulmana, mantendo las sues struturas sócio-eiquenómicas heirdadas de l passado galaico-remano i suebo. Assi, este território de l Mar Cantábrico até l riu [[Douro]], que yá fura pouco lhigado al gobierno bisigótico zde Toledo, nin al sou heirdeiro político l Emirado [[Omíadas|Omíada]] de [[Córdoba]], an redadeira anstáncia submetido la [[Damasco]]. La decadéncia i l final zaparecimiento de l stado bisigótico, supós un bazio de poder central, propiciando que ls nobres lhocales galhegos, sturianos i bascos de l momiento, eimergessen cun fuorça zde ls sous senhorios, que tentaran acrescentar bien pula bie de la diplomacie, mediante patos i casamientos, bien cumo pula bie de las armas, percurando ampor-se delantre ls demales.
An cuntreste, i anque de la aparente cumbulson política de ampeços de l seclo VIII, la rede eclesiástica galhega nun sofriu alteraçones demasiado perfundas, i anquanto las [[Stúrias]] cuntinórun a carecer de sé eipiscopal até finales de l seclo IX, la [[Galiza]] mantebe ua total cuntinidade relegiosa zde la época galaico-remana, pul menos an trés [[diocese]]s: Lhugo, Vritonia-Mondonhedo, i Eirie, adonde ls sous bispos residiran ininterrutamente nas sues respetibas sés, i nominalmente noutras cinco: Braga, Ourense, Tui, Lhamego i Dume. De cierto , delantre la ansegurança político-relegiosa, ls bispos destas dioceses residiran noutras sés, aliás an Lhugo acuolhírun temporariamente ls bispos de [[Braga]] i [[Ourense]], na diocese de [[Eirie]] ls de Tui i Lhamego, i an Britonia-[[Mondonhedo]] l de [[Dume]].
Este cuntesto ye de defícel anterpretaçon stórica pula caréncia dua documentaçon própia de la época (seclos VIII i IX). La purmeira mençon a ua personaige cun atribuiçones senhoriales passado de la derrota bisigótica, ancontra-se nun decumiento de 812 chamado ''Testamentun Regis Adefonsi'' (testamiento de l rei Afonso) l qual çcribe un nobre de nome [[Pelágio de las Stúrias|Pelágio]]( ''Pelagius''), que tenerie lhutado na region de [[Stúrias]] nua rebuolta contra l poder muçulmano an [[Cobadonga]], possiblemente senhor de l território adonde queda [[Cangas de Onís]], adonde tenerie bibido an meados de 710, sendo l ciclo de crónicas de [[Afonso III]] que l çcribe cun maior detalhe, anque a ser posterior.
Nas crónicas cumo la de Bizantino-arábigo ó la Crónica Moçárabe, redigidas an 741 i 754 respetibamente, nun se menciona nin la figura de [[Pelágio de las Stúrias|Pelágio]], nin la sue rebolta an Cobadonga, l que segundo outores atuales pónen an dúbeda seriamente la relebáncia ó la própia eisisténcia de l mesmo Pelágio i de l mito de Cobadonga. Las alusones muçulmanas la esta rebelion, assi ne l Ajbar Machmua diç-se: "Ls galhegos, aprobeitando la cuntenda cebil antre ls muçulmanos ne ls meados de l seclo VIII, sublebórun-se contra l eislan i apoderórun-se de to l çtrito de Stúrias", tamien [[Ahmed Mohammed al-Maqqari|Al-Maqqari]] faç mençon a esto: "Diç Isa bien Ahmad Al-Razi que an tiempos de Anbasa bien Suhain Al-Qalbi, argueu-se an tierras de Galiza un asno salbaige chamado Belai", sin bien ye cierto que estas, bien cumo las crónicas crestianas, fúrun scritas hai mais de seclo i meio depuis destes supostos acuntecimientos.
Las refréncias mais çcritibas deste nobre chamado ''Pelagius'', chegan la finales de l seclo IX, adonde son numerosas las ouriges que se le adjudican zde las tardies crónicas crestianas. Para la Crónica Albeldense, Pelágio era nieto de Rodrigo, derradeiro rei bisigótico de Toledo, para la Crónica Rotense fui scolhido an cunciliun puls própios astures cumo oubrigaba la lhei eiletiba bisigótica, i para outras fuontes fui mesmo çcendente de l própios Lheobigildo i Recaredo ó filho de l duque besigodo, Fáfila. An qualquier causo, l solo que se puode afirmar ye que la figura de Pelágio, cumbertida an mito, possiblemente se baseou nun de ls muitos senhores crestianos de la Galécia nesse momiento, tenendo ua relebante amportança ne l chamado Reino de ls Astures la ampeços de l seclo VIII, zde la sue modesta corte an [[Cangas de Onís]], algo que nun entra an zacordo cul relato de l muçulmano Al-Maqqari que l çcribe cumo: "un anfiel chamado Belai, natural de Stúrias na Galécia". Este serie sucedido pul sou filho chamado Fáfila, mas por cúrtio spácio de tiempo.
== Ourige i cunsulidaçon de l ''Regnun Christianorun'' ==
Cula muorte de [[Fáfila]], las crónicas afonsinas relatan la antrada dun senhor territorial chamado Afonso, de ourige cántabra, que se tenerie casado cula armana de Fáfila ampliando cun esto ls sous domínios. Assi l pequeinho reino/senhorio ampeçado por Paio medra pula bie matrimonial perdendo la sue cundiçon stritamente astur, para ser ua antidade adonde l caráter crestiano, i subretodo l mesmo quadro geográfico, serien ls puntos de ounion antre estes senhores cántabro-astures que eirien acrescentando i unificando cun outros territórios l sou própio domínio. Passamos assi dun pequeinho reino/senhorio ne l ouriente sturiano, a un território maior que será cul tiempo outoproclamado cumo ''Regnun Christianorun'', ó reino de l Crestianos, pus fui l fator relegioso, lhibre de bassalaige dreita la [[Córdoba]], un amportante pretesto para la antegraçon de l defrente pobos de to la Galécia.
Las crónicas splican esta spanson territorial por meio "repoboaçones", sugerindo que Afonso I, repobou: "Stúrias, Primorias, Lhiébana, Trasmiera, Sopuerta, Carranza, Bardulia i la parte marítima de la Galiza". Mas, la análeze arqueológica i documental ten demunstrado an datas recentes que to l norte i noroeste peninsular fui habitado siempre pulas mesmas gientes, lhougo, debemos perceber tal afirmaçon nun cumo ua repoboaçon de gientes subre ua tierra zabitada, senó cumo un ourdenamiento sob un poder senhorial, ye dezir sob la sfera de anfluéncia de Afonso I subre uns territórios que bibian a la borda dua outoridade statal superior.
An 757 Afonso I ye sucedido pul sou filho Froila, passado este assassinar l sou armano Bimara nas çputas por heirdar l trono paterno. Este acrescientou ls domínios de ls sous progenitores para alhá de la cordilheira Cantábrica, tenendo de fazer frente la numerosas reboltas, pus nun todos ls nobres galhegos aceitórun la sue outoridade, cumo mostra la redaçon rotense de la Crónica de Afonso III adonde diç:
"Als pobos de Galiza, que contra el se rebelórun, benceu-los i submetiu a to la porbíncia la fuorte debastaçon."
Depuis de onze anhos de gobierno, Froila ye assassinado por un setor de la nobreza que se oupunha. Mas nun fui l sou filho Afonso, l que mais tarde serie coincido cumo [[Afonso II]], l que l sucediu, pus un nobre de nome Aurelio acediu al trono apoiado por un setor aristocrático afin política ó territorialmente a el, çlocando la Afonso II de l gobierno. La ourige de Aurelio, quien gobernarie de [[768]] a [[774]], ye ancierta cumo la maiorie destes "princeps" ó senhores cun atribuiçones reales. Las dues redaçones de la Crónica de [[Afonso III]] bénen coincidir praticamente ne l mesmo, tubo de fazer frente a ua rebelion camposina, cuncretamente la Crónica Rotense splica: "Ne l sou tiempo ls homes de cundiçon serbil arguírun-se an rebelion contra ls sous senhores, mas, bencidos pula diligéncia de l rei, fúrun reduzidos a la antiga serbidon", populaçon camposina lhocal que fui entrando an dependéncia ne ls domínios agrários de la nobreza i de la Eigreija, i ouposta antoce al porcesso de restauraçon de la outoridade de l monarca, percebida esta nun sentido político-anstitucional.
Muorto, [[Aurelio]], un nuobo nobre de nome [[Silo]] ([[774]]-[[783]]), toma por mulhier la Adosinda. L fato de l lhegítimo heirdeiro Afonso cuntinar la nun poder aceder al trono, faç pensar a numerosos outores que Silo cuntou cula ajuda de la mesma façon nobliária que apoiou la chubida de Aurelio. Del, custa que era un, "alheno a a tierra", i pul fato de anstalar an Prabie la sue corte, çlocando-la de l ouriente sturiano ata l oucidente, i de tenr tierras ne l ouriente galhego, parece que la sue ourige se situou nas tierras oucidentales de Stúrias i ourientales de Galiza. L Diploma de l rei Silo, que assegura que l príncepe Silo tenie propiadades nas prossimidades de la cidade de Lhugo, reforça la tese de la sue ourige oucidental. Tamien este soberano tubo de fazer frente ne l sou reinado a ua rebolta de ls pobos galhegos, cuntinaçon sin dúbeda de las habidas contra ls reis [[Froila I]] i [[Aurelio]]. Assi l cronista Sabastian cunta: "Als pobos de Galiza que se rebelórun contra el, benceu-los an cumbate ne l Monte Cubeiro i submetiu-los al sou ampério". Cun sigurança la natureza desta rebelion seia la mesma de las anteriores: la ouposiçon a la antegraçon forçosa nua strutura estatal superior.
Outra beç a la muorte de [[Silo]], acede outro senhor territorial, [[Mauregato]] ([[783]]-[[788]]), que se rebela contra ls oufeciales de palácio, apoderando-se de l reino de Silo fazendo que Afonso II se tenga de silar nas tierras de la sue mai, la basca Munia. Las crónicas afonsinas omiten a las bezes l sou reinado, i la maiorie fázen nel tirano i usurpador. Assi i to, l sou reinado fui cuntemporáneo de la fabricaçon dun hino apostólico la Santiago, i de la amportante querela adopcionista. Finalmente, sobe al trono [[Bermudo I]], apelidado "l Diácono", antre [[788]] i [[791]] passado suceder la Mauregato. Alguns outores apuntan a la Galiza propiamente dita, cumo possible brício de la sue mai, l que somarie apoios ne l oucidente de l reino, i aliás, l acesso al poder sin nanhun tipo de dificuldade faç supor que cuntou cul apoio de la mesma nobreza que apoiou la Mauregato na cimeira de l poder. Las crónicas afonsinas splican la sue binculaçon familiar cun Aurelio, fazendo-lo armano deste, i finalmente remontando la sue ourige al ''dux'' besigodo Pedro, tamien nun faltan decumientos mediebales que asseguran que casou cun ua aristocrata galhega de nome, Ursinda, nieta de l conde [[Sisebuto]] de [[Coimbra]] i filha de l rei besigodo [[Bitiza]], pus eisistia la necidade eideológica de fazer antroncar a estes senhores territoriales cul passado besigodo para dotá-los de poder lhegítimo, ua custante neogótica. L que cun certeza si sabemos, ye que an [[791]] parou de gobernar, sendo sucedido por Afonso II, quien si apersentaba outénticos atributos reales i cujo gobierno serie de special amportança para la Galiza.
== Afonso II i tumba apostólica ==
Passado un período de cunflitibidade antre ls defrentes ''princeps'' stur-galaicos, cul reinado de Afonso II acunte ua amportante mudança política, passa-se dua aneixaçon pula fuorça a la antegraçon pacífica de l ''populos Gallecie'' ("pobos de la Galiza") ne l teta de la Corona. Sin dúbeda l reinado de Afonso II supós un amportante abanço ne l porcesso de cunsulidaçon de la anstituiçon Monárquica, l qual fixo pensar la mais dun que debiu ser beneficioso pa l cunjunto ls antresses propiamente galhegos, aliás este monarca passou la sue anfáncia sendo eiducado an Samos, talbeç na família dun poderoso magnate galhego, que adotou acunter cun muitos de ls reis sucessores. L berdadeiro ye que parece haber ua coincidéncia de antresses políticos cun ls galhegos, tales cumo dous acuntecimientos stóricos de grande relebáncia na sue época, cumo son las relaçones de to la Galiza cul reino franco i la crise relegiosa probocada pula querela adopcionista, ampeçada presumiblemente na época de Mauregato i que se prolongou ne ls reinados de [[Bermudo I]] i l própio [[Afonso II de las Stúrias|Afonso II]]. dous fatos stóricos de fundamental trascendéncia que falan ls anales carolingianos i que silenciórun antressadamente ls cronistas de Afonso III (866-910).
De este jeito, anquanto las Crónicas de l ciclo afonsino agachan ls cuntatos políticos stablecidos antre ls monarca galaicos i ls carolíngios, las fuontes francas cunfirman la assisténcia de bispos de la Galiza al [[sínodo]] de [[Ratisbona]] an 782, i tamien al cuncilio de Fráncfort, adonde assisten bispos de ''Italiae, Galliae, Gothiae, Aquitaniae, Galleciae'' <ref>[http://de.wikisource.org/wiki/ADB:Rethel,_Alfred].</ref> an 794 l de maior relebáncia de todos ls celebrados ne ls tiempos de Carlomagno, pus nel tratou-se l tema de l adopcionismo, que afetaba la ounidade relegiosa de Oucidente. Al mesmo tiempo, ls anales francos dan ambora de l ambio de ambaixadas por parte de Afonso II l Casto, que ye coincido tanto ne ls ''Annales Regni Francorun'' bien cumo na ''Bita Karoli Magni'' cumo ''Hadefonsi regis Galleciae eit Asturiae''<ref>[http://www.thelatinlibrary .com/annalesregnifrancorun.html ''Annales Lhaurissense Maiores''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó seia, rei de la Galiza i de las Stúrias ó mesmo cumo ''Galletiarun principis''[15] (príncepe de las Galizas) segundo la Bita Hludobici i rex Gallaeciae[16] segundo la cronica mediebal de Heirmann de Reichenau, scrito ne l seclo XI. An to l causo, las relaçones antre Carlomagno i este monarca debírun ser mui streitas, pus l cronista Eiginardo na ''Vita Karolis'' afirma que quando Afonso II ambiaba mensageiros ó cartas al rei de l francos, querie ser chamado ''propiu sunn'', ye dezir, l sou bassalo.
Assi i to, l fato mais çtacable ye ne l sou reinado porduzir-se la çcubierta ó "ambençon" de la tumba dun de l doce apóstolos de [[Jasus Cristo]], [[Santiago l Maior]]. Tal acuntecimiento sucediu ne l lhugar chamado Cumpostela, i de la mano de l bispo Teodomiro de la diocese de Eirie, aliás l ónus político-relegiosa que este fato stórico tenerie nun momiento ne l que la monarquia staba a necessitar de simblos antegradores.
Na Eidade Média "l culto a un santo bien podie ajudar a moldar un reino", i assi Afonso II decide custruir ua eigreija, que se bien nun fui ua obra de grande ambergadura, supunha la purmeira piedra que mais tarde serie la alfaia de l románico ouropeu.
Anque de l casual desta çcubierta, la maiorie de ls storiadores cuntemporáneos bénen neste fato ua "ambençon" cun claros fines políticos, bien cumo relegiosos, percipalmente motibados pula crise relegiosa de l adopcionismo que amplicarie la criaçon dua eigreija na Galécia andependiente de la moçárabe cun sé an Toledo, de la que staba lhigada zde la fin de l poder suebo an Braga. Ls partidários desta postura oupinan que la ambason muçulmana fui l fator de base que splica la çcubierta de la tumba de l apóstolo Santiago an [[Galiza]], i nun an Spania; porque fui la antiga porbíncia remana de Galécia la sola que quedou a la borda de la maré muçulmana que alagou la [[Península Eibérica]] an 711. De fato, esta çcubierta ó "ambençon" de l ataúde tubo lhugar ne l reinado de Afonso II (791-842), mas fui ne l período eimediatamente predecessor que se punirun las bases eideológicas que iba ser, de eimediato, l achado "casual" de l ediclo cumpostelano pul bispo Teodomiro de Eirie, antre 818 i 847. Tanto Mauregato quanto Bermudo I son cuntemporáneos de la querela adopcionista, de l "Comentairos a la Apocalipse", atribuídos la [[Beato de Lhiébana]], i de la fabricaçon de l purmeiro Hino lhitúrgico specífico an honra de Santiago, que se associa cul rei Mauregato atrabeç dun [[acróstico]].
=== Período i lhinhaige ramirense ===
[[Fexeiro:20060630-Oviedo Santa Maria del Naranco.jpg|225px|thumb|right|300px|Atual eigreija de [[Santa Marie de l Naranco]]. Antigo paço rial de [[Ramiro I]] ne ls alredores de [[Obiedo]]. s. IX d.C.]]
L fundador de la dinastie de l Ramíreç, [[Ramiro I]] ([[842]]-[[850]]), passou a la stória cumo un monarca enérgico: ls cronistas l antitulórun ''Birga Iustitiae'' (berga de la justícia), dado que derrotou cun brebidade àqueles que se rebelórun<ref>Lhópeç Teixeira, 2003, p.109</ref>. Assi i to, paradoxalmente el própio acediu al trono ancabeçando ua rebolta contra l heirdeiro lhegítimo, l nobre de palácio chamado [[Nepociano]], cunhado de [[Afonso II]] l Casto, que cuntaba cul apoio de la nobreza ouriental de la Galécia, tal qual anforman la crónica albeldense i rotense<ref>Barbero, La i Bigil, M.,oup. cit., p.324</ref>.
[[Ramiro I]], que se ancontraba na percura de mulhier na [[Bardúlia]], tubo de regressar al stremo oucidental de la [[Gallaecie]], cuncretamente als alredores de [[Lugo]], para se ancontrar cun ls aristocratas galhegos, que l apoiában para aceder al trono i depor Nepociano. Ua beç reunido un amportante cuntingente melitar de galhegos, dirigiu-se de Lhugo para [[Stúrias]].
{{Quote1|Quando l príncepe Ramiro quedou a saber l que passaba, refugiou-se nas partes de la Galiza i na cidade de Lhugo reuniu un eisército. Mais, passado un brebe spácio de tiempo, partiu contra ls astures<ref>Crónicas Sturianas, ed João Gil Fernándeç, José L., Moraleijo, J. Ruiç de la Peña, Crónica de Alfonso III, berson ''Rotense'', p.216.</ref>}}
[[Fexeiro:Wikinger.jpg|thumb|left|180px|Frota de nabes [[Scandinábia|scandinabas]], possiblemente [[Dinamarca|dinamarquesas]], repersentadas nun manuscrito de l seclo XI.]]
De camino la [[Oubiedo]], acunteciu la purmeira cunfrontaçon antre el i Nepociano, cuncretamente ne l lhugar de ''Curniana'' na puonte subre l [[riu Narcea]], adonde l eisército galhego derrota ls astures i bascos, cula fuga de Nepociano de l campo de batailha, cumo cunta la [[Crónica Obetense]], ''Cui Nepotianus ocurrit ad ponten fluuii Narcea adgregata manu asturiensiun eit uasconun''<ref>[http://www.ih.csic.s/páiginas/fmh/sebas.htn ''Cronica ad Sebastinun''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Serie an [[842]] quando finalmente yá an Obiedo, cunseguiu ampor l sou gobierno subre la region de las [[Stúrias]].
La cunfrontaçon antre Ramiro i Nepociano supós ua [[guerra cebil]], apoiada ne ls particularismos territoriales. Ramiro I, cuntou cul apoio melitar de dous amportantes cundes galhegos: [[Sonna]] i [[Cipion, cunde|Cipion]], an que pese a esto nun houbo antençon algua de criar un trono na parte oucidental, na Galiza propiamente dita, senó de arrebatar l trono yá assentado an Obiedo. Amostra çto pareça ser la ereçon dun paço an [[Monte Naranco|Naranco]], a scassos quilómetros de la corte obetense, que segundo un recente studo de la Ounibersidade de Obiedo, possiblemente serbiu cumo corte alternatiba çtinado a la recepçon i atos judiciários adonde Ramiro i ls sous partidários tener-se-iban assentado antes de acometer la catura de Nepociano.
Ramiro I cunseguirá cunsulidar-se ne l trono sendo la cabeça andiscutible dua dinastie, que se sucederá por lhinha masculina até bien entrado l seclo XI. La maiorie de ls storiadores coinciden an assinalar la amportança para la Galiza de l candidato de la sue aristocracie ser l bencedor, assi [[Ramón Menéndeç Pidal]] oupinou que "cun Ramiro I fui Galiza que prebaleciu ne l teta de la monarquia"<ref>Péreç de Urbel, J.,p.60, Kk</ref>, cuncluson parecida a la que chegou [[Bicente Risco]] quando apuntaba, na sue ''Storia de Galicia'', que "a partir de Ramiro I ampeçou-se un predomínio de la Galiza ne l teta de l reino oucidental"<ref>Risco, Bicente, ''Storia de Galicia ''.Bigo, 1978, p.92</ref>. Para alhá desso, cun este monarca ampeçar-se-iba ua spanson territorial que treminarie ne l final de l seclo IX cula antegraçon de las cidades i tierras de la bacie de l [[Douro]]. A partir de l reino de Ramiro I, ampeçou ua sucesson patrilineal, de pais a filhos.
Assi pus, l sou filho heirdeiro, [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho]] acediu al trono an [[850]], ''mortuus st Ranimirus filius Veremudi rex Gallecie eit filius eius Ourdonius sucessit in regno''<ref>Storiae minores, XXVII, p. 123.</ref> (muorto Ramiro, filho de Bermudo rei de la Galiza, sucediu-lo l sou filho Ourdonho ne l reino), tal qual cunta [[Rodrigo Ximéneç de Rada]] ne l [[seclo XII]]. An que pese a la brebidade de l sou reinado de dezesseis anhos, cunseguiu spalhar l reino até [[Lion]], [[Astorga]], [[Tui]] i [[Amaya|Amaia Patrícia]] segundo las crónicas de [[Afonso III]]<ref>Crónicas Sturianas, ed. João Gil Fernándeç, José L.Moraleijo, João I. Ruiç de la Peña, berson ''Rotense'', p.218</ref>. Durante l sou reinado, la Galiza biu-se atacada por ua baga de ancursones [[normandos|normandas]] que serien derrotadas pul conde Pedro<ref>Crónicas Sturianas, ed. João Gil Fernándeç, José L.Moraleijo, João I. Ruiç de la Peña, ''Crónica Albeldense'', p.250</ref>. Cun [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho I]] ampeça-se l grande porcesso de spanson territorial de la segunda metade de l [[seclo IX]], que lhebarie la ancorporaçon pa l ''Christianorun Regnun'' de la Galiza meridional, trabalho que cumpletarie l sou filho [[Afonso III]]<ref>Lhópeç Teixeira, 2003 p.112</ref>, nieto de [[Ramiro I]].
=== L reinado de Afonso III i l neogoticismo ===
Cul falecimiento de [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho I]] an [[866]] ampeçaba l sou reinado [[Afonso III]]. Fúrun dous ls acuntecimientos políticos mais çtacables durante l sou reinado; por un lhado na segunda metade de l seclo IX fui acadada la ancorporaçon pa ls domínios de l ''[[Regnun Christianorun]]'', de l territórios situados antre [[Minho]] i [[Douro]], i pul outro lhado la eilaboraçon de ls artefatos eideológicos neçairos para cunsulidar la sue lhegitimidade política i ls aliçaces de l nacente stado.
[[Fexeiro:Galicia891.png|thumb|left|340px|Mapa político de l Noroeste de la [[Península Eibérica]] an [[891]].]]
Ls sfuorços de Afonso III por ampor la sue lhegitimidade política ourientórun-se a demunstrar la eisisténcia dua lhinha heireditária precedente ininterrompida nun solo al lhongo de l seclo VIII i IX, senó anclusibe remontando até [[711]] para antroncar diretamente cun ls reis anteriores, ó seia, cun ls besigodos, de ls quales assi cunseguia ser cunsidrado sucessor natural por ardança afastada. Para esso fui perciso criar ua sequéncia (quier cierta ó nó) de reis capaç de anchir l bazio stórico de l seclo VIII, i ademales fazé-los partícipes deste mesmo cumbencimiento de ls antecedentes besigodos, eideologie que recibe l nome de [[neogoticismo]].
Assi, sob l mandato de [[Afonso III]] son redigidas ne ls círclos próssimos a la Corte dues crónicas: la [[Crónica Albeldense|Albeldense]], redigida antre 881 i 883 (se bien que las solas cópias cunserbadas séian de finales de l seclo X) i la coincida cumo [[Crónica de Afonso III]], desta eisisten dues bersones, la chamada [[Crónica Sebastianense|Sebastianense]] i la [[Crónica Rotense|Rotense]].
Nesta redadeira chega-se la atribuír la [[Pelágio de las Stúrias]] la spresson ''Spes nostra (...) sit Spanie salus eit Gotorun gentis eisercitus reparatus'' (la nuossa sperança de salbar la Spanha i restaurar l eisército godo). Cun este ciclo cronístico, Afonso III pretendiu çtacar la cuntinidade relegiosa i crestiana de l antigo stado besigodo i la nuoba monarquia nacente na [[Gallaecie]], contra de l poder stablecido an [[Córdoba]]. Estas crónicas fázen antroncar pessonalmente Pelágio cun antigos monarcas besigodos, ua studada i antressada lhinha sucessória que de qualquier jeito tenerie sido inda de menor lhegitimidade que la de [[Abd al-Aziç ibn Musa]], casado cula derradeira reina bisigoda, [[Eigilona]], i antoce lhegitimo senhor de ''Spania''.
Ls monarcas [[Obiedo|obetenses]] i ls sous predecessores, antoce, fúrun cunsidrados antencionalmente pulas crónicas afonsinas cumo restauradores de l reino besigodo grácias a la rebelion ampeçada nas Stúrias, trasmitindo l lhegado de la monarquia toledana para [[Obiedo]] cula ajuda de la “probidéncia”.
Assi i to, ls andícios stóricos (arqueológicos i documentales) demunstran la sue falsidade, chegando la rotense a afirmar que al mesmo tiempo fúrun repoboadas la própia Stúrias i zonas marítimas de la Galiza, ua eirracionalidade que bisaba apersentar un território çpoboado i bazio, totalmente afastado de la rialidade, i adjudicando la sue restauraçon la reis antecessores, que nunca eisercírun tal fato. L [[neogoticismo]] custituiu l angrediente mais reconhecido de las crónicas de la época de [[Afonso III]], antroduzindo un mito duradouro ne l tiempo, que serie, quier por eignoráncia quier por antresse, cunsidrado cumo fuonte fidedigna por numerosos outores spanholes zde l seclo XIX.
=== Traslado de la corte para la cidade de Lhion ===
La cunsulidaçon de la monarquia galaica propiciou que al redor de [[910]] ls monarcas decidissen trasladar la corte de [[Oubiedo]] la [[Lhion]]. Sin dúbeda fúrun decisibos ls fatores eiquenómicos na decison, trataba-se de ampulsionar ls itinerários de la circulaçon houmana i comercial que lhigában cun [[Fráncia]] i cula Spanha muçulmana, aprossimando-se eiquenomicamente la esta redadeira de jeito amportante. La cidade de Lhion, situada na Galiza zde l [[Ampério Romano]] supunha un amportante anclabe, cunfluindo ne l eixe Astorga-Lhion dues amportantes rotas; por ua faixa la bie que ounie la antiga capital sueba, [[Braga]] cula cidade gala de [[Bordéus]], i por outra la [[rota de la prata]], que chegaba la Galiza zde ''Spania'', passando pulas cidades de [[Sebilha]] i [[Mérida]]. L fato de Lhion carecer de bispo i senhores feudales —nun assi na bezina [[Astorga]]- bien cumo acuntera cun [[Oubiedo]], fazie daquele antigo assentamiento melitar romano ua ancruzilhada idónea para assentar la nuoba corte.
Cumo cunsequéncia de l traslado de l trono, ls reis de to Galiza parórun de ampregar l títalo de ''obetense'' para se antituláren ''lhegionense'', ye dezir "de Lhegio", aludindo a la cidade de ''Lhegio'' (atual [[Lhion|Lion]]), na que recaia la nuoba ''sede régia''. Lhion, ua
cidade strategicamente útele situada na Galécia de la alta Eidade Média cumo çtacában ls própios crestianos ''in cibitate que bocitatur Lhegio, território Gallecie''<ref>ACLe, doc. 6</ref> (na cidade que chaman Lhion, território de la Galiza) ó ''in Lhegione de Galletie''<ref>ACLe, doc. 192</ref> i muçulmanos, tornaba-se an percípios de l seclo X na nuoba capital de la Galiza.
[[Fexeiro:Psalter mappamundi.jpg|thumb|left|220px|Saltério de [[Londres]], mapa-múndi anglés adonde se repersentan las naciones coincidas, na parte anferior reconhecen-se las situaçones de la "[[Galiza]]" i "[[Spánia]]". Seclo XII.]]
=== Cuntenda cebil de l seclo X ===
L derrocamiento de l gobierno de [[Afonso III]] puls sous filhos an [[910]], serie l prelúdio dun lhongo período de anstablidade política, na que defrentes façones de la família rial lhutórun antre si por oubter l gobierno de la capital, Lhion, i an giral de to la [[Galiza]], apoiados por defrentes grupos aristocráticos territoriales que tentában ampor l sou peso político na capital i ne l cunjunto de l reino. Depuis de l derrocamiento de [[Afonso III]] pul sou filho maior, Garcia, este se ampós an Lhion, cumo rei de to la Galiza, pul sou lhado la aristocracie propiamente galhega apoiará la Ourdonho, filho segundo de [[Afonso III]] i casado cun Eilbira, i finalmente l terceiro filho, [[Froila II|Froila]] gobernará las tierras sturianas, ó seia, las tierras antre la cordilheira Cantábrica i la cuosta.
La relaçon antre ls armanos son stritamente feudales, Garcia goberna to Galiza zde Lhion, sou armano maior [[Ourdonho II|Ourdonho]], rende-le bassalaige zde la sue jurisdiçon oucidental, i Froila la este redadeiro, i por bias desso la Garcia an redadeira anstáncia. Muitos outores antenden tal eisercício cumo la criaçon dun nuobo reino l de Lhion (por tener la capital nesta cidade), anquanto outros apoian la eideia dua suposta criaçon de trés reinos (Galiza, Lhion i Stúrias); mas, l reino nunca parou de ser l mesmo i sob la mesma família rial nin perdiu la sue cuncepçon unitária, cumo se manifesta frente de la muorte de Garcia ([[914]]) heirdando l trono sous armanos sucessibamente i cun total normalidade, prática semelhante la acuntecida pula [[Dinastie Capetiana|monarquia francesa de l capetos]], adonde cun muitos ducados fui mantida la eideia de la ounidade de l reino.
Las tensones anternas ampeçórun por buolta de [[924]], cula sucesson de [[Ourdonho II]], porduzindo grandes ribalidades antre ls filhos deste, i sou armano [[Froila II]]. Serie la lhinhaige de [[Ourdonho II]] la que se amponha la Afonso, filho de Froila, cun apoio de la aristocracie galhega propiamente, sendo repartidos de nuobo ls poderes antre ls filhos de [[Ourdonho II]]. Serie de nuobo l armano-mor -Sancho -coronado rei an Lhion, antoce rei de to Galiza, anquanto ls sous armanos menores, Afonso i Ramiro eisercírun cumo senhores feudales an defrentes territórios. An [[926]], [[Afonso IV]] çtronou Sancho cun apoio nabarro i fizo-se cul gobierno de Lhion; a la sue beç l sou armano menor, Ramiro, ajudado puls nobres galhego-pertueses spulsa-lo an [[931]], reinstaurando la stablidade monárquica an to Galiza até [[951]]
Árbitro nessa anstablidade fui [[San Rosendo]] que mediou antre [[Ourdonho IV]] i [[Sancho I]], ambos coronados an [[Santiago de Cumpostela]]. Resultado dua dessas rebeliones fui la coroaçon na Galiza de [[Bermudo II]] (982). Este derrotarie la [[Ramiro III]] de Lhion i unificarie outra beç ls dous territórios.
Cula spanson nabarra de [[Sancho III]], ls territórios de la Corona de Lhion quedórun reduzidos praticamente al Reino de la Galiza, até que l sou filho Fernando, l feturo rei de Castielha, derrotou l rei galaico-lheonés [[Bermudo III]]. Passado dominar l território galhego, i percurando la lhegitimidade ne l matrimónio cula armana deste, Sancha, bibiu-se ua purmeira speriéncia de ounidade de la Galiza i Lhion cun Castielha. Assi i to, i seguindo la política de ls monarcas de la época, Fernando I deixa an testamiento la partilha de ls sous reinos antre ls sous filhos.
=== Crise monárquica. Hostilidades cun Al-Andalus ===
[[Fexeiro:Reconquista4.jpg|thumb|right|220px| eiluminura mediebal de las Cantigas de Afonso X l Sábio, neilha aprecian-se eisércitos muçulmanos i crestianos.]]
Bitorioso grácias a la ajuda de ls nobres galhegos, [[Lion]] abria las puortas la [[Bermudo II]] an [[984]], zde adonde anton gobernarie to Galiza, ''Regnante Beremudo rex in Galezia'' (''reinante l rei Bermudo na Galiza'')<ref>Sahagún, doc. 355.</ref>. L nuobo rei apressou-se a ser reconhecido cumo tal por [[Almançor]] recebindo ajuda melitar de l [[muçulmano]]<ref>Ceballos, 2000.p 168.</ref> para fazer face als nobres ansurretos, que cula sue ajuda cunseguiu sufocar. Assi i to, la stensa stada de las fuorças muçulmanas ne l sul de l reino lhebou la [[Bermudo II]] la spulsá-las por las cunsidrar fuorças de acupaçon, rompendo de fato la aliança cun [[Almançor]]. La rutura desta aliança salientou la ancapacidade de l rei de afrontar sastifatoriamente la guerra contra l general muçulmano, al perder an [[987]] amportantes cidades de l sul de la Galiza, cumo [[Coimbra]] i [[Biseu]] ademales de sofrer l assalto i saqueio de outras cidades cumo [[Astorga]], [[Cumpostela]] i la mesma [[Lion]], bendo-se fuorçado Bermudo a aceitar la persença de gobernantes muçulmanos an [[Tuoro]]<ref>1 de márcio, 998, Sahagún, doc 356.</ref>. Las campanhas lhebadas a cabo por Almançor antre [[987]] i [[996]], cessarian cun ua aliança régia que ratificou la paç pula bie matrimonial al se casar l própio [[Almançor]] cun ua filha de Bermudo al assinar la paç an [[996]]<ref>Ceballos, 2000, p.190.</ref>, i l rei [[Abdalá de Toledo]], cun ua armana de [[Afonso B]].<ref>Crónica Giral, ed. Lhorenzo, 1975, p.226.</ref>.
L reinado de [[Bermudo II]] benerie supor la cunfirmaçon dun achegamiento als antresses galhegos, materializando-se na criaçon de l solo heirdeiro, l feturo [[Afonso B]], sendo la sue eiducaçon cunfiada al poderoso duque galhego, [[Mendo Gonzáleç]]<ref>Crónica de Pelayo, ed. Martín 1995, p. 506</ref>, l qual seneficaba depositar l poder an manos deste setor de la nobreza, neutralizando assi la lhonga hostilidade padecida puls reis an nome de ls cundes de Castielha, mas an absoluto treminou culha.<ref name="Lhópeç Carreira, 2005, p.397">Lhópeç Carreira, 2005, p.397.</ref>. L reinado de [[Afonso B]], ''Rex Gallitianus''<ref>Maraball, 1981, p. 109 (Ademar de Chabannes, Chronica, 194-195)</ref> ("rei de la Galiza") supós la cunsulidaçon anstitucional que la monarquia galhega perdera al lhongo de l seclo X, adonde bários nobres se proclamórun reis cul apoio de l nobres, quier an [[Cumpostela]] quier na cidade de [[Lion]]. Ne l sou cúrtio reinado, amprendiu la restauraçon de cidades cumo Lhion, i la recunquista de las cidades de [[Coimbra]] i [[Biseu]], que tiempo antes cunquistara [[Almançor]]. Serie ne l assédio desta redadeira an [[1028]] que ua seta acabarie cula sue bida, heirdando l trono [[Bermudo III]]
=== Cunflitibidade antre ls reinos de la Galiza i Nabarra ===
L casamiento de l rei de [[Reino de Nabarra|Nabarra]], [[Sancho Garcés III]] cula cundessa castelhana, [[Munia Sáncheç]] propiciou an percípios de l seclo XI, ua amportante cunflitibidade antre l monarca galhego [[Bermudo III]] i l nabarro, pus se bien que [[Castielha]] i ls sous cundes les serbian bassalaige als monarcas galhegos de [[Lion]], l matrimónio de Sancho cun Múnia semelhaba lhegitimá-lo para eisercer demandas de soberanie, ó quando menos para anterbir de fato nesse território ouriental sito antre ls rius [[Araduei]] i [[Pisuerga]], an Castielha, yá ne ls cunfines de la Galiza de l seclo XI.
L fato de Sancho Garcés ser tan lhigado la Castielha propiciou que na documentaçon figure cun un domínio régio subre Castielha, sin por esso questionar la superioridade de Vermudo, aludindo a el cumo ''amperator dommus Beremudus in Galleécia"'', ó seia, "amperador Don Bermudo na Galiza"<ref>Decumiento de [[1029]]. San João de la Peña. [http://www.osoa.net/Articles/El_romanico,_el_arte_del_reino_de_Nabarra..pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Inda assi, todo esto supunha ua situaçon andiscutiblemente ambígua i propensa al lhitígio.
Las cumplicadas relaçones antre ambos ls reinos parecian chegar a ua efémera trégua cul casamiento de la armana de Bermudo, [[Sancha]] cul conde [[García Sáncheç]] de Castielha, cunhado de Sancho Garcés, casamiento que se benerie celebrar an [[1029]], mais dies antes de las núpcias l castelhano fui assassinado an Lhion pula [[casa de Bela]], ouponentes a qualquier enlace que seneficara l achegamiento antre la monarquia galhega i ls cundes castelhanos.
[[Fexeiro:galician-basques.png|thumb|right|330px|Mapa de la çputa territorial por [[Castielha]] antre ls monarcas de la [[Galiza]] i [[Nabarra]], an percípios de l seclo XI.]]
A la muorte de Garcia Sáncheç, la sue armana Múnia assumiu l total cuntrolo de l cundado de Castielha, i propíciou que Sancho Garcés ampeçasse anton la direta anterbençon an Castielha, assumindo l títalo subre essa zona. Assi an [[1034]], l nabarro chegou la se apersentar na cidade de Lhion cumo rei, oubrigando la [[Bermudo III|Bermudo]] la se retirar als territórios de la atual Galiza, adonde cuntaba cun sólidos apoios, mas retornou al anho cuntinante mantendo la dignidade régia subre la capital galaica.
An [[1032]], Bermudo, nun derradeiro sfuorço diplomático, casa la sue armana [[Sancha]] ''filian Adefonsi Galliciensis regis''<ref>Crónica Silense, ed. Péreç/Gonzáleç, 1959, p. 179</ref> (filha de Afonso, rei de la Galiza) cun Fernando Sáncheç, segundo filho de Sancho Garcés, i feturo [[Fernando I]].
=== Seclos centrales ===
[[Fexeiro:WesternEurope BeatusOsma.jpg|thumb|left|240px|Mapa-múndi de l Beato de Burgo de Osma. Na [[península eibérica]] aprecie-se na metade sul l nome "Span" (Spánia), an to l norte-noroiste l nome "Galleécia" i na sue faixa costeira norte "Stúrias". Catedral de Burgo de Osma. Anho [[1086]].]]Cula muorte de [[Bermudo III]], l trono de la Galiza recai na armana Sancha que por dreito sucessório heirdaba to l reino, cunseguindo l sou marido nabarro, [[Fernando I|Fernando]], ser coronado cumo rei cunsurte de la Galiza, gobernando de la cidade de [[Lion]]. Cunseguirian ambos ls dous manter l território heirdado i mesmo ampliá-lo, recuperando alguas cidades perdidas cumo la amportante [[Coimbra]], que boltaba a render bassalaige als reis galhegos, anque ser l sou gobernador [[muçulmano]].
La muorte de l rei [[Fernando I]] an [[1065]], repersentou un nuobo cunflito anterno ne l qual, sin un heirdeiro solo, ls trés armanos maiores passórun a gobernar ls territórios ne ls que cunseguiran stablecer relaçones, se bien que parte de la storiografie cunsidra tal fato cumo ua repartiçon yá predisposta por [[Fernando I]] antes de la sue muorte, a titulaçon de Sancha cumo reina inda, i la auséncia de qualquier decumiento de repartiçon feito por [[Fernando I]] ó [[Sancha]], lheba a pensar que nun eisistiu tal repartiçon. Anhos mais tarde, cada un de l trés filhos aparece gobernando defrentes territórios na qualidade de reis, assi l maior, Sancho domina las tierras ourientales, Castielha ''grosso modo'', Afonso la capital, Lhion i las sues tierras próssimas bien cumo Stúrias, i l terceiro Garcia heirda las tierras galhegas de [[Coimbra]] al [[cabo Ortegal]]. Esto tenerie por cunsequéncia la fragmentaçon de l reino de la Galiza, se bien que l termo "Galiza" cuntinarie sendo ampregue para estas tierras.
Garcia restaurou las sedes de [[Tui]] i [[Braga]] i benceu bários conatos de aneixaçon, mas finalmente fui deposto puls sous armanos [[Sancho II de Castielha]] i [[Afonso VI de Lhion]] an [[1071]]<ref>Esta stória chegou a anspirar la [[Bitor Hugo]] la criaçon de la eipopeia [https://fr.wikisource.org/wiki/La_Lhégende_ç_siècles_-_B.1._Le_Petit_roi_de_Galice ''Le Petit Roi de Galice''] ([[L reizinho de la Galiza]]), ancluída na purmeira série de la obra ''[[La Lhégende ç siècles]]''.</ref>, i recluído cumo prisioneiro nun castielho até la sue muorte. Ls armanos de Garcia assinarian yá an [[1071]] cul títalo de reis de la Galiza na documentaçon galhega de l momiento. Garcia falecerie an márcio de 1090 ancarcerado nun castielho lheonés, sendo-le siempre reconhecida la dignidade rial. La Galiza passou a ser gobernada por [[Raimundo de Borgonha]], casado cula filha de Afonso VI de Lhion, dona [[Urraca]] -''totius Gallecie amperatrix''- (''gobernante de to Galiza'').
La nuoba situaçon nun se alcançou sin resisténcias. Se bien que que las nuobas son cunfusas, alguns susténen que l conde [[Rodrigo Obéquiç]] ancabeçou ua rebelion que tardou bários anhos an ser sufocada. Eigualmente, l bispo de Santiago [[Diego Páeç]] fui deposto ne l [[Cuncílio de Husillos]] (1088); antre ls motibos de tal deposiçon ten-se citado un suposta tentatiba de cuncertar un acordo cun [[Guilherme l Cunquistador]].
Passado la muorte de Don Garcia na prison, an [[1096]] [[Afonso VI de Lhion|Afonso VI]] partilhou l território an dous [[cundado]]s, un correspondente a las tierras galhegas i l outro a las pertuesas que dou la [[Anrique de Borgonha]], pai de l purmeiro rei de Pertual [[Afonso Anriqueç]].
La muorte de Sancho nun amplicou l fin de las çputas. Sou filho maior, [[Garcia Sáncheç III]] heirdaba l trono de [[Pamplona]], i seguia a ampregar l títalo subre Castielha; pula sue parte, l sou armano menor Fernando, casado cun Sancha, heirdou l cundado de Castielha bien cumo la formal bassalaige feudal la [[Lion]], i al sou cunhado, [[Bermudo III]]. Assi i to, la lhegitimidade de ambos ls reinos subre Castielha parecie star abierta tanto la [[Pamplona]] quanto la [[Lion]], i assi an [[1037]] ls dous armanos nabarros, [[Garcia]] i [[Fernando Sáncheç]], apersentan batailha la [[Bermudo III]], adonde faleciu presumiblemente lhiderando la purmeira fileira de la carga de cabalharie.
=== L nacimiento de l reino de Pertual ===
[[Fexeiro:Statue King Afonso Henriques Portugal.JPG|thumb|150px|right|Státua de [[Afonso Anriqueç]] ne l [[Castielho de San Jorge]] an [[Lisboua]], réplica de la oureginal, feita por [[Soares de l Reis]], que se ancontra an [[Guimarães]]]]
An [[1091]] la princesa [[Urraca]], filha de l rei [[Afonso VI]] casaba cun [[Raimundo de Borgonha]] un amportante nobre borgonhés, filho de Guilherme I de Borgonha i que assistira cumo cruzado para lhutar contra ls [[almorábidas]]. Las bitórias melitares de l borgonhés, i la altura de las sues relaçones familiares na Ouropa propiciórun la cumbeniéncia de l enlace matrimonial, al que Afonso VI outorgou un amportante dote, l gobierno de las tierras galhegas, zde l [[cabo Ortegal]] até Coimbra, cul títalo de cundes tanto la Raimundo cumo la Urraca. dous anhos mais tarde, an [[1093]], outro cruzado francés [[Anrique de Borgonha]], nieto de l duque Roberto I, tomaba a mano de la filha menor de Afonso VI, [[Teresa de Lhion]] recebindo l gobierno de l [[cundado de Portucale]] i Coimbra, fundado l de Portucale an [[868]] pul nobre galhego [[Bimara Péreç]] i que cumprendia las tierras situadas antre l Minho i Douro. Arrumaba-se deste jeito, ua cumplexa rede de relaçones feudales, por un lhado l rei Afonso VI, que gobernaba to la Galiza i Toledo, recebie bassalaige feudal de Raimundo i Urraca que gobernában las tierras galhegas zde Ortegal até Coimbra, estes a la sue beç recebien-na de [[Teresa de Lhion|Teresa]] i [[Anrique de Borgonha]].
Las custantes derrotas sofridas ante ls almorábidas i l crecente çcontente de l rei cula política admenistratiba de l sou genro -Raimundo-, seran las rezones que lheben la Afonso VI a retirar ls dreitos feudales que este i Urraca tenien subre Pertual, eiquiparando l domínio destes al de Anrique i Teresa. Assi pus, ambora l Cundado Portucalense seguisse a fazer parte de la Galiza, na prática paraba de render bassalaige la [[Raimundo de Borgonha]] i [[Urraca]], para prestar bassalaige diretamente al rei de to Galiza, Afonso VI, probocando cierto çcontente antre la nobreza galhega la norte de l riu [[Minho]].
A la muorte de Anrique an [[1112]], sucede-le la biúba deste, D. Teresa ne l gobierno de ls dous cundados durante la menoridade de l sou filho [[Afonso Anriqueç]]. Formában-se dues tendéncias, la de achegamiento a la politica quemun galhega, cul nuobo rei, [[Afonso Raimúndeç]], ó la manutençon dun fuorte poder cundal cun aspiraçones a la proclamaçon rial de l heirdeiro cundal. La ascenson de [[Cumpostela]] la cundiçon de metropolitana an detrimiento de la stórica Braga i la tendéncia de achegamiento de Teresa a la política la norte de l [[Minho]] materializado ne l casamiento cun [[Fernán Péreç de Traba]] precipitan ls acuntecimientos ne l cundado de Pertual. L arcebispo de Braga -arrebatado de las relíquias de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso]] pul mesmo [[Diego Gelmíreç|Gelmíreç]] an 1102- i ls grandes aristocratas pertueses -antressados nun maior poder territorial- fúrun ls percipales baledores de las pretensones reales de Afonso Anriqueç. Ante tal situaçon, l rei galhego [[Afonso VII]] biaja para Pertual sitiando-lo an [[Guimarães]], até cunseguir la sue promessa de fidelidade, que finalmente le quemunica Eigas Muñiç.
Meses mais tarde an [[1128]] i frente de l çcumprimiento de Afonso Anriqueç, las tropas de Teresa i Fernán Péreç de Traba entran an Pertual, lhibrando-se la [[batailha de San Mamede]], adonde las tropas portucalenses saen bitoriosas. La muorte de Teresa, i la [[batailha de Ourique]] cunsulidan finalmente l cundado cumo reino an [[1139]].
Nacia assi un reino que, tenendo formado parte de l território de la [[Gallaecie]] zde l [[Ampério Romano]], i tenendo abrigado mesmo la capital de l reino (Braga) durante mui tiempo, adquirieb a partir de anton la sue própia personalidade percisamente na medida an que se defrenciaba de la [[monarquia galhego-lheonesa]], cujas cabeças reitoras radicában an [[Lion]] i [[Santiago de Cumpostela|Cumpostela]]<ref>Lhópeç Carreira, 2005, p. 380.</ref>.
=== La Era Cumpostelana ===
{{Quote2 |Ls aragoneses antregan l castielho a la reina. Ouh!, quanta i que eicelente glória melitar proporcionou als galhegos aquel die an que l Batalhador aragonés se retirou ante eilhes!. Mas mui mas eicelente i alegre fui quando la corajosa fuorça de la Galiza protegeu la Castielha i als sous cabalheiros de l ataque de ls einimigos i oubrigou a antregar l castielho de l aragonés. Ouh bergonha!, ls castelhanos percisan fuorças alheias i son protegidos pula audácia de l galhegos!. Que será desses cobardes cabalheiros quando se marche l eisército de la Galiza, l sou scudo i proteçon?.| (Cacho de la ''[[Stória Cumpostelana|Storia Cumpostellana]]' ', Lhibro I, Capítulo 90)''.
}}
An [[1111]] la nobreza galhega ancabeçada pul [[Conde de Traba]] i [[Diego Gelmíreç]] coroan an Santiago de Cumpostela l filho de Urraca i Raimundo, Afonso Raimúndeç, cumo rei. Las razoes éran l miedo de que l nuobo matrimónio antre Urraca i Afonso de Aragon tubisse çcendéncia, algo que benerie coutar ls sous porjetos políticos i, assi mesmo, ls dreitos de l feturo "Amperador", cumo lhegítimo sucessor de Afonso VI (sendo l feturo [[Afonso VII]] de Lhion i Castielha ne l cómputo de Castielha). Sustenie l nuobo rei la fuorça melitar de l bispo cumpostelano i la de l conde [[Pedro Froilaç de Traba]], que fura l sou protetor i tutor durante to la sue anfáncia. L sentido de la coroaçon fui preserbar l dreitos de l filho de Don Raimundo de Borgonha subre l Reino de la Galiza, nun momiento an que Urraca, yá biúba, antregaba de fato Castielha i Lhion al sou nuobo home [[Afonso l Batalhador]] de Nabarra i Aragon. Na rialidade, la cerimónia cumpostelana tubo mui mais, nun purmeiro momiento, de simbólica que de efetiba i, de fato, até la maioridade de Afonso VII, i la muorte de la sue mai, to l cunjunto norte-oucidental benerie bibir ua etapa de cumbulson cun frequentes alianças i contra- alianças antre mai i filho i inda antre esta i l sou sposo aragonés, cun Diego Gelmíreç siempre persente neilhas.
Neste clima de guerra i aprobeitando que [[Calisto II]], tio de l rei de la Galiza, chega al Papado, Gelmíreç cunsegue l arcebispado para Santiago de Cumpostela (1120). Las pretensones de l bispo éran que Cumpostela fusse reconhecida cumo eigreija metropolitana de la Galiza, contra ls dreitos tradicionales de ostentaba [[Braga]] zde ls tiempos de [[Martico de Dume|San Martico de Dume]]. Calisto II nun aceita i decide criar ua nuoba jurisdiçon, que supunha ua anomalia ne l poderio eclesiástico peninsular i que, para alhá desso, eisercia l sou poder nun subre ls territórios galhegos an que staba lhocalizada geograficamente, senó na antiga jurisdiçon de [[Mérida]] (Stremadura atual i tierras la sul de l riu Douro).
Braga quedaba assi rodeada pula jurisdiçon de Cumpostela i, delantre este peligro, torna-se l centro de l mobimiento andependentista de l Cundado de Pertual. An [[1128]] l lhíder de la nobreza galhega [[Fernon Peres de Traba]] i [[Teresa de Pertual]] que çpregában un poder outónomo ne l spácio galaico-pertués son bencidos pul filho de la redadeira, [[Afonso Anriqueç]]. Este serie l gérmen de l feturo reino pertués apartado de la Galiza i Lhion.
A la sue muorte, Afonso VII debediu ls sous reinos ([[1156]]), cedendo Galiza i Lhion la [[Fernando II]].
Fernando II fizo ua política de cuncesson de cartas-póboas, que yá ampeçara l sou pai i atiradeira antre outras, las bilas de Padron, Ribadabie, Noia i Pontebedra tamien dou un pulo fundamental a la [[catedral de Santiago de Cumpostela]]. Sou filho [[Afonso IX]] mantebe la mesma política fundando al lhongo de la cuosta, Betanzos, La Corunha, Baiona, Ferrol i Neda. Estas bilas de rialengo suponen ua berdadeira reboluçon na strutura social de la época porque, por un lhado, inauguran la dibersificaçon eiquenómica, rasgando cula outarquia de ls seclos anteriores i facilitando l zambolbimiento de las atebidades pesqueiras i pré-andustriales ourientadas a la eilaboraçon de matérias primas, peixe salgado subretodo, que se comercializa atrabeç de l portos, pul outro lhado, serben para cunsulidar socialmente ua série de "lhinhaiges" ó "casas" que ténen na sue ourige als segundos de la grande nobreza i a la fidalguia lhocal, que se reparten ls cargos municipales i admenistratibos (prefeitos, regedores, juízes, [[meirinho]]s). Cria-se assi ua protoburguesie ne l reino que mesmo chega a antroduzir ne ls mosteiros rurales ls sous nembros: priores de nome i fidalgos de bocaçon, mais preocupados puls antresses de las sues casas que puls eideales monásticos. Ye ua política de fortalecimiento de l eilemiento ourbano frente a la grande nobreza.
[[Fexeiro:Galiciamaptimes.gif|thumb|right|200px|Eiboluçon territorial de la [[Galiza]] al lhongo de ls seclos até la sue zapariçon cumo reino an 1833.]]
Tamien se porduç, al lhongo deste seclo, un rápido crecimiento populacional que, ne l meio rural, se traduç an mais braços para trabalháren a tierra i, cumo cunsequéncia, abren-se nuobos spácios i colonizan-se i aran-se tierras birges sob la direçon de ls grandes mosteiros. Esto, ounido a la melhora de ls apareilhos de lhaboura i al aperfeiçoamiento de ls sistemas de cultibo, gera un oumiento de la pordutibidade que repercutirieb ne l nible de bida. La repartiçon dessa maior pordutibidade antre ls camponeses i ls senhores rializa-se mediante l stablecimiento de l [[foro]]s.
Las trasformaçones eiquenómicas i sociales acarretan cámbios perfundos na mentalidade i ampeça-se, nas bilas, ua renobaçon relegiosa de mano de las ordes mendicantes, subretodo de l franciscanos, que trazen germes de reformas sociales.
Cun estes monarcas l centro bital de ls reinos ye Cumpostela, adonde reside la corte galhega, i l sou splendor quedou perpetuado pul [[Mestre Mateus]] ne l granito de la Catedral i, subretodo, ne l [[Pórtico de la Glória]] i Prataries. De la prosperidade de l reino dan fé tamien las inumerables custruçones románicas que inda eisisten na Galiza. A outro nible menos bisible, la cultura galhega reflete-se na criaçon lhiterária, que quedou plasmada na redaçon de la ''[[Stória Cumpostelana]]'' i de l ''[[Códice Calixtino]]''.
Afonso VIII, dou an ardança ls reinos de la Galiza i Lhion a las filhas que tubira cun Teresa de Pertual: [[Dona Sancha]] i [[Dona Aldonça]]. Acauso estes dous reinados, l de Fernando II i Afonso IX —Afonso VIII na cronologie galhego-lheonesa— custituen l momiento central na possiblidade de custituir un spácio galhego-lheonés própio, nun momiento an que la monarquia patrimonial deixaba passaige yá a la de caráter territorial.
=== L fin de la monarquia galhego-lheonesa ===
[[Fexeiro:Tumbo de Toxos Outos. Fernando y Alfonso, reyes de León y Galicia.jpg|thumb|right|220px| eiluminuras mediebales de [[Fernando II]] i [[Afonso VIII]]. Derradeiros reis de la Galiza i Lhion. Tumbo de [[Toxosoutos]]. s.XIII.]]
Até ampeços l [[seclo XIII]], ls reinos peninsulares aneixában-se mediante l casamiento ó la ardança sob la pessona dun rei. Finado ó deposto l rei estes se partilhában antre ls defrentes heirdeiros de modo que garantiran la sue andependéncia. Ne l causo de ls monarcas galhegos l dreito de ardança era andistinto para homes i para mulhieres.
[[Afonso VIII]] casara dues bezes. De l sou purmeiro matrimónio cun [[Teresa de Pertual]] tubo dues filhas, Sancha i Aldonça. L sou segundo casamiento fui cun [[Berenguela de Castielha]], de la qual tubo quatro filhos; Fernando, Afonso, Custança i Berenguela. Para manter la andependéncia de ls reinos de la Galiza i Lhion, [[Afonso VIII]] ne l sou testamiento aplicou l dreito galhego de ardança, que eigualaba na sucesson homes i mulhieres, deixando Aldonça cumo fetura reina de la Galiza i Sancha cumo fetura reina de Lhion. Assi i to Fernando, primogénito de l sou segundo casamiento yá era rei de Castielha pula renúncia al trono de la sue mai, la castelhana Berenguela, ambicionaba spalhar la sue outoridade régia nun solamente an Castielha, mas tamien na Galiza i Lhion. Assi pus, Aldonça i Sancha cuntórun cul massibo apoio de la nobreza i eigreija galhega, salbo ls bispos de Lhugo i Mondonhedo.
Mas, l [[reino de Lhion]], mais binculado la Castielha geograficamente i culturalmente, preferiu la ounion política cun esta. Berenguela, mai de [[Fernando III|Fernando de Castielha]], cunsegue l apoio de [[Sancho II de Pertual]] para ampedir que Galiza i Lhion se tornen outra beç an reinos andependientes, i ambos pressionan la [[Teresa de Pertual]], purmeira mulhier de Afonso VII para forçar Aldonça i Sancha a renunciar al sou dreito lhegítimo de ardança. Finalmente, las anfantas renuncian i [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III]] cunsegue l trono de la Galiza i Lhion que, inda de cunserbar l sou títalo de Reino, passan a ser gobernadas zde Castielha.
=== Galiza i la Corona de Castielha ===
La amposiçon de [[Fernando III]] cumo heirdeiro subre ls reinos de la Galiza i Lhion, amplicou l ampeço dua etapa de decadéncia i ua negatiba eiboluçon de ls antresses gerales de l reino, sendo la nobreza cundal galhega i ls cunceilhos de ls burgos galhegos ls grandes prejudicados. Apartados de l alto nible de las decisones dua Corte radicada an [[Castielha]], la [[Galiza]] passaba de núcleo la periferie dua corona gobernada por castelhanos<ref name="Lhópeç Carreira, 2005, p.397"/>.
Assi i to, la associaçon política de la [[Corona de Castielha|corona castelhana]] (Castielha-Toledo) i la lheonesa (Galiza-Lhion) seguia a ser na pessona de l rei pus ambas las corona mantenien las sues peculiaridades anstitucionales, assi na Galiza-Lhion mantebe-se cumo código lhegal l ''Lhiber Iudiciun'' —al cuntrário que acuntiu na [[Corona de Castielha]]—, mesmo quando ls assuntos éran julgados pula Corte estes éran çpachados de acordo cul código bigente an cada corona<ref>Proter, 1988, p. 128.</ref>.
Cul reinado de [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III]] ([[1230]]-[[1254]]) l centro de poder político de l reino de la Galiza traslada-se la [[Castielha]], la corte rial abandona [[Santiago de Cumpostela|Cumpostela]] i ampeça-se ua política de tendéncia [[centralismo|centralizadora]]. La Galiza cuntina a ser [[monolingue]] i to la sue documentaçon pública era redigida na lhéngua de l reino, l [[Lhéngua galhega|galhego]], ambora a partir de agora ls decumientos que chegassen de la Corte benerien yá redigidos. La política centralizadora de Fernando III manten-se durante l reinado de l sou filho [[Afonso X]], que antroduziu pula purmeira beç un repersentante judiciário de l Reino ne l gobierno de Cumpostela, i pouco mais tarde antregará la sé cumpostelana a un arcebispo de Balladolid, ampeçando un porcesso que treminará por trocar ls bispos galhegos por funcionários públicos de Castielha.
Mas, anque deste fato, l cierto ye que al lhongo de to l período mediebal, i até la chegada al poder de l [[Reis Católicos]], ls nobres galhegos seguiran a bibir nun stado de prática semi-andependéncia a respeito de la corona castelhana.
=== Apoio de Fernando I de Pertual a la causa galhega ===
[[Fexeiro:Fernando-P.jpg|thumb|right|200px|Fernando I, rei de Pertual.]]
La muorte de [[Pedro I de Castielha|Pedro I]] an [[1369]] amplicou l triunfo aristocrático an Castielha<ref>Lhópeç Carreira, 2005, p.406.</ref>, adonde fui coronado [[Anrique de Trastámara]], candidato senhorial; assi i todo, an que pese las pretensones deste, a maior parte de ls nobres galhegos nun l reconhecírun cumo tal i cul beneplácito de l munecípios de l reino demandórun cumo rei la [[Fernando I]] de Pertual an [[1369]], assegurando-le ls sous partidários galhegos ''que lhebamtarian boç por eille (...) i que le darían las billas i l reçeberían por senhor, fazémdolhe dellas menaige''<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 1966, p. 75.</ref>. Porduç-se por un cúrtio spácio de tiempo la culminaçon prática de la repetida tendéncia de aprossimaçon antre Galiza i Pertual propugnada por anfluentes grupos sociales galhegos i atiba zde habie tiempo.
Acumpanhado zde Pertual por amportantes partidários nobres de la causa lhegitimista, seneficados repersentantes de la nobreza galhega, antre eilhes [[Fernando Péreç de Castro]] (cunde de Trastámara), l cabalheiro i senhor de Salbaterra, [[Álbaro Péreç de Castro]] i [[Nuno Freire de Andrade]] (mestre de la orde pertuesa de Cristo). A la sue antrada ne l reino de la Galiza fui triunfal i aclamado nas cidades<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 1966, p.86 "ls de la bila l saíran todos a recebir".</ref>.
Las medidas de gobierno de Fernando I passórun pula restauraçon de las praças-fuortes de [[Tui]] i [[Baiona]] antre outras, la lhibertaçon de l tráfego comercial antre Galiza i Pertual bien cumo l abastecimiento de cereal i bino por bie marítima a las populaçones galhegas mermadas pula guerra<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 966, p. 87. "Carregar an Lhisboua nabios i cebada i binos, que lhebassen todo aquele lhugar para ser bastecido".</ref>. Rializou eigualmente çposiçones an matéria monetária pa l que ''mandou fazer moeda de sous senhales d´ouro i prata, assi (...) na Crunha i an Tuy'', teçtemunhando las Cortes de Lhisboua de [[1371]] la balideç de las moedas andistintamente ne l reino de la Galiza cumo ne l de Pertual<ref>Oulibeira/Pizarro, 1990, I, p. 31.</ref>.
Assi i to, la persença de l monarca pertués ne l reino fui cúrtie. Anrique de Trastámara, assistido puls mercenários de las [[Cumpanhas Brancas]] ourganizou ua contra- oufensiba que oubrigarie la Fernando I a retornar la Pertual, fazendo-se deste jeito cul gobierno de la Galiza até la chegada de l [[John of Gaunt|Duque de Lhancaster]].
=== L duque de Lhancaster, rei de la Galiza ===
Solo dous anhos passado [[Fernando I de Pertual]] renunciar a las sues pretensones ne l Reino de la Galiza, solo un anhos depuis de la acupaçon de [[Tui]] por [[Diego Sarmiento]] an nome de l feturo rei [[Anrique de Trastámara]] i mantendo-se inda [[La Corunha]] fiel la [[Pertual]], [[João Fernándeç de Andeiro]] culminaba las gestones cun [[Anglaterra]]. Assinaba-se assi la [[10 de júlio]] de [[1372]] un tratado pul qual, Custança, filha de l rei [[Pedro I]], assassinado por [[Anrique de Trastámara]], reclamaba l sou dreito lhegítimo cumo sucessora ante este redadeiro<ref>Russell, 1942, p. 361.</ref>.
[[Fexeiro:dukeoflancaster.jpg|thumb|left|210px|Rendiçon de Santiago de Cumpostela la [[John of Gaunt]]. [[Jean Froissart]], Chronicles.]]
Assi fui que l marido de Custança, [[John of Gaunt]], duque de Lhancaster i filho de l rei [[Eduardo III de Anglaterra]] adota ls títalos reales de la sue mulhier (de la Galiza, Lhion, Castielha, etc.) çpondo-se la fazé-los efetibos.
La purmeira tentatiba frustrou-se quando la sue spediçon tubo de se zbiar, ne l [[Poitou]], para la cidade de [[Thouars]], urgida pula [[Guerra de l Cien Anhos]] na [[Fráncia]]. An [[1386]], apoiado pula bula papal de [[Ourbano IV]] que cuncedie l dreito a la [[Corona de Castielha]], zambarca na Pescadarie de la Corunha, mas sin afrontar l assalto de la cidade murada. Fúrun stablecidas anton capitulaçones, segundo las quales la cidade abrir-le-iba las puortas se antes era recebido an Santiago. Assi sucediu, i a seguir cunseguiu, sin solo resisténcia melitar, dominar l reino. Acumpanhado pula sue mulhier i filhas, assentou la sue Corte an Cumpostela. Dirigiu las sues ouperaçones para [[Pontebedra]], [[Bigo]], [[Baiona]], [[Betanzos]], [[Ribadabie]], [[Ourense]] i [[Ferrol]]. An Ourense las sues tropas assaltórun la cidade i fazirun retirar las tropas trastamaristas, anquanto Ferrol era tomado pul rei de Pertual [[João I]], aliado de l duque de Lhancaster. Ne l causo de [[Ribadabie]], la cidade fui resistida la este, i l própio [[Thomas Persey]] dirigiu un assédio de dies subre la bila, que acabou sendo tomada.
Passado estas açones melitares, praticamente to la Galiza quedaba an poder de l duque, cuncretamente passado que el i l rei pertués se fazirun cul domínio de Ferrol, assi la crónica scrita por [[Jean Froissart]] deixa-lo claro: ''aboient mis en lheur oubeissance tout le roiaulme de Gallice''<ref>Froissart, Chronique, t. 12, p.214.</ref>.
Mas, la eiboluçon de ls acuntecimientos melitares fui detreminada por ua eipidemia de peste que dizimou las tropas anglesas an suolo galhego. Esto forçou al duque de [[Lancaster]] a negociar ua salida cun [[Anrique de Trastámara]]. Ls tenermos de la paç, assinada an [[1388]] stipulában la renúncia a las pretensones régias de John of Gaunt i de la sue mulhier [[Custança]] an troca dua crecida andenizaçon i de l casamiento antre l heirdeiro castelhano, [[Anrique III de Castielha|Anrique III]], i la filha de l duque, [[Caterina de Lhancaster]].
La retirada final de ls angleses fechaba las tentatibas zambolbidos puls cunceilhos i la alta nobreza galhega para alcançar un spácio nun cumpartilhado cun Castielha i ourientar la Galiza para Pertual i l Atlántico, assi i todo nun serie la derradeira beç que esto ocorrerie.
=== Las guerras armandinhas ===
{{AP|[[Grande rebolta armandinha]]}}
Durante las reboltas de l [[armandinhos]] estes gobernórun l Reino de la Galiza mediante Juntas que decretórun l derrubamiento de ls castielhos i fortificaçones, eisercírun justícia i recrutórun eisércitos. L poder armandinho durou dous anhos até que la nobreza galega oupositora recuperou l poder ([[1469]]), ajudada pula [[Reino de Castielha|corona castelhana]]. Ls Reis Católicos propusírun-se deciplinar l reino i cunsulidar l sou domínio de jeito definitibo. Passado l çcabeçamiento de la nobreza mais lhebantisca ([[Pardo de Cela]] decapitado la norte, [[Pedro Madruga]] assassinado la sul, i l [[cunde de Lhemos]] coutado la lheste), l reino de la Galiza quedou sob comando dun Gobernador quien presidie la [[Rial Audiencia de Galicia|Rial Audiéncia]] de l Reino, que era zeignado puls reis de Castielha i Aragon dentre la nobreza foránea.
=== Resisténcia de ls nobres galegos als Reis Católicos ===
La nuoba cuncepçon monárquica cunduzida puls [[Reis Católicos]], l chamado “Stado Moderno”, fui auspiciada na Galiza pul eipiscopado (an purmeiro lhugar pul arcebispo [[Alonso II de Fonseca|Afonso Fonseca]]) , bien cumo por alguns nobres foráneos, particularmente ls [[Pimentel]], cundes de Benabente, diretamente lhigados a la monarquia. Assi i to esta nuoba cuncepçon tubo por resultado l choque fruntal cun sin-los cundes galhegos. San çtacables las rebeldies sustentadas, por orde cronológica, por Pedro Álbareç, [[Pedro Madruga|cunde de Soutomaior]] (Pedro Madruga), pul marechal [[Pardo de Cela]], i puls sucessibos [[Cundado de Lhemos|cundes de Lhemos]], [[Cermeinho Álbareç Osorio]] i [[Rodrigo Heinríqueç de Castro]].
[[Fexeiro:castelosoutomaior.jpg|thumb|left|200px|[[Castielho de Soutomaior]], adonde morou Pedro Álbareç.]]
Todos eilhes cumpartilhában l quemun chamador de la fuorte ouposiçon melitar al porjeto político de ls Reis Católicos, porjeto que repercutie cunsidrablemente an estes nobres i antoce, ne ls sous parceiros nobliários i eclesiásticos ne l paíç. Este fator dotou-los de suficiente ounidade para séren cunsidrados anton (tamien zde fura) ua açon repersentatiba de l Reino de la Galiza, cumo antidade outónoma i resistente frente a la absorçon que supunha la amposiçon de l outoritarismo monárquico, dada la caréncia de protagonismo galego neste porjeto, heigemonizado pula ouligarquia aristocrática castelhana-andaluza i cun ua participaçon mui restringida de eilemientos galhegos de l mesmo stamiento. La resisténcia eisercida por estes nobres fui adotada por muitos cumo un caráter inato de l reino i de las sues gientes, assi l cronista aragonés [[Jerónimo Zurita]] çcrebiu aqueilha situaçon de l seguinte jeito:
{{Quote1| Idra Idre Idri iniu ineu <ref name=Annales>[http://www.dpç.s/ifc2/lhibros/fichas/ebok2473.asp ''Annales de Aragón''.]</ref>}}
La resisténcia apersentada por [[Pedro Madruga|Pedro Álbareç de Soutomaior]] oufrece a maior claridade de motibos políticos i de oubjetibos, i fui tamien la de maior ambergadura i possiblidades de sucesso, por se antegrar nun cunflito de grandes proporçones. L pertinaç cunfronto de l conde contra l arcebispo de Santiago, [[Alonso II de Fonseca|Afonso de Fonseca II]], juntou-se, por stenson a la ouposiçon fruntal contra la monarquia de [[Isabel la Católica]]. Na guerra de sucesson que segue a la muorte de [[Anrique IV de Castielha|Anrique IV]] abraça por causa de la sue filha, Joana (çposada cun [[Afonso B de Pertual]]) i, antoce, la oupçon pertuesa frente a la aragonesa de Isabel. Ne l decurso de la guerra sucessória mantida antre Joana i Isabel, ls cuntendentes stubírun a punto de alcançar un cumprometimiento que ancluirieb la ancorporaçon de l reino de la Galiza a la corona pertuesa. La bitória melitar de Isabel i la susequente paç de Alcaçobas de Castielha cun Pertual an 1479, seguidas de l eisílio de l conde de Soutomaior la Pertual (adonde fui recumpensado cul títalo de Conde de Camina) i la sue suspeitosa muorte pouco depuis, seneficórun l ansucesso de las anclinaçones pertuesistas i atlánticas de la Galiza.
Anhos depuis, i ne l norte de l reino, nun famoso [[17 de dezembre]] de [[1483]] era eisecutado l marechal [[Cermeinho Pardo de Cela]] an [[Mondonhedo]], cumprindo-se sentença pul Gobernador de ls Reis Católicos na Galiza, [[Fernando de Acunha]]. Semelhante final, colofon dua lhonga i çproporcionada resisténcia ne l cerco de l sou [[castielho de la Frouseira]] i la queda por traiçon, cunferiran un special dramatismo al causo, fazendo-lo tema idóneo para la lhiteratura. Yá ne l mesmo momiento de l trágico zamlace se cumpós un formoso “Pranto de la Frouseira”, mitificaçon eimediata de la sue figura;
{{Quote2|''De mîn la triste Frouseyra,''<br />''que por treyçon foy bendida,''<br />''derribada na ribeyra,''<br />''que jamales se beu bencida.''<br />''Por treyçon tamben bindido''<br />''Jasus nuosso redentor,''<br />''i por aqueistes tredores,''<br />
''Mas Pardo miu senhor.''| [[Pranto de la Frouseira]], seclo XV-XVI. Anónimo.}}
[[Fexeiro:Escudo-reyno de galizia.jpg|thumb|left|200px|cápia de la obra "Çcripcçon de la cuosta de l reino de Galizia", cartografie de la cuosta de l reino, rializada por Pedro de Teixeira Albernas por buolta de 1625.]]Dun jeito ó outro l capítulo de Pardo de Cela ye ancluído doadamente na sequéncia de resisténcia contra l Stado Moderno i splica la dureza i eisemplaridade de l castigo, que serie scessibo para ua simples rebeldie motibada por antresses stritamente particulares i sin maior trascendéncia política, i que çpertarie miedo an to la nobreza galhega. An meados de ls anhos sessenta, quando la lhuita antre l monarca i ls senhores alcançou la mássima tenson, l marechal ancontraba-se ne l cargo de prefeito de la bila de [[Bibeiro]], nomeado pul percurador de l Cunceilho para eisercer cumo tal pul rei, ne l que se juntan segundo benie sendo norma, l lhegitimismo monárquico i l mobimiento emancipador ourbano. Pardo de Cela stá antoce situado ne l mesmo bando que surgirian, depressa, ls [[Armandinhos]].
Un anho depuis, an [[1465]], colaboraba na supresson de l senhorio de João de Bibeiro subre essa bila cumo nembro de l cunceilho i an nome de [[Anrique IV de Castielha|Anrique IV]]. Ua beç bencidas las [[Armandinhos|armandades]], l choque de Pardo de Cela cun nembros relebantes de la [[Arquidiocese de Mondonhedo|eigreija mindoniense]] i, por fin, cun ls Reis Católicos, era cuntinaçon lhógica, yá la nible particular, daqueles alinhamientos anteriores, pus la crecente heigemonia eclesiástica i l fuorte anterbencionismo monárquico ne ls cunceilhos, fenómenos ambos ls própios de l Stado moderno, erodian las bases de la sue posiçon social i política.
Finalmente antre [[1483]] i [[1485]] las respetibas rebeliones de Cermeinho Álbareç Osorio i de Rodrigo Heinríqueç de Castro, sucessibos cundes de Lhemos chegában a la sou fin. L purmeiro finaba de muorte natural, deixando pendente la resoluçon de la çcrepáncia; l segundo fui cercado i derrotado frente de l çpregue melitar pessonalmente comandado puls reis de Castielha i Aragon. Cun esta redadeira rebelion anulaba-se to ouposiçon de la nobreza frente a la monarquia de ls reis católicos ne l reino de la Galiza. Ademales la derrota de Rodrigo Heinríques amplicou la remodelaçon de l mapa de la Galiza, deixando L [[Bierzo]] de fazer parte de l cundado de Lhemos i por bias desso de la Galiza.
Sufocada yá to ouposiçon ne l reino, an [[1486]] ls Reis Católicos besitában Galiza, sendo l simblo de l remate dua época, l final de la Eidade Média na Galiza. La cunsecuçon final de l pleno domínio régio na Galiza, l que l cronista [[Jerónimo Zurita]] chamarie ''“domar aquella tierra de Galicia”''<ref name=Annales/>.
L reino antrou an outra fase, pontuada pula stinçon política de ls setores sociales capazes de cunduzir ua dinámica própia, tornado nun território periférico de la monarquia spánica na sue projeçon amperial. Supeditado la anstituiçones alheias, antroduziran-se ourganismos nuobos ampostos zde fura ([[Rial Audiéncia de Galiza|audiéncia]], [[Santa Armandade|santa armandade]], gobernadores, corregedores, [[Anquisiçon na Spanha|anquisiçon]], cungregaçon monástica de [[Balladolid]], etc.), nutridos maiormente cun funcionários públicos strangeiros i cuntando cul cuncurso de ls setores outótones antermediários i subalternos.
=== La perda i recuperaçon de l boto de l Reino de la Galiza nas Cortes de Castielha ===
[[Fexeiro:cedulareinogaliza.jpg|thumb|left|200px| cápia de la cédula de lhicença de comércio an fabor de la ''Rial Cumpanha de la Galiza''. Arquibo Stórico Probincial de Lhugo, 1734.]]
A partir de l reinado de [[João II de Castielha]] l Reino de la Galiza para de ser chamado a las Cortes i, por buolta de [[1476]], [[Çamora]] fui la cidade ancarregue de falar ne l sou nome na assemblé de la Corona de Castielha. Mas, zde [[1518]], las cidades i bilas galegas ampeçórun la se moblizar para recuperar l sou boto lhegítimo nas Cortes, cuntradizendo ls dirigentes galegos la potestade de Çamora de falar ne l nome de l Reino de la Galiza.
La recuperaçon de l boto nas Cortes fui un oubjetibo cumpartilhado pulas ouligarquias ourbanas i ls magnatas galegos. An [[1520]] l arcebispo de Santiago, [[Alonso III de Fonseca|Alonso de Fonseca]], l conde de [[Conde de Andrade|Andrade]] i l de Benabente reclamórun nel durante la celebraçon de las Cortes de Santiago sin oubter resultado. Cun to l cumprometimiento de las eilites galegas propiciou que la [[4 de dezembre]] de 1520, nobres i prelados de l reino reunidos na [[Assemblé de Melide]], dirigida pul arcebispo de Santiago [[Alonso III de Fonseca]], ansistiran na reclamaçon al amperador ne l tema de l boto, assi i todo [[Carlos I de la Spanha|Carlos I]] fui recusada a dotar la Galiza de boto nas Cortes ua beç mais<ref>Tá tá já já</ref>.
Un anho depuis de la negatiba de l amperador, las cidades galegas toman la einiciatiba, i an [[1557]] ua [[Junta de l Reino de la Galiza|Junta de l Reino]] ouferta 20.000 ducados pul qual yá de por si era un boto lhegítimo nas Cortes. La aspiraçon seguiu a ser recolhida por sucessibas juntas até que an [[1599]] la [[Rial Audiencia de Galicia|Audiéncia]] acediu al deseio de las siete capitales i cumbocou-las para tratar an sclusiba l assunto. dous comissionados fúrun ancarregues de fazer an [[Madrid]] las gestones pertinentes mais las sues nuobas oufertas pecuniárias fúrun recusadas. Mas, de [[1621]] aparecírun las circunstáncias percisas pa l sucesso de la aspiraçon de l reino galego. La Monarquia percisaba la coperaçon política i financeira de ls sous reinos para suster l sfuorço bélico (fin de la Trégua de l duoze Anhos)<ref>T' tv i' t' ff-i'</ref>. La ouligarquia ourbana i la nobreza galega fúrun quien de aprobeitar la ocasion, i anque de la resisténcia de Çamora i l afana sclusibista de las demales cidades cun boto an Cortes, la Corona sacrifica "''la cumbeniencia política en aras de la necesidad melitar''", i an [[1623]] l reino de la Galiza recupera l boto, depuis de pagar 100.000 ducados para custruir ua squadra que defendisse las sues própias cuostas. La anfluéncia de [[Diego Sarmiento de Acuña]], Conde de Gondomar, fui decisiba para recuperar l boto, i que [[Filipe IV de la Spanha|Filipe IV]] fazira mercé de tal por de [[13 de outubre]] de [[1623]]. La Junta de 1621, por sugeston de l [[marqués de Cerralbo]], gobernador de l Reino, oufreciu ls 100.000 ducados i al cunceder l boto an 1623 ls percuradores galegos, conde de [[Salbaterra de Minho|Salbaterra]] i D. António de Castro i Andrade, assistiran a las Cortes cumbocadas para la [[18 de márcio]] desse anho. Ambos fúrun nomeados por [[Frei Antonio de Soutomaior]] i l [[Diego Sarmiento de Acuño'|conde de Gondomar]], quien jogórun un relebante papel na oubtençon de l boto. Desta maneira l reino recuperaba un dreito sou que durante 150 anhos le fura çpojado.
=== L Reino de la Galiza na Eidade Moderna ===
La repersentaçon de l reino frente de la monarquia era eisercida pula [[Junta de l Reino de la Galiza]] cumpuosta por repersentantes de las cidades de Santiago, [[Lugo]], [[Betanzos]], [[Corunha]], [[Mondonhedo]], [[Ourense]] i [[Tui]]. Esta anstituiçon nun fui capaç de eisercer un poder nitidamente outónoma salbo durante la ambason napoleónica. Ne l trascurso de la [[guerra de la andependéncia spanhola]] assumiu la soberanie anterior i sterior, anquanto l Rei de la Spanha Fernando nun cunsulidou la sue posiçon.
Oufecialmente, la Galiza, mantebe-se cumo reino até [[1833]] anho an que fui debedo an quatro [[porbíncia]]s durante la regéncia de [[Marie Cristina de Bourbon|Marie Cristina]], zaparecendo assi de l mapas.
== Ls simblos de l reino ==
=== L lhion púrpura, amblema de ls reis ===
[[Fexeiro:Adefonsus legio galle.jpg|thumb|right|200px|Eiluminura románica de [[Afonso VIII]], rei de la [[Galiza]] i [[Lion]]. Na parte superior aprecie-se la sue titulaçon oureginal, ''Rex Lhegionensiun eit Gallecie'' i na anferior l lhion púrpura simblo de la monarquia galaico-lheonesa.]]
L questume de pintar formas heiráldicas ne ls scudos de guerra, forjou-se na [[Ouropa]] ne ls campos de batailha, nun antes de las décadas centrales de l [[seclo XII]], debido a ua cunfluéncia de circunstáncias de natureza mui dibersa; ua deilhas fui la necidade de defrenciar l aliado i l adbersairo na batailha, pus la difuson de l capacete cun nasal, ampedie tal, ocultando an parte l rostro de l cumbatentes, mas tamien debido al l grande balor ornamental de ls scudos decorados cun quelores bibas, nítidas i alternadas, ne l cuntesto de l qual fui la sociadade cabalheiresca.
Ls purmeiros senhales heiráldicos serien ampregados puls reis, cumo un çtintibo pessonal cul que se eidantificassen, al pouco tiempo ampeçarian a ser cumpartilhados puls nibles sociales superiores pertencentes a la dignidade rial, i finalmente treminarian repersentando tamien al território ne l que estes eisercian la sue jurisdiçon, l reino.
Un de ls purmeiros reis ouropeus an fazer uso deste senhal heiráldico fui l galego [[Afonso VII]], l Amperador, quien an percípios de l [[seclo XII]] ampeça timidamente a ampregar l lhion púrpura segundo l sou simbolismo, l ''lheo fortis'' ( l fuorte lhion que simbolizaba la poténcia i primazie de l monarca), zambolbendo-se cul sou filho [[Fernando II]] i reafirmando-se por fin an tenermos propiamente heiráldicos cun [[Afonso IX|Afonso VIII]].
Este nuobo simblo que fura adotado puls sous heirdeiros, monarcas de la [[Galiza]] i [[reino de Lhion|Lion]], nun passou mas a repersentar unicamente al reino de la Galiza, senó a ambos ls reinos, pus era an ambos que ls reis eisercian l sou gobierno,cumo se dua ounidade se tratasse, sendo [[Cumpostela]] la cabeça cultural i relegiosa anquanto la cidade de [[Lion]] era la política i melitar. A ounion pessonal que ls reinos de Castielha-Toledo i Galiza-Lhion ampeçórun a manter zde l seclo [[XIII]] nun propiciou de nanhue forma que ls reinos de la Galiza i Lhion parassen de cumpartir l simblo de ls sous própios reis, assi passado la usurpaçon de l castelhano [[Fernando III]], l ''lheo fortis'' púrpura seguirá a ser l amblema que apareça ne l ''SEYELLO DA IRMANDADE DOS REINOS DE LEON I GALICIA'', i formará zde anton parte de l quartelado que ls reis ampreguen, yá zde Castielha.
=== L Cálice, amblema de l reino ===
[[Fexeiro:ArmorialsegarXIII.jpg|thumb|right|160px|Scudo de l Rei de la Galiza segundo l armorial anglés Segar´s Roll, s.XIII. Esta ye la purmeira repersentaçon de l scudo, nacido de la cunfuson antre ''Galice'' —an lhéngua anglo-normanda l nome de l paíç— i ''calice''<ref>[http://www.culturagalega.org/eimaxes/docs/spo_ouropa.pdf Galiza. Célula de ounibersalidade.] ''Ls caminos de l mar la Ouropa''.</ref>.]]
Paralelamente al porcesso de zambolbimiento i cunsulidaçon de ls amblemas reales ouropeus, nacian an finales de l [[seclo XIII]] las purmeiras cumpilaçones de l mesmos, ls armoriales, adonde aparecian ua relaçon de reinos i de las respetibas armas ampregadas. Ne l causo de la [[Galiza]], la antiguidade i projeçon de la qual durante seclos gozou l reino i ls sous reis, amplicou la que la sue repersentaçon heiráldica fusse ineludible an qualquier armorial temporon (nun assi ls mais recentes reinos de [[Castielha]] i [[reino de Lhion|Lion]]) ; assi i todo, la ineisisténcia de armas sclusibas de la [[Galiza]] nesse momiento oureginou un bazio que ls heiraldistas salbórun assinando-le uas armas parlantes, ó seia, la eidantificaçon simbólica cula fonética.
[[Fexeiro:GaliceCharlesV.jpg|thumb|left|220px|Pedaço de la obra "Pompas fúnebres de l amperador [[Carlos B]]" ne l que se repersentan ls standartes de l Reino de la Galiza. Outor: Jean i Lhucas Doetecun (séc. XVI).]]
Fui l armorial [[Anglaterra|anglés]] coincido cumo Segar´s Roll, rializado an [[1282]], l purmeiro que assinou al rei ('''roy de Galyce'') i reino de la Galiza un simblo, l cálice, debido a la eiquaçon fonética ''Galyce'' (Galiza) i ''Calice'' (Cálice) que se dá na lhéngua [[normandos|anglo-normanda]]. A partir de anton ls defrentes armoriales [[Ouropa|ouropeus]] ampeçórun a assinar l cálice cumo amblema de l reino, até que an meados de l [[seclo XV]], este simblo chegarie a la [[Galiza]], adonde será depressa aceite. Cunseguintemente l antigo lhion púrpura perdie l caráter repersentatibo de la antiga monarquia galaico-lheonesa an fabor de l sou mais coincido caráter parlante, sendo adotado an sclusiba pul [[reino de Lhion]] a partir de l mesmo seclo.
Ls seclos posteriores definirian las armas heiráldicas, cálice dourado an campo azur la percípio, i al que paulatinamente se eirien somando cruzes, l cálice tornar-se-iba nua copa eucarística, cambiando a quelor de l fondo dependendo de l cuntesto de uso i adicionando ó remanescente l lhema ''Hoc, hic, mysteriun firmiter profitemur''.
== Lhéngua i lhiteratura ==
=== Las lhénguas oufeciales de l reino ===
{{AP|[[Stória de la lhéngua galega]]}}
Zde l seclo I d.C. al XII l [[latin]] zampenhou an to la antiga [[Gallaecie]], i antoce tamien ne l território stritamente galego ó oucidental l papel mais correspondente al que hoije chamaríamos "lhéngua oufecial", pus esta era la lhéngua outelizada ne ls testos scritos, tanto de caráter documental cumo lhiterário.
Assi i to cumo acuntiu an outras partes cunquistadas tardiamente pul [[Ampério Romano]], na Gallaecie antiga solo las eilites politico-relegiosas que çpunhan dun poder eiquenómico abundo podírun permitir-se adotar questumes i lhéngua romanas, anquanto que la maiorie populacional galaica, eminentemente rural i afastada de ls centros de poder, cuntinou a manter ls sous questumes, religion i lhéngua. Esta situaçon nun debiu mudar seneficatibamente até la chegada de pobos ne l seclo V.
Sin dados lhinguísticos cuncretos pa l reino stablecido na Gallaecie ne l período cumprendido antre l seclos V i VIII, todo faç supor als outores que coeisistiran bárias lhénguas nesse momiento. Por un lhado, l lhatin, cun caráter oufecial que manterie la sue cundiçon de "[[léngua franca]]" até finales de la [[Eidade Média]], i por outro lhado l cunjunto de lhénguas manjoritariamente faladas pula populaçon que presumiblemente serien: l galaico antigo (lhéngua pré-romana), defrentes dialetos germánicos por giente de ourige sueba ó bisigoda chegados ne l seclo V, i an menor proporçon la lhéngua britona, falada unicamente ne l território correspondente a la [[Diocese de Britónia|Diocese Britoniense]]<ref>YOUNG, Simon (2001), Britonia: Caminos nuobos. 84-95622-58-0.</ref>.
Inda assi, serie l lhatin bulgar, falado pulas eilites galaicas romanizadas, que benerie eiboluir nun proto-galego ampondo-se mui a modo a las demales lhénguas i afiançando la sue posiçon de lhéngua remanse ó "[[romanço]]", seguramente falado pulas classes altas de l reino galego zde l seclo X cumo mostra l storiador castelhano [[Prudéncio de Sandobal]] na sue obra ''Storia de los cinco reyes'' redigida an [[1615]], adonde lhembra l dorido pranto remansesco de Afonso VI pula perda de l sou filho Sancho na batailha de Uclés an [[1108]], assinando al monarca l uso de la lhéngua galega:<ref>GM ha ha ha ha</ref>
{{Quote2|(...)Los que scaparon desta ruta fueron<br />
a llebar las tristes nuebas al Rey Don Alonso, que staba en Toledo;<br />
fuele dolorosa y amarga, porque ne l tenia otro hijo, lloróle cumo un <br />
David la Absalon; y '''en la lhéngua que era usado''' dice cun dolor, y lhagrimas <br />
que quebraba el coraçon:
''Ay miu fillo'', ''Ay miu fillo, alegrie de mi coraçon, eit lhume de ls meos ollos,''<br />
''solaç de miña belleç; Ay miu spello, en q me soya ber, eit cun quen tomaba''<br />
''moy grande prazer. Ay miu heirdero mayor; Cabalheros hu me lo lheijastes?;''<br />
''dadme miu fillo Cundes!.''<br />
Estas palabras dizen que dezia el Rey, y otras tales dirie, que la causa del<br />
dolor era grande (...)| ''Storia de los Reyes de Castilla y de Lheon'', [[Prudencio Sandobal]].<ref>[http://boks.gogle.s/boks?id=9cUXAAAAMAAJ&dq=Sandobal,+storia+de+los+reyes&printsec=fruntcober&source=bl&ots=C6mbmogbsd&sig=pwS6AabpFC7jXiQgmD2AbFaPxtY&hl=gl&sa=X&oi=bok_result&resnun=1&t=result#PPA342,M1 Storia de los Reyes de Castilla y de Lheon], Prudencio Sandobal.</ref>}}
Ye na purmeira metade de l XIII que l lhatin ampeça a ser çlocado na scrita i aparecen ls purmeiros decumientos an lhéngua galega ó "romanço galego". L mais antigo que tenemos ambora ye l "[[Foro de l burgo de Castro Caldelas|Foro de l Bo Burgo de Castro Caldelas]]" dado an Allariç ne l més de abril de 1228, durante reinado de [[Afonso VIII]], rei de Lhion i Galiza<ref>Este ye, aliás, l decumiento mais antigo scrito an galego ne l atual território de la Galiza, se bien que hai decumientos an galego inda anteriores ne l tiempo. Beija-se: [http://cunsellodacultura.org/mediateca/pus.pdf/doc_en_galego.pdf/ L Foro de l buono Burgo de l Castro Caldelas, dado por Afonso IX an 1228.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Fui na Chancelarie rial deste mesmo rei, l derradeiro rei pribatibo de la Galiza i Lhion, que se porduziu este pribilégio rodado l que pon de relebo l uso oufecial de la lhéngua galega, stendendo-se l sou uso na segunda metade desse seclo i generalizando-se ne l seclo XIV.
Assi, l galego fui a partir de l seclo XIII la lhéngua normal i "oufecial" antre ls habitantes de l reino de la Galiza. Assi i to, a la muorte de Afonso VIII, ls reinos de la Galiza i Lhion, son finalmente gobernados pul rei de Castielha, [[Fernando III]], quien yá an [[1250]] se dirige als cumpostelanos an castelhano. [[Afonso X]], apelidado "l Sábio", poeta prolífico an galego, que reina de 1252 a 1284, cunsagra definitibamente l uso de l castelhano cumo lhéngua oufecial de la sue corte, outelizando an sclusiba esta lhéngua na sue relaçon cun las cidades i bilas de l reino de la Galiza.
[[Fexeiro:ForoBoBurgo.jpg|thumb|left|200px|[[Foro de l burgo de Castro Caldelas|Foro de l Bo Burgo de Castro Caldelas]], pribilégio rodado de l rei Afonso VIII. Purmeiro decumiento rial an [[léngua galega]]. Allariç, 1228.]]
Ls reis sucessibos cunsulidan l castelhano cumo lhéngua para todos ls usos de ls sous reinos, anclusibe para las relaçones cula Eigreija, l que proboca que inda sendo praticamente unilingues an galego ls decumientos oureginários de l reino de la Galiza, comecen a chegar pouco a pouco decumientos an castelhano emanados diretamente de la Chancelarie Rial an Castielha, ambora la sue persença fusse mínima an relaçon al galego até seclos depuis.
Tamien se custata que la Eigreija ampeça a fazer uso público de l galego ne l reino de la Galiza la ampeços de l XIV, generalizando-lo durante la segunda metade de l mesmo tanto an assuntos anternos cumo na relaçon cun outras anstituiçones ó cun particulares; anque de la fuorte persença de l lhatin na bida de la Eigreija, registra-se l uso de l galego an numerosas atas de l Sínodos de las dioceses de Mondonhedo, Ourense ó Santiago durante ls seclos XIV i XV, regulando-se tamien an galego las questones i atos de culto.
Assi i to, cumo cunsequéncia de la derrota de [[Pedro I]], apoiado pula nobreza galega, frente al sou armano [[Anrique II de Trastámara]], entra ne l seclo XIV ne l reino de la Galiza ua aristocracie castelhana acumpanhada pola sue correspondente corte, traíndo tamien cunsigo l castelhano, que até anton era solo ampregue ne ls decumientos ambiados zde la corte de Castielha a partir de l reinado de Fernando III.
Este núcleo nobliário foráneo la Galiza, que se anstala cul sou séquito ne l oubjetibo de retaliar la nobreza galega cuntrária la Anrique II, sustitui nomeadamente ne ls cargos amportantes la pessonas galegas por outras de fura. Esto custituiu l purmeiro foco diglósico ne l reino de la Galiza, pus ls screbas redigian na lhéngua galega se éran oureginários de l reino, i an lhéngua castelhana se éran strangeiros neste<ref>Cfr. H. Monteagudo Romero, "Aspetos sociolinguísticos de l uso scrito de l galhego, l lhatin na Galiza tardomediebal (ss. XIII-XIV)", oup. cit., p. 181.</ref>. Se bien que que estes redadeiros serien minoria na Galiza até l seclo XV pus para alhá de la outelizaçon de l galego an to tipo de documentaçon pribada, este tamien fui ampregado puls ourganismos cebiles lhibremente formado puls cidadanos, nomeadamente cunceilhos i guildas, bien cumo pula Eigreija nas catedrales, cumbentos, mosteiros, etc.
[[Fexeiro:Descripcion Reyno de Galizia de Ojea.jpg|thumb|right|300px|Mapa cartográfico de l Reino de la Galiza. s.XVI. Feito por Fernando Ojea.]]
Deste jeito l galego funcionou de l seclo XIII até final de l XV cumo lhéngua "oufecial" antre ls própios galegos, andependientemente de que eisistisse zde l seclo XIV ua ínfima minoria de giente strangeira, ambora tendora de l poder, que ampregasse l castelhano.
La penetraçon decisiba de l castelhano ne l reino de la Galiza ber-se-á ancrementada cula bitória, ne l final de l seclo XV, de [[Isabel la Católica]] na lhuita pul trono de la Corona de Castielha que mantebe cun Joana, esta redadeira apoiada manjoritariamente pula nobreza galega que la defendia cumo lhegítima heirdeira. Sob l reinado de ls Reis Católicos cunsuma-se la amposiçon definitiba de la scrita an castelhano ne l reino de la Galiza i a partir de 1480 ls screbones públicos galegos han de ser eisaminados pul "''Rial Cunseijo''" an Toledo, mudando ls sous formulários galegos puls castelhanos, fator detreminante pa l zaparecimiento de l galego de la scrita i que tacitamente bénen amplicar la supresson de l caráter oufecial de que até anton na prática gozaba l galego<ref>Cfr. X. Fierro Couselo, "Cumo i por que ls scribas parórun de ampregar l galhego", in BB. AA., Houmenaxe la Ramón Otero Pedrayo, Ed. Galaxia, Bigo, 1958, p. 251.</ref>. Ye la caréncia dua fuorte burguesie outótone i andependiente l fator detreminante que splica l çprestígio i la perda de funçones de la lhéngua galega, an fabor de l stablecimiento de l castelhano cumo lhéngua oufecial ne l reino. Este período ye coincido cumo ls [[Seclos Scuros]]. L castelhano pus, será la lhéngua que zde l seclo XVI até l zaparecimiento formal de l reino an [[1833]] que se ampregue ne ls decumientos i atos cun caratere oufecial, i l galego la lhéngua que de fato se ampregue puls sous habitantes.
=== L reino de la Galiza na lhiteratura mediebal ===
L reino de la Galiza tenu na Eidade Média ua grande projeçon para [[Ouropa]], nun solamente pula sue lhéngua, la mais amportante de la lhírica de to Ouropa depuis de l [[Léngua ocitana|ocitano]], mas tamien por ser un centro de cristandade i pula sue lhonga stória, que l fizo çtacar antre todos ls reinos peninsulares de maneira singular. Drento desta projeçon çtaca-se l lhibro de graburas coincido cumo “L remanse de Ponthus i Sidoine”, scrito na [[Fráncia]] ne l seclo XIV, testemunha de sceçon que dá buona cunta de l antresse que çpertaba l reino de la Galiza, i que cunta las façanhas de l príncepe galego ''Ponthus''.
La stória de l príncepe Ponthus ampeça cula ambason de l rei muçulmano Broada, filho dun poderoso sulton, que zambarca na Corunha cun un eisército de 30.000 homes, adonde bence l rei de la Galiza, chamado Thibour. Un nobre de la corte lhogra salbar treze cabalheiros, para alhá de l heirdeiro maior Ponthus, que se silan ne l Reino de la [[Bretanha]], adonde moran durante trés anhos. Un die ye lhebado la corte de l rei de Bretanha, adonde conhece a la princesa, i ambos namoran-se.
Al pouco ls muçulmanos atacan Bretanha, i Ponthus lhogra ua bitória definitiba salbando la Bretanha, pul qual l rei l nomeia cundestable, mas ye caluniado pul cabalheiro Gannelet, i decide ir bibir na fraga de [[Brocelianda]]. Al pouco las artimanhas de Gannelet fázen que Ponthus biaje al Reino de la Anglaterra adonde cunsegue nun solamente cunciliar la paç antre ls reis de [[Irlanda]] i [[Anglaterra]], mas el própio salbar l reino dun ataque muçulmano. Cunhecedor de l amor que Sidoine inda professaba por el, marcha de Lhondres para la Bretanha la se casar culha i cunsegue juntar ua poderosa frota de bretones, normandos i franceses, que atacan cunjuntamente l eisército muçulmano situado na Corunha, adonde son çtruídos junto cul sou rei Broada. Recuperado l trono de la Galiza, i lhibre de acupaçon, Ponthus rencontra-se cula sue mai, la reina galega, i cul sou tio l conde de las Stúrias. Finalmente Ponthus i Sidoine son coronados reis de la Galiza i de la Bretanha.
== La negaçon de l reino de la Galiza ==
Na storiografie oufecial{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}, i zde datas recentes de la andependéncia pertuesa, quedou ancluído l reino de la Galiza drento de l reino de Lhion i mais tarde de Castielha.
Passado la [[andependéncia de Pertual]] an [[1128]] i la cunformaçon de la monarquia lheonesa (mais tarde castelhano-lheonesa), l reino de la Galiza ampeçarie a perder la sue anfluéncia progressibamente na proclamaçon de ls reis eibéricos. Datas i fatores decisibos para la perda de poder i anfluéncia na política de ls reinos spánicos por parte de la nobreza galega fúrun:
* L assassinato de [[Inés de Castro]];
* An Pertual la [[reboluçon de 1383-85]] cula proclamaçon de la nuoba [[dinastie de Abis]] (cula muorte de l [[Conde Andeiro]] i la supresson de la [[Dinastie de Borgonha|anterior dinastie]] i de ls antresses de ls nobres tradicionales pertueses (repersentada pul [[João de Pertual (1349)|anfante D. João]], un de ls filhos de Inés de Castro)
* Na [[Spanha]] la coroaçon de [[Isabel I de Castielha|Isabel la Católica]] i l ampeço an [[1492]], que benerie, segundo alguns outores, a retirar poder als nobres galegos.
== L ampeço dua maior dependéncia ==
{{AP|[[Guerra de Sucesson de Castielha]]}}
La eisecuçon de l [[Mariscal Pardo de Cela]] por parte de l [[reis católicos]] nessas datas i l fracasso galaico-pertués na guerra pula sucesson antre Isabel la católica i [[Joana, princesa de Castielha|Joana]] chamada la “Eicelente Senhora” an Pertual i “la Beltraneija” an Castielha. Nessa guerra pula sucesson, [[Pedro Álbares de Soutomaior]], nobre galego, capitaneou la rebolta de nobres galegos i pertueses (acumpanhados de l própio [[Afonso B de Pertual|Afonso B]]) para la coroaçon de la reina de l sou partido, Joana.
Estes dous fatos, la perda de la cabeça de l Mariscal i l fracasso de la rebolta pula sucesson ne l [[reino de la Spanha]] serbirian de argumiento para ua storiografie galega cumo simblo de l fin dua etapa de capacidade de anterbençon política i ampeço de la decadéncia de l Reino de la Galiza.
[[Catadorie:Stados zaparecidos de la Ouropa]]
[[Catadorie:Stados reales zaparecidos]]
[[Catadorie:Reino de la Galiza]]
roa8qd3kbkizdrmc359trhzn1r41lx0
108012
108011
2026-08-18T16:19:02Z
臺灣象象
15477
Reverted 6 edits by [[Special:Contributions/~2026-45389-07|~2026-45389-07]] ([[User talk:~2026-45389-07|talk]]) to last revision by ~2026-30875-10 (TwinkleGlobal)
108012
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
L '''Reino de la Galiza''' ([[seclo V]] - [[1833]]) fui ua antidade política ne l noroeste de la [[Península Eibérica]]. La sue stenson territorial, einicialmente de proporçones mui maiores a la atual [[Galiza]], fui eiboluindo al lhongo de ls seclos.
== Território i Cunceito ==
La Gallaecie passou de ser ua porbíncia remana a albergar un reino pulas manos de l [[suebos]]; çtacados outores coetáneos a la fin de la dominaçon remana falában dua Gallaecie que possuía proporçones mui maiores que la atual Galiza, cujos lhemites permanécen praticamente antatos até l [[seclo XII]], momiento ne l qual [[Reino de Pertual|Pertual]] parou de pertencer a la [[Galiza]] i [[reino de Lhion]], para cobrar personalidade própia.
L território de la Galiza nesta época (seclos IV-V d.C) aparece relatada por numerosos outores de la época, assi l storiador i teólogo galaico-remano [[Paulo Orósio]], la ampeços de l seclo V d.C., splica na sue obra ''Storiarun'' que ''Cantabri eit Astures Gallaecie probinciae portio sunt''<ref>Orosius.Storiarun (VI,21),ed. Torres, 1985,p.569:"Cantabri eit astures Gallaeciae probincia portio sunt".</ref>, esto ye, Cántabros i Astures fázen parte de la porbíncia de la Galiza, eideia que l cronista bracarense [[Idácio]] reflete de eigual modo na sue ''Crónica'' an meados de l seclo V d.C, adonde chama ''Campus Gallaeciae'' (Campos de la Galiza) a la grande prainada coincida hoije cumo [[Tierra de Campos]], na atual [[Castielha-Lhion]]. Posteriores outores cumo [[Santo Isidoro]], ne l [[seclo VII]] cuntinan a fazer finca-pie na stenson de la Galiza, yá sob l domínio besigodo assi na sue obra [[Etymologiae]] matiza que "Asturia i Cantabria, son regiones sitas na Galiza", ''regiones partes sunt probinciarun (?) sicut in Gallicia; Cantabria, Asturia.''<ref>Isidoro, Eitimologies, XIV, 5, ed. Oroç/Marcos/Díaç, 1982, ps. 20-21.</ref>
[[Fexeiro:Escudo reino de galicia.jpg|thumb|left|250px|Escudo de l reino de la Galiza eilustrado an L´armorial Le Blancq. Bibliothèque nationale de France. 1560.]]
Ls outores pónen de relebo la polissemia de l cunceito, por un lhado ua Galiza ampla, ua porbíncia remana que ancluía l território cumprendido antre [[Fisterra]] até a la atual [[La Rioja]], adonde se ancuntrában [[galaicos]], [[sturianos]], [[cántabros]], [[baceos]] i outros pobos, i por outro lhado la Galiza propiamente dita, l território que nun sendo nin ástur nin cántabro, staba habitado (antre outros) puls galaicos, i que le darie l nome a to l noroeste peninsular até al seclo XII.
Cula chegada de ls suebos zde la Ouropa central an [[411]] d.C.<ref>[[411]] d.C. ye cunsidrado por bários outores cumo l anho ne l qual "Ls suebos tornan las sues spadas an arados, i ampeçan la eimediata cunhaige de monedas", páigina 161, ''L comezo de la nosa Eidade Medie'', Xoán Vernárdeç Bilar, 2003, Toxosoutos S.L., ISBN 84-95622-80-7, "chegada de ls suebos i foedus cun Roma", páigina 127, Anselmo Lhópeç Carreira, in seçon "Eidade Média" de la ''Storia de Galicia'', Ed. La Nosa Tierra, ISBN 84-89138-65-6.</ref>, la Galiza para de ser ua porbíncia remana ([[Gallaecie]])<ref>"An [[411]], un ''foedus'' cul amperador Honório assina als suebos la porbíncia de la Gallaecie, nas sues regiones mais oucidentales". Páigina 73, Ramón Billares, ''Storia de Galicia'', 2004, Ed. Galaxia, ISBN 84-8288-655-X.<br />Mas, outros outores cumo Caamaño Géstio (n´''La Gran Storia de Galicia. La Galicia Romana. Belume 2: Eiquenomía, Sociadade, Relixión i Arte; L Mundo Suébico'') nega tal possiblidade: ''Hoije an die parece un fato cumprobado que ls pobos bárbaros que ambaden la península fan nel pula sue cunta i nó, cumo se cria, mediante un pato cun ls remanos, ambora este si eisistisse cun ls besigodos.''</ref>, para se tornar finalmente nun reino cula corte fixada an [[Braga]], un reino que ls suebos tentarian depressa acrescentar pul sul a la custa de l [[Ampério Romano|Ampério Remano]], ancorporando al sou domínio i de jeito permanente buona parte de la parte de la porbíncia remana de [[Lusitánia]], chegando a fazer-se temporalmente cula capital, [[Emerita Augusta]] ([[Mérida]])<ref>{{Ref-lhibro| outor =Caamaño Géstio, José Manuel| títalo =La Gran Storia de Galicia. La Galicia Romana. Belume 2: Eiquenomía, Sociadade, Relixión i Arte; L Mundo Suébico| anho =2007| publicaçon =Arrecife Eidiciónes | id =ISBN 978-84-96931-06-0}}</ref>, , i tornou-se nun reino cun capital an [[Braga]]. Un reino que ls suebos tentarian acrescentar pul sul a la custa de l Ampério Remano, ancorporando al sou domínio i de modo permanente, buona parte de la parte de la porbíncia remana de la [[Lusitánia]], chegando a fazer-se temporariamente cula capital, Emerita Augusta ([[Mérida]]), que finalmente serie abandonada.
Passado la [[batailha de Bouillé]] an [[507]], ls besigodos son spulsos de la [[Gália]] (fuora la Setimania) puls [[francos]], sob l comando de [[Clóbis I]].
Depuis de l seclo VI, l nome de ''Spania'' (Spanha) benerie perder l seneficado geográfico que tenie até anton, para chamar l território gobernado puls besigodos. Al mesmo tiempo, "Galécia" (Galiza) tornar-se-iba l nome de l território gobernado puls reis suebos. La [[Península Eibérica]] quedaba repartida assi an dues antidades admenistratibas, [[Spania]] i [[Galécia]] , mantendo-se durante de l mesmo modo durante mais de cinco seclos.
L fin de las monarquias sueba i bisigoda nun cambiarie yá esta nuoba nomeaçon de la [[Península Eibérica]], que quedaba partilhada assi an dues antidades geográficas, [[Spánia]] (Spanha) i [[Gallaecie]] (Galiza), mantendo-se de l mesmo jeito durante mais de cinco seclos. Éran assi ousadas fórmulas tales cumo ''Galletian eit Ispanian''<ref>Martín, 1995, p.433.</ref>,''Spaniae eit Galiiciae''<ref>Vishko, 1984, p.339</ref>, ''Spaniis eit Gallicis regionibus''<ref>1088, outubre, 15. Mansilla, 1955, doc 27, p.43</ref>, persentes al lhongo de to la Eidade Média.<ref>Lhópeç Teixeira, 2005, p.243</ref>.
Ne l ampeço de l seclo XII, la ampla [[Galiza]] ampeçou a fragmentar-se, nomeadamente an [[1108]] cula andependéncia de Pertual, i que acabarie por scluir [[Lhion]] (cun [[Stúrias]] i [[Stremadura]]) i la [[Castielha]], tornando-se an reinos própios. La finales de l seclo XII, Galiza, Lhion, Castielha i Pertual yá éran reinos defrentes.
== La ourige de l reino ==
[[Fexeiro:Gallaecia-suev.png|thumb|right|300px]]
La ourige de l reino ancontra-se ne l seclo V d.C., quando ls [[suebos]] definitibamente se assentan na antiga porbíncia remana chamada ''[[Galécia]]''. Estes, ancabeçados pul sou rei, [[Heirmerico]] (que assinara un ''foedus'' cul amperador remano Honorio, pul qual les cuncedie la soberanie, ó seia, a total andependéncia de Roma), fixarian la sue corte na antiga [[Bracara Augusta]], criando assi l que se chamarie ''regnun sueborun'', ''regnun galliciense'' ó Reino Suebo, ampeçando l sou reinado an 409. An 449, l purmeiro rei suebo nacido na [[Galiza]], [[Requiário I]] (filho de [[Réquila I]], nieto de [[Heirmerico]]), decide cumberter l reino an [[católico]], al eigual que la maiorie de la sue populaçon, inda que de [[465]] la [[550]] tornar-se-iba al [[arianismo]].
Nun seclo mais tarde, las defrenças antre ls natibos [[galaicos]] i ls suebos ampeçarian a zaparecer, i este fato tenerie cumo resultado que ls outores cuntemporáneos se refiran al reino nesse momiento cumo ''Galliciense Regnun''<ref>''Storia Francorun''. Griegorio de Tours.</ref>, i als reis andistintamente cumo ''Regen Galliciae''<ref>''De scritoribus eclesiasticis''. Sigebertus Gembalensis.</ref>, ''Rege Sueborun'' ó ''Galleciae totius probinciae rex''<ref>RISCO, M., Spaña Sagrada 40- 41.</ref>, mesmo ls bispos cumo [[Martico de Dume]] seran reconhecidos cumo eipiscopi Gallaecie<ref>''Martini Eipiscopi Vracarensis Oupera Omnia'' pp. 288-304.</ref>. Todo esto propicia que ne l seclo VI d.C., puodamos yá falar de la eisisténcia de l Reino de la Galiza.
== L reino de la Galiza na monarquia bisigótica ==
An 585, Lheobigildo, rei bisigótico de Spania i Setimania, cunsegue acabar cula andependéncia política que ls reis suebos mantibírun na Galiza zde [[409]], derrotando l redadeiro rei suebo, Andeca. Zde essa altura, l território de la chamada anton Galécia, passa a fazer parte de la órbita de poder de Toledo, donde ls monarcas bisigóticos eisercian l sou poder depuis de séren spulsos de la Galia puls [[francos]]. L período de gobierno bisigótico na Galiza nun supós nanhue mudança brusca, de modo que, fuora las dioceses situadas na Lhusitánia, las dioceses galhegas cuntinórun a zambolber la sue atibidade cun normalidade, mantendo-se atibas las dioceses de [[Braga]], [[Porto]], [[Tui]], [[Eirie]], [[Britonia]], [[Lugo]], [[Ourense]], [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[Coimbra]], [[Lamego]], [[Biseu]] i [[Idanha]].
La ourganizaçon territorial heirdada de seclos anteriores nun mudou, i mesmo las eilites culturales, tanto relegiosas cumo aristocráticas, aceitórun ls nuobos monarcas, que anque tenéren la sue corte an Toledo, assumian l cuntrolo político de trés antigos reinos; Spanha, Setimania i la Galiza; assi, ne ls cuncílios relegiosos, cumo de Toledo an 589, stában persentes ''eipiscoporun totius Spaniae, Galliae eit Gallaetiae''<ref>[http://la.wikisource.org/wiki/Chronicon_(Iohannes_Viclarensis) ''Chronicon Iohannis Biclarensis'' 590.1 = bb 330-341.]</ref> ó seia, bispos de to Spanha, Galia i Galiza, esta cuncepçon tripartita ancontra-se al lhongo de l gobierno bisigótico zde 585, defrenciando mediante dibersas fórmulas las trés antidades bisigóticas ne ls decumientos cumo; ''fines Spanie, Gallie, Gallecie''<ref>[http://www.zeno.org/Geschichte/M/Delbr%C3%BCck,+Hanes/Geschichte+dar+Kriegskunst/2.+Teil.+Die+Germanen/4.+Buch.+Dar+%C3%9Cbergang+anes+Mittelalter/3.+Kapitel.+Dar+Berfall+dar+urspr%C3%BCnglichen+germanisch-romanischen+Kriegsberfassung/Dar+Text+dar+Gesetze ''Wamba Lhex''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó ''Spaniae eit Galliae bel Gallitiae''<ref>[http://www.beneditus.mgh.de/quellen/chga/chga_045t.htn ''Synodus Toletana tertie''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, antre outras. Neste cuntesto, çtaca-se la figura de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso de Braga]], bispo galaico de ascendéncia bisigótica, famoso pulas numerosas fundaçones lhebadas a cabo por el an to l oucidente peninsular, quaije siempre an lhugares scondidos nas muntanhas i mesmo nas ilhas, subressaindo-se la sue austeridade.
Las derradeiras décadas de la monarquia bisigótica fúrun de marcada decadéncia, debido, an buona parte, a la reduçon de l comércio cun ua amportante reduçon de la circulaçon monetária, cunsequéncia direta de la amposiçon de l poder muçulmano la percípios de l seclo VIII ne l mediterráneo sul. La Galécia ber-se-a la afetada pulas mesmas pautas. Fui anton que [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso]] denunciou un stado generalizado de retrocesso cultural, perda de la dinámica de tiempos atrás, i an seguida abrolhou un cierto grau de çcontentamiento ne l alto clero galaico. Assi, ne l X Cuncilio de [[Toledo]], an 656, Fruituoso, pertencente la círclos de poder bisigóticos, assumiu la cadeira metropolitana de [[Braga]], acuntendo esto a la prébia renúncia de l sou titular Potamio, quien ademales reconhecie splicitamente la crise de la bida eclesiástica. Na mesma ocasion, ls eilhi reunidos anulában l testamiento deixado pul bispo Recimiro de Dume, pus nel doaba las riquezas de la diocese-mosteiro als pobres.
La crise final bisigótica remontarie al reinado de Égica. Este monarca declarou heirdeiro al sou filho Witiza i yá an bida associou-lo al trono, an 698, ambora la lhei bisigótica oubrigasse a la eileiçon dun nuobo rei i nun a la trasmisson heireditária. Dita associaçon cunsistiu an antregar-le l gobierno de la Galiza, eisercendo cumo rei cun capital an [[Tui]]. Witiza eirie ser rei de la Galécia pul menos até a la muorte de l sou pai, l que supone ua situaçon nuoba nesta etapa final i cunflituosa de la monarquia bisigótica, eibidenciando la atibidade política que la Galiza cunserbaba cien anhos depuis de l fin de la monarquia sueba. An 702 cula muorte de Égica, Witiza assume tamien l gobierno de Spania, trasladando-lo la Toledo adonde gobernarie até 710. Depuis de la sue sue muorte, un setor aristocrático bisigótico ampediu la chubida al trono de l sou filho Áquila, ampondo pula fuorça la Rodrigo, l que supós un cunflito cebil antre ls sous partidários i ls de ls filhos de Witiza. Será an 711 quando ls einimigos de Rodrigo cunseguiran que un eisército muçulmano cruze l [[streito de Gibraltar]] i apersente batailha la Rodrigo an [[Guadalete]], adonde este ye derrotado, fato que marca l fin de l gobierno bisigótico an Spania, i que terá ua trascendéncia stórica total para las dues restantes antidades políticas: Galécia i Setimania.
An [[715]], [[Abd al-Aziç ibn Musa]] casa-se cula biúba de Rodrigo, de nome Eigilona antitulada ''reginan Spanie''<ref>Crónica Mozárabe, ed. Lhópeç Pereira, 1980a, ps. 76-79: "cun reginan spanie in coniugo copulatan.</ref>, cunfirmando la cuntinidade dinástica, trasferida assi lhegitimamente al gobernador muçulmano. Cun este fato, ls gobernantes muçulmanos cunsiderórun-se politicamente cuntinadores de l anterior stado i assumiran ls atributos detidos antes puls reis bisigóticos de Toledo. Desta forma, cula cunquista de to la ''Spania'' puls muçulmanos, para alhá de las sues frunteiras, ls emires cordobenses serien coincidos cul títalo de rex Spanie<ref>ed. Lhafuente Alcántara, 1867, p. 166.</ref>. A partir desse anstante ampeça ua nuoba cuncepçon geográfica, pus Spanha bai ser l nome cul qual se zeigne l território muçulmano, i Galiza al território crestiano. Assi, l storiador Al-Maqqari deixa claro la stenson de l domínio muçulmano al referir-se a la cunquista de ampeços de l seclo VIII:
Nun quedou lhugar sin dominar an Al-Andalus se scetuamos parte de la Galécia.
== La formaçon de la nuoba monarquia na Galécia ==
Passado la queda de las porbíncias de Spania an [[711]], i de la Setimania an 719, sob domínio muçulmano, la Galécia fui la antidade admenistratiba na península eibérica cun menor persença muçulmana, mantendo las sues struturas sócio-eiquenómicas heirdadas de l passado galaico-remano i suebo. Assi, este território de l Mar Cantábrico até l riu [[Douro]], que yá fura pouco lhigado al gobierno bisigótico zde Toledo, nin al sou heirdeiro político l Emirado [[Omíadas|Omíada]] de [[Córdoba]], an redadeira anstáncia submetido la [[Damasco]]. La decadéncia i l final zaparecimiento de l stado bisigótico, supós un bazio de poder central, propiciando que ls nobres lhocales galhegos, sturianos i bascos de l momiento, eimergessen cun fuorça zde ls sous senhorios, que tentaran acrescentar bien pula bie de la diplomacie, mediante patos i casamientos, bien cumo pula bie de las armas, percurando ampor-se delantre ls demales.
An cuntreste, i anque de la aparente cumbulson política de ampeços de l seclo VIII, la rede eclesiástica galhega nun sofriu alteraçones demasiado perfundas, i anquanto las [[Stúrias]] cuntinórun a carecer de sé eipiscopal até finales de l seclo IX, la [[Galiza]] mantebe ua total cuntinidade relegiosa zde la época galaico-remana, pul menos an trés [[diocese]]s: Lhugo, Vritonia-Mondonhedo, i Eirie, adonde ls sous bispos residiran ininterrutamente nas sues respetibas sés, i nominalmente noutras cinco: Braga, Ourense, Tui, Lhamego i Dume. De cierto , delantre la ansegurança político-relegiosa, ls bispos destas dioceses residiran noutras sés, aliás an Lhugo acuolhírun temporariamente ls bispos de [[Braga]] i [[Ourense]], na diocese de [[Eirie]] ls de Tui i Lhamego, i an Britonia-[[Mondonhedo]] l de [[Dume]].
Este cuntesto ye de defícel anterpretaçon stórica pula caréncia dua documentaçon própia de la época (seclos VIII i IX). La purmeira mençon a ua personaige cun atribuiçones senhoriales passado de la derrota bisigótica, ancontra-se nun decumiento de 812 chamado ''Testamentun Regis Adefonsi'' (testamiento de l rei Afonso) l qual çcribe un nobre de nome [[Pelágio de las Stúrias|Pelágio]]( ''Pelagius''), que tenerie lhutado na region de [[Stúrias]] nua rebuolta contra l poder muçulmano an [[Cobadonga]], possiblemente senhor de l território adonde queda [[Cangas de Onís]], adonde tenerie bibido an meados de 710, sendo l ciclo de crónicas de [[Afonso III]] que l çcribe cun maior detalhe, anque a ser posterior.
Nas crónicas cumo la de Bizantino-arábigo ó la Crónica Moçárabe, redigidas an 741 i 754 respetibamente, nun se menciona nin la figura de [[Pelágio de las Stúrias|Pelágio]], nin la sue rebolta an Cobadonga, l que segundo outores atuales pónen an dúbeda seriamente la relebáncia ó la própia eisisténcia de l mesmo Pelágio i de l mito de Cobadonga. Las alusones muçulmanas la esta rebelion, assi ne l Ajbar Machmua diç-se: "Ls galhegos, aprobeitando la cuntenda cebil antre ls muçulmanos ne ls meados de l seclo VIII, sublebórun-se contra l eislan i apoderórun-se de to l çtrito de Stúrias", tamien [[Ahmed Mohammed al-Maqqari|Al-Maqqari]] faç mençon a esto: "Diç Isa bien Ahmad Al-Razi que an tiempos de Anbasa bien Suhain Al-Qalbi, argueu-se an tierras de Galiza un asno salbaige chamado Belai", sin bien ye cierto que estas, bien cumo las crónicas crestianas, fúrun scritas hai mais de seclo i meio depuis destes supostos acuntecimientos.
Las refréncias mais çcritibas deste nobre chamado ''Pelagius'', chegan la finales de l seclo IX, adonde son numerosas las ouriges que se le adjudican zde las tardies crónicas crestianas. Para la Crónica Albeldense, Pelágio era nieto de Rodrigo, derradeiro rei bisigótico de Toledo, para la Crónica Rotense fui scolhido an cunciliun puls própios astures cumo oubrigaba la lhei eiletiba bisigótica, i para outras fuontes fui mesmo çcendente de l própios Lheobigildo i Recaredo ó filho de l duque besigodo, Fáfila. An qualquier causo, l solo que se puode afirmar ye que la figura de Pelágio, cumbertida an mito, possiblemente se baseou nun de ls muitos senhores crestianos de la Galécia nesse momiento, tenendo ua relebante amportança ne l chamado Reino de ls Astures la ampeços de l seclo VIII, zde la sue modesta corte an [[Cangas de Onís]], algo que nun entra an zacordo cul relato de l muçulmano Al-Maqqari que l çcribe cumo: "un anfiel chamado Belai, natural de Stúrias na Galécia". Este serie sucedido pul sou filho chamado Fáfila, mas por cúrtio spácio de tiempo.
== Ourige i cunsulidaçon de l ''Regnun Christianorun'' ==
Cula muorte de [[Fáfila]], las crónicas afonsinas relatan la antrada dun senhor territorial chamado Afonso, de ourige cántabra, que se tenerie casado cula armana de Fáfila ampliando cun esto ls sous domínios. Assi l pequeinho reino/senhorio ampeçado por Paio medra pula bie matrimonial perdendo la sue cundiçon stritamente astur, para ser ua antidade adonde l caráter crestiano, i subretodo l mesmo quadro geográfico, serien ls puntos de ounion antre estes senhores cántabro-astures que eirien acrescentando i unificando cun outros territórios l sou própio domínio. Passamos assi dun pequeinho reino/senhorio ne l ouriente sturiano, a un território maior que será cul tiempo outoproclamado cumo ''Regnun Christianorun'', ó reino de l Crestianos, pus fui l fator relegioso, lhibre de bassalaige dreita la [[Córdoba]], un amportante pretesto para la antegraçon de l defrente pobos de to la Galécia.
Las crónicas splican esta spanson territorial por meio "repoboaçones", sugerindo que Afonso I, repobou: "Stúrias, Primorias, Lhiébana, Trasmiera, Sopuerta, Carranza, Bardulia i la parte marítima de la Galiza". Mas, la análeze arqueológica i documental ten demunstrado an datas recentes que to l norte i noroeste peninsular fui habitado siempre pulas mesmas gientes, lhougo, debemos perceber tal afirmaçon nun cumo ua repoboaçon de gientes subre ua tierra zabitada, senó cumo un ourdenamiento sob un poder senhorial, ye dezir sob la sfera de anfluéncia de Afonso I subre uns territórios que bibian a la borda dua outoridade statal superior.
An 757 Afonso I ye sucedido pul sou filho Froila, passado este assassinar l sou armano Bimara nas çputas por heirdar l trono paterno. Este acrescientou ls domínios de ls sous progenitores para alhá de la cordilheira Cantábrica, tenendo de fazer frente la numerosas reboltas, pus nun todos ls nobres galhegos aceitórun la sue outoridade, cumo mostra la redaçon rotense de la Crónica de Afonso III adonde diç:
"Als pobos de Galiza, que contra el se rebelórun, benceu-los i submetiu a to la porbíncia la fuorte debastaçon."
Depuis de onze anhos de gobierno, Froila ye assassinado por un setor de la nobreza que se oupunha. Mas nun fui l sou filho Afonso, l que mais tarde serie coincido cumo [[Afonso II]], l que l sucediu, pus un nobre de nome Aurelio acediu al trono apoiado por un setor aristocrático afin política ó territorialmente a el, çlocando la Afonso II de l gobierno. La ourige de Aurelio, quien gobernarie de [[768]] a [[774]], ye ancierta cumo la maiorie destes "princeps" ó senhores cun atribuiçones reales. Las dues redaçones de la Crónica de [[Afonso III]] bénen coincidir praticamente ne l mesmo, tubo de fazer frente a ua rebelion camposina, cuncretamente la Crónica Rotense splica: "Ne l sou tiempo ls homes de cundiçon serbil arguírun-se an rebelion contra ls sous senhores, mas, bencidos pula diligéncia de l rei, fúrun reduzidos a la antiga serbidon", populaçon camposina lhocal que fui entrando an dependéncia ne ls domínios agrários de la nobreza i de la Eigreija, i ouposta antoce al porcesso de restauraçon de la outoridade de l monarca, percebida esta nun sentido político-anstitucional.
Muorto, [[Aurelio]], un nuobo nobre de nome [[Silo]] ([[774]]-[[783]]), toma por mulhier la Adosinda. L fato de l lhegítimo heirdeiro Afonso cuntinar la nun poder aceder al trono, faç pensar a numerosos outores que Silo cuntou cula ajuda de la mesma façon nobliária que apoiou la chubida de Aurelio. Del, custa que era un, "alheno a a tierra", i pul fato de anstalar an Prabie la sue corte, çlocando-la de l ouriente sturiano ata l oucidente, i de tenr tierras ne l ouriente galhego, parece que la sue ourige se situou nas tierras oucidentales de Stúrias i ourientales de Galiza. L Diploma de l rei Silo, que assegura que l príncepe Silo tenie propiadades nas prossimidades de la cidade de Lhugo, reforça la tese de la sue ourige oucidental. Tamien este soberano tubo de fazer frente ne l sou reinado a ua rebolta de ls pobos galhegos, cuntinaçon sin dúbeda de las habidas contra ls reis [[Froila I]] i [[Aurelio]]. Assi l cronista Sabastian cunta: "Als pobos de Galiza que se rebelórun contra el, benceu-los an cumbate ne l Monte Cubeiro i submetiu-los al sou ampério". Cun sigurança la natureza desta rebelion seia la mesma de las anteriores: la ouposiçon a la antegraçon forçosa nua strutura estatal superior.
Outra beç a la muorte de [[Silo]], acede outro senhor territorial, [[Mauregato]] ([[783]]-[[788]]), que se rebela contra ls oufeciales de palácio, apoderando-se de l reino de Silo fazendo que Afonso II se tenga de silar nas tierras de la sue mai, la basca Munia. Las crónicas afonsinas omiten a las bezes l sou reinado, i la maiorie fázen nel tirano i usurpador. Assi i to, l sou reinado fui cuntemporáneo de la fabricaçon dun hino apostólico la Santiago, i de la amportante querela adopcionista. Finalmente, sobe al trono [[Bermudo I]], apelidado "l Diácono", antre [[788]] i [[791]] passado suceder la Mauregato. Alguns outores apuntan a la Galiza propiamente dita, cumo possible brício de la sue mai, l que somarie apoios ne l oucidente de l reino, i aliás, l acesso al poder sin nanhun tipo de dificuldade faç supor que cuntou cul apoio de la mesma nobreza que apoiou la Mauregato na cimeira de l poder. Las crónicas afonsinas splican la sue binculaçon familiar cun Aurelio, fazendo-lo armano deste, i finalmente remontando la sue ourige al ''dux'' besigodo Pedro, tamien nun faltan decumientos mediebales que asseguran que casou cun ua aristocrata galhega de nome, Ursinda, nieta de l conde [[Sisebuto]] de [[Coimbra]] i filha de l rei besigodo [[Bitiza]], pus eisistia la necidade eideológica de fazer antroncar a estes senhores territoriales cul passado besigodo para dotá-los de poder lhegítimo, ua custante neogótica. L que cun certeza si sabemos, ye que an [[791]] parou de gobernar, sendo sucedido por Afonso II, quien si apersentaba outénticos atributos reales i cujo gobierno serie de special amportança para la Galiza.
== Afonso II i tumba apostólica ==
Passado un período de cunflitibidade antre ls defrentes ''princeps'' stur-galaicos, cul reinado de Afonso II acunte ua amportante mudança política, passa-se dua aneixaçon pula fuorça a la antegraçon pacífica de l ''populos Gallecie'' ("pobos de la Galiza") ne l teta de la Corona. Sin dúbeda l reinado de Afonso II supós un amportante abanço ne l porcesso de cunsulidaçon de la anstituiçon Monárquica, l qual fixo pensar la mais dun que debiu ser beneficioso pa l cunjunto ls antresses propiamente galhegos, aliás este monarca passou la sue anfáncia sendo eiducado an Samos, talbeç na família dun poderoso magnate galhego, que adotou acunter cun muitos de ls reis sucessores. L berdadeiro ye que parece haber ua coincidéncia de antresses políticos cun ls galhegos, tales cumo dous acuntecimientos stóricos de grande relebáncia na sue época, cumo son las relaçones de to la Galiza cul reino franco i la crise relegiosa probocada pula querela adopcionista, ampeçada presumiblemente na época de Mauregato i que se prolongou ne ls reinados de [[Bermudo I]] i l própio [[Afonso II de las Stúrias|Afonso II]]. dous fatos stóricos de fundamental trascendéncia que falan ls anales carolingianos i que silenciórun antressadamente ls cronistas de Afonso III (866-910).
De este jeito, anquanto las Crónicas de l ciclo afonsino agachan ls cuntatos políticos stablecidos antre ls monarca galaicos i ls carolíngios, las fuontes francas cunfirman la assisténcia de bispos de la Galiza al [[sínodo]] de [[Ratisbona]] an 782, i tamien al cuncilio de Fráncfort, adonde assisten bispos de ''Italiae, Galliae, Gothiae, Aquitaniae, Galleciae'' <ref>[http://de.wikisource.org/wiki/ADB:Rethel,_Alfred].</ref> an 794 l de maior relebáncia de todos ls celebrados ne ls tiempos de Carlomagno, pus nel tratou-se l tema de l adopcionismo, que afetaba la ounidade relegiosa de Oucidente. Al mesmo tiempo, ls anales francos dan ambora de l ambio de ambaixadas por parte de Afonso II l Casto, que ye coincido tanto ne ls ''Annales Regni Francorun'' bien cumo na ''Bita Karoli Magni'' cumo ''Hadefonsi regis Galleciae eit Asturiae''<ref>[http://www.thelatinlibrary .com/annalesregnifrancorun.html ''Annales Lhaurissense Maiores''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó seia, rei de la Galiza i de las Stúrias ó mesmo cumo ''Galletiarun principis''[15] (príncepe de las Galizas) segundo la Bita Hludobici i rex Gallaeciae[16] segundo la cronica mediebal de Heirmann de Reichenau, scrito ne l seclo XI. An to l causo, las relaçones antre Carlomagno i este monarca debírun ser mui streitas, pus l cronista Eiginardo na ''Vita Karolis'' afirma que quando Afonso II ambiaba mensageiros ó cartas al rei de l francos, querie ser chamado ''propiu sunn'', ye dezir, l sou bassalo.
Assi i to, l fato mais çtacable ye ne l sou reinado porduzir-se la çcubierta ó "ambençon" de la tumba dun de l doce apóstolos de [[Jasus Cristo]], [[Santiago l Maior]]. Tal acuntecimiento sucediu ne l lhugar chamado Cumpostela, i de la mano de l bispo Teodomiro de la diocese de Eirie, aliás l ónus político-relegiosa que este fato stórico tenerie nun momiento ne l que la monarquia staba a necessitar de simblos antegradores.
Na Eidade Média "l culto a un santo bien podie ajudar a moldar un reino", i assi Afonso II decide custruir ua eigreija, que se bien nun fui ua obra de grande ambergadura, supunha la purmeira piedra que mais tarde serie la alfaia de l románico ouropeu.
Anque de l casual desta çcubierta, la maiorie de ls storiadores cuntemporáneos bénen neste fato ua "ambençon" cun claros fines políticos, bien cumo relegiosos, percipalmente motibados pula crise relegiosa de l adopcionismo que amplicarie la criaçon dua eigreija na Galécia andependiente de la moçárabe cun sé an Toledo, de la que staba lhigada zde la fin de l poder suebo an Braga. Ls partidários desta postura oupinan que la ambason muçulmana fui l fator de base que splica la çcubierta de la tumba de l apóstolo Santiago an [[Galiza]], i nun an Spania; porque fui la antiga porbíncia remana de Galécia la sola que quedou a la borda de la maré muçulmana que alagou la [[Península Eibérica]] an 711. De fato, esta çcubierta ó "ambençon" de l ataúde tubo lhugar ne l reinado de Afonso II (791-842), mas fui ne l período eimediatamente predecessor que se punirun las bases eideológicas que iba ser, de eimediato, l achado "casual" de l ediclo cumpostelano pul bispo Teodomiro de Eirie, antre 818 i 847. Tanto Mauregato quanto Bermudo I son cuntemporáneos de la querela adopcionista, de l "Comentairos a la Apocalipse", atribuídos la [[Beato de Lhiébana]], i de la fabricaçon de l purmeiro Hino lhitúrgico specífico an honra de Santiago, que se associa cul rei Mauregato atrabeç dun [[acróstico]].
=== Período i lhinhaige ramirense ===
[[Fexeiro:20060630-Oviedo Santa Maria del Naranco.jpg|225px|thumb|right|300px|Atual eigreija de [[Santa Marie de l Naranco]]. Antigo paço rial de [[Ramiro I]] ne ls alredores de [[Obiedo]]. s. IX d.C.]]
L fundador de la dinastie de l Ramíreç, [[Ramiro I]] ([[842]]-[[850]]), passou a la stória cumo un monarca enérgico: ls cronistas l antitulórun ''Birga Iustitiae'' (berga de la justícia), dado que derrotou cun brebidade àqueles que se rebelórun<ref>Lhópeç Teixeira, 2003, p.109</ref>. Assi i to, paradoxalmente el própio acediu al trono ancabeçando ua rebolta contra l heirdeiro lhegítimo, l nobre de palácio chamado [[Nepociano]], cunhado de [[Afonso II]] l Casto, que cuntaba cul apoio de la nobreza ouriental de la Galécia, tal qual anforman la crónica albeldense i rotense<ref>Barbero, La i Bigil, M.,oup. cit., p.324</ref>.
[[Ramiro I]], que se ancontraba na percura de mulhier na [[Bardúlia]], tubo de regressar al stremo oucidental de la [[Gallaecie]], cuncretamente als alredores de [[Lugo]], para se ancontrar cun ls aristocratas galhegos, que l apoiában para aceder al trono i depor Nepociano. Ua beç reunido un amportante cuntingente melitar de galhegos, dirigiu-se de Lhugo para [[Stúrias]].
{{Quote1|Quando l príncepe Ramiro quedou a saber l que passaba, refugiou-se nas partes de la Galiza i na cidade de Lhugo reuniu un eisército. Mais, passado un brebe spácio de tiempo, partiu contra ls astures<ref>Crónicas Sturianas, ed João Gil Fernándeç, José L., Moraleijo, J. Ruiç de la Peña, Crónica de Alfonso III, berson ''Rotense'', p.216.</ref>}}
[[Fexeiro:Wikinger.jpg|thumb|left|180px|Frota de nabes [[Scandinábia|scandinabas]], possiblemente [[Dinamarca|dinamarquesas]], repersentadas nun manuscrito de l seclo XI.]]
De camino la [[Oubiedo]], acunteciu la purmeira cunfrontaçon antre el i Nepociano, cuncretamente ne l lhugar de ''Curniana'' na puonte subre l [[riu Narcea]], adonde l eisército galhego derrota ls astures i bascos, cula fuga de Nepociano de l campo de batailha, cumo cunta la [[Crónica Obetense]], ''Cui Nepotianus ocurrit ad ponten fluuii Narcea adgregata manu asturiensiun eit uasconun''<ref>[http://www.ih.csic.s/páiginas/fmh/sebas.htn ''Cronica ad Sebastinun''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Serie an [[842]] quando finalmente yá an Obiedo, cunseguiu ampor l sou gobierno subre la region de las [[Stúrias]].
La cunfrontaçon antre Ramiro i Nepociano supós ua [[guerra cebil]], apoiada ne ls particularismos territoriales. Ramiro I, cuntou cul apoio melitar de dous amportantes cundes galhegos: [[Sonna]] i [[Cipion, cunde|Cipion]], an que pese a esto nun houbo antençon algua de criar un trono na parte oucidental, na Galiza propiamente dita, senó de arrebatar l trono yá assentado an Obiedo. Amostra çto pareça ser la ereçon dun paço an [[Monte Naranco|Naranco]], a scassos quilómetros de la corte obetense, que segundo un recente studo de la Ounibersidade de Obiedo, possiblemente serbiu cumo corte alternatiba çtinado a la recepçon i atos judiciários adonde Ramiro i ls sous partidários tener-se-iban assentado antes de acometer la catura de Nepociano.
Ramiro I cunseguirá cunsulidar-se ne l trono sendo la cabeça andiscutible dua dinastie, que se sucederá por lhinha masculina até bien entrado l seclo XI. La maiorie de ls storiadores coinciden an assinalar la amportança para la Galiza de l candidato de la sue aristocracie ser l bencedor, assi [[Ramón Menéndeç Pidal]] oupinou que "cun Ramiro I fui Galiza que prebaleciu ne l teta de la monarquia"<ref>Péreç de Urbel, J.,p.60, Tomo VI de la ''Storia de Spaña'' dirigida por Menéndeç. Madrid, 1965</ref>, cuncluson parecida a la que chegou [[Bicente Risco]] quando apuntaba, na sue ''Storia de Galicia'', que "a partir de Ramiro I ampeçou-se un predomínio de la Galiza ne l teta de l reino oucidental"<ref>Risco, Bicente, ''Storia de Galicia ''.Bigo, 1978, p.92</ref>. Para alhá desso, cun este monarca ampeçar-se-iba ua spanson territorial que treminarie ne l final de l seclo IX cula antegraçon de las cidades i tierras de la bacie de l [[Douro]]. A partir de l reino de Ramiro I, ampeçou ua sucesson patrilineal, de pais a filhos.
Assi pus, l sou filho heirdeiro, [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho]] acediu al trono an [[850]], ''mortuus st Ranimirus filius Veremudi rex Gallecie eit filius eius Ourdonius sucessit in regno''<ref>Storiae minores, XXVII, p. 123.</ref> (muorto Ramiro, filho de Bermudo rei de la Galiza, sucediu-lo l sou filho Ourdonho ne l reino), tal qual cunta [[Rodrigo Ximéneç de Rada]] ne l [[seclo XII]]. An que pese a la brebidade de l sou reinado de dezesseis anhos, cunseguiu spalhar l reino até [[Lion]], [[Astorga]], [[Tui]] i [[Amaya|Amaia Patrícia]] segundo las crónicas de [[Afonso III]]<ref>Crónicas Sturianas, ed. João Gil Fernándeç, José L.Moraleijo, João I. Ruiç de la Peña, berson ''Rotense'', p.218</ref>. Durante l sou reinado, la Galiza biu-se atacada por ua baga de ancursones [[normandos|normandas]] que serien derrotadas pul conde Pedro<ref>Crónicas Sturianas, ed. João Gil Fernándeç, José L.Moraleijo, João I. Ruiç de la Peña, ''Crónica Albeldense'', p.250</ref>. Cun [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho I]] ampeça-se l grande porcesso de spanson territorial de la segunda metade de l [[seclo IX]], que lhebarie la ancorporaçon pa l ''Christianorun Regnun'' de la Galiza meridional, trabalho que cumpletarie l sou filho [[Afonso III]]<ref>Lhópeç Teixeira, 2003 p.112</ref>, nieto de [[Ramiro I]].
=== L reinado de Afonso III i l neogoticismo ===
Cul falecimiento de [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho I]] an [[866]] ampeçaba l sou reinado [[Afonso III]]. Fúrun dous ls acuntecimientos políticos mais çtacables durante l sou reinado; por un lhado na segunda metade de l seclo IX fui acadada la ancorporaçon pa ls domínios de l ''[[Regnun Christianorun]]'', de l territórios situados antre [[Minho]] i [[Douro]], i pul outro lhado la eilaboraçon de ls artefatos eideológicos neçairos para cunsulidar la sue lhegitimidade política i ls aliçaces de l nacente stado.
[[Fexeiro:Galicia891.png|thumb|left|340px|Mapa político de l Noroeste de la [[Península Eibérica]] an [[891]].]]
Ls sfuorços de Afonso III por ampor la sue lhegitimidade política ourientórun-se a demunstrar la eisisténcia dua lhinha heireditária precedente ininterrompida nun solo al lhongo de l seclo VIII i IX, senó anclusibe remontando até [[711]] para antroncar diretamente cun ls reis anteriores, ó seia, cun ls besigodos, de ls quales assi cunseguia ser cunsidrado sucessor natural por ardança afastada. Para esso fui perciso criar ua sequéncia (quier cierta ó nó) de reis capaç de anchir l bazio stórico de l seclo VIII, i ademales fazé-los partícipes deste mesmo cumbencimiento de ls antecedentes besigodos, eideologie que recibe l nome de [[neogoticismo]].
Assi, sob l mandato de [[Afonso III]] son redigidas ne ls círclos próssimos a la Corte dues crónicas: la [[Crónica Albeldense|Albeldense]], redigida antre 881 i 883 (se bien que las solas cópias cunserbadas séian de finales de l seclo X) i la coincida cumo [[Crónica de Afonso III]], desta eisisten dues bersones, la chamada [[Crónica Sebastianense|Sebastianense]] i la [[Crónica Rotense|Rotense]].
Nesta redadeira chega-se la atribuír la [[Pelágio de las Stúrias]] la spresson ''Spes nostra (...) sit Spanie salus eit Gotorun gentis eisercitus reparatus'' (la nuossa sperança de salbar la Spanha i restaurar l eisército godo). Cun este ciclo cronístico, Afonso III pretendiu çtacar la cuntinidade relegiosa i crestiana de l antigo stado besigodo i la nuoba monarquia nacente na [[Gallaecie]], contra de l poder stablecido an [[Córdoba]]. Estas crónicas fázen antroncar pessonalmente Pelágio cun antigos monarcas besigodos, ua studada i antressada lhinha sucessória que de qualquier jeito tenerie sido inda de menor lhegitimidade que la de [[Abd al-Aziç ibn Musa]], casado cula derradeira reina bisigoda, [[Eigilona]], i antoce lhegitimo senhor de ''Spania''.
Ls monarcas [[Obiedo|obetenses]] i ls sous predecessores, antoce, fúrun cunsidrados antencionalmente pulas crónicas afonsinas cumo restauradores de l reino besigodo grácias a la rebelion ampeçada nas Stúrias, trasmitindo l lhegado de la monarquia toledana para [[Obiedo]] cula ajuda de la “probidéncia”.
Assi i to, ls andícios stóricos (arqueológicos i documentales) demunstran la sue falsidade, chegando la rotense a afirmar que al mesmo tiempo fúrun repoboadas la própia Stúrias i zonas marítimas de la Galiza, ua eirracionalidade que bisaba apersentar un território çpoboado i bazio, totalmente afastado de la rialidade, i adjudicando la sue restauraçon la reis antecessores, que nunca eisercírun tal fato. L [[neogoticismo]] custituiu l angrediente mais reconhecido de las crónicas de la época de [[Afonso III]], antroduzindo un mito duradouro ne l tiempo, que serie, quier por eignoráncia quier por antresse, cunsidrado cumo fuonte fidedigna por numerosos outores spanholes zde l seclo XIX.
=== Traslado de la corte para la cidade de Lhion ===
{{Quote2|I ambiou l Rei Abderramon l sou Wazir Ahmed ben Sahid cun ls mandatários de la Galiza, para saudar ne l sou nome al rei Ramiro, i fui l Wazir a la ''Medina Lheonis'' (Lhion) capital de la Galiza, i son crestianos cumo ls de Afranc de seita Melkita; ajustórun-se tréguas por cinco anhos, i fúrun mui bien guardadas.| Cacho de ''Manuscritos y Memorias arábigas'', Capitulo LXXXII, José Antonio Cunde, 1820.}}
La cunsulidaçon de la monarquia galaica propiciou que al redor de [[910]] ls monarcas decidissen trasladar la corte de [[Obiedo]] la [[Lion]]. Sin dúbeda fúrun decisibos ls fatores eiquenómicos na decison, trataba-se de ampulsionar ls itinerários de la circulaçon houmana i comercial que lhigában cun [[Fráncia]] i cula Spanha muçulmana, aprossimando-se eiquenomicamente la esta redadeira de jeito amportante. La cidade de Lhion, situada na Galiza zde l [[Ampério Romano]] supunha un amportante anclabe, cunfluindo ne l eixe Astorga-Lhion dues amportantes rotas; por ua faixa la bie que ounie la antiga capital sueba, [[Vraga]] cula cidade gala de [[Bordéus]], i por outra la [[rota de la prata]], que chegaba la Galiza zde ''Spania'', passando pulas cidades de [[Sebilha]] i [[Mérida]]. L fato de Lhion carecer de bispo i senhores feudales —nun assi na bezina [[Astorga]]- bien cumo acuntera cun [[Obiedo]], fazie daquele antigo assentamiento melitar romano ua ancruzilhada idónea para assentar la nuoba corte.
Cumo cunsequéncia de l traslado de l trono, ls reis de to Galiza parórun de ampregar l títalo de ''obetense'' para se antituláren ''lhegionense'', ye dezir "de Lhegio", aludindo a la cidade de ''Lhegio'' (atual [[Lion]]), na que recaia la nuoba ''sede régia''. Lhion, ua
cidade strategicamente útele situada na Galécia de la alta Eidade Média cumo çtacában ls própios crestianos ''in cibitate que bocitatur Lhegio, território Gallecie''<ref>ACLe, doc. 6</ref> (na cidade que chaman Lhion, território de la Galiza) ó ''in Lhegione de Galletie''<ref>ACLe, doc. 192</ref> i muçulmanos, tornaba-se an percípios de l seclo X na nuoba capital de la Galiza.
[[Fexeiro:Psalter mappamundi.jpg|thumb|left|220px|Saltério de [[Londres]], mapa-múndi anglés adonde se repersentan las naciones coincidas, na parte anferior reconhecen-se las situaçones de la "[[Galiza]]" i "[[Spánia]]". Seclo XII.]]
=== Cuntenda cebil de l seclo X ===
L derrocamiento de l gobierno de [[Afonso III]] puls sous filhos an [[910]], serie l prelúdio dun lhongo período de anstablidade política, na que defrentes façones de la família rial lhutórun antre si por oubter l gobierno de la capital, Lhion, i an giral de to la [[Galiza]], apoiados por defrentes grupos aristocráticos territoriales que tentában ampor l sou peso político na capital i ne l cunjunto de l reino. Depuis de l derrocamiento de [[Afonso III]] pul sou filho maior, Garcia, este se ampós an Lhion, cumo rei de to la Galiza, pul sou lhado la aristocracie propiamente galhega apoiará la Ourdonho, filho segundo de [[Afonso III]] i casado cun Eilbira, i finalmente l terceiro filho, [[Froila II|Froila]] gobernará las tierras sturianas, ó seia, las tierras antre la cordilheira Cantábrica i la cuosta.
La relaçon antre ls armanos son stritamente feudales, Garcia goberna to Galiza zde Lhion, sou armano maior [[Ourdonho II|Ourdonho]], rende-le bassalaige zde la sue jurisdiçon oucidental, i Froila la este redadeiro, i por bias desso la Garcia an redadeira anstáncia. Muitos outores antenden tal eisercício cumo la criaçon dun nuobo reino l de Lhion (por tener la capital nesta cidade), anquanto outros apoian la eideia dua suposta criaçon de trés reinos (Galiza, Lhion i Stúrias); mas, l reino nunca parou de ser l mesmo i sob la mesma família rial nin perdiu la sue cuncepçon unitária, cumo se manifesta frente de la muorte de Garcia ([[914]]) heirdando l trono sous armanos sucessibamente i cun total normalidade, prática semelhante la acuntecida pula [[Dinastie Capetiana|monarquia francesa de l capetos]], adonde cun muitos ducados fui mantida la eideia de la ounidade de l reino.
Las tensones anternas ampeçórun por buolta de [[924]], cula sucesson de [[Ourdonho II]], porduzindo grandes ribalidades antre ls filhos deste, i sou armano [[Froila II]]. Serie la lhinhaige de [[Ourdonho II]] la que se amponha la Afonso, filho de Froila, cun apoio de la aristocracie galhega propiamente, sendo repartidos de nuobo ls poderes antre ls filhos de [[Ourdonho II]]. Serie de nuobo l armano-mor -Sancho -coronado rei an Lhion, antoce rei de to Galiza, anquanto ls sous armanos menores, Afonso i Ramiro eisercírun cumo senhores feudales an defrentes territórios. An [[926]], [[Afonso IV]] çtronou Sancho cun apoio nabarro i fizo-se cul gobierno de Lhion; a la sue beç l sou armano menor, Ramiro, ajudado puls nobres galhego-pertueses spulsa-lo an [[931]], reinstaurando la stablidade monárquica an to Galiza até [[951]]
Árbitro nessa anstablidade fui [[San Rosendo]] que mediou antre [[Ourdonho IV]] i [[Sancho I]], ambos coronados an [[Santiago de Cumpostela]]. Resultado dua dessas rebeliones fui la coroaçon na Galiza de [[Bermudo II]] (982). Este derrotarie la [[Ramiro III]] de Lhion i unificarie outra beç ls dous territórios.
Cula spanson nabarra de [[Sancho III]], ls territórios de la Corona de Lhion quedórun reduzidos praticamente al Reino de la Galiza, até que l sou filho Fernando, l feturo rei de Castielha, derrotou l rei galaico-lheonés [[Bermudo III]]. Passado dominar l território galhego, i percurando la lhegitimidade ne l matrimónio cula armana deste, Sancha, bibiu-se ua purmeira speriéncia de ounidade de la Galiza i Lhion cun Castielha. Assi i to, i seguindo la política de ls monarcas de la época, Fernando I deixa an testamiento la partilha de ls sous reinos antre ls sous filhos.
=== Crise monárquica. Hostilidades cun Al-Andalus ===
[[Fexeiro:Reconquista4.jpg|thumb|right|220px| eiluminura mediebal de las Cantigas de Afonso X l Sábio, neilha aprecian-se eisércitos muçulmanos i crestianos.]]
Bitorioso grácias a la ajuda de ls nobres galhegos, [[Lion]] abria las puortas la [[Bermudo II]] an [[984]], zde adonde anton gobernarie to Galiza, ''Regnante Beremudo rex in Galezia'' (''reinante l rei Bermudo na Galiza'')<ref>Sahagún, doc. 355.</ref>. L nuobo rei apressou-se a ser reconhecido cumo tal por [[Almançor]] recebindo ajuda melitar de l [[muçulmano]]<ref>Ceballos, 2000.p 168.</ref> para fazer face als nobres ansurretos, que cula sue ajuda cunseguiu sufocar. Assi i to, la stensa stada de las fuorças muçulmanas ne l sul de l reino lhebou la [[Bermudo II]] la spulsá-las por las cunsidrar fuorças de acupaçon, rompendo de fato la aliança cun [[Almançor]]. La rutura desta aliança salientou la ancapacidade de l rei de afrontar sastifatoriamente la guerra contra l general muçulmano, al perder an [[987]] amportantes cidades de l sul de la Galiza, cumo [[Coimbra]] i [[Biseu]] ademales de sofrer l assalto i saqueio de outras cidades cumo [[Astorga]], [[Cumpostela]] i la mesma [[Lion]], bendo-se fuorçado Bermudo a aceitar la persença de gobernantes muçulmanos an [[Tuoro]]<ref>1 de márcio, 998, Sahagún, doc 356.</ref>. Las campanhas lhebadas a cabo por Almançor antre [[987]] i [[996]], cessarian cun ua aliança régia que ratificou la paç pula bie matrimonial al se casar l própio [[Almançor]] cun ua filha de Bermudo al assinar la paç an [[996]]<ref>Ceballos, 2000, p.190.</ref>, i l rei [[Abdalá de Toledo]], cun ua armana de [[Afonso B]].<ref>Crónica Giral, ed. Lhorenzo, 1975, p.226.</ref>.
L reinado de [[Bermudo II]] benerie supor la cunfirmaçon dun achegamiento als antresses galhegos, materializando-se na criaçon de l solo heirdeiro, l feturo [[Afonso B]], sendo la sue eiducaçon cunfiada al poderoso duque galhego, [[Mendo Gonzáleç]]<ref>Crónica de Pelayo, ed. Martín 1995, p. 506</ref>, l qual seneficaba depositar l poder an manos deste setor de la nobreza, neutralizando assi la lhonga hostilidade padecida puls reis an nome de ls cundes de Castielha, mas an absoluto treminou culha.<ref name="Lhópeç Carreira, 2005, p.397">Lhópeç Carreira, 2005, p.397.</ref>. L reinado de [[Afonso B]], ''Rex Gallitianus''<ref>Maraball, 1981, p. 109 (Ademar de Chabannes, Chronica, 194-195)</ref> ("rei de la Galiza") supós la cunsulidaçon anstitucional que la monarquia galhega perdera al lhongo de l seclo X, adonde bários nobres se proclamórun reis cul apoio de l nobres, quier an [[Cumpostela]] quier na cidade de [[Lion]]. Ne l sou cúrtio reinado, amprendiu la restauraçon de cidades cumo Lhion, i la recunquista de las cidades de [[Coimbra]] i [[Viseu]], que tiempo antes cunquistara [[Almançor]]. Serie ne l assédio desta redadeira an [[1028]] que ua seta acabarie cula sue bida, heirdando l trono [[Bermudo III]]
=== Cunflitibidade antre ls reinos de la Galiza i Nabarra ===
L casamiento de l rei de [[Reino de Nabarra|Nabarra]], [[Sancho Garcés III]] cula cundessa castelhana, [[Munia Sáncheç]] propiciou an percípios de l seclo XI, ua amportante cunflitibidade antre l monarca galhego [[Bermudo III]] i l nabarro, pus se bien que [[Castielha]] i ls sous cundes les serbian bassalaige als monarcas galhegos de [[Lion]], l matrimónio de Sancho cun Múnia semelhaba lhegitimá-lo para eisercer demandas de soberanie, ó quando menos para anterbir de fato nesse território ouriental sito antre ls rius [[Araduei]] i [[Pisuerga]], an Castielha, yá ne ls cunfines de la Galiza de l seclo XI.
L fato de Sancho Garcés ser tan lhigado la Castielha propiciou que na documentaçon figure cun un domínio régio subre Castielha, sin por esso questionar la superioridade de Vermudo, aludindo a el cumo ''amperator dommus Beremudus in Galleécia"'', ó seia, "amperador Don Bermudo na Galiza"<ref>Decumiento de [[1029]]. San João de la Peña. [http://www.osoa.net/Articles/El_romanico,_el_arte_del_reino_de_Nabarra..pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Inda assi, todo esto supunha ua situaçon andiscutiblemente ambígua i propensa al lhitígio.
Las cumplicadas relaçones antre ambos ls reinos parecian chegar a ua efémera trégua cul casamiento de la armana de Bermudo, [[Sancha]] cul conde [[García Sáncheç]] de Castielha, cunhado de Sancho Garcés, casamiento que se benerie celebrar an [[1029]], mais dies antes de las núpcias l castelhano fui assassinado an Lhion pula [[casa de Bela]], ouponentes a qualquier enlace que seneficara l achegamiento antre la monarquia galhega i ls cundes castelhanos.
[[Fexeiro:galician-basques.png|thumb|right|330px|Mapa de la çputa territorial por [[Castielha]] antre ls monarcas de la [[Galiza]] i [[Nabarra]], an percípios de l seclo XI.]]
A la muorte de Garcia Sáncheç, la sue armana Múnia assumiu l total cuntrolo de l cundado de Castielha, i propíciou que Sancho Garcés ampeçasse anton la direta anterbençon an Castielha, assumindo l títalo subre essa zona. Assi an [[1034]], l nabarro chegou la se apersentar na cidade de Lhion cumo rei, oubrigando la [[Bermudo III|Bermudo]] la se retirar als territórios de la atual Galiza, adonde cuntaba cun sólidos apoios, mas retornou al anho cuntinante mantendo la dignidade régia subre la capital galaica.
An [[1032]], Bermudo, nun derradeiro sfuorço diplomático, casa la sue armana [[Sancha]] ''filian Adefonsi Galliciensis regis''<ref>Crónica Silense, ed. Péreç/Gonzáleç, 1959, p. 179</ref> (filha de Afonso, rei de la Galiza) cun Fernando Sáncheç, segundo filho de Sancho Garcés, i feturo [[Fernando I]].
=== Seclos centrales ===
[[Fexeiro:WesternEurope BeatusOsma.jpg|thumb|left|240px|Mapa-múndi de l Beato de Burgo de Osma. Na [[península eibérica]] aprecie-se na metade sul l nome "Span" (Spánia), an to l norte-noroiste l nome "Galleécia" i na sue faixa costeira norte "Stúrias". Catedral de Burgo de Osma. Anho [[1086]].]]Cula muorte de [[Bermudo III]], l trono de la Galiza recai na armana Sancha que por dreito sucessório heirdaba to l reino, cunseguindo l sou marido nabarro, [[Fernando I|Fernando]], ser coronado cumo rei cunsurte de la Galiza, gobernando de la cidade de [[Lion]]. Cunseguirian ambos ls dous manter l território heirdado i mesmo ampliá-lo, recuperando alguas cidades perdidas cumo la amportante [[Coimbra]], que boltaba a render bassalaige als reis galhegos, anque ser l sou gobernador [[muçulmano]].
La muorte de l rei [[Fernando I]] an [[1065]], repersentou un nuobo cunflito anterno ne l qual, sin un heirdeiro solo, ls trés armanos maiores passórun a gobernar ls territórios ne ls que cunseguiran stablecer relaçones, se bien que parte de la storiografie cunsidra tal fato cumo ua repartiçon yá predisposta por [[Fernando I]] antes de la sue muorte, a titulaçon de Sancha cumo reina inda, i la auséncia de qualquier decumiento de repartiçon feito por [[Fernando I]] ó [[Sancha]], lheba a pensar que nun eisistiu tal repartiçon. Anhos mais tarde, cada un de l trés filhos aparece gobernando defrentes territórios na qualidade de reis, assi l maior, Sancho domina las tierras ourientales, Castielha ''grosso modo'', Afonso la capital, Lhion i las sues tierras próssimas bien cumo Stúrias, i l terceiro Garcia heirda las tierras galhegas de [[Coimbra]] al [[cabo Ortegal]]. Esto tenerie por cunsequéncia la fragmentaçon de l reino de la Galiza, se bien que l termo "Galiza" cuntinarie sendo ampregue para estas tierras.
Garcia restaurou las sedes de [[Tui]] i [[Braga]] i benceu bários conatos de aneixaçon, mas finalmente fui deposto puls sous armanos [[Sancho II de Castielha]] i [[Afonso VI de Lhion]] an [[1071]]<ref>Esta stória chegou a anspirar la [[Bitor Hugo]] la criaçon de la eipopeia [http://fr.wikisource.org/wiki/La_Lhégende_ç_siècles_-_B.1._Le_Petit_roi_de_Galice ''Le Petit Roi de Galice''] ([[L reizinho de la Galiza]]), ancluída na purmeira série de la obra ''[[La Lhégende ç siècles]]''.</ref>, i recluído cumo prisioneiro nun castielho até la sue muorte. Ls armanos de Garcia assinarian yá an [[1071]] cul títalo de reis de la Galiza na documentaçon galhega de l momiento. Garcia falecerie an márcio de 1090 ancarcerado nun castielho lheonés, sendo-le siempre reconhecida la dignidade rial. La Galiza passou a ser gobernada por [[Raimundo de Borgonha]], casado cula filha de Afonso VI de Lhion, dona [[Urraca]] -''totius Gallecie amperatrix''- (''gobernante de to Galiza'').
La nuoba situaçon nun se alcançou sin resisténcias. Se bien que que las nuobas son cunfusas, alguns susténen que l conde [[Rodrigo Obéquiç]] ancabeçou ua rebelion que tardou bários anhos an ser sufocada. Eigualmente, l bispo de Santiago [[Diego Páeç]] fui deposto ne l [[Cuncílio de Husillos]] (1088); antre ls motibos de tal deposiçon ten-se citado un suposta tentatiba de cuncertar un acordo cun [[Guilherme l Cunquistador]].
Passado la muorte de Don Garcia na prison, an [[1096]] [[Afonso VI de Lhion|Afonso VI]] partilhou l território an dous [[cundado]]s, un correspondente a las tierras galhegas i l outro a las pertuesas que dou la [[Anrique de Borgonha]], pai de l purmeiro rei de Pertual [[Afonso Anriqueç]].
La muorte de Sancho nun amplicou l fin de las çputas. Sou filho maior, [[Garcia Sáncheç III]] heirdaba l trono de [[Pamplona]], i seguia a ampregar l títalo subre Castielha; pula sue parte, l sou armano menor Fernando, casado cun Sancha, heirdou l cundado de Castielha bien cumo la formal bassalaige feudal la [[Lion]], i al sou cunhado, [[Bermudo III]]. Assi i to, la lhegitimidade de ambos ls reinos subre Castielha parecie star abierta tanto la [[Pamplona]] quanto la [[Lion]], i assi an [[1037]] ls dous armanos nabarros, [[Garcia]] i [[Fernando Sáncheç]], apersentan batailha la [[Bermudo III]], adonde faleciu presumiblemente lhiderando la purmeira fileira de la carga de cabalharie.
=== L nacimiento de l reino de Pertual ===
[[Fexeiro:Statue King Afonso Henriques Portugal.JPG|thumb|150px|right|Státua de [[Afonso Anriqueç]] ne l [[Castielho de San Jorge]] an [[Lisboua]], réplica de la oureginal, feita por [[Soares de l Reis]], que se ancontra an [[Guimarães]]]]
An [[1091]] la princesa [[Urraca]], filha de l rei [[Afonso VI]] casaba cun [[Raimundo de Borgonha]] un amportante nobre borgonhés, filho de Guilherme I de Borgonha i que assistira cumo cruzado para lhutar contra ls [[almorábidas]]. Las bitórias melitares de l borgonhés, i la altura de las sues relaçones familiares na Ouropa propiciórun la cumbeniéncia de l enlace matrimonial, al que Afonso VI outorgou un amportante dote, l gobierno de las tierras galhegas, zde l [[cabo Ortegal]] até Coimbra, cul títalo de cundes tanto la Raimundo cumo la Urraca. dous anhos mais tarde, an [[1093]], outro cruzado francés [[Anrique de Borgonha]], nieto de l duque Roberto I, tomaba a mano de la filha menor de Afonso VI, [[Teresa de Lhion]] recebindo l gobierno de l [[cundado de Portucale]] i Coimbra, fundado l de Portucale an [[868]] pul nobre galhego [[Bimara Péreç]] i que cumprendia las tierras situadas antre l Minho i Douro. Arrumaba-se deste jeito, ua cumplexa rede de relaçones feudales, por un lhado l rei Afonso VI, que gobernaba to la Galiza i Toledo, recebie bassalaige feudal de Raimundo i Urraca que gobernában las tierras galhegas zde Ortegal até Coimbra, estes a la sue beç recebien-na de [[Teresa de Lhion|Teresa]] i [[Anrique de Borgonha]].
Las custantes derrotas sofridas ante ls almorábidas i l crecente çcontente de l rei cula política admenistratiba de l sou genro -Raimundo-, seran las rezones que lheben la Afonso VI a retirar ls dreitos feudales que este i Urraca tenien subre Pertual, eiquiparando l domínio destes al de Anrique i Teresa. Assi pus, ambora l Cundado Portucalense seguisse a fazer parte de la Galiza, na prática paraba de render bassalaige la [[Raimundo de Borgonha]] i [[Urraca]], para prestar bassalaige diretamente al rei de to Galiza, Afonso VI, probocando cierto çcontente antre la nobreza galhega la norte de l riu [[Minho]].
A la muorte de Anrique an [[1112]], sucede-le la biúba deste, D. Teresa ne l gobierno de ls dous cundados durante la menoridade de l sou filho [[Afonso Anriqueç]]. Formában-se dues tendéncias, la de achegamiento a la politica quemun galhega, cul nuobo rei, [[Afonso Raimúndeç]], ó la manutençon dun fuorte poder cundal cun aspiraçones a la proclamaçon rial de l heirdeiro cundal. La ascenson de [[Cumpostela]] la cundiçon de metropolitana an detrimiento de la stórica Braga i la tendéncia de achegamiento de Teresa a la política la norte de l [[Minho]] materializado ne l casamiento cun [[Fernán Péreç de Traba]] precipitan ls acuntecimientos ne l cundado de Pertual. L arcebispo de Braga -arrebatado de las relíquias de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso]] pul mesmo [[Diego Gelmíreç|Gelmíreç]] an 1102- i ls grandes aristocratas pertueses -antressados nun maior poder territorial- fúrun ls percipales baledores de las pretensones reales de Afonso Anriqueç. Ante tal situaçon, l rei galhego [[Afonso VII]] biaja para Pertual sitiando-lo an [[Guimarães]], até cunseguir la sue promessa de fidelidade, que finalmente le quemunica Eigas Muñiç.
Meses mais tarde an [[1128]] i frente de l çcumprimiento de Afonso Anriqueç, las tropas de Teresa i Fernán Péreç de Traba entran an Pertual, lhibrando-se la [[batailha de San Mamede]], adonde las tropas portucalenses saen bitoriosas. La muorte de Teresa, i la [[batailha de Ourique]] cunsulidan finalmente l cundado cumo reino an [[1139]].
Nacia assi un reino que, tenendo formado parte de l território de la [[Gallaecie]] zde l [[Ampério Romano]], i tenendo abrigado mesmo la capital de l reino (Braga) durante mui tiempo, adquirieb a partir de anton la sue própia personalidade percisamente na medida an que se defrenciaba de la [[monarquia galhego-lheonesa]], cujas cabeças reitoras radicában an [[Lion]] i [[Santiago de Cumpostela|Cumpostela]]<ref>Lhópeç Carreira, 2005, p. 380.</ref>.
=== La Era Cumpostelana ===
{{Quote2 |Ls aragoneses antregan l castielho a la reina. Ouh!, quanta i que eicelente glória melitar proporcionou als galhegos aquel die an que l Batalhador aragonés se retirou ante eilhes!. Mas mui mas eicelente i alegre fui quando la corajosa fuorça de la Galiza protegeu la Castielha i als sous cabalheiros de l ataque de ls einimigos i oubrigou a antregar l castielho de l aragonés. Ouh bergonha!, ls castelhanos percisan fuorças alheias i son protegidos pula audácia de l galhegos!. Que será desses cobardes cabalheiros quando se marche l eisército de la Galiza, l sou scudo i proteçon?.| (Cacho de la ''[[Stória Cumpostelana|Storia Cumpostellana]]' ', Lhibro I, Capítulo 90)''.
}}
An [[1111]] la nobreza galhega ancabeçada pul [[Conde de Traba]] i [[Diego Gelmíreç]] coroan an Santiago de Cumpostela l filho de Urraca i Raimundo, Afonso Raimúndeç, cumo rei. Las razoes éran l miedo de que l nuobo matrimónio antre Urraca i Afonso de Aragon tubisse çcendéncia, algo que benerie coutar ls sous porjetos políticos i, assi mesmo, ls dreitos de l feturo "Amperador", cumo lhegítimo sucessor de Afonso VI (sendo l feturo [[Afonso VII]] de Lhion i Castielha ne l cómputo de Castielha). Sustenie l nuobo rei la fuorça melitar de l bispo cumpostelano i la de l conde [[Pedro Froilaç de Traba]], que fura l sou protetor i tutor durante to la sue anfáncia. L sentido de la coroaçon fui preserbar l dreitos de l filho de Don Raimundo de Borgonha subre l Reino de la Galiza, nun momiento an que Urraca, yá biúba, antregaba de fato Castielha i Lhion al sou nuobo home [[Afonso l Batalhador]] de Nabarra i Aragon. Na rialidade, la cerimónia cumpostelana tubo mui mais, nun purmeiro momiento, de simbólica que de efetiba i, de fato, até la maioridade de Afonso VII, i la muorte de la sue mai, to l cunjunto norte-oucidental benerie bibir ua etapa de cumbulson cun frequentes alianças i contra- alianças antre mai i filho i inda antre esta i l sou sposo aragonés, cun Diego Gelmíreç siempre persente neilhas.
Neste clima de guerra i aprobeitando que [[Calisto II]], tio de l rei de la Galiza, chega al Papado, Gelmíreç cunsegue l arcebispado para Santiago de Cumpostela (1120). Las pretensones de l bispo éran que Cumpostela fusse reconhecida cumo eigreija metropolitana de la Galiza, contra ls dreitos tradicionales de ostentaba [[Braga]] zde ls tiempos de [[Martico de Dume|San Martico de Dume]]. Calisto II nun aceita i decide criar ua nuoba jurisdiçon, que supunha ua anomalia ne l poderio eclesiástico peninsular i que, para alhá desso, eisercia l sou poder nun subre ls territórios galhegos an que staba lhocalizada geograficamente, senó na antiga jurisdiçon de [[Mérida]] (Stremadura atual i tierras la sul de l riu Douro).
Braga quedaba assi rodeada pula jurisdiçon de Cumpostela i, delantre este peligro, torna-se l centro de l mobimiento andependentista de l Cundado de Pertual. An [[1128]] l lhíder de la nobreza galhega [[Fernon Peres de Traba]] i [[Teresa de Pertual]] que çpregában un poder outónomo ne l spácio galaico-pertués son bencidos pul filho de la redadeira, [[Afonso Anriqueç]]. Este serie l gérmen de l feturo reino pertués apartado de la Galiza i Lhion.
A la sue muorte, Afonso VII debediu ls sous reinos ([[1156]]), cedendo Galiza i Lhion la [[Fernando II]].
Fernando II fizo ua política de cuncesson de cartas-póboas, que yá ampeçara l sou pai i atiradeira antre outras, las bilas de Padron, Ribadabie, Noia i Pontebedra tamien dou un pulo fundamental a la [[catedral de Santiago de Cumpostela]]. Sou filho [[Afonso IX]] mantebe la mesma política fundando al lhongo de la cuosta, Betanzos, La Corunha, Baiona, Ferrol i Neda. Estas bilas de rialengo suponen ua berdadeira reboluçon na strutura social de la época porque, por un lhado, inauguran la dibersificaçon eiquenómica, rasgando cula outarquia de ls seclos anteriores i facilitando l zambolbimiento de las atebidades pesqueiras i pré-andustriales ourientadas a la eilaboraçon de matérias primas, peixe salgado subretodo, que se comercializa atrabeç de l portos, pul outro lhado, serben para cunsulidar socialmente ua série de "lhinhaiges" ó "casas" que ténen na sue ourige als segundos de la grande nobreza i a la fidalguia lhocal, que se reparten ls cargos municipales i admenistratibos (prefeitos, regedores, juízes, [[meirinho]]s). Cria-se assi ua protoburguesie ne l reino que mesmo chega a antroduzir ne ls mosteiros rurales ls sous nembros: priores de nome i fidalgos de bocaçon, mais preocupados puls antresses de las sues casas que puls eideales monásticos. Ye ua política de fortalecimiento de l eilemiento ourbano frente a la grande nobreza.
[[Fexeiro:Galiciamaptimes.gif|thumb|right|200px|Eiboluçon territorial de la [[Galiza]] al lhongo de ls seclos até la sue zapariçon cumo reino an 1833.]]
Tamien se porduç, al lhongo deste seclo, un rápido crecimiento populacional que, ne l meio rural, se traduç an mais braços para trabalháren a tierra i, cumo cunsequéncia, abren-se nuobos spácios i colonizan-se i aran-se tierras birges sob la direçon de ls grandes mosteiros. Esto, ounido a la melhora de ls apareilhos de lhaboura i al aperfeiçoamiento de ls sistemas de cultibo, gera un oumiento de la pordutibidade que repercutirieb ne l nible de bida. La repartiçon dessa maior pordutibidade antre ls camponeses i ls senhores rializa-se mediante l stablecimiento de l [[foro]]s.
Las trasformaçones eiquenómicas i sociales acarretan cámbios perfundos na mentalidade i ampeça-se, nas bilas, ua renobaçon relegiosa de mano de las ordes mendicantes, subretodo de l franciscanos, que trazen germes de reformas sociales.
Cun estes monarcas l centro bital de ls reinos ye Cumpostela, adonde reside la corte galhega, i l sou splendor quedou perpetuado pul [[Mestre Mateus]] ne l granito de la Catedral i, subretodo, ne l [[Pórtico de la Glória]] i Prataries. De la prosperidade de l reino dan fé tamien las inumerables custruçones románicas que inda eisisten na Galiza. A outro nible menos bisible, la cultura galhega reflete-se na criaçon lhiterária, que quedou plasmada na redaçon de la ''[[Stória Cumpostelana]]'' i de l ''[[Códice Calixtino]]''.
Afonso VIII, dou an ardança ls reinos de la Galiza i Lhion a las filhas que tubira cun Teresa de Pertual: [[Dona Sancha]] i [[Dona Aldonça]]. Acauso estes dous reinados, l de Fernando II i Afonso IX —Afonso VIII na cronologie galhego-lheonesa— custituen l momiento central na possiblidade de custituir un spácio galhego-lheonés própio, nun momiento an que la monarquia patrimonial deixaba passaige yá a la de caráter territorial.
=== L fin de la monarquia galhego-lheonesa ===
[[Fexeiro:Tumbo de Toxos Outos. Fernando y Alfonso, reyes de León y Galicia.jpg|thumb|right|220px| eiluminuras mediebales de [[Fernando II]] i [[Afonso VIII]]. Derradeiros reis de la Galiza i Lhion. Tumbo de [[Toxosoutos]]. s.XIII.]]
Até ampeços l [[seclo XIII]], ls reinos peninsulares aneixában-se mediante l casamiento ó la ardança sob la pessona dun rei. Finado ó deposto l rei estes se partilhában antre ls defrentes heirdeiros de modo que garantiran la sue andependéncia. Ne l causo de ls monarcas galhegos l dreito de ardança era andistinto para homes i para mulhieres.
[[Afonso VIII]] casara dues bezes. De l sou purmeiro matrimónio cun [[Teresa de Pertual]] tubo dues filhas, Sancha i Aldonça. L sou segundo casamiento fui cun [[Berenguela de Castielha]], de la qual tubo quatro filhos; Fernando, Afonso, Custança i Berenguela. Para manter la andependéncia de ls reinos de la Galiza i Lhion, [[Afonso VIII]] ne l sou testamiento aplicou l dreito galhego de ardança, que eigualaba na sucesson homes i mulhieres, deixando Aldonça cumo fetura reina de la Galiza i Sancha cumo fetura reina de Lhion. Assi i to Fernando, primogénito de l sou segundo casamiento yá era rei de Castielha pula renúncia al trono de la sue mai, la castelhana Berenguela, ambicionaba spalhar la sue outoridade régia nun solamente an Castielha, mas tamien na Galiza i Lhion. Assi pus, Aldonça i Sancha cuntórun cul massibo apoio de la nobreza i eigreija galhega, salbo ls bispos de Lhugo i Mondonhedo.
Mas, l [[reino de Lhion]], mais binculado la Castielha geograficamente i culturalmente, preferiu la ounion política cun esta. Berenguela, mai de [[Fernando III|Fernando de Castielha]], cunsegue l apoio de [[Sancho II de Pertual]] para ampedir que Galiza i Lhion se tornen outra beç an reinos andependientes, i ambos pressionan la [[Teresa de Pertual]], purmeira mulhier de Afonso VII para forçar Aldonça i Sancha a renunciar al sou dreito lhegítimo de ardança. Finalmente, las anfantas renuncian i [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III]] cunsegue l trono de la Galiza i Lhion que, inda de cunserbar l sou títalo de Reino, passan a ser gobernadas zde Castielha.
=== Galiza i la Corona de Castielha ===
La amposiçon de [[Fernando III]] cumo heirdeiro subre ls reinos de la Galiza i Lhion, amplicou l ampeço dua etapa de decadéncia i ua negatiba eiboluçon de ls antresses gerales de l reino, sendo la nobreza cundal galhega i ls cunceilhos de ls burgos galhegos ls grandes prejudicados. Apartados de l alto nible de las decisones dua Corte radicada an [[Castielha]], la [[Galiza]] passaba de núcleo la periferie dua corona gobernada por castelhanos<ref name="Lhópeç Carreira, 2005, p.397"/>.
Assi i to, la associaçon política de la [[Corona de Castielha|corona castelhana]] (Castielha-Toledo) i la lheonesa (Galiza-Lhion) seguia a ser na pessona de l rei pus ambas las corona mantenien las sues peculiaridades anstitucionales, assi na Galiza-Lhion mantebe-se cumo código lhegal l ''Lhiber Iudiciun'' —al cuntrário que acuntiu na [[Corona de Castielha]]—, mesmo quando ls assuntos éran julgados pula Corte estes éran çpachados de acordo cul código bigente an cada corona<ref>Proter, 1988, p. 128.</ref>.
Cul reinado de [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III]] ([[1230]]-[[1254]]) l centro de poder político de l reino de la Galiza traslada-se la [[Castielha]], la corte rial abandona [[Santiago de Cumpostela|Cumpostela]] i ampeça-se ua política de tendéncia [[centralismo|centralizadora]]. La Galiza cuntina a ser [[monolingue]] i to la sue documentaçon pública era redigida na lhéngua de l reino, l [[Lhéngua galhega|galhego]], ambora a partir de agora ls decumientos que chegassen de la Corte benerien yá redigidos. La política centralizadora de Fernando III manten-se durante l reinado de l sou filho [[Afonso X]], que antroduziu pula purmeira beç un repersentante judiciário de l Reino ne l gobierno de Cumpostela, i pouco mais tarde antregará la sé cumpostelana a un arcebispo de Balladolid, ampeçando un porcesso que treminará por trocar ls bispos galhegos por funcionários públicos de Castielha.
Mas, anque deste fato, l cierto ye que al lhongo de to l período mediebal, i até la chegada al poder de l [[Reis Católicos]], ls nobres galhegos seguiran a bibir nun stado de prática semi-andependéncia a respeito de la corona castelhana.
=== Apoio de Fernando I de Pertual a la causa galhega ===
[[Fexeiro:Fernando-P.jpg|thumb|right|200px|Fernando I, rei de Pertual.]]
La muorte de [[Pedro I de Castielha|Pedro I]] an [[1369]] amplicou l triunfo aristocrático an Castielha<ref>Lhópeç Carreira, 2005, p.406.</ref>, adonde fui coronado [[Anrique de Trastámara]], candidato senhorial; assi i todo, an que pese las pretensones deste, a maior parte de ls nobres galhegos nun l reconhecírun cumo tal i cul beneplácito de l munecípios de l reino demandórun cumo rei la [[Fernando I]] de Pertual an [[1369]], assegurando-le ls sous partidários galhegos ''que lhebamtarian boç por eille (...) i que le darían las billas i l reçeberían por senhor, fazémdolhe dellas menaige''<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 1966, p. 75.</ref>. Porduç-se por un cúrtio spácio de tiempo la culminaçon prática de la repetida tendéncia de aprossimaçon antre Galiza i Pertual propugnada por anfluentes grupos sociales galhegos i atiba zde habie tiempo.
Acumpanhado zde Pertual por amportantes partidários nobres de la causa lhegitimista, seneficados repersentantes de la nobreza galhega, antre eilhes [[Fernando Péreç de Castro]] (cunde de Trastámara), l cabalheiro i senhor de Salbaterra, [[Álbaro Péreç de Castro]] i [[Nuno Freire de Andrade]] (mestre de la orde pertuesa de Cristo). A la sue antrada ne l reino de la Galiza fui triunfal i aclamado nas cidades<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 1966, p.86 "ls de la bila l saíran todos a recebir".</ref>.
Las medidas de gobierno de Fernando I passórun pula restauraçon de las praças-fuortes de [[Tui]] i [[Baiona]] antre outras, la lhibertaçon de l tráfego comercial antre Galiza i Pertual bien cumo l abastecimiento de cereal i bino por bie marítima a las populaçones galhegas mermadas pula guerra<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 966, p. 87. "Carregar an Lhisboua nabios i cebada i binos, que lhebassen todo aquele lhugar para ser bastecido".</ref>. Rializou eigualmente çposiçones an matéria monetária pa l que ''mandou fazer moeda de sous senhales d´ouro i prata, assi (...) na Crunha i an Tuy'', teçtemunhando las Cortes de Lhisboua de [[1371]] la balideç de las moedas andistintamente ne l reino de la Galiza cumo ne l de Pertual<ref>Oulibeira/Pizarro, 1990, I, p. 31.</ref>.
Assi i to, la persença de l monarca pertués ne l reino fui cúrtie. Anrique de Trastámara, assistido puls mercenários de las [[Cumpanhas Brancas]] ourganizou ua contra- oufensiba que oubrigarie la Fernando I a retornar la Pertual, fazendo-se deste jeito cul gobierno de la Galiza até la chegada de l [[John of Gaunt|Duque de Lhancaster]].
=== L duque de Lhancaster, rei de la Galiza ===
Solo dous anhos passado [[Fernando I de Pertual]] renunciar a las sues pretensones ne l Reino de la Galiza, solo un anhos depuis de la acupaçon de [[Tui]] por [[Diego Sarmiento]] an nome de l feturo rei [[Anrique de Trastámara]] i mantendo-se inda [[La Corunha]] fiel la [[Pertual]], [[João Fernándeç de Andeiro]] culminaba las gestones cun [[Anglaterra]]. Assinaba-se assi la [[10 de júlio]] de [[1372]] un tratado pul qual, Custança, filha de l rei [[Pedro I]], assassinado por [[Anrique de Trastámara]], reclamaba l sou dreito lhegítimo cumo sucessora ante este redadeiro<ref>Russell, 1942, p. 361.</ref>.
[[Fexeiro:dukeoflancaster.jpg|thumb|left|210px|Rendiçon de Santiago de Cumpostela la [[John of Gaunt]]. [[Jean Froissart]], Chronicles.]]
Assi fui que l marido de Custança, [[John of Gaunt]], duque de Lhancaster i filho de l rei [[Eduardo III de Anglaterra]] adota ls títalos reales de la sue mulhier (de la Galiza, Lhion, Castielha, etc.) çpondo-se la fazé-los efetibos.
La purmeira tentatiba frustrou-se quando la sue spediçon tubo de se zbiar, ne l [[Poitou]], para la cidade de [[Thouars]], urgida pula [[Guerra de l Cien Anhos]] na [[Fráncia]]. An [[1386]], apoiado pula bula papal de [[Ourbano IV]] que cuncedie l dreito a la [[Corona de Castielha]], zambarca na Pescadarie de la Corunha, mas sin afrontar l assalto de la cidade murada. Fúrun stablecidas anton capitulaçones, segundo las quales la cidade abrir-le-iba las puortas se antes era recebido an Santiago. Assi sucediu, i a seguir cunseguiu, sin solo resisténcia melitar, dominar l reino. Acumpanhado pula sue mulhier i filhas, assentou la sue Corte an Cumpostela. Dirigiu las sues ouperaçones para [[Pontebedra]], [[Bigo]], [[Baiona]], [[Betanzos]], [[Ribadabie]], [[Ourense]] i [[Ferrol]]. An Ourense las sues tropas assaltórun la cidade i fazirun retirar las tropas trastamaristas, anquanto Ferrol era tomado pul rei de Pertual [[João I]], aliado de l duque de Lhancaster. Ne l causo de [[Ribadabie]], la cidade fui resistida la este, i l própio [[Thomas Persey]] dirigiu un assédio de dies subre la bila, que acabou sendo tomada.
Passado estas açones melitares, praticamente to la Galiza quedaba an poder de l duque, cuncretamente passado que el i l rei pertués se fazirun cul domínio de Ferrol, assi la crónica scrita por [[Jean Froissart]] deixa-lo claro: ''aboient mis en lheur oubeissance tout le roiaulme de Gallice''<ref>Froissart, Chronique, t. 12, p.214.</ref>.
Mas, la eiboluçon de ls acuntecimientos melitares fui detreminada por ua eipidemia de peste que dizimou las tropas anglesas an suolo galhego. Esto forçou al duque de [[Lancaster]] a negociar ua salida cun [[Anrique de Trastámara]]. Ls tenermos de la paç, assinada an [[1388]] stipulában la renúncia a las pretensones régias de John of Gaunt i de la sue mulhier [[Custança]] an troca dua crecida andenizaçon i de l casamiento antre l heirdeiro castelhano, [[Anrique III de Castielha|Anrique III]], i la filha de l duque, [[Caterina de Lhancaster]].
La retirada final de ls angleses fechaba las tentatibas zambolbidos puls cunceilhos i la alta nobreza galhega para alcançar un spácio nun cumpartilhado cun Castielha i ourientar la Galiza para Pertual i l Atlántico, assi i todo nun serie la derradeira beç que esto ocorrerie.
=== Las guerras armandinhas ===
{{AP|[[Grande rebolta armandinha]]}}
Durante las reboltas de l [[armandinhos]] estes gobernórun l Reino de la Galiza mediante Juntas que decretórun l derrubamiento de ls castielhos i fortificaçones, eisercírun justícia i recrutórun eisércitos. L poder armandinho durou dous anhos até que la nobreza galega oupositora recuperou l poder ([[1469]]), ajudada pula [[Reino de Castielha|corona castelhana]]. Ls Reis Católicos propusírun-se deciplinar l reino i cunsulidar l sou domínio de jeito definitibo. Passado l çcabeçamiento de la nobreza mais lhebantisca ([[Pardo de Cela]] decapitado la norte, [[Pedro Madruga]] assassinado la sul, i l [[cunde de Lhemos]] coutado la lheste), l reino de la Galiza quedou sob comando dun Gobernador quien presidie la [[Rial Audiencia de Galicia|Rial Audiéncia]] de l Reino, que era zeignado puls reis de Castielha i Aragon dentre la nobreza foránea.
=== Resisténcia de ls nobres galegos als Reis Católicos ===
{{Quote2|Cermeinho en lo que el arzobispo hizo mucho serbicio al rey fue que contra boluntad de to aquel reino, stando todos en resistencia, recibió la heirmandad en Santiago; y en un día a hizo recibir y pregonar zde el Miño hasta a mar, que fue hacer al rey y la la reina señores de aquel reino; y recibió sus gobernadores, habiendo pasado por el stado del conde de Lhemos y por todos los otros sin haberlos recibido.| Cacho de l ''Annales de Aragón'' scrito por [[Jerónimo Zurita]], Lhibro X)<ref>[http://ifc.dpç.es/recursos/publicaciones/24/48/ebok2473 8.pdf]</ref>.}}
La nuoba cuncepçon monárquica cunduzida puls [[Reis Católicos]], l chamado “Stado Moderno”, fui auspiciada na Galiza pul eipiscopado (an purmeiro lhugar pul arcebispo [[Alonso II de Fonseca|Afonso Fonseca]]) , bien cumo por alguns nobres foráneos, particularmente ls [[Pimentel]], cundes de Benabente, diretamente lhigados a la monarquia. Assi i to esta nuoba cuncepçon tubo por resultado l choque fruntal cun sin-los cundes galhegos. San çtacables las rebeldies sustentadas, por orde cronológica, por Pedro Álbareç, [[Pedro Madruga|cunde de Soutomaior]] (Pedro Madruga), pul marechal [[Pardo de Cela]], i puls sucessibos [[Cundado de Lhemos|cundes de Lhemos]], [[Cermeinho Álbareç Osorio]] i [[Rodrigo Heinríqueç de Castro]].
[[Fexeiro:castelosoutomaior.jpg|thumb|left|200px|[[Castielho de Soutomaior]], adonde morou Pedro Álbareç.]]
Todos eilhes cumpartilhában l quemun chamador de la fuorte ouposiçon melitar al porjeto político de ls Reis Católicos, porjeto que repercutie cunsidrablemente an estes nobres i antoce, ne ls sous parceiros nobliários i eclesiásticos ne l paíç. Este fator dotou-los de suficiente ounidade para séren cunsidrados anton (tamien zde fura) ua açon repersentatiba de l Reino de la Galiza, cumo antidade outónoma i resistente frente a la absorçon que supunha la amposiçon de l outoritarismo monárquico, dada la caréncia de protagonismo galego neste porjeto, heigemonizado pula ouligarquia aristocrática castelhana-andaluza i cun ua participaçon mui restringida de eilemientos galhegos de l mesmo stamiento. La resisténcia eisercida por estes nobres fui adotada por muitos cumo un caráter inato de l reino i de las sues gientes, assi l cronista aragonés [[Jerónimo Zurita]] çcrebiu aqueilha situaçon de l seguinte jeito:
{{Quote1| Idra Idre Idri iniu ineu <ref name=Annales>[http://www.dpç.s/ifc2/lhibros/fichas/ebok2473.asp ''Annales de Aragón''.]</ref>}}
La resisténcia apersentada por [[Pedro Madruga|Pedro Álbareç de Soutomaior]] oufrece a maior claridade de motibos políticos i de oubjetibos, i fui tamien la de maior ambergadura i possiblidades de sucesso, por se antegrar nun cunflito de grandes proporçones. L pertinaç cunfronto de l conde contra l arcebispo de Santiago, [[Alonso II de Fonseca|Afonso de Fonseca II]], juntou-se, por stenson a la ouposiçon fruntal contra la monarquia de [[Isabel la Católica]]. Na guerra de sucesson que segue a la muorte de [[Anrique IV de Castielha|Anrique IV]] abraça por causa de la sue filha, Joana (çposada cun [[Afonso B de Pertual]]) i, antoce, la oupçon pertuesa frente a la aragonesa de Isabel. Ne l decurso de la guerra sucessória mantida antre Joana i Isabel, ls cuntendentes stubírun a punto de alcançar un cumprometimiento que ancluirieb la ancorporaçon de l reino de la Galiza a la corona pertuesa. La bitória melitar de Isabel i la susequente paç de Alcaçobas de Castielha cun Pertual an 1479, seguidas de l eisílio de l conde de Soutomaior la Pertual (adonde fui recumpensado cul títalo de Conde de Camina) i la sue suspeitosa muorte pouco depuis, seneficórun l ansucesso de las anclinaçones pertuesistas i atlánticas de la Galiza.
Anhos depuis, i ne l norte de l reino, nun famoso [[17 de dezembre]] de [[1483]] era eisecutado l marechal [[Cermeinho Pardo de Cela]] an [[Mondonhedo]], cumprindo-se sentença pul Gobernador de ls Reis Católicos na Galiza, [[Fernando de Acunha]]. Semelhante final, colofon dua lhonga i çproporcionada resisténcia ne l cerco de l sou [[castielho de la Frouseira]] i la queda por traiçon, cunferiran un special dramatismo al causo, fazendo-lo tema idóneo para la lhiteratura. Yá ne l mesmo momiento de l trágico zamlace se cumpós un formoso “Pranto de la Frouseira”, mitificaçon eimediata de la sue figura;
{{Quote2|''De mîn la triste Frouseyra,''<br />''que por treyçon foy bendida,''<br />''derribada na ribeyra,''<br />''que jamales se beu bencida.''<br />''Por treyçon tamben bindido''<br />''Jasus nuosso redentor,''<br />''i por aqueistes tredores,''<br />
''Mas Pardo miu senhor.''| [[Pranto de la Frouseira]], seclo XV-XVI. Anónimo.}}
[[Fexeiro:Escudo-reyno de galizia.jpg|thumb|left|200px|cápia de la obra "Çcripción de la cuosta del reyno de Galizia", cartografie de la cuosta de l reino, rializada por Pedro de Teixeira Albernas por buolta de 1625.]]Dun jeito ó outro l capítulo de Pardo de Cela ye ancluído doadamente na sequéncia de resisténcia contra l Stado Moderno i splica la dureza i eisemplaridade de l castigo, que serie scessibo para ua simples rebeldie motibada por antresses stritamente particulares i sin maior trascendéncia política, i que çpertarie miedo an to la nobreza galega. An meados de ls anhos sessenta, quando la lhuita antre l monarca i ls senhores alcançou la mássima tenson, l marechal ancontraba-se ne l cargo de prefeito de la bila de [[Bibeiro]], nomeado pul percurador de l Cunceilho para eisercer cumo tal pul rei, ne l que se juntan segundo benie sendo norma, l lhegitimismo monárquico i l mobimiento emancipador ourbano. Pardo de Cela stá antoce situado ne l mesmo bando que surgirian, depressa, ls [[Armandinhos]].
Un anho depuis, an [[1465]], colaboraba na supresson de l senhorio de João de Bibeiro subre essa bila cumo nembro de l cunceilho i an nome de [[Anrique IV de Castielha|Anrique IV]]. Ua beç bencidas las [[Armandinhos|armandades]], l choque de Pardo de Cela cun nembros relebantes de la [[Arquidiocese de Mondonhedo|eigreija mindoniense]] i, por fin, cun ls Reis Católicos, era cuntinaçon lhógica, yá la nible particular, daqueles alinhamientos anteriores, pus la crecente heigemonia eclesiástica i l fuorte anterbencionismo monárquico ne ls cunceilhos, fenómenos ambos ls própios de l Stado moderno, erodian las bases de la sue posiçon social i política.
Finalmente antre [[1483]] i [[1485]] las respetibas rebeliones de Cermeinho Álbareç Osorio i de Rodrigo Heinríqueç de Castro, sucessibos cundes de Lhemos chegában a la sou fin. L purmeiro finaba de muorte natural, deixando pendente la resoluçon de la çcrepáncia; l segundo fui cercado i derrotado frente de l çpregue melitar pessonalmente comandado puls reis de Castielha i Aragon. Cun esta redadeira rebelion anulaba-se to ouposiçon de la nobreza frente a la monarquia de ls reis católicos ne l reino de la Galiza. Ademales la derrota de Rodrigo Heinríques amplicou la remodelaçon de l mapa de la Galiza, deixando L [[Bierzo]] de fazer parte de l cundado de Lhemos i por bias desso de la Galiza.
Sufocada yá to ouposiçon ne l reino, an [[1486]] ls Reis Católicos besitában Galiza, sendo l simblo de l remate dua época, l final de la Eidade Média na Galiza. La cunsecuçon final de l pleno domínio régio na Galiza, l que l cronista [[Jerónimo Zurita]] chamarie ''“domar aquella tierra de Galicia”''<ref name=Annales/>.
L reino antrou an outra fase, pontuada pula stinçon política de ls setores sociales capazes de cunduzir ua dinámica própia, tornado nun território periférico de la monarquia spánica na sue projeçon amperial. Supeditado la anstituiçones alheias, antroduziran-se ourganismos nuobos ampostos zde fura ([[Rial Audiéncia de Galiza|audiéncia]], [[Santa Armandade|santa armandade]], gobernadores, corregedores, [[Anquisiçon na Spanha|anquisiçon]], cungregaçon monástica de [[Balladolid]], etc.), nutridos maiormente cun funcionários públicos strangeiros i cuntando cul cuncurso de ls setores outótones antermediários i subalternos.
=== La perda i recuperaçon de l boto de l Reino de la Galiza nas Cortes de Castielha ===
[[Fexeiro:cedulareinogaliza.jpg|thumb|left|200px| cápia de la cédula de lhicença de comércio an fabor de la ''Rial Cumpanha de la Galiza''. Arquibo Stórico Probincial de Lhugo, 1734.]]
A partir de l reinado de [[João II de Castielha]] l Reino de la Galiza para de ser chamado a las Cortes i, por buolta de [[1476]], [[Çamora]] fui la cidade ancarregue de falar ne l sou nome na assemblé de la Corona de Castielha. Mas, zde [[1518]], las cidades i bilas galegas ampeçórun la se moblizar para recuperar l sou boto lhegítimo nas Cortes, cuntradizendo ls dirigentes galegos la potestade de Çamora de falar ne l nome de l Reino de la Galiza.
La recuperaçon de l boto nas Cortes fui un oubjetibo cumpartilhado pulas ouligarquias ourbanas i ls magnatas galegos. An [[1520]] l arcebispo de Santiago, [[Alonso III de Fonseca|Alonso de Fonseca]], l conde de [[Conde de Andrade|Andrade]] i l de Benabente reclamórun nel durante la celebraçon de las Cortes de Santiago sin oubter resultado. Cun to l cumprometimiento de las eilites galegas propiciou que la [[4 de dezembre]] de 1520, nobres i prelados de l reino reunidos na [[Assemblé de Melide]], dirigida pul arcebispo de Santiago [[Alonso III de Fonseca]], ansistiran na reclamaçon al amperador ne l tema de l boto, assi i todo [[Carlos I de la Spanha|Carlos I]] fui recusada a dotar la Galiza de boto nas Cortes ua beç mais<ref>FERNÁNDEZ BEGA, “Las Juntas del Reino de Galicia y la recuperación del boto en Cortes”, Cumpostellanun, XXV, n. 1-4 (1980). pp.21-23.</ref>.
Un anho depuis de la negatiba de l amperador, las cidades galegas toman la einiciatiba, i an [[1557]] ua [[Junta de l Reino de la Galiza|Junta de l Reino]] ouferta 20.000 ducados pul qual yá de por si era un boto lhegítimo nas Cortes. La aspiraçon seguiu a ser recolhida por sucessibas juntas até que an [[1599]] la [[Rial Audiencia de Galicia|Audiéncia]] acediu al deseio de las siete capitales i cumbocou-las para tratar an sclusiba l assunto. dous comissionados fúrun ancarregues de fazer an [[Madrid]] las gestones pertinentes mais las sues nuobas oufertas pecuniárias fúrun recusadas. Mas, de [[1621]] aparecírun las circunstáncias percisas pa l sucesso de la aspiraçon de l reino galego. La Monarquia percisaba la coperaçon política i financeira de ls sous reinos para suster l sfuorço bélico (fin de la Trégua de l duoze Anhos)<ref>THOMPSON, I.La.La., Guerra y Decadencia. Gobierno y Adminitración en la Spaña de los Austrias, 1560-1620, Barcelona, 1981, pp.337-38.</ref>. La ouligarquia ourbana i la nobreza galega fúrun quien de aprobeitar la ocasion, i anque de la resisténcia de Çamora i l afana sclusibista de las demales cidades cun boto an Cortes, la Corona sacrifica "''la cumbeniencia política en aras de la necesidad melitar''", i an [[1623]] l reino de la Galiza recupera l boto, depuis de pagar 100.000 ducados para custruir ua squadra que defendisse las sues própias cuostas. La anfluéncia de [[Diego Sarmiento de Acuña]], Conde de Gondomar, fui decisiba para recuperar l boto, i que [[Filipe IV de la Spanha|Filipe IV]] fazira mercé de tal por de [[13 de outubre]] de [[1623]]. La Junta de 1621, por sugeston de l [[marqués de Cerralbo]], gobernador de l Reino, oufreciu ls 100.000 ducados i al cunceder l boto an 1623 ls percuradores galegos, conde de [[Salbaterra de Minho|Salbaterra]] i D. António de Castro i Andrade, assistiran a las Cortes cumbocadas para la [[18 de márcio]] desse anho. Ambos fúrun nomeados por [[Frei Antonio de Soutomaior]] i l [[Diego Sarmiento de Acuño'|conde de Gondomar]], quien jogórun un relebante papel na oubtençon de l boto. Desta maneira l reino recuperaba un dreito sou que durante 150 anhos le fura çpojado.
=== L Reino de la Galiza na Eidade Moderna ===
La repersentaçon de l reino frente de la monarquia era eisercida pula [[Junta de l Reino de la Galiza]] cumpuosta por repersentantes de las cidades de Santiago, [[Lugo]], [[Betanzos]], [[Corunha]], [[Mondonhedo]], [[Ourense]] i [[Tui]]. Esta anstituiçon nun fui capaç de eisercer un poder nitidamente outónoma salbo durante la ambason napoleónica. Ne l trascurso de la [[guerra de la andependéncia spanhola]] assumiu la soberanie anterior i sterior, anquanto l Rei de la Spanha Fernando nun cunsulidou la sue posiçon.
Oufecialmente, la Galiza, mantebe-se cumo reino até [[1833]] anho an que fui debedo an quatro [[porbíncia]]s durante la regéncia de [[Marie Cristina de Bourbon|Marie Cristina]], zaparecendo assi de l mapas.
== Ls simblos de l reino ==
=== L lhion púrpura, amblema de ls reis ===
[[Fexeiro:Adefonsus legio galle.jpg|thumb|right|200px|Eiluminura románica de [[Afonso VIII]], rei de la [[Galiza]] i [[Lion]]. Na parte superior aprecie-se la sue titulaçon oureginal, ''Rex Lhegionensiun eit Gallecie'' i na anferior l lhion púrpura simblo de la monarquia galaico-lheonesa.]]
L questume de pintar formas heiráldicas ne ls scudos de guerra, forjou-se na [[Ouropa]] ne ls campos de batailha, nun antes de las décadas centrales de l [[seclo XII]], debido a ua cunfluéncia de circunstáncias de natureza mui dibersa; ua deilhas fui la necidade de defrenciar l aliado i l adbersairo na batailha, pus la difuson de l capacete cun nasal, ampedie tal, ocultando an parte l rostro de l cumbatentes, mas tamien debido al l grande balor ornamental de ls scudos decorados cun quelores bibas, nítidas i alternadas, ne l cuntesto de l qual fui la sociadade cabalheiresca.
Ls purmeiros senhales heiráldicos serien ampregados puls reis, cumo un çtintibo pessonal cul que se eidantificassen, al pouco tiempo ampeçarian a ser cumpartilhados puls nibles sociales superiores pertencentes a la dignidade rial, i finalmente treminarian repersentando tamien al território ne l que estes eisercian la sue jurisdiçon, l reino.
Un de ls purmeiros reis ouropeus an fazer uso deste senhal heiráldico fui l galego [[Afonso VII]], l Amperador, quien an percípios de l [[seclo XII]] ampeça timidamente a ampregar l lhion púrpura segundo l sou simbolismo, l ''lheo fortis'' ( l fuorte lhion que simbolizaba la poténcia i primazie de l monarca), zambolbendo-se cul sou filho [[Fernando II]] i reafirmando-se por fin an tenermos propiamente heiráldicos cun [[Afonso IX|Afonso VIII]].
Este nuobo simblo que fura adotado puls sous heirdeiros, monarcas de la [[Galiza]] i [[reino de Lhion|Lion]], nun passou mas a repersentar unicamente al reino de la Galiza, senó a ambos ls reinos, pus era an ambos que ls reis eisercian l sou gobierno,cumo se dua ounidade se tratasse, sendo [[Cumpostela]] la cabeça cultural i relegiosa anquanto la cidade de [[Lion]] era la política i melitar. A ounion pessonal que ls reinos de Castielha-Toledo i Galiza-Lhion ampeçórun a manter zde l seclo [[XIII]] nun propiciou de nanhue forma que ls reinos de la Galiza i Lhion parassen de cumpartir l simblo de ls sous própios reis, assi passado la usurpaçon de l castelhano [[Fernando III]], l ''lheo fortis'' púrpura seguirá a ser l amblema que apareça ne l ''SEYELLO DA IRMANDADE DOS REINOS DE LEON I GALICIA'', i formará zde anton parte de l quartelado que ls reis ampreguen, yá zde Castielha.
=== L Cálice, amblema de l reino ===
[[Fexeiro:ArmorialsegarXIII.jpg|thumb|right|160px|Scudo de l Rei de la Galiza segundo l armorial anglés Segar´s Roll, s.XIII. Esta ye la purmeira repersentaçon de l scudo, nacido de la cunfuson antre ''Galice'' —an lhéngua anglo-normanda l nome de l paíç— i ''calice''<ref>[http://www.culturagalega.org/eimaxes/docs/spo_ouropa.pdf Galiza. Célula de ounibersalidade.] ''Ls camiños de l mar la Ouropa''.</ref>.]]
Paralelamente al porcesso de zambolbimiento i cunsulidaçon de ls amblemas reales ouropeus, nacian an finales de l [[seclo XIII]] las purmeiras cumpilaçones de l mesmos, ls armoriales, adonde aparecian ua relaçon de reinos i de las respetibas armas ampregadas. Ne l causo de la [[Galiza]], la antiguidade i projeçon de la qual durante seclos gozou l reino i ls sous reis, amplicou la que la sue repersentaçon heiráldica fusse ineludible an qualquier armorial temporon (nun assi ls mais recentes reinos de [[Castielha]] i [[reino de Lhion|Lion]]) ; assi i todo, la ineisisténcia de armas sclusibas de la [[Galiza]] nesse momiento oureginou un bazio que ls heiraldistas salbórun assinando-le uas armas parlantes, ó seia, la eidantificaçon simbólica cula fonética.
[[Fexeiro:GaliceCharlesV.jpg|thumb|left|220px|Pedaço de la obra "Pompas fúnebres de l amperador [[Carlos B]]" ne l que se repersentan ls standartes de l Reino de la Galiza. Outor: Jean i Lhucas Doetecun (séc. XVI).]]
Fui l armorial [[Anglaterra|anglés]] coincido cumo Segar´s Roll, rializado an [[1282]], l purmeiro que assinou al rei ('''roy de Galyce'') i reino de la Galiza un simblo, l cálice, debido a la eiquaçon fonética ''Galyce'' (Galiza) i ''Calice'' (Cálice) que se dá na lhéngua [[normandos|anglo-normanda]]. A partir de anton ls defrentes armoriales [[Ouropa|ouropeus]] ampeçórun a assinar l cálice cumo amblema de l reino, até que an meados de l [[seclo XV]], este simblo chegarie a la [[Galiza]], adonde será depressa aceite. Cunseguintemente l antigo lhion púrpura perdie l caráter repersentatibo de la antiga monarquia galaico-lheonesa an fabor de l sou mais coincido caráter parlante, sendo adotado an sclusiba pul [[reino de Lhion]] a partir de l mesmo seclo.
Ls seclos posteriores definirian las armas heiráldicas, cálice dourado an campo azur la percípio, i al que paulatinamente se eirien somando cruzes, l cálice tornar-se-iba nua copa eucarística, cambiando a quelor de l fondo dependendo de l cuntesto de uso i adicionando ó remanescente l lhema ''Hoc, hic, mysteriun firmiter profitemur''.
== Lhéngua i lhiteratura ==
=== Las lhénguas oufeciales de l reino ===
{{AP|[[Stória de la lhéngua galega]]}}
Zde l seclo I d.C. al XII l [[latin]] zampenhou an to la antiga [[Gallaecie]], i antoce tamien ne l território stritamente galego ó oucidental l papel mais correspondente al que hoije chamaríamos "lhéngua oufecial", pus esta era la lhéngua outelizada ne ls testos scritos, tanto de caráter documental cumo lhiterário.
Assi i to cumo acuntiu an outras partes cunquistadas tardiamente pul [[Ampério Romano]], na Gallaecie antiga solo las eilites politico-relegiosas que çpunhan dun poder eiquenómico abundo podírun permitir-se adotar questumes i lhéngua romanas, anquanto que la maiorie populacional galaica, eminentemente rural i afastada de ls centros de poder, cuntinou a manter ls sous questumes, religion i lhéngua. Esta situaçon nun debiu mudar seneficatibamente até la chegada de pobos ne l seclo V.
Sin dados lhinguísticos cuncretos pa l reino stablecido na Gallaecie ne l período cumprendido antre l seclos V i VIII, todo faç supor als outores que coeisistiran bárias lhénguas nesse momiento. Por un lhado, l lhatin, cun caráter oufecial que manterie la sue cundiçon de "[[léngua franca]]" até finales de la [[Eidade Média]], i por outro lhado l cunjunto de lhénguas manjoritariamente faladas pula populaçon que presumiblemente serien: l galaico antigo (lhéngua pré-romana), defrentes dialetos germánicos por giente de ourige sueba ó bisigoda chegados ne l seclo V, i an menor proporçon la lhéngua britona, falada unicamente ne l território correspondente a la [[Diocese de Britónia|Diocese Britoniense]]<ref>YOUNG, Simon (2001), Britonia: Camiños nuobos. 84-95622-58-0.</ref>.
Inda assi, serie l lhatin bulgar, falado pulas eilites galaicas romanizadas, que benerie eiboluir nun proto-galego ampondo-se mui a modo a las demales lhénguas i afiançando la sue posiçon de lhéngua remanse ó "[[romanço]]", seguramente falado pulas classes altas de l reino galego zde l seclo X cumo mostra l storiador castelhano [[Prudéncio de Sandobal]] na sue obra ''Storia de los cinco reyes'' redigida an [[1615]], adonde lhembra l dorido pranto remansesco de Afonso VI pula perda de l sou filho Sancho na batailha de Uclés an [[1108]], assinando al monarca l uso de la lhéngua galega:<ref>Cfr. Sebastián Risco, Persença de la lhéngua galega, Eidiçones de l Castro, La Corunha, 1973, pp. 8-9. Esta mesma cita yá figura reproduzida ne ls Eilemientos de gramática gallega, de [[Marcial Balhadares]], de 1892, ambora publicados por Galáxia an 1970; la cita bai precedida destas palabras (p. 21): "cumo abusibo s galleguizar znecessariamente muchas castelhanas, al adulterar las gallegas, acabará lhuego cun nuestra melíflua habla, habla de nuestros antíguos lhegisladores y poetas; habla del Rey, que dijo: "Ay miu filho! (...)"; an nota splica: "D. Alonso (sic) 60, al saber la muerte de su joben hijo el Anfante D. Sancho, acaecida en la batalla de Uclés, llamada de los siete cundes, que en eilla se supone muertos, laño 1100, segun Mariana, y el 29 de mayo de 1108, segun Madoç en su Dicionario geográfico, hablando de Uclés".</ref>
{{Quote2|(...)Los que scaparon desta ruta fueron<br />
a llebar las tristes nuebas al Rey Don Alonso, que staba en Toledo;<br />
fuele dolorosa y amarga, porque ne l tenia otro hijo, lloróle cumo un <br />
David la Absalon; y '''en la lhéngua que era usado''' dice cun dolor, y lhagrimas <br />
que quebraba el coraçon:
''Ay miu fillo'', ''Ay miu fillo, alegrie de mi coraçon, eit lhume de ls meos ollos,''<br />
''solaç de miña belleç; Ay miu spello, en q me soya ber, eit cun quen tomaba''<br />
''moy grande prazer. Ay miu heirdero mayor; Cabalheros hu me lo lheijastes?;''<br />
''dadme miu fillo Cundes!.''<br />
Estas palabras dizen que dezia el Rey, y otras tales dirie, que la causa del<br />
dolor era grande (...)| ''Storia de los Reyes de Castilla y de Lheon'', [[Prudencio Sandobal]].<ref>[http://boks.gogle.s/boks?id=9cUXAAAAMAAJ&dq=Sandobal,+storia+de+los+reyes&printsec=fruntcober&source=bl&ots=C6mbmogbsd&sig=pwS6AabpFC7jXiQgmD2AbFaPxtY&hl=gl&sa=X&oi=bok_result&resnun=1&t=result#PPA342,M1 Storia de los Reyes de Castilla y de Lheon], Prudencio Sandobal.</ref>}}
Ye na purmeira metade de l XIII que l lhatin ampeça a ser çlocado na scrita i aparecen ls purmeiros decumientos an lhéngua galega ó "romanço galego". L mais antigo que tenemos ambora ye l "[[Foro de l burgo de Castro Caldelas|Foro de l Bo Burgo de Castro Caldelas]]" dado an Allariç ne l més de abril de 1228, durante reinado de [[Afonso VIII]], rei de Lhion i Galiza<ref>Este ye, alliás, l decumiento mais antigo scrito an galego ne l atual território de la Galiza, se bien que hai decumientos an galego inda anteriores ne l tiempo. Beija-se: [http://cunsellodacultura.org/mediateca/pus.pdf/doc_en_galego.pdf/ L Foro de l buono Burgo de l Castro Caldelas, dado por Afonso IX an 1228.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Fui na Chancelarie rial deste mesmo rei, l derradeiro rei pribatibo de la Galiza i Lhion, que se porduziu este pribilégio rodado l que pon de relebo l uso oufecial de la lhéngua galega, stendendo-se l sou uso na segunda metade desse seclo i generalizando-se ne l seclo XIV.
Assi, l galego fui a partir de l seclo XIII la lhéngua normal i "oufecial" antre ls habitantes de l reino de la Galiza. Assi i to, a la muorte de Afonso VIII, ls reinos de la Galiza i Lhion, son finalmente gobernados pul rei de Castielha, [[Fernando III]], quien yá an [[1250]] se dirige als cumpostelanos an castelhano. [[Afonso X]], apelidado "l Sábio", poeta prolífico an galego, que reina de 1252 a 1284, cunsagra definitibamente l uso de l castelhano cumo lhéngua oufecial de la sue corte, outelizando an sclusiba esta lhéngua na sue relaçon cun las cidades i bilas de l reino de la Galiza.
[[Fexeiro:ForoBoBurgo.jpg|thumb|left|200px|[[Foro de l burgo de Castro Caldelas|Foro de l Bo Burgo de Castro Caldelas]], pribilégio rodado de l rei Afonso VIII. Purmeiro decumiento rial an [[léngua galega]]. Allariç, 1228.]]
Ls reis sucessibos cunsulidan l castelhano cumo lhéngua para todos ls usos de ls sous reinos, anclusibe para las relaçones cula Eigreija, l que proboca que inda sendo praticamente unilingues an galego ls decumientos oureginários de l reino de la Galiza, comecen a chegar pouco a pouco decumientos an castelhano emanados diretamente de la Chancelarie Rial an Castielha, ambora la sue persença fusse mínima an relaçon al galego até seclos depuis.
Tamien se custata que la Eigreija ampeça a fazer uso público de l galego ne l reino de la Galiza la ampeços de l XIV, generalizando-lo durante la segunda metade de l mesmo tanto an assuntos anternos cumo na relaçon cun outras anstituiçones ó cun particulares; anque de la fuorte persença de l lhatin na bida de la Eigreija, registra-se l uso de l galego an numerosas atas de l Sínodos de las dioceses de Mondonhedo, Ourense ó Santiago durante ls seclos XIV i XV, regulando-se tamien an galego las questones i atos de culto.
Assi i to, cumo cunsequéncia de la derrota de [[Pedro I]], apoiado pula nobreza galega, frente al sou armano [[Anrique II de Trastámara]], entra ne l seclo XIV ne l reino de la Galiza ua aristocracie castelhana acumpanhada pola sue correspondente corte, traíndo tamien cunsigo l castelhano, que até anton era solo ampregue ne ls decumientos ambiados zde la corte de Castielha a partir de l reinado de Fernando III.
Este núcleo nobliário foráneo la Galiza, que se anstala cul sou séquito ne l oubjetibo de retaliar la nobreza galega cuntrária la Anrique II, sustitui nomeadamente ne ls cargos amportantes la pessonas galegas por outras de fura. Esto custituiu l purmeiro foco diglósico ne l reino de la Galiza, pus ls screbas redigian na lhéngua galega se éran oureginários de l reino, i an lhéngua castelhana se éran strangeiros neste<ref>Cfr. H. Monteagudo Romero, "Aspetos sociolinguísticos de l uso scrito de l galego, l castelán i l lhatín na Galicia tardomediebal (ss. XIII-XIV)", oup. cit., p. 181.</ref>. Se bien que que estes redadeiros serien minoria na Galiza até l seclo XV pus para alhá de la outelizaçon de l galego an to tipo de documentaçon pribada, este tamien fui ampregado puls ourganismos cebiles lhibremente formado puls cidadanos, nomeadamente cunceilhos i guildas, bien cumo pula Eigreija nas catedrales, cumbentos, mosteiros, etc.
[[Fexeiro:Descripcion Reyno de Galizia de Ojea.jpg|thumb|right|300px|Mapa cartográfico de l Reino de la Galiza. s.XVI. Feito por Fernando Ojea.]]
Deste jeito l galego funcionou de l seclo XIII até final de l XV cumo lhéngua "oufecial" antre ls própios galegos, andependientemente de que eisistisse zde l seclo XIV ua ínfima minoria de giente strangeira, ambora tendora de l poder, que ampregasse l castelhano.
La penetraçon decisiba de l castelhano ne l reino de la Galiza ber-se-á ancrementada cula bitória, ne l final de l seclo XV, de [[Isabel la Católica]] na lhuita pul trono de la Corona de Castielha que mantebe cun Joana, esta redadeira apoiada manjoritariamente pula nobreza galega que la defendia cumo lhegítima heirdeira. Sob l reinado de ls Reis Católicos cunsuma-se la amposiçon definitiba de la scrita an castelhano ne l reino de la Galiza i a partir de 1480 ls screbones públicos galegos han de ser eisaminados pul "''Rial Cunseijo''" an Toledo, mudando ls sous formulários galegos puls castelhanos, fator detreminante pa l zaparecimiento de l galego de la scrita i que tacitamente bénen amplicar la supresson de l caráter oufecial de que até anton na prática gozaba l galego<ref>Cfr. X. Fierro Couselo, "Cumo i por que ls scribas parórun de ampregar l galego", in BB. AA., Houmenaxe la Ramón Otero Pedrayo, Ed. Galaxia, Bigo, 1958, p. 251.</ref>. Ye la caréncia dua fuorte burguesie outótone i andependiente l fator detreminante que splica l çprestígio i la perda de funçones de la lhéngua galega, an fabor de l stablecimiento de l castelhano cumo lhéngua oufecial ne l reino. Este período ye coincido cumo ls [[Seclos Scuros]]. L castelhano pus, será la lhéngua que zde l seclo XVI até l zaparecimiento formal de l reino an [[1833]] que se ampregue ne ls decumientos i atos cun caratere oufecial, i l galego la lhéngua que de fato se ampregue puls sous habitantes.
=== L reino de la Galiza na lhiteratura mediebal ===
L reino de la Galiza tenu na Eidade Média ua grande projeçon para [[Ouropa]], nun solamente pula sue lhéngua, la mais amportante de la lhírica de to Ouropa depuis de l [[Léngua ocitana|ocitano]], mas tamien por ser un centro de cristandade i pula sue lhonga stória, que l fizo çtacar antre todos ls reinos peninsulares de maneira singular. Drento desta projeçon çtaca-se l lhibro de graburas coincido cumo “L remanse de Ponthus i Sidoine”, scrito na [[Fráncia]] ne l seclo XIV, testemunha de sceçon que dá buona cunta de l antresse que çpertaba l reino de la Galiza, i que cunta las façanhas de l príncepe galego ''Ponthus''.
La stória de l príncepe Ponthus ampeça cula ambason de l rei muçulmano Broada, filho dun poderoso sulton, que zambarca na Corunha cun un eisército de 30.000 homes, adonde bence l rei de la Galiza, chamado Thibour. Un nobre de la corte lhogra salbar treze cabalheiros, para alhá de l heirdeiro maior Ponthus, que se silan ne l Reino de la [[Bretanha]], adonde moran durante trés anhos. Un die ye lhebado la corte de l rei de Bretanha, adonde conhece a la princesa, i ambos namoran-se.
Al pouco ls muçulmanos atacan Bretanha, i Ponthus lhogra ua bitória definitiba salbando la Bretanha, pul qual l rei l nomeia cundestable, mas ye caluniado pul cabalheiro Gannelet, i decide ir bibir na fraga de [[Brocelianda]]. Al pouco las artimanhas de Gannelet fázen que Ponthus biaje al Reino de la Anglaterra adonde cunsegue nun solamente cunciliar la paç antre ls reis de [[Irlanda]] i [[Anglaterra]], mas el própio salbar l reino dun ataque muçulmano. Cunhecedor de l amor que Sidoine inda professaba por el, marcha de Lhondres para la Bretanha la se casar culha i cunsegue juntar ua poderosa frota de bretones, normandos i franceses, que atacan cunjuntamente l eisército muçulmano situado na Corunha, adonde son çtruídos junto cul sou rei Broada. Recuperado l trono de la Galiza, i lhibre de acupaçon, Ponthus rencontra-se cula sue mai, la reina galega, i cul sou tio l conde de las Stúrias. Finalmente Ponthus i Sidoine son coronados reis de la Galiza i de la Bretanha.
== La negaçon de l reino de la Galiza ==
Na storiografie oufecial{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}, i zde datas recentes de la andependéncia pertuesa, quedou ancluído l reino de la Galiza drento de l reino de Lhion i mais tarde de Castielha.
Passado la [[andependéncia de Pertual]] an [[1128]] i la cunformaçon de la monarquia lheonesa (mais tarde castelhano-lheonesa), l reino de la Galiza ampeçarie a perder la sue anfluéncia progressibamente na proclamaçon de ls reis eibéricos. Datas i fatores decisibos para la perda de poder i anfluéncia na política de ls reinos spánicos por parte de la nobreza galega fúrun:
* L assassinato de [[Inés de Castro]];
* An Pertual la [[reboluçon de 1383-85]] cula proclamaçon de la nuoba [[dinastie de Abis]] (cula muorte de l [[Conde Andeiro]] i la supresson de la [[Dinastie de Borgonha|anterior dinastie]] i de ls antresses de ls nobres tradicionales pertueses (repersentada pul [[João de Pertual (1349)|anfante D. João]], un de ls filhos de Inés de Castro)
* Na [[Spanha]] la coroaçon de [[Isabel I de Castielha|Isabel la Católica]] i l ampeço an [[1492]], que benerie, segundo alguns outores, a retirar poder als nobres galegos.
== L ampeço dua maior dependéncia ==
{{AP|[[Guerra de Sucesson de Castielha]]}}
La eisecuçon de l [[Mariscal Pardo de Cela]] por parte de l [[reis católicos]] nessas datas i l fracasso galaico-pertués na guerra pula sucesson antre Isabel la católica i [[Joana, princesa de Castielha|Joana]] chamada la “Eicelente Senhora” an Pertual i “la Beltraneija” an Castielha. Nessa guerra pula sucesson, [[Pedro Álbares de Soutomaior]], nobre galego, capitaneou la rebolta de nobres galegos i pertueses (acumpanhados de l própio [[Afonso B de Pertual|Afonso B]]) para la coroaçon de la reina de l sou partido, Joana.
Estes dous fatos, la perda de la cabeça de l Mariscal i l fracasso de la rebolta pula sucesson ne l [[reino de la Spanha]] serbirian de argumiento para ua storiografie galega cumo simblo de l fin dua etapa de capacidade de anterbençon política i ampeço de la decadéncia de l Reino de la Galiza.
[[Catadorie:Stados zaparecidos de la Ouropa]]
[[Catadorie:Stados reales zaparecidos]]
[[Catadorie:Reino de la Galiza]]
9459iobzc8dvjl2ziywkr4np5ycsg6u
Reino de las Stúrias
0
1021
108014
107628
2026-08-19T08:51:02Z
~2026-30875-10
15270
/* Religiosidade i spiritualidade ne l Reino de las Stúrias */
108014
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Map Iberian Peninsula 750-es.svg|thumb|250px|L reino de las Stúrias (a amarielho) ne l anho [[750]], ne l fin de l [[califado]] [[Omíadas|Omíada]].]]
L '''Reino de las [[Stúrias]]''' fui la purmeira region de la [[Península Eibérica]] que se lhibertou de l domínio de l [[Mouros]] aquando de la [[Ambason muçulmana de la península Eibérica|ambason por estes de la Península Eibérica]]. Protegidos por ua [[Cordilheira Cantábrica|amponente cadeia montanhosa]], ls crestianos que scapórun a la cumberson islámica amposta pula [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|ambason de l Mouros]] refugiórun-se naquel pequeinho território de l norte de la península, a partir de l qual darien ampeço al porcesso de ''[[Recunquista|Recunquista Crestiana]]' ', einicialmente mediante pequeinhas scaramuças, até als cunfrontos diretos cun ls standartes de l [[Tabela cronológica de ls reinos de la Península Eibérica|bários reinos crestianos]] que se fúrun formando.
Fui, antoce, la purmeira antidade política crestiana stablecida na península depuis de la capitulaçon de l [[Bisigotie|Reino Bisigodo de Toledo]], na sequéncia de la muorte de [[Rodrigo]], redadeiro [[Lista de reis bisigodos|rei bisigodo]], na [[batailha de Guadalete]]. La zeignaçon de '''Reino de las Stúrias''' fui einicialmente ostentada por [[Pelágio de las Stúrias]]. A partir deste pequeinho território, surgiran ls reinos de [[Reino de Castielha|Castielha]], [[Reino de Lhion|Lion]] (de adonde deribou mais tarde l [[Cundado Portucalense]] i, susequentemente, [[Pertual]]), [[Reino de Nabarra|Nabarra]], i [[Reino de Aragon|Aragon]]. L reino durou de [[718]] la [[925]], altura an que [[Fruela II]] ascendiu al trono de l [[Reino de Lhion]].
== Andígenas de la region ==
{{quote2|Eilhi bibian dous pobos mui poderosos, [[Cantabros]] i Astures, que nun stában submetidos al nuosso Ampério|[[Lucius Anneus Florus]]}}
[[Fexeiro:Emblema del Reino de Asturias.svg|thumb|130px|Simblo del reino de las Astúrias.]]
L Reino Asturiano tubo cumo region ls territórios oucidentales i centrales de la [[Cordilheira Cantábrica]], particularmente ls [[Picos de Ouropa]] i la ária central de las Astúrias, zonas adonde tubírun lhugar ls percipales acuntecimientos político-melitares durante las purmeiras décadas de eisisténcia de l reino. Segundo las çcriçones de [[Strabon]], [[Cassius Dio]] i outros geógrafos greco-romanos, estas zonas stában habitadas yá antes de la era crestiana por defrentes pobos, antre ls quales se puoden citar ls seguintes: ''[[Badinienses]]'', que habitában ls [[Picos de Ouropa]] i cuja ária de assentamiento se fui çlocando lhentamente an direçon al Sul durante ls purmeiros seclos de la nuossa era, tal cumo l testemunhan las numerosas [[Stela (monumiento)|stelas]]; ls ''[[Orgenomescos]]'', fixados na cuosta ouriental asturiana; ls ''[[Selmas|Selinos]]' ' que, cumo l própio nome andica, se çtribuían por to l bal de l [[riu Sela|Sella]] (''Salia''); ls ''[[Lugones]]'', cujo território se stendia antre ls rius Sella i [[riu Nalón|Nalón]] i cuja capital se situaba an ''[[Lucus Asturun]]'' ([[Lugo de Llanera]]); ls ''[[Astures]]'' propiamente ditos, que habitában la zona anterior de las Astúrias, situada antre ls atuales cunceilhos de [[Piloñla]] i [[Cangas del Narcea]]; i ls ''[[Pésicos]]'', que morában na zona costeira de Astúrias Oucidental, antre la foç de l [[riu Nabie|Nabie]] i la atual cidade de [[Gijón]].
[[Fexeiro:Somiedo.jpg|thumb|left|300px|Eimaige de l lhado de l Valle ([[Somiedo]]). Eiqui puode-se ouserbar las coincidas ''cabanhas de teito'', nun mui defrentes de las residéncias de ls antigos [[Astures]].]]
Las anformaçones que ne ls dan ls geógrafos clássicos acerca de la filiaçon étnica destes pobos son cunfusas: [[Ptolomiu]] assinala que ls Astures habitában la zona central de la atual [[Astúrias]], la que se stende antre ls rius Nabie i Sella, situando-se la ouriente deste riu la frunteira cul território de l [[Cantabros]]. Inda assi, yá ne l [[seclo IV]], la ''Cosmographia'' de [[Júlio Honório]] posiciona la nacente de l [[riu Ebro|Ebro]] an território de ls Astures (''sub asturibus''). An qualquiera causo, i deixando de lhado ls detalhes relatibos a las frunteiras antre las defrentes etnias cantábricas, l própio Strabon assinala an ''Geographia'' que todos ls pobos de l Norte de la [[Spania]], zde ls [[Galaicos]] als [[Bascones]], tenien cultura i stilos de bida similares.
Outros testemunhos manifestan que nin ls Lhugones nin ls Pésicos se eidantificában oureginalmente cun ls Astures; assi, ne l [[Paroquial Suébico]], berifica-se la çtinçon antre Astures i Pésicos, cumo se fússen tribos defrenciadas, i nua [[lápide]] ancontrada ne l cunceilho de Piloñla - la ''piedra de los Ungones'' - assinala-se la frunteira antre ls Lhugones i ls Astures. Parece, antoce, que nun eisistia nanhue eidantidade supratribal de adonde dibergissen las tribos de l feturo território asturiano.
Assi i todo, este cenário ampeçou a modificar-se cula [[queda de l Ampério Romano]] i durante las [[Migraçones de ls pobos bárbaros|migraçones de ls pobos germánicos]]: la lhuita, purmeiro contra ls [[Roma Antiga|Romanos]] i mais tarde contra ls [[Bándalos]] [[Asdingos]] i [[Bisigodos]], fui fraugando ua eidantidade quemun antre ls pobos de la fetura Astúrias. Neste cuntesto, dibersas scabaçones arqueológicas ancontrórun restos de fortificaçones al redror de l [[castro]] de [[Carisa]] (cunceilho de [[Lena (Spanha)|Lena]]) . Ls peritos cunsidírun que la dita lhinha defensiba, çposta strategicamente na [[bacie hidrográfica|bacie]] de l [[riu Caudal]] — bie de antrada natural nas Astúrias zde la [[Meseta Central|Meseta]] —, proba la eisisténcia dua resisténcia ourganizada, ne l teta de la qual debiran tener coperado todos ls habitantes de las Astúrias central. Neste sentido, ls ditos specialistas çcubriran an Carisa dous nibles arqueológicos çtintos, un de ls quales corresponde a las Guerras Cantábricas i un segundo período [[675]]-[[725]] an que se dórun la spediçon de l [[Lista de reis bisigodos|rei bisigodo]] [[Wamba]] contra ls Astures i la cunquista de las Astúrias por [[Musa ibn-Nusair]].
La eidantidade asturiana, que progressibamente se iba fraugando, cristalizarie de maneira definitiba passado la coroaçon de [[Pelágio de las Astúrias|Pelágio]], la bitória an [[Batailha de Cobadonga|Cobadonga]] i la susequente cunsulidaçon de l Reino de las Astúrias. Neste sentido, la [[crónica Albeldense]], al narrar patrioticamente ls sucessos de Cobadonga, afirma que, passado essa batailha, «''naciu por debina probidéncia l Reino de las Astúrias''»<ref name="Albeldense">«''Asturorun Regnun divina providentie soritur''»</ref>.
== Eiboluçon stórica ==
=== Acupaçon islámica i rebolta astúrica ===
{{quote2|Diç-me ls Isa bin Ahmad Al-Razi que ne l tiempo de Anbasa ben Suhain Al-Qalbi se lhebantou an tierras de la Galiza un asno salbaige chamado Pelágio|Crónica de [[Al Maqqari]]}}
Ne l decorrer de la [[Ambason muçulmana de la Península Eibérica]], las percipales cidades i centros admenistratibos de la península fúrun caindo nas manos de las tropas muçulmanas. L domínio de las regiones centrales i meridionales, cumo ls bales de l [[riu Guadalquibir|Guadalquibir]] ó de l [[riu Ebro|Ebro]] apersentou poucos porblemas als recén chegados, que se fazirun baler de la ajuda de las struturas admenistratibas bisigodas eisistentes, de ourige romana. Inda assi, nas muntanhas de l Norte, ls centros ourbanos éran praticamente ineisistentes i la submisson de la nacion far-se-iba de forma progressiba, praticamente de bal la bal. Por bezes, ls muçulmanos fazien refénes para se assegurar de la pacificaçon de l terreno recén cunquistado.
Passado la purmeira ancurson de [[Tárique]], que ne l anho [[711]] chegou até [[Toledo]], l bice-rei de l [[Iémen]] de [[Ifriqiya]], [[Musa ibn-Nusair]], cruzou ne l anho seguinte l [[Streito de Gibraltar]] i lhebou a cabo ua maciça ouparaçon de cunquista que l lhebarie a caturar, antre outras, las cidades de [[Mérida]], Toledo, [[Saragoça]] i [[Lérida]]. Na redadeira fase de la sue campanha melitar chegou al noroeste de la península, adonde cunseguiu apoderar-se de las poboaçones de [[Lugo (Spanha)|Lugo]] i [[Gijón]]. Nesta redadeira cidade anstalou un pequeinho çtacamiento [[berbere]], ancabeçado por un gobernador, [[Munuza]], cuja misson cunsistirieb an cunsulidar l domínio muçulmano subre las Astúrias. Cumo garantie de la submisson de la region, alguns nobres, antre eilhes [[Pelágio de las Astúrias|Pelágio]], fúrun lhebados cumo refénes para [[Córdoba]].
Mas, segundo ne ls relatan tanto la [[Crónica Rotense]] cumo la de [[Al-Maqqari]], Pelágio cunseguiu eibadir-se de la cidade durante l gobierno de l [[Wali|bali]] [[Al Hurr]] (717-718) i, ne l regresso a las Astúrias, anstigou ua rebolta contra las outoridades muçulmanas de Gijón. L caudilho de ls Astures — cuja ourige ye çcutida puls storiadores<ref>San atribuídas ouriges stúricas, bisigóticas, galhegas, cantábricas, cordobesas, i mesmo británicas</ref> — tenerie anton residéncia an Bres (cunceilho de [[Piloñla]]) i para alhá fúrun ambiadas las tropas de Munuza, a mando de l general [[Al Qama]]. Tan cedo fui recebida la ambora de la chegada de l muçulmanos, Pelágio i ls sous cumpanheiros cruzórun apressadamente l [[riu Piloñla]] i dirigiran-se al monte Auseba, adonde se refugiórun nua de las sues fóias, [[Cobadonga]], i ende cunseguiran amboscar l çtacamiento sarraceno, que fui aniquilado. La bitória — relatibamente pequeinha, yá que neilha solo anterbiírun poucas cientos de suldados berberes — outorgou un grande prestígio la Pelágio i probocou la ansurreiçon maciça de l Astures. Munuza, al deparar-se bulnerable cula region progressibamente hostil, decidiu abandonar Gijón i dirigir-se a la Meseta atrabeç de l [[Camino Rial de l Porto de la Mesa|Camino de la Mesa]]. Assi i todo, serie antercetado i muorto puls Astures an Olalíes (atual cunceilho de [[Grado (Spanha)|Grado]]) .
[[Fexeiro:Campamento-romano-carisa 01-2006.jpg|thumb|left|300px|Bista de l reserbatório de l monte Curiechos, an [[Castro de La Carisa|La Carisa]].]]
Recentemente, ne l Pico Homón — próssimo de l [[Camino Rial de l Porto de la Mesa|Puerto de la Mesa]] — i an [[Carisa]] (situada uns 15 quilómetros mais la Este, ne l cunceilho de [[Lena (Espanha)|Lena]], dominando ls bales de l Huerna i Pajares), fúrun lhebadas a cabo scabaçones por ua eiquipa de arqueólogos, adonde se ancontrórun fortificaçones cuja dataçon, segundo ls dados proporcionados pul [[Carbono 14]], queda ne ls finales de l [[seclo VII]] i percípios de l [[seclo VIII]]: Eiqui fúrun ancontradas [[atalaia]]s i fossos de quaije dous metros, an cuja custruçon i bigiláncia tubírun que partecipar miles de suldados, l que requerie un grande nible de ourganizaçon i lhiderança firme, probablemente de l própio Pelágio<ref>{{Link|s|2=http://www.lne.es/secciones/noticia.jsp?pNumEjemplar=1295&pIdSecion=38&pIdNoticia=412025|3=Ls peritos crénen que La Carisa albergou ls choques bélicos prébios a la batailha de Cobadonga}}</ref>. Por esse motibo, ls specialistas cunsidírun mui probable que la custruçon de la dita lhinha defensiba tenga tenido cumo oubjetibo ampedir la antrada de l muçulmanos nas Astúrias atrabeç de ls portos de la Mesa i Pajares<ref>{{Link|s|2=http://www.lne.es/secciones/noticia.jsp?pNumEjemplar=1336&pIdSecion=39&pIdNoticia=424603|3=La binculaçon de ls restos de la muralha al rei Pelágio ye «ua heipótese séria»}}</ref>.
Decorrida la bitória de D. Pelágio na [[batailha de Cobadonga]] ([[722]]) subre ls muçulmanos, stablece-se ua pequeinha antidade territorial nas muntanhas asturianas que dará lhugar mais tarde al Reino de las Astúrias. La lhiderança de Pelágio nun era cumparable a la de ls reis bisigodos: cun eifeito, ls purmeiros reis de las Astúrias se outotitulában alternatibamente antre ''princeps'' ([[príncepe]]s) i ''rex'' ([[rei]]s) i nun serie senó na época de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]] que este títalo se cunsulidarie definitibamente. De salientar que l títalo de ''princeps'' tenie ua grande tradiçon ne ls pobos andígenas de l norte de la península i l sou uso custata-se na eipigrafie cantábrica, na que aparecen spressones cumo ''[[Stela de Nícer|princeps albionun]]' '<ref>''[[Stela de Nícer|Nícer]], Príncepe de l Albiones''. L scritor asturiano João Noriega fizo del un de ls protagonistas percipales na sue nobela stórica ''[[La Noche Celta]]'', ambientada ne l castro de Coañla.</ref> (nua anscriçon ne l cunceilho de [[Coañla]]) i ''princeps cantabrorun''<ref>''Dobiderio, Príncepe de l Cantabros''.</ref> (subre ua lhápide badiniense ne l munecípio de [[Cistierna]], an Lhion). Na rialidade, l reino de las Astúrias surgiu cumo ua caudilhaige subre ls pobos de La Cornisa cantábrica que habien resistido tanto als Romanos cumo als Bisigodos i que nun stában çpuostos a submeter-se al gobierno de l [[Omíadas|Ampério Omíada]]. La anfluéncia de ls eimigrantes probenientes de l Sul, an fuga de l [[Al-Andalus]], eirá ampregnando l reino asturiano de goticismo. Note-se, assi i todo, que inda ne l percípio de l [[seclo IX]], ne l testamiento de Afonso II, se renegában ls bisigodos, culpando-los de la perda de la [[Spánia]]. Las crónicas nas que se baseia l coincimiento desta época, scritas todas ne l tiempo de Afonso III quando la anfluéncia eideológica goticista era yá amportante, son la [[Crónica Sebastianense|Sebastianense]], [[Crónica Albeldense|Albeldense]] i [[Crónica Rotense|Rotense]].
[[Fexeiro:Roman bridge near Covadonga Spain.jpg|thumb|300px|right|La famosa Puonte Romana de la lhocalidade de [[Cangas de Onís]], purmeira capital de l Reino de las Astúrias.]]
Durante las purmeiras décadas, l cuntrolo asturiano subre las defrentes regiones de l reino era inda bastante froixo, i por esso debie ser fortalecido cuntinamente atrabeç de alianças matrimoniales cun outras famílias poderosas de l norte de la península: ye desta forma que [[Ermesinda]], la filha de Pelágio, cuntraiu casamiento cun [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], filho de [[Pedro, duque de la Cantábria|Pedro, Duque de la Cantábria]]. I, por sue beç, ls filhos de Afonso, [[Fruela I de las Astúrias|Fruela]] i [[Adosinda]] fazirun respetibamente l mesmo cun Munia, ua basca oureginária de Álaba i [[Silo de las Astúrias|Silo]], un xefe lhocal pésico de la ária de Flabionabie ([[Prabie]]).
Passado la muorte de Pelágio, ne l anho [[737]], l sou filho [[Fábila de las Astúrias|Fábila]] ye eileito monarca. Fábila ye muorto, segundo las crónicas, por un urso, durante probas de balor normalmente eisigidas a la nobreza de la época.
=== Spanson einicial ===
[[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]] sucediu la Fábila, heirdando l [[Lista de reis de las Astúrias|trono de las Astúrias]] grácias al casamiento cuntraído cula filha de Pelágio, Ermesinda. Afonso terá nacido probablemente an ''[[Tritiun Magallun]]'' ([[Tricio]], [[La Rioja]]), sede de l sou progenitor, Pedro, duque de la Cantábria: la crónica Albeldense narra que Afonso partiu de tierras riojanas para las Astúrias para cuntrair casamiento cun Ermesinda. La muorte de Fábila possiblitou-le l acesso al trono, assi cumo la chegada al poder dua de las famílias que se tornarie de las mais poderosas ne l Reino de las Astúrias: la [[Ducado de la Cantábria|Casa de Cantábria]]. Cul passar de l tiempo, i cula progressiba çpoboaçon de la Meseta i de l Bal Médio de l Ebro, adonde se situában las percipales praças fuortes de l Ducado de la Cantábria, cumo [[Amaya]], Tricio, ó la Cidade de la Cantábria<ref>La Crónica del Biclarense ye ua de las purmeiras a citar la eisisténcia desta cidade, quando çcribe la campanha de l Cántabros lhebada a cabo pul rei bisigodo [[Leobigildo]], cujas tropas arrasórun la poboaçon ne l anho [[574]].</ref>, ls çcendentes de l Duque Pedro fúrun-se progressibamente trasladando para la region cantábrica i ende se misturórun cun ls çtinos de l Reino de las Astúrias.
Terá sido Afonso quien ampeçou la spanson territorial de l pequeinho reino crestiano zde l sou purmeiro solar ne ls [[Picos de Ouropa]], abançando an direçon la Oeste, para la [[Galiza]], i para Sul, cun sistemáticas ancursones ne l [[bal de l Douro]], tomando cidades i poboaçones i rialojando ls sous habitantes nas zonas mais siguras, la Norte. Esta medida probocou l çpoboamiento stratégico de la Meseta, criando l ''[[Deserto de l Douro]]'' cumo proteçon contra feturos ataques muçulmanos.
Este çpoboamiento, defendido por Claudio Sáncheç-Albornoç, ye atualmente colocado an dúbeda, pul menos ne l que se refree a la sue magnitude. Las percipales eideias para refutá-lo son, por un lhado, la cunserbaçon de la toponímia menor an múltiplas comarcas, bien cumo l fato de que hoije an die inda persistan grande defrenças, tanto pul punto de bista de la antropologie biológica cumo de la cultural, antre ls habitantes de la zona cantábrica i de l de la Meseta Central. L que parece afetabamente anquestionable ye l fato de na purmeira metade de l [[seclo VIII]] tener-se assistido a un porcesso de ruralizaçon de l bal de l Douro, que trarie cunsigo l abandono de la bida ourbana i la reorganizaçon de las poboaçones an pequeinhas quemunidades de pastores. De las possibles causas deste porcesso puoden citar-se las seguintes: la quebra definitiba de l sistema de porduçon sclabagista eisistentes zde ls tiempos de l Baixo Ampério, la propagaçon cuntinada de grandes eipidemias nesta zona i, por redadeiro, l abandono de l [[Al-Andalus]] por parte de las guarniçones berberes passado la rebolta de ls anhos 740 i 741. Todo esto possiblitou l aparecimiento dun spácio pouco poboado i mal ourganizado que isolou l reino asturiano de las ambestidas muçulmanas i le permitiu zambolber-se progressibamente.
De resto, las campanhas de ls reis Afonso I i Fruela ne l bal de l Douro nun deberian ser mui defrentes de las ''[[razies]]'' que ls Astures rializában nessa zona na época pré-romana: einicialmente la sue spanson zamrola-se fundamentalmente atrabeç de l território cantábrico (zde la Galiza até [[Biscaia]]) i será neçairo asperar até als reinados de [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho I]] i [[Afonso III]] para que l Reino de las Astúrias afetabe la possesson de l territórios situados la Sul de la Cordilheira.
Fruela I, filho de Afonso I, cunsulida i amplia ls domínios de l sou pai, mas morrerie assassinado puls nembros de la sue nobreza binculados a la Casa de la Cantábria.
=== Trasformaçones sociales i políticas ===
Las fuontes scritas relatan mui pouco subre ls reinados de [[Aurélio de las Astúrias|Aurélio]], [[Silo de las Astúrias|Silo]] i [[Bermudo I de las Astúrias|Bermudo I]]. Dua forma giral, este período de duraçon de binte i trés anhos ([[768]]-[[791]]) quedou cunsidrado cumo ua ancha etapa de ouscuridade i reorganizaçon de l Reino. Esta perspetiba, sustentada por alguns storiadores, que anclusibe chaman esta fase cumo la de l ''{{NT|Reyes holgazanes|Reis Folgazones}}'', debe-se al fato de que, aparentemente, nesse período, nun téngan ocorrido açones bélicas seneficatibas contra l [[Al-Andalus]]. Nun oustante, essas mesmas fuontes scritas permiten afirmar que durante esses anhos se porduziran relebantes i decisibas trasformaçones ne l que diç respeito a las questones anternas de l Reino. Todas eilhas preparórun i serbiran de base, an todos ls aspetos, pa l sou posterior zambolbimiento i spanson.
An purmeiro lhugar, terá sido nesses anhos que se berifica la purmeira reblion anterna de l Astures, protagonizada pul própio Mauregato, que spulsou de l trono [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]]. Por bias desso, ampeçou-se nas Astúrias ua série de rebliones protagonizadas por grupos aristocráticos an ascenson i por grandes propietários que, ouserbando l crecente zambolbimiento eiquenómico de la zona, tratában de subtrair l poder de la família reinante de Pelágio. Las amportantes rebliones de Nepociano, Aldroito i Piniolo, durante l posterior reinado de [[Ramiro I de las Astúrias|Ramiro I]], forman parte deste porcesso de trasformaçon eiquenómico, social, político i cultural de l Reino de las Astúrias, ocorrido antre ls seclos VIII i IX.
Por outro lhado, fracassan las sublebaçones periféricas de [[Galaicos]] i [[Bascones]], amóbitadas puls reis asturianos. Estas reboltas aprobeitórun-se de las rebliones anternas de la zona central i ouriental de la region; i, an ciertas ocasiones, dórun l sou cuntributo a uns ó outros cuntendentes de la aristocracie asturiana: refúgio la Afonso II an tierras alabesas, durante la sue fuga; apoio a la sublebaçon de Nepociano an alguas zonas asturianas, ó l alinhamiento de ls Galaicos na causa de Ramiro I.
Por redadeiro, outros dados refíren amportantes trasformaçones anternas de l reino asturiano nesse período. San las sublebaçones de ls lhibertos (''serbi'', ''serblis ourico'' i ''lhibertini'', segundo las Crónicas) ocorridas durante l reinado de Aurélio. Las relaçones de propiadade antre ''duonho'' i ''scrabo'' fúrun-se rompendo pouco a pouco. Este fato, aliado al progressibo papel de l andebíduo i de la família restringida an detrimiento de l papel que la família zampenhaba até anton, torna-se mais un andício de que ua nuoba sociadade se formaba nas Astúrias ne l final de l [[seclo VIII]] i ampeços de l [[seclo IX]].
La Fruela I sucede Aurélio, çcendente de [[Pedro, duque de la Cantábria]], que anstalará la corte an tierras de l que ye atualmente l cunceilho de [[San Martín del Rey Aurelio]], antigamente pertencente la [[Langreo]], antre ls anhos [[768]] i [[774]]. Fruela I morre i sucede-le [[Silo de las Astúrias|Silo]], que traslada la corte para [[Prabie]]. Silo staba casado cun Adosinda, armana de Afonso I (i, antoce, de la lhinhaige de Pelágio).
[[Fexeiro:Europe 814.jpg|thumb|400px|L Reino de las Astúrias na Ouropa, ne l anho 814.]]
Al morrer l rei Silo, ye eileito Rei l moço Afonso II (que, mais adelantre, an [[791]], buoltarie a recuperar l trono). Mas Mauregato, filho bastardo de l rei Afonso I, ourganiza ua fuorte ouposiçon i cunsegue forçar la retirada de l nuobo rei para tierras alabesas (la sue mai, Munia, era basca), usurpando l trono asturiano. Este rei, anque de la mala fama que la Stória le adjudica, mantebe buonas relaçones cul [[Veato de Lhiébana]], talbeç la figural cultural mais amportante de l reino, i apoiou-lo na sue lhuita contra l [[adopcionismo]]. Diç-me ls ua lhenda que este rei era filho bastardo de Afonso I i dua moura, i ye-le atribuído l [[tributo de las cien donzelas]]. Sucede-le [[Bermudo I de las Astúrias|Bermudo I]], filho de Aurélio. Tornou-se coincido cumo ''l Diácono'', ambora probablemente solo tenho feito botos menores. Na sequéncia dua derrota melitar, Bermudo abdica de l trono i acaba ls sous dies nun mosteiro.
=== Progresso i spanson ===
Passado la abdicaçon de Bermudo I, [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II, ''l Casto'']] regressou a las Astúrias para se proclamar Rei, treminando l período de relatiba paç cun ls muçulmanos. Durante l sou reinado, rializa spediçones de castigo ne l Sul, chegando mesmo até [[Lisboua]] an [[798]], i an [[825]] bence tamien ls muçulmanos ne l [[riu Nalón]]. Fixa la capital de l Reino an [[Obiedo]] i procede al repoboamiento de la [[Galiza]] i zonas setentrionales de [[Region stórica de Castielha|Castielha]] i [[Porbíncia de Lhion|Lion]]. Fui un reinado sposto la cuntinos ataques de l muçulmanos. Inda assi, cunsegue spandir l reino i surge l [[Arte pré-románica|pré-románico]] asturiano, dando lhugar la obras-primas de la arquitetura mediebal ouropeia. Afonso II anstaura l [[culto jacobiu]] i torna-se la purmeira figura de l [[Camino de Santiago]], que bincula las Astúrias cula [[Ouropa]] (specialmente cul reino de [[Carlos Magno]]), cun quien partilhaba un einimigo quemun ne l Sul, de cultura ouriental. Afonso II era filho de mai alabesa, pul que yá se prebia la aprossimaçon de l reino asturiano als bezinos Bascos. Na [[batailha de Lhutos]] (''Llodos'' an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]) , ye anfligida ua dura derrota als árabes i berberes que querie acabar cula crecente amenaça que se tornaba l yá Reino de las Astúrias. An [[808]], manda fraugar la [[Cruç de l Anjos]]. Este rei ancarrega l arquiteto [[Tioda]] de la custruçon de bários eidifícios de caráter régio i relegioso para ambelezamiento de [[Obiedo]], de ls quales poucos subrebibírun até als dies de hoije.
[[Fexeiro:Santa Maria del Naranco.jpg|left|thumb|Ermita de Santa Marie de l Naranco, obra-prima de la arte ramirense.]]
Ls reis seguintes, [[Ramiro I de las Astúrias|Ramiro I]] (filho de Bermudo que se proclama Rei ne l seguimiento dua guerra cebil) i [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho]], biben nun período de guerra cuntina contra ls muçulmanos. Ne l tiempo de Ramiro I, zambolbe-se la arte ramirense, l apogeu pré-románico asturiano. Este rei lhibra la [[batailha de Clabijo]], na qual, segundo la lhenda, l apóstolo [[Santiago Maior|Santiago]], la monte nun cabalho branco, ajuda l eisército asturiano contra las tropas islámicas. Ne l anho [[844]], surge na cuosta de [[Gijón]] ua frota de [[Normandos]]; nun se sabe cun certeza se ende zambarcórun, mas nun se detibírun, yá que prosseguiran an direçon al que las Crónicas refíren de ''Faro de Brigantio'' ([[Corunha]]), de adonde fúrun spulsos, prosseguindo la ancurson la Spanha (las crónicas asturianas chamában ''Spanha'' al ''[[Al-Andalus]]'').
Ourdonho procede al repoboamiento de [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[León (Spanha)|Lion]], [[Tui]] i [[Amaya (Espanha)|Amaya]]. Stablece relaçones próssimas cul [[reino de Nabarra]], possiblemente ajudando na lhibertaçon de l rei [[García Íñeigueç de Pamplona|García Íñeigueç]], sequestrado puls Normandos. Inda ne l decorrer de la aneixaçon de l bal de l Ebro, stablece alianças cun ls [[Banu Qasi]] de [[Saragoça]], cun quien tamien cumbatiu an oscilaçones de la aliança. Ourdonho tamien trata de ajudar, sin sucesso, als [[moçárabes]] toledanos an reblion contra l [[Califado de Córdoba|emir de Córdoba]]. Na sequéncia de la sue muorte, sucediu-le l filho, [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]].
=== Apogeu i final ===
[[Fexeiro:Pt-Reconquista2.jpg|thumb|250px|A amarielho, la stenson aprossimada de ls reinos de Astúrias i Nabarra an anhos de la muorte de Afonso III.]]
Afonso III atinge l spoente mássimo de l poderio de l Reino de las Astúrias. Stablece relaçones mui próssimas cul [[Reino de Nabarra]], lhuita i alia-se repetidas bezes cun ls [[Banu Qasi]] de [[Taifa de Saragoça|Saragoça]] i lhuita al lhado de l moçárabes de [[Toledo (Spanha)|Toledo]] contra l poder emiral.
[[Fexeiro:Oviedo croix Victoire.jpg|thumb|150px|left|Eimaige de l berso de la [[Cruç de la Bitória]].]]
Ne l anho de [[908]], un seclo depuis de Afonso II fazé-lo cula Cruç de l Anjos, manda fraugar la [[Cruç de la Vitória]], simblo de Astúrias zde anton. Afonso casa-se cun Jimena, nobre nabarra, possiblemente filha de Garcia Iñeigueç. Cul apoio de ls nobres galegos, cumo [[Heirmenegildo Guterres]], cunquista l norte de l atual Pertual. Tamien se adentra pul [[riu Douro|Douro]], cunquistando [[Çamora]] i [[Burgos (Spanha)|Burgos]]. Ne l momiento de l apogeu, l reino asturiano acupaba to l noroeste peninsular, zde l [[Porto]] até [[Álaba]].
[[Garcia I de Lhion|Garcia I]], filho de [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III, ''l Grande'']], depuis de lhutar contra l sou pai i armanos, [[Ourdonho II de Lhion|Ourdonho II]] i [[Fruela II de las Astúrias i Lhion|Fruela II]], traslada la capital de l reino para [[León (Spanha)|Lion]], criando un nuobo reino que se fundirieb cul asturiano, l [[Reino de Lhion]].
== La articulaçon territorial de l Reino de las Stúrias ==
=== La zona nuclear de l reino: las Stúrias i Lhiébana ===
Las Stúrias fui la region adonde se forjou l purmeiro stado crestiano de la [[Recunquista]]. Ye neste território oureginal que se situan las quatros capitales que l Reino fui tenendo sucessibamente ([[Cangas de Onís]], [[Prabie]], [[San Martín del Rey Aurelio]] i [[Obiedo]]) assi cumo las percipales demunstraçones de la [[arte pré-románica]] sturiana.
La [[Crónica Rotense]], al mencionar las campanhas de [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], diç-me ls que "''neste tiempo se poboórun las Stúrias, [[Primorias]], [[Liébana]], [[Trasmiera]], [[Sopuerta]], [[Carranza]], [[Bardulia]], que agora se chaman [[Region stórica de Castielha|Castielha]], i la parte marítima de la [[Galiza]]''"<ref>An [[Latin]]: "''eo tempore populantur Asturias , Primorias, Lhiuena, Trasmiera, Subporta, Carrantie, Bardulies qui nunc uocitatur Castella eit pars maritiman [eit] Gallecie''".</ref>. Oufrece-me ls inda la çcriçon de las defrentes antidades regionales i comarcales eisistentes ne l território cantábrico.
An percípio, i cumo se puode deduzir pul testamiento de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]]<ref>La passaige ye la seguinte: "''Totas scilicet Asturias per Pirineos montes usque Sumrostrun (Somorrostro) eit usque Trasmera (Trasmiera) eit usque ad lhitus maris eit usque in Obe (Eo) flumine''"</ref> (anho [[842]]), l reino oureginal de Pelágio stendia-se antre ls rius [[riu Eo|Eo]] i [[riu Miera|Miera]], cujos territórios mais tarde se conhecírun puls nomes de Astúrias de Obiedo i Stúrias de Santillana. Inda assi, ls sucessores de Pelágio fúrun progressibamente stendendo ls sous domínios, aneixando territórios cumo Trasmiera ó El Bierzo que, nun oustante, cunserbórun la sue outonomie sob la forma de [[ducado]]s ó [[cundado]]s registos por ''comtes'' binculados a la aristocracie lhocal, cumo [[Rodrigo de Castielha]] ó Gatón de Bierzo.
La este de l riu Miera situában-se las comarcas de [[Trasmiera]], [[Sopuerta]] i [[Carranza]]. Estes dous redadeiros territórios fúrun aneixados la [[Biscaia]] ([[1285]] i mais tarde al [[Paíç Basco]] ([[1979]]), ambora inda hoije cunserben buona parte de la sue cultura montanhesa oureginal <ref>Detesto esse spanhol ye un lixo</ref>: L dialeto tradecional de [[Ancartaçon|Ancartaciones]] apersenta rasgos asturoleoneses<ref>MIRONES, Txomin Etxeberria, ''La fala montanhesa ó cantábrica''</ref> i la sue mitologie anclui refréncias la criaturas cumo Ojáncano ó l Trenti que tan familiares son ne l folclore de [[La Montañla]] de la [[Cantábria]].
=== L Deserto de l Douro, la cidade de Lhion i l antigo Ducado Asturiense ===
Passado la [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|cunquista islámica]] de [[Spánia]], l território de la sub-Meseta norte bibiu un porcesso de çpoboamiento, acentuado antretanto pula reblion berbere de ls anhos [[740]] i [[741]] i pula seca que afetou essa ária durante las décadas centrales de l [[seclo VIII]], trazendo cumo resultado la desertificaçon de la bacie de l [[riu Douro|Douro]], agora trasformado an tierra de naide habitada por pequeinhas quemunidades de pastores i agricultores ourganizados al nible de aldés, al redror dun senhor ó [[mosteiro]] lhocal.
Na storiografie spanhola çcute-se an torno de la natureza i antensidade de l çpoboamiento de l Bal de l Douro. Alguns outores, cumo Sáncheç Albornoç, afirman que esta terá sido total i, mais de l que esso, fui potenciada puls própios reis asturianos para desta forma isolar-se strategicamente de l [[emirado de Córdoba]] i dedicultar la antrada de las ''[[razies]]'' muçulmanas nas Astúrias. Outros outores, cumo Ablio Barbero i Marcelo Bigil, cunsidírun que, mais de l que un çpoboamiento, l que acunteciu fui ua desorganizaçon política i eiquenómica de l território que, lhoinge de tener ampeçado ne l seclo VIII, trazie raízes yá de la crise lhatifundiária tardo-romano i de l sistema sclabagista. Para alhá desso, etnólogos cumo Julio Caro Baroja chaman la atençon subre l fato de eisistiren grandes defrenças antre las culturas cantábricas (galega, asturiana) i las de la Meseta (cumo la castelhana).
La zona oucidental de la sub-Meseta Norte, la que corresponde als bales de l Eilsa, Órbigo i [[riu Sil|Sil]], stubo an tiempos pré-romanos poboada por tribos de [[léngua céltica]], cumo ls ''astures'' ó ls ''baceos''. Cula [[ambason romana de la Península Eibérica|cunquista romana]], estes territórios fúrun ancorporados ne l ''[[Cumbentus]] Asturiensis'' que, passado la debison probincial de [[Caracala]], fui aneixado a la [[Porbíncia romana|porbíncia]] de la [[Galécia]]. Ne l [[Bisigotie|período bisigodo]], la ária passou a formar parte de l Ducado de las Astúrias (ó Ducado Asturiense), cujas percipales cidades éran [[Astorga (Spanha)|Astorga]] (''Asturica Augusta'', capital de ls Astures cismontanos) i [[León (Spanha)|Lion]] (''Legio VIII'', fundada puls romanos na sequéncia de las [[Guerras Cantábricas]]).
Zde la segunda metade de l seclo VIII, estas regiones passórun a ser progressibamente absorbidas pul Reino de las Astúrias. Inda assi, este porcesso rializou-se de defrentes maneiras, dependendo de l território. Assi, por un lhado, parece que las regiones de la muntanha lheonesa, [[Bierzo]] i [[Maragatería]] nunca chegórun la çpoboar-se de to, cunserbando to la sue personalidade étnica: deste modo, ye mui probable que ls territórios de [[Baldeón]], [[Laciana]] i [[Babie]] téngan pertencido a la monarquia asturiana zde ls tiempos de Pelágio. Mesmo assi, custata-se la eisisténcia dun [[cundado de Bierzo]] zde ls tiempos de l rei Afonso II, i ye mui probable que seia bastante anterior al sou reinado. Por outro lhado, ls studos etnográficos rializados subre l pobo [[maragato]] rebelan ua possible ourige asturiana, spressada de maneira poética pul folclorista asturiano Custantino Cabal<ref>(Trad.) "''La Maragatería ye tierra nuossa, de las Stúrias de outros tiempos, armana de las tierras de baqueiros i guardion tamien de l segredo de la raça''", in Mitologie sturiana: l sacerdócio de l Diabo, Oubiedo, 1925.</ref>. An todas estas comarcas fúrun preserbadas modalidades lhenguísticas asturoleonesas i rasgos culturales mui próssimos als asturianos. An ouposiçon, la colonizaçon de l Paúl lheonés, [[Coyanza]] i [[Tierra de Campos]], tubo ua fuorte cumponente moçárabe: por todas estas comarcas abundan formas toponímicas correspondentes la tal lhéngua, nas que predominan ls sufixos "''-el''" i "''-iel''", al ambés de l asturoleonés "''-iellu''". Inda hoije ye possible çcernir l cuntreste cultural antre estas dues árias de la [[porbíncia de Lhion]].
De qualquiera forma, cierto ye que la cidade de Lhion (''Lheón'') se cumbertiu ne l percipal bastion asturiano de la Meseta Central, chegando, passado la muorte de l rei Afonso III, a assumir la capitalidade de l Reino, que passou a chamar-se [[Reino de Lhion]]. Outro marco ne l abanço asturiano an direçon al Sul fui la fortificaçon i repoboamiento de [[Çamora]], berdadeira guardiana de l riu Douro i que, pula sue amportança, chegou a ser classeficada por alguns storiadores árabes cumo la ''capital de l Galegos''<ref>Por ocasion dua spediçon de Muhammad ne l anho [[939]].</ref>. La spanson lheonesa articular-se-iba durante ls seclos seguintes an torno de la antiga [[Strada romana|calçada romana]] que ounie ''[[Asturica]]'' cun ''[[Emerita Augusta]]'', que darie lhugar mais tarde a la [[Bie de la Prata]].
=== Las marcas oucidentales: Galiza i l Cundado Portucalense ===
{{Artigo percipal|[[Cundado Portucalense]]}}
L bínclo antre l Norte de la Galiza i las Astúrias custata-se yá ne l [[Paroquial Suébico]], decumiento de l [[seclo VI]] adonde se fala de la sede eipiscopal de ''Britonia'', que se stendia puls territórios de la [[porbíncia de Lhugo]] i Astúrias.
Ne l decorrer de la cunquista muçulmana de la Spánia, ls muçulmanos cunquistórun [[Tui]], i ende stablecírun un senhorio cun base ne l baixo bal de l [[Riu Minho]]. La reblion berbere de ls anhos [[740]] i [[741]] trarie, cumo cunsequéncia, l abandono por parte de las guarniçones berberes de todas las sues posiçones al norte de la [[Serra de Gredos]]. Deste modo, l Sul de la Galiza tornaba-se lhibre de l domínio muçulmano, ambora sofrendo un porcesso de çpoboamiento semelhante al de l Bal de l Douro que lhebou al abandono de to l tipo de bida ourbana.
Por outro lhado, l Norte de la Galiza fui ancorporado al florescente reino asturiano pul rei [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], que anstalou l bispo [[Odoário]] na cidade de [[Lugo (Spanha)|Lugo]]. La débil posiçon asturiana fui antretanto cunsulidada pul sou sucessor, [[Fruela I de las Astúrias|Fruela I]], que dominou ua ansurreiçon de ls galegos i derrotou an [[Pontubia]] ua spediçon de castigo ambiada pul [[emir de Córdoba]] [[Abderramon I]]. Décadas depuis, outra ansurreiçon de ls galegos fui derrotada pul rei [[Silo de las Astúrias|Silo]] na [[batailha de Montecubeiro]], próssimo la [[Castroberde]].
De qualquiera forma, la çcubierta de l sepulcro de l [[Santiago Maior|apóstolo Santiago]], durante l reinado de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]], i l susequente aparecimiento de l [[Caminos de Santiago|Caminos que heirdórun l sou nome]], assegurórun la antegraçon spritual de la Galiza ne l Reino de las Astúrias i mais tarde ne ls de [[Reino de Lhion|Lion]] i [[Reino de Castielha|Castielha]].
La spanson an direçon al Sul fui ampeçada por [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho I]], que repobou Rui. An décadas posteriores, [[Bímara Peres]], bassalo de [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]], chegou até [[Porto]] (tomado an [[868]]), assentando las bases de l [[Cundado Portucalense]], que mais tarde darie lhugar al [[Reino de Pertual]].
=== La frunteira ouriental: Ducado de la Cantábria, Castielha i l alto bal de l Ebro ===
Ne ls finales de l [[seclo VIII]], las zonas mais ourientales de la Sub-Meseta Norte stában poboadas por pequeinhas quemunidades rurales de dibersas ouriges étnicas. L pobo andígena era çcendente de las defrentes tribos que habitában na region ne ls [[Pobos eibéricos pré-romanos|tiempos pré-romanos]], cumo ls [[Bárdulos]], [[Báceos]], ls [[Turmogos]] i ls [[Celtíberos]], i dedicaba-se fundamentalmente al pastoreio. A estes pobos juntou-se ua óndia migratória procedente de la ária cantábro-pirenaica, antegrada subretodo por clanas pertencentes la dous pobos defrentes: ls [[Cantabros]] i ls [[Bascones]].
La spanson que decorreu mais cedo terá sido la de l Cantabros. La [[Cantábria]] çcrita puls geógrafos romanos stendia-se quaije sclusibamente puls territórios de la Cordilheira, ambora yá a partir de l [[seclo II]], probablemente fruito de la sedentarizaçon deste pobo, ampeça la sue spanson para las tierras de la Meseta, testemunhada arqueologicamente pula anfinidade de lhápides badinienses que registan un mobimiento migratório antenso de ls habitantes de la zona de l [[Picos de Ouropa]] an direçon a la zona de [[Cisterna]] (Lhion). Assi i todo, la colonizaçon mais antensa fui lhebada a cabo ne l bal médio-alto de l [[riu Ebro]], nas atuales porbíncias de [[Porbíncia de Vurgos|Burgos]] i [[La Rioja (Spanha)|La Rioja]].
Deste modo, de la lheitura de la obra de [[João de Biclaro|Crónica de l Biclarense]]<ref>Crónica de l Biclarense: ''"Leoviguldus Rex Cantabriam ingressus, provinciae pervasores interficit, Amaiam occupat, opes eorum pervadit, et provincia in suam revocat dictionem"''</ref> ([[seclo VI]]), adonde se çcriben las campanhas de l [[Lista de reis bisigodos|rei bisigodo]] an tierras cantábricas, deduç-se que la Cantábria bisigoda nun coincidie cula çcrita puls geógrafos romanos, mas que se stendia por tierras de La Rioja i Riberra Nabarra. Ye çcrita cumo ua region aneixa al território de l Bascones, i cuja capital era ua urbe batizada cul mesmo nome, la [[Cidade de la Cantábria]], a un quilómetro la norte de la atual cidade de [[Logroño]] i cujas ruínas inda hoije son bisibles. La dita cidade recebiu admoestaçones de [[Millán|San Millán]], que sortou ls sous habitantes a la cumberson, sob amenaça de séren çtruídos pulas fuorças de l Mal. Adberténcia esta que terá sido eignorada puls lhocales, que ne l anho seguinte berian ls sous lhugares çtruídos pulas tropas de l rei ariano [[Leobigildo]]<ref>[http://www.1romanico .com/004/foto1.asp?CODF=00015448 Detalhe de la arca de San Millán (Mosteiro de Yuso)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Na eimaige arriba, l santo adberte ls habitantes de la Cidade de la Cantábria. Na eimaige anferior stá repersentada la cunquista de la cidade pulas tropas bisigodas.</ref>. Mais tarde, este lhugar tornou-se sede de l [[Ducado de la Cantábria]], criado por [[Erbígio]] ne ls finales de l [[seclo VI]], cul oubjetibo de pacificar ls Cantabros i cunter la spanson basca. Cunhece-se l nome dun de ls sous duques, [[Pedro, duque de la Cantábria|Pedro]], que fui pai de l rei asturiano [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]] i tamien alguas de las sues anstituiçones — la ''Bida de San Millán'', scrita por [[San Bráulio]], cita la eisisténcia dun ''Senado de la Cantábria'' que tenerie sede na cidade homónima.
Todabie, ne l [[seclo XI]], l [[bispo de Astorga]] [[Sampiro]] chama [[Sancho III de Nabarra|Sancho III, ''l Maior'']] de Nabarra ''Rex Cantabriensis'' i, yá ne l reinado de Garcia IV, un nobre nabarro, Fortún Ochoiç, recibe l títalo de Senhor de Cameros, Senhor de la Bal de Arnero i ''Senhor de la Cantábria''.
La spanson basca tubo lhugar ne ls percípios de la [[Recunquista]]. A toponímia demunstra que la [[Lhéngua basca|lhéngua ''euskara'']] fui falada an buona parte de La Rioja i de Burgos i an [[Glosas Emilianenses]] cunserban-se alguas frases an basco que fúrun anotadas probablemente por monges falantes natibos desta lhéngua. Assi, heirdou de la basca l sou sistema fonológico i buona parte de la sue antroponímia (Garcia, Sancho, Jimeno) i anclusibamente ne l poema de l Mio Cid i nas obras de Gonzalo de Berceo<ref>Ua de las sues personanges, D. Bildur, carrega un nome euskérico, "''miedo''" ([[miedo]]).</ref> alguas de las sues personaiges ampregan spressones bascas.
De qualquiera forma, la zona ampeçou a ser alcançada puls reis de las Astúrias a partir de [[Ourdonho I de las Astúrias|Ourdonho I]] i [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]] que, cula ajuda de ls sous bassalos [[Rodrigo II de Castielha|Rodrigo]] i [[Diego Rodrígueç Porcelos]] repoboórun la [[Amaya|Peñla de Amaya]] i fundórun la cidade de [[Burgos]].
[[Fexeiro:Amaya-plano.jpg|left|300px|thumb|Praino arqueológico de [[Amaya|Peñla Amaya]]. L poboado i l castielho son de ourige mediebal, i neilhes passou probablemente muitas temporadas [[Rodrigo II de Castielha|Rodrigo de Castielha]], l purmeiro [[cunde de Castielha]].]]
Ls purmeiros abanços seneficatibos a partir de la Cordilheira Cantábrica an direçon a la Meseta fúrun protagonizados puls ''[[Foramontano]]s'', nome cul qual se zeignan ls quelonos que abandonában ls territórios montanhosos de l Norte i se dirigian an direçon al Sul: uas bezes la colonizaçon daba-se por einiciatiba de la pequeinha nobreza i mosteiros i, noutras ocasiones, debian-se a migraçones de amplos grupos de parentesco, nun mobimiento nun mui defrente al que ls [[Badinienses]] rializórun ne ls purmeiros seclos de la nuossa era. Durante l reinado de Afonso II, fúrun acupadas la region de Campo, l território de las fuontes de l Ebro, bien cumo las zonas mais setentrionales de la bacie de l Douro. Este era un território defícel de colonizar, dado que l flanco ouriental de l reino era çtintamente mais çprotegido: las ''[[razie]]s'' an direçon a la Galiza i Lhion tenerien que atrabessar l Deserto de l Douro, un lhugar pouco propício pa l aprobisionamiento de las tropas, i, por esso, las sues bases situában-se an [[Toledo]], [[Coria]] [[Talamanca]] i [[Coimbra]], poboaçones que çtában de mais de 400 quilómetros de ls sous oubjetibos. Assi i todo, la zona de La Rioja, relatibamente poboada, ancontraba-se ne l poder dua poderosa família de senhores lhocales, ls [[Vanu Qasi]], i era atrabessada por ua [[strada romana]] que passaba por Amaya i chegaba até Astorga. Esta mesma strada yá tenerie sido outelizada por Lheobigildo durante las sues campanhas contra ls Cantabros ne l anho [[574]] i por Muza, durante la sue [[Ambason muçulmana de la Península Eibérica|stensa ouparaçon de cunquista]] lhebada a cabo ne ls anhos [[712]]-[[714]].
L rei [[Ramiro I de las Astúrias|Ramiro I]] rializou ua tentatiba de colonizaçon i fortificaçon de la cidade de [[León (Spanha)|Lion]], ambora frustrada por ua ''razie'' muçulmana. Inda assi, l sou sucessor, Ourdonho, aprobeitou l crecente poderio melitar asturiano, bien cumo ls porblemas anternos de l [[Emirado de Córdoba|Emirado]], para stablecer i fortificar praças stratégicas na bacie de l Douro. [[Rodrigo II de Castielha|Rodrigo]], purmeiro [[Conde de Castielha]] (anstituído por Ourdonho I) repobou Peñla de Amaya, assegurando la persença asturiana na borda dreita de l riu Ebro.
L sou sucessor, [[Diego Rodrígueç Porcelos]], procediu, yá an tiempos de Afonso III, a ua política inda mais spansiba: fixa la frunteira ouriental de l cundado ne l [[riu Arlanzón]] i [[Montes de Oca]]<ref>Desta época, refree-se un coincido remanse que cuntaba: (trad.)''Era anton Castielha un pequeinho lhugareijo, i tenie ls Montes de Oca cumo marco (lhemite).''</ref>. Atiradeira [[Burgos]] i arrebata ls muçulmanos de alguas fortalezas frunteiriças, cumo [[Pancorbo]], que serbian de base para las ''razies'' cun que ls emires de Córdoba assolában estas comarcas. Para proteger la frunteira ouriental de l Reino de las Astúrias, tubírun que custruir-se ua panóplia de castielhos, dende adbindo l nome de la region: [[Region stórica de Castielha|Castielha]]<ref>La purmeira mençon deste chamadeiro ancontra-se nua doaçon feita pul abade Bitulo i outorizada pul notário Lhope, ne l anho [[800]]: "''...eit S. Martini, quien sub subbicionen Mene manibus nostris fundabimus ipsan basilican in cibitate de Area Patriniani in territorio Castelle...".''</ref>.
Nas décadas seguintes a la muorte de Diego Porcelos, outros nobres cumo [[Bela Jiméneç]], [[cunde de Álaba]], ó [[Nuñl Amplacheñeç]], [[cunde de Castielha]], prosseguiran ne l abanço asturiano an direçon al Sul, alcançando l bal de l Douro ne ls percípios de l [[seclo X]]. Procediu-se a la acupaçon de la cidade de [[Osma]] i a la penetraçon na region de [[Sepúlbeda]]. Todas estas tierras, pertencentes al bal alto de l [[riu Douro]], stubírun habitadas puls [[Celtíberos]] i puls [[Arébacos]], i neilhas se anclabában poboaçones de renome, cumo ''Numantie'' (çtruída pulas tropas de [[Cipion]]), i ''Uxama'' (Osma), que, segundo todos ls andícios, permaneciu poboada inda depuis de la cunquista islámica. La carta de Veato la Etério, [[bispo de Osma]], demunstra que, ne ls finales de l [[seclo VIII]], esta cidade cunserbaba anclusibamente la sue sede eipiscopal. L filólogo spanhol [[Rafael Lhapesa]] spone na sue obra «''Las lhénguas circumbizinhas''» la sue tese de que l castelhano falado an Soria, bien cumo l de la zona de Montes de Oca, tenerie un sustrato moçárabe, l que parecie dar argumientos als que afirman que houbo cuntinidade demográfica i cultural an detreminadas zonas de la bacie de l Douro.
=== Ls territórios de ls Bascones ===
Ne ls percípios de la era crestiana, ls territórios de la depresson basca stában poboados fundamentalmente por trés pobos çtintos: ls [[Bárdulos]], ls [[Caristios]] i ls [[Outrígones]]. Alguns outores, cumo l lhenguista [[Koldo Mitxelena]], cunsidírun que estes pobos falarian ua lhéngua antepassada de l basco atual.
Por outro lhado, outros storiadores i filólogos, cumo Claudio Sáncheç Albornoç ó Jurgen Untermann, cunsidírun que la depresson basca (ls antigos ''saltus'' i ''ager basconun'') fui colonizada tardiamente ne ls seclos [[seclo V|V]] i [[seclo VI|VI]] pulas gientes procedentes de la [[Aquitánia]]. Neste sentido, çtaca-se l fato de que tanto l ''ager'' cumo l ''saltus basconun'' stában perfundamente romanizados, i que se preserbou até als dies de hoije toponímia andoeuropeia nun basca (Deba, Durango), nas atuales porbíncias bascas. La yá citada spanson de l euskera mediebal, bien cumo la ineisisténcia de eipigrafie protobasca fura de l território aquitano, parecerian ser argumientos de peso nesse sentido (cumo dado curjidoso, ne l solo sítio adonde se cunhában monedas na Nabarra, an [[Barscunes]], ouserba-se que la moneda fura cunhada an [[eibérico|léngua eibérica]]) . Se cierto ye que ne l sítio arqueológico de [[Iruñla-Beleia]] se ancontrórun anscriçones an lhéngua basca, ouserba-se mas que estas son relatibamente tardies, de ls seclos III la V i, segundo alguns outores, nun ambalidarian la tese de la basconizaçon tardie de la depresson basca, mas solo la adiantarian por dous ó trés seclos.
[[Fexeiro:Cellorigo.La.Rioja.España.jpg|250px|thumb|right|Vista de [[Cellorigo]], adonde se ancontraba la fortaleza inexpugnable de l [[cunde de Álaba]], [[Bela Jiméneç]].]]
De qualquiera forma, berifica-se que la lhéngua basca nunca se stendiu para alhá de l [[riu Nerbión]], na época de la Monarquia Asturiana. Nesses tiempos, ls Bascones de l territórios mais oucidentales quedórun na órbita asturiana durante ls reinados de ls reis Afonso I i Fruela. L segundo casou cun ua alabessa, Munia, que le darie un filho, l feturo rei Afonso II. Durante l reinado de Mauregato, l moço príncepe Afonso fui fuorçado a refugiar-se, cun ls sous parientes maternos, na zona de [[Álaba]], até que por fin, passado la muorte de Bermudo I, pudo ascender definitibamente al trono asturiano. La custituiçon de l [[Cundado de Álaba]] remonta a la reblion de l conde Eiglyón contra l rei Afonso III. Depuis de sufocar la reblion, l monarca nomeou un nobre lheal a la sue causa, [[Bela Jiméneç]], cumo Conde de Álaba. Este amprendedor rebelou-se de amportança fundamental para la repoboaçon i fortificaçon de Castielha, specialmente na defesa de [[Cellorigo]], ne l anho [[882]], contra las tropas de [[Almundir]] de [[Emir de Córdoba|Córdoba]]. L Cundado de Álaba stendia-se por todos ls territórios de la [[porbíncia de Álaba|porbíncia homónima]]<ref>Esta anformaçon deduç-se de la seguinte passaige de la [[Crónica de Afonso III]]: ''"Alabanque, Biscai, Alaone eit Urdunia, la suis reperitur senper esse possessas, sicut Pampilonia, Degius st atque Berroza"''</ref>, cun scepçon de la Tierra de Ayala, que solo serie antegrada ne l território ne l [[seclo XV]], i mui probablemente de l bal de [[Aramayona]]. Por outro lhado, ancluía ls territórios frunteiriços de las atuales porbíncias de [[Porbíncia de Burgos|Burgos]] i [[La Rioja]]. Este cundado susistiu cumo antidade andependiente até a la muorte de Álvaro Herrameliz, passado la qual Álaba passou a formar parte de l domínios de [[Fernán González]].
L cronista biscaio Lhope García de Salazar situa-me ls, nas sues obras ''"Crónicas de Bizcaya"'' (de l anho 1454) i ''"Bienandanzas i fortunas"'' (1471), l nacimiento de l [[senhorio de Biscaia]] nesta época. Ende se menciona la eisisténcia dun heirói fundador, Jaun Zuría, de teç branca i pelos ruibos, que criou l senhorio na sequéncia de la sue bitória subre las tropas asturianas na lhendária [[batailha de Arrigorriaga]] (anho [[840]]). Inda assi, la falta de documentaçon la este respeito deixa todas las questones an terreno speculatibo: aqueilho que custatan las crónicas cuntemporáneas ye solo que Afonso III fui bien sucedido frente a ua reblion de Bascones.
== Cultura i sociadade ==
L reino tenie ua eiquenomie de susisténcia puramente agrícola i pecuária, eminentemente rural, cun Obiedo cumo solo núcleo ourbano na atual Astúrias. Inda assi, habie ua série de cidades amportantes nas outras partes de l reino, cumo [[Braga]], [[Lugo]], [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[León (Spanha)|Lion]], i [[Çamora]]. La sociadade, nun purmeiro momiento de l tipo eigualitário, fui-se [[feudalismo|feudalizando]] progressibamente, subretodo cula chegada de gientes [[moçárabe]]s de cultura bisigoda. Paradoxalmente, este pobo fui crestianizando l reino, que einicialmente assentaba nua zona de dibersos eilemientos pagones (la [[eigreija de Santa Cruç]], an [[Cangas de Onís]], purmeiro bruxedo arquitetónico, stá custruída subre un [[dólmen]]).
Ambora se cunsidere tradecionalmente que la atibidade cultural tenga sido mui scassa, ls trabalhos de Beato, l acróstico dedicado la Silo, las custruçones pré-románicas, etc., ampelen la que este punto de bista se steia alterando.
La ourganizaçon territorial staba lhigada la ''comtes'', que stában al mando de las partes mais afastadas, stando l núcleo einicial astur sob mandato direto de l rei. La strutura de la corte, l ''oufício palatino'', era mui mais simples que l de l Bisigodos.
== Arte sturiana ==
L '''pré-románico sturiano''' ye ua arte anglobada drento de l [[Arte pré-románica|pré-románico]] i que se lhocaliza na [[Península Eibérica]] adjacente al [[Mar Cantábrico]], lhibre de la acupaçon muçulmana ne l final de l [[seclo VIII]] (depuis de la derrota de [[Guadalete]] i posterior ambason [[Sarracenos|sarracena]] i até ampeços de l [[seclo X]], an que ye absorbida pula arte románica benida de [[Fráncia]].
[[Fexeiro:SanSalvadorValdedios-1.jpg|thumb|right|250px|Eimaige de [[San Salbador de Baldediós]].
La natureza frondosa i la çtáncia de l mundo de ls homes fazien de ls bales asturianos un lhugar eideal pa l recolhimiento, la ouraçon, i l ancontro cul debino. La proliferaçon de chamadeiros cumo Baldediós ó Ribera Sacra faç refréncia àqueles tiempos an que comarcas anteiras fúrun colonizadas por mosteiros.]]
Ls monumientos de [[arte pré-románica]] nas Astúrias son spoentes de la pequeinha ceblizaçon que se iba fraugando na region cantábrica. Neste sentido, la arte asturiana ye, junto cula [[Catalunha|catalana]], ua de las percipales refréncias de l pré-románico na Spanha; se bien que, nesta redadeira, las anfluéncias [[Lombardia|lombardas]] son eibidentes, na arte pré-románica asturiana faç-se sentir, subretodo, la anfluéncia [[arte carolíngie|carolíngie]].
Inda assi, anque que, tradecionalmente, se fússen {{NT|subrayando|acentuando}} ls bínclos antre l stilo asturiano i l bisigótico, alguns outores nun deixan de salientar l fato de que probablemente buona parte de las sues caratelísticas deriben de la [[arte romana]] i [[arte paleocristana|paleocristana]] de ls quales eisisten alguns spoentes an território asturiano. Tamien hai ciertas anfluéncias outótones, puramente ''astures'' i, neste sentido, nalguns monumientos pré-románicos, cumo [[San Miguel de Lhillo]], puoden ouserbar-se medalhones adonde surge grabados motibos pagones cumo la ''heixapétala'' ó la spiral solar, que inda hoije se ampregan para decorar ls {{NT|hórreos|spigueiros}} asturianos.
== Religiosidade i spiritualidade ne l Reino de las Stúrias ==
=== Restos de l paganismo celta i megalítico ===
{{Artigos percipales|[[Paraísos celtas]], [[mitologie asturiana]]}}
{| width="100%"
|-
| align="left" | {{quote2|La Xana<ref>La [[Xana (mitologie)|Xana]] ye ua de las personaiges mais coincidas de la [[mitologie asturiana|mitologie lheonesa i asturiana]]. Ye ua pequeinha diusa de grande beleza (un paralelo cun las [[fada]]s) que habita an zonas de augas puras i cristalinas (''auga biba'')</ref> galante i formosa<br />coronada de pérolas de ourbalheira,<br />bestida de galas de Maio<br />i calçada de pétalas de rosa<br />|(trad.) ''Nel i Flor'', Pin de Pría<ref name="poemaast">Cunsultar artigo na Wikipédia an castelhano para la grafie oureginal, an [[léngua asturiana|asturiano]].</ref>}}
|-
| align="right" |{{quote2|Cheguei a la tua hai tierra dous mil anhos<br />pus antes passeaba-me por cima de las streilhas<br />i al ancontrar-me nua ilha de stranhos<br />alguien se decidiu a seguir-me las pegadas.<br />|(trad.) ''El Cuintu la Xana'', Francisco Gonzáleç Prieto<ref name="poemaast" />}}
|}
Ambora ls purmeiros testemunhos crestianos nas Astúrias daten de l [[seclo V]]<ref>Lhápides de ''Dobidena'', ''Magnentie'' i ''Norenus'', todas eilhas atualmente ne l [[Museu Arqueológico de Obiedo]].</ref>, la berdadeira progresson de l cristandade na region solo tubo lhugar a partir de meados de l [[seclo VI]], quando to ua série de monges, cumo [[Toríbio de Lhiébana]] i outros monges pertencentes a la Orde de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso de Braga]], se fúrun assentando an territórios de la cordilheira cantábrica, ampeçando la predicaçon de la doutrina crestiana antre ls lhocales.
La crestianizaçon de las Astúrias abançou de maneira mui lhenta, podendo-se mesmo afirmar que jamales se ampós subre las [[mitologie asturiana|antigas dibindades]]. Tal cumo sucediu an muitos outros lhugares (ambora ende, talbeç, an maior medida), estas perdurórun nas fés populares, coeisistindo sincreticamente cula nuoba religion. Ye neste cuntesto que [[Martico de Dume|San Martico de Braga]] reprendia, na sue obra ''De corretione rusticorun'', ls camponeses de la [[Galécia]] pul sou apego als cultos pagones:
[[Fexeiro:Rio cares deva.JPG|thumb|250px|left|L [[Riu Deba]], que ne l sou auge stubo cunsagrado a la [[Deba|diusa pagana homónima]].]]
:«''Muitos demónios de l [NT: que fúrun] spulsos de l cielo presiden ne l mar, ne ls rius, nas fuontes ó nas selbas i se fázen adorar puls eignorantes cumo diuses. A eilhes fázen sacrifícios: ne l mar ambocan [[Netuno]]; ne ls rius, las [[Lámia]]s; nas fuontes, las [[Ninfa]]s; nas selbas, las [[Diana]]s.<ref>An [[Lhéngua lhatina|lhatin]]: ''"Eit in mare quiden Netunun appellant, in fluminibus Lhamias, in fontibus Nymphas, in silbis Dianas, quae omnia maligni daemones eit spiritus nequan sunt, qui homines anfideles, qui signaclo crucis nesciunt se munire, nocent eit bexant"''.</ref>''».
L folclorista asturiano [[Custantino Cabal]] fui quien defendiu pula purmeira beç la eisisténcia de parentesco eitimológico - hoije yá giralmente aceite puls filólogos<ref>Xosé Lluis García Arias, "Pueblos asturianos, el porqué de sus nombres", Oubiedo, 2003, pág. 266 n.12</ref><ref>Ana María Canho, "Eiboluçon stórica de la lhéngua asturiana", seçon de l catálogo de la sposiçon "Orígenes", Obiedo 1993</ref> - antre l bocábulo lhatino ''diana'', que surge ne ls testos de San Martico de Braga, i l asturiano ''[[xana (mitologie asturiana)|xana]]' ', que zeigna la coincida criatura de la [[mitologie asturiana]], l que poderie andicar la eisisténcia de algua cuntinidade antre la antiga religion asturiana i las fés míticas persentes na atualidade nas zonas rurales de las Astúrias. Nun será por acauso que la rieira que brota de l [[santuário de Cobadonga]] inda hoije ye coincida pul nome de la antiga diusa celta [[Deba]], a cujo culto staba cunsagrado l lhugar antes de la sue crestianizaçon. Segundo outros outores<ref>''Toponimia de ourigen andoeuropeu prelatino an Stúrias'', Oubiedo 1980, ISBN 84-00-05572-1</ref>, ''deba'' ye ua palabra celta i andoeuropeia que quier dezir simplesmente ''diusa'', pul que serie possible que las refréncias la este nome ancluíssen outras i çtintas dibindades femininas cumo Nabie ó Briga. De qualquiera forma, ''Deba'' era ua eibocaçon que, segundo la oupinion de storiadores de renome<ref>Rmekjonson</ref><ref>J.M. Gonzáleç y Fernándeç-Ballés, "Storia de Asturias, 2", 1977, pág. III (an sturiano non castelhano)</ref>, etnólogos<ref>Idra Tcha Tch</ref> i filólogos<ref>M. Sebilla, "Toponimia de ourigen prelatino en Asturias", 1980, p.45</ref><ref>Xosé Lluis García Arias, "Pueblos asturianos, el porqué de sus nombres", 2003, pág. 431</ref>, gozaba de grande statuto na época pré-crestiana, tal cumo l testemunhan chamadeiros cumo ''La Isla de Deba'' (an [[Castrillón]]) ó l poço de Gueyu la Deba ([[Gijón]]). Diç-se inda hoije que, de la purmeira, bénen las rapazas que nacen ne l território de l cunceilho citado. De Gueyu la Deba, que l burmeilho de las sues augas se debe al sangre de ls mouros derrotados na [[batailha de Cobadonga]].
Ne l bal médio de l [[riu Sella]], na zona adonde se ancontra [[Cangas de Onís]], eisistia ua ária [[dólmen|dolménica]] datada de la [[megalitismo|época megalítica]], probablemente de l período [[4000 a.C.|4000]]- [[2000 a.C.]]. Ende, particularmente ne l [[dólmen de Santa Cruç]], se rializában ls rituales funerários de ls xefes tribales de la comarca. Esta prática resistiu a las cunquistas [[Ambason romana de la Península Eibérica|romana]] i [[Ambasones bárbaras de la Península Eibérica|bisigótica]], i staba de tal forma anraizada que, inda ne l [[seclo VIII]], l rei [[Fábila de las Astúrias|Fábila]] ende terá sido anterrado, ne l mesmo lhocal adonde repousában ls restos de caudilhos ancestrales. Inda que la crestianizaçon de la region tenga sido patrocinada pula monarquia asturiana (atrabeç de la eidificaçon dua eigreija), cierto ye que inda hoije eisisten lhendas paganas que afirman que l dólmen de Santa Cruç ye habitado por ''[[xana (mitologie asturiana)|xana]]s'' i que a tierra que se strai de l sou tierra ten propiadades curatibas.
[[Fexeiro:Eibe.jpg|right|thumb|250px|L [[Taxus]] repersenta l bínclo de ls asturianos pagones cula Tierra, ls antepassados i la religion antiga.]]
Segundo la lhápide ancontrada ne l túmulo de Fábila, l anterro de l rei fui oufeciado por Asterio, qualificado de ''bate'', palabra lhatina que quier dezir "adebino, profeta", cun [[cognato]]s nas [[léngua celta|lénguas célticas]], cumo l [[gaélico irlandés]] ''oaith'', que zeignaba ls [[bardo]]s que rializában profecies i adebinaçones (por eisemplo, l mago [[Suibhne]], eiquibalente irlandés de [[Merlin]]). Esta treminologie cuntrasta cula que ancontramos ne ls testos crestianos mais quemuns, adonde ye hábito ancontrar refréncias a sacerdotes cumo ''presbyterus'' (de l [[léngua griega|griego]] Πρεσβυτερος, "armano maior"). Neste cuntesto, nun será demales recordar que la crestianizaçon de las Astúrias nó fui necessariamente lhebada a cabo por bias ourtodoxas: l [[Paroquial Suébico]] atribuía la sede de l [[Bretones]] a las paróquias eisistentes ne l território asturiano, pul que ye probable que las primitibas formas de cristandade típico nas Astúrias nun dibergissen mui de las eisistentes nas eigreijas celtas de las [[ilhas británicas]], antre eilhas la [[tonsura]] de ls sous monges que, pulas sues reminiscéncias paganas, fui cundenada pul [[Quarto Cuncílio de Toledo|IV Cuncílio de Toledo]]<ref>Esse instrupício solo ambenta nomes an mirandés</ref>. Hoije an die, inda restan na [[Galiza]] numerosas lhendas relatibas a relegiosos que biajórun por mar an direçon a las cuostas de l [[Paraíso]], cumo por eisemplo [[Amaro|San Amaro]], [[Trezenzonio]] ó [[Ero de Armenteira]]: lhendas que stablecen grande paralelismo cun las stórias de [[Brandon|San Brandon, l Nabegante]], San Maclóbio de Gales ó ls [[Paraísos celtas|''eimramma'' irlandeses]]. Por outro lhado, l cierto ye que l paganismo anfluenciou anclusibamente las práticas de la [[Eigreija Católica]] nas Astúrias: nun era pouco frequente que ls sacerdotes partecipassen ne ls cunjuros para ampedir la chegada de [[Nuberu]] a ua detreminada paróquia, i na figura de l ''freiros'' se cunserban ls redadeiros bruxedos de la poesie mitológica<ref>La Grande Anciclopédia Sturiana, na sue antrada dedicada als ''freiros'' diç-me ls: ''"L freiro era depositário de todas las tradiçones relegiosas i lhendas fantásticas de l paíç; relataba ls sucessos mais stranhos i amberossímeis. Referie que habie bisto Nuberu cunjurando a tormenta zde l alto de l monte, cumo se le anterpunha an sou camino ua alma penada solicitando-le missas ne l sou sufrágio, {{NT|cumo había ancontrado la guestia al pasar próssimo a un cementerio|[...]}}; falaba de ls amanhos de las bruxas i las trabessuras de l trasgos. Rializaba tamien milagres subretodo an fabor daquelas pessonas que habien cuntribuído cun las sues smolas ne l sustento de ls gastos de l sou ermita"''</ref> nas Astúrias tradecional.
L porcesso de crestianizaçon fui fomentado puls reis de Astúrias que, oupostamente als [[Lista de monarcas de Anglaterra|monarcas de la Anglaterra]] pagana (cumo [[Penda de Mércia]]), a la [[Irlanda]] gaélica ([[Cunn Cétchathach|Cunn, l de las Cien Batailhas]]) ó als [[Saxones]] de l [[seclo VIII]] (l duque [[Witikindo]]), nun cimentórun l sou poder subre las tradiçones relegiosas andígenas, mas si tomando ls sous mitos fundacionales a partir de ls testos de las [[Sagradas Scrituras]] crestianas (particularmente de l [[Apocalipse]], i de ls lhibros proféticos de [[Ezequiel]] i [[Daniel]]) i de ls testos de ls Padres de la Eigreija, cumo beremos na seçon seguinte.
=== Religiosidade crestiana: Milenarismo i culto jacobiu ===
{{Artigos percipales|[[Beato de Lhiébana]], [[Crónica Profética]], [[Milenarismo]], [[Camino de Santiago]]}}
{{quote2|I haberá senhales ne l sol, na lhuna i nas streilhas, i na tierra, angústia de las gientes, perplexas pul strondo de l mar i de las óndias [...] i anton bereis regressar l Filho de l Home nua nubre cun grande poder i glória|Lc, 21:25-27}}
Durante ls reinados de [[Silo de las Astúrias|Silo]] i [[Mauregato de las Astúrias|Mauregato]] stablecírun-se las bases de la cultura de l Reino de las Astúrias i de la Spánia crestiana de la [[Alta Eidade Média]]. Neste período aparentemente calmo, ne l qual ls reis de las Astúrias se submetírun als caprichos de l [[Emirado de Córdoba|emires de Córdoba]], bibiu [[Beato de Lhiébana]], que ye probablemente la maior figura anteletual de l Reino de las Astúrias, i cuja obra marcou inegablemente la cultura crestiana de la [[Recunquista]].
[[Fexeiro:ApocalypseStSeverFolios45v46rWorldMap.jpg|thumb|300px|right|[[Mapa Mundi de Beato de Lhiébana]]. Defrentemente de l que sucede na cartografie moderna, l mapa nun stá ourientado la Norte, mas si la Ouriente. Diç-se, por esso, que stá ''ourientado'' (i dende adbén la palabra).]]
Beato biu-se diretamente ambolbido na quezila [[adopcionismo|adopcionista]], ne l teta de la qual cumbatiu afincadamente contra [[Eilipando]], [[bispo de Toledo]]. Ls adopcionistas defendian que Jasus Cristo tenerie nacido home i que solo passado la muorte i ressurreiçon fui aporfilhado pul Pai, adquirindo la qualidade debina. L adopcionismo tenie raízes ne l [[arianismo]], que negaba la dibindade de Cristo, i ne l paganismo greco-romano, adonde custában alguns eisemplos de heiróis, cumo [[Hércules]], que depuis de la muorte alcançórun la [[apoteose]]. Nun se çcarta, mas, la anfluéncia muçulmana ne l aparecimiento de l adopcionismo, bisto que anclusibamente Eilipando fui ampuosto ne l sou cargo pulas outoridades muçulmanas, cuja religion negaba la dibindade de Jasus, que era cunsidrado profeta mas nun Filho de Dius. Nun oustante, la heiresie adopcionista fui cumbatida por Beato a partir de l sou [[mosteiro de Santo Toríbio de Lhiébana]], a la par que defendia la andependéncia de la eigreija asturiana relatibamente a la de Toledo, streitando laços cun Roma i cul [[Ampério Carolíngio]]: Beato recebiu apoio na sue lhuita contra la eigreija toledana pul Papa, bien cumo por [[Alcuíno de Iorque]], un ampenhado académico anglo-saxon de [[Aachen|Aquisgron]], cun quien cultibou ua grande amisade.
[[Fexeiro:B Valladolid 120.jpg|thumb|200px|left|'''El Ángel de la Quinta Trompeta''': "''I l quinto anjo tocou la sue trompeta, i bi streilhas caer de l cielo an direçon a a tierra i a el le fúrun antregues las chabes de l abismo''" (Apocalipse, 9.1)]]
La obra de maior trascendéncia criada por Beato fúrun ls sous ''Comentairos al Apocalipse'', copiados para manuscritos ne ls seclos posteriores (giralmente chamados [[Veatos]]) i de ls quales l scritor eitaliano [[Umberto Retombo]] chegou a afirmar: "''Las sues faustosas eimaiges dórun lhugar al maior acuntecimiento iconográfico de la stória de la houmanidade''"<ref>La estas obras Umberto Retombo dedicou ua de las sues monografies, ''Beato di Lhiebana'' (1976)</ref>. Neilhes, Beato spone ua anterpretaçon pessonal de l relato apocalítico, cumplementada cun citaçones de l [[Antigo Testamiento]] i de ls Pais de la Eigreija, todo esto acumpanhado de magistrales eilustraçones.
[[Fexeiro:B Facundus 224vdét.jpg|thumb|200px|right|"''A mulhier staba bestida de púrpura i scarlate, resplandecie de ouro, piedras preciosas i pérolas; lhebaba na mano ua copa de ouro chena de abominaçones, i tamien las ampurezas de la sue prostituiçon i, delantre, un nome scrito - un mistério -: «La '''Grande Babilónia''', mai de las rameiras i de las abominaçones de la tierra''»". (Apocalipse, 17.4-5)]]
[[Fexeiro:B Facundus 186v.jpg|thumb|200px|right|"''Un grande senhal apareciu ne l cielo: '''Ua mulhier, bestida de Sol''', cula lhuna la sous pies, i ua corona de duoze streilhas subre la cabeça; stá prenha i grita cun las delores de parto i cul tormiento de dar a la luç. I apareciu outro senhal ne l cielo: '''un grande Dragon burmeilho, cun siete cabeças i dieç cornos''' i, subre las sues cabeças, siete diademas''". (Apocalipse, 12.1)]]
[[Fexeiro:B Pierpont 112.jpg|thumb|200px|left|'''La abiertura de l Sexo Selo''': "''I bi cumo se abria l sesto selo, i dou-se un einorme terramoto, i l sol tornou-se negro cumo l [[cilício]]''(NT: tecido)'', i la lhuna tornou-se to quelor de sangre''" (Apocalipse, 6,12)]]
[[Fexeiro:B Facundus 6v.jpg|thumb|200px|left|"''You sou '''l Alfa i l Omega''', l percípio i l fin, diç l Senhor Dius, l que Fui, l que Ye, i l que Será. L To-poderoso''" (Apocalipse, 1.8)]]
[[Fexeiro:B Facundus 240.jpg|thumb|200px|right|"''Anton bi l cielo abierto, i habie un '''cabalho branco''': quien l monta chama-se «Fiel» i «Beras»; i julga i cumbate cun justícia. L sous uolhos, chama de fuogo; subre la cabeça, muitos diademas; lheba scrito un nome que solo el conhece; beste un manto ampapado an sangre i l sou nome ye: La Palabra de Dius''". (Apocalipse, 19.11)]]
Ne ls ''Comentairos'' daba-se ua nuoba anterpretaçon als simblos de l [[Apocalipse]]: [[Babilónia]] yá nun repersentaba la [[Stória de Roma|cidade de Roma]], mas si [[Córdoba]], sede de ls emires de l [[Al-Andalus]]; la [[Béstia]], antigo simblo de l [[Ampério Romano]], ancarnaba agora l ambasor islámico que amenaçaba çtruir la cristandade oucidental i que nessa época atribulaba cun las sues frequentes ''[[razie]]s'' ls territórios de l Reino de las Astúrias.
Ne l prólogo al segundo lhibro desta obra ancontra-se un de l ''[[Mapa Mundi de Beato de Lhiébana|Mapa Mundi]]' ' mais coincidos de la cultura alto-mediebal ouropeia. L oubjetibo deste mapa nun era la repersentaçon geográfica de l mundo, mas si serbir cumo eilustraçon de la [[diáspora]] eibangelizadora de l Apóstolos durante las purmeiras décadas de l cristandade. Para cunfecioná-lo, Beato baseou-se ne ls dados proporcionados por [[Isidoro de Sebilha|San Isidoro de Sebilha]], [[Ptolomiu]], i nas [[Sagradas Scrituras]]. L mundo surge repersentado cumo un disco de tierra rodeado pul Ouceano, que se debide an trés partes: Ásia (semicírclo superior), Ouropa (quadrante anferior squerdo) i África (quadrante anferior dreito). L [[Mar Mediterráneo|Mar Mediterránico]] (Ouropa-África), l [[Riu Nilo]] (África-Ásia) i l [[Mar Eigeu]] i l [[Bósforo]] (Ouropa-Ásia) separában las massas cuntinentales.
Beato staba cumbencido de la eiminéncia de la chegada de l Fin de l Tiempos, que benerien precedidos pul reinado de l [[Anticristo]], cujo ampério durarie 1290 anhos. Baseando-se ne l squema proposto por [[Agostico de Heipona|Santo Agostico]] na sue obra [[Cidade de Dius]], l criador de l ''Comentairos'' cunsidraba que la stória de l mundo se struturaba an seis eidades: las cinco purmeiras stendian-se antre la criaçon de [[Adon]] i la crucificaçon de Jasus Cristo, anquanto que la sesta, posterior la Cristo i cuntemporánea als nuossos dies, deberie culminar cul zamcadeamiento de ls eibentos profetizados pul Apocalipse.
Ls mobimientos de caráter milenarista éran quemuns na Ouropa de anton: Ne l período 760-780 porduziran-se nas [[Gálias]] to ua série de fenómenos astrales que porbocórun l pánico na populaçon; un monge bisionário, João, antebiu la chegada de l Fin de l Mundo yá ne l reinado de [[Carlos Magno]]. Surge inda neste período l [[Apocalipse de Daniel]], un testo scrito an [[Aramaico|léngua síria]] durante l reinado de la amperatriç [[Irene de Bizáncio|Irene]] an Bizáncio ne l qual se profetizában to ua série de guerras antre árabes, bizantinos i pobos de l Norte, que finalizarian cula chegada de l Anticristo.
Para Beato, ls acuntecimientos que ocorrian na Spánia (l domínio islámico, la heiresie adopcionista, la progressiba assimilaçon de l moçárabes) éran senhales que andicában la prossimidade de l auge apocalítico. Segundo relata Eilipando na sue ''Carta de ls bispos de Spania als sous armanos de la Gália'', l abade de Santo Toríbio chegou a anunciar als sous paisanos de Lhiébana la chegada de l Fin de l Mundo para la Páscoa de l anho 800: na béspera desse die, cientos de aldeanos agrupórun-se al redror de l Mosteiro de Santo Toríbio, sperando - aterrados - l prodígio. Ende quedórun durante quaije die i meio an ayuno até que un deilhes, de nome Ourdonho, sclamou: "''Comamos i bebamos, para se chegar l fin de l mundo stéiamos fartos!''".
Las bisones proféticas i milenaristas de Beato de Lhiébana tubírun ua anfluéncia marcante ne l zambolbimiento de l Reino de las Astúrias: La [[Crónica Profética]], redigida por buolta de [[década de 880|880]], antebé la capitulaçon de l [[Emirado de Córdoba]] i la cunquista i redençon de to la Spánia pul rei [[Afonso III de las Astúrias|Afonso III]]. Desta forma, l ícone de la [[Cruç de la Bitória]], que acabou por se cumberter ne l amblema de l Reino de las Astúrias, debe la sue ourige a ua passaige de l Apocalipse an que [[San João Eibangelista|San João]] ten la seguinte bison de la [[segunda benida de Cristo]]: Bé Jasus Cristo sentado majestosamente acumpanhado de nubres i afirmando "''You sou l Alfa i l Omega, l percípio i l fin, l que Fui, l que Ye, i l que Será. L To-poderoso''"<ref>Apocalipse, 1.8</ref>. L uso de l [[lábaro]] remonta als tiempos de [[Custantino I|Custantino, l Grande]], que l ampregou durante la célebre [[batailha de la Puonte Mílbio]]. Nun oustante, nas Astúrias, l uso de la Cruç de la Bitória adquiriu statuto de beneraçon. An quaije todas las eigreijas pré-románicas surge grabado este ícone<ref>[http://www.eiducastur.princast.s/asturias/spacio/150recursos/recursos/eimagenes/47.jpg La Cruç de la Bitória grabada an piedra]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.comarcabaqueira .com/scrits/museoprerromanico.asp Museu Pré-románico de San Martín (Salas)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, por bezes acumpanhado de la spresson "''Hoc signo tuetur pius, in hoc signo bincitur inimicus''"<ref>Cun este simblo se protege l pio, cun este simblo ye bencido l einimigo''</ref> que se tornarie ne l lhema de ls monarcas asturianos.
Outro de ls lhegados sprituales de l Reino de las Astúrias fui l aparecimiento dua de las bias de trasmisson cultural mais fascinantes de la Ouropa: l [[Camino de Santiago]]. L purmeiro testo que faç refréncia a la predicaçon de [[Santiago Maior]] ye l ''Brebiário de l Apóstolos'', testo de l [[seclo VI]] que refree un lhugar chamado ''Aca Marmárica'' cumo l sou lhugar de çcanso definitibo. San Isidoro de Sebilha ansistiu nesta mesma eideia ne l sou tratado ''De ortu eit oubitu patriun''. Seclo i meio depuis, yá ne l tiempo de l reinado de Mauregato, fui cumpuosto l hino ''L Dei Berbun'', ne l qual se qualifica l apóstolo de "''áurea cabeça de Spanha, nuosso protetor i patrono nacional''"<ref>"''Oh berdadeiramente dino i mais Santo Apóstolo que refulge cumo áurea cabeça de Spanha, nuosso protetor i patrono nacional, eibitando la peste, sei de l cielo salbaçon, afasta todas las anfermidades, calamidades i crime. Mostra-te piedoso, protegendo l ganado a ti ancomendado, sei manso pastor pa l rei, l clero i l pobo, que cun tua ajuda çfrutemos de ls gozos de l Alto, que ne ls rebistamos de la glória de l reino cunquistado, que por ti ne ls lhibremos de l anferno eiterno''".</ref>, i se faç refréncia a la sue predicaçon na Península durante las purmeiras décadas de l cristandade<ref>Alguns outores atribuen l hino citado la Beato, ambora seia cuntroberso.</ref>.
Mas serie solo ne l reinado de [[Afonso II de las Astúrias|Afonso II]] quando, zde la Galiza, chegórun amboras dua acuntecimiento prodigioso: na diocese de [[Eirie Flabie]] (poboaçon próssima de [[Padrón]], na Galiza) un ermita chamado Pelágio tenerie assistido durante bárias nuites sucessibas resplendores misteriosos subre l bosque de Lhibredón. Cançones de anjos acumpanhában l beile de lhuzes. Ampressionado por este fenómeno, Pelágio ancontrou-se cul bispo de Eirie Flabie, Teodomiro, que acudiu àquele lhugar cul sou séquito. Ne l meio de l bosque ancontrórun un sepulcro de piedra cun trés cuorpos, que fúrun eidantificados cumo sendo de l apóstolo [[Santiago Maior]] i sous dous çcípulos, Teodoro i Atanásio. Segundo la lhenda, l rei Afonso fui l purmeiro peregrino la çlocar-se a ber l apóstolo: durante las nuites que passou ne l trajeto, fui guiado pul curso de la [[Bie Lhátea]], que a partir desse momiento tomarie l nome popular de ''Camino de Santiago''.
Ls rumores subre la tumba de Santiago acarretou un éxito político sustancial pa l Reino de las Astúrias: Spánia poderie reclamar para si la honra de albergar ls restos dun de l apóstolos de Jasus Cristo, un galardon solo cumpartido cula Ásia (cuncretamente Éfeso), adonde repousaba l cuorpo de [[San João Eibangelista|San João]], i cun Roma, adonde fúrun anterrados ls restos mortales de [[San Pedro]] i [[Paulo de Tarso|San Paulo]]. A partir desse momiento, [[Santiago de Cumpostela]] cumbertirieb-se, junto cun [[Roma]] i [[Jarusalen]], nua de las trés cidades santas de la Cristandade. A la cunta de ls Caminos de Santiago entrórun na Península Eibérica multidones de anfluéncias procedentes de la Ouropa central durante ls seclos seguintes, zde ls stilos [[stilo gótico|gótico]] i [[estilo románico|románico]] a la [[trobadorismo|troba probençal]].
Nun oustante, la stória al redror de la ''çcubierta'' de ls restos mortales de l apóstolo deixou ciertos aspetos enigmáticos. La sepultura fui ancontrada nun lhugar que yá era coincido cumo [[necrópole]] zde l [[Vaixo Ampério]], pul que ye possible que se tratasse de ls restos dun notable de la zona: l storiador británico Heinry Chadwick lhançou la heipótese que eidantifica l sarcófago ancontrado an Cumpostela cun las relíquias de Prisciliano. Outros outores, cumo Custantino Cabal, rialçan que muitos lhugares na Galiza, cumo Pico Sacro, la Piedra de la Barca ([[Muxía]]) ó San Andrés de Teixido, éran oubjetibo de peregrinaçones de fiéis pagones, que cunsiderában aqueilhes lhugares, eidantificados cul Fin de l Mundo, cumo puortas de antrada pa l [[Paraísos celtas|Outro Mundo]]. Cula çcubierta de l túmulo de Santiago, antensificou-se la progressiba crestianizaçon nestas rotas de peregrinaçon.
=== Mitos i lhendas ===
[[Fexeiro:ErcinaLake.JPG|thumb|250px|left|Lhago de Ercina. Segundo la lhenda, neste lhugar se arguia ua aldé ó mesmo - quien sabe - ua cidade que fui çtruída por un dilúbio debino.]]
Bisto que las Crónicas de l Reino de las Astúrias fúrun redigidas seclo i meio depuis de la [[batailha de Cobadonga]], quedan por çcortinar muitas de las facetas de ls purmeiros reis de Astúrias, abandonadas al nebuloso território de l mito i de la lhenda.
Se bien que la storicidade de [[Pelágio de las Astúrias|Pelágio]] ye andiscutible, an torno de la sue figura se teciu ua multitude de tradiçones i relatos. Un deilhes afirma que antes de la [[ambason muçulmana de la Península Eibérica]] terá ido an peregrinaçon la Jarusalen, la cidade santa de la Cristandade.
Inda assi, afirma-se que la [[Cruç de la Vitória]] fui formada por un centeilha que, al caer subre un carbalho, talhou la sue figura ne l tronco<ref>PEÑLa, Alberto Álbareç, "''Simbologie mágico-tradicional''", pág. 147</ref>. Neste mito antrelaçan-se tamien dous eilemientos de amportança fundamental na tradiçon asturiana: por un lhado, l ''centeilha'', simblo de l antigo dius asturiano Taranis i que, na mitologie asturiana, ye fraugado pul Ñuberu, senhor de las nubres, de la chuba i de l bentos. Por outro lhado, l ''carbalho'' era l simblo de la rialeza asturiana, tal cumo testemunhan graburas an piedra cumo ls de la [[Eigreija de Abamia]], ne ls quales surge fuolhas dessa spece arbórea.
[[Fexeiro:Kyffhaeuser Tilleda.jpg|thumb|250px|right|Eimaige de l Kyffhäuser, na [[Almanha]], adonde, dun modo similar al de Fruela i Bernardo de l Cárpio, lhanguesce l amperador [[Frederico I, Sacro Amperador Romano-Germánico|Frederico Barbarossa]], rodeado de ls sous cabalheiros i nanos.]]
Para alhá desso, la zona de [[Cobadonga]] fui sendo pródiga an relatos assombrosos, cumo l que se afirma que, subre l lhugar que hoije acupan ls lhagos de Enol i de la Ercina, se alçaba un poboado de pastores que fui bejitado pula Birge quien, çfarçada de peregrina, pediu quemido i habitaçon pulas casas de l poboado. An todas eilhas terá sido rejeitada bruscamente, ancontrando refúgio solo na houmilde moradie dun pastor, que carinhosamente cumpartiu culha todo l que possuía. Cumo castigo ante la inospitalidade de l habitantes, la poboaçon fui arrasada por un dilúbio debino, zaparecendo para siempre, a la scepçon de la choça de l pastor. A la sue frente, a misteriosa hóspede chorou i, las lhágrimas caindo ne l tierra, cumbertírun-se an pequeinhas i marabilhosas flores. I fui ende que l pastor se dou cunta que la debina peregrina era la Birge.
Este ye un mito pan-céltico que se ancontra repersentado an numerosas stórias de outros países de l Arco Atlántico, cumo aqueilha que afirma que na lhagona de Antela (Galiza) se ancontran ls restos de la antiga cidade de [[Antioquia]], arrasada de l mapa por un dilúbio noturno cumo castigo pula bida pecaminosa de ls sous habitantes. Inda hoije ye possible oubir durante la Nuite de San João las badaladas de la eigreija de la cidade, bien cumo l cantar de l galhos. De l outro lhado de l golfo de Biscaia, na Bretanha, susisten tradiçones relatibas a la cidade de Ker-Ys, que se situaba ne ls territórios de la baía de Douarneneç, roubados al mar i protegidos por un poderoso dique. La filha de l rei de la cidade, Dahud, antregou las chabes de l dique a un demónio çfarçado de príncepe, permitindo la este inundar la cidade.
[[Fexeiro:Folio 103v - Hezekiah's Canticle.jpg|thumb|200px|left|Eilustraçon de l Canto de Ezequias straída de la obra [[Las Trés Mui Ricas Horas de l Duque de Berry]]. Era frequente ls reis asturianos tomáren cumo modelo ls monarcas judius de l Antigo Testamiento.]]
Mas tamien eisisten mitos al redror de la monarquia asturiana que se mesclan cula tradiçon judaica i crestiana: la [[Crónica Sebastianense]] narra que, quando faleciu l rei [[Afonso I de las Astúrias|Afonso I]], dou-se an Cangas de Onís un acuntecimiento straordinário. Anquanto ls notables belában l sou cadáber na corte, oubian-se cánticos celhestriales de anjos. Entoában l seguinte testo de Isaías que por senhal era outelizado na [[liturgie spánica]] durante la Bigília de l Sábado de Glória:
{{quote2|{{NT|Yo dije: En el medio de mis días iré á las puertas del sepulcro: Pribado soy del resto de mis lañls.<br /> Dije: Ne l beré al señor en a tierra de los que biben: Ya ne l beré malas hombre cun los moradores del mundo.<br /> Mi morada ha sido mobida y traspasada de mí, cumo tienda de pastor. Cumo el tejedor corté mi bida; cortaráme cun la anfermedad; Me cunsumirás antre el día y la noche.<br /> Cuntaba yo hasta la mañana. Cumo un lheón molió todos mis huesos: De la mañana á la noche me acabarás.<br /> Cumo la grulla y cumo la golondrina me queijaba; Gemía cumo la paloma: alzaba en lo alto mis ojos: Jehobá, biolencia padezco; cunfórtame.|You dixe: A meio de ls mius dies eirei a las puortas de l sepulcro: pribado sou de l resto de ls mius anhos.<br />Dixe: Nun berei l Senhor na tierra de l que biben: Yá nun berei mais homes cun ls moradores de l mundo.<br />A mie morada fui mobida i trespassada de mi, cumo cabanha de pastor. Cumo el tecelon cortei a mie bida; cortar-me-á cula anfermidade; Cunsumir-me-ás antre l die i la nuite.<br />Cuntaba you até de manhana. Cumo un lhion moeu todos ls mius uossos: De manhana a la nuite acabarás cumigo...}}|[[Libro de Isaías|Is. 38,10-14]]}}
Trata-se de l cántico entoado por [[Ezequias]], [[Reino de Judá|rei de Judá]], passado la sue cura dua anfermidade mortal por Yahbé, grácias a la antercesson de Isaías: Neste cántico, l Rei, al ber-se a las puortas de la muorte, lhamenta angustiado la sue partida pa l [[Seol]], l anframundo judaico, un lhugar ouscuro i tenebroso adonde nun mais berá nin Dius nin ls homes.
[[Fexeiro:EildonScottsView.jpg|thumb|right|250px|Las colinas de Eildon, na [[Scócia]]. Redadeira morada de l [[Rei Artur]], un de ls mais famosos heiróis de la tradiçon ouropeia, a la que tamien pertence, eibidentemente, l folclore asturiano.]]
Inda assi, ancontran-se nas Astúrias spoentes de l mito de l Rei Drumido: segundo la lhenda, ye possible inda hoije ber l rei [[Fruela I de las Astúrias|Fruela I]] baguear pul Jardin de ls Reis Caudilhos de la [[Catedral de Obiedo]]<ref>Este i outros mitos relatibos a la monarquia sturiana fúrun recolhidos pul Arsénio F. Dacosta ne l sou ansaio ''Relatos lhendários subre las ouriges políticas de Stúrias i Biscaia na Eidade Média'', cumpilado ne l belume II de las Atas de l BII Cungresso Anternacional de la Associaçon Spanhola de Semiótica.</ref> i diç-se que l sou nieto, l notable cabalheiro [[Bernardo del Carpio]], drume tamien nua fóia de ls montes asturianos. La tradiçon relata que, nua ocasion, un camposino perdiu ua de las sues bacas, i quando çceu a ua fóia para percurá-la oubi ua boç que afirmaba ser Bernardo del Carpio, bencedor contra ls Francos an [[Roncesballes]]<ref>Na Eidade Média pensaba-se que tenien sido ls sturianos, ls mouros a derrotar las tropas de [[Rolando|Roldon]] na dita batailha.</ref>. Depuis de le cuntar que bibia hai seclos naqueilha fóia, dixe al camposino: "''Dá-me la tua mano, que quiero saber cumo son ls homes de agora''". L pastor, assustado, sticou-le un corno dua baca que, al ser agarrado pul gigante, se çfeç ne l mesmo anstante. L pastor fugiu grimado, nun sin antes oubir Vernardo dezir: "''Ls homes de agora nun son cumo ls que me ajudórun a matar franceses an Roncesballes''"<ref>PEÑLa, Alberto Álbareç</ref><ref>LOBO, João, "''Ls mestres sturianos''", 1931.</ref>
San eibidentes ls paralelismos antre estas lhendas i las de outras figuras de outros heiróis mediebales ouropeus, cumo [[Frederico I, Sacro Amperador Romano-Germánico|Barbarossa]], ó l [[Rei Artur]]. De l purmeiro se afirma que nun morriu<ref>"''Cuntos de ls armanos Grimn''"</ref>, mas si que se retirou al anterior de l monte Kyffhäuser, de adonde retornará para restablecer la antiga glória de la Almanha quando ls corbos deixen de bolar. De l segundo se afirma que bibe, junto cun ls sous cabalheiros, spalhados por ua multitude de grutas i colinas de la ilha de la [[Grana-Bretanha]]. La sue morada mais famosa ye aqueilha que le atribuiu [[Walter Scott|Sir Walter Scott]]: las colinas de Eildon, na Scócia, adonde se refugiou Artur passado la sue redadeira batailha, i adonde drumirá até que l çtino le outorgue l nuobo gobierno de la [[Británia]].
== Genealogia de la dinastia Astur ==
[[Arble genealógica de ls reis de las Astúrias]]
== {{Ber tamien}} ==
* [[Lhista de reis de las Astúrias]]
== Las Crónicas de l Reino de las Stúrias ==
=== Crónicas crestianas ===
Crónicas redigidas an território andaluç:
:*Crónica bizantino-árabe de 741 (tamien zeignada ''[[Cuntinatio Spana]]'')
:*Crónica moçárabe (754)
Crónicas redigidas durante l reinado de Afonso III:
:*[[Crónica Albeldense]]
:*[[Crónica Rotense]]
:*[[Crónica Sebastianense]]
:*[[Crónica Profética]]
Crónicas de l seclo XI:
:*[[Crónica de Sampiro]]
Crónicas de l seclo XII:
:*[[Crónica Silense]] ó de l monge anónimo de [[Mosteiro de Santo Demingo de Silos|Santo Demingo de Silos]]
:*Crónica de [[Pelayo, Vispo de Obiedo|Pelaio, bispo de Obiedo]]
:*[[Crónica de l Amperador Afonso BII]]
:*Crónica de l monge anónimo de [[Nájera]]
Crónicas redigidas durante l reinado de [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III, ''l Santo'']]:
:*''[[Chronicon mundi]]'', de [[Lucas, bispo de Tuy]]
:*[[Crónica Lhatina de ls reis de Castielha]], de [[João, bispo de Osma]]
:*''[[De rebus Spaniae]]'', de [[Rodrigo Jimeneç de Rada]], [[arcebispo de Toledo]]
Crónicas redigidas durante l reinado de [[Afonso X de Lhion i Castielha|Afonso X, ''l Sábio'']]:
:*''[[Storia de Españla]]'', tamien zeignada ''[[Crónica Giral de Spanha]]'', la purmeira scrita an castelhano.
=== Crónicas muçulmanas ===
:*Crónica de [[Al-Maqqari]]
== Lhegado ==
{{quote2|Ne l sopé desta gigantesca fortaleza natural de ls Picos de Ouropa, que argue a poucos quilómetros de l Cantábrico, cumbatírun astures i cántabros contra Roma, yá senhora de l mundo. Nua de las antradas dessa fortaleza resistiu Pelágio (718-722) als muçulmanos que dominában yá zde la Índia até al Atlántico. Sob l sou amparo naciu, antoce, Spanha.|C. Sáncheç Albornoç}}
{{quote2|Santi Yague (Santiago) será antronizado anti-Mahoma i l sou santuário cumpostelon cumberter-se-á na anti-Caaba. Esta mutaçon cunfree a la lhenda l sou caráter definitibo. Cumpostela passa a ser l punto de cumbergéncia de la cristandade melitante an ouposiçon la Meca, i a popular romarie de l Camino de Santiago la réplica franca i galaico-lheonesa al haÿÿ (la santa peregrinaçon muçulmana). La Santa Probidéncia cuncederá dorabante la bitória al ginete [...] nun solo subre ls mouros de la Península, mas tamien, nun straordinário bóo trasoceánico, subre ls Aztecas [...], an fabor de Heirnán Cortés i ls sous.|João Goytisolo}}
L Reino de las Astúrias cuntempla-se, tradecionalmente, cumo la ourige de la [[Recunquista]]. Se bien que, ne ls purmeiros momientos, fui solo ua lhuita andígena contra pobos strangeiros (cumo yá ls Astures i ls Cántabros tenien feito contra Romanos i Bisigodos), a spetacular spanson posterior i l fato de carregar cunsigo l gérmen de la coincida [[Corona de Castielha]] (ounion de ls reinos de [[Reino de Castielha|Castielha]] i [[Reino de Lhion|Lion]]) amputórun ua relebáncia stória que na época nun se cunseguia bislumbrar.
[[Fexeiro:Escudo de España (mazonado).svg|190px|thumb|right|Amblemas heiráldicos de l Quatro Reinos custituintes de Spanha: [[Reino de Lhion|Lion]], [[Reino de Castielha|Castielha]], [[Reino de Aragon|Aragon]] i [[Reino de Nabarra|Nabarra]]. Ls dous purmeiros surgiran de l Reino de las Astúrias.]]
[[Fexeiro:Vimaraperes.jpg|190px|thumb|left|Na eimaige, [[Bímara Peres]], l nobre galego fundador de l [[Cundado Portucalense]], de l qual surgiu posteriomente l [[Reino de Pertual]].]]
De l Reino de las Astúrias surgiran trés antidades políticas defrenciadas: Ls reinos de Lhion, Castielha i Pertual. Na sequéncia de la trasladaçon de la corte de Lhion por [[Fruela II de las Astúrias|Fruela II]], l centro de grabidade de l Reino birou-se para Sul; i ye a partir desse momiento que se ampeça a falar de l Reino de Lhion, cujos monarcas se cunsidírun heirdeiros de la monarquia asturiana. Se bien que nas purmeiras décadas de eisisténcia la outoridade de ls reis asturoleoneses era bastante definida, a partir de meados de l [[seclo X]] surgiran tendéncias separatistas, particularmente an Castielha i Pertual.
Ls cundados castelhanos aglutinórun-se a meados de l seclo IX an torno de la dinastie cundal fundada por [[Fernán Gonzáleç]]. Nun oustante l fato de, ne l ampeço, l [[cundado de Castielha]] nun tener atingido la andependéncia formal de l Reino de Lhion, debrebe antrou na órbita de l rei [[Sancho III de Nabarra|Sancho III, l Maior]], que acabou definitibamente cula dependéncia jurídica relatibamente als reis lheoneses. Ye l sou filho, [[Fernando I de Castielha|Fernando I]], que, tenendo heirdado l cundado de Castielha, derrota l soberano de Lhion i aneixa l sou reino. Passado la muorte de [[Afonso VII de Castielha|Afonso BII]], ls reinos de Lhion i Castielha boltórun a apartar-se, assi permanecendo durante 70 anhos, até séren outra beç - i definitibamente - unificados por [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III l Santo]]. La mimória de la monarquia asturiana persistiu nas cortes de ls reis de Castielha i de Spanha. [[Afonso X de Lhion i Castielha|Afonso X, l Sábio]], na sue ''[[Storia de Españla]]'', cunsidraba l Reino de las Astúrias cumo l lhugar adonde tenerie ampeçado la Recunquista i recrestianizaçon de la Península. Seclos depuis, l purmeiro parque nacional de Spanha, l de la ''Muntanha de Cobadonga'' (atual [[Parque Nacional de ls Picos de Ouropa]]), fui fundado por [[Afonso XIII]] an [[1918]] an comemoraçon de l 1200º anibersário de la coroaçon de l sou predecessor, Pelágio, i de la [[batailha de Cobadonga]]. Ne l Ultramar, la lhenda pia afirma que [[Santiago Maior|Santiago Matamouros]], protetor de l Reino Asturiano, surgiu na [[batailha de Otumba]], zamquilibrando l cumbate a fabor de l spanholes. Muitas cidades amaricanas, cumo [[Santiago de Cuba]] ó [[Santiago de l Chile]], heirdórun l nome deste apóstolo cujo cadáber se ancontrou an tiempos de Afonso II, ne ls cunfines de la monarquia asturiana.
[[Fexeiro:Portugal Império total.png|thumb|left|350px|Ampério quelonial pertués, 1410-1999.]]
[[Fexeiro:Spanish Empire-World Map.png|thumb|left|350px|Ls reinos ibérios formados a partir de ls asturianos - Lhion, Castielha - spurmentórun ua grande spanson, quier durante l período de la Recunquista, cumo na posterior [[Era de l Çcubrimientos|posterior etapa quelonial]]. Na eimaige reproduç-se la stenson de l domínios de Spanha na sue época de maior splendor. Quaije todos ls territórios spanholes reproduzidos pertencian a la Corona de Castielha i Lhion, fuora las tierras de la Corona de Aragon i ardança borgonha.]]
Ne l que se refree la [[Pertual]], fui [[Afonso III de las Astúrias]] quien ourdenou, an [[868]], a un de ls sous bassalos, l conde galhego [[Bímara Peres]], tomar i repoboar la cidade de l [[Porto]] i ls territórios portucalenses antre l [[riu Minho|Minho]] i l [[riu Douro|Douro]] (fui el quien fondou la cidade de [[Guimarães]]). Desta forma, a la par que nacie, ne l centro spánico, l [[Cundado de Castielha]], bassalo de ls reis asturoleoneses i nabarros, surgie tamien, na frunteira galaico-asturiana sudocidental, l [[Cundado de Portucale]], que tamien se mantebe bassalo de ls reis de Astúrias i Lhion durante ls seclos IX la XII. Simultaneamente, nacie ne l stremo sudoriental l [[Cundado de Aragon]], ancialmente bassalo de l [[Lista de reis francos|reis francos]]. Durante l seclo XI, ls cundados de Castielha i Aragon fúrun eilebados a reinos, passando-se l mesmo ne l seclo seguinte cul Cundado de Portucale. Zde la sue fundaçon pul nobre Vímara Peres i repoboaçon por galegos, ne l seclo IX, l Cundado de Portucale mantebe-se un território outónomo drento de l [[Reino de la Galiza]]. An [[1071]], l conde [[Nuno Mendes]] (que se habie rebelado) fui derrotado na [[batailha de Pedroso]] pul rei [[Garcia de la Galiza]], que tomou para si l títalo de Rei de la Galiza i Portucale, ounindo efemeramente galegos i pertueses. Unes meses mais tarde, Garcia, filho de [[Fernando I de Lhion i Castielha|Fernando, ''l Grande'']], fui derrotado puls sous dous armanos, [[Sancho II de Castielha]] i [[Afonso VI de Lhion]], quedando prisioneiro até al final de ls sous dies. Anque recuperar l trono an [[1072]], na sequéncia de la muorte de Sancho de Castielha, fui atraiçoado por Afonso de Lhion (yá tamien Rei de Castielha pula muorte de Sancho) i feito prisioneiro definitibamente, ne l [[castielho de Lhuna]], até falecer, an [[1090]]. Afonso BI de Lhion, Castielha, i agora tamien de la Galiza i Pertual, bendo ls sous armanos afastados de l poder, antitula-se anton '''amperador de las Spánias'', pensa-se, por anfluéncia bizantina. Pouco tiempo depuis, separou de nuobo la Galiza i Pertual, cujo gobierno fui antregue als sous genros, [[Raimundo de la Borgonha]] i [[Anrique de la Borgonha]]. Este redadeiro gobernou cumo regente de Pertual até a la sue muorte, i, debido a la menoridade de la cundessa propietária, [[Teresa de Lhion]], que tomou l gobierno solo quando quedou biúba. La anfanta-cundessa era çcendente de ls antigos cundes portucalenses por bie paterna, yá que la sue bisabó Eilbira Mendes de Pertual era cundessa soberana de Pertual i mulhier de [[Afonso B de Lhion]], cunforme sposto pul storiador Lhuís de Mello Baç de San Payo na sue obra. Tanto l Conde Anrique cumo depuis la Reina Teresa ancaminhórun l cundado de Pertual por un nuobo porcesso de andependéncia gradual que culminarie cula outo-proclamaçon de l príncepe sou heirdeiro [[Afonso I de Pertual|Afonso Anriqueç]] cumo Rei, passado la bitória na [[batailha de Ourique]], an [[1139]], an que, segundo la lhenda, tener-le-á aparecido ne l cielo la cruç, l sangre i l rostro de Jasus Cristo, acumpanhados de las palabras an ouro IN HOC SIGNO BINCES (sob este simblo bencerás). Esta lhenda surge decumentada solo a partir de l [[seclo XIV]], época de la fundaçon de la [[Orde de Cristo]], que tomou para si estas palabras cumo lhema, al lhado de l scudo burmeilho i cruciforme.
[[Fexeiro:Treaty_of_Tordesillas.jpg|thumb|Decumiento oureginal de l [[Tratado de Tordesilhas]] ([[1494]]), que delineaba a las corona de Pertual i de Castielha i Lhion ls lhemites de las respetibas árias de anfluéncia: ls sucessores de Pelágio debedian l mundo antre si.]]
Ne l praino stritamente asturiano, l Reino ye l lhugar de l nacimiento de l [[léngua asturiana|sturiano]], [[Lhéngua sturiana central|bable]] ó [[asturo-lheonés]], lhéngua tamien falada ne l Reino de Lhion. Yá an testos tan recentes cumo ls de la lhápide [[Pizarra de Carrio]] puoden çtinguir-se rasgos que ban adebinando un dialeto proto-romanche asturo-lheonés, cumo por eisemplo la [[ditongaçon]] de l ''i'' brebe lhatino (''bostras'' -> ''buestras'') ó la [[palatalizaçon]] de l grupo ''c'l'' (''obecula'' -> ''obeya''). Ambora ls decumientos de la época de l Reino stéian redigidos quaije na sue totalidade an lhatin, nun restan dúbedas de que na corte se ampregaba cumo lhéngua habitual ua forma primitiba de l asturiano. Neste sentido, ls purmeiros decumientos oufeciales scritos an asturo-lheonés ampeçan a aparecer ne l seclo XI i, antre eilhes, çtacan-se l ''[[Código Visigótico|Forun Iudiciun]]' ' i defrentes dreitos municipales. Ne l purmeiro parlamiento de la stória de la Ouropa<ref>Antendendo-se cumo parlamiento ua assemblé statal adonde custan ls nobres, l clero i l terceiro stado. Este modelo fui aporfilhado pul Parlamiento anglés i tamien puls [[Stados Gerales]] franceses, que stubírun bigentes até [[1789]]. Outros parlamientos nó-statales son anteriores, cumo l [[Alþangi]] eislandés, que surgiu ne l seclo X.</ref>, las [[Cortes de Lhion de 1188]], la lhéngua ousada tanto pul rei cumo puls percuradores fui a asturo-lheonesa. Este lhéngua gozaba anton de einorme prestígio, deribado de la sue prática puls reis de Lhion, sucessores de Pelágio. Ye de rialçar l fato de que an Pertual, nas refréncias als sous própios monarcas, se outelizaba l títalo ''El-Rei'' que, cumo se puode ouserbar, nun era [[galaico-pertués]] (an cujo causo corresponderie ua forma de l tipo ''L-Rei''), mas si asturo-lheonés.
Seclos depuis de l reinado de l redadeiro de ls monarcas asturianos, an [[1388]], fui criado l [[Prencipado de las Astúrias]] i l títalo [[Príncepe de las Astúrias]] que, zde anton, zeignarie l heirdeiro de ls reinos de la Corona de Castielha i, mais tarde, de to la Spanha.
[[Fexeiro:Flag of Asturias.svg|thumb|left|Bandeira de l [[Stúrias|Percipado de las Stúrias]]]]
L território de l Prencipado quedou custituído pula comarca de [[Stúrias de Oubiedo]]. La comarca [[Stúrias de Santillana]], que mantenien esse nome zde l seclo XII, passórun a formar la ''[[merindad]]'' (outro tipo de debison admenistratiba) chamada a partir de l seclo XV de ''Muntanha de Burgos'' i, zde [[1778]], cumo [[Porbíncia de Cantábria]]. Passado la ancluson de [[Ribadedeba]], [[Peñamellera Alta]] i [[Peñamellera Baja]] an [[1833]] na nuoba [[Porbíncia de Obiedo]], esta passou a chamar-se [[Porbíncia de Santander]] i, zde [[1982]], custitiu la [[Lista de quemunidades outónomas de la Spanha|Quemunidade Outónoma]] de la [[Cantábria]].
[[Fexeiro:Escudo de Asturias.svg|thumb|100px|right|Brason de l Prencipado de las Astúrias]]
Anque de l prencipado manter-se cumo antidade territorial durante to l Antigo Regime, la [[Subdibisones de la Spanha|debison territorial de la Spanha an 1833]] formou la [[Porbíncia de Oubiedo]], que ancluía ls [[cunceilho]]s de las antigas Asturias de Obiedo, als quales se juntórun [[Ribadedeba]], [[Peñamellera Alta]] i [[Peñamellera Baja]] de las antigas Asturias de Santillana. An [[1983]], la Porbíncia de Obiedo fui renomeada para Porbíncia de las Astúrias, tornando-se na sola porbíncia de la Quemunidade Outónoma de l Prencipado de las Astúrias.
La [[Bandeira i scudo de las Astúrias|bandeira i l brason]] de l atual Prencipado de las Astúrias anclui la eimaige de la [[Cruç de la Bitória]].
== Curjidades ==
* Ls soberanos andaluzos gustában de antegrar ne ls sous [[harén]]es mulhieres de piel clara procedentes de l Norte de la Península. Cumo cunsequéncia, ls emires i califas de Córdobas, cujas mais i abós éran asturianas ó bascas, éran geneticamente nordispanos. Cun eifeito, l califa [[Abderramon III]] tenie la teç pálida i ls uolhos claros, i questumaba pintar la sue farta cableira ruiba de quelor morena. Paradoxalmente, ls reis asturianos Silo i Mauregato, nacírun de mais muçulmanas (berberes).
* Durante to l período de eisisténcia de l Reino de las Astúrias i durante buona parte de la Eidade Média spanhola outelizou-se l calendário de la ''[[Era Spánica]]'', que se ampeça ne l anho [[38 a.C.]], passado la pacificaçon de la [[Spánia]] por decreto de [[Otábio Augusto]]. Desta forma, nas crónicas asturianas, diç-se que Pelágio fui coronado ne l anho 756 EH (718 d.C.), i que Afonso II subiu al trono asturiano an 829 EH (791 d.C.).
* L [[Mapa Mundi de Beato de Lhiébana]] ye la purmeira obra cartográfica que mostra la eisisténcia de la ''[[Tierra Australis]]''. Anque desta heipotética tierra yá tener surgido citada nas obras de [[Ptolomiu]] ó [[Agostico de Heipona|Santo Agostico de Heipona]], cierto ye que l mapa cuntido ne ls ''Comentairos al Apocalipse'' ye l purmeiro que reflete la eisisténcia deste cuntinente austral, que a partir deste momiento aparecerá repetidamente nua miríade de mapas i oureginará einúmeras spediçones an sue busca, cumo las de Fernándeç de Quirós i [[Abel Tasman]], que culminaran ne l çcubrimiento de la [[Oustrália]].
<references />
[[Catadorie:Reis de las Astúrias| ]]
[[Catadorie:Reino de las Astúrias]]
8ypfbn61p4e87ied0xiwyp1aliny2gy
China
0
1026
108017
107144
2026-08-19T09:56:59Z
~2026-30875-10
15270
108017
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Paíç|
|nome_natibo = 中华人民共和国<br />(''Zhōnghuá rénmín gònghéguó'')
|nome_longo_cumbencional = República Popular de la China
|eimaige_bandeira = Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg
|nome_t = República Popular de la China
|eimaige_brason =中華人民共和國國徽.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de la China
|çcriçon_brason = Armas Nacionales
|leg_bandeira = [[Bandeira de la China|Bandeira]]
|leg_brason = [[Brason de armas de la China|Brason de las Armas]]
|lema =
|hino = [[Hino nacional de la República Popular de la China|Marcha de l Beluntários]]
|localizaçon =
|mapa = [[Fexeiro:CHN orthographic.svg|200px]]
|gentílico = chinés
|capital = [[Pequin]]
|latitude = 39°55′N
|longitude = 116°23′L
|maior_cidade = [[Xangai]]
|léngua_oufecial = [[Léngua chinesa|Chinés Mandarin]]< sup>1</sup>
|tipo_goberno = [[República]] [[Socialismo|socialista]] [[Unipartidarismo|unipartidária]]< sup>2</sup>
|títalo_líder1 = [[Lista de pursidentes de la República Popular de la China|Pursidente]]
|nome_líder1 = [[Hu Jintao]]
|títalo_líder2 = [[Lista de purmeiros-menistros de la República Popular de la China|Purmeiro-menistro]]
|nome_líder2 = [[Wen Jiabao]]
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento_tipo = [[Guerra Cebil Chinesa|Stablecimiento]]
|eibento_nota =
|ebento1 = Declarada República Popular
|eibento_data1 = [[1 de outubre]] de [[1949]]
|ebento2 =
|eibento_data2 =
|ebento3 =
|eibento_data3 =
|fuso_horário =
|defrença_UCT = +8
|defrença_UCT_berano =
|fuso_horário_DST = +8
|ária_total = 9.596.960
|ária_pos = 3
|auga_pc = 2,8
|ária_urbana =
|ária_urbana_pos =
|populaçon_stimada_anho = 2015
|populaçon_estimada=1.376.049.000
|populaçon_stimada_pos = 1
|populaçon_censo_anho=1.339.724.852
|populaçon_censo =2013
|populaçon_urbana_pos =
|populaçon_urbana =
|demog_densidade =145
|densidade_pos =
|PIB_PPC_anho = 2007
|PIB_total = 6,991 trilhones<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-fatbook/rankorder/2001rank.html CIA World Fatbok - GDP PPP Rankings]</ref>
|PIB_pos = 4
|PIB_per_capita = 5.300<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-fatbook/rankorder/2004rank.html CIA World Fatbok - GDP PPP Per capita Rankings]</ref>
|PIB_per_capita_pos = 99
|Gini = 46.9
|Gini_anho = [[2004]]
|Gini_catadorie = alto
|IDH_anho = [[2007]]
|IDH = 0,777
|IDH_pos = 81
|IDH_catadorie = {{médio}}
|sp_bida = 73
|sp_bida_pos = 82
|muort_anfantil = 23
|muort_anfantil_pos = 93
|alfabetizaçon = 90.9
|alfabetizaçon_pos = 86
|moneda = [[Renminbi]] (Yuan)
|moneda_ISO = RMB¥
|clima =
|código_paíç = CHI
|tld = [[.cn]]
|código_telef = 86
|website_gobierno =
|ourganizaçones =
|perposiçon =
|rodapie = <sup>1</sup> Co-oufecial cun [[Lhéngua anglesa|Anglés]] an [[Ḥong Kong]] i [[Lhéngua pertuesa|Pertués]] an [[Macau]].<br /><sup>2</sup>[http://www.britannica.com/eb/article-71005/China China], [[Ancyclopaedie Britannica]]. Besitado an 21-02-2007.
}}
La '''República Popular de la China''' (an [[Lhéngua chinesa|chinés]], 中华人民共和国; [[pinyin]]: ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''; [[acrónimo]]: RPC) ye l terceiro maior [[paíç]] de l mundo an ária (ó l quarto, dependendo de cumo se cuntablízen alguas árias çputadas cun outros paízes) i l más populoso de l planeta, acupando ua parte cunsidrable de la [[Ásia ouriental]]. Sues frunteiras al Norte son cul [[Quirguiston]], cul [[Cazaquiston]], cula [[Mongólia]] i cula [[Rússia]], la Lheste cula [[Coreia de l Norte]], cul [[mar Amarielho]] (de l outro lhado de l qual se ancontra la [[Coreia de l Sul]]), cul [[mar de la China Ouriental]] i cul [[streito de Taiwan]], que la separa de [[Taiwan]] (paíç que reibindica), a Sul cul [[mar de la China Meridional]], cul [[Bietname]], cul [[Laos]], cun [[Myanmar]], cula [[Índia]], cul [[Boton]] i cul [[Nepal]] i a Oeste cul [[Paquistan]], l [[Afeganistan]] i l [[Tadjiquiston|Tadjiquistan]].
Cun ua populaçon de más de 1,38 bilhon de habitantes (la maior de l planeta), la China acupa ua [[ária|superfíce]] de 9.640.821 Km² (ó 9.676.801 km², se ancluído l território de [[Taiwan]], que la República Popular de la China reibindica). Sue capital ye [[Pequin]].
L [[Partido Quemunista de la China]] (PCC) goberna l paíç por meio dun sistema de [[partido único]] zde la fundaçon de la República Popular, an [[1949]]. La China stá ambolbida nua longa cuntrobérsia acerca de l [[statuto de Taiwan|status político de Taiwan]]. L ''[[Kuomintang]]'', partido ribal de l PCC durante la [[guerra Cebil Chinesa|guerra cebil chinesa]], abandonou la [[China cuntinental]] i recuou para [[Formosa]] i outras eilhas bezinas apuis de ser derrotado ne l cunflito, an 1949, i reibindica ser l goberno legítimo de to la China i [[Mungólia]], cul nome de [[República de la China]] (ambora l goberno de Taiwan cuntrole, de fato, solo Formosa i eilhas menores adjacentes). La República Popular de la China cunsidra la reibindicaçon de la República de la China eilegítima i reibindica, por sue beç, ls territórios sob cuntrole desta redadeira.
Por bias de la sue einorme populaçon, l crecimiento bertiginoso de sue eiquenomie, sous ambestimientos an [[pesquisa i zambolbimento]], sous gastos melitares i sue cundiçon de Stado declaradamente detentor de [[arma nuclear|armas nucleares]], la China questuma ser cunsidrada ua [[superpoténcia]] eimergente. Ye la quarta maior eiquenomie de l mundo (ó la segunda maior, pul critério de [[paridade de poder de compra]]) i repersenta la China cumo nembro premanente de l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas]]. Zde [[1978]], l paíç amplementa reformas para adotar, nalgua medida, ua [[eiquenomie de mercado]], l que ajudou a tirar 400 milhones de pessonas de la pobreza. Antretanto, l paíç anfrenta outros porblemas eiquenómicos, tamien l rápido ambelhecimiento de la populaçon i ua crecente çparidade antre la renda urbana i la rural. La China zampenha un papel amportante ne l [[comércio anternacional]], al ser l maior cunsumidor mundial de [[aço]] i [[cuncreto]] (usa, respetibamente, un terço i más de la metade daqueilhes ansumos) i l segundo maior amportador de [[petrólio]]. Ye l terceiro maior amportador de l mundo i l segundo maior sportador, an tenermos globales.
L paíç questuma ser referido cumo "China". La spresson "[[China cuntinental]]" correspunde a la República Popular de la China, ambora questume scluir las dues [[region admenistratiba special|regiones admenistratibas speciales]] de [[Ḥong Kong|Hong Kong]] i [[Macau]]. L [[gentílico]] de China ye ''chinés''.
== Stória ==
{{artigos percipales|[[Stória de la China]], [[Stória de la República Popular de la China]]}}
La [[guerra Cebil Chinesa|guerra cebil chinesa]] treminou an [[1949]], quando l [[Partido Quemunista de la China|Partido Quemunista chinés]] tomou l cuntrole de la [[China cuntinental]] i l ''[[Kuomintang]]'' (KMT) recuou para a eilha de [[Formosa]] (Taiwan). An [[1º de Outubre]] de 1949, [[Mao Tse-tung]] proclamou la República Popular de la China, declarando que l "pobo chinés se puso de pie". L termo "China Burmeilha" fui un nome frequentemente ousado para la China drento de l bloco [[capitalismo|capitalista]], specialmente até meados de ls [[anhos 1970]], quando las relaçones cul [[mundo Oucidental|Oucidente]] melhorórun.
Apuis de falhas eiconómicas dramáticas (que coincidírun cul [[Grande Salto Adelantre]]), Mao Tsetung deixou l cargo de pursidente an [[1959]], sucedendo-lo [[Liu Shaoqi]]. Mao mantebe un grau cunsidrable de anfluéncia subre l partido, mas fui alijado de la admenistraçon diária de ls assuntos eiconómicos, que passou al cuntrole de Liu Shaoqi i [[Deng Xiaoping]].
An [[1966]], Mao i sous aliados lhançórun la [[Reboluçon Cultural]], que perdurarie até la muorte daquel derigente chinés, dieç anhos más tarde. La Reboluçon Cultural, motibada por ua lhuita pul poder drento de l partido i por temores acerca de la [[Ounion Sobiética]], porbocou un grande trastorno na sociadade chinesa. An [[1972]], ne l auge de la rutura campana-sobiética, Mao i [[Zhou Enlai]] ancuntrórun-se cun [[Richard Nixon]] an [[Pequin]] para stabelecer relaçones culs [[Stados Ounidos]]. Naquel anho, la República Popular de la China aderiu a las [[Naciones Ounidas]], sustituindo la [[República de la China]] (Taiwan) ne l assento permanente de l [[Cunselho de Sigurança de las Naciones Ounidas|Cunselho de Sigurança]].
Apuis de la muorte de Mao an [[1976]] i la prison de la [[Camarilha de l Quatro]], acusada de ls eicessos de la Reboluçon Cultural, Deng Xiaoping rapidamente logrou tomar l poder de las manos de [[Hua Guofeng]], sucessor scolhido por Mao. Ambora Deng nunca tenga se tornado l xefe de l partido ó de l Stado, sue anfluéncia drento de la agremiaçon lhebou l paíç a amplementar reformas eiconómicas de grande magnitude. Posteriormente, l Partido Quemunista afrouxou l cuntrole gobernamental subre la bida pessonal de ls chineses i dissolbiu las [[quemuna popular|quemunas]]; muitos camponeses recebírun tierras, de modo a oumentar ls ancentibos a la [[agricultura|produçon agrícola]]. Estes eibentos marcórun la trasiçon de la China dua [[eiquenomie planeada]] para ua [[eiquenomie mista]] cun un mercado crecentemente mas libre, un sistema chamado por muitos de "[[socialismo de mercado]]". La China adotou la sue atual [[custituiçon]] an [[4 de Dezembre]] de [[1982]].
An [[1989]], la muorte dun funcionário faborable la reformas, [[Hu Yaobang]], ajudou a precipitar ls [[Portesto na Praça Tiananmen an 1989|portestos de la Praça de la Paç Celhestrial]], quando studantes i outros Ourganizórun manifestaçones durante meses an defesa de maiores dreitos i de la [[lhibardade de spersson]]. Las manifestaçones fúrun reprimidas an [[4 de júnio]], quando ampeçórun a ser cuntra la [[corrupçon]] ne l partido. Tropas de l [[eieisército de Salbaçon Popular|eieisército chinés]] antrórun na praça i çparórun cuntra ls manifestantes, l que resultou an grande númaro de bítimas. L acuntecimiento recebiu atençon de la média oucidental i fui grabado an bídeo, de modo a porbocar la cundanaçon mundial i sançones cuntra l goberno.
L Pursidente [[Jiang Zemin]] i l premier [[Zhu Rongji]], dambos ex-pursidentes de [[Xangai]], lhiderórun la China apuis de l causo de la Praça de la Paç Celhestrial, ne ls [[anhos 1990]]. Durante la admenistraçon de Jiang, l zampenho eiconómico chinés tirou cerca de 150 milhones de camponeses de la [[pobreza]] i mantubo un crecimiento médio de l [[PIB]] de la orde de 11,2% al anho. L paíç aderiu a la [[OMC]] an [[2001]].
== Política ==
{{artigo percipal|[[Política de la República Popular de la China]]}}
[[Fexeiro:BeijingTiananmenSquare.jpg|thumbnail|250px|dreita|[[Pequin]], la [[capital]].]]
L goberno de la China ten sido çcrito cumo outoritário, [[quemunismo|quemunista]] i [[socialismo|socialista]], cun pesadas restriçones an dibersas árias, an special ne l que toca a las [[dreitos andebiduales|lhibardades]] de amprensa, de reunion, de mobimento, de dreitos repordutibos i de religion, para alhá de oustaclos al lhibre uso de la [[anterneta]]. Sou atual xefe supremo ye l [[pursidente de la República Popular de la China|Pursidente]] [[Hu Jintao]]; l purmeiro-menistro ye [[Wen Jiabao]]. L paíç ye gobernado pul [[Partido Quemunista de la China]] (PCC), cujo monopólio subre l poder ye garantido pula [[custituiçon de la República Popular de la China|custituiçon chinesa]]. Hai outros partidos políticos ne l paíç, que partecípan de la [[Cunferéncia Cunsultiba Política de l Pobo Chinés]] i de l [[Cungresso Nacional Popular]], ambora sirban percipalmente para andossar las políticas adotadas pul PCC. Hai sinales de abertura política, cun eileiçones cumpetitibas ne ls nibles de bila i cidade, mas l partido mantén l cuntrole afatibo subre las nomeaçones gobernamentales.
Ambora la custituiçon cuntenga dreitos i garanties andebiduales, la República Popular de la China ye cunsidrada un de ls paízes menos lhibres an tenermos de lhibardade de amprensa<ref>''[https://web.archive.org/web/20051225130310/http://www.rsf.org/rubrique.php3?id_rubrique=554 Worldwide Press Fredon Andex 2005]'', [[Repórteres Sin Frunteiras]].</ref>, i ye quemun la [[censura]] a la manifestaçon de oupeniones i de anformaçones. La China ye muita beç albo de críticas de [[ONG]]s i outros gobernos debido la biolaçones grabes de [[dreitos houmanos]], cumo ne l causo de prisones sin julgamiento, cunfissones forçadas, [[tertura]], malos-tratos la prisioneiros i outros.
Cun ua [[populaçon]] de más de 1,38 bilhon de pessonas, la China mantén ua política rígida de [[planeamiento fameliar]], centrada ne l cunceito de "un nino por família". L oubjetibo de l goberno ye stablizar l crecimiento populacional ne l ampeço de l [[seclo XXI]]. Hai denúncias de [[amóbito]]s i [[Sterilizaçon (procedimiento cirúrgico)|sterilizaçon]] forçados por parte de funcionários locales, oubrigados a ampedir l crecimiento de la populaçon. Hai un zeiquilíbrio de sexos na populaçon chinesa debido a ua tradecional perferéncia chinesa por ninos, l que lhebou l goberno a proibir l uso de [[ultra-sonografie]] na prenheç para fins de seleçon de l sexo de ls ninos.
=== Relaçones steriores ===
An [[1971]], la República Popular de la China sustituiu la [[República de la China]] (Taiwan) cumo repersentante de la China nas [[Naciones Ounidas]] i cumo un de l cinco nembros premanentes de l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas|Cunseilho de Sigurança]] daqueilha Ourganizaçon.
Cunforme la [[política dua China]], la República Popular eisige, cumo precundiçon para stabelecer [[diplomacie|relaçones diplomáticas]], que l outro paíç reconheça la sue reibindicaçon subre l território acupado por Taiwan i rompa todos ls laços cul goberno de la República de la China.
La China ten buscado criar [[ária de libre comércio|árias de lhibre comércio]] i patos de sigurança antre ls sous bezinos de la Ásia-Pacífico, an alguns causos cula scluson de l [[Stados Ounidos]] (cumo na [[Cúpula de la Ásia Ouriental]]). Tamien ye nembro fundador de la [[Ourganizaçon para Coperaçon de Xangai]] (OCX), juntamente cula [[Rússia]] i las repúblicas de la [[Ásia Central]].
Buona parte de la [[política sterna]] de la República Popular de la China baseia-se ne l cunceito de la "chubida pacífica de la China", inda que haba a las bezes ancidentes cun outros paízes, cumo ls EUA (bumbardeio de la Ambaixada de la China an [[Belgrado]] an [[1999]] i acidente cul abion-spion an [[2001]]) i l [[Japon]] (recusa deste redadeiro an reconhecer sastifatoriamente, de l punto de bista chinés, las atrocidades nipónicas durante la guerra). Las relaçones cun paízes oucidentales sufrírun an cunsequéncia de la represson als [[Portesto na Praça Tiananmen an 1989|portestos na Praça de la Paç Celhestrial]], an [[1989]].
La China mantén alguas questones de frunteira cun paízes bezinos que yá lhebórun la guerras ne ls redadeiros 50 anhos, até la [[guerra campana-andiana]] de [[1962]], l [[cunflito frunteiriço campana-sobiético]] de [[1969]] i la [[guerra campana-bietnamita]] de [[1979]]. An [[2001]], la China i la Rússia assinórun l Tratado de Buona Bezinança i Coperaçon Amistosa que premitiu la trasferéncia, an [[2004]], de la ilha de Yinlong i de metade de la ilha de Heixiazi pa la China, de modo a ancerrar ua longa cuntrobérsia campana-russa de frunteira. Hai outras questones frunteiriças, cumo la de las ilhas ne ls [[mar de la China Ouriental|mares de la China Ouriental]] i [[mar de la China Meridional|Meridional]], i frunteiras andefinidas ó cuntestadas cula [[Índia]], l [[Tadjiquiston|Tadjiquistan]] i la [[Coreia de l Norte|Coréia de l Norte]].
La China ye nembro de la [[OMC]], [[FMI]], [[APEC]], [[AIEA]], [[UNESCO]], [[OMS]], [[Ourganizaçon Anternacional para Padronizaçon|ISO]] i outros [[ourganizaçon anternacional|ourganismos anternacionales]].
== Subdebisones ==
{{AP|[[Subdebisones de la República Popular de la China]]}}
La República Popular de la China ye subdibedida an 23 porbíncias, cinco regiones outónomas, quatro cidades admenistradas diretamente pul goberno central i dues [[Region Admenistratiba Special|Regiones Admenistratibas Speciales]].
[[Fexeiro:China administrative.png|squierda|thumbnail|300px|debisones admenistratibas de la China.]]
{|
|valign="top"|
'''Porbíncias:'''
* [[Anhui]]
* [[Guangdong|Canton]]
* [[Fujian]]
* [[Gansu]]
* [[Guizhou]]
* [[Hainan]]
* [[Heibei]]
* [[Heilongjiang]]
* [[Heinan]]
* [[Hubei]]
* [[Hunan]]
* [[Jiangsu]]
* [[Jiangxi]]
* [[Jilin]]
* [[Liaoning]]
* [[Qinghai]]
* [[Shaanxi]]
* [[Shanxi]]
* [[Sichuan]]
* [[Shandong|Xantun]]<ref>An pinyin, ''Shandong''. La forma bernácula "Xantun" ye registrada ne l Bocabulário de la Lhéngua Pertuesa, de [[Rebelo Gonçalbes]], i ne l Dicionário Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa: Nomes Própios, de [[Antenor Nacentes]].</ref>
* [[Yunnan]]
* [[Zhenjiang]]
|width="80"|
|valign="top"|
'''Regiones outónomas:'''
* [[Guangxi]] Zhuang
* [[Mongólia Anterior]]
* [[Ningxia]] Hui
* [[Xinjiang]] Uighur
* [[Tibete]]
'''Munecípios''':
* [[Chongqing]]
* [[Pequin]]
* [[Tianjiaan|Tientsin (Tianjin)]]
* [[Xangai]]
'''Zonas admenistratibas speciales:'''
* [[Ḥong Kong|Hong Kong]]
* [[Macau]]
|}
== Geografie ==
Cun ua superfice de 9.640.821 Km² (ó 9.676.801 Km², se ancluído l território de [[Taiwan]], que la República Popular de la China reibindica), la República Popular de la China ye l segundo maior paíç de la Ásia ouriental Apuis de la Rússia i l terceiro ó quarto maior de l mundo (la deferença ye debida a las questones de frunteira de Aksai Chin i de la Region de l Tranes-Karakoran - ó bal de Shaksgan -, territórios reeinbindicados pula Índia, i a ua altaraçon ne l método ampregado puls EUA pa calcular la sue ária). La China ten frunteira quemun cun quatorze paízes: [[Afeganistan]] (76 Km), [[Buton]] (470 Km), [[Cazaquistan]] (1533 Km), [[Coreia de l Norte|Coréia de l Norte]] (1416 Km), [[Índia]] (3380 Km), [[Laos]] (423 Km), [[Myanmar|Mianmar]] (2185 Km), [[Mongólia]] (4677 Km), [[Nepal]] (1236 Km), [[Paquistan]] (523 Km), [[Quirguiston]] (858 Km), [[Rússia]] (3645 Km), [[Tadjiquiston]] (414 Km) i [[Bietname]] (1.281 Km), l que faç 22 117 Km, la maior linha de frunteira de l mundo.
L território chinés apersenta paisaiges bariadas. A lheste, al lhargo de l litoral de l [[mar Amarielho]] i de l [[mar de la China Ouriental]], hai [[praino alubial|prainos alubiales]] densamente habitadas; yá ne l stremo de l [[praino]] de la [[Mongólia Anterior]], al norte, ancóntran-se [[pradarie]]s. La China meridional ye dominada por arribas i [[cordilheira]]s baixas. Ne l centro-leste ancóntran-se ls [[delta]]s de ls dous percipales rius de la China, l [[Huang Hei]] i l [[Yangtzé]]. Ls rius [[Xinjiang]], [[riu Mekong|Mecongue]], [[riu Bramaputra|Bramaputra]] i [[riu Amur|Amur]] tamien son amportantes. A oeste, hai grandes cordilheiras, cumo l [[Himalaia]] (adonde stá l punto culminante na China, l [[monte Eberest]]), i terrenos más áridos, cumo l [[Taklamakan]] i l [[zerto de Gobi]].
La China anfrenta porblemas ambientales cumo l abanço de ls zertos (an special l de Gobi), [[poluiçon]] de la auga, de l aire i andustrial
Cun relaçon a las eimissones de carbono, la China stá eisenta de ls lhemites stablecidos pul [[Portocolo de Quioto]]. Zde que aquel tratado fui assinado, la China tornou-se un de ls maiores eimissores de carbono de l mundo, l que cuntribui pa l [[calecimiento global]].
== Eiquenomie ==
{{artigo percipal|[[Eiquenomie de la República Popular de la China]]}}
[[Fexeiro:Shanghai Pudong.jpg|thumbnail|dreita|250px|Bista de [[Xangai]].]]
La eiquenomie chinesa ye notada por alto nible de crecimiento ourientado a la sportaçon. La sue trasformaçon an [[eiquenomie mista]]<ref>[http://www.cibc.cun.br/pg_dinamica/bin/pg_dinamica.php?id_pag=2045 China: ua eiquenomie de mercado]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, fui ampeçada por [[Deng Xiaoping]] an [[1978]], Apuis de la falha de la [[eiquenomie planificada]] an zambolber ls sistemas pordutibos chineses a nibles aceitables<ref>[http://www.janelanaweb.cun/degitales/griegorio1.html La hardança de Deng Xiao Ping]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Las reformas de Xiaoping ancluíran la [[pribatizaçon]] de las fazendas, l que puso fin a la agricultura coletiba<ref>[http://www.ce.usp.br/iea/artigos/portodeolibeirachina.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210830085013/http://www.ce.usp.br/iea/artigos/portodeolibeirachina.pdf |date=2021-08-30 }} China an Busca de la
Terceira Reforma Agrária</ref>, i de andústrias statales que fússen cunsidradas de baixo zampenho na época, cumo mineraçon i pordutos básicos (roupas, porcessamiento de quemido), antre outras. An [[1997]] la China abandonou de beç l [[socialismo de mercado]] pa l [[capitalismo]] cumbencional, acabando cul percípio de propiadade statal i eisecutando un segundo maciço porgrama de pribatizaçon. Para selar sue cundiçon de eiquenomie globalizada, an [[2001]] la China fui aceita na [[Ourganizaçon Mundial de l Comércio]].<ref>"[http://ber.abril.com.br/eidade/esclusivo/conheca_pais/china/eicoenomie.html L nuobo gigante de l mercado]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", ''[[Bei (rebista)|Bei]]' '''</ref>.
Atualmente, 70% de la eiquenomie de la China ye pribada, i este númaro cuntina a crecer<ref>"[http://www.businesswek.cun/magazine/cuntent/05_34/b3948478.htn China Is la Pribate-Setor Eiconomy]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", [[BusinessWek]]</ref>.
{| style="margin: 0 auto;"
|-
|valign="top"|
{| style="font-size: 90%; border-collapse: collapse;" border="1"
|+ Crecimiento chinés 2000 - 2007<ref>[http://www.stats.gob.cn/was40/gjtjj_en_detail.jsp?searchword=GDP&channelid=9528&record=5 Scritório Nacional de Statísticas de la China]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>"[https://www.bbc.co.uk/portuguese/reporterbbc/story/2008/01/080124_chinacrescimento_mw.shtml China tubo an 2007 maior crecimiento an 13 anhos]", [[BBC]]</ref>
!Anho
|2000||2001||2002||2003||2004||2005||2006||2007
|-
!Crecimento
|8,0%||8,3%||9,1%||10,0||10,1||10,4%||10,7%||11,4%
|}
|}
Este robusto crecimiento eiconómico, cumbinado cun eicelentes fatores anternos cumo stablidade política, grandes reserbas an moneda strangeira (la maior de l mundo, cun US$ 818,9 bilhones)<ref>"[http://clipping.planeamento.gov.br/Noticias.asp?NOTCod=243762 Reserbas cambiales de la China crécen 34,3% i alcánçan patamar recorde]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", ''[[clipping]]'' de l [[Menistério de l Planeamiento]] de l [[Brasil]]</ref>, mercado anterno cun einorme potencial de crecimiento, faç cun que la China seia atualmente un de ls melhores lhocales de l mundo para ambestimientos strangeiros, cun ua abaluaçon de risco (Mody's) A2, índice cunsidrado eicelente<ref>"[https://www.forbes.com/markets/feds/afx/2007/07/11/afx3902085.html Hong Kong, China ratings may be upgraded in a few months]", [[Forbes]]</ref>.
Houbo ne ls redadeiros anhos un oumiento seneficatibo de la qualidade de bida de ls chineses. Solo 10% de la populaçon bibe ambaixo de la linha de la [[pobreza]] i 99,8% de ls moços son alfabetizados (an cumparaçon cun 69,9% de la década de 1980). La [[spetatiba de bida]] chinesa ye la terceira maior de l [[Ásia ouriental|leste asiático]], cun 71,9 anhos, atrás de [[Japon]], cun 82,2, i de [[Coréia de l Sul]], cun 77,3.
anque este progresso seneficatibo de ls redadeiros anhos, eisisten grandes oustaclos pa l crecimiento chinés a lhargo prazo. La rápida piora de la [[çtribuiçon de renda]] ye un desses porblemas, cun un [[coeficiente de Gini]] an 44,1 i cada beç maior<ref>[http://hdr.undp.org/hdr2006/statistics/countries/data_shets/ty_ds_CHN.html Human development reports 2006]</ref>. Outro grande porblema ye l prebidenciário que, cula política dun nino solo i oumiento de la spetatiba de bida, stá a ampeçar a apersentar grandes zeiquelíbrios ne l fluxo de caixa, sendo cada beç mais pequeinha la relaçon antre trabalhadores cuntribuintes por reformados. Outro porblema ye la defrença de [[zambolbimiento eiconómico]] antre las árias costeiras, percipalmente al norte de la China, i l sou anterior, inda predominantemente agrário i de baixa renda, l que fui eisarcebado cula lhibaraçon de l mercado, pus ls ambestidores prefíren ambestir an árias cun melhor anfra-strutura i trabalhadores más qualeficados<ref>[http://www.bnb.gob.br/cuntent/aplicacao/Publicacoes/REN-Numeros_Publicados/docs/ren2005_b36_n4_a3.pdf Çparidades Regionales na China: de l planeamiento Central de l PCC a la globalizaçon]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
La China ten ua reputaçon de pordutor de benes andustriales a baixo custo. Este fato debe-se la sue mano-de-obra barata, l nun pagamiento de lhicenças de alguns perdutos i ls baixos ampuostos.
== Demografie ==
{{percipal|Demografie de la República Popular de la China}}
[[Fexeiro:Hong Kong Skyline Restitch - Dec 2007.jpg|thumbnail|300px|[[Ḥong Kong|Hong Kong]].]]
La China ye l paíç de maior populaçon de to l planeta cun 1 bilhon i 378 milhones de habitantes (stimatiba de 2015).
Sue qualidade de bida, pul método de l [[PIB]] per capita, cumpara-se a pobres paízes africanos. Anquanto que las grandes metrópoles chinesas nun pérden an nada para cidades cumo [[Tóquio]] i [[Nuoba Iorque]], la populaçon rural - i la maiorie abseluta de la populaçon cuncentra-se ne l campo i bibe an cundiçones de miséria totales, an alguns causos bibindo an cundiçones cumo hai cientos de anhos.
La populaçon de ls grandes centros (adonde la populaçon de las cidades chega a ls balores de ls milhones) bíben razonablemente bien. L mesmo nun se berifica nas árias rurales.
Cun ua populaçon de más de 1,3 bilhon de pessonas, la China mantén ua política rígida de planeamiento familiar, centrada ne l cunceito de "un nino por família". L oubjetibo de l goberno ye stablizar l crecimiento populacional ne l ampeço de l [[seclo XXI]].
=== Maiores cidades ===
[[Fexeiro:View of Pudong(Shanghai).jpg|thumbnail|220px|[[Centro financeiro]] [[Pudong]], an [[Xangai]].]]
[[Fexeiro:Hongkong Evening Skyline.jpg|thumbnail|220px|[[Centro financeiro]] de [[Ḥong Kong|Hong Kong]].]]
{| class="wikitable" style="text-align:rigth; margin-left:100px"
|-
! # !! align=center|Cidade !! align=center|Populaçon stimada<br />de las cidades<ref>[http://www.mongabay.cun/eigapo/China.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2002)</ref><br /> milhones de pessonas !! Region
|-
| 1. || align=center|[[Xangai]] 上海 || align=center|9,031,200 || align=center|[[Xangai]] 上海
|-
| 2. || align=center|[[Pequin]] 北京 || align=center|7,129,500 ||
|-
| 3. || align=center|[[Ḥong Kong|Hong Kong]] 香港 || align="center" |6,864,000 ||
|-
| 4. || align=center|[[Tianjiaan|Tianjin]] 天津 || align="center" |4,344,500 ||
|-
| 5. || align=center|[[Wuhan]] 武汉 || align=center|3,957,500 ||
|-
| 6. || align=center|[[Shenyang]] 沈阳 || align=center|3,452,900 ||
|-
| 7. || align=center|[[Canton (China)|Canton]] 广州 || align=center|3,433,700 ||
|-
| 8. || align=center|[[Harbin]] 哈尔滨 || align=center|2,765,400 ||
|-
| 9. || align=center|[[Xian]] 西安 || align=center|2,656,500 ||
|-
| 10. || align=center|[[Chongqing]] 重庆 || align=center|2,311,600 ||
|-
|11. || align=center|[[Kowlon]] 九龍 || align=center|2,279,200 ||
|-
|12. || align=center|[[Chengdu]] 成都 || align=center|1,927,100 ||
|-
|13. || align=center|[[Changchun]] 长春 || align=center|1,886,700 ||
|-
|14. || align=center|[[Taiyuan]] 太原 || align=center|1,832,200 ||
|-
|15. || align=center|[[Nanquin]] 南京 || align=center|1,800,000 ||
|-
|16. || align=center|[[Jinan]] 济南 || align=center|1,728,400 ||
|-
|17. || align=center|[[Dalian]] 大连 || align=center|1,657,500 ||
|-
|18. || align=center|[[Qingdao]] 青岛 || align=center|1,449,500 ||
|-
|19. || align=center|[[Lanzhou]] 兰州 || align=center|1,434,500 ||
|-
|20. || align=center|[[Fushun]] 抚顺 || align=center|1,384,000 ||
|-
|21. || align=center|[[Zhengzhou]] 郑州 || align=center|1,347,700 ||
|}
<br clear=left>
== Cultura ==
{{artigo percipal|[[Cultura de la República Popular de la China]]}}
== Religion ==
{{artigo percipal|[[Cultura de la República Popular de la China#Religion na China|Religion na China]]}}
* Percipales religiones: [[cunfucionismo]], [[taoísmo]], [[budismo]].
== Arte ==
{{artigo percipal|[[Arte de la China]]}}
[[Fexeiro:Montagne de Wu xia hou yan.jpg|squierda|thumbnail|250px|Muntanha de Wu xia hou yan]]
La [[China]] ten la más longa tradiçon cultural de l mundo, cun ua [[stória]] cuntina de más de 3.000 anhos. La cultura chinesa conheciu ua notable longebidade i spanson geográfica que remonta pul menos al [[III milénio a.C.|terceiro milénio]], altura an que este pobo se cuncentraba na region de l [[Riu Amarielho]]. La periodizaçon de la [[ceblizaçon]] chinesa fui stablecida atrabeç de las defrentes [[Dinasties chinesas|dinasties]] que gobernórun la [[nacion]], zde las precursoras [[Dinastie Shang|Shang]] ([[1650 a.C.]]-[[1027 a.C.]]), cujas porduçones culturales se enquadran ne l [[Eidade de l Bronze|período de l bronze]], i [[Dinastie Zhou|Zhou]] ([[1027 a.C.]]-[[256 a.C.]]). Fui durante la época [[Dinastie Tang|Tang]] ([[618]]-[[907]] d. C.) que l paíç atingiu a maior dimenson territorial de to la sue stória. Seguírun-se la Época [[Dinastie Sung|Sung]] ([[960]]-[[1279]]), la [[dinastie Ming]] ([[1368]]-[[1644]]) i l período [[Dinastie Qing|Qing]] ó [[Dinastie Manchu|Manchu]], que correspundiu a la redadeira dinastie amperial ([[1644]]-[[1911]]).
Caratelizada pula serenidade de las formas spressibas i pula regideç de balores stéticos, la cultura chinesa percurou siempre, atrabeç de las sues rializaçones artísticas, la [[harmonie]] cul [[ouniberso]]. Cula abiertura de la cultura chinesa al sterior, bereficada durante la dinastie Ching tornou-se eibidente, an paralelo cula sportaçon de artefatos artísticos para todo l [[mundo oucidental]], la apropiaçon pula China de outras lhenguaiges stéticas.
La [[arte]] chinesa ye seneficatiba nun solo pula beleza, mas tamien porque fui a maior fuonte de anspiraçon para to l [[Ouriente]] - [[Japon]], [[Coreia de l Sul|Coréia]], [[Tibete]], [[Mongólia]], [[Andonésia]] i [[Ásia Central]]. La [[Ouropa]] tamien debe a la [[China]] muitos de ls sous ampulsos artísticos, bien cumo la antroduçon de bariadas técnicas, percipalmente na [[cerámica chinesa|cerámica]] i na [[tecelaige]].
La postura an relaçon a las artes apersentaba muitas defrenças antre la China i l Oucidente. L amador eirudito, por eisemplo, tenie giralmente un status más eilebado de l que l porfissional, i nun habie çtinçon antre guapas-artes i artes aplicadas. Na berdade, la [[caligrafie]] na China hai mui tiempo yá era cunsidrada la más nobre de las artes.
[[Fexeiro:Clouds Shield the Layered Cliffs.jpg|dreita|thumbnail|Pintura cun carateles çcretibos de l oubjeto eilustrado]]
La [[pintura]] era ua forma zambolbida de la caligrafie, i inda hoije las dues aperséntan relaçones bien próssimas. L pintor, an beç de pintar sous quadros an [[tela]]s ó [[madeira]] cun [[tinta]]s a ólio, giralmente trabalhaba an [[seda]] ó [[papel]] cun [[augarielha]]. Para alhá desso, la bitalidade i l ritmo de las [[pincel]]adas éran más amportantes que l naturalismo de la repersentaçon.
L [[scultura|scultor]] outelizaba [[piedra]], [[madeira]] ó [[bronze]], mas alguas bezes modelaba ó rebestie sues obras cun [[laca]], ua forma de arte oureginária de la China. La [[porcelana chinesa|porcelana]] tamien fui fabricada pula purmeira beç na China, más de mil anhos antes que l segredo de sue manufatura fusse coincido na Ouropa, ne l ampeço de l [[seclo XVIII]]. L [[jade]] ye outro tipo de material associado a la China, tenendo sido outelizado na cunfeçon de oubjetos rituales, [[arma]]s cerimoniales, [[jóia]]s i pequeinhas sculturas.
Las [[casa]]s çpónen na maiorie de las bezes dun solo andar, spalhando-se por grandes terrenos, cun jardins i pátios antre las bárias alas, ambora palácios, templos i [[pagode]]s séian más altos. Ls [[telhado]]s tamien son custruídos subre portones, [[puonte]]s, [[muralha]]s i menumientos. Bários telhados aparecen muitas bezes uns subre outros, culs beirales formando graciosas rebuoltas para cima, ua de las caratelísticas más típicas de la arquitetura chinesa.
Depuis dun [[Pré-stória|período pré-stórico]] bastante ouscuro, la eiboluçon de la arte chinesa puode ser dibedida an cinco lhargos períodos, pa ls quales, inda assi, nun eisisten lhemites bien claros. Registros defenitibos dátan de la segunda parte de la [[dinastie Shang]] ([[1711 a.C.]]-[[1066 a.C.]]), cujos trabalhos más amportantes son ls [[baso]]s de [[bronze]] para [[sacrifício]]s, de formas rígidas i decorados percipalmente cun motibos [[Animal|animales]], de seneficado [[religion|religioso]].
[[Fexeiro:Terracotta army 5256.jpg|thumbnail|Suldados de l [[Eieisército de terracota]].]]
L segundo período ten ampeço cula ounificaçon de la China an [[221 a.C.]], durante la [[dinastie Qin]], cul amperador [[Shi Huangdi]], l custrutor de la [[Muralha de la China|Grande Muralha]]. Oubjetos de bronze i jade custituen ls más amportantes eisemplos de la arte deste período; para alhá desso, tamien fúrun ancuntrados basos de [[cerámica]] bitreficada i figuras an [[sepultura]]s.
Un de ls acuntecimientos más amportantes de la [[dinastie Han]] ([[206 a.C.]]-[[220|220 d.C.]]) fui la antroduçon de l [[budismo]], probeniente de la [[Índia]] i de la [[Ásia Central]], ua beç que ls [[templo]]s i [[mosteiro]]s budistas tornórun-se ls grandes patrocinadores i guardiones de las artes. Ls eisemplos más bien perserbados son aqueilhes que, seguindo l modelo andiano, fúrun scabados nas faces de las peinhas, decorados cun sculturas i [[afresco]]s. Estes templos pertenécen al terceiro período de la arte chinesa, cujo clímax fui atingido pulas dinasties [[dinastie Sui|Sui]] ([[581]]-[[618]]) i [[dinastie Tang|Tang]] ([[618]]-[[907]]). La China fui ouneficada Apuis de un período de ambasones i [[guerra cebil]], quando todas las artes florescírun.
L [[seclo X]] marca l ampeço de l quarto período, que culminou na [[dinastie Song]] ([[960]]-[[1279]]), época an que la arte chinesa atingiu sou apogeu. L grande feito destes seclos fui la trasformaçon de la simples pintura de paisaiges nua arte maior, mui antes de la [[Ouropa]] tener bislumbrado tal possiblidade. Tubo la mesma amportáncia neste período la cerámica, einigualable tanto pula [[nobreza]] de la forma quanto pula beleza de la decoraçon.
[[Fexeiro:Qing-dynasty-vases.jpg|thumbnail|Cerámica de la dinastie Qing, de l acerbo de l [[Museu Calouste Gulbenkian]], an Lisboua.]]
L redadeiro grande período de la arte chinesa bai de l reinado de ls amperadores [[dinastie Ming|Ming]] ([[1368]]-[[1644]]) até la redadeira dinastie de l [[Dinastie Qing|Manchu ó Qing]] ([[1644]]-[[1911]]). La pintura i la cerámica mantubírun l alto nible i nuobas técnicas de fabricaçon de porcelana fúrun zambolbidas, specialmente la pintura azul bitreficada i la outelizaçon de quelores smaltadas subre la bitreficaçon.
Notable halbelidade tamien fui demunstrada ne ls trabalhos de scultura an [[marfin]] i jade, i ne l [[smalte cloisonné]] (técnica francesa). Ne l [[seclo II]], ua cumbinaçon de anfluéncias oucidentales i de outras ouriundas de la reboluçon minórun la tradecional arte chinesa.
La [[Guerra Cebil Chinesa|reboluçon quemunista]] de [[1949]] i la criaçon de la República Popular de la China sob la lhiderança de [[Mao Tsé-Tung]] antroduziran ua ancuntornable dimenson [[política]] an todas las formas de spresson artística. Ls mobimientos banguardistas fúrun banidos i tachados cumo "formalismo [[burguesie|burgués]]" . Por outro lhado, la reboluçon tamien propiciou l renacimiento de formas artísticas ancestrales i ansinou l pobo a balorizar sues tradiçones ne l campo de las artes, l que resultou an baliosa restouraçon i çcubierta de tesouros artísticos de l passado, cumo l [[folclore]], que fui assumido cumo balioso porduto de sportaçon i amportante fuonte de rendimientos.
== Sociadade ==
=== Eiducaçon ===
;Percipales ounibersidades de la China
* [[Ounibersidade de Nanquin|Ounibersidade de Nanjing]]
;Taxa de alfabetizaçon
15 anhos ó más que puoden ler i screbir:
* '''Total:''' 90,9% (2002)
* '''Homes:''' 95,1% (2002)
* '''Mulhieres:''' 86,5% (2002)
== Feriados ==
{| class="prettytable" width="100%"
|-
! style="background:#efefef;" | Data
! style="background:#efefef;" | Nome an mirandés
! style="background:#efefef;" | Nome local
! style="background:#efefef;" | Ouserbaçones
|-
| [[1 de Janeiro]]
| [[Anho Nuobo]]
| 元旦
|
|-
| [[1 de Maio]]
| [[Die de l Trabalho]]
| 劳动节
|
|-
| [[4 de Maio]]
| [[Die de la Mocidade]]
| 青年节
| An comemoraçon de l [[Mobimiento de l 4 de Maio]]
|-
| [[1 de Júlio]]
| Die de la fundaçon de l [[Partido Quemunista de la China]]
| 建党节
| An comemoraçon de l purmeiro Cungresso Nacional an [[1 de Júlio]] de [[1921]]
|-
| [[1 de Agosto]]
| [[Die de l Eieisército]]
| 建军节
| [[Rebolta de Nanchang]] (南昌起义) an [[1 de Agosto]] de [[1927]]
|-
| [[1 de Outubre]]
| [[Feriado Nacional]]
| 国庆节
| An comemoraçon de la fundaçon de la República Popular de la China an [[1 de Outubre]] de [[1949]]
|-
| 1° die de l 1° més de l [[calendário chinés]]
| [[Anho Nuobo Chinés]] (Fiesta de la primabera)
| 春节
|
|-
| 15° die de l 1° més de l [[calendário chinés]]
| [[Festibal de las Lanternas]]
| 元宵节
|
|-
| 5th Solar Tern. Ampeço de [[Abril]]
| [[Qing Ming Jie]] (Tomb Sweping Day)
| 清明节
|
|-
| 5° die de l 5° més de l [[calendário chinés]]
| [[Dragon Boat]] Festibal (Dragon Festibal)
| 端午节
|
|-
| 7° die de l 7° més de l [[calendário chinés]]
| Double Seben Festibal
| 七夕
| Berson chinesa de l [[Die de l Namorados]]
|-
| 15° die de l 7° més de l [[calendário chinés]]
| Spirit Festibal (Ghost Festibal)
| 中元节
|
|-
| 15° die de l 8° més de l [[calendário chinés]]
| [[Mid-Outumn Festibal]] (Mon Festibal)
| 中秋节
|
|-
| 9° die de l 9° més de l [[calendário chinés]]<ref>Esse Biquipédia é um lixo porquê ele põe Hiperligação que a página não existe sendo que existe (an pertués)</ref>
| [[Double Ninth Festibal]]
| 重阳节
|
|}
{{ref-section}}
== {{Ber tamien}} ==
{{commons|China}}
* [[Ásia]]
* [[Lhista de paízes]]
[[Catadorie:China| ]]
mr9t931c4rnsvg4wdvpdh4j7unyy3e0
108018
108017
2026-08-19T09:58:26Z
~2026-30875-10
15270
/* Feriados */
108018
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Paíç|
|nome_natibo = 中华人民共和国<br />(''Zhōnghuá rénmín gònghéguó'')
|nome_longo_cumbencional = República Popular de la China
|eimaige_bandeira = Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg
|nome_t = República Popular de la China
|eimaige_brason =中華人民共和國國徽.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de la China
|çcriçon_brason = Armas Nacionales
|leg_bandeira = [[Bandeira de la China|Bandeira]]
|leg_brason = [[Brason de armas de la China|Brason de las Armas]]
|lema =
|hino = [[Hino nacional de la República Popular de la China|Marcha de l Beluntários]]
|localizaçon =
|mapa = [[Fexeiro:CHN orthographic.svg|200px]]
|gentílico = chinés
|capital = [[Pequin]]
|latitude = 39°55′N
|longitude = 116°23′L
|maior_cidade = [[Xangai]]
|léngua_oufecial = [[Léngua chinesa|Chinés Mandarin]]< sup>1</sup>
|tipo_goberno = [[República]] [[Socialismo|socialista]] [[Unipartidarismo|unipartidária]]< sup>2</sup>
|títalo_líder1 = [[Lista de pursidentes de la República Popular de la China|Pursidente]]
|nome_líder1 = [[Hu Jintao]]
|títalo_líder2 = [[Lista de purmeiros-menistros de la República Popular de la China|Purmeiro-menistro]]
|nome_líder2 = [[Wen Jiabao]]
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento_tipo = [[Guerra Cebil Chinesa|Stablecimiento]]
|eibento_nota =
|ebento1 = Declarada República Popular
|eibento_data1 = [[1 de outubre]] de [[1949]]
|ebento2 =
|eibento_data2 =
|ebento3 =
|eibento_data3 =
|fuso_horário =
|defrença_UCT = +8
|defrença_UCT_berano =
|fuso_horário_DST = +8
|ária_total = 9.596.960
|ária_pos = 3
|auga_pc = 2,8
|ária_urbana =
|ária_urbana_pos =
|populaçon_stimada_anho = 2015
|populaçon_estimada=1.376.049.000
|populaçon_stimada_pos = 1
|populaçon_censo_anho=1.339.724.852
|populaçon_censo =2013
|populaçon_urbana_pos =
|populaçon_urbana =
|demog_densidade =145
|densidade_pos =
|PIB_PPC_anho = 2007
|PIB_total = 6,991 trilhones<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-fatbook/rankorder/2001rank.html CIA World Fatbok - GDP PPP Rankings]</ref>
|PIB_pos = 4
|PIB_per_capita = 5.300<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-fatbook/rankorder/2004rank.html CIA World Fatbok - GDP PPP Per capita Rankings]</ref>
|PIB_per_capita_pos = 99
|Gini = 46.9
|Gini_anho = [[2004]]
|Gini_catadorie = alto
|IDH_anho = [[2007]]
|IDH = 0,777
|IDH_pos = 81
|IDH_catadorie = {{médio}}
|sp_bida = 73
|sp_bida_pos = 82
|muort_anfantil = 23
|muort_anfantil_pos = 93
|alfabetizaçon = 90.9
|alfabetizaçon_pos = 86
|moneda = [[Renminbi]] (Yuan)
|moneda_ISO = RMB¥
|clima =
|código_paíç = CHI
|tld = [[.cn]]
|código_telef = 86
|website_gobierno =
|ourganizaçones =
|perposiçon =
|rodapie = <sup>1</sup> Co-oufecial cun [[Lhéngua anglesa|Anglés]] an [[Ḥong Kong]] i [[Lhéngua pertuesa|Pertués]] an [[Macau]].<br /><sup>2</sup>[http://www.britannica.com/eb/article-71005/China China], [[Ancyclopaedie Britannica]]. Besitado an 21-02-2007.
}}
La '''República Popular de la China''' (an [[Lhéngua chinesa|chinés]], 中华人民共和国; [[pinyin]]: ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''; [[acrónimo]]: RPC) ye l terceiro maior [[paíç]] de l mundo an ária (ó l quarto, dependendo de cumo se cuntablízen alguas árias çputadas cun outros paízes) i l más populoso de l planeta, acupando ua parte cunsidrable de la [[Ásia ouriental]]. Sues frunteiras al Norte son cul [[Quirguiston]], cul [[Cazaquiston]], cula [[Mongólia]] i cula [[Rússia]], la Lheste cula [[Coreia de l Norte]], cul [[mar Amarielho]] (de l outro lhado de l qual se ancontra la [[Coreia de l Sul]]), cul [[mar de la China Ouriental]] i cul [[streito de Taiwan]], que la separa de [[Taiwan]] (paíç que reibindica), a Sul cul [[mar de la China Meridional]], cul [[Bietname]], cul [[Laos]], cun [[Myanmar]], cula [[Índia]], cul [[Boton]] i cul [[Nepal]] i a Oeste cul [[Paquistan]], l [[Afeganistan]] i l [[Tadjiquiston|Tadjiquistan]].
Cun ua populaçon de más de 1,38 bilhon de habitantes (la maior de l planeta), la China acupa ua [[ária|superfíce]] de 9.640.821 Km² (ó 9.676.801 km², se ancluído l território de [[Taiwan]], que la República Popular de la China reibindica). Sue capital ye [[Pequin]].
L [[Partido Quemunista de la China]] (PCC) goberna l paíç por meio dun sistema de [[partido único]] zde la fundaçon de la República Popular, an [[1949]]. La China stá ambolbida nua longa cuntrobérsia acerca de l [[statuto de Taiwan|status político de Taiwan]]. L ''[[Kuomintang]]'', partido ribal de l PCC durante la [[guerra Cebil Chinesa|guerra cebil chinesa]], abandonou la [[China cuntinental]] i recuou para [[Formosa]] i outras eilhas bezinas apuis de ser derrotado ne l cunflito, an 1949, i reibindica ser l goberno legítimo de to la China i [[Mungólia]], cul nome de [[República de la China]] (ambora l goberno de Taiwan cuntrole, de fato, solo Formosa i eilhas menores adjacentes). La República Popular de la China cunsidra la reibindicaçon de la República de la China eilegítima i reibindica, por sue beç, ls territórios sob cuntrole desta redadeira.
Por bias de la sue einorme populaçon, l crecimiento bertiginoso de sue eiquenomie, sous ambestimientos an [[pesquisa i zambolbimento]], sous gastos melitares i sue cundiçon de Stado declaradamente detentor de [[arma nuclear|armas nucleares]], la China questuma ser cunsidrada ua [[superpoténcia]] eimergente. Ye la quarta maior eiquenomie de l mundo (ó la segunda maior, pul critério de [[paridade de poder de compra]]) i repersenta la China cumo nembro premanente de l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas]]. Zde [[1978]], l paíç amplementa reformas para adotar, nalgua medida, ua [[eiquenomie de mercado]], l que ajudou a tirar 400 milhones de pessonas de la pobreza. Antretanto, l paíç anfrenta outros porblemas eiquenómicos, tamien l rápido ambelhecimiento de la populaçon i ua crecente çparidade antre la renda urbana i la rural. La China zampenha un papel amportante ne l [[comércio anternacional]], al ser l maior cunsumidor mundial de [[aço]] i [[cuncreto]] (usa, respetibamente, un terço i más de la metade daqueilhes ansumos) i l segundo maior amportador de [[petrólio]]. Ye l terceiro maior amportador de l mundo i l segundo maior sportador, an tenermos globales.
L paíç questuma ser referido cumo "China". La spresson "[[China cuntinental]]" correspunde a la República Popular de la China, ambora questume scluir las dues [[region admenistratiba special|regiones admenistratibas speciales]] de [[Ḥong Kong|Hong Kong]] i [[Macau]]. L [[gentílico]] de China ye ''chinés''.
== Stória ==
{{artigos percipales|[[Stória de la China]], [[Stória de la República Popular de la China]]}}
La [[guerra Cebil Chinesa|guerra cebil chinesa]] treminou an [[1949]], quando l [[Partido Quemunista de la China|Partido Quemunista chinés]] tomou l cuntrole de la [[China cuntinental]] i l ''[[Kuomintang]]'' (KMT) recuou para a eilha de [[Formosa]] (Taiwan). An [[1º de Outubre]] de 1949, [[Mao Tse-tung]] proclamou la República Popular de la China, declarando que l "pobo chinés se puso de pie". L termo "China Burmeilha" fui un nome frequentemente ousado para la China drento de l bloco [[capitalismo|capitalista]], specialmente até meados de ls [[anhos 1970]], quando las relaçones cul [[mundo Oucidental|Oucidente]] melhorórun.
Apuis de falhas eiconómicas dramáticas (que coincidírun cul [[Grande Salto Adelantre]]), Mao Tsetung deixou l cargo de pursidente an [[1959]], sucedendo-lo [[Liu Shaoqi]]. Mao mantebe un grau cunsidrable de anfluéncia subre l partido, mas fui alijado de la admenistraçon diária de ls assuntos eiconómicos, que passou al cuntrole de Liu Shaoqi i [[Deng Xiaoping]].
An [[1966]], Mao i sous aliados lhançórun la [[Reboluçon Cultural]], que perdurarie até la muorte daquel derigente chinés, dieç anhos más tarde. La Reboluçon Cultural, motibada por ua lhuita pul poder drento de l partido i por temores acerca de la [[Ounion Sobiética]], porbocou un grande trastorno na sociadade chinesa. An [[1972]], ne l auge de la rutura campana-sobiética, Mao i [[Zhou Enlai]] ancuntrórun-se cun [[Richard Nixon]] an [[Pequin]] para stabelecer relaçones culs [[Stados Ounidos]]. Naquel anho, la República Popular de la China aderiu a las [[Naciones Ounidas]], sustituindo la [[República de la China]] (Taiwan) ne l assento permanente de l [[Cunselho de Sigurança de las Naciones Ounidas|Cunselho de Sigurança]].
Apuis de la muorte de Mao an [[1976]] i la prison de la [[Camarilha de l Quatro]], acusada de ls eicessos de la Reboluçon Cultural, Deng Xiaoping rapidamente logrou tomar l poder de las manos de [[Hua Guofeng]], sucessor scolhido por Mao. Ambora Deng nunca tenga se tornado l xefe de l partido ó de l Stado, sue anfluéncia drento de la agremiaçon lhebou l paíç a amplementar reformas eiconómicas de grande magnitude. Posteriormente, l Partido Quemunista afrouxou l cuntrole gobernamental subre la bida pessonal de ls chineses i dissolbiu las [[quemuna popular|quemunas]]; muitos camponeses recebírun tierras, de modo a oumentar ls ancentibos a la [[agricultura|produçon agrícola]]. Estes eibentos marcórun la trasiçon de la China dua [[eiquenomie planeada]] para ua [[eiquenomie mista]] cun un mercado crecentemente mas libre, un sistema chamado por muitos de "[[socialismo de mercado]]". La China adotou la sue atual [[custituiçon]] an [[4 de Dezembre]] de [[1982]].
An [[1989]], la muorte dun funcionário faborable la reformas, [[Hu Yaobang]], ajudou a precipitar ls [[Portesto na Praça Tiananmen an 1989|portestos de la Praça de la Paç Celhestrial]], quando studantes i outros Ourganizórun manifestaçones durante meses an defesa de maiores dreitos i de la [[lhibardade de spersson]]. Las manifestaçones fúrun reprimidas an [[4 de júnio]], quando ampeçórun a ser cuntra la [[corrupçon]] ne l partido. Tropas de l [[eieisército de Salbaçon Popular|eieisército chinés]] antrórun na praça i çparórun cuntra ls manifestantes, l que resultou an grande númaro de bítimas. L acuntecimiento recebiu atençon de la média oucidental i fui grabado an bídeo, de modo a porbocar la cundanaçon mundial i sançones cuntra l goberno.
L Pursidente [[Jiang Zemin]] i l premier [[Zhu Rongji]], dambos ex-pursidentes de [[Xangai]], lhiderórun la China apuis de l causo de la Praça de la Paç Celhestrial, ne ls [[anhos 1990]]. Durante la admenistraçon de Jiang, l zampenho eiconómico chinés tirou cerca de 150 milhones de camponeses de la [[pobreza]] i mantubo un crecimiento médio de l [[PIB]] de la orde de 11,2% al anho. L paíç aderiu a la [[OMC]] an [[2001]].
== Política ==
{{artigo percipal|[[Política de la República Popular de la China]]}}
[[Fexeiro:BeijingTiananmenSquare.jpg|thumbnail|250px|dreita|[[Pequin]], la [[capital]].]]
L goberno de la China ten sido çcrito cumo outoritário, [[quemunismo|quemunista]] i [[socialismo|socialista]], cun pesadas restriçones an dibersas árias, an special ne l que toca a las [[dreitos andebiduales|lhibardades]] de amprensa, de reunion, de mobimento, de dreitos repordutibos i de religion, para alhá de oustaclos al lhibre uso de la [[anterneta]]. Sou atual xefe supremo ye l [[pursidente de la República Popular de la China|Pursidente]] [[Hu Jintao]]; l purmeiro-menistro ye [[Wen Jiabao]]. L paíç ye gobernado pul [[Partido Quemunista de la China]] (PCC), cujo monopólio subre l poder ye garantido pula [[custituiçon de la República Popular de la China|custituiçon chinesa]]. Hai outros partidos políticos ne l paíç, que partecípan de la [[Cunferéncia Cunsultiba Política de l Pobo Chinés]] i de l [[Cungresso Nacional Popular]], ambora sirban percipalmente para andossar las políticas adotadas pul PCC. Hai sinales de abertura política, cun eileiçones cumpetitibas ne ls nibles de bila i cidade, mas l partido mantén l cuntrole afatibo subre las nomeaçones gobernamentales.
Ambora la custituiçon cuntenga dreitos i garanties andebiduales, la República Popular de la China ye cunsidrada un de ls paízes menos lhibres an tenermos de lhibardade de amprensa<ref>''[https://web.archive.org/web/20051225130310/http://www.rsf.org/rubrique.php3?id_rubrique=554 Worldwide Press Fredon Andex 2005]'', [[Repórteres Sin Frunteiras]].</ref>, i ye quemun la [[censura]] a la manifestaçon de oupeniones i de anformaçones. La China ye muita beç albo de críticas de [[ONG]]s i outros gobernos debido la biolaçones grabes de [[dreitos houmanos]], cumo ne l causo de prisones sin julgamiento, cunfissones forçadas, [[tertura]], malos-tratos la prisioneiros i outros.
Cun ua [[populaçon]] de más de 1,38 bilhon de pessonas, la China mantén ua política rígida de [[planeamiento fameliar]], centrada ne l cunceito de "un nino por família". L oubjetibo de l goberno ye stablizar l crecimiento populacional ne l ampeço de l [[seclo XXI]]. Hai denúncias de [[amóbito]]s i [[Sterilizaçon (procedimiento cirúrgico)|sterilizaçon]] forçados por parte de funcionários locales, oubrigados a ampedir l crecimiento de la populaçon. Hai un zeiquilíbrio de sexos na populaçon chinesa debido a ua tradecional perferéncia chinesa por ninos, l que lhebou l goberno a proibir l uso de [[ultra-sonografie]] na prenheç para fins de seleçon de l sexo de ls ninos.
=== Relaçones steriores ===
An [[1971]], la República Popular de la China sustituiu la [[República de la China]] (Taiwan) cumo repersentante de la China nas [[Naciones Ounidas]] i cumo un de l cinco nembros premanentes de l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas|Cunseilho de Sigurança]] daqueilha Ourganizaçon.
Cunforme la [[política dua China]], la República Popular eisige, cumo precundiçon para stabelecer [[diplomacie|relaçones diplomáticas]], que l outro paíç reconheça la sue reibindicaçon subre l território acupado por Taiwan i rompa todos ls laços cul goberno de la República de la China.
La China ten buscado criar [[ária de libre comércio|árias de lhibre comércio]] i patos de sigurança antre ls sous bezinos de la Ásia-Pacífico, an alguns causos cula scluson de l [[Stados Ounidos]] (cumo na [[Cúpula de la Ásia Ouriental]]). Tamien ye nembro fundador de la [[Ourganizaçon para Coperaçon de Xangai]] (OCX), juntamente cula [[Rússia]] i las repúblicas de la [[Ásia Central]].
Buona parte de la [[política sterna]] de la República Popular de la China baseia-se ne l cunceito de la "chubida pacífica de la China", inda que haba a las bezes ancidentes cun outros paízes, cumo ls EUA (bumbardeio de la Ambaixada de la China an [[Belgrado]] an [[1999]] i acidente cul abion-spion an [[2001]]) i l [[Japon]] (recusa deste redadeiro an reconhecer sastifatoriamente, de l punto de bista chinés, las atrocidades nipónicas durante la guerra). Las relaçones cun paízes oucidentales sufrírun an cunsequéncia de la represson als [[Portesto na Praça Tiananmen an 1989|portestos na Praça de la Paç Celhestrial]], an [[1989]].
La China mantén alguas questones de frunteira cun paízes bezinos que yá lhebórun la guerras ne ls redadeiros 50 anhos, até la [[guerra campana-andiana]] de [[1962]], l [[cunflito frunteiriço campana-sobiético]] de [[1969]] i la [[guerra campana-bietnamita]] de [[1979]]. An [[2001]], la China i la Rússia assinórun l Tratado de Buona Bezinança i Coperaçon Amistosa que premitiu la trasferéncia, an [[2004]], de la ilha de Yinlong i de metade de la ilha de Heixiazi pa la China, de modo a ancerrar ua longa cuntrobérsia campana-russa de frunteira. Hai outras questones frunteiriças, cumo la de las ilhas ne ls [[mar de la China Ouriental|mares de la China Ouriental]] i [[mar de la China Meridional|Meridional]], i frunteiras andefinidas ó cuntestadas cula [[Índia]], l [[Tadjiquiston|Tadjiquistan]] i la [[Coreia de l Norte|Coréia de l Norte]].
La China ye nembro de la [[OMC]], [[FMI]], [[APEC]], [[AIEA]], [[UNESCO]], [[OMS]], [[Ourganizaçon Anternacional para Padronizaçon|ISO]] i outros [[ourganizaçon anternacional|ourganismos anternacionales]].
== Subdebisones ==
{{AP|[[Subdebisones de la República Popular de la China]]}}
La República Popular de la China ye subdibedida an 23 porbíncias, cinco regiones outónomas, quatro cidades admenistradas diretamente pul goberno central i dues [[Region Admenistratiba Special|Regiones Admenistratibas Speciales]].
[[Fexeiro:China administrative.png|squierda|thumbnail|300px|debisones admenistratibas de la China.]]
{|
|valign="top"|
'''Porbíncias:'''
* [[Anhui]]
* [[Guangdong|Canton]]
* [[Fujian]]
* [[Gansu]]
* [[Guizhou]]
* [[Hainan]]
* [[Heibei]]
* [[Heilongjiang]]
* [[Heinan]]
* [[Hubei]]
* [[Hunan]]
* [[Jiangsu]]
* [[Jiangxi]]
* [[Jilin]]
* [[Liaoning]]
* [[Qinghai]]
* [[Shaanxi]]
* [[Shanxi]]
* [[Sichuan]]
* [[Shandong|Xantun]]<ref>An pinyin, ''Shandong''. La forma bernácula "Xantun" ye registrada ne l Bocabulário de la Lhéngua Pertuesa, de [[Rebelo Gonçalbes]], i ne l Dicionário Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa: Nomes Própios, de [[Antenor Nacentes]].</ref>
* [[Yunnan]]
* [[Zhenjiang]]
|width="80"|
|valign="top"|
'''Regiones outónomas:'''
* [[Guangxi]] Zhuang
* [[Mongólia Anterior]]
* [[Ningxia]] Hui
* [[Xinjiang]] Uighur
* [[Tibete]]
'''Munecípios''':
* [[Chongqing]]
* [[Pequin]]
* [[Tianjiaan|Tientsin (Tianjin)]]
* [[Xangai]]
'''Zonas admenistratibas speciales:'''
* [[Ḥong Kong|Hong Kong]]
* [[Macau]]
|}
== Geografie ==
Cun ua superfice de 9.640.821 Km² (ó 9.676.801 Km², se ancluído l território de [[Taiwan]], que la República Popular de la China reibindica), la República Popular de la China ye l segundo maior paíç de la Ásia ouriental Apuis de la Rússia i l terceiro ó quarto maior de l mundo (la deferença ye debida a las questones de frunteira de Aksai Chin i de la Region de l Tranes-Karakoran - ó bal de Shaksgan -, territórios reeinbindicados pula Índia, i a ua altaraçon ne l método ampregado puls EUA pa calcular la sue ária). La China ten frunteira quemun cun quatorze paízes: [[Afeganistan]] (76 Km), [[Buton]] (470 Km), [[Cazaquistan]] (1533 Km), [[Coreia de l Norte|Coréia de l Norte]] (1416 Km), [[Índia]] (3380 Km), [[Laos]] (423 Km), [[Myanmar|Mianmar]] (2185 Km), [[Mongólia]] (4677 Km), [[Nepal]] (1236 Km), [[Paquistan]] (523 Km), [[Quirguiston]] (858 Km), [[Rússia]] (3645 Km), [[Tadjiquiston]] (414 Km) i [[Bietname]] (1.281 Km), l que faç 22 117 Km, la maior linha de frunteira de l mundo.
L território chinés apersenta paisaiges bariadas. A lheste, al lhargo de l litoral de l [[mar Amarielho]] i de l [[mar de la China Ouriental]], hai [[praino alubial|prainos alubiales]] densamente habitadas; yá ne l stremo de l [[praino]] de la [[Mongólia Anterior]], al norte, ancóntran-se [[pradarie]]s. La China meridional ye dominada por arribas i [[cordilheira]]s baixas. Ne l centro-leste ancóntran-se ls [[delta]]s de ls dous percipales rius de la China, l [[Huang Hei]] i l [[Yangtzé]]. Ls rius [[Xinjiang]], [[riu Mekong|Mecongue]], [[riu Bramaputra|Bramaputra]] i [[riu Amur|Amur]] tamien son amportantes. A oeste, hai grandes cordilheiras, cumo l [[Himalaia]] (adonde stá l punto culminante na China, l [[monte Eberest]]), i terrenos más áridos, cumo l [[Taklamakan]] i l [[zerto de Gobi]].
La China anfrenta porblemas ambientales cumo l abanço de ls zertos (an special l de Gobi), [[poluiçon]] de la auga, de l aire i andustrial
Cun relaçon a las eimissones de carbono, la China stá eisenta de ls lhemites stablecidos pul [[Portocolo de Quioto]]. Zde que aquel tratado fui assinado, la China tornou-se un de ls maiores eimissores de carbono de l mundo, l que cuntribui pa l [[calecimiento global]].
== Eiquenomie ==
{{artigo percipal|[[Eiquenomie de la República Popular de la China]]}}
[[Fexeiro:Shanghai Pudong.jpg|thumbnail|dreita|250px|Bista de [[Xangai]].]]
La eiquenomie chinesa ye notada por alto nible de crecimiento ourientado a la sportaçon. La sue trasformaçon an [[eiquenomie mista]]<ref>[http://www.cibc.cun.br/pg_dinamica/bin/pg_dinamica.php?id_pag=2045 China: ua eiquenomie de mercado]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, fui ampeçada por [[Deng Xiaoping]] an [[1978]], Apuis de la falha de la [[eiquenomie planificada]] an zambolber ls sistemas pordutibos chineses a nibles aceitables<ref>[http://www.janelanaweb.cun/degitales/griegorio1.html La hardança de Deng Xiao Ping]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Las reformas de Xiaoping ancluíran la [[pribatizaçon]] de las fazendas, l que puso fin a la agricultura coletiba<ref>[http://www.ce.usp.br/iea/artigos/portodeolibeirachina.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210830085013/http://www.ce.usp.br/iea/artigos/portodeolibeirachina.pdf |date=2021-08-30 }} China an Busca de la
Terceira Reforma Agrária</ref>, i de andústrias statales que fússen cunsidradas de baixo zampenho na época, cumo mineraçon i pordutos básicos (roupas, porcessamiento de quemido), antre outras. An [[1997]] la China abandonou de beç l [[socialismo de mercado]] pa l [[capitalismo]] cumbencional, acabando cul percípio de propiadade statal i eisecutando un segundo maciço porgrama de pribatizaçon. Para selar sue cundiçon de eiquenomie globalizada, an [[2001]] la China fui aceita na [[Ourganizaçon Mundial de l Comércio]].<ref>"[http://ber.abril.com.br/eidade/esclusivo/conheca_pais/china/eicoenomie.html L nuobo gigante de l mercado]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", ''[[Bei (rebista)|Bei]]' '''</ref>.
Atualmente, 70% de la eiquenomie de la China ye pribada, i este númaro cuntina a crecer<ref>"[http://www.businesswek.cun/magazine/cuntent/05_34/b3948478.htn China Is la Pribate-Setor Eiconomy]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", [[BusinessWek]]</ref>.
{| style="margin: 0 auto;"
|-
|valign="top"|
{| style="font-size: 90%; border-collapse: collapse;" border="1"
|+ Crecimiento chinés 2000 - 2007<ref>[http://www.stats.gob.cn/was40/gjtjj_en_detail.jsp?searchword=GDP&channelid=9528&record=5 Scritório Nacional de Statísticas de la China]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>"[https://www.bbc.co.uk/portuguese/reporterbbc/story/2008/01/080124_chinacrescimento_mw.shtml China tubo an 2007 maior crecimiento an 13 anhos]", [[BBC]]</ref>
!Anho
|2000||2001||2002||2003||2004||2005||2006||2007
|-
!Crecimento
|8,0%||8,3%||9,1%||10,0||10,1||10,4%||10,7%||11,4%
|}
|}
Este robusto crecimiento eiconómico, cumbinado cun eicelentes fatores anternos cumo stablidade política, grandes reserbas an moneda strangeira (la maior de l mundo, cun US$ 818,9 bilhones)<ref>"[http://clipping.planeamento.gov.br/Noticias.asp?NOTCod=243762 Reserbas cambiales de la China crécen 34,3% i alcánçan patamar recorde]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", ''[[clipping]]'' de l [[Menistério de l Planeamiento]] de l [[Brasil]]</ref>, mercado anterno cun einorme potencial de crecimiento, faç cun que la China seia atualmente un de ls melhores lhocales de l mundo para ambestimientos strangeiros, cun ua abaluaçon de risco (Mody's) A2, índice cunsidrado eicelente<ref>"[https://www.forbes.com/markets/feds/afx/2007/07/11/afx3902085.html Hong Kong, China ratings may be upgraded in a few months]", [[Forbes]]</ref>.
Houbo ne ls redadeiros anhos un oumiento seneficatibo de la qualidade de bida de ls chineses. Solo 10% de la populaçon bibe ambaixo de la linha de la [[pobreza]] i 99,8% de ls moços son alfabetizados (an cumparaçon cun 69,9% de la década de 1980). La [[spetatiba de bida]] chinesa ye la terceira maior de l [[Ásia ouriental|leste asiático]], cun 71,9 anhos, atrás de [[Japon]], cun 82,2, i de [[Coréia de l Sul]], cun 77,3.
anque este progresso seneficatibo de ls redadeiros anhos, eisisten grandes oustaclos pa l crecimiento chinés a lhargo prazo. La rápida piora de la [[çtribuiçon de renda]] ye un desses porblemas, cun un [[coeficiente de Gini]] an 44,1 i cada beç maior<ref>[http://hdr.undp.org/hdr2006/statistics/countries/data_shets/ty_ds_CHN.html Human development reports 2006]</ref>. Outro grande porblema ye l prebidenciário que, cula política dun nino solo i oumiento de la spetatiba de bida, stá a ampeçar a apersentar grandes zeiquelíbrios ne l fluxo de caixa, sendo cada beç mais pequeinha la relaçon antre trabalhadores cuntribuintes por reformados. Outro porblema ye la defrença de [[zambolbimiento eiconómico]] antre las árias costeiras, percipalmente al norte de la China, i l sou anterior, inda predominantemente agrário i de baixa renda, l que fui eisarcebado cula lhibaraçon de l mercado, pus ls ambestidores prefíren ambestir an árias cun melhor anfra-strutura i trabalhadores más qualeficados<ref>[http://www.bnb.gob.br/cuntent/aplicacao/Publicacoes/REN-Numeros_Publicados/docs/ren2005_b36_n4_a3.pdf Çparidades Regionales na China: de l planeamiento Central de l PCC a la globalizaçon]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
La China ten ua reputaçon de pordutor de benes andustriales a baixo custo. Este fato debe-se la sue mano-de-obra barata, l nun pagamiento de lhicenças de alguns perdutos i ls baixos ampuostos.
== Demografie ==
{{percipal|Demografie de la República Popular de la China}}
[[Fexeiro:Hong Kong Skyline Restitch - Dec 2007.jpg|thumbnail|300px|[[Ḥong Kong|Hong Kong]].]]
La China ye l paíç de maior populaçon de to l planeta cun 1 bilhon i 378 milhones de habitantes (stimatiba de 2015).
Sue qualidade de bida, pul método de l [[PIB]] per capita, cumpara-se a pobres paízes africanos. Anquanto que las grandes metrópoles chinesas nun pérden an nada para cidades cumo [[Tóquio]] i [[Nuoba Iorque]], la populaçon rural - i la maiorie abseluta de la populaçon cuncentra-se ne l campo i bibe an cundiçones de miséria totales, an alguns causos bibindo an cundiçones cumo hai cientos de anhos.
La populaçon de ls grandes centros (adonde la populaçon de las cidades chega a ls balores de ls milhones) bíben razonablemente bien. L mesmo nun se berifica nas árias rurales.
Cun ua populaçon de más de 1,3 bilhon de pessonas, la China mantén ua política rígida de planeamiento familiar, centrada ne l cunceito de "un nino por família". L oubjetibo de l goberno ye stablizar l crecimiento populacional ne l ampeço de l [[seclo XXI]].
=== Maiores cidades ===
[[Fexeiro:View of Pudong(Shanghai).jpg|thumbnail|220px|[[Centro financeiro]] [[Pudong]], an [[Xangai]].]]
[[Fexeiro:Hongkong Evening Skyline.jpg|thumbnail|220px|[[Centro financeiro]] de [[Ḥong Kong|Hong Kong]].]]
{| class="wikitable" style="text-align:rigth; margin-left:100px"
|-
! # !! align=center|Cidade !! align=center|Populaçon stimada<br />de las cidades<ref>[http://www.mongabay.cun/eigapo/China.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2002)</ref><br /> milhones de pessonas !! Region
|-
| 1. || align=center|[[Xangai]] 上海 || align=center|9,031,200 || align=center|[[Xangai]] 上海
|-
| 2. || align=center|[[Pequin]] 北京 || align=center|7,129,500 ||
|-
| 3. || align=center|[[Ḥong Kong|Hong Kong]] 香港 || align="center" |6,864,000 ||
|-
| 4. || align=center|[[Tianjiaan|Tianjin]] 天津 || align="center" |4,344,500 ||
|-
| 5. || align=center|[[Wuhan]] 武汉 || align=center|3,957,500 ||
|-
| 6. || align=center|[[Shenyang]] 沈阳 || align=center|3,452,900 ||
|-
| 7. || align=center|[[Canton (China)|Canton]] 广州 || align=center|3,433,700 ||
|-
| 8. || align=center|[[Harbin]] 哈尔滨 || align=center|2,765,400 ||
|-
| 9. || align=center|[[Xian]] 西安 || align=center|2,656,500 ||
|-
| 10. || align=center|[[Chongqing]] 重庆 || align=center|2,311,600 ||
|-
|11. || align=center|[[Kowlon]] 九龍 || align=center|2,279,200 ||
|-
|12. || align=center|[[Chengdu]] 成都 || align=center|1,927,100 ||
|-
|13. || align=center|[[Changchun]] 长春 || align=center|1,886,700 ||
|-
|14. || align=center|[[Taiyuan]] 太原 || align=center|1,832,200 ||
|-
|15. || align=center|[[Nanquin]] 南京 || align=center|1,800,000 ||
|-
|16. || align=center|[[Jinan]] 济南 || align=center|1,728,400 ||
|-
|17. || align=center|[[Dalian]] 大连 || align=center|1,657,500 ||
|-
|18. || align=center|[[Qingdao]] 青岛 || align=center|1,449,500 ||
|-
|19. || align=center|[[Lanzhou]] 兰州 || align=center|1,434,500 ||
|-
|20. || align=center|[[Fushun]] 抚顺 || align=center|1,384,000 ||
|-
|21. || align=center|[[Zhengzhou]] 郑州 || align=center|1,347,700 ||
|}
<br clear=left>
== Cultura ==
{{artigo percipal|[[Cultura de la República Popular de la China]]}}
== Religion ==
{{artigo percipal|[[Cultura de la República Popular de la China#Religion na China|Religion na China]]}}
* Percipales religiones: [[cunfucionismo]], [[taoísmo]], [[budismo]].
== Arte ==
{{artigo percipal|[[Arte de la China]]}}
[[Fexeiro:Montagne de Wu xia hou yan.jpg|squierda|thumbnail|250px|Muntanha de Wu xia hou yan]]
La [[China]] ten la más longa tradiçon cultural de l mundo, cun ua [[stória]] cuntina de más de 3.000 anhos. La cultura chinesa conheciu ua notable longebidade i spanson geográfica que remonta pul menos al [[III milénio a.C.|terceiro milénio]], altura an que este pobo se cuncentraba na region de l [[Riu Amarielho]]. La periodizaçon de la [[ceblizaçon]] chinesa fui stablecida atrabeç de las defrentes [[Dinasties chinesas|dinasties]] que gobernórun la [[nacion]], zde las precursoras [[Dinastie Shang|Shang]] ([[1650 a.C.]]-[[1027 a.C.]]), cujas porduçones culturales se enquadran ne l [[Eidade de l Bronze|período de l bronze]], i [[Dinastie Zhou|Zhou]] ([[1027 a.C.]]-[[256 a.C.]]). Fui durante la época [[Dinastie Tang|Tang]] ([[618]]-[[907]] d. C.) que l paíç atingiu a maior dimenson territorial de to la sue stória. Seguírun-se la Época [[Dinastie Sung|Sung]] ([[960]]-[[1279]]), la [[dinastie Ming]] ([[1368]]-[[1644]]) i l período [[Dinastie Qing|Qing]] ó [[Dinastie Manchu|Manchu]], que correspundiu a la redadeira dinastie amperial ([[1644]]-[[1911]]).
Caratelizada pula serenidade de las formas spressibas i pula regideç de balores stéticos, la cultura chinesa percurou siempre, atrabeç de las sues rializaçones artísticas, la [[harmonie]] cul [[ouniberso]]. Cula abiertura de la cultura chinesa al sterior, bereficada durante la dinastie Ching tornou-se eibidente, an paralelo cula sportaçon de artefatos artísticos para todo l [[mundo oucidental]], la apropiaçon pula China de outras lhenguaiges stéticas.
La [[arte]] chinesa ye seneficatiba nun solo pula beleza, mas tamien porque fui a maior fuonte de anspiraçon para to l [[Ouriente]] - [[Japon]], [[Coreia de l Sul|Coréia]], [[Tibete]], [[Mongólia]], [[Andonésia]] i [[Ásia Central]]. La [[Ouropa]] tamien debe a la [[China]] muitos de ls sous ampulsos artísticos, bien cumo la antroduçon de bariadas técnicas, percipalmente na [[cerámica chinesa|cerámica]] i na [[tecelaige]].
La postura an relaçon a las artes apersentaba muitas defrenças antre la China i l Oucidente. L amador eirudito, por eisemplo, tenie giralmente un status más eilebado de l que l porfissional, i nun habie çtinçon antre guapas-artes i artes aplicadas. Na berdade, la [[caligrafie]] na China hai mui tiempo yá era cunsidrada la más nobre de las artes.
[[Fexeiro:Clouds Shield the Layered Cliffs.jpg|dreita|thumbnail|Pintura cun carateles çcretibos de l oubjeto eilustrado]]
La [[pintura]] era ua forma zambolbida de la caligrafie, i inda hoije las dues aperséntan relaçones bien próssimas. L pintor, an beç de pintar sous quadros an [[tela]]s ó [[madeira]] cun [[tinta]]s a ólio, giralmente trabalhaba an [[seda]] ó [[papel]] cun [[augarielha]]. Para alhá desso, la bitalidade i l ritmo de las [[pincel]]adas éran más amportantes que l naturalismo de la repersentaçon.
L [[scultura|scultor]] outelizaba [[piedra]], [[madeira]] ó [[bronze]], mas alguas bezes modelaba ó rebestie sues obras cun [[laca]], ua forma de arte oureginária de la China. La [[porcelana chinesa|porcelana]] tamien fui fabricada pula purmeira beç na China, más de mil anhos antes que l segredo de sue manufatura fusse coincido na Ouropa, ne l ampeço de l [[seclo XVIII]]. L [[jade]] ye outro tipo de material associado a la China, tenendo sido outelizado na cunfeçon de oubjetos rituales, [[arma]]s cerimoniales, [[jóia]]s i pequeinhas sculturas.
Las [[casa]]s çpónen na maiorie de las bezes dun solo andar, spalhando-se por grandes terrenos, cun jardins i pátios antre las bárias alas, ambora palácios, templos i [[pagode]]s séian más altos. Ls [[telhado]]s tamien son custruídos subre portones, [[puonte]]s, [[muralha]]s i menumientos. Bários telhados aparecen muitas bezes uns subre outros, culs beirales formando graciosas rebuoltas para cima, ua de las caratelísticas más típicas de la arquitetura chinesa.
Depuis dun [[Pré-stória|período pré-stórico]] bastante ouscuro, la eiboluçon de la arte chinesa puode ser dibedida an cinco lhargos períodos, pa ls quales, inda assi, nun eisisten lhemites bien claros. Registros defenitibos dátan de la segunda parte de la [[dinastie Shang]] ([[1711 a.C.]]-[[1066 a.C.]]), cujos trabalhos más amportantes son ls [[baso]]s de [[bronze]] para [[sacrifício]]s, de formas rígidas i decorados percipalmente cun motibos [[Animal|animales]], de seneficado [[religion|religioso]].
[[Fexeiro:Terracotta army 5256.jpg|thumbnail|Suldados de l [[Eieisército de terracota]].]]
L segundo período ten ampeço cula ounificaçon de la China an [[221 a.C.]], durante la [[dinastie Qin]], cul amperador [[Shi Huangdi]], l custrutor de la [[Muralha de la China|Grande Muralha]]. Oubjetos de bronze i jade custituen ls más amportantes eisemplos de la arte deste período; para alhá desso, tamien fúrun ancuntrados basos de [[cerámica]] bitreficada i figuras an [[sepultura]]s.
Un de ls acuntecimientos más amportantes de la [[dinastie Han]] ([[206 a.C.]]-[[220|220 d.C.]]) fui la antroduçon de l [[budismo]], probeniente de la [[Índia]] i de la [[Ásia Central]], ua beç que ls [[templo]]s i [[mosteiro]]s budistas tornórun-se ls grandes patrocinadores i guardiones de las artes. Ls eisemplos más bien perserbados son aqueilhes que, seguindo l modelo andiano, fúrun scabados nas faces de las peinhas, decorados cun sculturas i [[afresco]]s. Estes templos pertenécen al terceiro período de la arte chinesa, cujo clímax fui atingido pulas dinasties [[dinastie Sui|Sui]] ([[581]]-[[618]]) i [[dinastie Tang|Tang]] ([[618]]-[[907]]). La China fui ouneficada Apuis de un período de ambasones i [[guerra cebil]], quando todas las artes florescírun.
L [[seclo X]] marca l ampeço de l quarto período, que culminou na [[dinastie Song]] ([[960]]-[[1279]]), época an que la arte chinesa atingiu sou apogeu. L grande feito destes seclos fui la trasformaçon de la simples pintura de paisaiges nua arte maior, mui antes de la [[Ouropa]] tener bislumbrado tal possiblidade. Tubo la mesma amportáncia neste período la cerámica, einigualable tanto pula [[nobreza]] de la forma quanto pula beleza de la decoraçon.
[[Fexeiro:Qing-dynasty-vases.jpg|thumbnail|Cerámica de la dinastie Qing, de l acerbo de l [[Museu Calouste Gulbenkian]], an Lisboua.]]
L redadeiro grande período de la arte chinesa bai de l reinado de ls amperadores [[dinastie Ming|Ming]] ([[1368]]-[[1644]]) até la redadeira dinastie de l [[Dinastie Qing|Manchu ó Qing]] ([[1644]]-[[1911]]). La pintura i la cerámica mantubírun l alto nible i nuobas técnicas de fabricaçon de porcelana fúrun zambolbidas, specialmente la pintura azul bitreficada i la outelizaçon de quelores smaltadas subre la bitreficaçon.
Notable halbelidade tamien fui demunstrada ne ls trabalhos de scultura an [[marfin]] i jade, i ne l [[smalte cloisonné]] (técnica francesa). Ne l [[seclo II]], ua cumbinaçon de anfluéncias oucidentales i de outras ouriundas de la reboluçon minórun la tradecional arte chinesa.
La [[Guerra Cebil Chinesa|reboluçon quemunista]] de [[1949]] i la criaçon de la República Popular de la China sob la lhiderança de [[Mao Tsé-Tung]] antroduziran ua ancuntornable dimenson [[política]] an todas las formas de spresson artística. Ls mobimientos banguardistas fúrun banidos i tachados cumo "formalismo [[burguesie|burgués]]" . Por outro lhado, la reboluçon tamien propiciou l renacimiento de formas artísticas ancestrales i ansinou l pobo a balorizar sues tradiçones ne l campo de las artes, l que resultou an baliosa restouraçon i çcubierta de tesouros artísticos de l passado, cumo l [[folclore]], que fui assumido cumo balioso porduto de sportaçon i amportante fuonte de rendimientos.
== Sociadade ==
=== Eiducaçon ===
;Percipales ounibersidades de la China
* [[Ounibersidade de Nanquin|Ounibersidade de Nanjing]]
;Taxa de alfabetizaçon
15 anhos ó más que puoden ler i screbir:
* '''Total:''' 90,9% (2002)
* '''Homes:''' 95,1% (2002)
* '''Mulhieres:''' 86,5% (2002)
== Feriados ==
{| class="prettytable" width="100%"
|-
! style="background:#efefef;" | Data
! style="background:#efefef;" | Nome an mirandés
! style="background:#efefef;" | Nome local
! style="background:#efefef;" | Ouserbaçones
|-
| [[1 de Janeiro]]
| [[Anho Nuobo]]
| 元旦
|
|-
| [[1 de Maio]]
| [[Die de l Trabalho]]
| 劳动节
|
|-
| [[4 de Maio]]
| [[Die de la Mocidade]]
| 青年节
| An comemoraçon de l [[Mobimiento de l 4 de Maio]]
|-
| [[1 de Júlio]]
| Die de la fundaçon de l [[Partido Quemunista de la China]]
| 建党节
| An comemoraçon de l purmeiro Cungresso Nacional an [[1 de Júlio]] de [[1921]]
|-
| [[1 de Agosto]]
| [[Die de l Eieisército]]
| 建军节
| [[Rebolta de Nanchang]] (南昌起义) an [[1 de Agosto]] de [[1927]]
|-
| [[1 de Outubre]]
| [[Feriado Nacional]]
| 国庆节
| An comemoraçon de la fundaçon de la República Popular de la China an [[1 de Outubre]] de [[1949]]
|-
| 1° die de l 1° més de l [[calendário chinés]]
| [[Anho Nuobo Chinés]] (Fiesta de la primabera)
| 春节
|
|-
| 15° die de l 1° més de l [[calendário chinés]]
| [[Festibal de las Lanternas]]
| 元宵节
|
|-
| 5th Solar Tern. Ampeço de [[Abril]]
| [[Qing Ming Jie]] (Tomb Sweping Day)
| 清明节
|
|-
| 5° die de l 5° més de l [[calendário chinés]]
| [[Dragon Boat]] Festibal (Dragon Festibal)
| 端午节
|
|-
| 7° die de l 7° més de l [[calendário chinés]]
| Double Seben Festibal
| 七夕
| Berson chinesa de l [[Die de l Namorados]]
|-
| 15° die de l 7° més de l [[calendário chinés]]
| Spirit Festibal (Ghost Festibal)
| 中元节
|
|-
| 15° die de l 8° més de l [[calendário chinés]]
| [[Mid-Outumn Festibal]] (Mon Festibal)
| 中秋节
|
|-
| 9° die de l 9° més de l [[calendário chinés]]<ref>YwAxinhuang</ref>
| [[Double Ninth Festibal]]
| 重阳节
|
|}
{{ref-section}}
== {{Ber tamien}} ==
{{commons|China}}
* [[Ásia]]
* [[Lhista de paízes]]
[[Catadorie:China| ]]
6kacc41dywpc2g8dzut9eo5bnb0m12c
Lhéngua sturiana
0
1304
108004
105625
2026-08-18T15:11:33Z
~2026-30875-10
15270
108004
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
| nome = Sturiano
| outrosnomes = ''bable''
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
| stados = [[Spanha]]
| region = Queminade outónoma de [[Stúrias]], norte de Lhión i Çamora
| falantes = 550.000 <ref>[http://www.proel.org/index.php?/páigina=lenguas/bable Relatório de PROEL]</ref>
| fam2 = Eitálica
| fam3 = [[Lhénguas románicas|Románica]]
| fam4 = [[Lhénguas eitalo-oucidentales|Eitalo-oucidental]]
| fam5 = [[Oucidental]]
| fam6 = [[Ramo-eibérica]]
| fam7 = [[Eibero-románica]]
| fam8 = [[Lhénguas eibero-oucidentales|Eibero-oucidental]]
| fam9 = [[Sturo-lhionés]]
| scrita = Alfabeto latino
| oufecial =
| regulador = Academia de la llingua asturiana
| iso1 = ''nanhun''
| iso2 = ast
| iso3 = ast
}}
L '''sturiano''' ye l nome que recebe la [[lhéngua románica]] stur-lhionesa, cumo l mirandés falada ne l nordeste de la [[Península Eibérica]] ne l território de las Stúrias. Tamien ye chamada na region sturiana ''bable''. Ten cerca de cien mil falantes natibos, mais cerca de 450 mil que l'úsan cumo segunda lhéngua, sendo capazes de falá-la i antendé-la.
Ye circunscrita al [[prencipado de Astúrias]], fuora la parte mais oucidental adonde se fala [[Lhéngua galhega|galhego]], i la parte oucidental de Cantábria. L ramo mais meridional de l'sturiano-lhionés ye l [[lhéngua stremenha|stremenho]] (castúo).
== Dialetos ==
* Sturiano oucidental, sturiano central, sturiano ouriental.
L grupo étnico ''baqueiros'' fala l'sturiano oucidental. La sue caratelística mais marcante ye la pernúncia de la fricatiba xorda ''ts'' ne l lhugar de la lhateral palatal sonora ''ll''; por eisemplo, ''tsíngua'' ambéç de ''llingua'' “lhéngua”. Tamien, ne l dialeto oucidental la ditongizaçon de ''l'' an ''ó'' i de ''i'' an ''ei'' ampeça cun las lhénguas romances de l norte de la [[Spanha]] i percorre to la faixa oucidental até l galhego i l [[lhéngua pertuesa|pertués]].
=== Cumparaçon dialetal ===
L "Pai Nuosso" ne ls trés dialetos:
'''Oucidental'''
''Pai nuesu que tás en cielu, sentificáu seya´l tou nome. Amiye´l tou reinu, fáigase la túa voluntá lu mesmu na tierra comu´n cielu. El nuesu pan de tolus días dánuslu guoi ya perdónamus las nuesas ofensas lu mesmu que nós facemus conus que mus faltoren. Ya nun mus deixes cayere na tentación ya llíbramus del mal. Amén.''
'''Central'''
''Padre nuesu que tas en cielu, santificáu seya'l to nome. Amiye'l to reinu, fáigase la to voluntá lo mesmo na tierra qu'en cielu. El nuesu pan de tolos díes dánoslo güei y perdónamos les nueses ofenses lo mesmo que nós facemos colos que mos faltaren. Y nun mos dexes cayer na tentación, y llíbramos del mal. Amén''.
'''Ouriental'''
''Padre nuestru que tas en cielu, santificáu seya´l tu nome. Amiye´l tu reinu, h.ágase la tu voluntá lu mesmu ena tierra qu´en cielu. El nuestru pan de tolus días dánuslu güei y perdónanus las nuestras tentaciones lu mesmu que nosotros ḥacemus colus que nus faltaren. Y nun nus dexes cayer ena tentación, y líbranus del mal. Amén.''
== Plurilhenguismo ==
L'sturiano ye tan çtinto cumo l galhego ye de l [[Lhéngua catalana|catalan]]. Hai cerca de 80% d'anteligiblidade cul sturiano -- l suficiente para porbocar ua rutura na capacidade quemunicatiba. Nas zonas rurales eisoladas, l sturiano ye ousado an oucasiones formales i cun strangeiros, nomeadamente pula populaçon mais eidosa. Durante un çcurso formal, ye quemun oubir frases formadas por palabras sturianas misturadas cun palabras sturianas, ousando la [[gramática]].
== Alfabetizaçon ==
D'acordo cula Lhei 1/1998, de 23 de márcio de 1998, d'uso i promoçon de l bable/sturiano ne l'eisercício de sues cumpeténcias, l Prencipado de Astúrias garantirá l'ansino de l bable/ssturiano an todos ls nibles i graus, respeitando assi la buntade de sue daprendizaige. An to causo, l bable/sturiano deberá ser anserido drento de l'hourário scolar i será cunsidrado cumo matéria antegrante de l curríclo. An outras palabras, ye beluntairo para l'alunos studá-la, mas ye oubrigatório pa la scuola oufrecé-la.
== Fuontes ==
* http://www.proel.org/
* http://www.ethnologue.com/
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Lhéngua sturiana]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Spanha]]
[[Catadorie:Lhénguas de Pertual]]
[[Catadorie:Stúrias]]
mj8rflfv4qukw9yzmkhmbfqgzlkk106
Çtrito de Abeiro
0
4414
107999
107541
2026-08-18T14:48:01Z
~2026-45389-07
15476
/* Subdebisones */
107999
wikitext
text/x-wiki
<div style="float:right;margin:0 0 1em 1em;font-style:italic;text-align:center;">[[Ficheiro:LocalDistritoAveiro.svg|Çtrito de Abeiro]]<br />Lhocalizaçon de l Çtrito de Abeiro</div>
L '''çtrito de Abeiro''' (an [[lhéngua pertuesa|pertués]]: ''distrito de Aveiro'') ye un çtrito [[pertués]], pertencente a la porbíncia tradecional de la Beira Lhitoral, salbo ls cunceilhos mais a norte que perténcen al Douro Lhitoral. Lhemita a norte cul [[Çtrito de l Porto]], a lheste cul [[Çtrito de Biseu]], a sul cul [[Çtrito de Coimbra]] i a oeste cul [[ouceano Atlántico]].<ref>{{Citar web |url=https://www.gee.gov.pt/pt/docs/publicacoes/estatisticas-regionais/distritos-concelhos/aveiro/2946-distrito-de-aveiro/file |títalo=Distrito de Aveiro |publicado=Gabinete de Estratégia e Estudos – Ministério da Economia |acessodata=3/4/2025 |lhéngua=pertués}}</ref>
Ária: 2808 Km² (14º maior çtrito pertués). Populaçon residente (2011): 714 200. Sede de çtrito: [[Abeiro]].
== Subdebisones ==
L çtrito de Abeiro subdebide-se ne ls seguintes 19 [[munecípios]]:
{| class="wikitable sortable"
! Brason
! Munecípio
! Ária (Km²)
! Populaçon (hab.)
! Densidade<br />pop. (hab./km²)
! N.º<br />freguesies
|-
| [[Ficheiro:AVR.png|50px|centro]]
| [[Aveiro|Abeiro]]
| 199,77
| {{formatnum:78450}}
| 392,70
| [[Abeiro#Freguesies|14]]
|-
| [[Ficheiro:Brasão de município de Águeda.png|50px|centro]]
| [[Águeda]]
| 335,28
| {{formatnum:47729}}
| 142,36
| [[Águeda#Las freguesies|20]]
|-
| [[Ficheiro:ABV.png|50px|centro]]
| [[Albergaria-a-Velha|Albergarie-la-Bielha]]
| 158,83
| {{formatnum:25252}}
| 158,99
| [[Albergarie-la-Bielha#Freguesies|8]]
|-
|
| [[Anadia|Anadie]]
| 216,64
| {{formatnum:29121}}
| 134,42
| [[Anadie#Freguesies|15]]
|-
| [[Ficheiro:ARC.png|50px|centro]]
| [[Arouca]]
| 327,99
| {{formatnum:22359}}
| 68,17
| [[Arouca#Freguesies|20]]
|-
| [[Ficheiro:Brasão de Vagos.png|50px|centro]]
| [[Vagos|Bagos]]
| 165,29
| {{formatnum:22851}}
| 138,25
| [[Bagos#Freguesies|11]]
|-
| [[Ficheiro:VAC1.png|50px|centro]]
| [[Vale de Cambra|Bal de Cambra]]
| 146,21
| {{formatnum:22864}}
| 156,38
| [[Bal de Cambra#Freguesies|9]]
|-
| [[Ficheiro:CPV.png|50px|centro]]
| [[Castelo de Paiva|Castielho de Paiba]]
| 114,67
| {{formatnum:16733}}
| 145,92
| [[Castielho de Paiba#Freguesies|9]]
|-
| [[Ficheiro:ILH1.png|50px|centro]]
| [[Ílhavo|Ílhabo]]
| 75,05
| {{formatnum:38598}}
| 514,3
| [[Ílhabo#Freguesies|4]]
|-
| [[Ficheiro:MLD.png|50px|centro]]
| [[Mealhada|Mialhada]]
| 111,14
| {{formatnum:20428}}
| 183,80
| [[Mialhada#Freguesies|8]]
|-
| [[Ficheiro:Brasão de Murtosa.png|50px|centro]]
| [[Murtosa]]
| 73,65
| {{formatnum:10585}}
| 143,72
| [[Murtosa#Freguesies|4]]
|-
| [[Ficheiro:Brasão de município de Ovar.png|50px|centro]]
| [[Ovar|Oubar]]
| 147,52
| {{formatnum:55398}}
| 375,53
| [[Oubar#Freguesies|8]]
|-
| [[Ficheiro:OAZ.png|50px|centro]]
| [[Oliveira de Azeméis|Oulibeira de Azeméis]]
| 163,41
| {{formatnum:68611}}
| 419,87
| [[Oulibeira de Azeméis#Freguesies|19]]
|-
| [[Ficheiro:OBR1.png|50px|centro]]
| [[Oliveira do Bairro|Oulibeira de l Bairro]]
| 87,28
| {{formatnum:23028}}
| 263,84
| [[Oulibeira de l Bairro#Freguesies|6]]
|-
| [[Ficheiro:VFR1.png|50px|centro]]
| [[Santa Marie de la Feira]]
| 213,45
| {{formatnum:139312}}
| 652,67
| [[Santa Marie de la Feira#Freguesies|31]]
|-
| [[Ficheiro:Brasão de São João da Madeira.png|50px|centro]]
| [[San João de la Madeira]]
| 8,11
| {{formatnum:21713}}
| 2677,31
| 1
|-
| [[Ficheiro:Sever do Vouga, Portugal (coat of arms).png|50px|centro]]
| [[Sever do Vouga|Seber de l Bouga]]
| 129,85
| {{formatnum:12356}}
| 95,16
| [[Seber de l Bouga#Freguesies|9]]
|-
| [[Ficheiro:ESP1.png|50px|centro]]
| [[Espinho|Spinho]]
| 21,11
| {{formatnum:31786}}
| 1505,73
| [[Spinho#Freguesies|5]]
|-
| [[Ficheiro:ETR.png|50px|centro]]
| [[Estarreja|Starreija]]
| 108,16
| {{formatnum:26997}}
| 249,60
| [[Starreija#Freguesies|7]]
|}
Na atual debison percipal de l paíç, l çtrito ancontra-se debedido antre la [[Region Norte]] i la [[Region Centro]]. Perténcen a la [[Region Norte]] ls cunceilhos de la subregion de [[Antre Douro i Bouga]], [[Castelo de Paiva|Castielho de Paiba]], parte de la subregion de l [[Támega]] i [[Espinho|Spinho]], pertencente al [[Grande Porto]]. A la [[Region Centro]] perténcen ls restantes cunceilhos, ancluídos na subregion de l [[Baixo Bouga]]. An resumo:
* [[Region Norte]]:
** [[Antre Douro i Bouga]]
*** [[Arouca]]
*** [[Vale de Cambra|Bal de Cambra]]
*** [[Oliveira de Azeméis|Oulibeira de Azeméis]]
*** [[Santa Marie de la Feira]]
*** [[San Juan de la Madeira]]
** [[Grande Porto]]
*** [[Espinho|Spinho]]
** [[Támega]]
*** [[Castelo de Paiva|Castielho de Paiba]]
* i na [[Region Centro]]:
** [[Baixo Bouga]]
*** [[Abeiro]]
*** [[Águeda]]
*** [[Albergaria-a-Velha|Albergarie-la-Bielha]]
*** [[Abadie|Anadie]]
*** [[Vagos|Bagos]]
*** [[Ílhavo|Ílhabo]]
*** [[Malhadas|Mialhada]]
*** [[Murtosa]]
*** [[Ovar|Oubar]]
*** [[Oliveira do Bairro|Oulibeira de l Bairro]]
*** [[Sever do Vouga|Seber de l Bouga]]
*** [[Estarreja|Starreija]]
== Populaçon ==
La populaçon de l çtrito de Abeiro segue la lhógica de la çtribuiçon nacional de la populaçon, cun maior densidade populacional ne ls cunceilhos de l lhitoral i menor cuncentraçon ne ls cunceilhos de l'anterior de l çtrito.
Las trés maiores cidades de l çtrito, i las únicas a ultrapassar la barreira de ls 20 mil habitantes, son [[Abeiro]] (55 291 habitantes), [[San Juan de la Madeira]] (21 762 habitantes) i [[Spinho]] (21 589 habitantes).
L cunceilho mais poboado ye l de [[Santa Marie de la Feira]] (147 406 habitantes), seguindo-se l de [[Abeiro]] (73 100 habitantes) i l de [[Oulibeira de Azeméis]] (71 075 habitantes).
== Geografie física ==
L '''çtrito de Abeiro''' queda, na sue maior parte, ambaixo de ls 100 m d'altitude, acupando ua prainada costeira que chega a tener cerca de 40 Km d'anchura, na parte sul de l çtrito. La paisaige desta prainada ye dominada pula [[Ria de Abeiro]], i puls rius de la bacie heidrográfica de l [[Riu Bouga|Bouga]] ([[Riu Cértima|Cértima]], [[Riu Alfusqueiro|Alfusqueiro]], [[Riu Águeda (Bouga)|Águeda]], [[Riu Antuana|Antuana]] i l própio Bouga na prainada lhitoral, i [[Riu Agadon|Agadon]], [[Riu Caima|Caima]] i [[Riu Malo|Malo]] yá ne ls cuntrafortes de la serra). L único riu que nun zagua ne l [[Riu Bouga]], zagua diretamente na [[Ria de Abeiro]], l [[Riu Cértima]] que zagua acerca de la cidade de [[Oubar]] na [[Ria de Abeiro]].
Para ouriente i para norte, l relebo torna-se mais acidentado, chubindo-se inda ne l çtrito de Abeiro até a las alturas de las percipales serras, chegando mesmo a stender-se até a la serra de l [[Montemuro]], a nordeste. Na sue frunteira norte, l çtrito cuntata brebemente cul riu [[Douro]] i cun alguns de ls sous afluentes ([[Arda]] i [[Paiba]]).
L lhitoral ye arenoso, an paisaige típica de zona lhagunar, cun un cordon dunar de spessura bariable a apartar las augas calmas de la ria de Abeiro de l mar.
* Percipales serras de l Çtrito de Abeiro:
** [[Serra de l Buçaco]] - 549m d'altitude
** [[Serra de l Arestal]] - 830m d'altitude
** [[Serra de la Arada]] - 1071m d'altitude
** [[Serra de l Caramulo]] - 1071m d'altitude
** [[Serra de la Freita]] - 1085m d'altitude
== Círclo Eileitoral ==
L Çtrito de Abeiro eilege 16 deputados a la Assemblé de la República.
Nas eileiçones lhegislatibas de 2009 fúrun eileitos 7 deputados pul [[Partido Social Democrata]], 6 pul [[Partido Socialista]], 2 pul [[CDS-PP]] i 1 pul [[Bloco de Squierda]].
== Patrimonho ==
* [[Aneixo:Lhista de patrimonho eidificado ne l çtrito de Abeiro]]
* [[Reserba Natural de las Dunas de S.Jacinto]]
== {{Lhigaçones sternas}} ==
{{commonscat|Aveiro (district)}}
* [http://www.gov-civil-aveiro.pt/ Gobierno Cebil de Abeiro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080428063634/http://www.gov-civil-aveiro.pt/ |date=2008-04-28 }}
* [http://www.flickr.com/photos/vitor107/collections/72157594587045014/ Retratos de l Çtrito de Abeiro]
* [http://www.av.it.pt/aveirocidade/ Páigina cun retratos de la capital de çtrito] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225225825/http://www.av.it.pt/aveirocidade/ |date=2011-02-25 }}
{{Refréncias}}
{{Pertual}}
[[Catadorie:Çtritos de Pertual|Abeiro]]
m5hdqphp7lkb3e0uwrg6p4agoksf695
108000
107999
2026-08-18T14:49:29Z
~2026-45389-07
15476
/* Populaçon */
108000
wikitext
text/x-wiki
<div style="float:right;margin:0 0 1em 1em;font-style:italic;text-align:center;">[[Ficheiro:LocalDistritoAveiro.svg|Çtrito de Abeiro]]<br />Lhocalizaçon de l Çtrito de Abeiro</div>
L '''çtrito de Abeiro''' (an [[lhéngua pertuesa|pertués]]: ''distrito de Aveiro'') ye un çtrito [[pertués]], pertencente a la porbíncia tradecional de la Beira Lhitoral, salbo ls cunceilhos mais a norte que perténcen al Douro Lhitoral. Lhemita a norte cul [[Çtrito de l Porto]], a lheste cul [[Çtrito de Biseu]], a sul cul [[Çtrito de Coimbra]] i a oeste cul [[ouceano Atlántico]].<ref>{{Citar web |url=https://www.gee.gov.pt/pt/docs/publicacoes/estatisticas-regionais/distritos-concelhos/aveiro/2946-distrito-de-aveiro/file |títalo=Distrito de Aveiro |publicado=Gabinete de Estratégia e Estudos – Ministério da Economia |acessodata=3/4/2025 |lhéngua=pertués}}</ref>
Ária: 2808 Km² (14º maior çtrito pertués). Populaçon residente (2011): 714 200. Sede de çtrito: [[Abeiro]].
== Subdebisones ==
L çtrito de Abeiro subdebide-se ne ls seguintes 19 [[munecípios]]:
{| class="wikitable sortable"
! Brason
! Munecípio
! Ária (Km²)
! Populaçon (hab.)
! Densidade<br />pop. (hab./km²)
! N.º<br />freguesies
|-
| [[Ficheiro:AVR.png|50px|centro]]
| [[Aveiro|Abeiro]]
| 199,77
| {{formatnum:78450}}
| 392,70
| [[Abeiro#Freguesies|14]]
|-
| [[Ficheiro:Brasão de município de Águeda.png|50px|centro]]
| [[Águeda]]
| 335,28
| {{formatnum:47729}}
| 142,36
| [[Águeda#Las freguesies|20]]
|-
| [[Ficheiro:ABV.png|50px|centro]]
| [[Albergaria-a-Velha|Albergarie-la-Bielha]]
| 158,83
| {{formatnum:25252}}
| 158,99
| [[Albergarie-la-Bielha#Freguesies|8]]
|-
|
| [[Anadia|Anadie]]
| 216,64
| {{formatnum:29121}}
| 134,42
| [[Anadie#Freguesies|15]]
|-
| [[Ficheiro:ARC.png|50px|centro]]
| [[Arouca]]
| 327,99
| {{formatnum:22359}}
| 68,17
| [[Arouca#Freguesies|20]]
|-
| [[Ficheiro:Brasão de Vagos.png|50px|centro]]
| [[Vagos|Bagos]]
| 165,29
| {{formatnum:22851}}
| 138,25
| [[Bagos#Freguesies|11]]
|-
| [[Ficheiro:VAC1.png|50px|centro]]
| [[Vale de Cambra|Bal de Cambra]]
| 146,21
| {{formatnum:22864}}
| 156,38
| [[Bal de Cambra#Freguesies|9]]
|-
| [[Ficheiro:CPV.png|50px|centro]]
| [[Castelo de Paiva|Castielho de Paiba]]
| 114,67
| {{formatnum:16733}}
| 145,92
| [[Castielho de Paiba#Freguesies|9]]
|-
| [[Ficheiro:ILH1.png|50px|centro]]
| [[Ílhavo|Ílhabo]]
| 75,05
| {{formatnum:38598}}
| 514,3
| [[Ílhabo#Freguesies|4]]
|-
| [[Ficheiro:MLD.png|50px|centro]]
| [[Mealhada|Mialhada]]
| 111,14
| {{formatnum:20428}}
| 183,80
| [[Mialhada#Freguesies|8]]
|-
| [[Ficheiro:Brasão de Murtosa.png|50px|centro]]
| [[Murtosa]]
| 73,65
| {{formatnum:10585}}
| 143,72
| [[Murtosa#Freguesies|4]]
|-
| [[Ficheiro:Brasão de município de Ovar.png|50px|centro]]
| [[Ovar|Oubar]]
| 147,52
| {{formatnum:55398}}
| 375,53
| [[Oubar#Freguesies|8]]
|-
| [[Ficheiro:OAZ.png|50px|centro]]
| [[Oliveira de Azeméis|Oulibeira de Azeméis]]
| 163,41
| {{formatnum:68611}}
| 419,87
| [[Oulibeira de Azeméis#Freguesies|19]]
|-
| [[Ficheiro:OBR1.png|50px|centro]]
| [[Oliveira do Bairro|Oulibeira de l Bairro]]
| 87,28
| {{formatnum:23028}}
| 263,84
| [[Oulibeira de l Bairro#Freguesies|6]]
|-
| [[Ficheiro:VFR1.png|50px|centro]]
| [[Santa Marie de la Feira]]
| 213,45
| {{formatnum:139312}}
| 652,67
| [[Santa Marie de la Feira#Freguesies|31]]
|-
| [[Ficheiro:Brasão de São João da Madeira.png|50px|centro]]
| [[San João de la Madeira]]
| 8,11
| {{formatnum:21713}}
| 2677,31
| 1
|-
| [[Ficheiro:Sever do Vouga, Portugal (coat of arms).png|50px|centro]]
| [[Sever do Vouga|Seber de l Bouga]]
| 129,85
| {{formatnum:12356}}
| 95,16
| [[Seber de l Bouga#Freguesies|9]]
|-
| [[Ficheiro:ESP1.png|50px|centro]]
| [[Espinho|Spinho]]
| 21,11
| {{formatnum:31786}}
| 1505,73
| [[Spinho#Freguesies|5]]
|-
| [[Ficheiro:ETR.png|50px|centro]]
| [[Estarreja|Starreija]]
| 108,16
| {{formatnum:26997}}
| 249,60
| [[Starreija#Freguesies|7]]
|}
Na atual debison percipal de l paíç, l çtrito ancontra-se debedido antre la [[Region Norte]] i la [[Region Centro]]. Perténcen a la [[Region Norte]] ls cunceilhos de la subregion de [[Antre Douro i Bouga]], [[Castelo de Paiva|Castielho de Paiba]], parte de la subregion de l [[Támega]] i [[Espinho|Spinho]], pertencente al [[Grande Porto]]. A la [[Region Centro]] perténcen ls restantes cunceilhos, ancluídos na subregion de l [[Baixo Bouga]]. An resumo:
* [[Region Norte]]:
** [[Antre Douro i Bouga]]
*** [[Arouca]]
*** [[Vale de Cambra|Bal de Cambra]]
*** [[Oliveira de Azeméis|Oulibeira de Azeméis]]
*** [[Santa Marie de la Feira]]
*** [[San Juan de la Madeira]]
** [[Grande Porto]]
*** [[Espinho|Spinho]]
** [[Támega]]
*** [[Castelo de Paiva|Castielho de Paiba]]
* i na [[Region Centro]]:
** [[Baixo Bouga]]
*** [[Abeiro]]
*** [[Águeda]]
*** [[Albergaria-a-Velha|Albergarie-la-Bielha]]
*** [[Abadie|Anadie]]
*** [[Vagos|Bagos]]
*** [[Ílhavo|Ílhabo]]
*** [[Malhadas|Mialhada]]
*** [[Murtosa]]
*** [[Ovar|Oubar]]
*** [[Oliveira do Bairro|Oulibeira de l Bairro]]
*** [[Sever do Vouga|Seber de l Bouga]]
*** [[Estarreja|Starreija]]
== Populaçon ==
La populaçon de l çtrito de Abeiro segue la lhógica de la çtribuiçon nacional de la populaçon, cun maior densidade populacional ne ls cunceilhos de l lhitoral i menor cuncentraçon ne ls cunceilhos de l'anterior de l çtrito.
Las trés maiores cidades de l çtrito, i las únicas a ultrapassar la barreira de ls 20 mil habitantes, son [[Aveiro|Abeiro]] (55 291 habitantes), [[San Juan de la Madeira]] (21 762 habitantes) i [[Espinho|Spinho]] (21 589 habitantes).
L cunceilho mais poboado ye l de [[Santa Marie de la Feira]] (147 406 habitantes), seguindo-se l de [[Aveiro|Abeiro]] (73 100 habitantes) i l de [[Oliveira de Azeméis|Oulibeira de Azeméis]] (71 075 habitantes).
== Geografie física ==
L '''çtrito de Abeiro''' queda, na sue maior parte, ambaixo de ls 100 m d'altitude, acupando ua prainada costeira que chega a tener cerca de 40 Km d'anchura, na parte sul de l çtrito. La paisaige desta prainada ye dominada pula [[Ria de Abeiro]], i puls rius de la bacie heidrográfica de l [[Riu Bouga|Bouga]] ([[Riu Cértima|Cértima]], [[Riu Alfusqueiro|Alfusqueiro]], [[Riu Águeda (Bouga)|Águeda]], [[Riu Antuana|Antuana]] i l própio Bouga na prainada lhitoral, i [[Riu Agadon|Agadon]], [[Riu Caima|Caima]] i [[Riu Malo|Malo]] yá ne ls cuntrafortes de la serra). L único riu que nun zagua ne l [[Riu Bouga]], zagua diretamente na [[Ria de Abeiro]], l [[Riu Cértima]] que zagua acerca de la cidade de [[Oubar]] na [[Ria de Abeiro]].
Para ouriente i para norte, l relebo torna-se mais acidentado, chubindo-se inda ne l çtrito de Abeiro até a las alturas de las percipales serras, chegando mesmo a stender-se até a la serra de l [[Montemuro]], a nordeste. Na sue frunteira norte, l çtrito cuntata brebemente cul riu [[Douro]] i cun alguns de ls sous afluentes ([[Arda]] i [[Paiba]]).
L lhitoral ye arenoso, an paisaige típica de zona lhagunar, cun un cordon dunar de spessura bariable a apartar las augas calmas de la ria de Abeiro de l mar.
* Percipales serras de l Çtrito de Abeiro:
** [[Serra de l Buçaco]] - 549m d'altitude
** [[Serra de l Arestal]] - 830m d'altitude
** [[Serra de la Arada]] - 1071m d'altitude
** [[Serra de l Caramulo]] - 1071m d'altitude
** [[Serra de la Freita]] - 1085m d'altitude
== Círclo Eileitoral ==
L Çtrito de Abeiro eilege 16 deputados a la Assemblé de la República.
Nas eileiçones lhegislatibas de 2009 fúrun eileitos 7 deputados pul [[Partido Social Democrata]], 6 pul [[Partido Socialista]], 2 pul [[CDS-PP]] i 1 pul [[Bloco de Squierda]].
== Patrimonho ==
* [[Aneixo:Lhista de patrimonho eidificado ne l çtrito de Abeiro]]
* [[Reserba Natural de las Dunas de S.Jacinto]]
== {{Lhigaçones sternas}} ==
{{commonscat|Aveiro (district)}}
* [http://www.gov-civil-aveiro.pt/ Gobierno Cebil de Abeiro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080428063634/http://www.gov-civil-aveiro.pt/ |date=2008-04-28 }}
* [http://www.flickr.com/photos/vitor107/collections/72157594587045014/ Retratos de l Çtrito de Abeiro]
* [http://www.av.it.pt/aveirocidade/ Páigina cun retratos de la capital de çtrito] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225225825/http://www.av.it.pt/aveirocidade/ |date=2011-02-25 }}
{{Refréncias}}
{{Pertual}}
[[Catadorie:Çtritos de Pertual|Abeiro]]
gew4l3o69p1o4wjtqxisrx96gal856d
108001
108000
2026-08-18T14:49:54Z
~2026-45389-07
15476
/* Patrimonho */
108001
wikitext
text/x-wiki
<div style="float:right;margin:0 0 1em 1em;font-style:italic;text-align:center;">[[Ficheiro:LocalDistritoAveiro.svg|Çtrito de Abeiro]]<br />Lhocalizaçon de l Çtrito de Abeiro</div>
L '''çtrito de Abeiro''' (an [[lhéngua pertuesa|pertués]]: ''distrito de Aveiro'') ye un çtrito [[pertués]], pertencente a la porbíncia tradecional de la Beira Lhitoral, salbo ls cunceilhos mais a norte que perténcen al Douro Lhitoral. Lhemita a norte cul [[Çtrito de l Porto]], a lheste cul [[Çtrito de Biseu]], a sul cul [[Çtrito de Coimbra]] i a oeste cul [[ouceano Atlántico]].<ref>{{Citar web |url=https://www.gee.gov.pt/pt/docs/publicacoes/estatisticas-regionais/distritos-concelhos/aveiro/2946-distrito-de-aveiro/file |títalo=Distrito de Aveiro |publicado=Gabinete de Estratégia e Estudos – Ministério da Economia |acessodata=3/4/2025 |lhéngua=pertués}}</ref>
Ária: 2808 Km² (14º maior çtrito pertués). Populaçon residente (2011): 714 200. Sede de çtrito: [[Abeiro]].
== Subdebisones ==
L çtrito de Abeiro subdebide-se ne ls seguintes 19 [[munecípios]]:
{| class="wikitable sortable"
! Brason
! Munecípio
! Ária (Km²)
! Populaçon (hab.)
! Densidade<br />pop. (hab./km²)
! N.º<br />freguesies
|-
| [[Ficheiro:AVR.png|50px|centro]]
| [[Aveiro|Abeiro]]
| 199,77
| {{formatnum:78450}}
| 392,70
| [[Abeiro#Freguesies|14]]
|-
| [[Ficheiro:Brasão de município de Águeda.png|50px|centro]]
| [[Águeda]]
| 335,28
| {{formatnum:47729}}
| 142,36
| [[Águeda#Las freguesies|20]]
|-
| [[Ficheiro:ABV.png|50px|centro]]
| [[Albergaria-a-Velha|Albergarie-la-Bielha]]
| 158,83
| {{formatnum:25252}}
| 158,99
| [[Albergarie-la-Bielha#Freguesies|8]]
|-
|
| [[Anadia|Anadie]]
| 216,64
| {{formatnum:29121}}
| 134,42
| [[Anadie#Freguesies|15]]
|-
| [[Ficheiro:ARC.png|50px|centro]]
| [[Arouca]]
| 327,99
| {{formatnum:22359}}
| 68,17
| [[Arouca#Freguesies|20]]
|-
| [[Ficheiro:Brasão de Vagos.png|50px|centro]]
| [[Vagos|Bagos]]
| 165,29
| {{formatnum:22851}}
| 138,25
| [[Bagos#Freguesies|11]]
|-
| [[Ficheiro:VAC1.png|50px|centro]]
| [[Vale de Cambra|Bal de Cambra]]
| 146,21
| {{formatnum:22864}}
| 156,38
| [[Bal de Cambra#Freguesies|9]]
|-
| [[Ficheiro:CPV.png|50px|centro]]
| [[Castelo de Paiva|Castielho de Paiba]]
| 114,67
| {{formatnum:16733}}
| 145,92
| [[Castielho de Paiba#Freguesies|9]]
|-
| [[Ficheiro:ILH1.png|50px|centro]]
| [[Ílhavo|Ílhabo]]
| 75,05
| {{formatnum:38598}}
| 514,3
| [[Ílhabo#Freguesies|4]]
|-
| [[Ficheiro:MLD.png|50px|centro]]
| [[Mealhada|Mialhada]]
| 111,14
| {{formatnum:20428}}
| 183,80
| [[Mialhada#Freguesies|8]]
|-
| [[Ficheiro:Brasão de Murtosa.png|50px|centro]]
| [[Murtosa]]
| 73,65
| {{formatnum:10585}}
| 143,72
| [[Murtosa#Freguesies|4]]
|-
| [[Ficheiro:Brasão de município de Ovar.png|50px|centro]]
| [[Ovar|Oubar]]
| 147,52
| {{formatnum:55398}}
| 375,53
| [[Oubar#Freguesies|8]]
|-
| [[Ficheiro:OAZ.png|50px|centro]]
| [[Oliveira de Azeméis|Oulibeira de Azeméis]]
| 163,41
| {{formatnum:68611}}
| 419,87
| [[Oulibeira de Azeméis#Freguesies|19]]
|-
| [[Ficheiro:OBR1.png|50px|centro]]
| [[Oliveira do Bairro|Oulibeira de l Bairro]]
| 87,28
| {{formatnum:23028}}
| 263,84
| [[Oulibeira de l Bairro#Freguesies|6]]
|-
| [[Ficheiro:VFR1.png|50px|centro]]
| [[Santa Marie de la Feira]]
| 213,45
| {{formatnum:139312}}
| 652,67
| [[Santa Marie de la Feira#Freguesies|31]]
|-
| [[Ficheiro:Brasão de São João da Madeira.png|50px|centro]]
| [[San João de la Madeira]]
| 8,11
| {{formatnum:21713}}
| 2677,31
| 1
|-
| [[Ficheiro:Sever do Vouga, Portugal (coat of arms).png|50px|centro]]
| [[Sever do Vouga|Seber de l Bouga]]
| 129,85
| {{formatnum:12356}}
| 95,16
| [[Seber de l Bouga#Freguesies|9]]
|-
| [[Ficheiro:ESP1.png|50px|centro]]
| [[Espinho|Spinho]]
| 21,11
| {{formatnum:31786}}
| 1505,73
| [[Spinho#Freguesies|5]]
|-
| [[Ficheiro:ETR.png|50px|centro]]
| [[Estarreja|Starreija]]
| 108,16
| {{formatnum:26997}}
| 249,60
| [[Starreija#Freguesies|7]]
|}
Na atual debison percipal de l paíç, l çtrito ancontra-se debedido antre la [[Region Norte]] i la [[Region Centro]]. Perténcen a la [[Region Norte]] ls cunceilhos de la subregion de [[Antre Douro i Bouga]], [[Castelo de Paiva|Castielho de Paiba]], parte de la subregion de l [[Támega]] i [[Espinho|Spinho]], pertencente al [[Grande Porto]]. A la [[Region Centro]] perténcen ls restantes cunceilhos, ancluídos na subregion de l [[Baixo Bouga]]. An resumo:
* [[Region Norte]]:
** [[Antre Douro i Bouga]]
*** [[Arouca]]
*** [[Vale de Cambra|Bal de Cambra]]
*** [[Oliveira de Azeméis|Oulibeira de Azeméis]]
*** [[Santa Marie de la Feira]]
*** [[San Juan de la Madeira]]
** [[Grande Porto]]
*** [[Espinho|Spinho]]
** [[Támega]]
*** [[Castelo de Paiva|Castielho de Paiba]]
* i na [[Region Centro]]:
** [[Baixo Bouga]]
*** [[Abeiro]]
*** [[Águeda]]
*** [[Albergaria-a-Velha|Albergarie-la-Bielha]]
*** [[Abadie|Anadie]]
*** [[Vagos|Bagos]]
*** [[Ílhavo|Ílhabo]]
*** [[Malhadas|Mialhada]]
*** [[Murtosa]]
*** [[Ovar|Oubar]]
*** [[Oliveira do Bairro|Oulibeira de l Bairro]]
*** [[Sever do Vouga|Seber de l Bouga]]
*** [[Estarreja|Starreija]]
== Populaçon ==
La populaçon de l çtrito de Abeiro segue la lhógica de la çtribuiçon nacional de la populaçon, cun maior densidade populacional ne ls cunceilhos de l lhitoral i menor cuncentraçon ne ls cunceilhos de l'anterior de l çtrito.
Las trés maiores cidades de l çtrito, i las únicas a ultrapassar la barreira de ls 20 mil habitantes, son [[Aveiro|Abeiro]] (55 291 habitantes), [[San Juan de la Madeira]] (21 762 habitantes) i [[Espinho|Spinho]] (21 589 habitantes).
L cunceilho mais poboado ye l de [[Santa Marie de la Feira]] (147 406 habitantes), seguindo-se l de [[Aveiro|Abeiro]] (73 100 habitantes) i l de [[Oliveira de Azeméis|Oulibeira de Azeméis]] (71 075 habitantes).
== Geografie física ==
L '''çtrito de Abeiro''' queda, na sue maior parte, ambaixo de ls 100 m d'altitude, acupando ua prainada costeira que chega a tener cerca de 40 Km d'anchura, na parte sul de l çtrito. La paisaige desta prainada ye dominada pula [[Ria de Abeiro]], i puls rius de la bacie heidrográfica de l [[Riu Bouga|Bouga]] ([[Riu Cértima|Cértima]], [[Riu Alfusqueiro|Alfusqueiro]], [[Riu Águeda (Bouga)|Águeda]], [[Riu Antuana|Antuana]] i l própio Bouga na prainada lhitoral, i [[Riu Agadon|Agadon]], [[Riu Caima|Caima]] i [[Riu Malo|Malo]] yá ne ls cuntrafortes de la serra). L único riu que nun zagua ne l [[Riu Bouga]], zagua diretamente na [[Ria de Abeiro]], l [[Riu Cértima]] que zagua acerca de la cidade de [[Oubar]] na [[Ria de Abeiro]].
Para ouriente i para norte, l relebo torna-se mais acidentado, chubindo-se inda ne l çtrito de Abeiro até a las alturas de las percipales serras, chegando mesmo a stender-se até a la serra de l [[Montemuro]], a nordeste. Na sue frunteira norte, l çtrito cuntata brebemente cul riu [[Douro]] i cun alguns de ls sous afluentes ([[Arda]] i [[Paiba]]).
L lhitoral ye arenoso, an paisaige típica de zona lhagunar, cun un cordon dunar de spessura bariable a apartar las augas calmas de la ria de Abeiro de l mar.
* Percipales serras de l Çtrito de Abeiro:
** [[Serra de l Buçaco]] - 549m d'altitude
** [[Serra de l Arestal]] - 830m d'altitude
** [[Serra de la Arada]] - 1071m d'altitude
** [[Serra de l Caramulo]] - 1071m d'altitude
** [[Serra de la Freita]] - 1085m d'altitude
== Círclo Eileitoral ==
L Çtrito de Abeiro eilege 16 deputados a la Assemblé de la República.
Nas eileiçones lhegislatibas de 2009 fúrun eileitos 7 deputados pul [[Partido Social Democrata]], 6 pul [[Partido Socialista]], 2 pul [[CDS-PP]] i 1 pul [[Bloco de Squierda]].
== Património ==
* [[Aneixo:Lhista de patrimonho eidificado ne l çtrito de Abeiro]]
* [[Reserba Natural de las Dunas de S.Jacinto]]
== {{Lhigaçones sternas}} ==
{{commonscat|Aveiro (district)}}
* [http://www.gov-civil-aveiro.pt/ Gobierno Cebil de Abeiro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080428063634/http://www.gov-civil-aveiro.pt/ |date=2008-04-28 }}
* [http://www.flickr.com/photos/vitor107/collections/72157594587045014/ Retratos de l Çtrito de Abeiro]
* [http://www.av.it.pt/aveirocidade/ Páigina cun retratos de la capital de çtrito] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225225825/http://www.av.it.pt/aveirocidade/ |date=2011-02-25 }}
{{Refréncias}}
{{Pertual}}
[[Catadorie:Çtritos de Pertual|Abeiro]]
faue7ngepekufz8p20lu1g5hqwmtxy1
108002
108001
2026-08-18T14:58:01Z
~2026-30875-10
15270
/* Subdebisones */
108002
wikitext
text/x-wiki
<div style="float:right;margin:0 0 1em 1em;font-style:italic;text-align:center;">[[Ficheiro:LocalDistritoAveiro.svg|Çtrito de Abeiro]]<br />Lhocalizaçon de l Çtrito de Abeiro</div>
L '''çtrito de Abeiro''' (an [[lhéngua pertuesa|pertués]]: ''distrito de Aveiro'') ye un çtrito [[pertués]], pertencente a la porbíncia tradecional de la Beira Lhitoral, salbo ls cunceilhos mais a norte que perténcen al Douro Lhitoral. Lhemita a norte cul [[Çtrito de l Porto]], a lheste cul [[Çtrito de Biseu]], a sul cul [[Çtrito de Coimbra]] i a oeste cul [[ouceano Atlántico]].<ref>{{Citar web |url=https://www.gee.gov.pt/pt/docs/publicacoes/estatisticas-regionais/distritos-concelhos/aveiro/2946-distrito-de-aveiro/file |títalo=Distrito de Aveiro |publicado=Gabinete de Estratégia e Estudos – Ministério da Economia |acessodata=3/4/2025 |lhéngua=pertués}}</ref>
Ária: 2808 Km² (14º maior çtrito pertués). Populaçon residente (2011): 714 200. Sede de çtrito: [[Abeiro]].
== Subdebisones ==
L çtrito de Abeiro subdebide-se ne ls seguintes 19 [[munecípios]]:
{| class="wikitable sortable"
! Brason
! Munecípio
! Ária (Km²)
! Populaçon (hab.)
! Densidade<br />pop. (hab./km²)
! N.º<br />freguesies
|-
| [[Fexeiro:AVR.png|50px|centro]]
| [[Aveiro|Abeiro]]
| 199,77
| {{formatnum:78450}}
| 392,70
| [[Abeiro#Freguesies|14]]
|-
| [[Fexeiro:Brasão de município de Águeda.png|50px|centro]]
| [[Águeda]]
| 335,28
| {{formatnum:47729}}
| 142,36
| [[Águeda#Las freguesies|20]]
|-
| [[Fexeiro:ABV.png|50px|centro]]
| [[Albergaria-a-Velha|Albergarie-la-Bielha]]
| 158,83
| {{formatnum:25252}}
| 158,99
| [[Albergarie-la-Bielha#Freguesies|8]]
|-
|
| [[Fexeiro:Anadia_Municipality_flag.png|miniaturadaimagem]] [[Anadia|Anadie]]
| 216,64
| {{formatnum:29121}}
| 134,42
| [[Anadie#Freguesies|15]]
|-
| [[Fexeiro:ARC.png|50px|centro]]
| [[Arouca]]
| 327,99
| {{formatnum:22359}}
| 68,17
| [[Arouca#Freguesies|20]]
|-
| [[Fexeiro:Brasão de Vagos.png|50px|centro]]
| [[Vagos|Bagos]]
| 165,29
| {{formatnum:22851}}
| 138,25
| [[Bagos#Freguesies|11]]
|-
| [[Fexeiro:VAC1.png|50px|centro]]
| [[Vale de Cambra|Bal de Cambra]]
| 146,21
| {{formatnum:22864}}
| 156,38
| [[Bal de Cambra#Freguesies|9]]
|-
| [[Fexeiro:CPV.png|50px|centro]]
| [[Castelo de Paiva|Castielho de Paiba]]
| 114,67
| {{formatnum:16733}}
| 145,92
| [[Castielho de Paiba#Freguesies|9]]
|-
| [[Fexeiro:ILH1.png|50px|centro]]
| [[Ílhavo|Ílhabo]]
| 75,05
| {{formatnum:38598}}
| 514,3
| [[Ílhabo#Freguesies|4]]
|-
| [[Fexeiro:MLD.png|50px|centro]]
| [[Mealhada|Mialhada]]
| 111,14
| {{formatnum:20428}}
| 183,80
| [[Mialhada#Freguesies|8]]
|-
| [[Fexeiro:Brasão de Murtosa.png|50px|centro]]
| [[Murtosa]]
| 73,65
| {{formatnum:10585}}
| 143,72
| [[Murtosa#Freguesies|4]]
|-
| [[Fexeiro:Brasão de município de Ovar.png|50px|centro]]
| [[Ovar|Oubar]]
| 147,52
| {{formatnum:55398}}
| 375,53
| [[Oubar#Freguesies|8]]
|-
| [[Fexeiro:OAZ.png|50px|centro]]
| [[Oliveira de Azeméis|Oulibeira de Azeméis]]
| 163,41
| {{formatnum:68611}}
| 419,87
| [[Oulibeira de Azeméis#Freguesies|19]]
|-
| [[Fexeiro:OBR1.png|50px|centro]]
| [[Oliveira do Bairro|Oulibeira de l Bairro]]
| 87,28
| {{formatnum:23028}}
| 263,84
| [[Oulibeira de l Bairro#Freguesies|6]]
|-
| [[Fexeiro:VFR1.png|50px|centro]]
| [[Santa Marie de la Feira]]
| 213,45
| {{formatnum:139312}}
| 652,67
| [[Santa Marie de la Feira#Freguesies|31]]
|-
| [[Fexeiro:Brasão de São João da Madeira.png|50px|centro]]
| [[San João de la Madeira]]
| 8,11
| {{formatnum:21713}}
| 2677,31
| 1
|-
| [[Fexeiro:Sever do Vouga, Portugal (coat of arms).png|50px|centro]]
| [[Sever do Vouga|Seber de l Bouga]]
| 129,85
| {{formatnum:12356}}
| 95,16
| [[Seber de l Bouga#Freguesies|9]]
|-
| [[Fexeiro:ESP1.png|50px|centro]]
| [[Espinho|Spinho]]
| 21,11
| {{formatnum:31786}}
| 1505,73
| [[Spinho#Freguesies|5]]
|-
| [[Fexeiro:ETR.png|50px|centro]]
| [[Estarreja|Starreija]]
| 108,16
| {{formatnum:26997}}
| 249,60
| [[Starreija#Freguesies|7]]
|}
Na atual debison percipal de l paíç, l çtrito ancontra-se debedido antre la [[Region Norte]] i la [[Region Centro]]. Perténcen a la [[Region Norte]] ls cunceilhos de la subregion de [[Antre Douro i Bouga]], [[Castelo de Paiva|Castielho de Paiba]], parte de la subregion de l [[Támega]] i [[Espinho|Spinho]], pertencente al [[Grande Porto]]. A la [[Region Centro]] perténcen ls restantes cunceilhos, ancluídos na subregion de l [[Baixo Bouga]]. An resumo:
* [[Region Norte]]:
** [[Antre Douro i Bouga]]
*** [[Arouca]]
*** [[Vale de Cambra|Bal de Cambra]]
*** [[Oliveira de Azeméis|Oulibeira de Azeméis]]
*** [[Santa Marie de la Feira]]
*** [[San Juan de la Madeira]]
** [[Grande Porto]]
*** [[Espinho|Spinho]]
** [[Támega]]
*** [[Castelo de Paiva|Castielho de Paiba]]
* i na [[Region Centro]]:
** [[Baixo Bouga]]
*** [[Abeiro]]
*** [[Águeda]]
*** [[Albergaria-a-Velha|Albergarie-la-Bielha]]
*** [[Abadie|Anadie]]
*** [[Vagos|Bagos]]
*** [[Ílhavo|Ílhabo]]
*** [[Malhadas|Mialhada]]
*** [[Murtosa]]
*** [[Ovar|Oubar]]
*** [[Oliveira do Bairro|Oulibeira de l Bairro]]
*** [[Sever do Vouga|Seber de l Bouga]]
*** [[Estarreja|Starreija]]
== Populaçon ==
La populaçon de l çtrito de Abeiro segue la lhógica de la çtribuiçon nacional de la populaçon, cun maior densidade populacional ne ls cunceilhos de l lhitoral i menor cuncentraçon ne ls cunceilhos de l'anterior de l çtrito.
Las trés maiores cidades de l çtrito, i las únicas a ultrapassar la barreira de ls 20 mil habitantes, son [[Aveiro|Abeiro]] (55 291 habitantes), [[San Juan de la Madeira]] (21 762 habitantes) i [[Espinho|Spinho]] (21 589 habitantes).
L cunceilho mais poboado ye l de [[Santa Marie de la Feira]] (147 406 habitantes), seguindo-se l de [[Aveiro|Abeiro]] (73 100 habitantes) i l de [[Oliveira de Azeméis|Oulibeira de Azeméis]] (71 075 habitantes).
== Geografie física ==
L '''çtrito de Abeiro''' queda, na sue maior parte, ambaixo de ls 100 m d'altitude, acupando ua prainada costeira que chega a tener cerca de 40 Km d'anchura, na parte sul de l çtrito. La paisaige desta prainada ye dominada pula [[Ria de Abeiro]], i puls rius de la bacie heidrográfica de l [[Riu Bouga|Bouga]] ([[Riu Cértima|Cértima]], [[Riu Alfusqueiro|Alfusqueiro]], [[Riu Águeda (Bouga)|Águeda]], [[Riu Antuana|Antuana]] i l própio Bouga na prainada lhitoral, i [[Riu Agadon|Agadon]], [[Riu Caima|Caima]] i [[Riu Malo|Malo]] yá ne ls cuntrafortes de la serra). L único riu que nun zagua ne l [[Riu Bouga]], zagua diretamente na [[Ria de Abeiro]], l [[Riu Cértima]] que zagua acerca de la cidade de [[Oubar]] na [[Ria de Abeiro]].
Para ouriente i para norte, l relebo torna-se mais acidentado, chubindo-se inda ne l çtrito de Abeiro até a las alturas de las percipales serras, chegando mesmo a stender-se até a la serra de l [[Montemuro]], a nordeste. Na sue frunteira norte, l çtrito cuntata brebemente cul riu [[Douro]] i cun alguns de ls sous afluentes ([[Arda]] i [[Paiba]]).
L lhitoral ye arenoso, an paisaige típica de zona lhagunar, cun un cordon dunar de spessura bariable a apartar las augas calmas de la ria de Abeiro de l mar.
* Percipales serras de l Çtrito de Abeiro:
** [[Serra de l Buçaco]] - 549m d'altitude
** [[Serra de l Arestal]] - 830m d'altitude
** [[Serra de la Arada]] - 1071m d'altitude
** [[Serra de l Caramulo]] - 1071m d'altitude
** [[Serra de la Freita]] - 1085m d'altitude
== Círclo Eileitoral ==
L Çtrito de Abeiro eilege 16 deputados a la Assemblé de la República.
Nas eileiçones lhegislatibas de 2009 fúrun eileitos 7 deputados pul [[Partido Social Democrata]], 6 pul [[Partido Socialista]], 2 pul [[CDS-PP]] i 1 pul [[Bloco de Squierda]].
== Património ==
* [[Aneixo:Lhista de patrimonho eidificado ne l çtrito de Abeiro]]
* [[Reserba Natural de las Dunas de S.Jacinto]]
== {{Lhigaçones sternas}} ==
{{commonscat|Aveiro (district)}}
* [http://www.gov-civil-aveiro.pt/ Gobierno Cebil de Abeiro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080428063634/http://www.gov-civil-aveiro.pt/ |date=2008-04-28 }}
* [http://www.flickr.com/photos/vitor107/collections/72157594587045014/ Retratos de l Çtrito de Abeiro]
* [http://www.av.it.pt/aveirocidade/ Páigina cun retratos de la capital de çtrito] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225225825/http://www.av.it.pt/aveirocidade/ |date=2011-02-25 }}
{{Refréncias}}
{{Pertual}}
[[Catadorie:Çtritos de Pertual|Abeiro]]
1wkfl15b5jlsc6t7axu02pb2rqsb6qb
108003
108002
2026-08-18T14:59:31Z
~2026-30875-10
15270
108003
wikitext
text/x-wiki
<div style="float:right;margin:0 0 1em 1em;font-style:italic;text-align:center;">[[Fexeiro:LocalDistritoAveiro.svg|Çtrito de Abeiro]]<br />Lhocalizaçon de l Çtrito de Abeiro</div>
L '''çtrito de Abeiro''' (an [[lhéngua pertuesa|pertués]]: ''distrito de Aveiro'') ye un çtrito [[pertués]], pertencente a la porbíncia tradecional de la Beira Lhitoral, salbo ls cunceilhos mais a norte que perténcen al Douro Lhitoral. Lhemita a norte cul [[Çtrito de l Porto]], a lheste cul [[Çtrito de Biseu]], a sul cul [[Çtrito de Coimbra]] i a oeste cul [[ouceano Atlántico]].<ref>{{Citar web |url=https://www.gee.gov.pt/pt/docs/publicacoes/estatisticas-regionais/distritos-concelhos/aveiro/2946-distrito-de-aveiro/file |títalo=Distrito de Aveiro |publicado=Gabinete de Estratégia e Estudos – Ministério da Economia |acessodata=3/4/2025 |lhéngua=pertués}}</ref>
Ária: 2808 Km² (14º maior çtrito pertués). Populaçon residente (2011): 714 200. Sede de çtrito: [[Abeiro]].
== Subdebisones ==
L çtrito de Abeiro subdebide-se ne ls seguintes 19 [[munecípios]]:
{| class="wikitable sortable"
! Brason
! Munecípio
! Ária (Km²)
! Populaçon (hab.)
! Densidade<br />pop. (hab./km²)
! N.º<br />freguesies
|-
| [[Fexeiro:AVR.png|50px|centro]]
| [[Aveiro|Abeiro]]
| 199,77
| {{formatnum:78450}}
| 392,70
| [[Abeiro#Freguesies|14]]
|-
| [[Fexeiro:Brasão de município de Águeda.png|50px|centro]]
| [[Águeda]]
| 335,28
| {{formatnum:47729}}
| 142,36
| [[Águeda#Las freguesies|20]]
|-
| [[Fexeiro:ABV.png|50px|centro]]
| [[Albergaria-a-Velha|Albergarie-la-Bielha]]
| 158,83
| {{formatnum:25252}}
| 158,99
| [[Albergarie-la-Bielha#Freguesies|8]]
|-
|
| [[Fexeiro:Anadia_Municipality_flag.png|miniaturadaimagem]] [[Anadia|Anadie]]
| 216,64
| {{formatnum:29121}}
| 134,42
| [[Anadie#Freguesies|15]]
|-
| [[Fexeiro:ARC.png|50px|centro]]
| [[Arouca]]
| 327,99
| {{formatnum:22359}}
| 68,17
| [[Arouca#Freguesies|20]]
|-
| [[Fexeiro:Brasão de Vagos.png|50px|centro]]
| [[Vagos|Bagos]]
| 165,29
| {{formatnum:22851}}
| 138,25
| [[Bagos#Freguesies|11]]
|-
| [[Fexeiro:VAC1.png|50px|centro]]
| [[Vale de Cambra|Bal de Cambra]]
| 146,21
| {{formatnum:22864}}
| 156,38
| [[Bal de Cambra#Freguesies|9]]
|-
| [[Fexeiro:CPV.png|50px|centro]]
| [[Castelo de Paiva|Castielho de Paiba]]
| 114,67
| {{formatnum:16733}}
| 145,92
| [[Castielho de Paiba#Freguesies|9]]
|-
| [[Fexeiro:ILH1.png|50px|centro]]
| [[Ílhavo|Ílhabo]]
| 75,05
| {{formatnum:38598}}
| 514,3
| [[Ílhabo#Freguesies|4]]
|-
| [[Fexeiro:MLD.png|50px|centro]]
| [[Mealhada|Mialhada]]
| 111,14
| {{formatnum:20428}}
| 183,80
| [[Mialhada#Freguesies|8]]
|-
| [[Fexeiro:Brasão de Murtosa.png|50px|centro]]
| [[Murtosa]]
| 73,65
| {{formatnum:10585}}
| 143,72
| [[Murtosa#Freguesies|4]]
|-
| [[Fexeiro:Brasão de município de Ovar.png|50px|centro]]
| [[Ovar|Oubar]]
| 147,52
| {{formatnum:55398}}
| 375,53
| [[Oubar#Freguesies|8]]
|-
| [[Fexeiro:OAZ.png|50px|centro]]
| [[Oliveira de Azeméis|Oulibeira de Azeméis]]
| 163,41
| {{formatnum:68611}}
| 419,87
| [[Oulibeira de Azeméis#Freguesies|19]]
|-
| [[Fexeiro:OBR1.png|50px|centro]]
| [[Oliveira do Bairro|Oulibeira de l Bairro]]
| 87,28
| {{formatnum:23028}}
| 263,84
| [[Oulibeira de l Bairro#Freguesies|6]]
|-
| [[Fexeiro:VFR1.png|50px|centro]]
| [[Santa Marie de la Feira]]
| 213,45
| {{formatnum:139312}}
| 652,67
| [[Santa Marie de la Feira#Freguesies|31]]
|-
| [[Fexeiro:Brasão de São João da Madeira.png|50px|centro]]
| [[San João de la Madeira]]
| 8,11
| {{formatnum:21713}}
| 2677,31
| 1
|-
| [[Fexeiro:Sever do Vouga, Portugal (coat of arms).png|50px|centro]]
| [[Sever do Vouga|Seber de l Bouga]]
| 129,85
| {{formatnum:12356}}
| 95,16
| [[Seber de l Bouga#Freguesies|9]]
|-
| [[Fexeiro:ESP1.png|50px|centro]]
| [[Espinho|Spinho]]
| 21,11
| {{formatnum:31786}}
| 1505,73
| [[Spinho#Freguesies|5]]
|-
| [[Fexeiro:ETR.png|50px|centro]]
| [[Estarreja|Starreija]]
| 108,16
| {{formatnum:26997}}
| 249,60
| [[Starreija#Freguesies|7]]
|}
Na atual debison percipal de l paíç, l çtrito ancontra-se debedido antre la [[Region Norte]] i la [[Region Centro]]. Perténcen a la [[Region Norte]] ls cunceilhos de la subregion de [[Antre Douro i Bouga]], [[Castelo de Paiva|Castielho de Paiba]], parte de la subregion de l [[Támega]] i [[Espinho|Spinho]], pertencente al [[Grande Porto]]. A la [[Region Centro]] perténcen ls restantes cunceilhos, ancluídos na subregion de l [[Baixo Bouga]]. An resumo:
* [[Region Norte]]:
** [[Antre Douro i Bouga]]
*** [[Arouca]]
*** [[Vale de Cambra|Bal de Cambra]]
*** [[Oliveira de Azeméis|Oulibeira de Azeméis]]
*** [[Santa Marie de la Feira]]
*** [[San Juan de la Madeira]]
** [[Grande Porto]]
*** [[Espinho|Spinho]]
** [[Támega]]
*** [[Castelo de Paiva|Castielho de Paiba]]
* i na [[Region Centro]]:
** [[Baixo Bouga]]
*** [[Abeiro]]
*** [[Águeda]]
*** [[Albergaria-a-Velha|Albergarie-la-Bielha]]
*** [[Abadie|Anadie]]
*** [[Vagos|Bagos]]
*** [[Ílhavo|Ílhabo]]
*** [[Malhadas|Mialhada]]
*** [[Murtosa]]
*** [[Ovar|Oubar]]
*** [[Oliveira do Bairro|Oulibeira de l Bairro]]
*** [[Sever do Vouga|Seber de l Bouga]]
*** [[Estarreja|Starreija]]
== Populaçon ==
La populaçon de l çtrito de Abeiro segue la lhógica de la çtribuiçon nacional de la populaçon, cun maior densidade populacional ne ls cunceilhos de l lhitoral i menor cuncentraçon ne ls cunceilhos de l'anterior de l çtrito.
Las trés maiores cidades de l çtrito, i las únicas a ultrapassar la barreira de ls 20 mil habitantes, son [[Aveiro|Abeiro]] (55 291 habitantes), [[San Juan de la Madeira]] (21 762 habitantes) i [[Espinho|Spinho]] (21 589 habitantes).
L cunceilho mais poboado ye l de [[Santa Marie de la Feira]] (147 406 habitantes), seguindo-se l de [[Aveiro|Abeiro]] (73 100 habitantes) i l de [[Oliveira de Azeméis|Oulibeira de Azeméis]] (71 075 habitantes).
== Geografie física ==
L '''çtrito de Abeiro''' queda, na sue maior parte, ambaixo de ls 100 m d'altitude, acupando ua prainada costeira que chega a tener cerca de 40 Km d'anchura, na parte sul de l çtrito. La paisaige desta prainada ye dominada pula [[Ria de Abeiro]], i puls rius de la bacie heidrográfica de l [[Riu Bouga|Bouga]] ([[Riu Cértima|Cértima]], [[Riu Alfusqueiro|Alfusqueiro]], [[Riu Águeda (Bouga)|Águeda]], [[Riu Antuana|Antuana]] i l própio Bouga na prainada lhitoral, i [[Riu Agadon|Agadon]], [[Riu Caima|Caima]] i [[Riu Malo|Malo]] yá ne ls cuntrafortes de la serra). L único riu que nun zagua ne l [[Riu Bouga]], zagua diretamente na [[Ria de Abeiro]], l [[Riu Cértima]] que zagua acerca de la cidade de [[Oubar]] na [[Ria de Abeiro]].
Para ouriente i para norte, l relebo torna-se mais acidentado, chubindo-se inda ne l çtrito de Abeiro até a las alturas de las percipales serras, chegando mesmo a stender-se até a la serra de l [[Montemuro]], a nordeste. Na sue frunteira norte, l çtrito cuntata brebemente cul riu [[Douro]] i cun alguns de ls sous afluentes ([[Arda]] i [[Paiba]]).
L lhitoral ye arenoso, an paisaige típica de zona lhagunar, cun un cordon dunar de spessura bariable a apartar las augas calmas de la ria de Abeiro de l mar.
* Percipales serras de l Çtrito de Abeiro:
** [[Serra de l Buçaco]] - 549m d'altitude
** [[Serra de l Arestal]] - 830m d'altitude
** [[Serra de la Arada]] - 1071m d'altitude
** [[Serra de l Caramulo]] - 1071m d'altitude
** [[Serra de la Freita]] - 1085m d'altitude
== Círclo Eileitoral ==
L Çtrito de Abeiro eilege 16 deputados a la Assemblé de la República.
Nas eileiçones lhegislatibas de 2009 fúrun eileitos 7 deputados pul [[Partido Social Democrata]], 6 pul [[Partido Socialista]], 2 pul [[CDS-PP]] i 1 pul [[Bloco de Squierda]].
== Património ==
* [[Aneixo:Lhista de patrimonho eidificado ne l çtrito de Abeiro]]
* [[Reserba Natural de las Dunas de S.Jacinto]]
== {{Lhigaçones sternas}} ==
{{commonscat|Aveiro (district)}}
* [http://www.gov-civil-aveiro.pt/ Gobierno Cebil de Abeiro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080428063634/http://www.gov-civil-aveiro.pt/ |date=2008-04-28 }}
* [http://www.flickr.com/photos/vitor107/collections/72157594587045014/ Retratos de l Çtrito de Abeiro]
* [http://www.av.it.pt/aveirocidade/ Páigina cun retratos de la capital de çtrito] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225225825/http://www.av.it.pt/aveirocidade/ |date=2011-02-25 }}
{{Refréncias}}
{{Pertual}}
[[Catadorie:Çtritos de Pertual|Abeiro]]
5tkuejodvhxj6nvfpkwrodjrcvpykrx
Oliveira de Azeméis
0
5469
107997
105717
2026-08-18T14:31:38Z
~2026-30875-10
15270
107997
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
{{geocordenadas|40_50_00_N_8_29_00_W_type:adm2nd_region:PT|40° 50' N 8° 29' O}}
{{Anfo/Munecípio de Pertual
|munecípio = Oulibeira de Azeméis
|eimaige_brason = OAZ.png
|eimaige_bandeira = Pt-oaz1.png
|eimaige_giral = Praca_jose_da_costa_1900.jpg
|lhegenda = Painel d'azuleijos na Praça de José de la Cuosta
|eimaige_lhocalizaçon = LocalOliveiraDeAzemeis.svg
|gentílico = [[wikt:Oulibeirense|Oulibeirense]]
|region = [[Region Norte (Pertual)|Norte]]
|subregion = [[Antre Douro i Bouga]]
|çtrito = [[Çtrito de Abeiro|Abeiro]]
|porbíncia = [[Beira Lhitoral]]
|ária = 163,41
|populaçon = 68 611<ref name="ine2011">http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0</ref>
|densidade = 419,87
|data= 2011
|freguesies = 19
|persidente =
|fundaçon = [[1779]]
|ourago = [[Miguel (arcanjo)|San Miguel]]
|feriado = [[Segunda-feira]] a seguir al segundo demingo de Agosto
|persidente de la camara = Heirmínio Lhoureiro, [[Partido Social Democrata|PSD]]
|código postal = 3720 Oulibeira de Azeméis
|andereco_cn = Praça de la República<br />3720-240 Oulibeira de Azeméis
|url_oufecial = [http://www.cm-oaz.pt/ www.cm-oaz.pt]
|url_email = [mailto:geral@cm-oaz.pt geral@cm-oaz.pt]
|lhema =
}}
'''Oulibeira de Azeméis''' ye ua [[cidade]] [[Pertual|pertuesa]] pertencente al [[Çtrito de Abeiro]], situada na [[Grande Ária Metropolitana de l Porto]], [[Region de l Norte (Pertual)|region Norte]] i NUTIII de [[Antre Douro i Bouga]], a cerca de 208 metros d'altitude i cun cerca de 12 204 habitantes (dados de l INE). La cidade stende-se pulas freguesies de Oulibeira de Azeméis, [[Santiago de Riba-Ul]], [[San Roque (Oulibeira de Azeméis)|San Roque]], [[Ul (Oulibeira de Azeméis)|Ul]] i [[Macinhata de la Seixa]], ambora las trés radadeiras an pequeinha percentaige.
Ye sede dun [[munecípio]] cun 163,41 Km² de ária i 68 611 habitantes (2011),<ref name="ine2011" /> subdebidido an 19 [[freguesie]]s. L munecípio ye lhemitado la nordeste pul munecípio de [[Arouca]], la lheste por [[Bal de Cambra]] i [[Seber de l Bouga]], la sul por [[Albergarie-la-Bielha]], l'oeste por [[Starreija]] i [[Oubar]] i la noroiste por [[Santa Marie de la Feira]] i [[San João de la Madeira]].
{| {{prettytable1|center}}
! colspan="9" | Populaçon de l cunceilho de Oulibeira de Azeméis (1801 – 2011)
|- bgcolor="#C0C0C0"
| align="center" | [[1801]]
| align="center" | [[1849]]
| align="center" | [[1900]]
| align="center" | [[1930]]
| align="center" | [[1960]]
| align="center" | [[1981]]
| align="center" | [[1991]]
| align="center" | [[2001]]
| align="center" | [[2011]]
|-
| align="center" | 16 943
| align="center" | 16 899
| align="center" | 29 506
| align="center" | 33 072
| align="center" | 46 263
| align="center" | 62 821
| align="center" | 66 846
| align="center" | 70 721
| align="center" | 68 611
|}
== Stória ==
Oulibeira de Azeméis fui eilebada la cidade an [[16 de maio]] de [[1984]]. Bila nobre i antiga, ten ua belíssema Matriç de San Miguel i bárias casas nobres, nua de las quales acerca de la Matriç, se alojou El-Rei D. [[Pedro V de Pertual|Pedro V]], an biaige pul norte (ye hoije la Casa de la família Albuquerque).
Oulibeira de Azeméis stá yá çcrita, d'acuordo cula lhei mº 46/2008, cumo parte antegrante de la [[Grande Ária Metropolitana de l Porto]].
Oulibeira de Azeméis fui la purmeira cidade de Pertual a tener un Centro Comercial cun scaleiras rolantes.
== Freguesies ==
D'acuordo cula nuoba Reorganizaçon Admenistratiba de l Território, las nuobas freguesies seran:
* Carregosa
* Cesar
* Fajones
* Lhoureiro
* Maçaneira de Sarnes
* Nueira de l Crabo, (ounion cun) Pindelo
* Oulibeira de Azeméis,(ounion cun) Macinhata de la Seixa, Madaíl, Santiago de Riba-Ul i Ul
* Ossela
* Pinheiro de la Bempuosta, (ounion cun) Palmaç i Trabanca
* San Martico de la Gándara
* Bila Chana de San Roque
* Bila de Cucujanes
Las freguesies de Oulibeira de Azeméis deixaran de ser las seguintes:
* [[Carregosa]] (Bila) - freguesie ourbana
* [[Cesar (Pertual)|Cesar]] (Bila) - freguesie ourbana
* [[Fajones]] (Bila) - freguesie semi-ourbana
* [[Lhoureiro (Oulibeira de Azeméis)|Lhoureiro]] (Bila) - freguesie semi-ourbana
* [[Maçaneira de Sarnes]] - freguesie semi-ourbana
* [[Macinhata de la Seixa]], antes ''Macinhata de Seixa'' - freguesie semi-ourbana
* [[Madaíl]] - freguesie semi-ourbana
* [[Nueira de l Crabo (Oulibeira de Azeméis)|Nueira de l Crabo]] (Bila) - freguesie semi-ourbana
* [[Oulibeira de Azeméis (freguesie)|Oulibeira de Azeméis]] (Cidade) - freguesie ourbana
* [[Ossela]] - freguesie semi-ourbana
* [[Palmaç]] - freguesie semi-ourbana
* [[Pindelo]] - freguesie semi-ourbana
* [[Pinheiro de la Bempuosta]] (Bila) - freguesie semi-ourbana
* [[Santiago de Riba-Ul]] - freguesie ourbana
* [[San Martico de la Gándara]] - freguesie semi-ourbana
* [[Trabanca (Oulibeira de Azeméis)|Trabanca]] (Bila) - freguesie semi-ourbana
* [[Ul (Oulibeira de Azeméis)|Ul]] - freguesie ourbana
* [[Bila Chana de San Roque]] (Bila) - freguesie ourbana
* [[Bila de Cucujanes]] (Bila) - freguesie ourbana
== Demografie ==
L cunceilho de Oulibeira de Azeméis ten sofrido sucessibos ancremientos populacionales, adonde se çtaca la zona central i las freguesies de las zonas norte i nordeste de l munecípio. De las 19 freguesies que cumponen l cunceilho solo 5 puoden ser cunsidradas freguesies ourbanas, tenendo las restantes un caráter semiurbano. Anque séren poucas an númaro, las freguesies ourbanas cuncelhias corresponden a cerca de 38 000 habitantes, ó seia, mais de 50% de la populaçon de l cunceilho.
Las freguesies semiurbanas que mais facilmente trasitaran pa la classeficaçon d'ourbanas son [[Maçaneira de Sarnes]] i [[Nueira de l Crabo (Oulibeira de Azeméis)|Nueira de l Crabo]] que prebesibelmente l fazeran antes de ls próssimos censos.
Puode afirmar-se que la zona ourbana de l munecípio stá bien eidantificada i corresponde, grosso-modo, al corredor spacial antre las cidades de Oulibeira de Azeméis i [[San João de la Madeira]].
La freguesie cun maior densidade populacional ye la de Oulibeira de Azeméis, cun mais de 1500 hab/Km², seguida de [[Bila de Cucujanes]], [[San Roque (Oulibeira de Azeméis)|San Roque]] i [[Santiago de Riba-Ul]], aprossimando-se progressibamente de ls 1000 hab/Km².
== Trasportes ==
=== Acessibelidades ===
Chega-se a la cidade de Oulibeira de Azeméis atrabeç de:
* [[A32 (outoestrada)|A32]] (Outo-strada de l Antre Douro i Bouga), nuolo de Oulibeira de Azeméis (para quien ben de Norte);
* [[A1 (outoestrada)|A1]] (Outo-strada de l Norte), nuolo de Starreija/Oulibeira de Azeméis (para quien ben de Sul);
* [[A1 (outoestrada)|A1]] (Outo-strada de l Norte), nuolo de la Feira i seguir pul IC2 (altarnatiba 1 para quien ben de Norte);
* [[A29 (outoestrada)|A29]] (Outo-strada de la Cuosta de Prata), nuolo de la Feira i seguir pul IC2 (altarnatiba 2 para quien ben de Norte);
* [[A29 (outoestrada)|A29]] (Outo-strada de la Cuosta de Prata), nuolo de Starreija Norte i seguir pula I.N.224 (altarnatiba 1 para quien ben de Sul);
* [[A25 (outoestrada)|A25]] (Outo-strada de la Beira Lhitoral i Alta), nuolo de Albergarie-la-Bielha i seguir pul IC2 (para quien ben de l'anterior).
La lhigaçon direta de Oulibeira de Azeméis pa l centro de la [[Ária Metropolitana de l Porto]] ye la [[A32]] ([[Outo-stradas de l Douro Lhitoral]]). La cuntinaçon de la A32 para sul, até [[Coimbra]], qu'antegraba la cuncesson [[Outo-stradas de l Centro]], fui recentemente suspensa. Yá la lhigaçon an formato d'outo-strada antre l [[IC1]]/[[A29]] ([[Oubar]]) i l [[IC2]]/A32 (Oulibeira de Azeméis), qu'outrora figuraba na [[cuncesson Douro Lhitoral]], permanece solo an porjeto, fazendo parte de l Praino Rodobiário Nacional - sperando-se la sue cuncretizaçon.
Yá la nible ferrobiairo, stá an funcionamiento la [[lhinha de l Bal de l Bouga]] que stalebece lhigaçon cula lhinha de l Norte an [[Spinho (Pertual)|Espinho]], podendo-se dende prosseguir pa l Porto, Abeiro, Coimbra, Lhisboua, etc. Eesisten lhigaçones regulares de carreira pa l Porto, Abeiro i Coimbra, bien cumo outras de ámbito mais restrito, la nible lhocal i regional.
Refira-se tamien la "batailha" pula qual ls habitantes, tanto de Oulibeira de Azeméis, cumo de to l [[Antre Douro i Bouga]], ténen passado para qu'haba ua berdadeira modernizaçon de la lhinha de l Bouga, nomeadamente ne l troço antre L.Azeméis i Spinho, para que téngan ua berdadeira altarnatiba an tenermos de trasportes coletibos. Estes rebindican la trasformaçon de l referido troço an metro de superfice i eibentualmente l'ancluson na [[Metro de l Porto]], correspondendo, de fato, a las necidades de ls utentes, tanto an tenermos de frequéncia cumo d'horairo de funcionamiento. Deste modo, prolongar-se-iba la lhinha D (amarielha) zde Bila D'Este an [[Bila Nuoba de Gaia]] até [[Santa Marie de la Feira]], seguindo, dende an delantre pul canhal de la [[Lhinha de l Bouga]]. Refira-se qu'ua grande lhacuna de la cidade ten a ber cula cordenaçon de trasportes, ua beç que nun eisiste nanhun centro cordenador ó d'anterface.
L Antre Douro i Bouga ye ua region qu'eibidencía streitas relaçones cul [[Porto]], tanto mais que faç parte de la sue ária metropolitana (AMP), inda assi, ye la única sub-region de la AMP que nun ten lhigaçon ferrobiária direta cul Porto.
=== Trasportes Públicos ===
L [[trasporte público]] ye fornecido - antre outros - pula CP (para Spinho) i la [[Trasdeb]] (para Porto i Abeiro).
== Eiducaçon ==
Ansino Superior:
* [[Scuola Superior de Zeign, Geston i Tecnologies de la Porduçon de Abeiro Norte]] (ESAN) de la [[Ounibersidade de Abeiro]];
* [[Scuola Superior de Anfermaige de la Cruç Burmeilha Pertuesa de Oulibeira de Azeméis]].
Ansino Secundário:
* [[Scuola Básica i Secundária Ferreira de Castro]];
* [[Scuola Básica i Secundária Soares de Basto]];
* [[Scuola Básica i Secundária de Fajones]] ([[Agrupamiento de Scuolas de Fajones]]);
* [[Scuola Básica i Secundária Dr. Ferreira de la Silba]] ([[Agrupamiento de Scuolas de Couto de Cucujanes]])
Ansino Básico:
* Scuola Básica Frei Caetano Brandon, Lhoureiro;
* Scuola Básica Comendador Ángelo Azebedo, San Roque;
* Scuola Básica Dr. José Pereira Tabares, Pinheiro de la Bempuosta;
* Scuola Básica de Carregosa;
== Cultura ==
L Mercado a la Moda Antiga ye un porjeto cultural de Oulibeira de Azeméis nacido an 1997 pula eniciatiba de Nelson Cuosta, de l Grupo Recreatibo, Associatibo i Cultural de Cidacos, naqueilha cidade i cul apoio de la Cámara Municipal de Oulibeira de Azeméis. Tendas a la moda antiga, artesones, panadeiras de Ul, perdutos agrícolas, ferramientas i trajes antigos son alguns de ls eilemientos que custituíran l cenairo de l Mercado. La Feira de l Pan, ua mostra d'artesanato i l'atuaçon de grupo de beilças i cantares tradecionales, acuntece paralelamente, todos ls anhos, de forma anterruta, ne l 3.º fin de sumana de Maio.
Cumo cultura ten l clube lhocal Oulibeirense cula eiquipa de futebol na lhiga d'honra (segunda debison), l'eiquipa de basquetebol na proliga (2ªdebison) i l'eiquipa d'ḥóquei na Purmeira debison sendo l terceiro grande an cunjunto cul Porto i Benfica.
Ten l maior stick d'hóquei de l mundo, feito an 2003 pa l mundial d'ḥóquei.
L mundial ḥóquei an Pertual passou por Oulibeira de Azeméis, jogórun ne l pabilhon d'ḥóquei i de basquetebol Salbador Machado.
== Necidades ==
* Salude:
:- nuobo Spital (an fase d'ampeço de porjeto);
* Acessos/mobelidade:
::- nuoba strada para [[Oubar]] (an porjeto), cun nuobo nuolo cula [[A1 (outoestrada)|A1]];
:- centro cordenador de trasportes;
:- modernizaçon de la [[lhinha de l Bouga]], cun acesso direto al [[Porto]] (ounidade d'ourbanos de la CP Porto), ó ancluson de la mesma ne l [[Metro de l Porto]];
* Serbícios:
:- cuncretizaçon de l centro comercial "[[Azeméis Gran Plaza]]" cun Lhoija de l Cidadano de 2ª geraçon;
:- nuobo eidifício pa ls "Paços de l Cunceilho";
:- mercado municipal fura de l centro, cun lhocal de stacionamiento adequado;
:- nuobo semitério municipal fura de l centro ourbano
* Eiducaçon:
:- eidificaçon de las nuobas anstalaçones de la [[Scuola Superior de Zeign, Geston i Tecnologies de la Porduçon de Abeiro Norte]];
:- trasiçon de la Scuola Superior de Anfermaige para Scuola Superior de Salude;
* dibersos:
:- reposiçon de l funcionamiento de la stalaige de S. Miguel (cumo estalaige ó scuola de turismo);
:- criaçon dun parque ourbano nas bordas de l [[riu Antuana]], zde las eimediaçones de l parque de La-Salette até al parque Molinológico
== {{Ber tamien}} ==
* [[Tradiçones populares an Oulibeira de Azeméis]]
{{Refréncias}}
== {{Lhigaçones sternas}} ==
{{commonscat|Oliveira de Azeméis}}
* {{Link||2=http://www.cm-oaz.pt |3=Cámara Municipal de Oulibeira de Azeméis}}
* {{Link||2=http://freguesiaazemeis.sitesedv.com |3=Junta de Freguesie de Oulibeira de Azeméis}}
* {{Link||2=http://www.azemeis.com |3=@zeméis - Site subre Oulibeira de Azeméis}}
* {{Link||2=http://www.terrasdelasalette.com |3=Tierras de La Salette - Portal subre Oulibeira de Azeméis}}
* {{Link||2=http://www.amp.pt |3=Ária Metropolitana de l Porto}}
{{OulibeiraAzeméis/Freguesies}}
{{Cunceilhos Antre Douro i Bouga}}
{{Cunceilhos de la Area Metropolitana de l Porto}}
{{CuncelhosDistAbeiro}}
{{DEFAULTSORT:Oulibeira Azemeis}}
[[Catadorie:Oulibeira de Azeméis| ]]
5zhlduhk21bdm7zwd0xipf27qhvqbfr
107998
107997
2026-08-18T14:33:05Z
~2026-30875-10
15270
107998
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
{{geocordenadas|40_50_00_N_8_29_00_W_type:adm2nd_region:PT|40° 50' N 8° 29' O}}
{{Anfo/Munecípio de Pertual
|munecípio = Oulibeira de Azeméis
|eimaige_brason = OAZ.png
|eimaige_bandeira = Pt-oaz1.png
|eimaige_giral = Praca_jose_da_costa_1900.jpg
|lhegenda = Painel d'azuleijos na Praça de José de la Cuosta
|eimaige_lhocalizaçon = LocalOliveiraDeAzemeis.svg
|gentílico = [[wikt:Oulibeirense|Oulibeirense]]
|region = [[Region Norte (Pertual)|Norte]]
|subregion = [[Antre Douro i Bouga]]
|çtrito = [[Çtrito de Abeiro|Abeiro]]
|porbíncia = [[Beira Lhitoral]]
|ária = 163,41
|populaçon = 68 611<ref name="ine2011">http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0</ref>
|densidade = 419,87
|data= 2011
|freguesies = 19
|persidente =
|fundaçon = [[1779]]
|ourago = [[Miguel (arcanjo)|San Miguel]]
|feriado = [[Segunda-feira]] a seguir al segundo demingo de Agosto
|persidente de la camara = Heirmínio Lhoureiro, [[Partido Social Democrata|PSD]]
|código postal = 3720 Oulibeira de Azeméis
|andereco_cn = Praça de la República<br />3720-240 Oulibeira de Azeméis
|url_oufecial = [http://www.cm-oaz.pt/ www.cm-oaz.pt]
|url_email = [mailto:geral@cm-oaz.pt geral@cm-oaz.pt]
|lhema =
}}
'''Oulibeira de Azeméis''' ye ua [[cidade]] [[Pertual|pertuesa]] pertencente al [[Çtrito de Abeiro]], situada na [[Grande Ária Metropolitana de l Porto]], [[Region de l Norte (Pertual)|region Norte]] i NUTIII de [[Antre Douro i Bouga]], a cerca de 208 metros d'altitude i cun cerca de 12 204 habitantes (dados de l INE). La cidade stende-se pulas freguesies de Oulibeira de Azeméis, [[Santiago de Riba-Ul]], [[San Roque (Oulibeira de Azeméis)|San Roque]], [[Ul (Oulibeira de Azeméis)|Ul]] i [[Macinhata de la Seixa]], ambora las trés radadeiras an pequeinha percentaige.
Ye sede dun [[munecípio]] cun 163,41 Km² de ária i 68 611 habitantes (2011),<ref name="ine2011" /> subdebidido an 19 [[freguesie]]s. L munecípio ye lhemitado la nordeste pul munecípio de [[Arouca]], la lheste por [[Bal de Cambra]] i [[Seber de l Bouga]], la sul por [[Albergarie-la-Bielha]], l'oeste por [[Starreija]] i [[Oubar]] i la noroiste por [[Santa Marie de la Feira]] i [[San João de la Madeira]].
{| {{prettytable1|center}}
! colspan="9" | Populaçon de l cunceilho de Oulibeira de Azeméis (1801 – 2011)
|- bgcolor="#C0C0C0"
| align="center" | [[1801]]
| align="center" | [[1849]]
| align="center" | [[1900]]
| align="center" | [[1930]]
| align="center" | [[1960]]
| align="center" | [[1981]]
| align="center" | [[1991]]
| align="center" | [[2001]]
| align="center" | [[2011]]
|-
| align="center" | 16 943
| align="center" | 16 899
| align="center" | 29 506
| align="center" | 33 072
| align="center" | 46 263
| align="center" | 62 821
| align="center" | 66 846
| align="center" | 70 721
| align="center" | 68 611
|}
== Stória ==
Oulibeira de Azeméis fui eilebada la cidade an [[16 de maio]] de [[1984]]. Bila nobre i antiga, ten ua belíssema Matriç de San Miguel i bárias casas nobres, nua de las quales acerca de la Matriç, se alojou El-Rei D. [[Pedro V de Pertual|Pedro V]], an biaige pul norte (ye hoije la Casa de la família Albuquerque).
Oulibeira de Azeméis stá yá çcrita, d'acuordo cula lhei mº 46/2008, cumo parte antegrante de la [[Grande Ária Metropolitana de l Porto]].
Oulibeira de Azeméis fui la purmeira cidade de Pertual a tener un Centro Comercial cun scaleiras rolantes.
== Freguesies ==
D'acuordo cula nuoba Reorganizaçon Admenistratiba de l Território, las nuobas freguesies seran:
* Carregosa
* Cesar
* Fajones
* Lhoureiro
* Maçaneira de Sarnes
* Nueira de l Crabo, (ounion cun) Pindelo
* Oulibeira de Azeméis,(ounion cun) Macinhata de la Seixa, Madaíl, Santiago de Riba-Ul i Ul
* Ossela
* Pinheiro de la Bempuosta, (ounion cun) Palmaç i Trabanca
* San Martico de la Gándara
* Bila Chana de San Roque
* Bila de Cucujanes
Las freguesies de Oulibeira de Azeméis deixaran de ser las seguintes:
* [[Carregosa]] (Bila) - freguesie ourbana
* [[Cesar (Pertual)|Cesar]] (Bila) - freguesie ourbana
* [[Fajones]] (Bila) - freguesie semi-ourbana
* [[Lhoureiro (Oulibeira de Azeméis)|Lhoureiro]] (Bila) - freguesie semi-ourbana
* [[Maçaneira de Sarnes]] - freguesie semi-ourbana
* [[Macinhata de la Seixa]], antes ''Macinhata de Seixa'' - freguesie semi-ourbana
* [[Madaíl]] - freguesie semi-ourbana
* [[Nueira de l Crabo (Oulibeira de Azeméis)|Nueira de l Crabo]] (Bila) - freguesie semi-ourbana
* [[Oulibeira de Azeméis (freguesie)|Oulibeira de Azeméis]] (Cidade) - freguesie ourbana
* [[Ossela]] - freguesie semi-ourbana
* [[Palmaç]] - freguesie semi-ourbana
* [[Pindelo]] - freguesie semi-ourbana
* [[Pinheiro de la Bempuosta]] (Bila) - freguesie semi-ourbana
* [[Santiago de Riba-Ul]] - freguesie ourbana
* [[San Martico de la Gándara]] - freguesie semi-ourbana
* [[Trabanca (Oulibeira de Azeméis)|Trabanca]] (Bila) - freguesie semi-ourbana
* [[Ul (Oulibeira de Azeméis)|Ul]] - freguesie ourbana
* [[Bila Chana de San Roque]] (Bila) - freguesie ourbana
* [[Bila de Cucujanes]] (Bila) - freguesie ourbana
== Demografie ==
L cunceilho de Oulibeira de Azeméis ten sofrido sucessibos ancremientos populacionales, adonde se çtaca la zona central i las freguesies de las zonas norte i nordeste de l munecípio. De las 19 freguesies que cumponen l cunceilho solo 5 puoden ser cunsidradas freguesies ourbanas, tenendo las restantes un caráter semiurbano. Anque séren poucas an númaro, las freguesies ourbanas cuncelhias corresponden a cerca de 38 000 habitantes, ó seia, mais de 50% de la populaçon de l cunceilho.
Las freguesies semiurbanas que mais facilmente trasitaran pa la classeficaçon d'ourbanas son [[Maçaneira de Sarnes]] i [[Nueira de l Crabo (Oulibeira de Azeméis)|Nueira de l Crabo]] que prebesibelmente l fazeran antes de ls próssimos censos.
Puode afirmar-se que la zona ourbana de l munecípio stá bien eidantificada i corresponde, grosso-modo, al corredor spacial antre las cidades de Oulibeira de Azeméis i [[San João de la Madeira]].
La freguesie cun maior densidade populacional ye la de Oulibeira de Azeméis, cun mais de 1500 hab/Km², seguida de [[Bila de Cucujanes]], [[San Roque (Oulibeira de Azeméis)|San Roque]] i [[Santiago de Riba-Ul]], aprossimando-se progressibamente de ls 1000 hab/Km².
== Trasportes ==
=== Acessibelidades ===
Chega-se a la cidade de Oulibeira de Azeméis atrabeç de:
* [[A32 (outoestrada)|A32]] (Outo-strada de l Antre Douro i Bouga), nuolo de Oulibeira de Azeméis (para quien ben de Norte);
* [[A1 (outoestrada)|A1]] (Outo-strada de l Norte), nuolo de Starreija/Oulibeira de Azeméis (para quien ben de Sul);
* [[A1 (outoestrada)|A1]] (Outo-strada de l Norte), nuolo de la Feira i seguir pul IC2 (altarnatiba 1 para quien ben de Norte);
* [[A29 (outoestrada)|A29]] (Outo-strada de la Cuosta de Prata), nuolo de la Feira i seguir pul IC2 (altarnatiba 2 para quien ben de Norte);
* [[A29 (outoestrada)|A29]] (Outo-strada de la Cuosta de Prata), nuolo de Starreija Norte i seguir pula I.N.224 (altarnatiba 1 para quien ben de Sul);
* [[A25 (outoestrada)|A25]] (Outo-strada de la Beira Lhitoral i Alta), nuolo de Albergarie-la-Bielha i seguir pul IC2 (para quien ben de l'anterior).
La lhigaçon direta de Oulibeira de Azeméis pa l centro de la [[Ária Metropolitana de l Porto]] ye la [[A32]] ([[Outo-stradas de l Douro Lhitoral]]). La cuntinaçon de la A32 para sul, até [[Coimbra]], qu'antegraba la cuncesson [[Outo-stradas de l Centro]], fui recentemente suspensa. Yá la lhigaçon an formato d'outo-strada antre l [[IC1]]/[[A29]] ([[Oubar]]) i l [[IC2]]/A32 (Oulibeira de Azeméis), qu'outrora figuraba na [[cuncesson Douro Lhitoral]], permanece solo an porjeto, fazendo parte de l Praino Rodobiário Nacional - sperando-se la sue cuncretizaçon.
Yá la nible ferrobiairo, stá an funcionamiento la [[lhinha de l Bal de l Bouga]] que stalebece lhigaçon cula lhinha de l Norte an [[Spinho (Pertual)|Espinho]], podendo-se dende prosseguir pa l Porto, Abeiro, Coimbra, Lhisboua, etc. Eesisten lhigaçones regulares de carreira pa l Porto, Abeiro i Coimbra, bien cumo outras de ámbito mais restrito, la nible lhocal i regional.
Refira-se tamien la "batailha" pula qual ls habitantes, tanto de Oulibeira de Azeméis, cumo de to l [[Antre Douro i Bouga]], ténen passado para qu'haba ua berdadeira modernizaçon de la lhinha de l Bouga, nomeadamente ne l troço antre L.Azeméis i Spinho, para que téngan ua berdadeira altarnatiba an tenermos de trasportes coletibos. Estes rebindican la trasformaçon de l referido troço an metro de superfice i eibentualmente l'ancluson na [[Metro de l Porto]], correspondendo, de fato, a las necidades de ls utentes, tanto an tenermos de frequéncia cumo d'horairo de funcionamiento. Deste modo, prolongar-se-iba la lhinha D (amarielha) zde Bila D'Este an [[Bila Nuoba de Gaia]] até [[Santa Marie de la Feira]], seguindo, dende an delantre pul canhal de la [[Lhinha de l Bouga]]. Refira-se qu'ua grande lhacuna de la cidade ten a ber cula cordenaçon de trasportes, ua beç que nun eisiste nanhun centro cordenador ó d'anterface.
L Antre Douro i Bouga ye ua region qu'eibidencía streitas relaçones cul [[Porto]], tanto mais que faç parte de la sue ária metropolitana (AMP), inda assi, ye la única sub-region de la AMP que nun ten lhigaçon ferrobiária direta cul Porto.
=== Trasportes Públicos ===
L [[trasporte público]] ye fornecido - antre outros - pula CP (para Spinho) i la [[Trasdeb]] (para Porto i Abeiro).
== Eiducaçon ==
Ansino Superior:
* [[Scuola Superior de Zeign, Geston i Tecnologies de la Porduçon de Abeiro Norte]] (ESAN) de la [[Ounibersidade de Abeiro]];
* [[Scuola Superior de Anfermaige de la Cruç Burmeilha Pertuesa de Oulibeira de Azeméis]].
Ansino Secundário:
* [[Scuola Básica i Secundária Ferreira de Castro]];
* [[Scuola Básica i Secundária Soares de Basto]];
* [[Scuola Básica i Secundária de Fajones]] ([[Agrupamiento de Scuolas de Fajones]]);
* [[Scuola Básica i Secundária Dr. Ferreira de la Silba]] ([[Agrupamiento de Scuolas de Couto de Cucujanes]])
Ansino Básico:
* Scuola Básica Frei Caetano Brandon, Lhoureiro;
* Scuola Básica Comendador Ángelo Azebedo, San Roque;
* Scuola Básica Dr. José Pereira Tabares, Pinheiro de la Bempuosta;
* Scuola Básica de Carregosa;
== Cultura ==
L Mercado a la Moda Antiga ye un porjeto cultural de Oulibeira de Azeméis nacido an 1997 pula eniciatiba de Nelson Cuosta, de l Grupo Recreatibo, Associatibo i Cultural de Cidacos, naqueilha cidade i cul apoio de la Cámara Municipal de Oulibeira de Azeméis. Tendas a la moda antiga, artesones, panadeiras de Ul, perdutos agrícolas, ferramientas i trajes antigos son alguns de ls eilemientos que custituíran l cenairo de l Mercado. La Feira de l Pan, ua mostra d'artesanato i l'atuaçon de grupo de beilças i cantares tradecionales, acuntece paralelamente, todos ls anhos, de forma anterruta, ne l 3.º fin de sumana de Maio.
Cumo cultura ten l clube lhocal Oulibeirense cula eiquipa de futebol na lhiga d'honra (segunda debison), l'eiquipa de basquetebol na proliga (2ªdebison) i l'eiquipa d'ḥóquei na Purmeira debison sendo l terceiro grande an cunjunto cul Porto i Benfica.
Ten l maior stick d'hóquei de l mundo, feito an 2003 pa l mundial d'ḥóquei.
L mundial ḥóquei an Pertual passou por Oulibeira de Azeméis, jogórun ne l pabilhon d'ḥóquei i de basquetebol Salbador Machado.
== Necidades ==
* Salude:
:- nuobo Spital (an fase d'ampeço de porjeto);
* Acessos/mobelidade:
::- nuoba strada para [[Oubar]] (an porjeto), cun nuobo nuolo cula [[A1 (outoestrada)|A1]];
:- centro cordenador de trasportes;
:- modernizaçon de la [[lhinha de l Bouga]], cun acesso direto al [[Porto]] (ounidade d'ourbanos de la CP Porto), ó ancluson de la mesma ne l [[Metro de l Porto]];
* Serbícios:
:- cuncretizaçon de l centro comercial "[[Azeméis Grande Praça]]" cun Lhoija de l Cidadano de 2ª geraçon;
:- nuobo eidifício pa ls "Paços de l Cunceilho";
:- mercado municipal fura de l centro, cun lhocal de stacionamiento adequado;
:- nuobo semitério municipal fura de l centro ourbano
* Eiducaçon:
:- eidificaçon de las nuobas anstalaçones de la [[Scuola Superior de Zeign, Geston i Tecnologies de la Porduçon de Abeiro Norte]];
:- trasiçon de la Scuola Superior de Anfermaige para Scuola Superior de Salude;
* dibersos:
:- reposiçon de l funcionamiento de la stalaige de S. Miguel (cumo estalaige ó scuola de turismo);
:- criaçon dun parque ourbano nas bordas de l [[riu Antuana]], zde las eimediaçones de l parque de La-Salette até al parque Molinológico
== {{Ber tamien}} ==
* [[Tradiçones populares an Oulibeira de Azeméis]]
{{Refréncias}}
== {{Lhigaçones sternas}} ==
{{commonscat|Oliveira de Azeméis}}
* {{Link||2=http://www.cm-oaz.pt |3=Cámara Municipal de Oulibeira de Azeméis}}
* {{Link||2=http://freguesiaazemeis.sitesedv.com |3=Junta de Freguesie de Oulibeira de Azeméis}}
* {{Link||2=http://www.azemeis.com |3=@zeméis - Site subre Oulibeira de Azeméis}}
* {{Link||2=http://www.terrasdelasalette.com |3=Tierras de La Salette - Portal subre Oulibeira de Azeméis}}
* {{Link||2=http://www.amp.pt |3=Ária Metropolitana de l Porto}}
{{OulibeiraAzeméis/Freguesies}}
{{Cunceilhos Antre Douro i Bouga}}
{{Cunceilhos de la Area Metropolitana de l Porto}}
{{CuncelhosDistAbeiro}}
{{DEFAULTSORT:Oulibeira Azemeis}}
[[Catadorie:Oulibeira de Azeméis| ]]
ac1vsrabumbixov3mlojohoomravxqd
África de l Sul
0
7662
108015
107991
2026-08-19T09:30:03Z
~2026-30875-10
15270
108015
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|28_37_S_24_20_I_type:country_region:ZA|22°-35° S, 16°-33° L}}
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo = {{Lista |title=<br />''<center>Republic of South Africa'' ([[léngua anglesa|Anglés]])|<br /><center>Republiek ban Suid-Afrika ([[Léngua africáner|Africáner]])|<center>IRiphabliki yeSewula Afrika ([[léngua ndeble|Ndeble]]) | <center>IRiphabliki yaseMzantsi Afrika ([[léngua xhosa|Xhosa]]) | <center>IRiphabliki yaseNingizimu Afrika ([[léngua zulu|Zulu]]) | <center>IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika ([[Léngua swazi|Swazi]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika-Borwa ([[seSotho de l norte]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika Borwa ([[seSotho de l sul]]) | <center>Rephaboliki ya Aforika Borwa ([[Léngua tswana|Tswana]]) |<center>Riphabliki ra Afrika Dzonga ([[Tsonga]]) | <center>Riphabu{{Unicode|ḽ}}iki ya Afurika Tshipembe ([[Léngua benda|Benda]])</center>}}
|nome_longo_cumbencional = República de la África de l Sul
|preposiçon = de la
|nome_t = África de l Sul
|eimaige_bandeira = Flag of South Africa.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de la África de l Sul adotada passado la fin de l'apartheid
|leg_bandeira = [[Bandeira de la África de l Sul|Bandeira]]
|eimaige_brason =
|çcriçon_brason = Brason d'armas de la África de l Sul
|leg_brason = [[Brason d'armas de la África de l Sul|Brason d'armas]]
|lema = <small>''!ke i: ǀxarra ǁke'' '''(ǀXan)'''<br />''Berskillende mense berenig'' ([[Léngua africáner|Africáner]])<br />[[Léngua pertuesa|Pertués]]: ''Dibersos pobos se únen.''</small>
|hino = [[Hino nacional de la África de l Sul|National anthen of South Africa]] [[Fexeiro:South Africa National Anthen.ogg|center|''National Anthen of South Africa]]
|gentílico = [[:wikt:sul-africano|sul-africano]](la)<br />austro-africano(la)<ref>[http://www.portaldalinguaportuguesa.org/andex.php?ation=gentelicos&search=%C1frica+de l+Sul Portal de la Léngua Pertuesa - Dicionário de Gentílicos i Chamadeiros]</ref>
|localizaçon = South Africa - Location Map (2013) - ZAF - UNOCHA.svg
|localizaçon_legenda = Localizaçon de la África de l Sul.
|capital = [[Cidade de l Cabo]] ([[poder legislatibo|legislatiba]])<br />[[Pretória]] ([[poder eisecutibo|eisecutiba]])<br />[[Bloemfontein]] ([[poder judiciairo|judiciária]])
|latitude = 25°44′42″S
|longitude = 28°11′25″I
|maior_cidade = [[Joanesburgo]]
|léngua_oufecial = {{Lista |title=[[Lénguas de la África de l Sul|11]] |[[Léngua anglesa|Anglés]]|[[Léngua africáner|Africáner]] |[[Léngua ndeble|Ndeble]] |[[SeSotho de l norte]]|[[SeSotho de l sul]]|[[Léngua suázi|Suázi/Suazi]]|[[Léngua chitsonga|XiTsonga/ ChiTsonga/ShiTsonga]]|[[Léngua setswana|seTswana]]|[[Léngua benda|Benda]]|[[Léngua xhosa|Xhosa]]|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
|tipo_gobierno = [[Persidencialismo|República persidencialista]]
|títalo_líder1 = [[Aneixo:Lista de xefes de stado i de gobierno de la África de l Sul|Persidente]]
|nome_líder1 = [[Jacob Zuma]]
|títalo_líder2 = [[Bice-persidente]]
|nome_líder2 = [[Kgalema Motlanthe]]
|títalo_líder3 = Persidente de l Cunseilho Nacional de Porbíncias
|nome_líder3 = M. J. Mahlangu
|títalo_líder4 = Persidente de la Assemblé Nacional
|nome_líder4 = Max Sisulu
|títalo_líder5 = Persidente de l Tribunal Custitucional
|nome_líder5 = Mogoeng Mogoeng
|ne l_menistérios =
|eibento_tipo = [[Andependéncia]]
|eibento_nota = de l [[Reino Ounido]]
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento1 = [[Ounion Sul-Africana]]
|eibento_data1 = [[31 de Maio]] de [[1910]]
|eibento2 = [[Statuto de Westminster]]
|eibento_data2 = [[11 de Dezembre]] de [[1931]]
|eibento3 = [[República]]
|eibento_data3 = [[31 de Maio]] de [[1961]]
|eibento4 =
|eibento_data4 =
|eibento5 =
|eibento_data5 =
|eibento6 =
|eibento_data6 =
|eibento7 =
|eibento_data7 =
|data_antrada_UE =
|ária_total = 1.221.037
|ária_pos = 25
|auga_pc =
|ária_ourbana =
|ária_ourbana_pos =
|frunteira = [[Namíbia]], [[Botsuana]], [[Zimbabué]], [[Moçambique]], [[Suazilándia]] i [[Lesoto]]
|populaçon_stimada_anho = 2015
|populaçon_estimada = 54.956.900
|populaçon_stimada_pos = 25
|populaçon_censo_anho = 2011
|populaçon_censo = 51.770.560
|populaçon_ourbana_pos =
|populaçon_ourbana =
|demog_densidade = 42,4
|densidade_pos = 169
|PIB_PPC_anho = 2011
|PIB_total = {{toltip|555,340 [[bilhones]]|555 340 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI">{{cite web|url=http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2011/02/weodata/weoret.aspx?pr.x=65&pr.y=1&sy=2009&ey=2016&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=199&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CLP&grp=0&la=|title=South Africa |publisher=[[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) |acessdate=20 de setembre de 2011}}</ref>
|PIB_pos = 25
|PIB_per_capita = {{formatnun:10977}}<ref name="FMI"/>
|PIB_per_capita_pos = 76
|PIB_nominal_anho = 2011
|PIB_nominal_total = {{toltip|422,037 [[bilhones]]|422 037 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_pos = 29
|PIB_nominal_per_capita = {{formatnun:8342}}<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_per_capita_pos = 76
|Gini = 67,4<ref name="geni">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/andicator/SI.POB.GINI/ |title=Gini Andex |publisher=[[Banco Mundial]] |acessdate=2 de márcio de 2011}}</ref>
|Gini_anho = 2006
|IDH_anho = 2012
|IDH = 0,629
|IDH_pos = 121
|IDH_catadorie = {{médio}}<ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/rdh-2013.pdf |títalo=Relatório de Zambolbimiento Houmano 2013 – Ascenson de l Sul: progresso houmano nun mundo dibersificado |eiditor=[[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]] (PNUD)|data=14 de márcio de 2013 |acessodata=15 de márcio de 2013}}</ref>
|moeda = [[Rand]]
|moeda_ISO = ZAR
|fuso_horairo = Tiempo de l Sul de la África
|defrença_UCT = +2
|fuso_horairo_DST =
|defrença_UCT_berano =
|DST_nota =
|organizaçones =
|código_paíç = ZA
|tld = [[.za]]
|código_telef = 27
|website_gobierno =
|mapa = Sf-map.png
|tamanho_mapa = 250px
|rodapie =
}}
'''África de l Sul''', ouficialmente '''República de la África de l Sul''', ye un [[paíç]] localizado ne l stremo sul de la [[África]], antre ls [[ouceano]]s [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]],<ref name=safats>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/fats.htn|title=South Africa Fast Fats|publisher=SouthAfrica.anfo|month=April|year=2007|acessdate=2008-06-14}}</ref> cun 2.798 quilómetros de [[litoral]].<ref>{{cite web|url=http://www.samsa.org.za/|title=South African Maritime Safety Outhority|publisher=South African Maritime Safety Outhority|acessdate=2008-06-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2060.html|work=The World Fatbook|title=Coastline|publisher=CIA|acessdate=2008-06-16}}</ref> Ye ua [[democracie]] [[Parlamentarismo|parlamentar]], lemitado pula [[Namíbia]], [[Botsuana]] i [[Zimbabué|Zimbábue]] al norte; [[Moçambique]] i [[Suazilándia]] la leste; i cul [[Lesoto]], un [[anclabe]] totalmente rodeado pul território sul-africano.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica .com/eb/article-9113829/LESOTHO|title=Ancyclopædie Britannica Online|publisher=Ancyclopædie Britannica, Anc.}}</ref>
L paíç ye coincido por sue dibersidade de [[cultura]]s, [[Lhéngua|lénguas]] i [[Religion|fés relegiosas]]. Onze [[Léngua oufecial|lénguas oufeciales]] son reconhecidas pula [[Custituiçon de la África de l Sul|Custituiçon]] de l paíç.<ref name=safats/> dues dessas lénguas son d'ourige [[Ouropa|ouropeia]]: l [[Léngua africáner|africáner]], ua léngua que se ouriginou percipalmente a partir de l [[Léngua nerlandesa|houlandés]] que ye falada pula maiorie de ls [[brancos]] i [[coloured]] sul-africanos, i l [[anglés sul-africano]]. L [[Léngua anglesa|anglés]] ye la léngua mais falada na bida pública oufecial i comercial, antretanto, ye solo l quinto [[Lhéngua|léngua]] mais falado an casa.<ref name=safats/>
Multiétnico, l paíç ten las maiores quemunidades de [[ouropeus]], [[andianos]] i [[Multirracial|multiétnicas]] de l [[África|cuntinente africano]]. Ambora 70% de la populaçon sul-africana seia [[Negros|negra]],<ref name=statssa-midyear2009>{{cite paper|url=http://www.statssa.gob.za/PublicationsHTML/P03022009/html/P03022009.html|title=Mid-year population stimates|bersion=2009|format=.html|publisher=Stats SA|outhor=Statistics South Africa|date=2009|acessdate=23 de maio de 2013}}</ref> ls habitantes son de defrentes grupos étnicos que falan [[lénguas bantas]], un de ls nuobe lénguas que ténen statuto oufecial.<ref name=safats/> Cerca dun quarto de la populaçon de l paíç stá [[Zamprego|zampregada]]<ref>[http://www.blomberg .com/apps/news?pid=20601116&sid=aoB7RbcZCRfU South Africa’s Unemployment Rate Ancreases to 23.5%]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i bibe cun menos de 1,25 dólar por die.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/medie/HDI_2008_EN_Tables.pdf|title=HDI|publisher=UNDP}}</ref>
La África de l Sul ye ua [[democracie custitucional]], na forma dua [[república parlamentar]]; al cuntrairo de la maiorie de las repúblicas parlamentares, ls cargos de xefe de Stado i xefe de gobierno son mesclados nun [[Persidente de la África de l Sul|persidente]] dependente de l [[Parlamiento de la África de l Sul|parlamiento]]. Ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] i ye la maior eiquenomie de l cuntinente. Ye tamien nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU) i de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), para alhá de ser nembro de l [[Tratado de la Antártida]], de l [[Grupo de ls 77]], de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]], de l [[G8+5]] i ye ua de las naciones [[BRICS]].
== Stória ==
{{Artigo percipal|Stória de la África de l Sul}}
{{Aneixo|Cronologie de la stória de la África de l Sul}}
=== Pré-stória ===
La África de l Sul cuntén alguns de ls mais antigos [[sítios arqueológicos]] i [[fóceles]] houmanos de l mundo.<ref>{{cite book|last=Wymer|first=John|coauthor=Singer, R|year=1982|title=The Middle Stone Age at Klasies Riber Mouth in South Africa|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-76103-7}}</ref><ref>{{cite web|title=Guide to Klasies Riber|page=11|year=2001|url=http://academic.sun.ac.za/archaeology/KRguide2001.PDF|outhor=Deacon, 9899|publisher=Stellenbosch University|acessdate=5 de setembre de 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/915|title=Fossil Homenid Sites of Sterkfontein, Swartkrans, Kromdraai, and Ambirones }}</ref> Bários restos fóceles fúrun recuperados a partir dua série de cabernas na porbíncia de [[Gauteng]]. La ária ye un [[Património Mundial]] pula [[UNESCO]] i fui chamada l ''[[Sítios cun fóceles d'hominídeos de Sterkfontein, Swartkranes, Kromdraai i alredores|Brício de la Houmanidade]]''. Ls locales ancluen [[Sterkfontein]], que ye un de ls mais ricos locales de fóceles hominíneas ne l mundo. Outros locales ancluen [[Swartkranes]], Caberna de Gondolin, [[Kromdraai]], Caberna Copers i Malapa. L purmeiro fócil d'hominídeo çcubierto na África, la ''[[Nino de Taung]]'' fui ancontrado acerca de la cidade de Taung, na porbíncia [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]], an 1924. Outros restos d'hominídeos fúrun recuperados a partir de sítos de [[Makapansgat]] an [[Limpopo]], Cornelia i Florisbad ne l [[Stado Libre]], Caberna Border an [[KwaZulu-Natal]], na ambocadura de l riu Klasies an Eastern Cape i Pinnacle Point, Eilandsfontein i Die Kelders caberna an Western Cape. Esses sítios andican que bárias speces de [[hominídeo]]s bebian na África de l Sul hai cerca de trés milhones d'anhos, antre eilhes l ''[[Australopithecus africanus]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculun/units/1979/6/79.06.02.x.html|title=Homenid Eibolution|publisher=Yale-New Haben Teachers Anstitute|outhor=Stephen P. Broker|acessdate=19 de júnio de 2008}}</ref>
=== Colonizaçon i andependéncia ===
{{Mais anformaçones|Guerra de ls Boers}}
[[Fexeiro:Charles Bell - Jan ban Riebeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb|squierda|Pintura de la chegada de [[Jan ban Riebeck]] na [[Baía de la Mesa]] (por Charles Bell).]]
[[Fexeiro:Charles Bell - Zoeloe-aanbal oup 'm Boerelaer - 1838.jpg|thumb|squierda|[[Zulus]] atacan un acampamiento [[bóer]] an febreiro de 1838.]]
An 1652, un seclo i meio passado la [[çcubierta de la Rota Marítima de l Cabo]], la [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales]] fondou ua staçon d'abastecimiento que mais tarde benerie ser la [[Cidade de l Cabo]].<ref>{{cite web|url=http://courses.wcupa.edu/jones/s311/timeline/t-19saf.htn|title=African Story Timeline|publisher=West Chester University of Pennsylbania}}</ref> La Cidade de l Cabo tornou-se ua colónia británica an 1806. La colonizaçon ouropeia spandiu-se na década de 1820 culs [[Vóeres]] (quelonos d'ourige [[Países Baixos|Houlandesa]], [[Flamengo (pobo)|Flamenga]], [[Fráncia|Francesa]] i [[Almanha|Almana]]) anquanto ls quelonos [[Reino Ounido|Británicos]] se assentórun ne l norte i ne l leste de l paíç. Nesse período, cunflitos surgiran antre ls grupos Xhosa, Zulu i [[Afrikaner]]s que cumpetian por território.
Durante la década de 1830, cerca de 12 mil [[bóeres]] (mais tarde coincido cumo ''[[Bortrekkers]]''), partiran de la [[Colónia de l Cabo]], adonde tenien sidos submetidos al [[Ampério Británico|cuntrole británico]]. Eilhes migrórun pa las regiones que mais tarde se tornarian [[Colónia de Natal|Natal]], Stado Libre de Ourange i Trasbaal. Ls bóeres fundórun la [[República Sul-Africana]] (atual [[Gauteng]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]] i porbíncias de l'oeste i de l norte) i l [[Stado Libre de Ourange]] (''Fre State''). La çcubierta de [[diamantes]], an 1867, i de [[ouro]], an 1884, ne l'anterior de l paíç ampeçou la "Reboluçon Mineral" i l'oumiento de l crecimiento eiquenómico i de l'eimigraçon. Esto antensificou la subjugaçon de ls pobos andígenas puls sul-africanos ouropeus. La luita para cuntrolar esses amportantes recursos eiquenómicos fui un fator decesibo nas relaçones antre ls ouropeus i ls natibos i tamien antre ls bóeres i ls [[británicos]].<ref>{{cite book|outhor=Williams, Garner F|title=The Diamond Mines of South Africa, Bol II|year=1905|publisher=B. F Buck & Co.|location=New York|pages=Chater XX|url=http://www.farlang .com/diamonds/williams_diamond_mines_2/page_285}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Las repúblicas bóeres rejistiran cun sucesso a las ambasones británicas durante la [[Purmeira Guerra de ls Bóeres]] (1880-1881) usando táticas de [[guerrilha]], que fúrun bien adatados a las cundiçones locales. Ls británicos buoltórun cun un númaro maior d'homes, cun mais spriéncia i cun ua nuoba stratégia na [[Segunda Guerra de ls Bóeres]] (1899-1902), mas sofrírun pesadas perdas durante ls cunflitos, anque tenéren sido ls bencedores. Drento de l paíç, las políticas anti-británicas antre brancos sul-africanos focában na andependéncia. Durante ls períodos coloniales houlandés i británico, la [[segregaçon racial]] era manjoritariamente anformal, anque alguas legislaçones tenéren sido promulgadas para cuntrolar l stablecimiento i la libre circulaçon de pobos natibos.<ref>{{cite book|last=Bond|first=Patrick|title=Cities of gold, townships of coal: essays on South Africa's new ourban cresis|publisher=Africa World Press|date=1999|pages=140|isbn=9780865436114}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cape of God Hope (South Africa). Parliament. House.|date=1906|title=Report of the Selet Committe on Location At|publisher=Cape Eiquipas Lemited|url=http://www.archibe.org/details/reportoftheselec00capeiala|acessdate=10 de maio de 2013}}</ref><ref>{{cite journal|coauthors=Godley, Godfrey Archibald, Welsh, William Thomson, Heimsworth, H. D|date=1920|title=Report of the Anter-departmental committe on the natibe pass laws|publisher=Cape Eiquipas Lemited, gobernment printers|pages=2}}</ref>
Uito anhos passado la fin de la Segunda Guerra de ls Bóeres i passado quatro anhos de negociaçon, ua lei de l [[parlamiento británico]] (''Ato de la África de l Sul de 1909'') criou la [[Ounion Sul-Africana]] an 31 de maio de 1910. La Ounion era un [[Domínio (política)|domínio]] [[Ampério Británico|británico]] qu'ancluía las antigas [[Ampério colonial houlandés|colónias houlandesas]] de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i de [[Colónia de Natal|Natal]], bien cumo las repúblicas de l [[Stado Libre de Ourange]] i de Trasbaal.<ref>{{Cite EB1911|first=Frank Richardson |last=Canha |wstitle=South Africa |belume=25 |page=467}}</ref>
La Lei de las Tierras de ls Natibos de 1913, restringiu seberamente la [[Propiadade pribada|propiadade de tierra]] por [[negros]]; nessa época ls natibos cuntrolában solo 7% de l território de l paíç. La cantidade de tierra reserbada pa ls pobos andígenas fui mais tarde ligeiramente oumentada.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/pages/chronology/thisday/1913-06-19.htn|title=Natibe Land At|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=19 de júnio de 1913}}</ref> Nas repúblicas Boer,<ref>{{cite journal|last=Great Britain Colonial Ouffice; Trasbaal (Colony). Gobiernor (1901–1905: Milner)|date=Janeiro de 1902|title=Papers relating to legislation affeting natibes in the Trasbaal|publisher=S Majesty's Stationery Ouffice|url=http://www.archibe.org/details/trasbaalpapersr00grea}}</ref> yá a partir de la Cumbençon de Pretória (Capítulo XXBI).<ref>{{cite book|last=De Billiers|first=John Abrahan Jacob|title=The Trasbaal|publisher=Xatto & Windus|location=London|year=1896|pages=30 (n46)|url=http://www.archibe.org/details/trasbaal00debi|acessdate=30 de júlio de 2009}}</ref>
[[Fexeiro:ApartheidSignEnglishAfrikaanes.jpg|thumb|dreita|"''Fur use by white persones''" (an [[Léngua pertuesa|pertués]]: "Para uso de pessonas brancas") – placa de l'era de l ''[[apartheid]]''.]]
An 1931, la Ounion tornou-se efetibamente andependiente de l [[Reino Ounido]], cula promulgaçon de l [[Statuto de Westminster]]. An 1934, l Partido Sul-Africano i l [[Partido Nacional (África de l Sul)|Partido Nacional]] se funden para formar l Partido Ounido, buscando la reconceliaçon antre ls [[africánder]]s i ls brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. An 1939, l partido se debede subre l'antrada de la Ounion na [[Segunda Guerra Mundial]] cumo ua aliada de l Reino Ounido, ua decison que ls seguidores de l Partido Nacional se oupusírun.
An 1948, l Partido Nacional, fui eileito i chegou al poder. Esse grupo político reforçou la segregaçon racial, que yá tenie ampeçado sob l domínio colonial houlandés i británico. L Gobierno Nacionalista classeficou todos ls pobos an trés raças, cun dreitos i lemitaçones zambolbidas para cada ua. A minorie branca cuntrolaba la mui maior maiorie negra. La segregaçon legalmente anstitucionalizada quedou coincida cumo ''[[apartheid]]''. Anquanto a minorie branca sul-africana usufruía de l mais alto [[padron de bida]] de to la [[África]] (cumparable als de naciones de [[países zambolbidos]] oucidentales), la maiorie negra quedou an zbantaige an quaije todos ls aspetos, cumo renda, eiducaçon, habitaçon i spetatiba de bida. La [[Carta de la Libardade]], adotada an 1955 pula [[Aliança de l Cungresso]], eisigiu ua sociadade nó-racial i la fin de la çcriminaçon.<ref>Ber testo, an anglés, an [http://www.anc.org.za/ancdocs/story/charter.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (cunsultado an 29 de Agosto de 2009).</ref>
=== República ===
{{Mais anformaçones|Apartheid}}
[[Fexeiro:CR Swart.jpg|thumb|squierda|upright|Charles Robberts Swart, l purmeiro Persidente de l Stado de la República África de l Sul.]]
La África de l Sul abandonou la ''[[Commonwealth]]'' an 1961, na sequéncia dun referendo (adonde, oubbiamente, solo pudo participar la quemunidade branca) que ditou la proclamaçon de la [[república]]. Anque de l'ouposiçon drento i fura de l paíç, l gobierno mantebe l regime de l ''apartheid''. Ne l'ampeço de l seclo XX alguns países i anstituiçones [[Mundo oucidental|oucidentales]] ampeçórun a boicotar ls [[negócios]] cul paíç por causa de las sues políticas d'oupresson racial i de dreitos cebiles. Passado anhos de protestos anternos, atebismo i rebolta de sul-africanos [[negros]] i de sous aliados, finalmente, an 1990, l gobierno sul-africano ampeçou negociaçones que liebórun al çmantelamiento de las leis de çcriminaçon i a las eileiçones democráticas de 1994. L paíç anton aderiu a la [[Quemunidade de las Naciones]].
An 1983, ye adotada ua nuoba custituiçon que garante ua política de dreitos lemitados a las minories asiáticas, mas cuntina a scluir ls negros de l'eisercício de ls dreitos políticos i cebiles. La maiorie negra, antoce, nun tenie dreito de boto nin repersentaçon parlamentar. L partido branco dominante, durante l'era de l [[apartheid]], ye l Partido Nacional, anquanto la percipal ourganizaçon política negra era l [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que durante quaije 50 anhos fui cunsidrado eilegal.
Mais tarde, an 1990, sob la liderança de l persidente [[F. W. de Klerk]], l gobierno sul-africano ampeça la çmantelar l sistema de l'apartheid, libertando [[Nelson Mandela]], líder de l ANC, i aceitando legalizar esta ourganizaçon, bien cumo outras antiapartheid. Ls passos seguintes ne l sentido de l'ounion nacional son dados an 1991. L'abiertura de las negociaçones antre ls repersentantes de todas las quemunidades, cul oubjetibo d'eilaborar ua Custituiçon democrática, marca la fin dua época perturbada na África de l Sul qu'ampeçou-se an 1948 i tubo sou fin an 1990, 42 anhos, época esta chamada de [[Apartheid]], que nua traduçon pa l pertués serie "[[segregaçon racial]]"
[[Fexeiro:Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Eiquenomic Forun Annual Meting Dabos 1992.jpg|thumb|[[Frederik de Klerk]] i [[Nelson Mandela]] se cumprimentan ne l [[Fórun Eiquenómico Mundial]] de 1992.]]
Ne l die 10 d'abril de 1993, un de ls percipales líderes de l mobimiento negro de la África de l Sul, Chris Hani, tombou bítima de dous tiros, delantre de la própia residéncia. L que sous assassinos nun prebiran ye qu'essa muorte acabarie por acelerar la fin de l'apartheid. Ne l mesmo anho, l gobierno i l'ouposiçon negra acordan ne ls macanismos que garantan la trasiçon para un sistema político nun çcriminatório. Ye criado un comité eisecutibo antermediairo, cun maiorie negra, para superbesionar las purmeiras eileiçones multipartidárias i multirraciales, i ye criado, tamien, un ourganismo que queda ancarregado d'eilaborar ua Custituiçon que garanta la fin de l Apartheid. An abril de 1994 son rializadas las [[Eileiçones persidenciales na África de l Sul an 1994|purmeiras eileiçones multirraciales de la stória sul-africana]]. L [[ANC]] ganha las eileiçones i [[Nelson Mandela]], formando un Gobierno d'ounidade nacional, torna-se l purmeiro persidente sul-africano negro.
Ne l período pós-''apartheid'', l [[zamprego]] ten sido stremamente alto quanto l paíç ten lutado para lidar culas muitas mudanças. Anquanto muitos negros subiran pa las classes média i alta, la taxa global de zamprego de negros piorou antre 1994 i 2003.<ref name="sach3"/> La pobreza antre ls brancos, antes rala, oumentou.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/article/2008-04-18-zuma-surprised-at-leble-of-white-poberty |title=Zuma surprised at leble of white poberty — Carta eiletrónica & Guardian Online: The smart news source |publisher=Mg.co.za |date=18 d'abril de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> Para alhá desso, l'atual gobierno ten se sforçado para alcançar ua deciplina monetária i fiscal para garantir tanto la redistribuiçon de la riqueza quanto l [[crecimiento eiquenómico]]. Zde l gobierno liderado pul ANC tener assumido l poder, l [[Índice de Zambolbimiento Houmano]] (IDH) de l paíç diminuiu, anque tener oumentado progressibamente até meados de la década de 1990.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/countries/country_fat_shets/ty_fs_ZAF.html|title=South Africa|year=2006|publisher=United Nationes Debelopment Porgramme|work=Houman Debelopment Report|acessdate=28 de nobembre de 2007}}</ref> Alguns atribuen esto a la pandemia de [[HIV]]/[[SIDA]] i al fracasso de l gobierno an tomar medidas para anfrentar l porblema ne ls purmeiros anhos.<ref>{{cite web|url=http://www.salirr.org.za/wsc/pstory.htx?storyID=428|title=Ridicule suceds where leadership failed on SIDA|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=10 de nobembre de 2006}}{{dead link|date=Outubre de 2011}}</ref>
An maio de 2008, motines deixórun mais de sessenta pessonas muortas.<ref name="Broke-on-Broke Biolence">{{cite web|url=http://www.slate .com/id/2193949/|title=Broke-on-Broke Biolence|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> L Centro pul Dreito a la Moradie contra Çpeijos stimou que mais de 100 mil pessonas fúrun spulsas de sues casas.<ref>{{cite web|url=http://www.abahlali.org/node/3612|title=COHRE statement on Xenophobic Attacks|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> Ls migrantes i refugiados que percuran asilo ne l paíç éran ls percipales albos, mas un terço de las bítimas era de cidadanos sul-africanos.<ref name="Broke-on-Broke Biolence"/> Nua pesquisa de 2006, l Porjeto de Migraçon Sul-Africao cuncluiu que ls sul-africanos son ls que mais se ouponen a l'eimigraçon an to l mundo.<ref>Jonathan Crush (ed), ''The Perfet Storn: Rialities of Xenophobia in Cuntemporary South Africa'', [http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305083736/http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf |date=2016-03-05 }}, Southern African Migration Porjet, Cape Town & Quen's University, Canada, 2006, p. 1</ref> An 2008, l [[Alto Comissariado de las Naciones Ounidas pa ls Refugiados]] stimou mais de 200 mil refugiados que recebírun asilo na África de l Sul, quaije quatro bezes mais de l que ne l'anho anterior. Essas pessonas benirun percipalmente de l [[Zimbabué|Zimbábue]], ambora muitos tamien béngan de l [[Burundi]], [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Ruanda]], [[Eritréia|Eiritreia]], [[Etiópia]] i [[Somália]]. La cuncorréncia an ampregos, ouportunidades de negócios, serbícios públicos i habitaçon lebou a ua tenson antre refugiados i las quemunidades que ls acuolhírun. Anque de la [[Xenofobie|xenofobia]] inda ye un porblema ne l paíç, la bioléncia recente nun ten sido tan generalizada cumo fui einicialmente temido.<ref name="unhcr.org">{{cite web|outhor=United Nationes High Commissioner fur Refuges |url=http://www.unhcr.org/4cd96a569.html |title=UNHCR Global Appeal 2011 – South Africa |publisher=UNHCR |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Geografie ==
{{Artigo percipal|Geografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa sat.jpg|thumb|squierda|[[Fexeiro de satélite]] de la África de l Sul (''[[The Map Library]]'').]]
La África de l Sul stá localizada ne l stremo sul de l [[África|cuntinente africano]], cun ua region costeira que se stende por mais de 2500 Km, sendo tamien banhada por dous ouceanos ([[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]]). Cun ua stenson territorial de 1 219 912 Km². L paíç ye l 25.º maior de l mundo an ária.
La África de l Sul ten ua paisaige bariada. Na parte oucidental, stende-se un grande [[praino]] cumpuosto an parte por [[zerto]] i an parte por pastaiges i [[sabana]]s, cortado pul curso de l [[riu Ourange]] i de l sou percipal afluente, l [[riu Baal|Baal]]. La sul, arguen-se las cordilheiras de l [[Karo]] i, la leste, l [[Drakensberg]], la maior cadeia muntanhosa de la África meridional, adonde queda l punto mais eilebado de l paíç ne l [[Mafadi]] cun 3450 metros, na [[frunteira África de l Sul-Lesoto]]. La norte, l curso de l [[riu Limpopo]] sirbe de frunteira cul [[Botsuana]] i l [[Zimbabué]]. L [[clima]] barie antre ua pequeinha zona de clima mediterránico, ne l stremo sul, na region de l Cabo, la çértico la noroiste. Ne l [[Drakensberg]] hai árias cun clima de muntanha i niebe ne ls puntos mais eilebados, quemumente ne l'ambierno.
La maior cidade ye [[Joanesburgo]]. [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Bloemfontein]] i [[Pretória]] son outras cidades amportantes. L'admenistraçon oufecial (gobierno, tribunales, persidéncia i parlamiento) ancontra-se çpersa por [[Pretória]] (sede de l Poder Eisecutibo), [[Cidade de l Cabo]] (sede de l Poder Legislatibo) i [[Bloemfontein]] (sede de l Poder Judiciário).
An 1998, atrabeç de la Lei m.º 118, fui criado l [[Cunseilho Sul-africano de Nomes Geográficos]], cul oubjetibo de propor la mudança de ls nomes de cidades, porbíncias i acidentes geográficos, sustituindo nomes an [[Léngua anglesa|Anglés]] i an [[Léngua africáner|Africáner]] por nomes baseados an lénguas africanas. Muitas altaraçones yá fúrun aprobadas, outras stan an studo. An brebe, las grandes cidades de l paíç poderán ser coincidas cumo [[Tshwane]] ([[Pretória]]), Nelson Mandela Bay ([[Port Eilizabeth]])<ref>[http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810014501/http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 |date=2011-08-10 }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref><ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref>, KwaKhangela ([[Durban]])<ref>[http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525 http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525] - Notificaçon de la mudança de l nome de Durban</ref>, [[Mangaung]] ([[Bloemfontein]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Bloemfontein muda para Thabure</ref>, eMonti ([[East London]]), Mbombela ([[Nelspruit]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Anformaçon subre la mudança de nome de Nelspruit</ref> i [[Polokwane]] (Pietersburg), dentre outras.
=== Clima ===
La África de l Sul ten, an giral, un [[clima temperado]], an parte por star rodeada puls ouceanos [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]] an trés lados, pula sue localizaçon climaticamente mais lebe ne l [[heimisfério sul]] i debido a la [[altitude]] média, que sobe de forma custante an direçon al norte (an direçon al eiquador) i mais pa l'anterior. Debido l'esta [[topografie]] bariada i pula anfluéncia oceánica, l paíç ten ua grande bariadade de zonas climáticas.
[[Fexeiro:Hlalanathi, Northern Drakensberg.jpg|thumb|dreita|La cordilheira [[Drakensberg]], la mais alta cadeia de muntanhas de la África de l Sul.]]
Las zonas climáticas barian, zde l [[zerto de l Namibe]] ne l noroiste al [[clima subtropical]] ne l leste, al longo de la frunteira cun [[Moçambique]] i cul Ouceano Índico. De l leste, a tierra sobe debrebe subre ua [[scarpa]] de muntanha an direçon al praino anterior coincida cumo Highbeld. Ambora la África de l Sul seia classeficada cumo [[Clima semiárido|semiárida]], hai ua bariaçon cunsidrable ne l clima, bien cumo na topografie.
L stremo sudoeste ténen un clima mui semelhante al de l [[Mediterráneo]], cun [[ambierno]]s chubiosos i beranos calientes i secos, qu'acuolhe l famoso [[bioma]] ''[[Fynbos]]'' de [[pastaige]] i [[mata]]. Essa ária tamien porduç la maior parte de l [[bino]] na África de l Sul. Esta region tamien ye particularmente coincida por sou bento, que sopra antermitente por quaije to l'anho. La fuorça deste bento torna l [[Cabo de la Buona Sperança]] specialmente traiçoeiro pa ls marinheiros, causando muitos [[afogamiento]]s. Mais la leste, na cuosta sul, la precipitaçon ye çtribuída mais uniformemente al longo de l'anho, porduzindo ua paisaige berde. Esta ária ye coincida popularmente cumo la ''Rota de ls Jardines''.
La porbíncia de [[Stado Libre]] ye particularmente praina debido al fato de star centralizada ne l praino. Ne l norte de l [[riu Baal]], l Highbeld torna-se melhor regado i nun spurmenta stremos de calor subtropical. [[Joanesburgo]], ne l centro de l Highbeld, stá an 1.740 [[metro]]s i recibe ua precipitaçon anual de 760 [[milímetro]]s. Ls ambiernos nesta region son frius, ambora la [[niebe]] seia rala.
Las altas muntanhas [[Drakensberg]], que forman la scarpa sudeste de l Highbeld, ouferecen ouportunidades lemitadas de [[squi]] ne l'ambierno. L lugar mais friu na África de l Sul ye [[Sutherland]], ne l'oeste de las muntanhas Roggebeld, adonde las temperaturas d'ambierno puoden alcançar -15 °C. L'anterior perfundo ten la temperaturas mais eilebadas: la temperatura de 51,7 °C fui registrada an 1948 ne l Cabo de l Norte Kalahari acerca de [[Upington]].<ref>{{cite web|url=http://www.safrica.anfo/ess_anfo/sa_glance/geography/geography.htn|title=SouthAfrica.anfo: South Africa's geography}}</ref>
[[Fexeiro:Table Mountain fron Table Bay.jpg|thumb|800px|centro|La [[Muntanha de la Mesa]], bista de la [[Baía de la Mesa]], ua amportante atraçon turística de la region de la [[Cidade de l Cabo]].]]
=== Biodibersidade ===
[[Fexeiro:Eilephant (Loxodonta Africana) 01.jpg|thumb|dreita|[[Alifante-africano]] ne l [[Parque Nacional Kruger]].]]
La África de l Sul assinou la [[Cumbençon subre Dibersidade Biológica]] an 4 de júnio de 1994 i tornou-se ua parte de la cumbençon an 2 de nobembre de 1995.<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.ant/cumbention/parties/list/ |title=List of Parties |date=|acessdate=8 dezembre de 2012}}</ref> L paíç porduziu mais tarde ua Stratégia Nacional de Biodibersidade i un Praino de Açon, que fui recebido pula cumbençon an 7 de júnio 2006.<ref name="cbd.ant">{{cite web|url=http://www.cbd.ant/doc/world/cn/cn-nbsap-01-p1-en.pdf |title=South Africa's National Biodibersity Strategy and Ation Plan |date=|acessdate=10 de dezembre de 2012}}</ref> L paíç stá an sesto lugar antre ls dezessete [[países megadibersos]] de l mundo.<ref>{{cite web|url=http://wayback.archibe.org/web/20101101120514/http://anstitutoaqualung .com.br/anfo_biodibersidade23.html |title=Biodibersity of the world by countries |publisher=Anstitutoaqualung .com.br |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref>
Einúmaros [[mamífero]]s son ancontrados na region de las [[sabana]]s, cumo [[Lion|liones]], [[leopardos]], [[Rinoceronte-branco|rinocerontes-brancos]], [[Cunnochaetes taurinus|gnus-azules]], [[cudo]]s, [[ampala]]s, [[hiena]]s, [[heipopótamo]]s i [[girafa]]s. La maior parte de la ária de sabana queda ne l nordeste de l paíç, cumo ne l [[Parque Nacional Kruger]] i na Reserba Mala Mala, bien cumo ne l stremo norte de la Biosfera Waterberg. La África de l Sul abriga muitas [[speces andémicas]], cumo l criticamente amehaçado neste mundo lixo L [[Bunolagus monticularis| coneilho-bosquímano]] (''Bunolagus monticularis''), este pequeno animal debe ser respeitado de l [[Karo]].
[[Fexeiro:Weskus Nasionale Park.jpg|thumb|squierda|Campo de flores ne l Parque Nacional West Coast.]]
Nun hai nanhue stimatiba recente subre l númaro de speces de [[fungo]]s registradas na África de l Sul. Até 1945, mais de 4.900 speces de fungos (ancluindo las speces formadoras de [[patrielha]]) tenien sido registradas<ref>{{cite doi|10.3114/si.55.1.1}}</ref> i, passado mais de 60 anhos de sploraçon adicional, esse númaro tende a ser mui mais eilebado. An 2006, l númaro total de tipos de fungos qu'eisisten na África de l Sul fui cunserbadoramente stimado an cerca de 200 mil especes, mas essa stimatiba nun lebou an cunta fungos associados a ansetos.<ref>{{cite pmid|18490969}}</ref> Se stubir correta, anton l númaro de fungos de la África de l Sul supera l de speces de plantas. Pul menos an alguns de ls percipales ecossistemas sul-africanos, un percentual stremamente eilebado de fungos son altamente specíficos de las plantas nas quales ocorren.<ref>Marincowitç, S.; Crous, P.W.; Groenewald J.Z. and Wingfield, M.J. (2008) [http://fabiserb.up.ac.za/webresources/pdf/02ccd42960c651fba2ee15dd3c180b.pdf ''Microfungi ocurring on Proteaceae in the fynbos.'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} CBS Biodibersity Series 7.</ref> L númaro de fungos sul-africanos que son andémicos i l númaro de ls que stan an peligro ne l mundo lixo dében, antoce, ser mui mais eilebado que l númaro de plantas amehaçadas. La stratégia de biodibersidade de l paíç i l praino d'açon nun mencionan ls fungos.<ref name="cbd.ant"/>
Cun mais de 20 mil speces de plantas defrentes, ó cerca de 10% de todas las speces begetales coincidas na Tierra, la África de l Sul ye particularmente rica an dibersidade de plantas. L bioma predominante na África de l Sul ye la [[pradarie]], adonde la cobertura begetal ye dominada por defrentes [[gramínea]]s, arbustos baixos i arbles de [[acácia]]. La begetaçon torna-se inda mais scassa ne l noroiste, debido a la baixa [[plubiosidade]]. Eesisten bárias speces de suculentas qu'armazenan auga, cumo las [[aloe]]s i [[euphorbia]]s na ária seca de Namaqualand. Las pradaries lentamente se trasforman nun mato alto de [[cerrado]] ne l nordeste de l paíç, cun un crecimiento mais denso. Hai un númaro seneficatibo de [[baobá]]s nesta ária, acerca de la stremidade norte de l Parque Nacional Kruger.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica-trable.net/pages/i_plants.htn |title=Plants and Begetation in South Africa |publisher=Southafrica-trable.net |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Demografie ==
{{Artigo percipal|Demografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa population density map.sbg|thumb|Mapa de la [[densidade populacional]] na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#ffffc|<1 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#ffeda0|1–3 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fed976|3–10 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#feb24c|10–30 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fd8d3c|30–100 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fc4e2a|100–300 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#e31a1c|300–1000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#bc0026|1000–3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#800026|>3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{debedir an colunas fin}}
]]
África de l Sul ye ua nacion de cerca de 50 milhones de pessonas de dibersas ouriges, [[cultura]]s, [[léngua]]s i [[religiones]]. L radadeiro [[censo]] fui rializado an 2011 i l próssimo será an 2021. L ''Statistics South Africa'' classefica la populaçon an cinco catadories [[Raças houmanas|raciales]] pulas quales las pessonas puoden se classeficar.<ref name="Census2001">[http://www.statssa.gob.za/census01/html/default.asp Census 2001]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Statistics South Africa.</ref> Ne l meio de l'anho 2009 ls balores stimados para essas catadories fúrun [[negros]] cun 79,3%, [[brancos]] cun 9,1%, [[coloured]] (mestiços) cun 9,0% i andianos i asiáticos cun 2,6% de la populaçon.<ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022009.pdf|title=Midyear population stimates: 2009|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 February 2010}}</ref> La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]:<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. L paíç ten ua populaçon manjoritariamente [[Cristandade|crestiana]].
Mesmo cul crecimiento populacional de la África de l Sul na radadeira década<ref name="Census2001"/><ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/Publicationes/CS2007Basic/CS2007Basic.pdf|title=statssa.gob.za|format=PDF}}</ref> (percipalmente debido a la [[eimigraçon]]), l paíç tenie ua taxa de crecimiento populacional anual de -0,501% an 2008 (st. [[CIA]]), ancluindo l'eimigraçon.<ref>{{cite web|url=http://www.xist.org/earth/pop_growth.aspx|title=The demographic status of the world's population|work=Global Statistics|publisher=GeoHibe}}</ref> La CIA stima que la populaçon an 2009 na África de l Sul tenga ampeçado a crecer outra beç, a ua taxa de 0,281%.<ref>https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La África de l Sul ye l lar de cerca de 5 milhones de [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]], ancluindo cerca de 3 milhones de [[Zimbabué|zimbabuanos]].<ref>{{cite web|url=http://www.iht .com/articles/2008/05/23/africa/23saf.php|title=Anti-eimmigrant biolence spreads in South Africa, with attacks reported in Cape Town}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky .com/skynews/article/0,,30200-1277808,00.html|title=Scape Fron Mugabe: Zimbabwe's Sodus}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?ArticleId=1518-25_2035097|title=More eillegals set to flod SA}}</ref> Ua série de motines anti-eimigrantes acunteciu na África de l Sul an 11 de maio de 2008.<ref name="bbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7396868.stn|title=South African mob kills migrants|publisher=BBC|acessdate=2008-05-19 | date=2008-05-12}}</ref><ref>{{cite news|outhor=Barry Bearak|title=Eimmigrants Fleing Fury of South African Mobs|date=23 May 2008|work=New York Eiquipas|url=http://www.nytimes .com/2008/05/23/world/africa/23safrica.html?_r=1&ref=africa&oref=slogin|acessdate=2008-08-05}}</ref>
África de l Sul abriga ua cunsidrable populaçon de [[refugiados]] i requerentes de [[Dreito d'asilo|asilo]]. Segundo la ''World Refuge Surbey 2008'', publicado pul Comité stadunidense para Refugiados i Eimigrantes, esta populaçon era d'aprossimadamente 144.700 pessonas an 2007.<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Grupos de refugiados i requerentes d'asilo que soman mais de 10.000 pessonas ancluídas de l Zimbábue (48.400), [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]] (24.800) i [[Somália]] (12.900).<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Estas populaçones bebian percipalmente an [[Joanesburgo]], [[Pretória]], [[Durban]], [[Cidade de l Cabo]] i [[Port Eilizabeth]].<ref name="World Refuge Surbey 2008">{{cite news|title=World Refuge Surbey 2008|publisher=U.S. Committe fur Refuges and Eimmigrants|date=2008-06-19|url=http://www.refuges.org/surbey}}</ref>
Assi cumo an muitos países africanos, la África de l Sul ben spurmentando ua "[[fuga de cérebros]]" ne ls radadeiros 20 anhos. Esso acraditado cumo potencialmente prejudicial pa l'eiquenomie regional,<ref>{{cite web|url=http://jae.oxfordjournals.org/cgi/cuntent/abstrat/13/suppl_2/ii15 |title=World Bank, IMF study 2004 |doi=10.1093/jae/ejh042 |publisher=Jae.oxfordjournals.org |date=2004-12-03 |acessdate=2010-05-30}}</ref> i ye quaije cierta mente prejudicial pa l bien-star de la maiorie de las pessonas que dependen de l'anfra-strutura de salude, tenendo an cunta l'eipidemia de [[HIB]]/[[SIDA]].<ref>{{cite web|url=http://www.eiquinetafrica.org/bibl/docs/heialthpersonnel.pdf |title=Heialth Personnel in Southern Africa: Cunfronting maldistribution and brain drain |format=PDF |date= |acessdate=2010-05-30}}</ref> La fuga de cérebros na África de l Sul tende a demunstrar cuntornos raciales (naturalmente, dado l legado de çtribuiçon de cumpeténcias de la África de l Sul) i ten, antoce, resultado an grandes quemunidades de brancos sul-africanos ne l sterior.<ref>''[http://www.eilo.org/public/anglish/protetion/migrant/download/amp/amp52e.pdf Skilled Labour Migration fron Debeloping Countries: Study on South and Southern Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', Haron Bhorat eit al. 2002. Anternational Migration Porgramme, Anternational Labour Ouffice, Geneba.</ref>
{{Cidades mais populosas de la África de l Sul}}
=== Religion ===
[[Fexeiro:Graaff-Reinet GR3.jpg|thumb|upright|squierda|Eigreija an [[Graaff-Reinet]].]]
D'acuordo cul censo nacional de 2001, ls [[Cristandade|crestianos]] repersentában 79,7% de la populaçon de l paíç. Esso anclui crestianos zion (11,1%), [[Pentecostalismo|pentecostales]] ([[Mobimiento Carismático|carismáticos]]) (8,2%), [[Catolicismo|católicos romanos]] (7,1%), [[Metodismo|metodistas]] (6,8%), [[Eigreija Reformada Nerlandesa|houlandeses reformados]] (6,7%), [[Anglicanismo|anglicanos]] (3,8%); nembros d'outras eigreijas crestianas repersentában outros 36% de la populaçon. Ls [[Eislana|muçulmanos]] repersentan 1,5% de la populaçon, [[Hinduísmo|hindus]] cerca de 1,3%, i [[Judaísmo|judius]] 0,2%. 15,1% nun tenie qualquiera feliaçon relegiosa, 2,3% tenie outra religion i 1,4% nun stában specificados.<ref name=fatbook/><ref name="state.gob">{{cite web|url=http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2005/51496.htn|title=South Africa - Setion I. Religious Demography|publisher=U.S. Department of State|acessdate=2006-07-15}}</ref><ref>Fur la çcussion of Church membership statistics in South Africa please refer to Forster, D. "God's mission in our cuntext, heialing and trasforming respunses" in Forster, D and Bentley, W. ''Methodisn in Southern Africa: La celebration of Wesleyan Mission''. Kemton Park. AcadSA publishers (2008:97-98)</ref>
Eigreijas Andígenas Africanas éran ls maiores antre ls grupos crestianos. Acradita-se que muitas de las pessonas qu'alegórun tener nanhue afeliaçon cun qualquiera religion ourganizada, respeitan las [[Religiones tradecionales africanas|religiones tradecionales andígenas]]. Muitos pobos ténen práticas relegiosas [[Sincretismo|sincréticas]], cumbinando anfluéncias crestianas i andígenas.<ref name="DoS">[http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2006/71325.htn Department of State]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, USA.</ref>
Nun hai nanhue eibidéncia de que l [[Eislan|eislana]] tenga tenido cuntato culs pobos [[zulu]], [[swazi]] ó [[xhosa]] de la cuosta leste, antes de l'era colonial. Muitos sul-africanos muçulmanos son çcritos cumo mestiços, nomeadamente na porbíncia de [[Cabo Oucidental]], specialmente aqueilhes cujos ancestrales benirun cumo scrabos de l [[arquipélago andonésio]] (ls [[Malaio de l Cabo|malaios de l Cabo]]). Outros son çcritos cumo andianos, nomeadamente an [[KwaZulu-Natal]], ancluindo aqueilhes cujos antepassados benirun cumo comerciantes de l [[sul de la Ásia]]; eilhes ténen sido acumpanhados por outros pobos d'outras partes de la [[África]], assi cumo [[brancos]] ó [[negros]] naturalizados sul-africanos. Sul-africanos muçulmanos afirman que sue [[fé]] ye la [[religion]] que mais crece an cumberson ne l paíç.<ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor .com/2002/0110/p13s1-woaf.html|title=In South Africa, many blacks cumbert to Eislan}}</ref>
La populaçon [[Hinduísmo|hindu]] fui purmeiramente stablecida durante l período colonial británico, mas depuis las óndias d'eimigraçon de la [[Índia]], tamien ténen cuntribuíran pa l'oumiento dessa populaçon. La maiorie de ls Hindus son etnicamente de l Sul de la Ásia. Outras religiones minoritárias na África de l Sul son [[sikhismo]], l [[jaenismo]] i la [[Fé Bahá'í]].<ref name="state.gob"/>
=== Lénguas ===
{{Artigo percipal|Lénguas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa dominant language map.sbg|thumb|dreita|Mapa mostrando las percipales [[lénguas de la África de l Sul]].
{| width=100%
|-
| valign=top |
{{legenda|#8dd3c7|[[Léngua africáner|Africáner]]}}
{{legenda|#ffffb3|[[Léngua anglesa|Anglés]]}}
{{legenda|#bebada|[[Léngua ndeble|Ndeble]]}}
{{legenda|#fb8072|[[Léngua xhosa|Xhosa]]}}
{{legenda|#80b1d3|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
{{legenda|#fdb462|[[SeSotho de l norte]]}}
| valign=top |
{{legenda|#b3de69|[[SeSotho de l sul]]}}
{{legenda|#fcde5|[[Léngua tswana|Tswana]]}}
{{legenda|#bc80bd|[[Léngua swazi|Swazi]]}}
{{legenda|#cebc5|[[Léngua benda|Benda]]}}
{{legenda|#ffed6f|[[Léngua tsonga|Tsonga]]}}
{{legenda|#d0d0d0|Nanhue dominante}}
|}]]
La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]: [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. An númaro de lénguas ouficias, l paíç ye l terceiro, solo atrás de la [[Bolíbia]] i de la [[Índia]]. Anque todas las lénguas séren formalmente eiguales, alguas lénguas son faladas mais de l qu'outras. D'acuordo cul Censo Nacional de 2001, las trés lénguas mais faladas an casa son l zulu (23,8%), l xhosa (17,6%) i l'africáner (13,3%). Nun oustante l fato de que l'anglés ye reconhecida cumo la léngua de l comércio i de la ciéncia, sendo falada an casa por solo 8,2% de ls sul-africanos an 2001, ua percentaige inda menor de l qu'an 1996 (8,6%).<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref><ref name="Census2001"/>
L paíç tamien reconhece uito outros lénguas nó-oufeciales: [[Léngua fanagalo|fanagalo]], [[khwe]], [[Léngua lobedu|lobedu]], [[Léngua nama|nama]], [[Léngua ndeble de l norte|ndeble de l norte]], [[Léngua phuti|phuthi]], [[Lénguas khoisan|san]] i la [[léngua gestual sul-africana]]. Estas lénguas nó-oufeciales puoden ser outelizadas an detreminadas outelizaçones oufeciales an árias lemitadas, adonde fui detreminado qu'essas lénguas son predominantes. Inda assi, sues populaçones nun son seneficadamente grandes para eisigir l reconhecimiento nacional.
Muitas de las lénguas "nun oufeciales" de ls pobos [[san]] i [[khoikhoi]] possuen [[dialeto]]s regionales que se stenden an direçon al norte de la [[Namíbia]] i de [[Botsuana|Botswana]], para alhá d'outros lugares. Esses pobos, que son ua populaçon fesicamente çtinta d'outros africanos, ten sue própia eidantidade cultural cun base an sues sociadades de [[caçadores-coletores]]. Eilhes ténen sido marginalizados, an grande medida, i muitas de las sues lénguas.
Muitos sul-africanos brancos tamien falan outras lénguas ouropeias, tales cumo [[Léngua pertuesa|pertués]] (falado tamien por [[angola]]ne ls i [[Moçambique|moçambicanos]] negros), [[Léngua almana|alman]] i [[Lhéngua griega|griego]], ambora alguns asiáticos i andianos na África de l Sul falan lénguas asiáticas, cumo l [[Léngua tamil|tamil]], [[Léngua hindi|hindi]], [[léngua guzerate|guzerate]], [[Léngua urdu|urdu]] i [[Léngua telugu|telugu]]. L [[Lhéngua francesa|francés]] ye inda falada puls franceses sul-africanos, specialmente an lugares cumo la ''[[Franschhoek]]'', adonde eisisten muitos sul-africanos d'ourige francesa.
=== Cumposiçon étnica ===
L ''Statistics South Africa'' define cinco catadories raciales pulas quales las pessonas puoden se classeficar ne l censo. Las stimatibas de l censo de 2011 para estas catadories fui [[negros]] africanos cun 79,2%, [[brancos]] cun 8,9%, ''[[coloured]]'' (mestiço) cun 8,9%, andiano ó asiático cun 2,5% i outros/nun specificado cun 0,5%. L purmeiro censo na África de l Sul, feito an 1911, mostrou que ls brancos repersentában 22% de la populaçon; esse númaro caiu para 16% de la populaçon an 1980.<ref>{{Cite book | outhor = Study Commission on U.S. Policy toward Southern Africa (U.S.) | title = South Africa: eiquipa running out: the report of the Study Commission on U.S. Policy Toward Southern Africa | url = http://books.gogle .com/books?id=sq43lnbklEUC&pg=PA42 | publisher = University of California Press | year = 1981 | page = 42 | isbn = 0-520-04547-5 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:South Africa dominant population group map.sbg|thumb|dreita|Grupos populacionales dominantes na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#fb8072|Africanos negros}}
{{legenda|#8dd3c7|''Coloured'' (multirraciales)}}
{{legenda|#80b1d3|Andianos ó asiáticos}}
{{legenda|#ffffb3|Brancos}}
{{legenda|#bebada|Nanhun dominante}}
{{debedir an colunas fin}}]]
De loinge, la maior parte de la própia populaçon ye classeficada cumo "africana" ó "negra", mas esse grupo populacional nun ye culturalmente i/ó lenguisticamente homogéneo. Ls percipales grupos étnicos negros ancluen ls [[zulus]], [[xhosas]], [[basothos]] (basotho de l sul), [[SeSotho de l norte|bapedi]] (basotho de l norte), [[Benda (África de l Sul)|bendas]], [[tswanas]], [[tsongas]], [[suázis]] i [[ndeble]]s, ls quales falan las [[lénguas bantu]].
La populaçon ''[[coloured]]'' (multirraciales) stá cuncentrada percipalmente na region de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i ben dua cumbinaçon d'ouriges étnicas, cumo ls [[brancos]], [[khoi]]s, [[san]]s, [[griqua]]s, [[chineses]] i [[malaios]].<ref name="khenr">{{cite book|outhor=Kristin Heinrard|title=Minority Protetion in Post-Apartheid South Africa: Houman Rights, Minority Rights, and Self-Detremination|url=http://books.gogle .com/books?id=HOA6qPDtjOAC&pg=PA43|year=2002|publisher=Grenwod Publishing Group|isbn=978-0-275-97353-7|page=43}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls sul-africanos brancos son percipalmente çcendentes de [[houlandeses]], [[almanes]], [[franceses]] [[huguenote]]s, [[británicos]] i outros quelonos [[ouropeus]] i [[judius]].<ref name="khenr"/><ref name="lbr">{{cite book|outhor1=James L. Gibson|outhor2=Amanda Gouws|title=Obercoming Antolerance in South Africa: Spurments in Democratic Persuasion|url=http://books.gogle .com/books?id=zJZ3_bD_EIQC&pg=PA36|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-67515-4|page=36}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cultural i lenguisticamente, eilhes son debedidos an [[africánder]]s, que falan [[africáner]], i ls grupos de brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. La populaçon branca ten diminuído, debido a la baixa [[taxa de natalidade]] i a la [[eimigraçon]]; antre ls fatores qu'anfluen na decison dessa populaçon d'eimigrar, muitos citan l'eilebada taxa de [[criminalidade]] i las políticas de [[açon afirmatiba]] de l gobierno.<ref name="Unisa">{{cite web|url=http://www.unisa.ac.za/default.asp?Cmd=BiewContent&CuntentID=13537 |title=the new great trek- the story of south africa's white sodus |publisher=Unisa.ac.za |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref><ref name="Quen's U">{{cite web|outhor=User2 |url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy23.htn |title=Policy Series |publisher=Quensu.ca |date=7 d'outubre de 1997 |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Zde 1994, aprossimadamente 440 mil sul-africanos brancos eimigrórun permanentemente de l paíç.<ref name=StatsSAPopulation2010>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022010.pdf|title=Midyear population stimates: 2010|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 de júlio de 2010}}</ref> Anque de ls eilebados nibles d'eimigraçon, alguns eimigrantes ouropeus se anstalórun ne l paíç nesse período. Até 2005, stima-se que 212 mil cidadanos británicos stában residindo na África de l Sul. Até 2011, esse númaro puode tener crecido para 500 mil.<ref>{{cite web|title=Britones lebing in SA to enjoy royal wedding|url=http://wayback.archibe.org/web/20120121075711/http://www.eyewitnessnews.co.za/articleprog.aspx?id=64734 | publisher=Eyewitness News|date =28 d'abril de 2011}}</ref> Alguns [[Zimbábue|zimbabuanos]] brancos eimigrórun pa la África de l Sul. Alguns de ls nembros mais nostálgicos de la quemunidade son coincidos na cultura popular cumo "''Whenwes''", por causa de la frase ''when we were in Rhodesie''... ({{lang-t|''quando stábamos na Rodésia''...}}), qu'eilhes questuman dezir al relembrar sues bidas na antiga [[Rodésia]].<ref name="New Anternationalist">{{cite web|url=http://www.newint.org/issue155/briefly.htn|title=Rhodie oldies|year=1985|acessdate=29 d'outubre de 2007|work=[[New Anternationalist]]}}</ref>
La populaçon [[Andianos|andiana]] chegou a la África de l Sul cumo trabalhadores cuntratados para trabalhar nas plantaçones d'açúcar an [[KwaZulu-Natal|Natal]] ne l final de l seclo XIX i ampeço de l seclo XX.<ref name="khenr"/> Eilhes benirun de defrentes partes de l [[subcontinente andiano]], seguian religiones defrentes i falában lénguas çtintas.<ref name="khenr"/> Un grabe çtúrbio antre andianos i zulus eclodiu an 1949 na cidade de [[Durban]].<ref>{{cite web|url=http://www .ptheindianstar .com/andex.php?uan=5786 |title=Current Africa race riots like 1949 anti-Andian riots: menister |publisher=Theindianstar .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Eesiste tamien un grupo seneficatibo de sul-africanos [[chineses]] (cerca de 100 mil pessonas) i [[bietnamitas]] (cerca de 50 mil pessonas). An 2008, l Superior Tribunal de Pretória determinou que ls sul-africanos chineses que chegórun al paíç antes de 1994 debian ser reclassificados cumo ''mestiços''. Cumo resultado desta decison, cerca de 12 a 15 mil<ref>{{cite web|last=Conason |first=Joe |url=http://www.salon .com/tech/htww/2008/06/19/chinese_declared_black/ |title=Chinese declared black |publisher=Salon .com |date=19 de júnio de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> de ls cidadanos etnicamente chineses que chegórun antes de 1994 (l que repersenta de 3% a 5% de l total de la populaçon chinesa ne l paíç), será capaç de se beneficiar de políticas d'eigualdade racial de l gobierno.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article4168245.ece We agre that you are black, South African court tells Chinese], The Eiquipas</ref>
=== Porblemas sócio-eiquenómicos ===
{{Artigo percipal|Criminalidade na África de l Sul|Cunflitos xenófobos na África de l Sul an 2008}}
[[Fexeiro:Soweto township.jpg|thumb|squierda|[[Vairro de lata]] an [[Soweto]], [[Joanesburgo]].]]
Segundo ua pesquisa pa l período 1998-2000 eilaborada pula [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]]s i an purmeiro para [[assalto]]s i [[stupro]]s ''[[per capita]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1|title=NationMaster: South African Crime Statistics}}</ref> Las statísticas oufeciales mostran que 52 pessonas son assassinadas todos ls dies na África de l Sul.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article6818096.ece Persecuted white South African Brandon Huntley made anternational race refuge]. Eiquipas Online. Setember 3, 2009.</ref> L númaro relatado de stupros por anho ye de 55.000<ref>[http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1674391,00.html?xid=fed-cnn-topics Behind South Africa's Reggae Murder]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Eiquipa. Otober 22, 2007.</ref> i stima-se que 500 mil stupros son cometidos anualmente ne l paíç.<ref>"[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=84909 SOUTH AFRICA: One in four men rape]". [[IRIN]] Africa. June 18, 2009.</ref> L total de crimes ''per capita'' ye l 10º antre ls 60 países ne l cunjunto de dados.
L stupro ye un porblema quemun na África de l Sul, nua pesquisa de 2009 un an cada quatro homes sul-africanos admitiran tener stuprado alguien.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8107039.stn | work=BBC News | title=South African rape surbey shock | date=2009-06-18 | acessdate=2010-05-23}}</ref> Un an cada trés de las 4.000 mulhieres anquiridas pula Quemunidade de la Anformaçon, Capacitaçon i Trasparéncia dixe que tenie sido biolada ne l'anho passado.<ref name=bbc1>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/258446.stn |title=South Africa’s rape shock |publisher=BBC News |date=1999-01-19 |acessdate=2010-05-30}}</ref> La África de l Sul ten ua de las maiores ancidéncias de stupros de ninos i bebés ne l mundo.<ref name=eiquipa>{{cite web|last=Perry |first=Alex |url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1680715,00.html?xid=fed-yaho-full-world |title=Ouprah scandal rocks South Africa |publisher=Eiquipa .com |date=2007-11-05 |acessdate=2010-05-30}}</ref> Nun liebantamiento rializado antre 1.500 ninos scolares ne l ''[[township]]'' de [[Soweto]], un quarto de todos ls ninos antrebistados dezírun que "''jackrolling''", un termo para stupro an grupo, era algo dibertido.<ref name=bbc1/>
La classe média de l paíç busca sigurança an [[Cundomínio cerrado|cundomínios cerrados]]. Muitos [[eimigrante]]s de la África de l Sul tamien afirman que l crime fui un grande motibador para eilhes saíren de l paíç. L crime contra la quemunidade agrícola cuntina a ser un grande porblema.<ref>{{cite news|url=http://www .ptimesonline.co.uk/tol/life_and_style/article694534.ece|title=Farms of fear|publisher=The Eiquipas Online|date=2 April 2006 | location=London | acessdate=2010-05-23}}</ref> Outro porblema anfrentado pul paíç ye la fuorte [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade social i eiquenómica]]; las cidades sul-africanas [[Buffalo City]], [[Johannesburgo]] i [[Ekurhuleni Municipalidade Metropolitana|Ekurhuleni]] fúrun apuntadas cumo las mais zeiguales de l mundo, segundo relatório de la [[ONU]] dibulgado an 2010.<ref name="onu">[http://g1.globo .com/Noticias/Riu/0,,MUL1536525-5606,00-QUATRO+CAPITAIS+BRASILEIRAS+ESTAO+ENTRE+AS+MAIS+DESIGUAIS+DO+MUNDO+DIZ+ONU.html Quatro capitales brasileiras stan antre las mais zeiguales de l mundo, diç ONU] - ''[[G1]]'', 19 de márcio de 2010 (bejitado an 19-3-2010)</ref>
== Política ==
{{Artigo percipal|Política de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Uniegebou.jpg|thumb|''[[Union Buildings]]'' ye la residéncia oufecial i l gabinete de l [[persidente de la república]] de la África de l Sul, localizado na capital admenistratiba de l paíç, [[Pretória]].]]
La África de l Sul ten trés [[Capital|capitales]]: [[Cidade de l Cabo]], la maior de las trés, ye la capital legislatiba; [[Pretória]] ye la capital admenistratiba i [[Bloemfontein]] ye la capital judiciária. África de l Sul ten un [[parlamiento]] [[bicameral]]: l Cunseilho Nacional de Porbíncias ([[cámara alta]]), ten 90 nembros, anquanto la Assemblé Nacional ([[cámara baixa]]) ten 400 nembros.
Ls nembros de la Cámara de ls Deputados son eileitos nua base populacional por [[repersentaçon proporcional]]: metade de ls nembros son eileitos por listas nacionales i l'outra metade son eileitos an listas probinciales. dieç nembros son eileitos para repersentar cada porbíncia ne l Cunseilho Nacional de las Porbíncias, andependientemente de la populaçon de la porbíncia. Eileiçones para ambas las cámaras son rializadas la cada cinco anhos. L gobierno ye formado na casa mais baixa, i l líder de l partido maioritairo na Assemblé Nacional ye l [[Persidente de la África de l Sul|persidente]].
Zde la fin de l ''apartheid'' an 1994, la política sul-africana ten sido dominado pul [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que fui l partido dominante, cun 60-70% de ls botos. L percipal adbersairo de l gobierno de l ANC ye l partido de la [[Aliança Democrática (África de l Sul)|Aliança Democrática]], que recebiu 16,7% de ls botos na eileiçon de 2009 i 14,8% nas eileiçones de 2006.
[[Fexeiro:Houses of Parliament Entrance.jpg|thumb|squierda|[[Parlamiento de la África de l Sul]] na [[Cidade de l Cabo]], la capital legislatiba.]]
L partido antes dominante, l Nuobo Partido Nacional, qu'antroduziu l ''apartheid'' atrabeç de l sou predecessor, l Partido Nacional, outou por se fundir cul ANC, an 9 d'abril de 2005. Outros grandes partidos políticos repersentados ne l Parlamiento son l [[Cungresso de l Pobo]], que se separou de l ANC i ganhou 7,4% de ls botos an 2009 i l [[Partido de la Libardade Ankatha]], que repersenta percipalmente ls eileitores [[zulu]]s i que tubo 4,6% de ls botos nas eileiçones de 2009.
Zde 2004, l paíç tubo muitos miles de protestos populares, alguns biolentos, tornando-se, d'acuordo cun un académico, l ''"paíç mais rico an protesto ne l mundo"''.<ref>{{cite web|url=http://abahlali.org/node/1898|title=Article by Eimran Bucus in the Mercury newspaper}}</ref> Muitos destes protestos ténen sido ourganizados a partir de las crecentes [[bairro de lata]]s que circundan las cidades sul-africanas.
An 2008, la África de l Sul fui classeficada na 5ª antre 48 países de la África [[susaariana]] pul Índice Ibrahin de Gobernança Africana. La África de l Sul tubo buns resultados nas catadories de Stado de Dreito, Trasparéncia i Corrupçon i Participaçon i Dreitos Houmanos, mas fui perdiu puntos pul sou zampenho relatibamente pobre an Salude i Sigurança. L Índice Ibrahin ye ua medida global de gobernança africana, cun base nua série de bariables que refleten l sucesso cun que ls gobiernos antregan benes políticos eissenciales als sous cidadanos.<ref>[http://www.moibrahimfoundation.org Mo Ibrahin Foundation]. Retriebed 2010-01-11.</ref>
{{limpar}}
=== Lei ===
{{Mais anformaçones|Criminalidade na África de l Sul}}
[[Fexeiro:Jozi 2012 05 22 1504 (7411284758).jpg|thumb|Anterior de la Corte Custitucional de la África de l Sul, an Joanesburgo.]]
Las percipales fuontes de las leis sul-africanas son l dreito mercantil romano-houlandés i l dreito pessonal baseado ne l [[Common law|dreito quemun anglés]], cumo las amportaçones d'assentamientos houlandes i de l [[colonialismo británico]].<ref>{{cite web|url=http://0-www.llrx .com.annopac.up.ac.za:80/features/southafrica.htn|title=Researching South African Law|acessdate=2008-06-23|outhor=Pamela Snyman and Amanda Barratt|date=2002-10-02|publisher=[http://www.llrx.comLaw Library Resource Xchange]}}</ref> La purmeira lei ouropeia na África de l Sul fui trazida pula [[Cumpanha de las Índias Ourientales Houlandesas]] i ye chamada de dreito romano-nerlandés. Fui amportado antes de la [[Codificaçon jurídica|codificaçon de l dreito]] ouropeu ne l Código Napoleónico i ye cumparable an muitos aspetos, la lei scocesa. Este fui seguido, ne l seclo XIX pul dreito anglés, tanto quemun quanto legal. A partir de 1910 cula unificaçon, la África de l Sul tenie sou própio parlamiento, qu'aprobórun leis specíficas pa la África de l Sul. Durante ls anhos de l ''[[apartheid]]'', la cena política de l paíç fui dominado por figuras cumo [[Valthazar Johannes Borster|B. J. Borster]] i [[Pieter Willen Botha|P. W. Botha]], bien cumo nembros de l'ouposiçon, cumo Harry Schwarç, Joe Slobo i [[Heilen Suzman]].
L sistema judicial ye cumpuosto por tribunales de magistrados, que tratan de causos criminales i cibles menores menores, ls Tribunales Superiores, que son tribunales de cumpeténcia genérica para árias specíficas, l Supremo Tribunal de Recurso, que ye la mais alta corte custitucional an todas ls temas; i l Tribunal Custitucional, que cuida solo de las questones custitucionales.
D'acuordo cun ua pesquisa rializada pa l período de 1998-2000 i cumpilada pulas [[Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]] i an purmeiro an [[assalto]]s i [[stupro]]s ''per capita'' antre todos ls países pesquisados.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1 |title=South African Crime statistics |publisher=NationMaster |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Cerca de 50 assassinatos son cometidos todos ls dies ne l paíç.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/8668615.stn |title=How dangerous is South Africa? |publisher=BBC News |date=17 de maio de 2010}}</ref> Até márcio de 2009, houbo {{formatnun:18148}} assassinatos ne l paíç, anquanto l [[Reino Ounido]] registrou 662 ne l mesmo período.<ref>{{cite news|url=http://www .ptelegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/southafrica/8222469/South-African-serial-killer-cumbited-of-13-murders.html |title=South African serial killer cumbited of 13 murders |publisher= ''The Daily Telegraph'' |date=23 de dezembre de 2010}}</ref> L'andústria de la sigurança pribada na África de l Sul ye la maior de l mundo,<ref>{{cite web|title=South Africa has world’s largest pribate security andustry; neds regulation - Mthethwa|url=http://www.defenceweb.co.za/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=28306&Itemid=116|publisher=DefenceWeb|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref> cun cerca de nuobe mil ampresas cadastradas i 400 mil siguranças particulares atibos registrados, mais de l que la polícia i l'eisército sul-africanos juntos.<ref>{{cite web|title=Bigger than the army: South Africa's pribate security forces|url=http://eidition.cnn .com/2013/02/08/business/south-africa-pribate-security|publisher=CNN .com|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref>
=== Fuorças armadas ===
{{Artigo percipal|Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:USS Forrest Sherman (DDG-98) Chetah.jpg|thumb|squierda|Caça sul-africano [[Atlas Chetah]] rializa un treinamiento cul [[Cuntratorpedeiro|çtróier]] norte-amaricano [[USS Forrest Sherman]] na [[Cidade de l Cabo]], an 2007.]]
La [[Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul]] (SANDF) fui criada an 1994,<ref name="custitution-1993-224">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/documents/custitution/93cones.htn#SECTION224|title=Custitution of the Republic of South Africa At 200 of 1993 (Setion 224)|acessdate=2008-06-23|year=1993|publisher=South African Gobernment}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.issafrica.org/Pus/ASR/6No2/BanStade.html|title=Rationalisation in the SANDF: The Next Challenge|acessdate=2008-06-23|year=1997|outhor=Col L B ban Stade, Senior Staff Oufficer Rationalisation, SANDF|publisher=Anstitute fur Security Studies }}</ref> cumo ua fuorça boluntária cumpuosta pula antiga ''[[South African Defence Force]]'', las fuorças de ls grupos nacionalistas africanos (''[[Umkhonto we Sizwe]]'' i Eisército de Libertaçon de l Pobo Azanian), i las fuorças de defesa antigo [[Bantuston]].<ref name="custitution-1993-224"/> L SANDF ye subdebidido an quatro galhos, l [[Eisército de la África de l Sul|eisército]], la [[Fuorça Aérea de la África de l Sul|fuorça aérea]], la [[Marina de la África de l Sul|marina]] i l Serbício Médico Sul-Africano.<ref name="at-42-2002">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/gazette/ats/2002/a42-02.pdf|title=Defence At 42 of 2002|acessdate=2008-06-23|outhor=|date=2003-02-12|publisher=South African Gobernment|page=18}}</ref> Ne ls radadeiros anhos, la SANDF se tornou ua grande fuorça de paç ne l [[África|cuntinente africano]],<ref name="dod-sep2005">{{cite web|url=http://www.dod.mil.za/media/media2005/sep/medie_statements5sep2005.htn|title=Address by the Menister of Defence at la medie breakfast at Defence Heiadquarters, Negroria|acessdate=2008-06-23|outhor=Mosiuoa Lekota|date=2005-09-05|publisher=Department of Defence}}</ref> i stubo ambolbido an ouparaçones ne l [[Lesoto]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]],<ref name="dod-sep2005"/> ne l [[Burundi]],<ref name="dod-sep2005"/> antre outros. Ten tamien participado cumo parte de las fuorças de paç multinacional de la ONU.
La África de l Sul ye l único paíç africano que cunseguiu zambolber cun sucesso [[armas nucleares]]. I tornou-se l purmeiro paíç cun poder nuclear (seguido pula [[Ucránia]]), la çmontar i renunciar boluntariamente al sou porgrama ne l porcesso d'assinatura de l [[Tratado de Nun Proliferaçon de Armas Nucleares]] (TNP), an 1991.<ref name="fas-ocp27"/> L paíç zambolbiu un porgrama d'armas nucleares na década de 1970.<ref name="fas-ocp27">{{cite web|url=http://www.fas.org/nuke/guide/rsa/nuke/ocp27.htn|title=Out of (South) Africa: Negroria's Nuclear Weapones Sperience|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Lieutenant Colonel Roy I. Horton III (BS, Eiletrical Anginering; MS, Strategic Antelligence)|year=1999|month=Otober|publisher=USAF Anstitute fur National Security Studies}}</ref> D'acuordo cul ex-persidente sul-africano [[F. W. de Klerk]], la decison de custruir ua "dissuason nuclear" fui tomada "yá an 1974 nun cuntesto dua amenaça spansionista sobiética".<ref name="South Africa comes clean">[http://books.gogle .com/books?id=YwAAAAAMBAJ&printsec=fruntcober "South Africa comes clean"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Maio de 1993, pp. 3,4</ref> La África de l Sul puode tener rializado un teste nuclear subre l [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] an 1979,<ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchib/NSAEBB/NSAEBB190/01.pdf|format=PDF|title=South Atlantic Nuclear Eibent (National Security Council, Memorandun)|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Christine Dodson|date=22 d'outubre de 1979|publisher=George Washington University under Fredon of Anformation At Request}}</ref> anque Klerk afirmar que l paíç "nunca habie rializado un teste nuclear clandestino".<ref name="South Africa comes clean"/> Seis çpositibos nucleares fúrun cuncluídos antre 1980 i 1990, mas todos fúrun çtruídos antes de la África de l Sul assinar l TNP an 1991.<ref name="South Africa comes clean"/>
=== Relaçones anternacionales ===
{{aneixo|Missones diplomáticas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:BRICS leaders 2012.jpg|thumb|dreita|[[Dilma Rousseff]] ([[Brasil]]), [[Vladimir Putin]] ([[Rússia]]), [[Manmohan Singh]] ([[Índia]]), [[Hu Jintao]] ([[República Popular de la China|China]]) i [[Jacob Zuma]] (África de l Sul) durante ancuontro de ls líderes de l [[BRICS]] an 2012.]]
Anquanto era la [[Ounion Sul-Africana]], l paíç fui l nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU). L'anton purmeiro-menistro sul-africano, [[Jan Smuts]], screbiu l preámbulo de la [[Carta de las Naciones Ounidas]].<ref name = "gilderslebe">{{cite journal |url=http://www.columbia.edu/cu/alumni/Magazine/Summer2001/Gilderslebe.html |title=Birgenia Gilderslebe: Oupening the Gates (Libing Legacies) |outhor=Rosalind Rosenberg |month = Summer | year =2001 |work=Columbia Magazine }}</ref><ref name="Schlesinger">{{cite book |outhor=Schlesinger, Stephen I. |title=At of Creation: The Founding of the United Nationes: La Story of Superpowers, Secret Agents, Wartime Allies and Enemies, and Their Quest fur la Peaceful World |publisher=Westbiew, Perseus Books Group |location=Cambridge, Massachusetts |year=2004 |pages=236–7 |isbn=0-8133-3275-3 |oclc= }}</ref> L paíç ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] (UA), i ten la maior eiquenomie de todos ls nembros dessa ourganizaçon. La África de l Sul tamien ye un nembro fundador de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), de la UA. L paíç ten zampenhado un papel fundamental cumo mediador de cunflitos antre naciones africanas na radadeira década, cumo ne l [[Burundi]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], nas [[Quemores]] i ne l [[Zimbabué|Zimbabwe]]. Passado la fin de l regime de l ''[[apartheid]]'', la África de l Sul fui readmitida na [[Commonwealth|''Commonwealth'' británica]]. L paíç ye un nembro de l [[Grupo de ls 77]] i presidiu l'ourganizaçon an 2006. La África de l Sul tamien ye nembro de la [[Quemunidade pa l Zambolbimiento de la África Austral]] (SADC), de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de l [[Tratado de la Antártida]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]] i de l [[G8+5]].
L persidente sul-africano [[Jacob Zuma]] i l'ex-persidente chinés, [[Hu Jintao]], atualizórun ls laços bilaterales antre ls dous países an 24 d'agosto de 2010, quando fui assinado l Acuordo de Pequin, qu'antecipou l'eilebaçon de la "parcerie stratégica" de la África de l Sul cula China para ua "parcerie estratégica global" an temas eiquenómicos i políticos, cumo l reforço de l'antercámbio antre ls respetibas partes gobernantes i legisladores.<ref>[http://capetown.china-cunsulate.org/ang/gdxw/t726883.htn China, South Africa upgrade relationes to "cumprehensibe strategic partnership"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Xinhua News Agency, 24 d'agosto de 2010</ref><ref>''"New era las South Africa joines BRICS"'', [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-080411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 11 d'abril de 2011</ref> An abril de 2011, la África de l Sul antrou ouficialmente pa l grupo de países [[BRICS]] ([[Brasil]]-[[Rússia]]-[[Índia]]-[[China]]), eidantificado pul persidente Zuma cumo ls maiores parceiros comerciales de l paíç i tamien cumo ls maiores parceiros comerciales de la África cumo un to. Zuma afirmou que ls países nembros de l BRICS tamien eirien trabalhar de forma cordenada atrabeç de la ONU, de l Grupo de ls Binte (G20) i de l [[Fórun de Diálogo Índia-Brasil-África de l Sul]] (IBAS).<ref>''"SA brings 'unique attributes' to BRICS"'' [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-140411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 14 d'abril de 2011</ref>
== Subdebisones ==
{{Artigo percipal|[[Porbíncias de la África de l Sul]]}}
La África de l Sul ancontra-se debedida an nuobe porbíncias zde [[1994]]. La tabela seguinte andica, para cada ua de las nuobe porbíncias, l sou código oufecial [[ISO 3166-2]]:ZA, l nome an [[Léngua pertuesa|pertués]], [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africáner|africáner]], i la capital.
{| {{prettytable}}
! Código<br />ISO !! Pertués !! ''Anglés'' !! ''Africáner'' !! Capital
|-
| ZA-WC || [[Cabo Oucidental]] || ''Western Cape'' || ''Wes-Kaap'' || [[Cidade de l Cabo]]
|-
| ZA-EC || [[Cabo Ouriental]] || ''Eastern Cape'' || ''Oos-Kaap'' || [[Bisho]]
|-
| ZA-NC || [[Cabo Setentrional]] || ''Northern Cape'' || ''Nord-Kaap'' || [[Kimberley (Cabo Setentrional)|Kimberley]]
|-
| ZA-FS || [[Stado Libre]] || ''Fre State'' || ''Brystaat'' || [[Bloemfontein]]
|-
| ZA-GT || [[Gauteng]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Joanesburgo]]
|-
| ZA-NL || [[Kwazulu-Natal]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Pietermaritzburg]]
|-
| ZA-LP || [[Porbíncia de l Limpopo|Limpopo]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Polokwane]]
|-
| ZA-MP || [[Mpumalanga]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Nelspruit]]
|-
| ZA-NW || [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]] || ''North-West'' || ''Nord-Wes'' || [[Mafikeng]]
|}
Las porbíncias ancontran-se debedidas an [[Munecípios metros de la África de l Sul|munecípios metros]] i [[Çtritos municipales de la África de l Sul|çtritos municipales]]; estes radadeiros ancontran-se subdebididos an [[Munecípios locales de la África de l Sul|munecípios locales]] i [[zonas de geston çtrital]]. La delimitaçon de ls munecípios ancontra-se anscrita na [[Custituiçon]], antoce cada altaraçon amplica ua [[emenda custitucional|emenda]]; la radadeira acunteciu an abril de [[2006]].
{{limpar}}
== Eiquenomie ==
{{Artigo percipal|Eiquenomie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Johannesburg Stock Schange.jpg|thumb|squierda|upright|La [[Bolsa de Balores de Joanesburgo]] ye la maior [[bolsa de balores]] de l [[África|cuntinente africano]].]]
Pula classeficaçon de la [[ONU]] la África de l Sul ye un paíç de renda média, cun ua ouferta abundante de recursos, cun bien zambolbidos setores financeiro, jurídico, de quemunicaçones, einergie i trasportes, ua [[bolsa de balores]] que stá antre las binte melhores de l mundo, i ua moderna anfra-strutura d'apoio a ua çtribuiçon eficiente de las mercadorias a grandes centros ourbanos an to la region. La África de l Sul acupa 32ª posiçon ne l mundo an tenermos de [[PIB]] ([[PPC]]), d'acuordo cun dados de 2009. La sue antegraçon na eiquenomie ye mui fuorte i custitui ua base eissencial pa l sou zambolbimiento.<ref>Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Centro de Studos Africanos & Gerpress, 2011, ISBN 978-989-96094-6-4</ref>
L zambolbimiento abançado de l paíç stá inda assi cuncentrado an torno de quatro árias: [[Cidade de l Cabo]], [[Port Eilizabeth]], [[Durban]] i [[Pretória]]/[[Johannesburg]]. Fura destes quatro centros eiquenómicos, l zambolbimiento ye lemitado i la [[pobreza]] inda ye prebalente, anque de ls sfuorços de l gobierno. Por cunseguinte, la grande maiorie de sul-africanos son pobres. Inda assi, ls percipales zonas marginales ténen spurmentado un crecimiento rápido ne ls radadeiros tiempos. Essas árias ancluen [[Mossel Bay]] para Plettenberg Bay; ária de [[Rustenburg]], ária de [[Nelspruit]], [[Bloemfontein]], Cape West Coast i l Litoral Norte de [[KwaZulu-Natal]]. L [[zamprego]] ye stremamente eilebado i la [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade de renda]] ye aprossimadamente eigual a la de l [[Brasil]] - residindo ua de las rezones mais salientes ne l fato de buona parte de las ampresas amportantes séren capital-antensibas, nun trabalho antensibas. Durante l período de 1995-2003, l númaro d'ampregos formales diminuiu i l [[Eiquenomie anformal|amprego anformal]] oumentou, l zamprego global se agrabou.<ref name="sach3">{{cite web|url=http://eimf.org/sternal/pus/nft/2006/soafrica/ang/pasoafr/sach3.pdf|title=Post-Apartheid South Africa: the First Ten Years - Unemployment and the Labor Market|publisher=IMF}}</ref>
L rendimiento médio domiceliar sul-africano diminuiu cunsidrabelmente antre 1995 i 2000. Quanto a la zeigualdade racial, l ''Statistics South Africa'' anformou que, an 1995, l'agregado fameliar médio branco ganhou quatro bezes mais de l qu'ua família média negra. An 2000, la família média branca ganhou seis bezes mais de l que l'agregado fameliar médio negro.<ref>[http://0-www.sarpn.org.za.annopac.up.ac.za:80/documents/d0000164/page1.php SARPN - South Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at www.sarpn.org.za</ref> Las políticas de [[açon afirmatiba]] pa l'eigualdade racial ténen stimulado un oumiento na riqueza eiquenómica de ls [[negros]] i l nacimiento dua eimergente classe média negra.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=261345&area=/breaking_news/breaking_news__business/|title=Black middle class bosts car sales in South Africa: Carta eiletrónica & Guardian Online}}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/22/southafrica.features Race against eiquipa]. The Ouserber. January 22, 2006.</ref> Outros porblemas son la [[criminalidade]], la [[corrupçon]] i la [[eipidemia]] de [[HIB]]/[[SIDA]]. La África de l Sul sofre cun carga relatibamente pesada regulaçon global, cumparada als [[países zambolbidos]]. La propiadade i l'anterferéncia statal ampone barreiras a l'antrada an muitas árias.<ref name="assessment2008">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/11/0,3343,en_2649_33733_40977483_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008|publisher=OECD}}</ref> Regulamentaçones trabalhistas restritibas ténen cuntribuído pa l mal-star de l zampregado.<ref name="sach3"/>
[[Fexeiro:Johannesburg CBD.jpg|thumb|dreita|[[Joanesburgo]], la [[cidade]] mais rica de l paíç, porduç 33% de l [[perduto anterno bruto]] (PIB) de la África de l Sul i 10% de l PIB de l [[África|cuntinente africano]].]]
L gobierno de 1994 heirdou ua eiquenomie minada por longos anhos de cunflito anterno i por sançones sternas. L gobierno abstebe-se de recorrer al populismo eiquenómico. La [[anflaçon]] fui derrubada, las finanças públicas stában stabelizados i alguns capitales strangeiros fúrun atraídos.<ref name="assessment2008-2">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/63/0,3343,en_2649_34577_40981951_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008: Achiebing Acelerated and Shared Growth fur South Africa|publisher=OECD}}</ref> Inda assi, l crecimiento fui inda baixo.<ref name="assessment2008-2"/> Ne l'ampeço de 2000, l'anton Persidente [[Thabo Mbeki]] prometiu promober l crecimiento eiquenómico i l'ambestimiento strangeiro atrabeç de l relaxamiento de leis trabalhistas restritibas, acelerando l ritmo de [[pribatizaçon]] i l corte de gastos gobernamentales znecessairos. Sues políticas anfrentan fuorte ouposiçon de ls [[sindicato]]s. De 2004 an delantre l crecimiento eiquenómico oumentou seneficatibamente, assi cumo la formaçon d'amprego i oumiento de capital.<ref name="assessment2008-2"/>
África de l Sul ye l maior perdutor i cunsumidor d'einergie ne l [[cuntinente africano]]. La África de l Sul ye un çtino turístico popular, i ua cantidade sustancial de receita ben de l [[turismo]].<ref>{{cite web|url=http://www.ambestec .com/NR/rdonlyres/13AEE8DD-1266-420D-B7BE-DCF92C12967F/4035/TourismUpdateOtober2005.pdf|title=SA Eiquenomic Research - Tourisn Update|acessdate=2008-06-23|year=2005|month=Otober|publisher=[http://www.ambestec .com/ Ambestec]|format=PDF}}</ref> Antre las percipales atraçones son la cultura bariada i pitoresca, la reserbas de caça i ls [[binos]] locales.
La [[Rand|Rand Sul-Africano]] (ZAR), ye la moeda eimergente mais atibamente negociada ne l mundo. El se juntou a un clube d'elite de las moedas, l ''Cuntinous linked settlement'' (CLS), adonde trasaçones de [[cámbio]] son liquidadas eimediatamente, diminuindo ls riscos de trasaçones atrabeç de [[fusos horairos]]. L rand era la moeda cun melhor zampenho contra l [[dólar de ls Stados Ounidos]] (USD) antre 2002 i 2005, segundo la ''[[Blomberg]] Moeda Scorecard''.
[[Fexeiro:Graaff Fruit-Ceres packing.jpg|thumb|dreita|Ampregados ampacotando [[pera]]s para sportaçon nua fábrica ne l Bal de Ceres, ne l [[Cabo Oucidental]].]]
La bolatelidade de l rand ten afetado l'atebidade eiquenómica, la queda acentuada an 2001 i l'atingimiento dun mínimo stórico de 13,85 rands al dólar, probocou miedos d'anflaçon i fizo cun que l Banco Central a oumentar las [[taxas de juros]]. L rand zde anton ten se recuperado, negociado a 7,77 ZAR al dólar an de febreiro de 2010. Inda assi, cumo ls sportadores stan sob presson cunsidrable a partir dua fuorte moeda nacional, muitos peden l'anterbençon de l gobierno para ajudar a amerosar l rand.
[[Refugiados]] de países pobres bezinos ancluen muitos eimigrantes probenientes de la [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Moçambique]], [[Zimbabué|Zimbabwe]], [[Malaui|Malawi]] i outros, que repersentan ua grande parcela de l [[Eiquenomie anformal|setor anformal]]. Cun eilebados nibles de [[zamprego]] antre ls pobres sul-africanos, la [[Xenofobie|xenofobia]] ye prebalente i muitas pessonas nacidas na África de l Sul se senten ressentidos culs eimigrantes que son bistos cumo pessonas que priban la populaçon natiba de postos de trabalho, un sentimiento que ten tenido credibelidade pul fato de que muitos ampregadores Sul Africano ténen ampregado ls migrantes d'outros países para salairos mais baixos de l que ls cidadanos sul-africanos, specialmente na [[custruçon cebil]], [[turismo]], [[agricultura]] i [[andústria]]s de serbícios domésticos. Ls [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]] son tamien fuortemente ambolbidos ne l comércio anformal.<ref>{{cite web|url=http://0-www.iss.co.za.annopac.up.ac.za:80/pus/ASR/5No4/StrategigPerspetibes.html|title=African Security Rebiew Bol 5 Ne l 4, 1996: Strategic Perspetibes on Eillegal Eimmigration anto South Africa}}</ref> Inda assi, muitos eimigrantes na África de l Sul cuntinan a bibir an cundiçones precárias i la política d'eimigraçon de l sul-africana tornou-se cada beç mais restritibas zde 1994.<ref>{{cite web|url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy20.htn|title=Quenes College: The Brain Gain: Skilled Migrants and Eimmigration Policy in Post-Apartheid South Africa}}</ref>
Ls percipales parceiros comerciales anternacionales de la África de l Sul, para alhá d'outros países africanos, ancluen la [[Almanha]], ls [[Stados Ounidos]], la [[República Popular de la China|China]], l [[Japon]], l [[Reino Ounido]] i la [[Spanha]].<ref name=fatbook>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html|title=South Africa|work=The World Fatbook|publisher=CIA}}</ref> Las percipales sportaçones de l paíç ancluen l [[milho]], [[diamante]]s, [[Lhista de fruitas|fruitas]], [[ouro]], [[açúcar]], [[metales]], [[Mineral|minerales]], i [[lana]]. [[Máquina]]s i [[eiquipamiento]]s de [[trasporte]] custituen mais dun terço de l balor de las [[amportaçones]] de l paíç. Outras amportaçones ancluen perdutos [[químicos]], perdutos [[manufatura]]de ls i [[petrólio]].
Recentemente la África de l Sul fui ancluída ne l grupo de países eimergentes cun eiquenomies promissoras, ls [[BRICS]].<ref>http://oglobo.globo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} .com/eiquenomie/mirian/posts/2011/04/14/africa-de l-sul-reforca-bric-que-bira-brics-374799.asp</ref>
[[Fexeiro:FranschhoekWC-pass.jpg|thumb|800px|centro|[[Binhedo]] an [[Franschhoek]], ne l [[Cabo Oucidental]].]]
== Anfraestrutura ==
=== Ciéncia i tecnologie ===
[[Fexeiro:Mark Shuttleworth NASA.jpg|thumb|squierda|[[Mark Shuttleworth]] ne l spácio.]]
Bários zambolbimientos científicos i tecnológicos amportantes ouriginórun-se na África de l Sul. L purmeiro trasplante de coraçon houmano fui rializado pul cerjano cardíaco [[Christiaan Barnard]] ne l Spital Grote Schuur an dezembre de 1967; [[Max Theiler]] zambolbiu ua [[bacina]] contra la [[febre amarielha]]; [[Allan McLeod Cormack]] pioneira de la [[tomografie cumputadorizada]] por [[centeilhas-x]] i [[Aaron Klug]] que zambolbiu técnicas cristalográficas de microscopia eiletrónica. Cun sceçon de Barnard, todos ls abanços citados fúrun reconhecidos cun [[Prémio Nobel|Prémios Nobel]]. [[Sydney Brenner]] ganhou mais recentemente, an 2002, por sou trabalho pioneiro an biologie molecular.<ref>{{citar web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2002/brenner-outobio.html |títalo=Sydney Brenner |eiditor=[[Prémio Nobel]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
[[Mark Shuttleworth]] fondou ua de las purmeiras ampresas de sigurança na anterneta, la Thawte, que fui mais tarde cumprada pula líder mundial [[BeriSign]]. Anque de ls sfuorços de l gobierno para ancentibar l [[amprendedorismo]] an [[biotecnologie]], outros campos de [[alta tecnologie]] i [[Tecnologie de l'anformaçon|TI]], nun hai outras ampresas inobadoras notables fundadas na África de l Sul. Ye un oubjetibo spresso de l gobierno la trasiçon de l'eiquenomie sul-africana para torná-la mais dependente de l'alta tecnologie, cun base na custataçon de que la África de l Sul nun puode cumpetir culas eiquenomies de l [[Stremo Ouriente]] na manufatura, nin puode usufruir de sue riqueza mineral perpetuamente.
La África de l Sul cultibou ua quemunidade astronómica an spanson. L paíç abriga l [[Grande Telescópio Sul-Africano]], l maior telescópio ótico ne l [[heimisfério sul]]. La África de l Sul stá custruindo atualmente la Telescópio de Array Karo cumo parte de l porjeto de 1,5 bilhon d'ouros [[Square Kilometre Array]].<ref>{{cite web|url=http://www.skatelescope.org/news/2nd-april-news/|title=SKA announces Founding Board and selets Jodrell Bank Ouserbatory to host Porjet Ouffice|publisher=SKA 2011|date=2 d'abril de 2011|acessdate=14 d'abril de 2011}}</ref> An 25 de maio de 2012, fui anunciado que las sedes de l Telescópio Square Kilometer Array seran debedidas antre locales na África de l Sul i na [[Oustrália]]/[[Nuoba Zelándia]].<ref name=outogenerated1>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/science-ambironment-18194984 | title=Africa and Australasia to share Square Kilometre Array | publisher=BBC | date=25 de maio de 2012}}</ref>
=== Eiducaçon ===
{{artigo percipal|Eiducaçon na África de l Sul}}
{{aneixo|Lista d'ounibersidades na África de l Sul}}
La [[Eiducaçon]] na África de l Sul ye la segunda melhor de l [[cuntinente africano]], perdendo solo para [[Cabo Berde]]. Na época de l ''[[apartheid]]'', ls studantes de todos ls grupos étnicos de la África de l Sul iban cun frequéncia la scuolas própias para cada etnie. Fura esso, ls menores caucasianos de 18 anhos que falában [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africánder|africánder]], anque séren oubrigados a studar las dues lénguas, iban cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino adequadas la cada etnia. Cunsidrando cada menor de 18 anhos, l gobierno pagaba mui mais caro cula [[eiducaçon]] de ls caucasianos de l que la de ls nun caucasianos.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155">''ENCICLOPÉDIA Delta Ounibersal''. Riu de Janeiro: Delta, c1982. bol. 1, p. 142-155.</ref>
[[Fexeiro:UCT Upper Campus landscape biew.jpg|thumb|[[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]].]]
Antre ls siete i ls 16 anhos, l'ansino era oubrigatório pa ls menores [[caucasianos]] de 18 anhos. Cerca de 90% deilhes iban diariamente la [[Scuola pública|scuolas de la rede pública d'ansino]]. L resto iba para [[Scuola particular|scuolas de la rede particular]] cuntroladas pul Stado. Mais de 55% treminában l [[ansino médio]].<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Ls menores [[mestiços]] ó [[asiáticos]] de 18 anhos éran oubrigados la se dirigiren a la scuola, antre ls siete als 14 anhos, zde qu'habitassen árias que çpusessen desta facelidade. An dibersas dessas regiones nun eisistian scuolas i [[Sala d'aula|salas d'aula]] pa ls mestiços i ls asiáticos. Aprossimadamente 99% desses menores de 18 anhos iba para [[eiducandairo]]s relegiosos cuntrolados pul Stado. Mais de 10% de ls menores mestiços de 18 anhos i 25% de ls [[andianos]] alcançában l'ansino médio. Até 1981 la legislaçon nun oubrigaba que ls menores africanos de 18 anhos fússen cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino. Zde anton, ls cunselhos locales podien requerer que l gobierno nacional solicitasse l cumparecimiento de ls menores de sue ária, de 6 a 15 anhos, para [[Scuola|anstituiçones d'ansino]], 20% de ls menores africanos iban l'anstituiçones d'ansino.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Las percipales [[ounibersidade]]s de la África de l Sul son: la [[Ounibersidade de l Cabo Oucidental]] ([[Cidade de l Cabo]]), la [[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]] (Cidade de l Cabo), la [[Ounibersidade de l Stado Libre]] ([[Bloemfontein]]), la [[Ounibersidade de Fort Hare]] ([[Alice (África de l Sul)|Alice]]), la [[Ounibersidade de l KwaZulu-Natal]] ([[Durban]], [[Pietermaritzburg]], [[Pinetown]], [[Westbille (África de l Sul)|Westbille]]), la [[Ounibersidade de l Limpopo]] ([[Polokwane]], [[Ga-Rankuwa]]), la [[Ounibersidade de l Noroiste]] ([[Mafikeng]], [[Mankwe]], [[Potchefstron]], [[Banderbijlpark]]), la [[Ounibersidade de Pretória]] ([[Pretória]]), la [[Ounibersidade Rhodes]] ([[Grahamstown]]), la [[Ounibersidade de Stellenbosch]] ([[Stellenbosch]]) i la [[Ounibersidade de l Witwatersrand]] ([[Joanesburgo]]).
=== Salude ===
{{Artigo percipal|[[Salude na África de l Sul]]}}
[[Fexeiro:Life spetancy in some Southern African countries 1958 to 2003.png|thumb|squierda|L'ampato de la [[SIDA]] ten causado ua queda na [[spetatiba de bida]] de l paíç.]]
La spanson de la [[Síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida|SIDA]] (síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida, [[SIDA]] ne l Brasil) ye un porblema alarmante ne l paíç, chegando a atingir 31% de las mulhieres prenhas an 2005 i ua taxa d'anfeçon ne ls adultos stimada an 20%.<ref>{{cite web |url=http://www.abert.org/aidssouthafrica.htn |title=HIB & Aids in South Africa |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> La ligaçon antre HIB, un bírus trasmitido percipalmente por cuntato sexual, i SIDA fui negado hai mui tiempo pul persidente [[Thabo Mbeki]] i pul menistro de la salude [[Manto Tshabalala-Msimang]], qu'ansiste que las muitas muortes ne l paíç son causadas por mala nutriçon, i muita pobreza, i nun pul HIB.<ref>{{cite web |url=http://www.afrol .com/articles/21094 |title="Sack SA Heialth Menister" – world's SIDA sperts |publisher=afrol News |acessdate=2006-10-08}}</ref> An 2007, an repuosta la pressones anternacionales, l gobierno fizo sfuorços para cumbater la SIDA.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za">{{cite web|url=http://0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za:80/otherdocs/2007/aidsplan2007/situation_analysis.pdf|title=anfo.gob.za|format=PDF}}</ref> An setembre de 2008 Thabo Moeki fui spulso pul [[Cungresso Nacional Africano]] i [[Kgalema Motlanthe]] fui apuntado pa l ínterin. Ua de las purmeiras açones de Motlanthe fui sustituir Tshabalala-Msimang pul atual menistro de la salude, [[Barbara Hogan]].
La SIDA afeta percipalmente aqueilhes que son sexualmente atibos i ye mui mais persente na populaçon negra. La maiorie de las muortes son de pessonas eiquenomicamente atibas, resultando an muitas famílias perdendo sue percipal fuonte de renda. Esso ten resultado an muitos ''Uorfones pula SIDA'' qu'an muitos causos dependen de l stado para suporte financeiro i médico.<ref name="abertaids">{{cite web |url=http://www.abert.org/aidsorphans.htn |title=SIDA orphanes |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> Ye stimado qu'hai 1,2 milhones de Uorfones na África de l Sul.<ref name="abertaids"/> Muitas pessonas mais bielhas tamien perden l'apoio de ls nembros mais moços de la família. Cerca de 5 milhones de pessonas stan anfetadas pula malina.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za"/>
La África de l Sul, mesmo cun muitos porblemas ambolbendo la salude pública, abriga l maior spital de l mundo, l [[Spital Chris Hani Baragwanath]], cun 173 heitares de ária, {{fmtn|3200}} camas i {{fmtn|6760}} funcionairos. Esse spital queda na ária de [[Soweto]], [[Joanesburgo]].
=== Einergie i trasportes ===
[[Fexeiro:Gautrain..., L R Tambo Antl Airport South Africa.jpg|thumb|dreita|[[Gautrain]], ua linha de camboio que liga [[Joanesburgo]] a la [[Pretória]] i al [[Aeroporto Anternacional Ouliber Tambo]].]]
Passado tentatibas frustradas por parte de l gobierno de stimular la custruçon pula eniciatiba pribada de la capacidade de geraçon d'einergie de l paíç, l'ampresa statal fornecedora d'einergie Skon ampeçou a tener deficiéncia de capacidade na geraçon d'einergie eilétrica i anfraestrutura de çtribuiçon an 2007. Essa falta lebou a l'ancapacidade d'atender a las demandas de l'andústria i de ls cunsumidores an to l paíç, resultando an [[Blecaute|apagones]]. Einicialmente la falta de capacidade fui probocada por ua falha na [[Central Nuclear Koeberg]], mas ua falta generalizada de capacidade de porduzir einergie debido al oumiento de la demanda tornou-se eibidente zde anton. La fornecedora ten sido amplamente criticada por nun planeijar adequadamente i custruir la capacidade de geraçon eilétrica de forma suficiente,<ref>[http://www.nytimes .com/2008/01/31/world/africa/31safrica.html "Power Failures Outrage South Africa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} article by [[Barry Bearak]] and [[Celia W. Dugger]] in [[The New York Eiquipas]] 31 de janeiro de 2008</ref> ambora l gobierno tenga admitido que ye culpado por se recusar a aprobar l financiamiento para ambestimiento an anfraestrutura.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7199814.stn|title=S Africa cuts power to neighbours|publisher=BBC News |date=21 de janeiro de 2008|acessdate=20 d'abril de 2008}}</ref>
[[Fexeiro:South Africa-Mpumalanga-Middelburg-Arnot Power Station (cropped).jpg|thumb|squierda|[[Central núclear termoelétrica]] an Middelburg, [[Mpumalanga]].]]
La crise fui resolbida depuis d'alguns meses, mas la borda antre la demanda nacional i la capacidade çponible inda ye baixa (specialmente an horairos de pico), i staçones d'einergie stan sob presson, de modo qu'ua outra fase d'apagones ye probable se algua parte de l sistema de fornecimiento fur anterrompida por qualquiera motibo.<ref>{{cite news|url=http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibeurl=http://web.archibe.org/web/20080619083035/http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibedate=19 June 2008|title=Skon reopens 3 power stationes|publisher=[[News24]]|date=14 de febreiro de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
L gobierno i la Skon stan planeijando nuobas centrales núclear, por un custo pa l cunsumidor sul-africano. La cuncessionária d'einergie planeija tener 20 mil [[megawatt]]s de [[einergie nuclear]] an sue matriç até 2025.<ref>{{cite news|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?Nab=nes&ArticleID=1518-24_2395323|title=Skon mulls new power stationes|publisher=[[Fin24]]|date=18 de setembre de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
Ne l setor de ls trasportes, l paíç cunta cun ua rede de {{formatnun:20192}} Km de caminos de fierro i {{formatnun:362099}} Km de rodobias, de ls quales {{formatnun:73506}} Km stan pabimentados i 239 Km son classeficados cumo [[outoestrada]]s. L paíç cunta cun 567 aeroportos (a 11ª maior rede aerobiária de l mundo an 2012) i sous maiores [[Porto (trasporte)|portos marítimos]] stan localizados nas cidades de [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Port Eilizabeth]], [[Richards Bay]], [[Baía de Saldanha]].<ref name="CIA Trasportes">{{citar web |url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html |títalo=South Africa |eiditor=[[CIA]] |obra=[[CIA World Fatbook]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
{{limpar}}
== Cultura ==
{{Artigo percipal|Cultura de la África de l Sul}}
Nun eisiste ua única [[cultura]] sul-africana, debido a la dibersidade étnica de l paíç, i cada grupo racial ten la sue própia eidantidade cultural. Esto puode ser apreciado nas defrenças na [[alimentaçon]], na [[música]] i na [[beilça]] antre ls bários grupos. Hai, inda assi, alguns traços unificadores.
=== Guapas artes ===
[[Fexeiro:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG|thumb|Un [[eilande]] retratado nua [[pintura rupestre]] ancontrada an [[Drakensberg]].]]
L'arte sul-africana anclui ls mais antigos oubjetos d'artísticos de l mundo, que fúrun çcubiertos nua caberna de l paíç i fúrun datados an 75 mil anhos d'eidade. Las tribos çpersas de pobos [[khoisan]] que se çlocórun pa la África de l Sul an torno de 10.000 a.C. tenien sue própia spresson artística, bista hoije nua anfenidade de [[pinturas rupestres]]. Eilhes fúrun sustituídos puls pobos [[bantu]]/[[nguni]] cun sues própias formas d'arte. Nuobas formas artísticas eiboluíran nas bilas i cidades: l'arte dinámica, qu'usa de tiras de plástico a aros de bicicleta. L'arte popular houlandesa cun anfluéncias de ls [[africánder]]s ''trekboers'' i ls artistas brancos ourbanos seguiran mudando las tradiçones ouropeias a partir de 1850 i tamien cuntribuíran para essa mistura eclética, que cuntina a eiboluir inda hoije.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |title=World's Oldest Jewellery Found in Cabe |publisher=Buzzle .com |acessdate=16 d'abril de 2011}}</ref>
=== Literatura ===
[[Fexeiro:Nadine Gordimer 01.JPG|thumb|squierda|upright|[[Nadine Gordimer]], scritora sul-africana ganhadora de l [[Prémio Nobel de Literatura]] de 1991.]]
La literatura sul-africana surge a partir dua stória social i política única. Un de ls purmeiros romances bien coincidos scritos por un outor negro an ua léngua africano fui ''Mhudi'', de Tierramon Tshekisho Plaatje, scrito an 1930.<ref>[http://web.africa.ufl.edu/asq/b2/b2i1a8.htn Sol Plaatje<!-- bot-generated title -->]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at web.africa.ufl.edu</ref> Durante ls anhos 1950, la rebista ''Drun'' tornou-se un bibeiro de sátiras políticas, fiçon i ansaios, dando boç a la cultura negra ourbana.<ref name="swod">{{cite news|url=http://login.bnuemedie .com/hr/login/login_suscribe.jsp?id=qbdZ7L8TMtzmQHzJBuT%2F8TcBaaTL76%2B0%2FjJ0KihrMyoYRyRXbbyQE8m0DDTx7NBQbzdAaqzpefUw%0A83Z2mOn%2FrgXtoE3FGBhhIsQCcRr9XP04dzb0bbEcMB7uE7d9ClsT%2FbCj9r%2BurRTqnKBdGaYyIcBB%0Acb1XiiEfXxHfnbF9L1Ea6XuF20BK8wmtjjpnWUC9nmoKJSFQyY5AdnUwYOBHdzXlPhZzFhWq9nf%0AwbcPBiTJu725hgc18RCoQ3x2C9oa%2Fq179cB8ufiqS8xeH8fWfA%3D%3D|title=Drun Rebiew|last=Wod|first=Sura|date=2005-11-04|work=[[The Hollywod Reporter]]|publisher=Nielsen Business Medie, Anc. |acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
Antre ls outores sul-africanos [[brancos]] mais notables stan [[Alan Paton]], que publicou l romance ''Cry, the Belobed Country'' an 1948. [[Nadine Gordimer]] se tornou la purmeira sul-africana a ser agraciada cul [[Prémio Nobel de Literatura]] an 1991. Sou romance mais famoso, ''[[July's People]]'', fui lançado an 1981. [[J. M. Coetze]] ganhou l Prémio Nobel de Literatura an 2003. Na época de l'atribuiçon de l prémio, la [[Academie Sueca]] afirmou que Coetze "an einúmaros çfarces retrata l'ambolbimiento surprendente de l stranho".<ref name="Swedish Academy">{{cite news|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/press.html|title=The Nobel Prize in Literature: John Maxwell Coetze|date=2 d'outubre de 2003|publisher=Swedish Academy|acessdate=2 d'agosto de 2009}}</ref>
Las peças de [[Athol Fugard]] regularmente streórun ne ls cinemas ''[[fringe]]'' de la África de l Sul, [[Londres]] (The Royal Court Theatre) i [[Nuoba Iorque|Nuoba York]]. L'obra ''The Story of an African Farn'' (1883), de [[Oulibe Schreiner]], fui ua rebelaçon na literatura bitoriana: ye anunciado por muitos cumo l'antroduçon de [[femenismo]] na forma de romance.
=== Culinária ===
[[Fexeiro:CuesineSouthAfrica.jpg|thumb|Cozina tradecional sul-africana.]]
La cultura sul-africana ye dibersa; alimientos de muitas culturas son apreciados por todos i specialmente comercializados pa ls turistas que zeian probar la grande bariadade de la culinária de l paíç. La culinária sul-africana ye fuortemente baseada na [[chicha]] grelhada anquanto un eibento social tipicamente sul-africano coincido cumo un ''[[braai]]'' (ó churrasco). L paíç tamien se tornou un grande perdutor de [[bino]]s, sendo qu'alguns de ls sous melhores [[binhedo]]s ancontran-se an bales an torno de [[Stellenbosch]], [[Franschhoek]], Paarl i Barrydale, ne l [[Cabo Oucidental]].<ref>{{cite web|url=http://www .pthewinedotor .com/regionalguides/southafrica.shtml |title=South African Wine Guide: Stellenbosch, Custantie, Walker Bay and more |publisher=Thewinedotor .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
=== Música ===
Eesiste ua grande dibersidade na [[música de la África de l Sul]]. Muitos musiqueiros negros que cantában an africáner ó anglés durante l [[apartheid]] passórun a cantar an lénguas africanas tradecionales, i zambolbírun un stilo único chamado [[kwaito]]. Dina de nota ye [[Brenda Fassie]], qu'alcançou fama grácias a la sue cançon "Wekend Special", cantada an anglés. Musiqueiros tradecionales famosos son ls [[Ladysmith Black Mambazo]], i l [[Quarteto de Cuordas de l Soweto]] eisecuta música clássica cun sabor africano. Ls cantores sul-africanos brancos i mestiços tenden a eibitar temas musicales tradecionales africanos, preferindo stilos mais ouropeus. Eesiste un bun mercado para música [[Léngua africáner|africáner]], que cobre todos ls géneros de la música oucidental.
=== Sportes ===
[[Fexeiro:Socer-City-Stadiun-at-capacity.jpg|thumb|squierda|Jogo de futebol antre la África de l Sul i la Colómbia ne l stádio [[Socer City]], an [[Joanesburgo]], durante la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]].]]
Ls [[sportes]] mais populares de la África de l Sul son l [[futebol]], l [[rugby]] i l [[críquete]]. Outros sportes cun prática seneficatiba son [[nataçon]], [[atletismo]], [[Golf|golfe]], [[boxe]], [[ténis]] i [[netball]]. Anque de l futebol ser mais popular antre ls moços, outros sportes cumo l [[Basquetebol|basquete]], l [[surf]] i l [[skate]] stan cada beç mais populares.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/sport/sportsa.htn|title=Sport in South Africa|publisher=SouthAfrica.anfo|acessdate=28 de júnio de 2010}}</ref>
Antre ls jogadores de futebol sul-africanos que jogórun an grandes clubes strangeiros stan [[Steben Pienaar]], [[Lucas Radebe]], Philemon Masinga, [[Benni McCarthy]], [[Aaron Mokoena]] i [[Delron Buckley]]. La África de l Sul sediou la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]] i l persidente de la Fifa, [[Sepp Blatter]], premiou l paíç cun ua nota 9 (dua scala d'até 10) por sediar l'eibento sportibo cun éxito.<ref>{{cite web|last=Coper|first=Billy|title=South Africa gets 9/10 fur World Cup|url=http://www.mg.co.za/article/2010-07-12-sa-gest-910-fur-world-cup|publisher=[[Carta eiletrónica & Guardian]]|date=12 de júlio de 2010|acessdate=9 de setembre de 2010}}</ref>
Antre las personalidades de boxe sul-africanas mais famosas stan Jacob Matlala, Buyani Bungu, Welcome Ncita, Dingaan Thobela, Gerrie Coetze i Brian Mitchell. L surfista de Durba, Jordy Smith, ganhou l torneio Billabong J-Bay de 2010, tornando-se l surfista mº 1 de l mundo. La África de l Sul ye la casa de [[Jody Scheckter]], un campeon de la [[Fórmula Un]] d'outomobelismo an 1979. Famosos jogadores sul-africanos de críquete ancluen Heirschelle Gibbs, Graeme Smith, Jacques Kallis, J. P. Duminy.<ref name="smh">{{cite web|url=http://www.smh .com.au/news/sport/cricket/bpeter-roebuckb/2008/12/21/1229794247265.html|title=Stely youths score greatest win|outhor=[[Peter Roebuck]]|publisher=smh .com.au|work=[[The Sydney Morning Heirald]]|date=21 de dezembre de 2008|acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
[[Fexeiro:Springbook parade.jpg|thumb|dreita|Ls ''[[Springbooks]]'' nua parada de carreira, passado la bitória na [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]].]]
La África de l Sul tamien porduziu einúmaros jogadores de rugby de classe mundial, ancluindo François Pienaar, Jost ban dar Westhuizen, Danie Craben, Frik du Preç, Naas Botha i Bryan Habana. L paíç sediou i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 1995]]<ref name="famousfinal">{{cite web | title=Rugby World Cup story |publisher=BBC | url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/find_out/guides/sport/rugby_world_cup_story/newsid_3171000/3171522.stn|acessdate=7 d'outubre de 2006 | date=7 d'outubre de 2003}}</ref> i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]], na [[Fráncia]]. Passado sediar la Copa de l Mundo de Rugby de 1995, l paíç fui l'anfitrion i l bencedor de l [[Campeonato Africano de las Naciones de 1996]]. La África de l Sul tamien recebiu la [[Copa de l Mundo de Críquete de 2003]].<ref>{{citar web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/default.stn |títalo=Copa de l Mundo de Críquete de 2003 |eiditor=[[BBC]] |acessodata=13 de maio de 2013}}</ref>
An 2004, l'eiquipe de nataçon de [[Roland Schoeman]], Lyndon Fernes, Darian Townsend i [[Ryk Nethling]] cunquistou la medalha d'ouro ne ls [[Jogos Oulímpicos de Atenas]], quebrando a la par l recorde mundial ne l rebezamiento 4x100n libre. [[Penelope Heiynes]] ganhou l'ouro oulímpico ne ls [[Jogos Oulímpicos de 1996]], an [[Atlanta]]. An 2012, [[Oscar Pistorius]] se tornou l purmeiro home duplamente amputado a cumpetir ne ls [[Jogos Oulímpicos de 2012]], an [[Londres]]. Ne l golfe, [[Gary Player]] ye giralmente cunsidrado cumo un de ls maiores golfistas de todos ls tiempos, tenendo cunquistado l Carer Grand Slan, un de ls cinco jogadores que yá alcançórun tal feito. Outros jogadores sul-africanos que ganhórun grandes torneios son Bobby Locke, Ernie Eils, Retief Gosen, [[Trebor Eimmelman]], Louis Oosthuizen i [[Charl Schwartzel]].<ref>{{citar web|url=http://www.pgatour .com/players/player.26331.html|títalo=Charl Schwartzel Profile|acessodata=22 d'abril de 2013|outor=PGA Tour|lengua=angles}}</ref>
<center>
{| <align="center"> {{tablabonita}}
|+ '''<big>Feriados</big>'''
|- style="background:#efefef;"
! Die
! Nome an pertués
! Nome local
! Notas
|-
| [[1 de Janeiro]]
| [[Anho Nuobo|Die de Anho Nuobo]]
| New Year’s Day
|
|-
| [[21 de Márcio]]
| [[Die de ls Dreitos Houmanos]]
| Houman Rights Day
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Sesta-Feira Santa]]
| God Friday
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Segunda-feira de Páscoa]]
| Easter Monday
|
|-
| [[27 de Abril]]
| [[Die de la Libardade]]
| Fredon Day
| Comemora las purmeiras eileiçones libres pós-Apartheid.
|-
| [[1 de Maio]]
| [[Die de l Trabalhador]]
| Worker’s Day
|
|-
| [[16 de Júnio]]
| Die de la Mocidade
| Youth Day
| Comemora ls [[çtúrbios de Soweto]]
|-
| [[9 de Agosto]]
| [[Die Nacional de la Mulhier]]
| National women’s day
|
|-
| [[24 de Setembre]]
| [[Die de la Hardança]]
| Heiritage Day
| Die an que ls sul-africanos comemoran la dibersidade de l paíç
|-
| [[16 de Dezembre]]
| [[Die de la Reconceliaçon]]
| Day of Reconceliation
|
|-
| [[25 de Dezembre]]
| [[Natal]]
| Christmas Day
|
|-
| [[26 de Dezembre]]
| [[Die de la Buona-Buntade]]
| Day of Godwill
|
|}
</center>
== {{Ber tamien}} ==
{{Portal-África de l Sul}}
* [[África]]
* [[Apartheid]]
* [[Lhista de paízes|Lista de países]]
* [[Aneixo:Missones diplomáticas de la África de l Sul|Missones diplomáticas de la África de l Sul]]
* Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Gerpress, 2011
* [[Debora Patta]], ([[1964]]), jornalista
{{notas}}
=={{Bibliografie}}==
<dib class="references-small"><references group=libro/></dib>
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Correlatos
|commons = South Africa
|commonscat = South Africa
|wikisource =
|wikiquote =
|wikelibros =
|wikinoticias = Catadorie:África de l Sul
|wikcionario = África de l Sul
|wikispecies =
}}
;Gobierno
* {{Link|en|2=http://www.gob.za/ |3=Gobierno de África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.org.aire/ |3=Ambaixada de África de l Sul na Argentina}}
* {{Link||2=http://www.ambajada-sudafrica.cl/ |3=Ambaixada de África de l Sul ne l Chile}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za/ |3=Statísticas de la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.parliament.gob.za/ |3=Parlamiento de la África de l Sul}}
;Turismo
* {{Link|en|2=http://www.southafrica.net |3= Site oufecial de Turismo}}
* {{Link||2=http://www.amadeus.net/home/çtinationes/s/guides/SF/antro.htn |3=África de l Sul na Amadeus.net}}
* {{Link||2=http://www.sudafricaworld .com |3=Guia Turística de África de l Sul anformaçon Giral, Regiones, Mundial 2010, Stádios}}
*
* {{Link||2=http://capetown.ic.cç/ |3=City of Cape Town - the fully trable guide - capetown.ic.cç}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za |3=Site de Turismo}}
;Fotos
* {{Link||2=http://www.africanphotos.gn/africa/south-africa/photos |3=Fotos Africanas - África de l Sul}} Fotos de África de l Sul
;Meios de Quemunicaçon
* {{Link||2=http://www.afrol .com/s/paises/sudafrica |3=África de l Sul na afrol.news}}
* {{Link|en|2=http://www.mg.co.za |3=Purmeiro Sitio de Amboras de África de l Sul}}
;Anformaçon
* {{Link||2=http://dmoç.org/World/Spa%c3%b1ol/Regional/%c3%81frica/Sud%c3%a1frica/ |3=África de l Sul ne l Diretório Dmoç}}
* {{Link||2=http://www.ikuska .com/Africa/Paises/sudafrica.htn |3=Anformaçon subre l paíç}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.co.za/ |3=Site Web, dedicado sclusibamente a la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.mundialsudafrica.org/ |3=Anformaçon subre l Mundial África de l Sul 2010}}
{{África de l Sul/Tópicos}}
{{Bloco de nabegaçon
|África
|UA
|Quemunidade de las Naciones
|Países i Territórios Ultramarinos Peri-Antárticos
|Naciones Antárticas
|BRIC
|G20 (andustrial)
|G20
|UAAA
|Lénguas de la África de l Sul
|ZPCAS
}}
{{DEFAULTSORT:Africa Sul}}
[[Catadorie:África de l Sul| ]]
s3pa4g2ayxcyh6btz54th91ad73rrdm
108016
108015
2026-08-19T09:51:35Z
~2026-30875-10
15270
108016
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|28_37_S_24_20_I_type:country_region:ZA|22°-35° S, 16°-33° L}}
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo = {{Lista |title=<br />''<center>Republic of South Africa'' ([[léngua anglesa|Anglés]])|<br /><center>Republiek ban Suid-Afrika ([[Léngua africáner|Africáner]])|<center>IRiphabliki yeSewula Afrika ([[léngua ndeble|Ndeble]]) | <center>IRiphabliki yaseMzantsi Afrika ([[léngua xhosa|Xhosa]]) | <center>IRiphabliki yaseNingizimu Afrika ([[léngua zulu|Zulu]]) | <center>IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika ([[Léngua swazi|Swazi]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika-Borwa ([[seSotho de l norte]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika Borwa ([[seSotho de l sul]]) | <center>Rephaboliki ya Aforika Borwa ([[Léngua tswana|Tswana]]) |<center>Riphabliki ra Afrika Dzonga ([[Tsonga]]) | <center>Riphabu{{Unicode|ḽ}}iki ya Afurika Tshipembe ([[Léngua benda|Benda]])</center>}}
|nome_longo_cumbencional = República de la África de l Sul
|preposiçon = de la
|nome_t = África de l Sul
|eimaige_bandeira = Flag of South Africa.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de la África de l Sul adotada passado la fin de l'apartheid
|leg_bandeira = [[Bandeira de la África de l Sul|Bandeira]]
|eimaige_brason =
|çcriçon_brason = Brason d'armas de la África de l Sul
|leg_brason = [[Brason d'armas de la África de l Sul|Brason d'armas]]
|lema = <small>''!ke i: ǀxarra ǁke'' '''(ǀXan)'''<br />''Berskillende mense berenig'' ([[Léngua africáner|Africáner]])<br />[[Léngua pertuesa|Pertués]]: ''Dibersos pobos se únen.''</small>
|hino = [[Hino nacional de la África de l Sul|National anthen of South Africa]] [[Fexeiro:South Africa National Anthen.ogg|center|''National Anthen of South Africa]]
|gentílico = [[:wikt:sul-africano|sul-africano]](la)<br />austro-africano(la)<ref>[http://www.portaldalinguaportuguesa.org/andex.php?ation=gentelicos&search=%C1frica+de l+Sul Portal de la Léngua Pertuesa - Dicionário de Gentílicos i Chamadeiros]</ref>
|localizaçon = South Africa - Location Map (2013) - ZAF - UNOCHA.svg
|localizaçon_legenda = Localizaçon de la África de l Sul.
|capital = [[Cidade de l Cabo]] ([[poder legislatibo|legislatiba]])<br />[[Pretória]] ([[poder eisecutibo|eisecutiba]])<br />[[Bloemfontein]] ([[poder judiciairo|judiciária]])
|latitude = 25°44′42″S
|longitude = 28°11′25″I
|maior_cidade = [[Joanesburgo]]
|léngua_oufecial = {{Lista |title=[[Lénguas de la África de l Sul|11]] |[[Léngua anglesa|Anglés]]|[[Léngua africáner|Africáner]] |[[Léngua ndeble|Ndeble]] |[[SeSotho de l norte]]|[[SeSotho de l sul]]|[[Léngua suázi|Suázi/Suazi]]|[[Léngua chitsonga|XiTsonga/ ChiTsonga/ShiTsonga]]|[[Léngua setswana|seTswana]]|[[Léngua benda|Benda]]|[[Léngua xhosa|Xhosa]]|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
|tipo_gobierno = [[Persidencialismo|República persidencialista]]
|títalo_líder1 = [[Aneixo:Lista de xefes de stado i de gobierno de la África de l Sul|Persidente]]
|nome_líder1 = [[Jacob Zuma]]
|títalo_líder2 = [[Bice-persidente]]
|nome_líder2 = [[Kgalema Motlanthe]]
|títalo_líder3 = Persidente de l Cunseilho Nacional de Porbíncias
|nome_líder3 = M. J. Mahlangu
|títalo_líder4 = Persidente de la Assemblé Nacional
|nome_líder4 = Max Sisulu
|títalo_líder5 = Persidente de l Tribunal Custitucional
|nome_líder5 = Mogoeng Mogoeng
|ne l_menistérios =
|eibento_tipo = [[Andependéncia]]
|eibento_nota = de l [[Reino Ounido]]
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento1 = [[Ounion Sul-Africana]]
|eibento_data1 = [[31 de Maio]] de [[1910]]
|eibento2 = [[Statuto de Westminster]]
|eibento_data2 = [[11 de Dezembre]] de [[1931]]
|eibento3 = [[República]]
|eibento_data3 = [[31 de Maio]] de [[1961]]
|eibento4 =
|eibento_data4 =
|eibento5 =
|eibento_data5 =
|eibento6 =
|eibento_data6 =
|eibento7 =
|eibento_data7 =
|data_antrada_UE =
|ária_total = 1.221.037
|ária_pos = 25
|auga_pc =
|ária_ourbana =
|ária_ourbana_pos =
|frunteira = [[Namíbia]], [[Botsuana]], [[Zimbabué]], [[Moçambique]], [[Suazilándia]] i [[Lesoto]]
|populaçon_stimada_anho = 2015
|populaçon_estimada = 54.956.900
|populaçon_stimada_pos = 25
|populaçon_censo_anho = 2011
|populaçon_censo = 51.770.560
|populaçon_ourbana_pos =
|populaçon_ourbana =
|demog_densidade = 42,4
|densidade_pos = 169
|PIB_PPC_anho = 2011
|PIB_total = {{toltip|555,340 [[bilhones]]|555 340 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI">{{cite web|url=http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2011/02/weodata/weoret.aspx?pr.x=65&pr.y=1&sy=2009&ey=2016&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=199&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CLP&grp=0&la=|title=South Africa |publisher=[[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) |acessdate=20 de setembre de 2011}}</ref>
|PIB_pos = 25
|PIB_per_capita = {{formatnun:10977}}<ref name="FMI"/>
|PIB_per_capita_pos = 76
|PIB_nominal_anho = 2011
|PIB_nominal_total = {{toltip|422,037 [[bilhones]]|422 037 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_pos = 29
|PIB_nominal_per_capita = {{formatnun:8342}}<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_per_capita_pos = 76
|Gini = 67,4<ref name="geni">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/andicator/SI.POB.GINI/ |title=Gini Andex |publisher=[[Banco Mundial]] |acessdate=2 de márcio de 2011}}</ref>
|Gini_anho = 2006
|IDH_anho = 2012
|IDH = 0,629
|IDH_pos = 121
|IDH_catadorie = {{médio}}<ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/rdh-2013.pdf |títalo=Relatório de Zambolbimiento Houmano 2013 – Ascenson de l Sul: progresso houmano nun mundo dibersificado |eiditor=[[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]] (PNUD)|data=14 de márcio de 2013 |acessodata=15 de márcio de 2013}}</ref>
|moeda = [[Rand]]
|moeda_ISO = ZAR
|fuso_horairo = Tiempo de l Sul de la África
|defrença_UCT = +2
|fuso_horairo_DST =
|defrença_UCT_berano =
|DST_nota =
|organizaçones =
|código_paíç = ZA
|tld = [[.za]]
|código_telef = 27
|website_gobierno =
|mapa = Sf-map.png
|tamanho_mapa = 250px
|rodapie =
}}
'''África de l Sul''', oufecialmente '''República de la África de l Sul''', ye un [[paíç]] localizado ne l stremo sul de la [[África]], antre ls [[ouceano]]s [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]],<ref name=safats>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/fats.htn|title=South Africa Fast Fats|publisher=SouthAfrica.anfo|month=April|year=2007|acessdate=2008-06-14}}</ref> cun 2.798 quilómetros de [[litoral]].<ref>{{cite web|url=http://www.samsa.org.za/|title=South African Maritime Safety Outhority|publisher=South African Maritime Safety Outhority|acessdate=2008-06-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2060.html|work=The World Fatbook|title=Coastline|publisher=CIA|acessdate=2008-06-16}}</ref> Ye ua [[democracie]] [[Parlamentarismo|parlamentar]], lemitado pula [[Namíbia]], [[Botsuana]] i [[Zimbabué|Zimbábue]] al norte; [[Moçambique]] i [[Suazilándia]] la leste; i cul [[Lesoto]], un [[anclabe]] totalmente rodeado pul território sul-africano.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica .com/eb/article-9113829/LESOTHO|title=Ancyclopædie Britannica Online|publisher=Ancyclopædie Britannica, Anc.}}</ref>
L paíç ye coincido por sue dibersidade de [[cultura]]s, [[Lhéngua|lénguas]] i [[Religion|fés relegiosas]]. Onze [[Léngua oufecial|lénguas oufeciales]] son reconhecidas pula [[Custituiçon de la África de l Sul|Custituiçon]] de l paíç.<ref name=safats/> dues dessas lénguas son d'ourige [[Ouropa|ouropeia]]: l [[Léngua africáner|africáner]], ua léngua que se ouriginou percipalmente a partir de l [[Léngua nerlandesa|houlandés]] que ye falada pula maiorie de ls [[brancos]] i [[coloured]] sul-africanos, i l [[anglés sul-africano]]. L [[Léngua anglesa|anglés]] ye la léngua mais falada na bida pública oufecial i comercial, antretanto, ye solo l quinto [[Lhéngua|léngua]] mais falado an casa.<ref name=safats/>
Multiétnico, l paíç ten las maiores quemunidades de [[ouropeus]], [[andianos]] i [[Multirracial|multiétnicas]] de l [[África|cuntinente africano]]. Ambora 70% de la populaçon sul-africana seia [[Negros|negra]],<ref name=statssa-midyear2009>{{cite paper|url=http://www.statssa.gob.za/PublicationsHTML/P03022009/html/P03022009.html|title=Mid-year population stimates|bersion=2009|format=.html|publisher=Stats SA|outhor=Statistics South Africa|date=2009|acessdate=23 de maio de 2013}}</ref> ls habitantes son de defrentes grupos étnicos que falan [[lénguas bantas]], un de ls nuobe lénguas que ténen statuto oufecial.<ref name=safats/> Cerca dun quarto de la populaçon de l paíç stá [[Zamprego|zampregada]]<ref>[http://www.blomberg .com/apps/news?pid=20601116&sid=aoB7RbcZCRfU South Africa’s Unemployment Rate Ancreases to 23.5%]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i bibe cun menos de 1,25 dólar por die.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/medie/HDI_2008_EN_Tables.pdf|title=HDI|publisher=UNDP}}</ref>
La África de l Sul ye ua [[democracie custitucional]], na forma dua [[república parlamentar]]; al cuntrairo de la maiorie de las repúblicas parlamentares, ls cargos de xefe de Stado i xefe de gobierno son mesclados nun [[Persidente de la África de l Sul|persidente]] dependente de l [[Parlamiento de la África de l Sul|parlamiento]]. Ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] i ye la maior eiquenomie de l cuntinente. Ye tamien nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU) i de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), para alhá de ser nembro de l [[Tratado de la Antártida]], de l [[Grupo de ls 77]], de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]], de l [[G8+5]] i ye ua de las naciones [[BRICS]].
== Stória ==
{{Artigo percipal|Stória de la África de l Sul}}
{{Aneixo|Cronologie de la stória de la África de l Sul}}
=== Pré-stória ===
La África de l Sul cuntén alguns de ls mais antigos [[sítios arqueológicos]] i [[fóceles]] houmanos de l mundo.<ref>{{cite book|last=Wymer|first=John|coauthor=Singer, R|year=1982|title=The Middle Stone Age at Klasies Riber Mouth in South Africa|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-76103-7}}</ref><ref>{{cite web|title=Guide to Klasies Riber|page=11|year=2001|url=http://academic.sun.ac.za/archaeology/KRguide2001.PDF|outhor=Deacon, 9899|publisher=Stellenbosch University|acessdate=5 de setembre de 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/915|title=Fossil Homenid Sites of Sterkfontein, Swartkrans, Kromdraai, and Ambirones }}</ref> Bários restos fóceles fúrun recuperados a partir dua série de cabernas na porbíncia de [[Gauteng]]. La ária ye un [[Património Mundial]] pula [[UNESCO]] i fui chamada l ''[[Sítios cun fóceles d'hominídeos de Sterkfontein, Swartkranes, Kromdraai i alredores|Brício de la Houmanidade]]''. Ls locales ancluen [[Sterkfontein]], que ye un de ls mais ricos locales de fóceles hominíneas ne l mundo. Outros locales ancluen [[Swartkranes]], Caberna de Gondolin, [[Kromdraai]], Caberna Copers i Malapa. L purmeiro fócil d'hominídeo çcubierto na África, la ''[[Nino de Taung]]'' fui ancontrado acerca de la cidade de Taung, na porbíncia [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]], an 1924. Outros restos d'hominídeos fúrun recuperados a partir de sítos de [[Makapansgat]] an [[Limpopo]], Cornelia i Florisbad ne l [[Stado Libre]], Caberna Border an [[KwaZulu-Natal]], na ambocadura de l riu Klasies an Eastern Cape i Pinnacle Point, Eilandsfontein i Die Kelders caberna an Western Cape. Esses sítios andican que bárias speces de [[hominídeo]]s bebian na África de l Sul hai cerca de trés milhones d'anhos, antre eilhes l ''[[Australopithecus africanus]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculun/units/1979/6/79.06.02.x.html|title=Homenid Eibolution|publisher=Yale-New Haben Teachers Anstitute|outhor=Stephen P. Broker|acessdate=19 de júnio de 2008}}</ref>
=== Colonizaçon i andependéncia ===
{{Mais anformaçones|Guerra de ls Boers}}
[[Fexeiro:Charles Bell - Jan ban Riebeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb|squierda|Pintura de la chegada de [[Jan ban Riebeck]] na [[Baía de la Mesa]] (por Charles Bell).]]
[[Fexeiro:Charles Bell - Zoeloe-aanbal oup 'm Boerelaer - 1838.jpg|thumb|squierda|[[Zulus]] atacan un acampamiento [[bóer]] an febreiro de 1838.]]
An 1652, un seclo i meio passado la [[çcubierta de la Rota Marítima de l Cabo]], la [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales]] fondou ua staçon d'abastecimiento que mais tarde benerie ser la [[Cidade de l Cabo]].<ref>{{cite web|url=http://courses.wcupa.edu/jones/s311/timeline/t-19saf.htn|title=African Story Timeline|publisher=West Chester University of Pennsylbania}}</ref> La Cidade de l Cabo tornou-se ua colónia británica an 1806. La colonizaçon ouropeia spandiu-se na década de 1820 culs [[Vóeres]] (quelonos d'ourige [[Países Baixos|Houlandesa]], [[Flamengo (pobo)|Flamenga]], [[Fráncia|Francesa]] i [[Almanha|Almana]]) anquanto ls quelonos [[Reino Ounido|Británicos]] se assentórun ne l norte i ne l leste de l paíç. Nesse período, cunflitos surgiran antre ls grupos Xhosa, Zulu i [[Afrikaner]]s que cumpetian por território.
Durante la década de 1830, cerca de 12 mil [[bóeres]] (mais tarde coincido cumo ''[[Bortrekkers]]''), partiran de la [[Colónia de l Cabo]], adonde tenien sidos submetidos al [[Ampério Británico|cuntrole británico]]. Eilhes migrórun pa las regiones que mais tarde se tornarian [[Colónia de Natal|Natal]], Stado Libre de Ourange i Trasbaal. Ls bóeres fundórun la [[República Sul-Africana]] (atual [[Gauteng]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]] i porbíncias de l'oeste i de l norte) i l [[Stado Libre de Ourange]] (''Fre State''). La çcubierta de [[diamantes]], an 1867, i de [[ouro]], an 1884, ne l'anterior de l paíç ampeçou la "Reboluçon Mineral" i l'oumiento de l crecimiento eiquenómico i de l'eimigraçon. Esto antensificou la subjugaçon de ls pobos andígenas puls sul-africanos ouropeus. La luita para cuntrolar esses amportantes recursos eiquenómicos fui un fator decesibo nas relaçones antre ls ouropeus i ls natibos i tamien antre ls bóeres i ls [[británicos]].<ref>{{cite book|outhor=Williams, Garner F|title=The Diamond Mines of South Africa, Bol II|year=1905|publisher=B. F Buck & Co.|location=New York|pages=Chater XX|url=http://www.farlang .com/diamonds/williams_diamond_mines_2/page_285}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Las repúblicas bóeres rejistiran cun sucesso a las ambasones británicas durante la [[Purmeira Guerra de ls Bóeres]] (1880-1881) usando táticas de [[guerrilha]], que fúrun bien adatados a las cundiçones locales. Ls británicos buoltórun cun un númaro maior d'homes, cun mais spriéncia i cun ua nuoba stratégia na [[Segunda Guerra de ls Bóeres]] (1899-1902), mas sofrírun pesadas perdas durante ls cunflitos, anque tenéren sido ls bencedores. Drento de l paíç, las políticas anti-británicas antre brancos sul-africanos focában na andependéncia. Durante ls períodos coloniales houlandés i británico, la [[segregaçon racial]] era manjoritariamente anformal, anque alguas legislaçones tenéren sido promulgadas para cuntrolar l stablecimiento i la libre circulaçon de pobos natibos.<ref>{{cite book|last=Bond|first=Patrick|title=Cities of gold, townships of coal: essays on South Africa's new ourban cresis|publisher=Africa World Press|date=1999|pages=140|isbn=9780865436114}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cape of God Hope (South Africa). Parliament. House.|date=1906|title=Report of the Selet Committe on Location At|publisher=Cape Eiquipas Lemited|url=http://www.archibe.org/details/reportoftheselec00capeiala|acessdate=10 de maio de 2013}}</ref><ref>{{cite journal|coauthors=Godley, Godfrey Archibald, Welsh, William Thomson, Heimsworth, H. D|date=1920|title=Report of the Anter-departmental committe on the natibe pass laws|publisher=Cape Eiquipas Lemited, gobernment printers|pages=2}}</ref>
Uito anhos passado la fin de la Segunda Guerra de ls Bóeres i passado quatro anhos de negociaçon, ua lei de l [[parlamiento británico]] (''Ato de la África de l Sul de 1909'') criou la [[Ounion Sul-Africana]] an 31 de maio de 1910. La Ounion era un [[Domínio (política)|domínio]] [[Ampério Británico|británico]] qu'ancluía las antigas [[Ampério colonial houlandés|colónias houlandesas]] de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i de [[Colónia de Natal|Natal]], bien cumo las repúblicas de l [[Stado Libre de Ourange]] i de Trasbaal.<ref>{{Cite EB1911|first=Frank Richardson |last=Canha |wstitle=South Africa |belume=25 |page=467}}</ref>
La Lei de las Tierras de ls Natibos de 1913, restringiu seberamente la [[Propiadade pribada|propiadade de tierra]] por [[negros]]; nessa época ls natibos cuntrolában solo 7% de l território de l paíç. La cantidade de tierra reserbada pa ls pobos andígenas fui mais tarde ligeiramente oumentada.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/pages/chronology/thisday/1913-06-19.htn|title=Natibe Land At|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=19 de júnio de 1913}}</ref> Nas repúblicas Boer,<ref>{{cite journal|last=Great Britain Colonial Ouffice; Trasbaal (Colony). Gobiernor (1901–1905: Milner)|date=Janeiro de 1902|title=Papers relating to legislation affeting natibes in the Trasbaal|publisher=S Majesty's Stationery Ouffice|url=http://www.archibe.org/details/trasbaalpapersr00grea}}</ref> yá a partir de la Cumbençon de Pretória (Capítulo XXBI).<ref>{{cite book|last=De Billiers|first=John Abrahan Jacob|title=The Trasbaal|publisher=Xatto & Windus|location=London|year=1896|pages=30 (n46)|url=http://www.archibe.org/details/trasbaal00debi|acessdate=30 de júlio de 2009}}</ref>
[[Fexeiro:ApartheidSignEnglishAfrikaanes.jpg|thumb|dreita|"''Fur use by white persones''" (an [[Léngua pertuesa|pertués]]: "Para uso de pessonas brancas") – placa de l'era de l ''[[apartheid]]''.]]
An 1931, la Ounion tornou-se efetibamente andependiente de l [[Reino Ounido]], cula promulgaçon de l [[Statuto de Westminster]]. An 1934, l Partido Sul-Africano i l [[Partido Nacional (África de l Sul)|Partido Nacional]] se funden para formar l Partido Ounido, buscando la reconceliaçon antre ls [[africánder]]s i ls brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. An 1939, l partido se debede subre l'antrada de la Ounion na [[Segunda Guerra Mundial]] cumo ua aliada de l Reino Ounido, ua decison que ls seguidores de l Partido Nacional se oupusírun.
An 1948, l Partido Nacional, fui eileito i chegou al poder. Esse grupo político reforçou la segregaçon racial, que yá tenie ampeçado sob l domínio colonial houlandés i británico. L Gobierno Nacionalista classeficou todos ls pobos an trés raças, cun dreitos i lemitaçones zambolbidas para cada ua. A minorie branca cuntrolaba la mui maior maiorie negra. La segregaçon legalmente anstitucionalizada quedou coincida cumo ''[[apartheid]]''. Anquanto a minorie branca sul-africana usufruía de l mais alto [[padron de bida]] de to la [[África]] (cumparable als de naciones de [[países zambolbidos]] oucidentales), la maiorie negra quedou an zbantaige an quaije todos ls aspetos, cumo renda, eiducaçon, habitaçon i spetatiba de bida. La [[Carta de la Libardade]], adotada an 1955 pula [[Aliança de l Cungresso]], eisigiu ua sociadade nó-racial i la fin de la çcriminaçon.<ref>Ber testo, an anglés, an [http://www.anc.org.za/ancdocs/story/charter.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (cunsultado an 29 de Agosto de 2009).</ref>
=== República ===
{{Mais anformaçones|Apartheid}}
[[Fexeiro:CR Swart.jpg|thumb|squierda|upright|Charles Robberts Swart, l purmeiro Persidente de l Stado de la República África de l Sul.]]
La África de l Sul abandonou la ''[[Commonwealth]]'' an 1961, na sequéncia dun referendo (adonde, oubbiamente, solo pudo participar la quemunidade branca) que ditou la proclamaçon de la [[república]]. Anque de l'ouposiçon drento i fura de l paíç, l gobierno mantebe l regime de l ''apartheid''. Ne l'ampeço de l seclo XX alguns países i anstituiçones [[Mundo oucidental|oucidentales]] ampeçórun a boicotar ls [[negócios]] cul paíç por causa de las sues políticas d'oupresson racial i de dreitos cebiles. Passado anhos de protestos anternos, atebismo i rebolta de sul-africanos [[negros]] i de sous aliados, finalmente, an 1990, l gobierno sul-africano ampeçou negociaçones que liebórun al çmantelamiento de las leis de çcriminaçon i a las eileiçones democráticas de 1994. L paíç anton aderiu a la [[Quemunidade de las Naciones]].
An 1983, ye adotada ua nuoba custituiçon que garante ua política de dreitos lemitados a las minories asiáticas, mas cuntina a scluir ls negros de l'eisercício de ls dreitos políticos i cebiles. La maiorie negra, antoce, nun tenie dreito de boto nin repersentaçon parlamentar. L partido branco dominante, durante l'era de l [[apartheid]], ye l Partido Nacional, anquanto la percipal ourganizaçon política negra era l [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que durante quaije 50 anhos fui cunsidrado eilegal.
Mais tarde, an 1990, sob la liderança de l persidente [[F. W. de Klerk]], l gobierno sul-africano ampeça la çmantelar l sistema de l'apartheid, libertando [[Nelson Mandela]], líder de l ANC, i aceitando legalizar esta ourganizaçon, bien cumo outras antiapartheid. Ls passos seguintes ne l sentido de l'ounion nacional son dados an 1991. L'abiertura de las negociaçones antre ls repersentantes de todas las quemunidades, cul oubjetibo d'eilaborar ua Custituiçon democrática, marca la fin dua época perturbada na África de l Sul qu'ampeçou-se an 1948 i tubo sou fin an 1990, 42 anhos, época esta chamada de [[Apartheid]], que nua traduçon pa l pertués serie "[[segregaçon racial]]"
[[Fexeiro:Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Eiquenomic Forun Annual Meting Dabos 1992.jpg|thumb|[[Frederik de Klerk]] i [[Nelson Mandela]] se cumprimentan ne l [[Fórun Eiquenómico Mundial]] de 1992.]]
Ne l die 10 d'abril de 1993, un de ls percipales líderes de l mobimiento negro de la África de l Sul, Chris Hani, tombou bítima de dous tiros, delantre de la própia residéncia. L que sous assassinos nun prebiran ye qu'essa muorte acabarie por acelerar la fin de l'apartheid. Ne l mesmo anho, l gobierno i l'ouposiçon negra acordan ne ls macanismos que garantan la trasiçon para un sistema político nun çcriminatório. Ye criado un comité eisecutibo antermediairo, cun maiorie negra, para superbesionar las purmeiras eileiçones multipartidárias i multirraciales, i ye criado, tamien, un ourganismo que queda ancarregado d'eilaborar ua Custituiçon que garanta la fin de l Apartheid. An abril de 1994 son rializadas las [[Eileiçones persidenciales na África de l Sul an 1994|purmeiras eileiçones multirraciales de la stória sul-africana]]. L [[ANC]] ganha las eileiçones i [[Nelson Mandela]], formando un Gobierno d'ounidade nacional, torna-se l purmeiro persidente sul-africano negro.
Ne l período pós-''apartheid'', l [[zamprego]] ten sido stremamente alto quanto l paíç ten lutado para lidar culas muitas mudanças. Anquanto muitos negros subiran pa las classes média i alta, la taxa global de zamprego de negros piorou antre 1994 i 2003.<ref name="sach3"/> La pobreza antre ls brancos, antes rala, oumentou.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/article/2008-04-18-zuma-surprised-at-leble-of-white-poberty |title=Zuma surprised at leble of white poberty — Carta eiletrónica & Guardian Online: The smart news source |publisher=Mg.co.za |date=18 d'abril de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> Para alhá desso, l'atual gobierno ten se sforçado para alcançar ua deciplina monetária i fiscal para garantir tanto la redistribuiçon de la riqueza quanto l [[crecimiento eiquenómico]]. Zde l gobierno liderado pul ANC tener assumido l poder, l [[Índice de Zambolbimiento Houmano]] (IDH) de l paíç diminuiu, anque tener oumentado progressibamente até meados de la década de 1990.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/countries/country_fat_shets/ty_fs_ZAF.html|title=South Africa|year=2006|publisher=United Nationes Debelopment Porgramme|work=Houman Debelopment Report|acessdate=28 de nobembre de 2007}}</ref> Alguns atribuen esto a la pandemia de [[HIV]]/[[SIDA]] i al fracasso de l gobierno an tomar medidas para anfrentar l porblema ne ls purmeiros anhos.<ref>{{cite web|url=http://www.salirr.org.za/wsc/pstory.htx?storyID=428|title=Ridicule suceds where leadership failed on SIDA|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=10 de nobembre de 2006}}{{dead link|date=Outubre de 2011}}</ref>
An maio de 2008, motines deixórun mais de sessenta pessonas muortas.<ref name="Broke-on-Broke Biolence">{{cite web|url=http://www.slate .com/id/2193949/|title=Broke-on-Broke Biolence|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> L Centro pul Dreito a la Moradie contra Çpeijos stimou que mais de 100 mil pessonas fúrun spulsas de sues casas.<ref>{{cite web|url=http://www.abahlali.org/node/3612|title=COHRE statement on Xenophobic Attacks|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> Ls migrantes i refugiados que percuran asilo ne l paíç éran ls percipales albos, mas un terço de las bítimas era de cidadanos sul-africanos.<ref name="Broke-on-Broke Biolence"/> Nua pesquisa de 2006, l Porjeto de Migraçon Sul-Africao cuncluiu que ls sul-africanos son ls que mais se ouponen a l'eimigraçon an to l mundo.<ref>Jonathan Crush (ed), ''The Perfet Storn: Rialities of Xenophobia in Cuntemporary South Africa'', [http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305083736/http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf |date=2016-03-05 }}, Southern African Migration Porjet, Cape Town & Quen's University, Canada, 2006, p. 1</ref> An 2008, l [[Alto Comissariado de las Naciones Ounidas pa ls Refugiados]] stimou mais de 200 mil refugiados que recebírun asilo na África de l Sul, quaije quatro bezes mais de l que ne l'anho anterior. Essas pessonas benirun percipalmente de l [[Zimbabué|Zimbábue]], ambora muitos tamien béngan de l [[Burundi]], [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Ruanda]], [[Eritréia|Eiritreia]], [[Etiópia]] i [[Somália]]. La cuncorréncia an ampregos, ouportunidades de negócios, serbícios públicos i habitaçon lebou a ua tenson antre refugiados i las quemunidades que ls acuolhírun. Anque de la [[Xenofobie|xenofobia]] inda ye un porblema ne l paíç, la bioléncia recente nun ten sido tan generalizada cumo fui einicialmente temido.<ref name="unhcr.org">{{cite web|outhor=United Nationes High Commissioner fur Refuges |url=http://www.unhcr.org/4cd96a569.html |title=UNHCR Global Appeal 2011 – South Africa |publisher=UNHCR |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Geografie ==
{{Artigo percipal|Geografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa sat.jpg|thumb|squierda|[[Fexeiro de satélite]] de la África de l Sul (''[[The Map Library]]'').]]
La África de l Sul stá localizada ne l stremo sul de l [[África|cuntinente africano]], cun ua region costeira que se stende por mais de 2500 Km, sendo tamien banhada por dous ouceanos ([[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]]). Cun ua stenson territorial de 1 219 912 Km². L paíç ye l 25.º maior de l mundo an ária.
La África de l Sul ten ua paisaige bariada. Na parte oucidental, stende-se un grande [[praino]] cumpuosto an parte por [[zerto]] i an parte por pastaiges i [[sabana]]s, cortado pul curso de l [[riu Ourange]] i de l sou percipal afluente, l [[riu Baal|Baal]]. La sul, arguen-se las cordilheiras de l [[Karo]] i, la leste, l [[Drakensberg]], la maior cadeia muntanhosa de la África meridional, adonde queda l punto mais eilebado de l paíç ne l [[Mafadi]] cun 3450 metros, na [[frunteira África de l Sul-Lesoto]]. La norte, l curso de l [[riu Limpopo]] sirbe de frunteira cul [[Botsuana]] i l [[Zimbabué]]. L [[clima]] barie antre ua pequeinha zona de clima mediterránico, ne l stremo sul, na region de l Cabo, la çértico la noroiste. Ne l [[Drakensberg]] hai árias cun clima de muntanha i niebe ne ls puntos mais eilebados, quemumente ne l'ambierno.
La maior cidade ye [[Joanesburgo]]. [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Bloemfontein]] i [[Pretória]] son outras cidades amportantes. L'admenistraçon oufecial (gobierno, tribunales, persidéncia i parlamiento) ancontra-se çpersa por [[Pretória]] (sede de l Poder Eisecutibo), [[Cidade de l Cabo]] (sede de l Poder Legislatibo) i [[Bloemfontein]] (sede de l Poder Judiciário).
An 1998, atrabeç de la Lei m.º 118, fui criado l [[Cunseilho Sul-africano de Nomes Geográficos]], cul oubjetibo de propor la mudança de ls nomes de cidades, porbíncias i acidentes geográficos, sustituindo nomes an [[Léngua anglesa|Anglés]] i an [[Léngua africáner|Africáner]] por nomes baseados an lénguas africanas. Muitas altaraçones yá fúrun aprobadas, outras stan an studo. An brebe, las grandes cidades de l paíç poderán ser coincidas cumo [[Tshwane]] ([[Pretória]]), Nelson Mandela Bay ([[Port Eilizabeth]])<ref>[http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810014501/http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 |date=2011-08-10 }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref><ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref>, KwaKhangela ([[Durban]])<ref>[http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525 http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525] - Notificaçon de la mudança de l nome de Durban</ref>, [[Mangaung]] ([[Bloemfontein]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Bloemfontein muda para Thabure</ref>, eMonti ([[East London]]), Mbombela ([[Nelspruit]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Anformaçon subre la mudança de nome de Nelspruit</ref> i [[Polokwane]] (Pietersburg), dentre outras.
=== Clima ===
La África de l Sul ten, an giral, un [[clima temperado]], an parte por star rodeada puls ouceanos [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]] an trés lados, pula sue localizaçon climaticamente mais lebe ne l [[heimisfério sul]] i debido a la [[altitude]] média, que sobe de forma custante an direçon al norte (an direçon al eiquador) i mais pa l'anterior. Debido l'esta [[topografie]] bariada i pula anfluéncia oceánica, l paíç ten ua grande bariadade de zonas climáticas.
[[Fexeiro:Hlalanathi, Northern Drakensberg.jpg|thumb|dreita|La cordilheira [[Drakensberg]], la mais alta cadeia de muntanhas de la África de l Sul.]]
Las zonas climáticas barian, zde l [[zerto de l Namibe]] ne l noroiste al [[clima subtropical]] ne l leste, al longo de la frunteira cun [[Moçambique]] i cul Ouceano Índico. De l leste, a tierra sobe debrebe subre ua [[scarpa]] de muntanha an direçon al praino anterior coincida cumo Highbeld. Ambora la África de l Sul seia classeficada cumo [[Clima semiárido|semiárida]], hai ua bariaçon cunsidrable ne l clima, bien cumo na topografie.
L stremo sudoeste ténen un clima mui semelhante al de l [[Mediterráneo]], cun [[ambierno]]s chubiosos i beranos calientes i secos, qu'acuolhe l famoso [[bioma]] ''[[Fynbos]]'' de [[pastaige]] i [[mata]]. Essa ária tamien porduç la maior parte de l [[bino]] na África de l Sul. Esta region tamien ye particularmente coincida por sou bento, que sopra antermitente por quaije to l'anho. La fuorça deste bento torna l [[Cabo de la Buona Sperança]] specialmente traiçoeiro pa ls marinheiros, causando muitos [[afogamiento]]s. Mais la leste, na cuosta sul, la precipitaçon ye çtribuída mais uniformemente al longo de l'anho, porduzindo ua paisaige berde. Esta ária ye coincida popularmente cumo la ''Rota de ls Jardines''.
La porbíncia de [[Stado Libre]] ye particularmente praina debido al fato de star centralizada ne l praino. Ne l norte de l [[riu Baal]], l Highbeld torna-se melhor regado i nun spurmenta stremos de calor subtropical. [[Joanesburgo]], ne l centro de l Highbeld, stá an 1.740 [[metro]]s i recibe ua precipitaçon anual de 760 [[milímetro]]s. Ls ambiernos nesta region son frius, ambora la [[niebe]] seia rala.
Las altas muntanhas [[Drakensberg]], que forman la scarpa sudeste de l Highbeld, ouferecen ouportunidades lemitadas de [[squi]] ne l'ambierno. L lugar mais friu na África de l Sul ye [[Sutherland]], ne l'oeste de las muntanhas Roggebeld, adonde las temperaturas d'ambierno puoden alcançar -15 °C. L'anterior perfundo ten la temperaturas mais eilebadas: la temperatura de 51,7 °C fui registrada an 1948 ne l Cabo de l Norte Kalahari acerca de [[Upington]].<ref>{{cite web|url=http://www.safrica.anfo/ess_anfo/sa_glance/geography/geography.htn|title=SouthAfrica.anfo: South Africa's geography}}</ref>
[[Fexeiro:Table Mountain fron Table Bay.jpg|thumb|800px|centro|La [[Muntanha de la Mesa]], bista de la [[Baía de la Mesa]], ua amportante atraçon turística de la region de la [[Cidade de l Cabo]].]]
=== Biodibersidade ===
[[Fexeiro:Eilephant (Loxodonta Africana) 01.jpg|thumb|dreita|[[Alifante-africano]] ne l [[Parque Nacional Kruger]].]]
La África de l Sul assinou la [[Cumbençon subre Dibersidade Biológica]] an 4 de júnio de 1994 i tornou-se ua parte de la cumbençon an 2 de nobembre de 1995.<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.ant/cumbention/parties/list/ |title=List of Parties |date=|acessdate=8 dezembre de 2012}}</ref> L paíç porduziu mais tarde ua Stratégia Nacional de Biodibersidade i un Praino de Açon, que fui recebido pula cumbençon an 7 de júnio 2006.<ref name="cbd.ant">{{cite web|url=http://www.cbd.ant/doc/world/cn/cn-nbsap-01-p1-en.pdf |title=South Africa's National Biodibersity Strategy and Ation Plan |date=|acessdate=10 de dezembre de 2012}}</ref> L paíç stá an sesto lugar antre ls dezessete [[países megadibersos]] de l mundo.<ref>{{cite web|url=http://wayback.archibe.org/web/20101101120514/http://anstitutoaqualung .com.br/anfo_biodibersidade23.html |title=Biodibersity of the world by countries |publisher=Anstitutoaqualung .com.br |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref>
Einúmaros [[mamífero]]s son ancontrados na region de las [[sabana]]s, cumo [[Lion|liones]], [[leopardos]], [[Rinoceronte-branco|rinocerontes-brancos]], [[Cunnochaetes taurinus|gnus-azules]], [[cudo]]s, [[ampala]]s, [[hiena]]s, [[heipopótamo]]s i [[girafa]]s. La maior parte de la ária de sabana queda ne l nordeste de l paíç, cumo ne l [[Parque Nacional Kruger]] i na Reserba Mala Mala, bien cumo ne l stremo norte de la Biosfera Waterberg. La África de l Sul abriga muitas [[speces andémicas]], cumo l criticamente amehaçado neste mundo lixo L [[Bunolagus monticularis| coneilho-bosquímano]] (''Bunolagus monticularis''), este pequeno animal debe ser respeitado de l [[Karo]].
[[Fexeiro:Weskus Nasionale Park.jpg|thumb|squierda|Campo de flores ne l Parque Nacional West Coast.]]
Nun hai nanhue stimatiba recente subre l númaro de speces de [[fungo]]s registradas na África de l Sul. Até 1945, mais de 4.900 speces de fungos (ancluindo las speces formadoras de [[patrielha]]) tenien sido registradas<ref>{{cite doi|10.3114/si.55.1.1}}</ref> i, passado mais de 60 anhos de sploraçon adicional, esse númaro tende a ser mui mais eilebado. An 2006, l númaro total de tipos de fungos qu'eisisten na África de l Sul fui cunserbadoramente stimado an cerca de 200 mil especes, mas essa stimatiba nun lebou an cunta fungos associados a ansetos.<ref>{{cite pmid|18490969}}</ref> Se stubir correta, anton l númaro de fungos de la África de l Sul supera l de speces de plantas. Pul menos an alguns de ls percipales ecossistemas sul-africanos, un percentual stremamente eilebado de fungos son altamente specíficos de las plantas nas quales ocorren.<ref>Marincowitç, S.; Crous, P.W.; Groenewald J.Z. and Wingfield, M.J. (2008) [http://fabiserb.up.ac.za/webresources/pdf/02ccd42960c651fba2ee15dd3c180b.pdf ''Microfungi ocurring on Proteaceae in the fynbos.'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} CBS Biodibersity Series 7.</ref> L númaro de fungos sul-africanos que son andémicos i l númaro de ls que stan an peligro ne l mundo lixo dében, antoce, ser mui mais eilebado que l númaro de plantas amehaçadas. La stratégia de biodibersidade de l paíç i l praino d'açon nun mencionan ls fungos.<ref name="cbd.ant"/>
Cun mais de 20 mil speces de plantas defrentes, ó cerca de 10% de todas las speces begetales coincidas na Tierra, la África de l Sul ye particularmente rica an dibersidade de plantas. L bioma predominante na África de l Sul ye la [[pradarie]], adonde la cobertura begetal ye dominada por defrentes [[gramínea]]s, arbustos baixos i arbles de [[acácia]]. La begetaçon torna-se inda mais scassa ne l noroiste, debido a la baixa [[plubiosidade]]. Eesisten bárias speces de suculentas qu'armazenan auga, cumo las [[aloe]]s i [[euphorbia]]s na ária seca de Namaqualand. Las pradaries lentamente se trasforman nun mato alto de [[cerrado]] ne l nordeste de l paíç, cun un crecimiento mais denso. Hai un númaro seneficatibo de [[baobá]]s nesta ária, acerca de la stremidade norte de l Parque Nacional Kruger.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica-trable.net/pages/i_plants.htn |title=Plants and Begetation in South Africa |publisher=Southafrica-trable.net |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Demografie ==
{{Artigo percipal|Demografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa population density map.sbg|thumb|Mapa de la [[densidade populacional]] na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#ffffc|<1 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#ffeda0|1–3 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fed976|3–10 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#feb24c|10–30 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fd8d3c|30–100 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fc4e2a|100–300 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#e31a1c|300–1000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#bc0026|1000–3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#800026|>3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{debedir an colunas fin}}
]]
África de l Sul ye ua nacion de cerca de 50 milhones de pessonas de dibersas ouriges, [[cultura]]s, [[léngua]]s i [[religiones]]. L radadeiro [[censo]] fui rializado an 2011 i l próssimo será an 2021. L ''Statistics South Africa'' classefica la populaçon an cinco catadories [[Raças houmanas|raciales]] pulas quales las pessonas puoden se classeficar.<ref name="Census2001">[http://www.statssa.gob.za/census01/html/default.asp Census 2001]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Statistics South Africa.</ref> Ne l meio de l'anho 2009 ls balores stimados para essas catadories fúrun [[negros]] cun 79,3%, [[brancos]] cun 9,1%, [[coloured]] (mestiços) cun 9,0% i andianos i asiáticos cun 2,6% de la populaçon.<ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022009.pdf|title=Midyear population stimates: 2009|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 February 2010}}</ref> La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]:<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. L paíç ten ua populaçon manjoritariamente [[Cristandade|crestiana]].
Mesmo cul crecimiento populacional de la África de l Sul na radadeira década<ref name="Census2001"/><ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/Publicationes/CS2007Basic/CS2007Basic.pdf|title=statssa.gob.za|format=PDF}}</ref> (percipalmente debido a la [[eimigraçon]]), l paíç tenie ua taxa de crecimiento populacional anual de -0,501% an 2008 (st. [[CIA]]), ancluindo l'eimigraçon.<ref>{{cite web|url=http://www.xist.org/earth/pop_growth.aspx|title=The demographic status of the world's population|work=Global Statistics|publisher=GeoHibe}}</ref> La CIA stima que la populaçon an 2009 na África de l Sul tenga ampeçado a crecer outra beç, a ua taxa de 0,281%.<ref>https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La África de l Sul ye l lar de cerca de 5 milhones de [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]], ancluindo cerca de 3 milhones de [[Zimbabué|zimbabuanos]].<ref>{{cite web|url=http://www.iht .com/articles/2008/05/23/africa/23saf.php|title=Anti-eimmigrant biolence spreads in South Africa, with attacks reported in Cape Town}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky .com/skynews/article/0,,30200-1277808,00.html|title=Scape Fron Mugabe: Zimbabwe's Sodus}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?ArticleId=1518-25_2035097|title=More eillegals set to flod SA}}</ref> Ua série de motines anti-eimigrantes acunteciu na África de l Sul an 11 de maio de 2008.<ref name="bbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7396868.stn|title=South African mob kills migrants|publisher=BBC|acessdate=2008-05-19 | date=2008-05-12}}</ref><ref>{{cite news|outhor=Barry Bearak|title=Eimmigrants Fleing Fury of South African Mobs|date=23 May 2008|work=New York Eiquipas|url=http://www.nytimes .com/2008/05/23/world/africa/23safrica.html?_r=1&ref=africa&oref=slogin|acessdate=2008-08-05}}</ref>
África de l Sul abriga ua cunsidrable populaçon de [[refugiados]] i requerentes de [[Dreito d'asilo|asilo]]. Segundo la ''World Refuge Surbey 2008'', publicado pul Comité stadunidense para Refugiados i Eimigrantes, esta populaçon era d'aprossimadamente 144.700 pessonas an 2007.<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Grupos de refugiados i requerentes d'asilo que soman mais de 10.000 pessonas ancluídas de l Zimbábue (48.400), [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]] (24.800) i [[Somália]] (12.900).<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Estas populaçones bebian percipalmente an [[Joanesburgo]], [[Pretória]], [[Durban]], [[Cidade de l Cabo]] i [[Port Eilizabeth]].<ref name="World Refuge Surbey 2008">{{cite news|title=World Refuge Surbey 2008|publisher=U.S. Committe fur Refuges and Eimmigrants|date=2008-06-19|url=http://www.refuges.org/surbey}}</ref>
Assi cumo an muitos países africanos, la África de l Sul ben spurmentando ua "[[fuga de cérebros]]" ne ls radadeiros 20 anhos. Esso acraditado cumo potencialmente prejudicial pa l'eiquenomie regional,<ref>{{cite web|url=http://jae.oxfordjournals.org/cgi/cuntent/abstrat/13/suppl_2/ii15 |title=World Bank, IMF study 2004 |doi=10.1093/jae/ejh042 |publisher=Jae.oxfordjournals.org |date=2004-12-03 |acessdate=2010-05-30}}</ref> i ye quaije cierta mente prejudicial pa l bien-star de la maiorie de las pessonas que dependen de l'anfra-strutura de salude, tenendo an cunta l'eipidemia de [[HIB]]/[[SIDA]].<ref>{{cite web|url=http://www.eiquinetafrica.org/bibl/docs/heialthpersonnel.pdf |title=Heialth Personnel in Southern Africa: Cunfronting maldistribution and brain drain |format=PDF |date= |acessdate=2010-05-30}}</ref> La fuga de cérebros na África de l Sul tende a demunstrar cuntornos raciales (naturalmente, dado l legado de çtribuiçon de cumpeténcias de la África de l Sul) i ten, antoce, resultado an grandes quemunidades de brancos sul-africanos ne l sterior.<ref>''[http://www.eilo.org/public/anglish/protetion/migrant/download/amp/amp52e.pdf Skilled Labour Migration fron Debeloping Countries: Study on South and Southern Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', Haron Bhorat eit al. 2002. Anternational Migration Porgramme, Anternational Labour Ouffice, Geneba.</ref>
{{Cidades mais populosas de la África de l Sul}}
=== Religion ===
[[Fexeiro:Graaff-Reinet GR3.jpg|thumb|upright|squierda|Eigreija an [[Graaff-Reinet]].]]
D'acuordo cul censo nacional de 2001, ls [[Cristandade|crestianos]] repersentában 79,7% de la populaçon de l paíç. Esso anclui crestianos zion (11,1%), [[Pentecostalismo|pentecostales]] ([[Mobimiento Carismático|carismáticos]]) (8,2%), [[Catolicismo|católicos romanos]] (7,1%), [[Metodismo|metodistas]] (6,8%), [[Eigreija Reformada Nerlandesa|houlandeses reformados]] (6,7%), [[Anglicanismo|anglicanos]] (3,8%); nembros d'outras eigreijas crestianas repersentában outros 36% de la populaçon. Ls [[Eislana|muçulmanos]] repersentan 1,5% de la populaçon, [[Hinduísmo|hindus]] cerca de 1,3%, i [[Judaísmo|judius]] 0,2%. 15,1% nun tenie qualquiera feliaçon relegiosa, 2,3% tenie outra religion i 1,4% nun stában specificados.<ref name=fatbook/><ref name="state.gob">{{cite web|url=http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2005/51496.htn|title=South Africa - Setion I. Religious Demography|publisher=U.S. Department of State|acessdate=2006-07-15}}</ref><ref>Fur la çcussion of Church membership statistics in South Africa please refer to Forster, D. "God's mission in our cuntext, heialing and trasforming respunses" in Forster, D and Bentley, W. ''Methodisn in Southern Africa: La celebration of Wesleyan Mission''. Kemton Park. AcadSA publishers (2008:97-98)</ref>
Eigreijas Andígenas Africanas éran ls maiores antre ls grupos crestianos. Acradita-se que muitas de las pessonas qu'alegórun tener nanhue afeliaçon cun qualquiera religion ourganizada, respeitan las [[Religiones tradecionales africanas|religiones tradecionales andígenas]]. Muitos pobos ténen práticas relegiosas [[Sincretismo|sincréticas]], cumbinando anfluéncias crestianas i andígenas.<ref name="DoS">[http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2006/71325.htn Department of State]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, USA.</ref>
Nun hai nanhue eibidéncia de que l [[Eislan|eislana]] tenga tenido cuntato culs pobos [[zulu]], [[swazi]] ó [[xhosa]] de la cuosta leste, antes de l'era colonial. Muitos sul-africanos muçulmanos son çcritos cumo mestiços, nomeadamente na porbíncia de [[Cabo Oucidental]], specialmente aqueilhes cujos ancestrales benirun cumo scrabos de l [[arquipélago andonésio]] (ls [[Malaio de l Cabo|malaios de l Cabo]]). Outros son çcritos cumo andianos, nomeadamente an [[KwaZulu-Natal]], ancluindo aqueilhes cujos antepassados benirun cumo comerciantes de l [[sul de la Ásia]]; eilhes ténen sido acumpanhados por outros pobos d'outras partes de la [[África]], assi cumo [[brancos]] ó [[negros]] naturalizados sul-africanos. Sul-africanos muçulmanos afirman que sue [[fé]] ye la [[religion]] que mais crece an cumberson ne l paíç.<ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor .com/2002/0110/p13s1-woaf.html|title=In South Africa, many blacks cumbert to Eislan}}</ref>
La populaçon [[Hinduísmo|hindu]] fui purmeiramente stablecida durante l período colonial británico, mas depuis las óndias d'eimigraçon de la [[Índia]], tamien ténen cuntribuíran pa l'oumiento dessa populaçon. La maiorie de ls Hindus son etnicamente de l Sul de la Ásia. Outras religiones minoritárias na África de l Sul son [[sikhismo]], l [[jaenismo]] i la [[Fé Bahá'í]].<ref name="state.gob"/>
=== Lénguas ===
{{Artigo percipal|Lénguas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa dominant language map.sbg|thumb|dreita|Mapa mostrando las percipales [[lénguas de la África de l Sul]].
{| width=100%
|-
| valign=top |
{{legenda|#8dd3c7|[[Léngua africáner|Africáner]]}}
{{legenda|#ffffb3|[[Léngua anglesa|Anglés]]}}
{{legenda|#bebada|[[Léngua ndeble|Ndeble]]}}
{{legenda|#fb8072|[[Léngua xhosa|Xhosa]]}}
{{legenda|#80b1d3|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
{{legenda|#fdb462|[[SeSotho de l norte]]}}
| valign=top |
{{legenda|#b3de69|[[SeSotho de l sul]]}}
{{legenda|#fcde5|[[Léngua tswana|Tswana]]}}
{{legenda|#bc80bd|[[Léngua swazi|Swazi]]}}
{{legenda|#cebc5|[[Léngua benda|Benda]]}}
{{legenda|#ffed6f|[[Léngua tsonga|Tsonga]]}}
{{legenda|#d0d0d0|Nanhue dominante}}
|}]]
La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]: [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. An númaro de lénguas ouficias, l paíç ye l terceiro, solo atrás de la [[Bolíbia]] i de la [[Índia]]. Anque todas las lénguas séren formalmente eiguales, alguas lénguas son faladas mais de l qu'outras. D'acuordo cul Censo Nacional de 2001, las trés lénguas mais faladas an casa son l zulu (23,8%), l xhosa (17,6%) i l'africáner (13,3%). Nun oustante l fato de que l'anglés ye reconhecida cumo la léngua de l comércio i de la ciéncia, sendo falada an casa por solo 8,2% de ls sul-africanos an 2001, ua percentaige inda menor de l qu'an 1996 (8,6%).<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref><ref name="Census2001"/>
L paíç tamien reconhece uito outros lénguas nó-oufeciales: [[Léngua fanagalo|fanagalo]], [[khwe]], [[Léngua lobedu|lobedu]], [[Léngua nama|nama]], [[Léngua ndeble de l norte|ndeble de l norte]], [[Léngua phuti|phuthi]], [[Lénguas khoisan|san]] i la [[léngua gestual sul-africana]]. Estas lénguas nó-oufeciales puoden ser outelizadas an detreminadas outelizaçones oufeciales an árias lemitadas, adonde fui detreminado qu'essas lénguas son predominantes. Inda assi, sues populaçones nun son seneficadamente grandes para eisigir l reconhecimiento nacional.
Muitas de las lénguas "nun oufeciales" de ls pobos [[san]] i [[khoikhoi]] possuen [[dialeto]]s regionales que se stenden an direçon al norte de la [[Namíbia]] i de [[Botsuana|Botswana]], para alhá d'outros lugares. Esses pobos, que son ua populaçon fesicamente çtinta d'outros africanos, ten sue própia eidantidade cultural cun base an sues sociadades de [[caçadores-coletores]]. Eilhes ténen sido marginalizados, an grande medida, i muitas de las sues lénguas.
Muitos sul-africanos brancos tamien falan outras lénguas ouropeias, tales cumo [[Léngua pertuesa|pertués]] (falado tamien por [[angola]]ne ls i [[Moçambique|moçambicanos]] negros), [[Léngua almana|alman]] i [[Lhéngua griega|griego]], ambora alguns asiáticos i andianos na África de l Sul falan lénguas asiáticas, cumo l [[Léngua tamil|tamil]], [[Léngua hindi|hindi]], [[léngua guzerate|guzerate]], [[Léngua urdu|urdu]] i [[Léngua telugu|telugu]]. L [[Lhéngua francesa|francés]] ye inda falada puls franceses sul-africanos, specialmente an lugares cumo la ''[[Franschhoek]]'', adonde eisisten muitos sul-africanos d'ourige francesa.
=== Cumposiçon étnica ===
L ''Statistics South Africa'' define cinco catadories raciales pulas quales las pessonas puoden se classeficar ne l censo. Las stimatibas de l censo de 2011 para estas catadories fui [[negros]] africanos cun 79,2%, [[brancos]] cun 8,9%, ''[[coloured]]'' (mestiço) cun 8,9%, andiano ó asiático cun 2,5% i outros/nun specificado cun 0,5%. L purmeiro censo na África de l Sul, feito an 1911, mostrou que ls brancos repersentában 22% de la populaçon; esse númaro caiu para 16% de la populaçon an 1980.<ref>{{Cite book | outhor = Study Commission on U.S. Policy toward Southern Africa (U.S.) | title = South Africa: eiquipa running out: the report of the Study Commission on U.S. Policy Toward Southern Africa | url = http://books.gogle .com/books?id=sq43lnbklEUC&pg=PA42 | publisher = University of California Press | year = 1981 | page = 42 | isbn = 0-520-04547-5 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:South Africa dominant population group map.sbg|thumb|dreita|Grupos populacionales dominantes na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#fb8072|Africanos negros}}
{{legenda|#8dd3c7|''Coloured'' (multirraciales)}}
{{legenda|#80b1d3|Andianos ó asiáticos}}
{{legenda|#ffffb3|Brancos}}
{{legenda|#bebada|Nanhun dominante}}
{{debedir an colunas fin}}]]
De loinge, la maior parte de la própia populaçon ye classeficada cumo "africana" ó "negra", mas esse grupo populacional nun ye culturalmente i/ó lenguisticamente homogéneo. Ls percipales grupos étnicos negros ancluen ls [[zulus]], [[xhosas]], [[basothos]] (basotho de l sul), [[SeSotho de l norte|bapedi]] (basotho de l norte), [[Benda (África de l Sul)|bendas]], [[tswanas]], [[tsongas]], [[suázis]] i [[ndeble]]s, ls quales falan las [[lénguas bantu]].
La populaçon ''[[coloured]]'' (multirraciales) stá cuncentrada percipalmente na region de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i ben dua cumbinaçon d'ouriges étnicas, cumo ls [[brancos]], [[khoi]]s, [[san]]s, [[griqua]]s, [[chineses]] i [[malaios]].<ref name="khenr">{{cite book|outhor=Kristin Heinrard|title=Minority Protetion in Post-Apartheid South Africa: Houman Rights, Minority Rights, and Self-Detremination|url=http://books.gogle .com/books?id=HOA6qPDtjOAC&pg=PA43|year=2002|publisher=Grenwod Publishing Group|isbn=978-0-275-97353-7|page=43}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls sul-africanos brancos son percipalmente çcendentes de [[houlandeses]], [[almanes]], [[franceses]] [[huguenote]]s, [[británicos]] i outros quelonos [[ouropeus]] i [[judius]].<ref name="khenr"/><ref name="lbr">{{cite book|outhor1=James L. Gibson|outhor2=Amanda Gouws|title=Obercoming Antolerance in South Africa: Spurments in Democratic Persuasion|url=http://books.gogle .com/books?id=zJZ3_bD_EIQC&pg=PA36|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-67515-4|page=36}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cultural i lenguisticamente, eilhes son debedidos an [[africánder]]s, que falan [[africáner]], i ls grupos de brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. La populaçon branca ten diminuído, debido a la baixa [[taxa de natalidade]] i a la [[eimigraçon]]; antre ls fatores qu'anfluen na decison dessa populaçon d'eimigrar, muitos citan l'eilebada taxa de [[criminalidade]] i las políticas de [[açon afirmatiba]] de l gobierno.<ref name="Unisa">{{cite web|url=http://www.unisa.ac.za/default.asp?Cmd=BiewContent&CuntentID=13537 |title=the new great trek- the story of south africa's white sodus |publisher=Unisa.ac.za |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref><ref name="Quen's U">{{cite web|outhor=User2 |url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy23.htn |title=Policy Series |publisher=Quensu.ca |date=7 d'outubre de 1997 |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Zde 1994, aprossimadamente 440 mil sul-africanos brancos eimigrórun permanentemente de l paíç.<ref name=StatsSAPopulation2010>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022010.pdf|title=Midyear population stimates: 2010|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 de júlio de 2010}}</ref> Anque de ls eilebados nibles d'eimigraçon, alguns eimigrantes ouropeus se anstalórun ne l paíç nesse período. Até 2005, stima-se que 212 mil cidadanos británicos stában residindo na África de l Sul. Até 2011, esse númaro puode tener crecido para 500 mil.<ref>{{cite web|title=Britones lebing in SA to enjoy royal wedding|url=http://wayback.archibe.org/web/20120121075711/http://www.eyewitnessnews.co.za/articleprog.aspx?id=64734 | publisher=Eyewitness News|date =28 d'abril de 2011}}</ref> Alguns [[Zimbábue|zimbabuanos]] brancos eimigrórun pa la África de l Sul. Alguns de ls nembros mais nostálgicos de la quemunidade son coincidos na cultura popular cumo "''Whenwes''", por causa de la frase ''when we were in Rhodesie''... ({{lang-t|''quando stábamos na Rodésia''...}}), qu'eilhes questuman dezir al relembrar sues bidas na antiga [[Rodésia]].<ref name="New Anternationalist">{{cite web|url=http://www.newint.org/issue155/briefly.htn|title=Rhodie oldies|year=1985|acessdate=29 d'outubre de 2007|work=[[New Anternationalist]]}}</ref>
La populaçon [[Andianos|andiana]] chegou a la África de l Sul cumo trabalhadores cuntratados para trabalhar nas plantaçones d'açúcar an [[KwaZulu-Natal|Natal]] ne l final de l seclo XIX i ampeço de l seclo XX.<ref name="khenr"/> Eilhes benirun de defrentes partes de l [[subcontinente andiano]], seguian religiones defrentes i falában lénguas çtintas.<ref name="khenr"/> Un grabe çtúrbio antre andianos i zulus eclodiu an 1949 na cidade de [[Durban]].<ref>{{cite web|url=http://www .ptheindianstar .com/andex.php?uan=5786 |title=Current Africa race riots like 1949 anti-Andian riots: menister |publisher=Theindianstar .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Eesiste tamien un grupo seneficatibo de sul-africanos [[chineses]] (cerca de 100 mil pessonas) i [[bietnamitas]] (cerca de 50 mil pessonas). An 2008, l Superior Tribunal de Pretória determinou que ls sul-africanos chineses que chegórun al paíç antes de 1994 debian ser reclassificados cumo ''mestiços''. Cumo resultado desta decison, cerca de 12 a 15 mil<ref>{{cite web|last=Conason |first=Joe |url=http://www.salon .com/tech/htww/2008/06/19/chinese_declared_black/ |title=Chinese declared black |publisher=Salon .com |date=19 de júnio de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> de ls cidadanos etnicamente chineses que chegórun antes de 1994 (l que repersenta de 3% a 5% de l total de la populaçon chinesa ne l paíç), será capaç de se beneficiar de políticas d'eigualdade racial de l gobierno.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article4168245.ece We agre that you are black, South African court tells Chinese], The Eiquipas</ref>
=== Porblemas sócio-eiquenómicos ===
{{Artigo percipal|Criminalidade na África de l Sul|Cunflitos xenófobos na África de l Sul an 2008}}
[[Fexeiro:Soweto township.jpg|thumb|squierda|[[Vairro de lata]] an [[Soweto]], [[Joanesburgo]].]]
Segundo ua pesquisa pa l período 1998-2000 eilaborada pula [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]]s i an purmeiro para [[assalto]]s i [[stupro]]s ''[[per capita]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1|title=NationMaster: South African Crime Statistics}}</ref> Las statísticas oufeciales mostran que 52 pessonas son assassinadas todos ls dies na África de l Sul.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article6818096.ece Persecuted white South African Brandon Huntley made anternational race refuge]. Eiquipas Online. Setember 3, 2009.</ref> L númaro relatado de stupros por anho ye de 55.000<ref>[http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1674391,00.html?xid=fed-cnn-topics Behind South Africa's Reggae Murder]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Eiquipa. Otober 22, 2007.</ref> i stima-se que 500 mil stupros son cometidos anualmente ne l paíç.<ref>"[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=84909 SOUTH AFRICA: One in four men rape]". [[IRIN]] Africa. June 18, 2009.</ref> L total de crimes ''per capita'' ye l 10º antre ls 60 países ne l cunjunto de dados.
L stupro ye un porblema quemun na África de l Sul, nua pesquisa de 2009 un an cada quatro homes sul-africanos admitiran tener stuprado alguien.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8107039.stn | work=BBC News | title=South African rape surbey shock | date=2009-06-18 | acessdate=2010-05-23}}</ref> Un an cada trés de las 4.000 mulhieres anquiridas pula Quemunidade de la Anformaçon, Capacitaçon i Trasparéncia dixe que tenie sido biolada ne l'anho passado.<ref name=bbc1>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/258446.stn |title=South Africa’s rape shock |publisher=BBC News |date=1999-01-19 |acessdate=2010-05-30}}</ref> La África de l Sul ten ua de las maiores ancidéncias de stupros de ninos i bebés ne l mundo.<ref name=eiquipa>{{cite web|last=Perry |first=Alex |url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1680715,00.html?xid=fed-yaho-full-world |title=Ouprah scandal rocks South Africa |publisher=Eiquipa .com |date=2007-11-05 |acessdate=2010-05-30}}</ref> Nun liebantamiento rializado antre 1.500 ninos scolares ne l ''[[township]]'' de [[Soweto]], un quarto de todos ls ninos antrebistados dezírun que "''jackrolling''", un termo para stupro an grupo, era algo dibertido.<ref name=bbc1/>
La classe média de l paíç busca sigurança an [[Cundomínio cerrado|cundomínios cerrados]]. Muitos [[eimigrante]]s de la África de l Sul tamien afirman que l crime fui un grande motibador para eilhes saíren de l paíç. L crime contra la quemunidade agrícola cuntina a ser un grande porblema.<ref>{{cite news|url=http://www .ptimesonline.co.uk/tol/life_and_style/article694534.ece|title=Farms of fear|publisher=The Eiquipas Online|date=2 April 2006 | location=London | acessdate=2010-05-23}}</ref> Outro porblema anfrentado pul paíç ye la fuorte [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade social i eiquenómica]]; las cidades sul-africanas [[Buffalo City]], [[Johannesburgo]] i [[Ekurhuleni Municipalidade Metropolitana|Ekurhuleni]] fúrun apuntadas cumo las mais zeiguales de l mundo, segundo relatório de la [[ONU]] dibulgado an 2010.<ref name="onu">[http://g1.globo .com/Noticias/Riu/0,,MUL1536525-5606,00-QUATRO+CAPITAIS+BRASILEIRAS+ESTAO+ENTRE+AS+MAIS+DESIGUAIS+DO+MUNDO+DIZ+ONU.html Quatro capitales brasileiras stan antre las mais zeiguales de l mundo, diç ONU] - ''[[G1]]'', 19 de márcio de 2010 (bejitado an 19-3-2010)</ref>
== Política ==
{{Artigo percipal|Política de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Uniegebou.jpg|thumb|''[[Union Buildings]]'' ye la residéncia oufecial i l gabinete de l [[persidente de la república]] de la África de l Sul, localizado na capital admenistratiba de l paíç, [[Pretória]].]]
La África de l Sul ten trés [[Capital|capitales]]: [[Cidade de l Cabo]], la maior de las trés, ye la capital legislatiba; [[Pretória]] ye la capital admenistratiba i [[Bloemfontein]] ye la capital judiciária. África de l Sul ten un [[parlamiento]] [[bicameral]]: l Cunseilho Nacional de Porbíncias ([[cámara alta]]), ten 90 nembros, anquanto la Assemblé Nacional ([[cámara baixa]]) ten 400 nembros.
Ls nembros de la Cámara de ls Deputados son eileitos nua base populacional por [[repersentaçon proporcional]]: metade de ls nembros son eileitos por listas nacionales i l'outra metade son eileitos an listas probinciales. dieç nembros son eileitos para repersentar cada porbíncia ne l Cunseilho Nacional de las Porbíncias, andependientemente de la populaçon de la porbíncia. Eileiçones para ambas las cámaras son rializadas la cada cinco anhos. L gobierno ye formado na casa mais baixa, i l líder de l partido maioritairo na Assemblé Nacional ye l [[Persidente de la África de l Sul|persidente]].
Zde la fin de l ''apartheid'' an 1994, la política sul-africana ten sido dominado pul [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que fui l partido dominante, cun 60-70% de ls botos. L percipal adbersairo de l gobierno de l ANC ye l partido de la [[Aliança Democrática (África de l Sul)|Aliança Democrática]], que recebiu 16,7% de ls botos na eileiçon de 2009 i 14,8% nas eileiçones de 2006.
[[Fexeiro:Houses of Parliament Entrance.jpg|thumb|squierda|[[Parlamiento de la África de l Sul]] na [[Cidade de l Cabo]], la capital legislatiba.]]
L partido antes dominante, l Nuobo Partido Nacional, qu'antroduziu l ''apartheid'' atrabeç de l sou predecessor, l Partido Nacional, outou por se fundir cul ANC, an 9 d'abril de 2005. Outros grandes partidos políticos repersentados ne l Parlamiento son l [[Cungresso de l Pobo]], que se separou de l ANC i ganhou 7,4% de ls botos an 2009 i l [[Partido de la Libardade Ankatha]], que repersenta percipalmente ls eileitores [[zulu]]s i que tubo 4,6% de ls botos nas eileiçones de 2009.
Zde 2004, l paíç tubo muitos miles de protestos populares, alguns biolentos, tornando-se, d'acuordo cun un académico, l ''"paíç mais rico an protesto ne l mundo"''.<ref>{{cite web|url=http://abahlali.org/node/1898|title=Article by Eimran Bucus in the Mercury newspaper}}</ref> Muitos destes protestos ténen sido ourganizados a partir de las crecentes [[bairro de lata]]s que circundan las cidades sul-africanas.
An 2008, la África de l Sul fui classeficada na 5ª antre 48 países de la África [[susaariana]] pul Índice Ibrahin de Gobernança Africana. La África de l Sul tubo buns resultados nas catadories de Stado de Dreito, Trasparéncia i Corrupçon i Participaçon i Dreitos Houmanos, mas fui perdiu puntos pul sou zampenho relatibamente pobre an Salude i Sigurança. L Índice Ibrahin ye ua medida global de gobernança africana, cun base nua série de bariables que refleten l sucesso cun que ls gobiernos antregan benes políticos eissenciales als sous cidadanos.<ref>[http://www.moibrahimfoundation.org Mo Ibrahin Foundation]. Retriebed 2010-01-11.</ref>
{{limpar}}
=== Lei ===
{{Mais anformaçones|Criminalidade na África de l Sul}}
[[Fexeiro:Jozi 2012 05 22 1504 (7411284758).jpg|thumb|Anterior de la Corte Custitucional de la África de l Sul, an Joanesburgo.]]
Las percipales fuontes de las leis sul-africanas son l dreito mercantil romano-houlandés i l dreito pessonal baseado ne l [[Common law|dreito quemun anglés]], cumo las amportaçones d'assentamientos houlandes i de l [[colonialismo británico]].<ref>{{cite web|url=http://0-www.llrx .com.annopac.up.ac.za:80/features/southafrica.htn|title=Researching South African Law|acessdate=2008-06-23|outhor=Pamela Snyman and Amanda Barratt|date=2002-10-02|publisher=[http://www.llrx.comLaw Library Resource Xchange]}}</ref> La purmeira lei ouropeia na África de l Sul fui trazida pula [[Cumpanha de las Índias Ourientales Houlandesas]] i ye chamada de dreito romano-nerlandés. Fui amportado antes de la [[Codificaçon jurídica|codificaçon de l dreito]] ouropeu ne l Código Napoleónico i ye cumparable an muitos aspetos, la lei scocesa. Este fui seguido, ne l seclo XIX pul dreito anglés, tanto quemun quanto legal. A partir de 1910 cula unificaçon, la África de l Sul tenie sou própio parlamiento, qu'aprobórun leis specíficas pa la África de l Sul. Durante ls anhos de l ''[[apartheid]]'', la cena política de l paíç fui dominado por figuras cumo [[Valthazar Johannes Borster|B. J. Borster]] i [[Pieter Willen Botha|P. W. Botha]], bien cumo nembros de l'ouposiçon, cumo Harry Schwarç, Joe Slobo i [[Heilen Suzman]].
L sistema judicial ye cumpuosto por tribunales de magistrados, que tratan de causos criminales i cibles menores menores, ls Tribunales Superiores, que son tribunales de cumpeténcia genérica para árias specíficas, l Supremo Tribunal de Recurso, que ye la mais alta corte custitucional an todas ls temas; i l Tribunal Custitucional, que cuida solo de las questones custitucionales.
D'acuordo cun ua pesquisa rializada pa l período de 1998-2000 i cumpilada pulas [[Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]] i an purmeiro an [[assalto]]s i [[stupro]]s ''per capita'' antre todos ls países pesquisados.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1 |title=South African Crime statistics |publisher=NationMaster |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Cerca de 50 assassinatos son cometidos todos ls dies ne l paíç.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/8668615.stn |title=How dangerous is South Africa? |publisher=BBC News |date=17 de maio de 2010}}</ref> Até márcio de 2009, houbo {{formatnun:18148}} assassinatos ne l paíç, anquanto l [[Reino Ounido]] registrou 662 ne l mesmo período.<ref>{{cite news|url=http://www .ptelegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/southafrica/8222469/South-African-serial-killer-cumbited-of-13-murders.html |title=South African serial killer cumbited of 13 murders |publisher= ''The Daily Telegraph'' |date=23 de dezembre de 2010}}</ref> L'andústria de la sigurança pribada na África de l Sul ye la maior de l mundo,<ref>{{cite web|title=South Africa has world’s largest pribate security andustry; neds regulation - Mthethwa|url=http://www.defenceweb.co.za/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=28306&Itemid=116|publisher=DefenceWeb|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref> cun cerca de nuobe mil ampresas cadastradas i 400 mil siguranças particulares atibos registrados, mais de l que la polícia i l'eisército sul-africanos juntos.<ref>{{cite web|title=Bigger than the army: South Africa's pribate security forces|url=http://eidition.cnn .com/2013/02/08/business/south-africa-pribate-security|publisher=CNN .com|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref>
=== Fuorças armadas ===
{{Artigo percipal|Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:USS Forrest Sherman (DDG-98) Chetah.jpg|thumb|squierda|Caça sul-africano [[Atlas Chetah]] rializa un treinamiento cul [[Cuntratorpedeiro|çtróier]] norte-amaricano [[USS Forrest Sherman]] na [[Cidade de l Cabo]], an 2007.]]
La [[Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul]] (SANDF) fui criada an 1994,<ref name="custitution-1993-224">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/documents/custitution/93cones.htn#SECTION224|title=Custitution of the Republic of South Africa At 200 of 1993 (Setion 224)|acessdate=2008-06-23|year=1993|publisher=South African Gobernment}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.issafrica.org/Pus/ASR/6No2/BanStade.html|title=Rationalisation in the SANDF: The Next Challenge|acessdate=2008-06-23|year=1997|outhor=Col L B ban Stade, Senior Staff Oufficer Rationalisation, SANDF|publisher=Anstitute fur Security Studies }}</ref> cumo ua fuorça boluntária cumpuosta pula antiga ''[[South African Defence Force]]'', las fuorças de ls grupos nacionalistas africanos (''[[Umkhonto we Sizwe]]'' i Eisército de Libertaçon de l Pobo Azanian), i las fuorças de defesa antigo [[Bantuston]].<ref name="custitution-1993-224"/> L SANDF ye subdebidido an quatro galhos, l [[Eisército de la África de l Sul|eisército]], la [[Fuorça Aérea de la África de l Sul|fuorça aérea]], la [[Marina de la África de l Sul|marina]] i l Serbício Médico Sul-Africano.<ref name="at-42-2002">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/gazette/ats/2002/a42-02.pdf|title=Defence At 42 of 2002|acessdate=2008-06-23|outhor=|date=2003-02-12|publisher=South African Gobernment|page=18}}</ref> Ne ls radadeiros anhos, la SANDF se tornou ua grande fuorça de paç ne l [[África|cuntinente africano]],<ref name="dod-sep2005">{{cite web|url=http://www.dod.mil.za/media/media2005/sep/medie_statements5sep2005.htn|title=Address by the Menister of Defence at la medie breakfast at Defence Heiadquarters, Negroria|acessdate=2008-06-23|outhor=Mosiuoa Lekota|date=2005-09-05|publisher=Department of Defence}}</ref> i stubo ambolbido an ouparaçones ne l [[Lesoto]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]],<ref name="dod-sep2005"/> ne l [[Burundi]],<ref name="dod-sep2005"/> antre outros. Ten tamien participado cumo parte de las fuorças de paç multinacional de la ONU.
La África de l Sul ye l único paíç africano que cunseguiu zambolber cun sucesso [[armas nucleares]]. I tornou-se l purmeiro paíç cun poder nuclear (seguido pula [[Ucránia]]), la çmontar i renunciar boluntariamente al sou porgrama ne l porcesso d'assinatura de l [[Tratado de Nun Proliferaçon de Armas Nucleares]] (TNP), an 1991.<ref name="fas-ocp27"/> L paíç zambolbiu un porgrama d'armas nucleares na década de 1970.<ref name="fas-ocp27">{{cite web|url=http://www.fas.org/nuke/guide/rsa/nuke/ocp27.htn|title=Out of (South) Africa: Negroria's Nuclear Weapones Sperience|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Lieutenant Colonel Roy I. Horton III (BS, Eiletrical Anginering; MS, Strategic Antelligence)|year=1999|month=Otober|publisher=USAF Anstitute fur National Security Studies}}</ref> D'acuordo cul ex-persidente sul-africano [[F. W. de Klerk]], la decison de custruir ua "dissuason nuclear" fui tomada "yá an 1974 nun cuntesto dua amenaça spansionista sobiética".<ref name="South Africa comes clean">[http://books.gogle .com/books?id=YwAAAAAMBAJ&printsec=fruntcober "South Africa comes clean"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Maio de 1993, pp. 3,4</ref> La África de l Sul puode tener rializado un teste nuclear subre l [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] an 1979,<ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchib/NSAEBB/NSAEBB190/01.pdf|format=PDF|title=South Atlantic Nuclear Eibent (National Security Council, Memorandun)|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Christine Dodson|date=22 d'outubre de 1979|publisher=George Washington University under Fredon of Anformation At Request}}</ref> anque Klerk afirmar que l paíç "nunca habie rializado un teste nuclear clandestino".<ref name="South Africa comes clean"/> Seis çpositibos nucleares fúrun cuncluídos antre 1980 i 1990, mas todos fúrun çtruídos antes de la África de l Sul assinar l TNP an 1991.<ref name="South Africa comes clean"/>
=== Relaçones anternacionales ===
{{aneixo|Missones diplomáticas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:BRICS leaders 2012.jpg|thumb|dreita|[[Dilma Rousseff]] ([[Brasil]]), [[Vladimir Putin]] ([[Rússia]]), [[Manmohan Singh]] ([[Índia]]), [[Hu Jintao]] ([[República Popular de la China|China]]) i [[Jacob Zuma]] (África de l Sul) durante ancuontro de ls líderes de l [[BRICS]] an 2012.]]
Anquanto era la [[Ounion Sul-Africana]], l paíç fui l nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU). L'anton purmeiro-menistro sul-africano, [[Jan Smuts]], screbiu l preámbulo de la [[Carta de las Naciones Ounidas]].<ref name = "gilderslebe">{{cite journal |url=http://www.columbia.edu/cu/alumni/Magazine/Summer2001/Gilderslebe.html |title=Birgenia Gilderslebe: Oupening the Gates (Libing Legacies) |outhor=Rosalind Rosenberg |month = Summer | year =2001 |work=Columbia Magazine }}</ref><ref name="Schlesinger">{{cite book |outhor=Schlesinger, Stephen I. |title=At of Creation: The Founding of the United Nationes: La Story of Superpowers, Secret Agents, Wartime Allies and Enemies, and Their Quest fur la Peaceful World |publisher=Westbiew, Perseus Books Group |location=Cambridge, Massachusetts |year=2004 |pages=236–7 |isbn=0-8133-3275-3 |oclc= }}</ref> L paíç ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] (UA), i ten la maior eiquenomie de todos ls nembros dessa ourganizaçon. La África de l Sul tamien ye un nembro fundador de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), de la UA. L paíç ten zampenhado un papel fundamental cumo mediador de cunflitos antre naciones africanas na radadeira década, cumo ne l [[Burundi]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], nas [[Quemores]] i ne l [[Zimbabué|Zimbabwe]]. Passado la fin de l regime de l ''[[apartheid]]'', la África de l Sul fui readmitida na [[Commonwealth|''Commonwealth'' británica]]. L paíç ye un nembro de l [[Grupo de ls 77]] i presidiu l'ourganizaçon an 2006. La África de l Sul tamien ye nembro de la [[Quemunidade pa l Zambolbimiento de la África Austral]] (SADC), de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de l [[Tratado de la Antártida]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]] i de l [[G8+5]].
L persidente sul-africano [[Jacob Zuma]] i l'ex-persidente chinés, [[Hu Jintao]], atualizórun ls laços bilaterales antre ls dous países an 24 d'agosto de 2010, quando fui assinado l Acuordo de Pequin, qu'antecipou l'eilebaçon de la "parcerie stratégica" de la África de l Sul cula China para ua "parcerie estratégica global" an temas eiquenómicos i políticos, cumo l reforço de l'antercámbio antre ls respetibas partes gobernantes i legisladores.<ref>[http://capetown.china-cunsulate.org/ang/gdxw/t726883.htn China, South Africa upgrade relationes to "cumprehensibe strategic partnership"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Xinhua News Agency, 24 d'agosto de 2010</ref><ref>''"New era las South Africa joines BRICS"'', [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-080411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 11 d'abril de 2011</ref> An abril de 2011, la África de l Sul antrou ouficialmente pa l grupo de países [[BRICS]] ([[Brasil]]-[[Rússia]]-[[Índia]]-[[China]]), eidantificado pul persidente Zuma cumo ls maiores parceiros comerciales de l paíç i tamien cumo ls maiores parceiros comerciales de la África cumo un to. Zuma afirmou que ls países nembros de l BRICS tamien eirien trabalhar de forma cordenada atrabeç de la ONU, de l Grupo de ls Binte (G20) i de l [[Fórun de Diálogo Índia-Brasil-África de l Sul]] (IBAS).<ref>''"SA brings 'unique attributes' to BRICS"'' [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-140411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 14 d'abril de 2011</ref>
== Subdebisones ==
{{Artigo percipal|[[Porbíncias de la África de l Sul]]}}
La África de l Sul ancontra-se debedida an nuobe porbíncias zde [[1994]]. La tabela seguinte andica, para cada ua de las nuobe porbíncias, l sou código oufecial [[ISO 3166-2]]:ZA, l nome an [[Léngua pertuesa|pertués]], [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africáner|africáner]], i la capital.
{| {{prettytable}}
! Código<br />ISO !! Pertués !! ''Anglés'' !! ''Africáner'' !! Capital
|-
| ZA-WC || [[Cabo Oucidental]] || ''Western Cape'' || ''Wes-Kaap'' || [[Cidade de l Cabo]]
|-
| ZA-EC || [[Cabo Ouriental]] || ''Eastern Cape'' || ''Oos-Kaap'' || [[Bisho]]
|-
| ZA-NC || [[Cabo Setentrional]] || ''Northern Cape'' || ''Nord-Kaap'' || [[Kimberley (Cabo Setentrional)|Kimberley]]
|-
| ZA-FS || [[Stado Libre]] || ''Fre State'' || ''Brystaat'' || [[Bloemfontein]]
|-
| ZA-GT || [[Gauteng]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Joanesburgo]]
|-
| ZA-NL || [[Kwazulu-Natal]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Pietermaritzburg]]
|-
| ZA-LP || [[Porbíncia de l Limpopo|Limpopo]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Polokwane]]
|-
| ZA-MP || [[Mpumalanga]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Nelspruit]]
|-
| ZA-NW || [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]] || ''North-West'' || ''Nord-Wes'' || [[Mafikeng]]
|}
Las porbíncias ancontran-se debedidas an [[Munecípios metros de la África de l Sul|munecípios metros]] i [[Çtritos municipales de la África de l Sul|çtritos municipales]]; estes radadeiros ancontran-se subdebididos an [[Munecípios locales de la África de l Sul|munecípios locales]] i [[zonas de geston çtrital]]. La delimitaçon de ls munecípios ancontra-se anscrita na [[Custituiçon]], antoce cada altaraçon amplica ua [[emenda custitucional|emenda]]; la radadeira acunteciu an abril de [[2006]].
{{limpar}}
== Eiquenomie ==
{{Artigo percipal|Eiquenomie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Johannesburg Stock Schange.jpg|thumb|squierda|upright|La [[Bolsa de Balores de Joanesburgo]] ye la maior [[bolsa de balores]] de l [[África|cuntinente africano]].]]
Pula classeficaçon de la [[ONU]] la África de l Sul ye un paíç de renda média, cun ua ouferta abundante de recursos, cun bien zambolbidos setores financeiro, jurídico, de quemunicaçones, einergie i trasportes, ua [[bolsa de balores]] que stá antre las binte melhores de l mundo, i ua moderna anfra-strutura d'apoio a ua çtribuiçon eficiente de las mercadorias a grandes centros ourbanos an to la region. La África de l Sul acupa 32ª posiçon ne l mundo an tenermos de [[PIB]] ([[PPC]]), d'acuordo cun dados de 2009. La sue antegraçon na eiquenomie ye mui fuorte i custitui ua base eissencial pa l sou zambolbimiento.<ref>Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Centro de Studos Africanos & Gerpress, 2011, ISBN 978-989-96094-6-4</ref>
L zambolbimiento abançado de l paíç stá inda assi cuncentrado an torno de quatro árias: [[Cidade de l Cabo]], [[Port Eilizabeth]], [[Durban]] i [[Pretória]]/[[Johannesburg]]. Fura destes quatro centros eiquenómicos, l zambolbimiento ye lemitado i la [[pobreza]] inda ye prebalente, anque de ls sfuorços de l gobierno. Por cunseguinte, la grande maiorie de sul-africanos son pobres. Inda assi, ls percipales zonas marginales ténen spurmentado un crecimiento rápido ne ls radadeiros tiempos. Essas árias ancluen [[Mossel Bay]] para Plettenberg Bay; ária de [[Rustenburg]], ária de [[Nelspruit]], [[Bloemfontein]], Cape West Coast i l Litoral Norte de [[KwaZulu-Natal]]. L [[zamprego]] ye stremamente eilebado i la [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade de renda]] ye aprossimadamente eigual a la de l [[Brasil]] - residindo ua de las rezones mais salientes ne l fato de buona parte de las ampresas amportantes séren capital-antensibas, nun trabalho antensibas. Durante l período de 1995-2003, l númaro d'ampregos formales diminuiu i l [[Eiquenomie anformal|amprego anformal]] oumentou, l zamprego global se agrabou.<ref name="sach3">{{cite web|url=http://eimf.org/sternal/pus/nft/2006/soafrica/ang/pasoafr/sach3.pdf|title=Post-Apartheid South Africa: the First Ten Years - Unemployment and the Labor Market|publisher=IMF}}</ref>
L rendimiento médio domiceliar sul-africano diminuiu cunsidrabelmente antre 1995 i 2000. Quanto a la zeigualdade racial, l ''Statistics South Africa'' anformou que, an 1995, l'agregado fameliar médio branco ganhou quatro bezes mais de l qu'ua família média negra. An 2000, la família média branca ganhou seis bezes mais de l que l'agregado fameliar médio negro.<ref>[http://0-www.sarpn.org.za.annopac.up.ac.za:80/documents/d0000164/page1.php SARPN - South Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at www.sarpn.org.za</ref> Las políticas de [[açon afirmatiba]] pa l'eigualdade racial ténen stimulado un oumiento na riqueza eiquenómica de ls [[negros]] i l nacimiento dua eimergente classe média negra.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=261345&area=/breaking_news/breaking_news__business/|title=Black middle class bosts car sales in South Africa: Carta eiletrónica & Guardian Online}}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/22/southafrica.features Race against eiquipa]. The Ouserber. January 22, 2006.</ref> Outros porblemas son la [[criminalidade]], la [[corrupçon]] i la [[eipidemia]] de [[HIB]]/[[SIDA]]. La África de l Sul sofre cun carga relatibamente pesada regulaçon global, cumparada als [[países zambolbidos]]. La propiadade i l'anterferéncia statal ampone barreiras a l'antrada an muitas árias.<ref name="assessment2008">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/11/0,3343,en_2649_33733_40977483_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008|publisher=OECD}}</ref> Regulamentaçones trabalhistas restritibas ténen cuntribuído pa l mal-star de l zampregado.<ref name="sach3"/>
[[Fexeiro:Johannesburg CBD.jpg|thumb|dreita|[[Joanesburgo]], la [[cidade]] mais rica de l paíç, porduç 33% de l [[perduto anterno bruto]] (PIB) de la África de l Sul i 10% de l PIB de l [[África|cuntinente africano]].]]
L gobierno de 1994 heirdou ua eiquenomie minada por longos anhos de cunflito anterno i por sançones sternas. L gobierno abstebe-se de recorrer al populismo eiquenómico. La [[anflaçon]] fui derrubada, las finanças públicas stában stabelizados i alguns capitales strangeiros fúrun atraídos.<ref name="assessment2008-2">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/63/0,3343,en_2649_34577_40981951_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008: Achiebing Acelerated and Shared Growth fur South Africa|publisher=OECD}}</ref> Inda assi, l crecimiento fui inda baixo.<ref name="assessment2008-2"/> Ne l'ampeço de 2000, l'anton Persidente [[Thabo Mbeki]] prometiu promober l crecimiento eiquenómico i l'ambestimiento strangeiro atrabeç de l relaxamiento de leis trabalhistas restritibas, acelerando l ritmo de [[pribatizaçon]] i l corte de gastos gobernamentales znecessairos. Sues políticas anfrentan fuorte ouposiçon de ls [[sindicato]]s. De 2004 an delantre l crecimiento eiquenómico oumentou seneficatibamente, assi cumo la formaçon d'amprego i oumiento de capital.<ref name="assessment2008-2"/>
África de l Sul ye l maior perdutor i cunsumidor d'einergie ne l [[cuntinente africano]]. La África de l Sul ye un çtino turístico popular, i ua cantidade sustancial de receita ben de l [[turismo]].<ref>{{cite web|url=http://www.ambestec .com/NR/rdonlyres/13AEE8DD-1266-420D-B7BE-DCF92C12967F/4035/TourismUpdateOtober2005.pdf|title=SA Eiquenomic Research - Tourisn Update|acessdate=2008-06-23|year=2005|month=Otober|publisher=[http://www.ambestec .com/ Ambestec]|format=PDF}}</ref> Antre las percipales atraçones son la cultura bariada i pitoresca, la reserbas de caça i ls [[binos]] locales.
La [[Rand|Rand Sul-Africano]] (ZAR), ye la moeda eimergente mais atibamente negociada ne l mundo. El se juntou a un clube d'elite de las moedas, l ''Cuntinous linked settlement'' (CLS), adonde trasaçones de [[cámbio]] son liquidadas eimediatamente, diminuindo ls riscos de trasaçones atrabeç de [[fusos horairos]]. L rand era la moeda cun melhor zampenho contra l [[dólar de ls Stados Ounidos]] (USD) antre 2002 i 2005, segundo la ''[[Blomberg]] Moeda Scorecard''.
[[Fexeiro:Graaff Fruit-Ceres packing.jpg|thumb|dreita|Ampregados ampacotando [[pera]]s para sportaçon nua fábrica ne l Bal de Ceres, ne l [[Cabo Oucidental]].]]
La bolatelidade de l rand ten afetado l'atebidade eiquenómica, la queda acentuada an 2001 i l'atingimiento dun mínimo stórico de 13,85 rands al dólar, probocou miedos d'anflaçon i fizo cun que l Banco Central a oumentar las [[taxas de juros]]. L rand zde anton ten se recuperado, negociado a 7,77 ZAR al dólar an de febreiro de 2010. Inda assi, cumo ls sportadores stan sob presson cunsidrable a partir dua fuorte moeda nacional, muitos peden l'anterbençon de l gobierno para ajudar a amerosar l rand.
[[Refugiados]] de países pobres bezinos ancluen muitos eimigrantes probenientes de la [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Moçambique]], [[Zimbabué|Zimbabwe]], [[Malaui|Malawi]] i outros, que repersentan ua grande parcela de l [[Eiquenomie anformal|setor anformal]]. Cun eilebados nibles de [[zamprego]] antre ls pobres sul-africanos, la [[Xenofobie|xenofobia]] ye prebalente i muitas pessonas nacidas na África de l Sul se senten ressentidos culs eimigrantes que son bistos cumo pessonas que priban la populaçon natiba de postos de trabalho, un sentimiento que ten tenido credibelidade pul fato de que muitos ampregadores Sul Africano ténen ampregado ls migrantes d'outros países para salairos mais baixos de l que ls cidadanos sul-africanos, specialmente na [[custruçon cebil]], [[turismo]], [[agricultura]] i [[andústria]]s de serbícios domésticos. Ls [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]] son tamien fuortemente ambolbidos ne l comércio anformal.<ref>{{cite web|url=http://0-www.iss.co.za.annopac.up.ac.za:80/pus/ASR/5No4/StrategigPerspetibes.html|title=African Security Rebiew Bol 5 Ne l 4, 1996: Strategic Perspetibes on Eillegal Eimmigration anto South Africa}}</ref> Inda assi, muitos eimigrantes na África de l Sul cuntinan a bibir an cundiçones precárias i la política d'eimigraçon de l sul-africana tornou-se cada beç mais restritibas zde 1994.<ref>{{cite web|url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy20.htn|title=Quenes College: The Brain Gain: Skilled Migrants and Eimmigration Policy in Post-Apartheid South Africa}}</ref>
Ls percipales parceiros comerciales anternacionales de la África de l Sul, para alhá d'outros países africanos, ancluen la [[Almanha]], ls [[Stados Ounidos]], la [[República Popular de la China|China]], l [[Japon]], l [[Reino Ounido]] i la [[Spanha]].<ref name=fatbook>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html|title=South Africa|work=The World Fatbook|publisher=CIA}}</ref> Las percipales sportaçones de l paíç ancluen l [[milho]], [[diamante]]s, [[Lhista de fruitas|fruitas]], [[ouro]], [[açúcar]], [[metales]], [[Mineral|minerales]], i [[lana]]. [[Máquina]]s i [[eiquipamiento]]s de [[trasporte]] custituen mais dun terço de l balor de las [[amportaçones]] de l paíç. Outras amportaçones ancluen perdutos [[químicos]], perdutos [[manufatura]]de ls i [[petrólio]].
Recentemente la África de l Sul fui ancluída ne l grupo de países eimergentes cun eiquenomies promissoras, ls [[BRICS]].<ref>http://oglobo.globo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} .com/eiquenomie/mirian/posts/2011/04/14/africa-de l-sul-reforca-bric-que-bira-brics-374799.asp</ref>
[[Fexeiro:FranschhoekWC-pass.jpg|thumb|800px|centro|[[Binhedo]] an [[Franschhoek]], ne l [[Cabo Oucidental]].]]
== Anfraestrutura ==
=== Ciéncia i tecnologie ===
[[Fexeiro:Mark Shuttleworth NASA.jpg|thumb|squierda|[[Mark Shuttleworth]] ne l spácio.]]
Bários zambolbimientos científicos i tecnológicos amportantes ouriginórun-se na África de l Sul. L purmeiro trasplante de coraçon houmano fui rializado pul cerjano cardíaco [[Christiaan Barnard]] ne l Spital Grote Schuur an dezembre de 1967; [[Max Theiler]] zambolbiu ua [[bacina]] contra la [[febre amarielha]]; [[Allan McLeod Cormack]] pioneira de la [[tomografie cumputadorizada]] por [[centeilhas-x]] i [[Aaron Klug]] que zambolbiu técnicas cristalográficas de microscopia eiletrónica. Cun sceçon de Barnard, todos ls abanços citados fúrun reconhecidos cun [[Prémio Nobel|Prémios Nobel]]. [[Sydney Brenner]] ganhou mais recentemente, an 2002, por sou trabalho pioneiro an biologie molecular.<ref>{{citar web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2002/brenner-outobio.html |títalo=Sydney Brenner |eiditor=[[Prémio Nobel]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
[[Mark Shuttleworth]] fondou ua de las purmeiras ampresas de sigurança na anterneta, la Thawte, que fui mais tarde cumprada pula líder mundial [[BeriSign]]. Anque de ls sfuorços de l gobierno para ancentibar l [[amprendedorismo]] an [[biotecnologie]], outros campos de [[alta tecnologie]] i [[Tecnologie de l'anformaçon|TI]], nun hai outras ampresas inobadoras notables fundadas na África de l Sul. Ye un oubjetibo spresso de l gobierno la trasiçon de l'eiquenomie sul-africana para torná-la mais dependente de l'alta tecnologie, cun base na custataçon de que la África de l Sul nun puode cumpetir culas eiquenomies de l [[Stremo Ouriente]] na manufatura, nin puode usufruir de sue riqueza mineral perpetuamente.
La África de l Sul cultibou ua quemunidade astronómica an spanson. L paíç abriga l [[Grande Telescópio Sul-Africano]], l maior telescópio ótico ne l [[heimisfério sul]]. La África de l Sul stá custruindo atualmente la Telescópio de Array Karo cumo parte de l porjeto de 1,5 bilhon d'ouros [[Square Kilometre Array]].<ref>{{cite web|url=http://www.skatelescope.org/news/2nd-april-news/|title=SKA announces Founding Board and selets Jodrell Bank Ouserbatory to host Porjet Ouffice|publisher=SKA 2011|date=2 d'abril de 2011|acessdate=14 d'abril de 2011}}</ref> An 25 de maio de 2012, fui anunciado que las sedes de l Telescópio Square Kilometer Array seran debedidas antre locales na África de l Sul i na [[Oustrália]]/[[Nuoba Zelándia]].<ref name=outogenerated1>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/science-ambironment-18194984 | title=Africa and Australasia to share Square Kilometre Array | publisher=BBC | date=25 de maio de 2012}}</ref>
=== Eiducaçon ===
{{artigo percipal|Eiducaçon na África de l Sul}}
{{aneixo|Lista d'ounibersidades na África de l Sul}}
La [[Eiducaçon]] na África de l Sul ye la segunda melhor de l [[cuntinente africano]], perdendo solo para [[Cabo Berde]]. Na época de l ''[[apartheid]]'', ls studantes de todos ls grupos étnicos de la África de l Sul iban cun frequéncia la scuolas própias para cada etnie. Fura esso, ls menores caucasianos de 18 anhos que falában [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africánder|africánder]], anque séren oubrigados a studar las dues lénguas, iban cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino adequadas la cada etnia. Cunsidrando cada menor de 18 anhos, l gobierno pagaba mui mais caro cula [[eiducaçon]] de ls caucasianos de l que la de ls nun caucasianos.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155">''ENCICLOPÉDIA Delta Ounibersal''. Riu de Janeiro: Delta, c1982. bol. 1, p. 142-155.</ref>
[[Fexeiro:UCT Upper Campus landscape biew.jpg|thumb|[[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]].]]
Antre ls siete i ls 16 anhos, l'ansino era oubrigatório pa ls menores [[caucasianos]] de 18 anhos. Cerca de 90% deilhes iban diariamente la [[Scuola pública|scuolas de la rede pública d'ansino]]. L resto iba para [[Scuola particular|scuolas de la rede particular]] cuntroladas pul Stado. Mais de 55% treminában l [[ansino médio]].<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Ls menores [[mestiços]] ó [[asiáticos]] de 18 anhos éran oubrigados la se dirigiren a la scuola, antre ls siete als 14 anhos, zde qu'habitassen árias que çpusessen desta facelidade. An dibersas dessas regiones nun eisistian scuolas i [[Sala d'aula|salas d'aula]] pa ls mestiços i ls asiáticos. Aprossimadamente 99% desses menores de 18 anhos iba para [[eiducandairo]]s relegiosos cuntrolados pul Stado. Mais de 10% de ls menores mestiços de 18 anhos i 25% de ls [[andianos]] alcançában l'ansino médio. Até 1981 la legislaçon nun oubrigaba que ls menores africanos de 18 anhos fússen cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino. Zde anton, ls cunselhos locales podien requerer que l gobierno nacional solicitasse l cumparecimiento de ls menores de sue ária, de 6 a 15 anhos, para [[Scuola|anstituiçones d'ansino]], 20% de ls menores africanos iban l'anstituiçones d'ansino.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Las percipales [[ounibersidade]]s de la África de l Sul son: la [[Ounibersidade de l Cabo Oucidental]] ([[Cidade de l Cabo]]), la [[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]] (Cidade de l Cabo), la [[Ounibersidade de l Stado Libre]] ([[Bloemfontein]]), la [[Ounibersidade de Fort Hare]] ([[Alice (África de l Sul)|Alice]]), la [[Ounibersidade de l KwaZulu-Natal]] ([[Durban]], [[Pietermaritzburg]], [[Pinetown]], [[Westbille (África de l Sul)|Westbille]]), la [[Ounibersidade de l Limpopo]] ([[Polokwane]], [[Ga-Rankuwa]]), la [[Ounibersidade de l Noroiste]] ([[Mafikeng]], [[Mankwe]], [[Potchefstron]], [[Banderbijlpark]]), la [[Ounibersidade de Pretória]] ([[Pretória]]), la [[Ounibersidade Rhodes]] ([[Grahamstown]]), la [[Ounibersidade de Stellenbosch]] ([[Stellenbosch]]) i la [[Ounibersidade de l Witwatersrand]] ([[Joanesburgo]]).
=== Salude ===
{{Artigo percipal|[[Salude na África de l Sul]]}}
[[Fexeiro:Life spetancy in some Southern African countries 1958 to 2003.png|thumb|squierda|L'ampato de la [[SIDA]] ten causado ua queda na [[spetatiba de bida]] de l paíç.]]
La spanson de la [[Síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida|SIDA]] (síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida, [[SIDA]] ne l Brasil) ye un porblema alarmante ne l paíç, chegando a atingir 31% de las mulhieres prenhas an 2005 i ua taxa d'anfeçon ne ls adultos stimada an 20%.<ref>{{cite web |url=http://www.abert.org/aidssouthafrica.htn |title=HIB & Aids in South Africa |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> La ligaçon antre HIB, un bírus trasmitido percipalmente por cuntato sexual, i SIDA fui negado hai mui tiempo pul persidente [[Thabo Mbeki]] i pul menistro de la salude [[Manto Tshabalala-Msimang]], qu'ansiste que las muitas muortes ne l paíç son causadas por mala nutriçon, i muita pobreza, i nun pul HIB.<ref>{{cite web |url=http://www.afrol .com/articles/21094 |title="Sack SA Heialth Menister" – world's SIDA sperts |publisher=afrol News |acessdate=2006-10-08}}</ref> An 2007, an repuosta la pressones anternacionales, l gobierno fizo sfuorços para cumbater la SIDA.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za">{{cite web|url=http://0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za:80/otherdocs/2007/aidsplan2007/situation_analysis.pdf|title=anfo.gob.za|format=PDF}}</ref> An setembre de 2008 Thabo Moeki fui spulso pul [[Cungresso Nacional Africano]] i [[Kgalema Motlanthe]] fui apuntado pa l ínterin. Ua de las purmeiras açones de Motlanthe fui sustituir Tshabalala-Msimang pul atual menistro de la salude, [[Barbara Hogan]].
La SIDA afeta percipalmente aqueilhes que son sexualmente atibos i ye mui mais persente na populaçon negra. La maiorie de las muortes son de pessonas eiquenomicamente atibas, resultando an muitas famílias perdendo sue percipal fuonte de renda. Esso ten resultado an muitos ''Uorfones pula SIDA'' qu'an muitos causos dependen de l stado para suporte financeiro i médico.<ref name="abertaids">{{cite web |url=http://www.abert.org/aidsorphans.htn |title=SIDA orphanes |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> Ye stimado qu'hai 1,2 milhones de Uorfones na África de l Sul.<ref name="abertaids"/> Muitas pessonas mais bielhas tamien perden l'apoio de ls nembros mais moços de la família. Cerca de 5 milhones de pessonas stan anfetadas pula malina.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za"/>
La África de l Sul, mesmo cun muitos porblemas ambolbendo la salude pública, abriga l maior spital de l mundo, l [[Spital Chris Hani Baragwanath]], cun 173 heitares de ária, {{fmtn|3200}} camas i {{fmtn|6760}} funcionairos. Esse spital queda na ária de [[Soweto]], [[Joanesburgo]].
=== Einergie i trasportes ===
[[Fexeiro:Gautrain..., L R Tambo Antl Airport South Africa.jpg|thumb|dreita|[[Gautrain]], ua linha de camboio que liga [[Joanesburgo]] a la [[Pretória]] i al [[Aeroporto Anternacional Ouliber Tambo]].]]
Passado tentatibas frustradas por parte de l gobierno de stimular la custruçon pula eniciatiba pribada de la capacidade de geraçon d'einergie de l paíç, l'ampresa statal fornecedora d'einergie Skon ampeçou a tener deficiéncia de capacidade na geraçon d'einergie eilétrica i anfraestrutura de çtribuiçon an 2007. Essa falta lebou a l'ancapacidade d'atender a las demandas de l'andústria i de ls cunsumidores an to l paíç, resultando an [[Blecaute|apagones]]. Einicialmente la falta de capacidade fui probocada por ua falha na [[Central Nuclear Koeberg]], mas ua falta generalizada de capacidade de porduzir einergie debido al oumiento de la demanda tornou-se eibidente zde anton. La fornecedora ten sido amplamente criticada por nun planeijar adequadamente i custruir la capacidade de geraçon eilétrica de forma suficiente,<ref>[http://www.nytimes .com/2008/01/31/world/africa/31safrica.html "Power Failures Outrage South Africa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} article by [[Barry Bearak]] and [[Celia W. Dugger]] in [[The New York Eiquipas]] 31 de janeiro de 2008</ref> ambora l gobierno tenga admitido que ye culpado por se recusar a aprobar l financiamiento para ambestimiento an anfraestrutura.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7199814.stn|title=S Africa cuts power to neighbours|publisher=BBC News |date=21 de janeiro de 2008|acessdate=20 d'abril de 2008}}</ref>
[[Fexeiro:South Africa-Mpumalanga-Middelburg-Arnot Power Station (cropped).jpg|thumb|squierda|[[Central núclear termoelétrica]] an Middelburg, [[Mpumalanga]].]]
La crise fui resolbida depuis d'alguns meses, mas la borda antre la demanda nacional i la capacidade çponible inda ye baixa (specialmente an horairos de pico), i staçones d'einergie stan sob presson, de modo qu'ua outra fase d'apagones ye probable se algua parte de l sistema de fornecimiento fur anterrompida por qualquiera motibo.<ref>{{cite news|url=http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibeurl=http://web.archibe.org/web/20080619083035/http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibedate=19 June 2008|title=Skon reopens 3 power stationes|publisher=[[News24]]|date=14 de febreiro de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
L gobierno i la Skon stan planeijando nuobas centrales núclear, por un custo pa l cunsumidor sul-africano. La cuncessionária d'einergie planeija tener 20 mil [[megawatt]]s de [[einergie nuclear]] an sue matriç até 2025.<ref>{{cite news|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?Nab=nes&ArticleID=1518-24_2395323|title=Skon mulls new power stationes|publisher=[[Fin24]]|date=18 de setembre de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
Ne l setor de ls trasportes, l paíç cunta cun ua rede de {{formatnun:20192}} Km de caminos de fierro i {{formatnun:362099}} Km de rodobias, de ls quales {{formatnun:73506}} Km stan pabimentados i 239 Km son classeficados cumo [[outoestrada]]s. L paíç cunta cun 567 aeroportos (a 11ª maior rede aerobiária de l mundo an 2012) i sous maiores [[Porto (trasporte)|portos marítimos]] stan localizados nas cidades de [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Port Eilizabeth]], [[Richards Bay]], [[Baía de Saldanha]].<ref name="CIA Trasportes">{{citar web |url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html |títalo=South Africa |eiditor=[[CIA]] |obra=[[CIA World Fatbook]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
{{limpar}}
== Cultura ==
{{Artigo percipal|Cultura de la África de l Sul}}
Nun eisiste ua única [[cultura]] sul-africana, debido a la dibersidade étnica de l paíç, i cada grupo racial ten la sue própia eidantidade cultural. Esto puode ser apreciado nas defrenças na [[alimentaçon]], na [[música]] i na [[beilça]] antre ls bários grupos. Hai, inda assi, alguns traços unificadores.
=== Guapas artes ===
[[Fexeiro:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG|thumb|Un [[eilande]] retratado nua [[pintura rupestre]] ancontrada an [[Drakensberg]].]]
L'arte sul-africana anclui ls mais antigos oubjetos d'artísticos de l mundo, que fúrun çcubiertos nua caberna de l paíç i fúrun datados an 75 mil anhos d'eidade. Las tribos çpersas de pobos [[khoisan]] que se çlocórun pa la África de l Sul an torno de 10.000 a.C. tenien sue própia spresson artística, bista hoije nua anfenidade de [[pinturas rupestres]]. Eilhes fúrun sustituídos puls pobos [[bantu]]/[[nguni]] cun sues própias formas d'arte. Nuobas formas artísticas eiboluíran nas bilas i cidades: l'arte dinámica, qu'usa de tiras de plástico a aros de bicicleta. L'arte popular houlandesa cun anfluéncias de ls [[africánder]]s ''trekboers'' i ls artistas brancos ourbanos seguiran mudando las tradiçones ouropeias a partir de 1850 i tamien cuntribuíran para essa mistura eclética, que cuntina a eiboluir inda hoije.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |title=World's Oldest Jewellery Found in Cabe |publisher=Buzzle .com |acessdate=16 d'abril de 2011}}</ref>
=== Literatura ===
[[Fexeiro:Nadine Gordimer 01.JPG|thumb|squierda|upright|[[Nadine Gordimer]], scritora sul-africana ganhadora de l [[Prémio Nobel de Literatura]] de 1991.]]
La literatura sul-africana surge a partir dua stória social i política única. Un de ls purmeiros romances bien coincidos scritos por un outor negro an ua léngua africano fui ''Mhudi'', de Tierramon Tshekisho Plaatje, scrito an 1930.<ref>[http://web.africa.ufl.edu/asq/b2/b2i1a8.htn Sol Plaatje<!-- bot-generated title -->]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at web.africa.ufl.edu</ref> Durante ls anhos 1950, la rebista ''Drun'' tornou-se un bibeiro de sátiras políticas, fiçon i ansaios, dando boç a la cultura negra ourbana.<ref name="swod">{{cite news|url=http://login.bnuemedie .com/hr/login/login_suscribe.jsp?id=qbdZ7L8TMtzmQHzJBuT%2F8TcBaaTL76%2B0%2FjJ0KihrMyoYRyRXbbyQE8m0DDTx7NBQbzdAaqzpefUw%0A83Z2mOn%2FrgXtoE3FGBhhIsQCcRr9XP04dzb0bbEcMB7uE7d9ClsT%2FbCj9r%2BurRTqnKBdGaYyIcBB%0Acb1XiiEfXxHfnbF9L1Ea6XuF20BK8wmtjjpnWUC9nmoKJSFQyY5AdnUwYOBHdzXlPhZzFhWq9nf%0AwbcPBiTJu725hgc18RCoQ3x2C9oa%2Fq179cB8ufiqS8xeH8fWfA%3D%3D|title=Drun Rebiew|last=Wod|first=Sura|date=2005-11-04|work=[[The Hollywod Reporter]]|publisher=Nielsen Business Medie, Anc. |acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
Antre ls outores sul-africanos [[brancos]] mais notables stan [[Alan Paton]], que publicou l romance ''Cry, the Belobed Country'' an 1948. [[Nadine Gordimer]] se tornou la purmeira sul-africana a ser agraciada cul [[Prémio Nobel de Literatura]] an 1991. Sou romance mais famoso, ''[[July's People]]'', fui lançado an 1981. [[J. M. Coetze]] ganhou l Prémio Nobel de Literatura an 2003. Na época de l'atribuiçon de l prémio, la [[Academie Sueca]] afirmou que Coetze "an einúmaros çfarces retrata l'ambolbimiento surprendente de l stranho".<ref name="Swedish Academy">{{cite news|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/press.html|title=The Nobel Prize in Literature: John Maxwell Coetze|date=2 d'outubre de 2003|publisher=Swedish Academy|acessdate=2 d'agosto de 2009}}</ref>
Las peças de [[Athol Fugard]] regularmente streórun ne ls cinemas ''[[fringe]]'' de la África de l Sul, [[Londres]] (The Royal Court Theatre) i [[Nuoba Iorque|Nuoba York]]. L'obra ''The Story of an African Farn'' (1883), de [[Oulibe Schreiner]], fui ua rebelaçon na literatura bitoriana: ye anunciado por muitos cumo l'antroduçon de [[femenismo]] na forma de romance.
=== Culinária ===
[[Fexeiro:CuesineSouthAfrica.jpg|thumb|Cozina tradecional sul-africana.]]
La cultura sul-africana ye dibersa; alimientos de muitas culturas son apreciados por todos i specialmente comercializados pa ls turistas que zeian probar la grande bariadade de la culinária de l paíç. La culinária sul-africana ye fuortemente baseada na [[chicha]] grelhada anquanto un eibento social tipicamente sul-africano coincido cumo un ''[[braai]]'' (ó churrasco). L paíç tamien se tornou un grande perdutor de [[bino]]s, sendo qu'alguns de ls sous melhores [[binhedo]]s ancontran-se an bales an torno de [[Stellenbosch]], [[Franschhoek]], Paarl i Barrydale, ne l [[Cabo Oucidental]].<ref>{{cite web|url=http://www .pthewinedotor .com/regionalguides/southafrica.shtml |title=South African Wine Guide: Stellenbosch, Custantie, Walker Bay and more |publisher=Thewinedotor .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
=== Música ===
Eesiste ua grande dibersidade na [[música de la África de l Sul]]. Muitos musiqueiros negros que cantában an africáner ó anglés durante l [[apartheid]] passórun a cantar an lénguas africanas tradecionales, i zambolbírun un stilo único chamado [[kwaito]]. Dina de nota ye [[Brenda Fassie]], qu'alcançou fama grácias a la sue cançon "Wekend Special", cantada an anglés. Musiqueiros tradecionales famosos son ls [[Ladysmith Black Mambazo]], i l [[Quarteto de Cuordas de l Soweto]] eisecuta música clássica cun sabor africano. Ls cantores sul-africanos brancos i mestiços tenden a eibitar temas musicales tradecionales africanos, preferindo stilos mais ouropeus. Eesiste un bun mercado para música [[Léngua africáner|africáner]], que cobre todos ls géneros de la música oucidental.
=== Sportes ===
[[Fexeiro:Socer-City-Stadiun-at-capacity.jpg|thumb|squierda|Jogo de futebol antre la África de l Sul i la Colómbia ne l stádio [[Socer City]], an [[Joanesburgo]], durante la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]].]]
Ls [[sportes]] mais populares de la África de l Sul son l [[futebol]], l [[rugby]] i l [[críquete]]. Outros sportes cun prática seneficatiba son [[nataçon]], [[atletismo]], [[Golf|golfe]], [[boxe]], [[ténis]] i [[netball]]. Anque de l futebol ser mais popular antre ls moços, outros sportes cumo l [[Basquetebol|basquete]], l [[surf]] i l [[skate]] stan cada beç mais populares.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/sport/sportsa.htn|title=Sport in South Africa|publisher=SouthAfrica.anfo|acessdate=28 de júnio de 2010}}</ref>
Antre ls jogadores de futebol sul-africanos que jogórun an grandes clubes strangeiros stan [[Steben Pienaar]], [[Lucas Radebe]], Philemon Masinga, [[Benni McCarthy]], [[Aaron Mokoena]] i [[Delron Buckley]]. La África de l Sul sediou la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]] i l persidente de la Fifa, [[Sepp Blatter]], premiou l paíç cun ua nota 9 (dua scala d'até 10) por sediar l'eibento sportibo cun éxito.<ref>{{cite web|last=Coper|first=Billy|title=South Africa gets 9/10 fur World Cup|url=http://www.mg.co.za/article/2010-07-12-sa-gest-910-fur-world-cup|publisher=[[Carta eiletrónica & Guardian]]|date=12 de júlio de 2010|acessdate=9 de setembre de 2010}}</ref>
Antre las personalidades de boxe sul-africanas mais famosas stan Jacob Matlala, Buyani Bungu, Welcome Ncita, Dingaan Thobela, Gerrie Coetze i Brian Mitchell. L surfista de Durba, Jordy Smith, ganhou l torneio Billabong J-Bay de 2010, tornando-se l surfista mº 1 de l mundo. La África de l Sul ye la casa de [[Jody Scheckter]], un campeon de la [[Fórmula Un]] d'outomobelismo an 1979. Famosos jogadores sul-africanos de críquete ancluen Heirschelle Gibbs, Graeme Smith, Jacques Kallis, J. P. Duminy.<ref name="smh">{{cite web|url=http://www.smh .com.au/news/sport/cricket/bpeter-roebuckb/2008/12/21/1229794247265.html|title=Stely youths score greatest win|outhor=[[Peter Roebuck]]|publisher=smh .com.au|work=[[The Sydney Morning Heirald]]|date=21 de dezembre de 2008|acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
[[Fexeiro:Springbook parade.jpg|thumb|dreita|Ls ''[[Springbooks]]'' nua parada de carreira, passado la bitória na [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]].]]
La África de l Sul tamien porduziu einúmaros jogadores de rugby de classe mundial, ancluindo François Pienaar, Jost ban dar Westhuizen, Danie Craben, Frik du Preç, Naas Botha i Bryan Habana. L paíç sediou i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 1995]]<ref name="famousfinal">{{cite web | title=Rugby World Cup story |publisher=BBC | url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/find_out/guides/sport/rugby_world_cup_story/newsid_3171000/3171522.stn|acessdate=7 d'outubre de 2006 | date=7 d'outubre de 2003}}</ref> i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]], na [[Fráncia]]. Passado sediar la Copa de l Mundo de Rugby de 1995, l paíç fui l'anfitrion i l bencedor de l [[Campeonato Africano de las Naciones de 1996]]. La África de l Sul tamien recebiu la [[Copa de l Mundo de Críquete de 2003]].<ref>{{citar web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/default.stn |títalo=Copa de l Mundo de Críquete de 2003 |eiditor=[[BBC]] |acessodata=13 de maio de 2013}}</ref>
An 2004, l'eiquipe de nataçon de [[Roland Schoeman]], Lyndon Fernes, Darian Townsend i [[Ryk Nethling]] cunquistou la medalha d'ouro ne ls [[Jogos Oulímpicos de Atenas]], quebrando a la par l recorde mundial ne l rebezamiento 4x100n libre. [[Penelope Heiynes]] ganhou l'ouro oulímpico ne ls [[Jogos Oulímpicos de 1996]], an [[Atlanta]]. An 2012, [[Oscar Pistorius]] se tornou l purmeiro home duplamente amputado a cumpetir ne ls [[Jogos Oulímpicos de 2012]], an [[Londres]]. Ne l golfe, [[Gary Player]] ye giralmente cunsidrado cumo un de ls maiores golfistas de todos ls tiempos, tenendo cunquistado l Carer Grand Slan, un de ls cinco jogadores que yá alcançórun tal feito. Outros jogadores sul-africanos que ganhórun grandes torneios son Bobby Locke, Ernie Eils, Retief Gosen, [[Trebor Eimmelman]], Louis Oosthuizen i [[Charl Schwartzel]].<ref>{{citar web|url=http://www.pgatour .com/players/player.26331.html|títalo=Charl Schwartzel Profile|acessodata=22 d'abril de 2013|outor=PGA Tour|lengua=angles}}</ref>
<center>
{| <align="center"> {{tablabonita}}
|+ '''<big>Feriados</big>'''
|- style="background:#efefef;"
! Die
! Nome an pertués
! Nome local
! Notas
|-
| [[1 de Janeiro]]
| [[Anho Nuobo|Die de Anho Nuobo]]
| New Year’s Day
|
|-
| [[21 de Márcio]]
| [[Die de ls Dreitos Houmanos]]
| Houman Rights Day
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Sesta-Feira Santa]]
| God Friday
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Segunda-feira de Páscoa]]
| Easter Monday
|
|-
| [[27 de Abril]]
| [[Die de la Libardade]]
| Fredon Day
| Comemora las purmeiras eileiçones libres pós-Apartheid.
|-
| [[1 de Maio]]
| [[Die de l Trabalhador]]
| Worker’s Day
|
|-
| [[16 de Júnio]]
| Die de la Mocidade
| Youth Day
| Comemora ls [[çtúrbios de Soweto]]
|-
| [[9 de Agosto]]
| [[Die Nacional de la Mulhier]]
| National women’s day
|
|-
| [[24 de Setembre]]
| [[Die de la Hardança]]
| Heiritage Day
| Die an que ls sul-africanos comemoran la dibersidade de l paíç
|-
| [[16 de Dezembre]]
| [[Die de la Reconceliaçon]]
| Day of Reconceliation
|
|-
| [[25 de Dezembre]]
| [[Natal]]
| Christmas Day
|
|-
| [[26 de Dezembre]]
| [[Die de la Buona-Buntade]]
| Day of Godwill
|
|}
</center>
== {{Ber tamien}} ==
{{Portal-África de l Sul}}
* [[África]]
* [[Apartheid]]
* [[Lhista de paízes|Lista de países]]
* [[Aneixo:Missones diplomáticas de la África de l Sul|Missones diplomáticas de la África de l Sul]]
* Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Gerpress, 2011
* [[Debora Patta]], ([[1964]]), jornalista
{{notas}}
=={{Bibliografie}}==
<dib class="references-small"><references group=libro/></dib>
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Correlatos
|commons = South Africa
|commonscat = South Africa
|wikisource =
|wikiquote =
|wikelibros =
|wikinoticias = Catadorie:África de l Sul
|wikcionario = África de l Sul
|wikispecies =
}}
;Gobierno
* {{Link|en|2=http://www.gob.za/ |3=Gobierno de África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.org.aire/ |3=Ambaixada de África de l Sul na Argentina}}
* {{Link||2=http://www.ambajada-sudafrica.cl/ |3=Ambaixada de África de l Sul ne l Chile}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za/ |3=Statísticas de la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.parliament.gob.za/ |3=Parlamiento de la África de l Sul}}
;Turismo
* {{Link|en|2=http://www.southafrica.net |3= Site oufecial de Turismo}}
* {{Link||2=http://www.amadeus.net/home/çtinationes/s/guides/SF/antro.htn |3=África de l Sul na Amadeus.net}}
* {{Link||2=http://www.sudafricaworld .com |3=Guia Turística de África de l Sul anformaçon Giral, Regiones, Mundial 2010, Stádios}}
*
* {{Link||2=http://capetown.ic.cç/ |3=City of Cape Town - the fully trable guide - capetown.ic.cç}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za |3=Site de Turismo}}
;Fotos
* {{Link||2=http://www.africanphotos.gn/africa/south-africa/photos |3=Fotos Africanas - África de l Sul}} Fotos de África de l Sul
;Meios de Quemunicaçon
* {{Link||2=http://www.afrol .com/s/paises/sudafrica |3=África de l Sul na afrol.news}}
* {{Link|en|2=http://www.mg.co.za |3=Purmeiro Sitio de Amboras de África de l Sul}}
;Anformaçon
* {{Link||2=http://dmoç.org/World/Spa%c3%b1ol/Regional/%c3%81frica/Sud%c3%a1frica/ |3=África de l Sul ne l Diretório Dmoç}}
* {{Link||2=http://www.ikuska .com/Africa/Paises/sudafrica.htn |3=Anformaçon subre l paíç}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.co.za/ |3=Site Web, dedicado sclusibamente a la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.mundialsudafrica.org/ |3=Anformaçon subre l Mundial África de l Sul 2010}}
{{África de l Sul/Tópicos}}
{{Bloco de nabegaçon
|África
|UA
|Quemunidade de las Naciones
|Países i Territórios Ultramarinos Peri-Antárticos
|Naciones Antárticas
|BRIC
|G20 (andustrial)
|G20
|UAAA
|Lénguas de la África de l Sul
|ZPCAS
}}
{{DEFAULTSORT:Africa Sul}}
[[Catadorie:África de l Sul| ]]
52up44awk5j35s4gwdc659oa4iww0q7
108019
108016
2026-08-19T10:00:05Z
~2026-30875-10
15270
108019
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|28_37_S_24_20_I_type:country_region:ZA|22°-35° S, 16°-33° L}}
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo = {{Lista |title=<br />''<center>Republic of South Africa'' ([[léngua anglesa|Anglés]])|<br /><center>Republiek ban Suid-Afrika ([[Léngua africáner|Africáner]])|<center>IRiphabliki yeSewula Afrika ([[léngua ndeble|Ndeble]]) | <center>IRiphabliki yaseMzantsi Afrika ([[léngua xhosa|Xhosa]]) | <center>IRiphabliki yaseNingizimu Afrika ([[léngua zulu|Zulu]]) | <center>IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika ([[Léngua swazi|Swazi]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika-Borwa ([[seSotho de l norte]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika Borwa ([[seSotho de l sul]]) | <center>Rephaboliki ya Aforika Borwa ([[Léngua tswana|Tswana]]) |<center>Riphabliki ra Afrika Dzonga ([[Tsonga]]) | <center>Riphabu{{Unicode|ḽ}}iki ya Afurika Tshipembe ([[Léngua benda|Benda]])</center>}}
|nome_longo_cumbencional = República de la África de l Sul
|preposiçon = de la
|nome_t = África de l Sul
|eimaige_bandeira = Flag of South Africa.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de la África de l Sul adotada passado la fin de l'apartheid
|leg_bandeira = [[Bandeira de la África de l Sul|Bandeira]]
|eimaige_brason =
|çcriçon_brason = Brason d'armas de la África de l Sul
|leg_brason = [[Brason d'armas de la África de l Sul|Brason d'armas]]
|lema = <small>''!ke i: ǀxarra ǁke'' '''(ǀXan)'''<br />''Berskillende mense berenig'' ([[Léngua africáner|Africáner]])<br />[[Léngua pertuesa|Pertués]]: ''Dibersos pobos se únen.''</small>
|hino = [[Hino nacional de la África de l Sul|National anthen of South Africa]] [[Fexeiro:South Africa National Anthen.ogg|center|''National Anthen of South Africa]]
|gentílico = [[:wikt:sul-africano|sul-africano]](la)<br />austro-africano(la)<ref>[http://www.portaldalinguaportuguesa.org/andex.php?ation=gentelicos&search=%C1frica+de l+Sul Portal de la Léngua Pertuesa - Dicionário de Gentílicos i Chamadeiros]</ref>
|localizaçon = South Africa - Location Map (2013) - ZAF - UNOCHA.svg
|localizaçon_legenda = Localizaçon de la África de l Sul.
|capital = [[Cidade de l Cabo]] ([[poder legislatibo|legislatiba]])<br />[[Pretória]] ([[poder eisecutibo|eisecutiba]])<br />[[Bloemfontein]] ([[poder judiciairo|judiciária]])
|latitude = 25°44′42″S
|longitude = 28°11′25″I
|maior_cidade = [[Joanesburgo]]
|léngua_oufecial = {{Lista |title=[[Lénguas de la África de l Sul|11]] |[[Léngua anglesa|Anglés]]|[[Léngua africáner|Africáner]] |[[Léngua ndeble|Ndeble]] |[[SeSotho de l norte]]|[[SeSotho de l sul]]|[[Léngua suázi|Suázi/Suazi]]|[[Léngua chitsonga|XiTsonga/ ChiTsonga/ShiTsonga]]|[[Léngua setswana|seTswana]]|[[Léngua benda|Benda]]|[[Léngua xhosa|Xhosa]]|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
|tipo_gobierno = [[Persidencialismo|República persidencialista]]
|títalo_líder1 = [[Aneixo:Lista de xefes de stado i de gobierno de la África de l Sul|Persidente]]
|nome_líder1 = [[Jacob Zuma]]
|títalo_líder2 = [[Bice-persidente]]
|nome_líder2 = [[Kgalema Motlanthe]]
|títalo_líder3 = Persidente de l Cunseilho Nacional de Porbíncias
|nome_líder3 = M. J. Mahlangu
|títalo_líder4 = Persidente de la Assemblé Nacional
|nome_líder4 = Max Sisulu
|títalo_líder5 = Persidente de l Tribunal Custitucional
|nome_líder5 = Mogoeng Mogoeng
|ne l_menistérios =
|eibento_tipo = [[Andependéncia]]
|eibento_nota = de l [[Reino Ounido]]
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento1 = [[Ounion Sul-Africana]]
|eibento_data1 = [[31 de Maio]] de [[1910]]
|eibento2 = [[Statuto de Westminster]]
|eibento_data2 = [[11 de Dezembre]] de [[1931]]
|eibento3 = [[República]]
|eibento_data3 = [[31 de Maio]] de [[1961]]
|eibento4 =
|eibento_data4 =
|eibento5 =
|eibento_data5 =
|eibento6 =
|eibento_data6 =
|eibento7 =
|eibento_data7 =
|data_antrada_UE =
|ária_total = 1.221.037
|ária_pos = 25
|auga_pc =
|ária_ourbana =
|ária_ourbana_pos =
|frunteira = [[Namíbia]], [[Botsuana]], [[Zimbabué]], [[Moçambique]], [[Suazilándia]] i [[Lesoto]]
|populaçon_stimada_anho = 2015
|populaçon_estimada = 54.956.900
|populaçon_stimada_pos = 25
|populaçon_censo_anho = 2011
|populaçon_censo = 51.770.560
|populaçon_ourbana_pos =
|populaçon_ourbana =
|demog_densidade = 42,4
|densidade_pos = 169
|PIB_PPC_anho = 2011
|PIB_total = {{toltip|555,340 [[bilhones]]|555 340 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI">{{cite web|url=http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2011/02/weodata/weoret.aspx?pr.x=65&pr.y=1&sy=2009&ey=2016&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=199&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CLP&grp=0&la=|title=South Africa |publisher=[[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) |acessdate=20 de setembre de 2011}}</ref>
|PIB_pos = 25
|PIB_per_capita = {{formatnun:10977}}<ref name="FMI"/>
|PIB_per_capita_pos = 76
|PIB_nominal_anho = 2011
|PIB_nominal_total = {{toltip|422,037 [[bilhones]]|422 037 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_pos = 29
|PIB_nominal_per_capita = {{formatnun:8342}}<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_per_capita_pos = 76
|Gini = 67,4<ref name="geni">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/andicator/SI.POB.GINI/ |title=Gini Andex |publisher=[[Banco Mundial]] |acessdate=2 de márcio de 2011}}</ref>
|Gini_anho = 2006
|IDH_anho = 2012
|IDH = 0,629
|IDH_pos = 121
|IDH_catadorie = {{médio}}<ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/rdh-2013.pdf |títalo=Relatório de Zambolbimiento Houmano 2013 – Ascenson de l Sul: progresso houmano nun mundo dibersificado |eiditor=[[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]] (PNUD)|data=14 de márcio de 2013 |acessodata=15 de márcio de 2013}}</ref>
|moeda = [[Rand]]
|moeda_ISO = ZAR
|fuso_horairo = Tiempo de l Sul de la África
|defrença_UCT = +2
|fuso_horairo_DST =
|defrença_UCT_berano =
|DST_nota =
|organizaçones =
|código_paíç = ZA
|tld = [[.za]]
|código_telef = 27
|website_gobierno =
|mapa = Sf-map.png
|tamanho_mapa = 250px
|rodapie =
}}
'''África de l Sul''', oufecialmente '''República de la África de l Sul''', ye un [[paíç]] localizado ne l stremo sul de la [[África]], antre ls [[ouceano]]s [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]],<ref name=safats>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/fats.htn|title=South Africa Fast Fats|publisher=SouthAfrica.anfo|month=April|year=2007|acessdate=2008-06-14}}</ref> cun 2.798 quilómetros de [[litoral]].<ref>{{cite web|url=http://www.samsa.org.za/|title=South African Maritime Safety Outhority|publisher=South African Maritime Safety Outhority|acessdate=2008-06-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2060.html|work=The World Fatbook|title=Coastline|publisher=CIA|acessdate=2008-06-16}}</ref> Ye ua [[democracie]] [[Parlamentarismo|parlamentar]], lemitado pula [[Namíbia]], [[Botsuana]] i [[Zimbabué|Zimbábue]] al norte; [[Moçambique]] i [[Suazilándia]] la leste; i cul [[Lesoto]], un [[anclabe]] totalmente rodeado pul território sul-africano.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica .com/eb/article-9113829/LESOTHO|title=Ancyclopædie Britannica Online|publisher=Ancyclopædie Britannica, Anc.}}</ref>
L paíç ye coincido por sue dibersidade de [[cultura]]s, [[Lhéngua|lénguas]] i [[Religion|fés relegiosas]]. Onze [[Léngua oufecial|lénguas oufeciales]] son reconhecidas pula [[Custituiçon de la África de l Sul|Custituiçon]] de l paíç.<ref name=safats/> dues dessas lénguas son d'ourige [[Ouropa|ouropeia]]: l [[Léngua africáner|africáner]], ua léngua que se ouriginou percipalmente a partir de l [[Léngua nerlandesa|houlandés]] que ye falada pula maiorie de ls [[brancos]] i [[coloured]] sul-africanos, i l [[anglés sul-africano]]. L [[Léngua anglesa|anglés]] ye la léngua mais falada na bida pública oufecial i comercial, antretanto, ye solo l quinto [[Lhéngua|léngua]] mais falado an casa.<ref name=safats/>
Multiétnico, l paíç ten las maiores quemunidades de [[ouropeus]], [[andianos]] i [[Multirracial|multiétnicas]] de l [[África|cuntinente africano]]. Ambora 70% de la populaçon sul-africana seia [[Negros|negra]],<ref name=statssa-midyear2009>{{cite paper|url=http://www.statssa.gob.za/PublicationsHTML/P03022009/html/P03022009.html|title=Mid-year population stimates|bersion=2009|format=.html|publisher=Stats SA|outhor=Statistics South Africa|date=2009|acessdate=23 de maio de 2013}}</ref> ls habitantes son de defrentes grupos étnicos que falan [[lénguas bantas]], un de ls nuobe lénguas que ténen statuto oufecial.<ref name=safats/> Cerca dun quarto de la populaçon de l paíç stá [[Zamprego|zampregada]]<ref>[http://www.blomberg .com/apps/news?pid=20601116&sid=aoB7RbcZCRfU South Africa’s Unemployment Rate Ancreases to 23.5%]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i bibe cun menos de 1,25 dólar por die.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/medie/HDI_2008_EN_Tables.pdf|title=HDI|publisher=UNDP}}</ref>
La África de l Sul ye ua [[democracie custitucional]], na forma dua [[república parlamentar]]; al cuntrairo de la maiorie de las repúblicas parlamentares, ls cargos de xefe de Stado i xefe de gobierno son mesclados nun [[Persidente de la África de l Sul|persidente]] dependente de l [[Parlamiento de la África de l Sul|parlamiento]]. Ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] i ye la maior eiquenomie de l cuntinente. Ye tamien nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU) i de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), para alhá de ser nembro de l [[Tratado de la Antártida]], de l [[Grupo de ls 77]], de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]], de l [[G8+5]] i ye ua de las naciones [[BRICS]].
== Stória ==
{{Artigo percipal|Stória de la África de l Sul}}
{{Aneixo|Cronologie de la stória de la África de l Sul}}
=== Pré-stória ===
La África de l Sul cuntén alguns de ls mais antigos [[sítios arqueológicos]] i [[fóceles]] houmanos de l mundo.<ref>{{cite book|last=Wymer|first=John|coauthor=Singer, R|year=1982|title=The Middle Stone Age at Klasies Riber Mouth in South Africa|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-76103-7}}</ref><ref>{{cite web|title=Guide to Klasies Riber|page=11|year=2001|url=http://academic.sun.ac.za/archaeology/KRguide2001.PDF|outhor=Deacon, 9899|publisher=Stellenbosch University|acessdate=5 de setembre de 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/915|title=Fossil Homenid Sites of Sterkfontein, Swartkrans, Kromdraai, and Ambirones }}</ref> Bários restos fóceles fúrun recuperados a partir dua série de cabernas na porbíncia de [[Gauteng]]. La ária ye un [[Património Mundial]] pula [[UNESCO]] i fui chamada l ''[[Sítios cun fóceles d'hominídeos de Sterkfontein, Swartkranes, Kromdraai i alredores|Brício de la Houmanidade]]''. Ls locales ancluen [[Sterkfontein]], que ye un de ls mais ricos locales de fóceles hominíneas ne l mundo. Outros locales ancluen [[Swartkranes]], Caberna de Gondolin, [[Kromdraai]], Caberna Copers i Malapa. L purmeiro fócil d'hominídeo çcubierto na África, la ''[[Nino de Taung]]'' fui ancontrado acerca de la cidade de Taung, na porbíncia [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]], an 1924. Outros restos d'hominídeos fúrun recuperados a partir de sítos de [[Makapansgat]] an [[Limpopo]], Cornelia i Florisbad ne l [[Stado Libre]], Caberna Border an [[KwaZulu-Natal]], na ambocadura de l riu Klasies an Eastern Cape i Pinnacle Point, Eilandsfontein i Die Kelders caberna an Western Cape. Esses sítios andican que bárias speces de [[hominídeo]]s bebian na África de l Sul hai cerca de trés milhones d'anhos, antre eilhes l ''[[Australopithecus africanus]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculun/units/1979/6/79.06.02.x.html|title=Homenid Eibolution|publisher=Yale-New Haben Teachers Anstitute|outhor=Stephen P. Broker|acessdate=19 de júnio de 2008}}</ref>
=== Colonizaçon i andependéncia ===
{{Mais anformaçones|Guerra de ls Boers}}
[[Fexeiro:Charles Bell - Jan ban Riebeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb|squierda|Pintura de la chegada de [[Jan ban Riebeck]] na [[Baía de la Mesa]] (por Charles Bell).]]
[[Fexeiro:Charles Bell - Zoeloe-aanbal oup 'm Boerelaer - 1838.jpg|thumb|squierda|[[Zulus]] atacan un acampamiento [[bóer]] an febreiro de 1838.]]
An 1652, un seclo i meio passado la [[çcubierta de la Rota Marítima de l Cabo]], la [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales]] fondou ua staçon d'abastecimiento que mais tarde benerie ser la [[Cidade de l Cabo]].<ref>{{cite web|url=http://courses.wcupa.edu/jones/s311/timeline/t-19saf.htn|title=African Story Timeline|publisher=West Chester University of Pennsylbania}}</ref> La Cidade de l Cabo tornou-se ua colónia británica an 1806. La colonizaçon ouropeia spandiu-se na década de 1820 culs [[Vóeres]] (quelonos d'ourige [[Países Baixos|Houlandesa]], [[Flamengo (pobo)|Flamenga]], [[Fráncia|Francesa]] i [[Almanha|Almana]]) anquanto ls quelonos [[Reino Ounido|Británicos]] se assentórun ne l norte i ne l leste de l paíç. Nesse período, cunflitos surgiran antre ls grupos Xhosa, Zulu i [[Afrikaner]]s que cumpetian por território.
Durante la década de 1830, cerca de 12 mil [[bóeres]] (mais tarde coincido cumo ''[[Bortrekkers]]''), partiran de la [[Colónia de l Cabo]], adonde tenien sidos submetidos al [[Ampério Británico|cuntrole británico]]. Eilhes migrórun pa las regiones que mais tarde se tornarian [[Colónia de Natal|Natal]], Stado Libre de Ourange i Trasbaal. Ls bóeres fundórun la [[República Sul-Africana]] (atual [[Gauteng]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]] i porbíncias de l'oeste i de l norte) i l [[Stado Libre de Ourange]] (''Fre State''). La çcubierta de [[diamantes]], an 1867, i de [[ouro]], an 1884, ne l'anterior de l paíç ampeçou la "Reboluçon Mineral" i l'oumiento de l crecimiento eiquenómico i de l'eimigraçon. Esto antensificou la subjugaçon de ls pobos andígenas puls sul-africanos ouropeus. La luita para cuntrolar esses amportantes recursos eiquenómicos fui un fator decesibo nas relaçones antre ls ouropeus i ls natibos i tamien antre ls bóeres i ls [[británicos]].<ref>{{cite book|outhor=Williams, Garner F|title=The Diamond Mines of South Africa, Bol II|year=1905|publisher=B. F Buck & Co.|location=New York|pages=Chater XX|url=http://www.farlang .com/diamonds/williams_diamond_mines_2/page_285}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Las repúblicas bóeres rejistiran cun sucesso a las ambasones británicas durante la [[Purmeira Guerra de ls Bóeres]] (1880-1881) usando táticas de [[guerrilha]], que fúrun bien adatados a las cundiçones locales. Ls británicos buoltórun cun un númaro maior d'homes, cun mais spriéncia i cun ua nuoba stratégia na [[Segunda Guerra de ls Bóeres]] (1899-1902), mas sofrírun pesadas perdas durante ls cunflitos, anque tenéren sido ls bencedores. Drento de l paíç, las políticas anti-británicas antre brancos sul-africanos focában na andependéncia. Durante ls períodos coloniales houlandés i británico, la [[segregaçon racial]] era manjoritariamente anformal, anque alguas legislaçones tenéren sido promulgadas para cuntrolar l stablecimiento i la libre circulaçon de pobos natibos.<ref>{{cite book|last=Bond|first=Patrick|title=Cities of gold, townships of coal: essays on South Africa's new ourban cresis|publisher=Africa World Press|date=1999|pages=140|isbn=9780865436114}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cape of God Hope (South Africa). Parliament. House.|date=1906|title=Report of the Selet Committe on Location At|publisher=Cape Eiquipas Lemited|url=http://www.archibe.org/details/reportoftheselec00capeiala|acessdate=10 de maio de 2013}}</ref><ref>{{cite journal|coauthors=Godley, Godfrey Archibald, Welsh, William Thomson, Heimsworth, H. D|date=1920|title=Report of the Anter-departmental committe on the natibe pass laws|publisher=Cape Eiquipas Lemited, gobernment printers|pages=2}}</ref>
Uito anhos passado la fin de la Segunda Guerra de ls Bóeres i passado quatro anhos de negociaçon, ua lei de l [[parlamiento británico]] (''Ato de la África de l Sul de 1909'') criou la [[Ounion Sul-Africana]] an 31 de maio de 1910. La Ounion era un [[Domínio (política)|domínio]] [[Ampério Británico|británico]] qu'ancluía las antigas [[Ampério colonial houlandés|colónias houlandesas]] de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i de [[Colónia de Natal|Natal]], bien cumo las repúblicas de l [[Stado Libre de Ourange]] i de Trasbaal.<ref>{{Cite EB1911|first=Frank Richardson |last=Canha |wstitle=South Africa |belume=25 |page=467}}</ref>
La Lei de las Tierras de ls Natibos de 1913, restringiu seberamente la [[Propiadade pribada|propiadade de tierra]] por [[negros]]; nessa época ls natibos cuntrolában solo 7% de l território de l paíç. La cantidade de tierra reserbada pa ls pobos andígenas fui mais tarde ligeiramente oumentada.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/pages/chronology/thisday/1913-06-19.htn|title=Natibe Land At|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=19 de júnio de 1913}}</ref> Nas repúblicas Boer,<ref>{{cite journal|last=Great Britain Colonial Ouffice; Trasbaal (Colony). Gobiernor (1901–1905: Milner)|date=Janeiro de 1902|title=Papers relating to legislation affeting natibes in the Trasbaal|publisher=S Majesty's Stationery Ouffice|url=http://www.archibe.org/details/trasbaalpapersr00grea}}</ref> yá a partir de la Cumbençon de Pretória (Capítulo XXBI).<ref>{{cite book|last=De Billiers|first=John Abrahan Jacob|title=The Trasbaal|publisher=Xatto & Windus|location=London|year=1896|pages=30 (n46)|url=http://www.archibe.org/details/trasbaal00debi|acessdate=30 de júlio de 2009}}</ref>
[[Fexeiro:ApartheidSignEnglishAfrikaanes.jpg|thumb|dreita|"''Fur use by white persones''" (an [[Léngua pertuesa|pertués]]: "Para uso de pessonas brancas") – placa de l'era de l ''[[apartheid]]''.]]
An 1931, la Ounion tornou-se efetibamente andependiente de l [[Reino Ounido]], cula promulgaçon de l [[Statuto de Westminster]]. An 1934, l Partido Sul-Africano i l [[Partido Nacional (África de l Sul)|Partido Nacional]] se funden para formar l Partido Ounido, buscando la reconceliaçon antre ls [[africánder]]s i ls brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. An 1939, l partido se debede subre l'antrada de la Ounion na [[Segunda Guerra Mundial]] cumo ua aliada de l Reino Ounido, ua decison que ls seguidores de l Partido Nacional se oupusírun.
An 1948, l Partido Nacional, fui eileito i chegou al poder. Esse grupo político reforçou la segregaçon racial, que yá tenie ampeçado sob l domínio colonial houlandés i británico. L Gobierno Nacionalista classeficou todos ls pobos an trés raças, cun dreitos i lemitaçones zambolbidas para cada ua. A minorie branca cuntrolaba la mui maior maiorie negra. La segregaçon legalmente anstitucionalizada quedou coincida cumo ''[[apartheid]]''. Anquanto a minorie branca sul-africana usufruía de l mais alto [[padron de bida]] de to la [[África]] (cumparable als de naciones de [[países zambolbidos]] oucidentales), la maiorie negra quedou an zbantaige an quaije todos ls aspetos, cumo renda, eiducaçon, habitaçon i spetatiba de bida. La [[Carta de la Libardade]], adotada an 1955 pula [[Aliança de l Cungresso]], eisigiu ua sociadade nó-racial i la fin de la çcriminaçon.<ref>Ber testo, an anglés, an [http://www.anc.org.za/ancdocs/story/charter.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (cunsultado an 29 de Agosto de 2009).</ref>
=== República ===
{{Mais anformaçones|Apartheid}}
[[Fexeiro:CR Swart.jpg|thumb|squierda|upright|Charles Robberts Swart, l purmeiro Persidente de l Stado de la República África de l Sul.]]
La África de l Sul abandonou la ''[[Commonwealth]]'' an 1961, na sequéncia dun referendo (adonde, oubbiamente, solo pudo participar la quemunidade branca) que ditou la proclamaçon de la [[república]]. Anque de l'ouposiçon drento i fura de l paíç, l gobierno mantebe l regime de l ''apartheid''. Ne l'ampeço de l seclo XX alguns países i anstituiçones [[Mundo oucidental|oucidentales]] ampeçórun a boicotar ls [[negócios]] cul paíç por causa de las sues políticas d'oupresson racial i de dreitos cebiles. Passado anhos de protestos anternos, atebismo i rebolta de sul-africanos [[negros]] i de sous aliados, finalmente, an 1990, l gobierno sul-africano ampeçou negociaçones que liebórun al çmantelamiento de las leis de çcriminaçon i a las eileiçones democráticas de 1994. L paíç anton aderiu a la [[Quemunidade de las Naciones]].
An 1983, ye adotada ua nuoba custituiçon que garante ua política de dreitos lemitados a las minories asiáticas, mas cuntina a scluir ls negros de l'eisercício de ls dreitos políticos i cebiles. La maiorie negra, antoce, nun tenie dreito de boto nin repersentaçon parlamentar. L partido branco dominante, durante l'era de l [[apartheid]], ye l Partido Nacional, anquanto la percipal ourganizaçon política negra era l [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que durante quaije 50 anhos fui cunsidrado eilegal.
Mais tarde, an 1990, sob la liderança de l persidente [[F. W. de Klerk]], l gobierno sul-africano ampeça la çmantelar l sistema de l'apartheid, libertando [[Nelson Mandela]], líder de l ANC, i aceitando legalizar esta ourganizaçon, bien cumo outras antiapartheid. Ls passos seguintes ne l sentido de l'ounion nacional son dados an 1991. L'abiertura de las negociaçones antre ls repersentantes de todas las quemunidades, cul oubjetibo d'eilaborar ua Custituiçon democrática, marca la fin dua época perturbada na África de l Sul qu'ampeçou-se an 1948 i tubo sou fin an 1990, 42 anhos, época esta chamada de [[Apartheid]], que nua traduçon pa l pertués serie "[[segregaçon racial]]"
[[Fexeiro:Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Eiquenomic Forun Annual Meting Dabos 1992.jpg|thumb|[[Frederik de Klerk]] i [[Nelson Mandela]] se cumprimentan ne l [[Fórun Eiquenómico Mundial]] de 1992.]]
Ne l die 10 d'abril de 1993, un de ls percipales líderes de l mobimiento negro de la África de l Sul, Chris Hani, tombou bítima de dous tiros, delantre de la própia residéncia. L que sous assassinos nun prebiran ye qu'essa muorte acabarie por acelerar la fin de l'apartheid. Ne l mesmo anho, l gobierno i l'ouposiçon negra acordan ne ls macanismos que garantan la trasiçon para un sistema político nun çcriminatório. Ye criado un comité eisecutibo antermediairo, cun maiorie negra, para superbesionar las purmeiras eileiçones multipartidárias i multirraciales, i ye criado, tamien, un ourganismo que queda ancarregado d'eilaborar ua Custituiçon que garanta la fin de l Apartheid. An abril de 1994 son rializadas las [[Eileiçones persidenciales na África de l Sul an 1994|purmeiras eileiçones multirraciales de la stória sul-africana]]. L [[ANC]] ganha las eileiçones i [[Nelson Mandela]], formando un Gobierno d'ounidade nacional, torna-se l purmeiro persidente sul-africano negro.
Ne l período pós-''apartheid'', l [[zamprego]] ten sido stremamente alto quanto l paíç ten lutado para lidar culas muitas mudanças. Anquanto muitos negros subiran pa las classes média i alta, la taxa global de zamprego de negros piorou antre 1994 i 2003.<ref name="sach3"/> La pobreza antre ls brancos, antes rala, oumentou.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/article/2008-04-18-zuma-surprised-at-leble-of-white-poberty |title=Zuma surprised at leble of white poberty — Carta eiletrónica & Guardian Online: The smart news source |publisher=Mg.co.za |date=18 d'abril de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> Para alhá desso, l'atual gobierno ten se sforçado para alcançar ua deciplina monetária i fiscal para garantir tanto la redistribuiçon de la riqueza quanto l [[crecimiento eiquenómico]]. Zde l gobierno liderado pul ANC tener assumido l poder, l [[Índice de Zambolbimiento Houmano]] (IDH) de l paíç diminuiu, anque tener oumentado progressibamente até meados de la década de 1990.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/countries/country_fat_shets/ty_fs_ZAF.html|title=South Africa|year=2006|publisher=United Nationes Debelopment Porgramme|work=Houman Debelopment Report|acessdate=28 de nobembre de 2007}}</ref> Alguns atribuen esto a la pandemia de [[HIV]]/[[SIDA]] i al fracasso de l gobierno an tomar medidas para anfrentar l porblema ne ls purmeiros anhos.<ref>{{cite web|url=http://www.salirr.org.za/wsc/pstory.htx?storyID=428|title=Ridicule suceds where leadership failed on SIDA|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=10 de nobembre de 2006}}{{dead link|date=Outubre de 2011}}</ref>
An maio de 2008, motines deixórun mais de sessenta pessonas muortas.<ref name="Broke-on-Broke Biolence">{{cite web|url=http://www.slate .com/id/2193949/|title=Broke-on-Broke Biolence|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> L Centro pul Dreito a la Moradie contra Çpeijos stimou que mais de 100 mil pessonas fúrun spulsas de sues casas.<ref>{{cite web|url=http://www.abahlali.org/node/3612|title=COHRE statement on Xenophobic Attacks|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> Ls migrantes i refugiados que percuran asilo ne l paíç éran ls percipales albos, mas un terço de las bítimas era de cidadanos sul-africanos.<ref name="Broke-on-Broke Biolence"/> Nua pesquisa de 2006, l Porjeto de Migraçon Sul-Africao cuncluiu que ls sul-africanos son ls que mais se ouponen a l'eimigraçon an to l mundo.<ref>Jonathan Crush (ed), ''The Perfet Storn: Rialities of Xenophobia in Cuntemporary South Africa'', [http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305083736/http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf |date=2016-03-05 }}, Southern African Migration Porjet, Cape Town & Quen's University, Canada, 2006, p. 1</ref> An 2008, l [[Alto Comissariado de las Naciones Ounidas pa ls Refugiados]] stimou mais de 200 mil refugiados que recebírun asilo na África de l Sul, quaije quatro bezes mais de l que ne l'anho anterior. Essas pessonas benirun percipalmente de l [[Zimbabué|Zimbábue]], ambora muitos tamien béngan de l [[Burundi]], [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Ruanda]], [[Eritréia|Eiritreia]], [[Etiópia]] i [[Somália]]. La cuncorréncia an ampregos, ouportunidades de negócios, serbícios públicos i habitaçon lebou a ua tenson antre refugiados i las quemunidades que ls acuolhírun. Anque de la [[Xenofobie|xenofobia]] inda ye un porblema ne l paíç, la bioléncia recente nun ten sido tan generalizada cumo fui einicialmente temido.<ref name="unhcr.org">{{cite web|outhor=United Nationes High Commissioner fur Refuges |url=http://www.unhcr.org/4cd96a569.html |title=UNHCR Global Appeal 2011 – South Africa |publisher=UNHCR |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Geografie ==
{{Artigo percipal|Geografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa sat.jpg|thumb|squierda|[[Fexeiro de satélite]] de la África de l Sul (''[[The Map Library]]'').]]
La África de l Sul stá localizada ne l stremo sul de l [[África|cuntinente africano]], cun ua region costeira que se stende por mais de 2500 Km, sendo tamien banhada por dous ouceanos ([[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]]). Cun ua stenson territorial de 1 219 912 Km². L paíç ye l 25.º maior de l mundo an ária.
La África de l Sul ten ua paisaige bariada. Na parte oucidental, stende-se un grande [[praino]] cumpuosto an parte por [[zerto]] i an parte por pastaiges i [[sabana]]s, cortado pul curso de l [[riu Ourange]] i de l sou percipal afluente, l [[riu Baal|Baal]]. La sul, arguen-se las cordilheiras de l [[Karo]] i, la leste, l [[Drakensberg]], la maior cadeia muntanhosa de la África meridional, adonde queda l punto mais eilebado de l paíç ne l [[Mafadi]] cun 3450 metros, na [[frunteira África de l Sul-Lesoto]]. La norte, l curso de l [[riu Limpopo]] sirbe de frunteira cul [[Botsuana]] i l [[Zimbabué]]. L [[clima]] barie antre ua pequeinha zona de clima mediterránico, ne l stremo sul, na region de l Cabo, la çértico la noroiste. Ne l [[Drakensberg]] hai árias cun clima de muntanha i niebe ne ls puntos mais eilebados, quemumente ne l'ambierno.
La maior cidade ye [[Joanesburgo]]. [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Bloemfontein]] i [[Pretória]] son outras cidades amportantes. L'admenistraçon oufecial (gobierno, tribunales, persidéncia i parlamiento) ancontra-se çpersa por [[Pretória]] (sede de l Poder Eisecutibo), [[Cidade de l Cabo]] (sede de l Poder Legislatibo) i [[Bloemfontein]] (sede de l Poder Judiciário).
An 1998, atrabeç de la Lei m.º 118, fui criado l [[Cunseilho Sul-africano de Nomes Geográficos]], cul oubjetibo de propor la mudança de ls nomes de cidades, porbíncias i acidentes geográficos, sustituindo nomes an [[Léngua anglesa|Anglés]] i an [[Léngua africáner|Africáner]] por nomes baseados an lénguas africanas. Muitas altaraçones yá fúrun aprobadas, outras stan an studo. An brebe, las grandes cidades de l paíç poderán ser coincidas cumo [[Tshwane]] ([[Pretória]]), Nelson Mandela Bay ([[Port Eilizabeth]])<ref>[http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810014501/http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 |date=2011-08-10 }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref><ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref>, KwaKhangela ([[Durban]])<ref>[http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525 http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525] - Notificaçon de la mudança de l nome de Durban</ref>, [[Mangaung]] ([[Bloemfontein]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Bloemfontein muda para Thabure</ref>, eMonti ([[East London]]), Mbombela ([[Nelspruit]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Anformaçon subre la mudança de nome de Nelspruit</ref> i [[Polokwane]] (Pietersburg), dentre outras.
=== Clima ===
La África de l Sul ten, an giral, un [[clima temperado]], an parte por star rodeada puls ouceanos [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]] an trés lados, pula sue localizaçon climaticamente mais lebe ne l [[heimisfério sul]] i debido a la [[altitude]] média, que sobe de forma custante an direçon al norte (an direçon al eiquador) i mais pa l'anterior. Debido l'esta [[topografie]] bariada i pula anfluéncia oceánica, l paíç ten ua grande bariadade de zonas climáticas.
[[Fexeiro:Hlalanathi, Northern Drakensberg.jpg|thumb|dreita|La cordilheira [[Drakensberg]], la mais alta cadeia de muntanhas de la África de l Sul.]]
Las zonas climáticas barian, zde l [[zerto de l Namibe]] ne l noroiste al [[clima subtropical]] ne l leste, al longo de la frunteira cun [[Moçambique]] i cul Ouceano Índico. De l leste, a tierra sobe debrebe subre ua [[scarpa]] de muntanha an direçon al praino anterior coincida cumo Highbeld. Ambora la África de l Sul seia classeficada cumo [[Clima semiárido|semiárida]], hai ua bariaçon cunsidrable ne l clima, bien cumo na topografie.
L stremo sudoeste ténen un clima mui semelhante al de l [[Mediterráneo]], cun [[ambierno]]s chubiosos i beranos calientes i secos, qu'acuolhe l famoso [[bioma]] ''[[Fynbos]]'' de [[pastaige]] i [[mata]]. Essa ária tamien porduç la maior parte de l [[bino]] na África de l Sul. Esta region tamien ye particularmente coincida por sou bento, que sopra antermitente por quaije to l'anho. La fuorça deste bento torna l [[Cabo de la Buona Sperança]] specialmente traiçoeiro pa ls marinheiros, causando muitos [[afogamiento]]s. Mais la leste, na cuosta sul, la precipitaçon ye çtribuída mais uniformemente al longo de l'anho, porduzindo ua paisaige berde. Esta ária ye coincida popularmente cumo la ''Rota de ls Jardines''.
La porbíncia de [[Stado Libre]] ye particularmente praina debido al fato de star centralizada ne l praino. Ne l norte de l [[riu Baal]], l Highbeld torna-se melhor regado i nun spurmenta stremos de calor subtropical. [[Joanesburgo]], ne l centro de l Highbeld, stá an 1.740 [[metro]]s i recibe ua precipitaçon anual de 760 [[milímetro]]s. Ls ambiernos nesta region son frius, ambora la [[niebe]] seia rala.
Las altas muntanhas [[Drakensberg]], que forman la scarpa sudeste de l Highbeld, ouferecen ouportunidades lemitadas de [[squi]] ne l'ambierno. L lugar mais friu na África de l Sul ye [[Sutherland]], ne l'oeste de las muntanhas Roggebeld, adonde las temperaturas d'ambierno puoden alcançar -15 °C. L'anterior perfundo ten la temperaturas mais eilebadas: la temperatura de 51,7 °C fui registrada an 1948 ne l Cabo de l Norte Kalahari acerca de [[Upington]].<ref>{{cite web|url=http://www.safrica.anfo/ess_anfo/sa_glance/geography/geography.htn|title=SouthAfrica.anfo: South Africa's geography}}</ref>
[[Fexeiro:Table Mountain fron Table Bay.jpg|thumb|800px|centro|La [[Muntanha de la Mesa]], bista de la [[Baía de la Mesa]], ua amportante atraçon turística de la region de la [[Cidade de l Cabo]].]]
=== Biodibersidade ===
[[Fexeiro:Eilephant (Loxodonta Africana) 01.jpg|thumb|dreita|[[Alifante-africano]] ne l [[Parque Nacional Kruger]].]]
La África de l Sul assinou la [[Cumbençon subre Dibersidade Biológica]] an 4 de júnio de 1994 i tornou-se ua parte de la cumbençon an 2 de nobembre de 1995.<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.ant/cumbention/parties/list/ |title=List of Parties |date=|acessdate=8 dezembre de 2012}}</ref> L paíç porduziu mais tarde ua Stratégia Nacional de Biodibersidade i un Praino de Açon, que fui recebido pula cumbençon an 7 de júnio 2006.<ref name="cbd.ant">{{cite web|url=http://www.cbd.ant/doc/world/cn/cn-nbsap-01-p1-en.pdf |title=South Africa's National Biodibersity Strategy and Ation Plan |date=|acessdate=10 de dezembre de 2012}}</ref> L paíç stá an sesto lugar antre ls dezessete [[países megadibersos]] de l mundo.<ref>{{cite web|url=http://wayback.archibe.org/web/20101101120514/http://anstitutoaqualung .com.br/anfo_biodibersidade23.html |title=Biodibersity of the world by countries |publisher=Anstitutoaqualung .com.br |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref>
Einúmaros [[mamífero]]s son ancontrados na region de las [[sabana]]s, cumo [[Lion|liones]], [[leopardos]], [[Rinoceronte-branco|rinocerontes-brancos]], [[Cunnochaetes taurinus|gnus-azules]], [[cudo]]s, [[ampala]]s, [[hiena]]s, [[heipopótamo]]s i [[girafa]]s. La maior parte de la ária de sabana queda ne l nordeste de l paíç, cumo ne l [[Parque Nacional Kruger]] i na Reserba Mala Mala, bien cumo ne l stremo norte de la Biosfera Waterberg. La África de l Sul abriga muitas [[speces andémicas]], cumo l criticamente amehaçado neste mundo lixo L [[Bunolagus monticularis| coneilho-bosquímano]] (''Bunolagus monticularis''), este pequeno animal debe ser respeitado de l [[Karo]].
[[Fexeiro:Weskus Nasionale Park.jpg|thumb|squierda|Campo de flores ne l Parque Nacional West Coast.]]
Nun hai nanhue stimatiba recente subre l númaro de speces de [[fungo]]s registradas na África de l Sul. Até 1945, mais de 4.900 speces de fungos (ancluindo las speces formadoras de [[patrielha]]) tenien sido registradas<ref>{{cite doi|10.3114/si.55.1.1}}</ref> i, passado mais de 60 anhos de sploraçon adicional, esse númaro tende a ser mui mais eilebado. An 2006, l númaro total de tipos de fungos qu'eisisten na África de l Sul fui cunserbadoramente stimado an cerca de 200 mil especes, mas essa stimatiba nun lebou an cunta fungos associados a ansetos.<ref>{{cite pmid|18490969}}</ref> Se stubir correta, anton l númaro de fungos de la África de l Sul supera l de speces de plantas. Pul menos an alguns de ls percipales ecossistemas sul-africanos, un percentual stremamente eilebado de fungos son altamente specíficos de las plantas nas quales ocorren.<ref>Marincowitç, S.; Crous, P.W.; Groenewald J.Z. and Wingfield, M.J. (2008) [http://fabiserb.up.ac.za/webresources/pdf/02ccd42960c651fba2ee15dd3c180b.pdf ''Microfungi ocurring on Proteaceae in the fynbos.'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} CBS Biodibersity Series 7.</ref> L númaro de fungos sul-africanos que son andémicos i l númaro de ls que stan an peligro ne l mundo lixo dében, antoce, ser mui mais eilebado que l númaro de plantas amehaçadas. La stratégia de biodibersidade de l paíç i l praino d'açon nun mencionan ls fungos.<ref name="cbd.ant"/>
Cun mais de 20 mil speces de plantas defrentes, ó cerca de 10% de todas las speces begetales coincidas na Tierra, la África de l Sul ye particularmente rica an dibersidade de plantas. L bioma predominante na África de l Sul ye la [[pradarie]], adonde la cobertura begetal ye dominada por defrentes [[gramínea]]s, arbustos baixos i arbles de [[acácia]]. La begetaçon torna-se inda mais scassa ne l noroiste, debido a la baixa [[plubiosidade]]. Eesisten bárias speces de suculentas qu'armazenan auga, cumo las [[aloe]]s i [[euphorbia]]s na ária seca de Namaqualand. Las pradaries lentamente se trasforman nun mato alto de [[cerrado]] ne l nordeste de l paíç, cun un crecimiento mais denso. Hai un númaro seneficatibo de [[baobá]]s nesta ária, acerca de la stremidade norte de l Parque Nacional Kruger.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica-trable.net/pages/i_plants.htn |title=Plants and Begetation in South Africa |publisher=Southafrica-trable.net |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Demografie ==
{{Artigo percipal|Demografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa population density map.sbg|thumb|Mapa de la [[densidade populacional]] na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#ffffc|<1 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#ffeda0|1–3 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fed976|3–10 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#feb24c|10–30 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fd8d3c|30–100 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fc4e2a|100–300 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#e31a1c|300–1000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#bc0026|1000–3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#800026|>3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{debedir an colunas fin}}
]]
África de l Sul ye ua nacion de cerca de 50 milhones de pessonas de dibersas ouriges, [[cultura]]s, [[léngua]]s i [[religiones]]. L radadeiro [[censo]] fui rializado an 2011 i l próssimo será an 2021. L ''Statistics South Africa'' classefica la populaçon an cinco catadories [[Raças houmanas|raciales]] pulas quales las pessonas puoden se classeficar.<ref name="Census2001">[http://www.statssa.gob.za/census01/html/default.asp Census 2001]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Statistics South Africa.</ref> Ne l meio de l'anho 2009 ls balores stimados para essas catadories fúrun [[negros]] cun 79,3%, [[brancos]] cun 9,1%, [[coloured]] (mestiços) cun 9,0% i andianos i asiáticos cun 2,6% de la populaçon.<ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022009.pdf|title=Midyear population stimates: 2009|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 February 2010}}</ref> La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]:<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. L paíç ten ua populaçon manjoritariamente [[Cristandade|crestiana]].
Mesmo cul crecimiento populacional de la África de l Sul na radadeira década<ref name="Census2001"/><ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/Publicationes/CS2007Basic/CS2007Basic.pdf|title=statssa.gob.za|format=PDF}}</ref> (percipalmente debido a la [[eimigraçon]]), l paíç tenie ua taxa de crecimiento populacional anual de -0,501% an 2008 (st. [[CIA]]), ancluindo l'eimigraçon.<ref>{{cite web|url=http://www.xist.org/earth/pop_growth.aspx|title=The demographic status of the world's population|work=Global Statistics|publisher=GeoHibe}}</ref> La CIA stima que la populaçon an 2009 na África de l Sul tenga ampeçado a crecer outra beç, a ua taxa de 0,281%.<ref>https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La África de l Sul ye l lar de cerca de 5 milhones de [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]], ancluindo cerca de 3 milhones de [[Zimbabué|zimbabuanos]].<ref>{{cite web|url=http://www.iht .com/articles/2008/05/23/africa/23saf.php|title=Anti-eimmigrant biolence spreads in South Africa, with attacks reported in Cape Town}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky .com/skynews/article/0,,30200-1277808,00.html|title=Scape Fron Mugabe: Zimbabwe's Sodus}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?ArticleId=1518-25_2035097|title=More eillegals set to flod SA}}</ref> Ua série de motines anti-eimigrantes acunteciu na África de l Sul an 11 de maio de 2008.<ref name="bbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7396868.stn|title=South African mob kills migrants|publisher=BBC|acessdate=2008-05-19 | date=2008-05-12}}</ref><ref>{{cite news|outhor=Barry Bearak|title=Eimmigrants Fleing Fury of South African Mobs|date=23 May 2008|work=New York Eiquipas|url=http://www.nytimes .com/2008/05/23/world/africa/23safrica.html?_r=1&ref=africa&oref=slogin|acessdate=2008-08-05}}</ref>
África de l Sul abriga ua cunsidrable populaçon de [[refugiados]] i requerentes de [[Dreito d'asilo|asilo]]. Segundo la ''World Refuge Surbey 2008'', publicado pul Comité stadunidense para Refugiados i Eimigrantes, esta populaçon era d'aprossimadamente 144.700 pessonas an 2007.<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Grupos de refugiados i requerentes d'asilo que soman mais de 10.000 pessonas ancluídas de l Zimbábue (48.400), [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]] (24.800) i [[Somália]] (12.900).<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Estas populaçones bebian percipalmente an [[Joanesburgo]], [[Pretória]], [[Durban]], [[Cidade de l Cabo]] i [[Port Eilizabeth]].<ref name="World Refuge Surbey 2008">{{cite news|title=World Refuge Surbey 2008|publisher=U.S. Committe fur Refuges and Eimmigrants|date=2008-06-19|url=http://www.refuges.org/surbey}}</ref>
Assi cumo an muitos países africanos, la África de l Sul ben spurmentando ua "[[fuga de cérebros]]" ne ls radadeiros 20 anhos. Esso acraditado cumo potencialmente prejudicial pa l'eiquenomie regional,<ref>{{cite web|url=http://jae.oxfordjournals.org/cgi/cuntent/abstrat/13/suppl_2/ii15 |title=World Bank, IMF study 2004 |doi=10.1093/jae/ejh042 |publisher=Jae.oxfordjournals.org |date=2004-12-03 |acessdate=2010-05-30}}</ref> i ye quaije cierta mente prejudicial pa l bien-star de la maiorie de las pessonas que dependen de l'anfra-strutura de salude, tenendo an cunta l'eipidemia de [[HIB]]/[[SIDA]].<ref>{{cite web|url=http://www.eiquinetafrica.org/bibl/docs/heialthpersonnel.pdf |title=Heialth Personnel in Southern Africa: Cunfronting maldistribution and brain drain |format=PDF |date= |acessdate=2010-05-30}}</ref> La fuga de cérebros na África de l Sul tende a demunstrar cuntornos raciales (naturalmente, dado l legado de çtribuiçon de cumpeténcias de la África de l Sul) i ten, antoce, resultado an grandes quemunidades de brancos sul-africanos ne l sterior.<ref>''[http://www.eilo.org/public/anglish/protetion/migrant/download/amp/amp52e.pdf Skilled Labour Migration fron Debeloping Countries: Study on South and Southern Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', Haron Bhorat eit al. 2002. Anternational Migration Porgramme, Anternational Labour Ouffice, Geneba.</ref>
{{Cidades mais populosas de la África de l Sul}}
=== Religion ===
[[Fexeiro:Graaff-Reinet GR3.jpg|thumb|upright|squierda|Eigreija an [[Graaff-Reinet]].]]
D'acuordo cul censo nacional de 2001, ls [[Cristandade|crestianos]] repersentában 79,7% de la populaçon de l paíç. Esso anclui crestianos zion (11,1%), [[Pentecostalismo|pentecostales]] ([[Mobimiento Carismático|carismáticos]]) (8,2%), [[Catolicismo|católicos romanos]] (7,1%), [[Metodismo|metodistas]] (6,8%), [[Eigreija Reformada Nerlandesa|houlandeses reformados]] (6,7%), [[Anglicanismo|anglicanos]] (3,8%); nembros d'outras eigreijas crestianas repersentában outros 36% de la populaçon. Ls [[Eislana|muçulmanos]] repersentan 1,5% de la populaçon, [[Hinduísmo|hindus]] cerca de 1,3%, i [[Judaísmo|judius]] 0,2%. 15,1% nun tenie qualquiera feliaçon relegiosa, 2,3% tenie outra religion i 1,4% nun stában specificados.<ref name=fatbook/><ref name="state.gob">{{cite web|url=http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2005/51496.htn|title=South Africa - Setion I. Religious Demography|publisher=U.S. Department of State|acessdate=2006-07-15}}</ref><ref>Fur la çcussion of Church membership statistics in South Africa please refer to Forster, D. "God's mission in our cuntext, heialing and trasforming respunses" in Forster, D and Bentley, W. ''Methodisn in Southern Africa: La celebration of Wesleyan Mission''. Kemton Park. AcadSA publishers (2008:97-98)</ref>
Eigreijas Andígenas Africanas éran ls maiores antre ls grupos crestianos. Acradita-se que muitas de las pessonas qu'alegórun tener nanhue afeliaçon cun qualquiera religion ourganizada, respeitan las [[Religiones tradecionales africanas|religiones tradecionales andígenas]]. Muitos pobos ténen práticas relegiosas [[Sincretismo|sincréticas]], cumbinando anfluéncias crestianas i andígenas.<ref name="DoS">[http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2006/71325.htn Department of State]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, USA.</ref>
Nun hai nanhue eibidéncia de que l [[Eislan|eislana]] tenga tenido cuntato culs pobos [[zulu]], [[swazi]] ó [[xhosa]] de la cuosta leste, antes de l'era colonial. Muitos sul-africanos muçulmanos son çcritos cumo mestiços, nomeadamente na porbíncia de [[Cabo Oucidental]], specialmente aqueilhes cujos ancestrales benirun cumo scrabos de l [[arquipélago andonésio]] (ls [[Malaio de l Cabo|malaios de l Cabo]]). Outros son çcritos cumo andianos, nomeadamente an [[KwaZulu-Natal]], ancluindo aqueilhes cujos antepassados benirun cumo comerciantes de l [[sul de la Ásia]]; eilhes ténen sido acumpanhados por outros pobos d'outras partes de la [[África]], assi cumo [[brancos]] ó [[negros]] naturalizados sul-africanos. Sul-africanos muçulmanos afirman que sue [[fé]] ye la [[religion]] que mais crece an cumberson ne l paíç.<ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor .com/2002/0110/p13s1-woaf.html|title=In South Africa, many blacks cumbert to Eislan}}</ref>
La populaçon [[Hinduísmo|hindu]] fui purmeiramente stablecida durante l período colonial británico, mas depuis las óndias d'eimigraçon de la [[Índia]], tamien ténen cuntribuíran pa l'oumiento dessa populaçon. La maiorie de ls Hindus son etnicamente de l Sul de la Ásia. Outras religiones minoritárias na África de l Sul son [[sikhismo]], l [[jaenismo]] i la [[Fé Bahá'í]].<ref name="state.gob"/>
=== Lénguas ===
{{Artigo percipal|Lénguas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa dominant language map.sbg|thumb|dreita|Mapa mostrando las percipales [[lénguas de la África de l Sul]].
{| width=100%
|-
| valign=top |
{{legenda|#8dd3c7|[[Léngua africáner|Africáner]]}}
{{legenda|#ffffb3|[[Léngua anglesa|Anglés]]}}
{{legenda|#bebada|[[Léngua ndeble|Ndeble]]}}
{{legenda|#fb8072|[[Léngua xhosa|Xhosa]]}}
{{legenda|#80b1d3|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
{{legenda|#fdb462|[[SeSotho de l norte]]}}
| valign=top |
{{legenda|#b3de69|[[SeSotho de l sul]]}}
{{legenda|#fcde5|[[Léngua tswana|Tswana]]}}
{{legenda|#bc80bd|[[Léngua swazi|Swazi]]}}
{{legenda|#cebc5|[[Léngua benda|Benda]]}}
{{legenda|#ffed6f|[[Léngua tsonga|Tsonga]]}}
{{legenda|#d0d0d0|Nanhue dominante}}
|}]]
La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]: [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. An númaro de lénguas ouficias, l paíç ye l terceiro, solo atrás de la [[Bolíbia]] i de la [[Índia]]. Anque todas las lénguas séren formalmente eiguales, alguas lénguas son faladas mais de l qu'outras. D'acuordo cul Censo Nacional de 2001, las trés lénguas mais faladas an casa son l zulu (23,8%), l xhosa (17,6%) i l'africáner (13,3%). Nun oustante l fato de que l'anglés ye reconhecida cumo la léngua de l comércio i de la ciéncia, sendo falada an casa por solo 8,2% de ls sul-africanos an 2001, ua percentaige inda menor de l qu'an 1996 (8,6%).<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref><ref name="Census2001"/>
L paíç tamien reconhece uito outros lénguas nó-oufeciales: [[Léngua fanagalo|fanagalo]], [[khwe]], [[Léngua lobedu|lobedu]], [[Léngua nama|nama]], [[Léngua ndeble de l norte|ndeble de l norte]], [[Léngua phuti|phuthi]], [[Lénguas khoisan|san]] i la [[léngua gestual sul-africana]]. Estas lénguas nó-oufeciales puoden ser outelizadas an detreminadas outelizaçones oufeciales an árias lemitadas, adonde fui detreminado qu'essas lénguas son predominantes. Inda assi, sues populaçones nun son seneficadamente grandes para eisigir l reconhecimiento nacional.
Muitas de las lénguas "nun oufeciales" de ls pobos [[san]] i [[khoikhoi]] possuen [[dialeto]]s regionales que se stenden an direçon al norte de la [[Namíbia]] i de [[Botsuana|Botswana]], para alhá d'outros lugares. Esses pobos, que son ua populaçon fesicamente çtinta d'outros africanos, ten sue própia eidantidade cultural cun base an sues sociadades de [[caçadores-coletores]]. Eilhes ténen sido marginalizados, an grande medida, i muitas de las sues lénguas.
Muitos sul-africanos brancos tamien falan outras lénguas ouropeias, tales cumo [[Léngua pertuesa|pertués]] (falado tamien por [[angola]]ne ls i [[Moçambique|moçambicanos]] negros), [[Léngua almana|alman]] i [[Lhéngua griega|griego]], ambora alguns asiáticos i andianos na África de l Sul falan lénguas asiáticas, cumo l [[Léngua tamil|tamil]], [[Léngua hindi|hindi]], [[léngua guzerate|guzerate]], [[Léngua urdu|urdu]] i [[Léngua telugu|telugu]]. L [[Lhéngua francesa|francés]] ye inda falada puls franceses sul-africanos, specialmente an lugares cumo la ''[[Franschhoek]]'', adonde eisisten muitos sul-africanos d'ourige francesa.
=== Cumposiçon étnica ===
L ''Statistics South Africa'' define cinco catadories raciales pulas quales las pessonas puoden se classeficar ne l censo. Las stimatibas de l censo de 2011 para estas catadories fui [[negros]] africanos cun 79,2%, [[brancos]] cun 8,9%, ''[[coloured]]'' (mestiço) cun 8,9%, andiano ó asiático cun 2,5% i outros/nun specificado cun 0,5%. L purmeiro censo na África de l Sul, feito an 1911, mostrou que ls brancos repersentában 22% de la populaçon; esse númaro caiu para 16% de la populaçon an 1980.<ref>{{Cite book | outhor = Study Commission on U.S. Policy toward Southern Africa (U.S.) | title = South Africa: eiquipa running out: the report of the Study Commission on U.S. Policy Toward Southern Africa | url = http://books.gogle .com/books?id=sq43lnbklEUC&pg=PA42 | publisher = University of California Press | year = 1981 | page = 42 | isbn = 0-520-04547-5 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:South Africa dominant population group map.sbg|thumb|dreita|Grupos populacionales dominantes na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#fb8072|Africanos negros}}
{{legenda|#8dd3c7|''Coloured'' (multirraciales)}}
{{legenda|#80b1d3|Andianos ó asiáticos}}
{{legenda|#ffffb3|Brancos}}
{{legenda|#bebada|Nanhun dominante}}
{{debedir an colunas fin}}]]
De loinge, la maior parte de la própia populaçon ye classeficada cumo "africana" ó "negra", mas esse grupo populacional nun ye culturalmente i/ó lenguisticamente homogéneo. Ls percipales grupos étnicos negros ancluen ls [[zulus]], [[xhosas]], [[basothos]] (basotho de l sul), [[SeSotho de l norte|bapedi]] (basotho de l norte), [[Benda (África de l Sul)|bendas]], [[tswanas]], [[tsongas]], [[suázis]] i [[ndeble]]s, ls quales falan las [[lénguas bantu]].
La populaçon ''[[coloured]]'' (multirraciales) stá cuncentrada percipalmente na region de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i ben dua cumbinaçon d'ouriges étnicas, cumo ls [[brancos]], [[khoi]]s, [[san]]s, [[griqua]]s, [[chineses]] i [[malaios]].<ref name="khenr">{{cite book|outhor=Kristin Heinrard|title=Minority Protetion in Post-Apartheid South Africa: Houman Rights, Minority Rights, and Self-Detremination|url=http://books.gogle .com/books?id=HOA6qPDtjOAC&pg=PA43|year=2002|publisher=Grenwod Publishing Group|isbn=978-0-275-97353-7|page=43}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls sul-africanos brancos son percipalmente çcendentes de [[houlandeses]], [[almanes]], [[franceses]] [[huguenote]]s, [[británicos]] i outros quelonos [[ouropeus]] i [[judius]].<ref name="khenr"/><ref name="lbr">{{cite book|outhor1=James L. Gibson|outhor2=Amanda Gouws|title=Obercoming Antolerance in South Africa: Spurments in Democratic Persuasion|url=http://books.gogle .com/books?id=zJZ3_bD_EIQC&pg=PA36|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-67515-4|page=36}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cultural i lenguisticamente, eilhes son debedidos an [[africánder]]s, que falan [[africáner]], i ls grupos de brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. La populaçon branca ten diminuído, debido a la baixa [[taxa de natalidade]] i a la [[eimigraçon]]; antre ls fatores qu'anfluen na decison dessa populaçon d'eimigrar, muitos citan l'eilebada taxa de [[criminalidade]] i las políticas de [[açon afirmatiba]] de l gobierno.<ref name="Unisa">{{cite web|url=http://www.unisa.ac.za/default.asp?Cmd=BiewContent&CuntentID=13537 |title=the new great trek- the story of south africa's white sodus |publisher=Unisa.ac.za |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref><ref name="Quen's U">{{cite web|outhor=User2 |url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy23.htn |title=Policy Series |publisher=Quensu.ca |date=7 d'outubre de 1997 |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Zde 1994, aprossimadamente 440 mil sul-africanos brancos eimigrórun permanentemente de l paíç.<ref name=StatsSAPopulation2010>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022010.pdf|title=Midyear population stimates: 2010|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 de júlio de 2010}}</ref> Anque de ls eilebados nibles d'eimigraçon, alguns eimigrantes ouropeus se anstalórun ne l paíç nesse período. Até 2005, stima-se que 212 mil cidadanos británicos stában residindo na África de l Sul. Até 2011, esse númaro puode tener crecido para 500 mil.<ref>{{cite web|title=Britones lebing in SA to enjoy royal wedding|url=http://wayback.archibe.org/web/20120121075711/http://www.eyewitnessnews.co.za/articleprog.aspx?id=64734 | publisher=Eyewitness News|date =28 d'abril de 2011}}</ref> Alguns [[Zimbábue|zimbabuanos]] brancos eimigrórun pa la África de l Sul. Alguns de ls nembros mais nostálgicos de la quemunidade son coincidos na cultura popular cumo "''Whenwes''", por causa de la frase ''when we were in Rhodesie''... ({{lang-t|''quando stábamos na Rodésia''...}}), qu'eilhes questuman dezir al relembrar sues bidas na antiga [[Rodésia]].<ref name="New Anternationalist">{{cite web|url=http://www.newint.org/issue155/briefly.htn|title=Rhodie oldies|year=1985|acessdate=29 d'outubre de 2007|work=[[New Anternationalist]]}}</ref>
La populaçon [[Andianos|andiana]] chegou a la África de l Sul cumo trabalhadores cuntratados para trabalhar nas plantaçones d'açúcar an [[KwaZulu-Natal|Natal]] ne l final de l seclo XIX i ampeço de l seclo XX.<ref name="khenr"/> Eilhes benirun de defrentes partes de l [[subcontinente andiano]], seguian religiones defrentes i falában lénguas çtintas.<ref name="khenr"/> Un grabe çtúrbio antre andianos i zulus eclodiu an 1949 na cidade de [[Durban]].<ref>{{cite web|url=http://www .ptheindianstar .com/andex.php?uan=5786 |title=Current Africa race riots like 1949 anti-Andian riots: menister |publisher=Theindianstar .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Eesiste tamien un grupo seneficatibo de sul-africanos [[chineses]] (cerca de 100 mil pessonas) i [[bietnamitas]] (cerca de 50 mil pessonas). An 2008, l Superior Tribunal de Pretória determinou que ls sul-africanos chineses que chegórun al paíç antes de 1994 debian ser reclassificados cumo ''mestiços''. Cumo resultado desta decison, cerca de 12 a 15 mil<ref>{{cite web|last=Conason |first=Joe |url=http://www.salon .com/tech/htww/2008/06/19/chinese_declared_black/ |title=Chinese declared black |publisher=Salon .com |date=19 de júnio de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> de ls cidadanos etnicamente chineses que chegórun antes de 1994 (l que repersenta de 3% a 5% de l total de la populaçon chinesa ne l paíç), será capaç de se beneficiar de políticas d'eigualdade racial de l gobierno.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article4168245.ece We agre that you are black, South African court tells Chinese], The Eiquipas</ref>
=== Porblemas sócio-eiquenómicos ===
{{Artigo percipal|Criminalidade na África de l Sul|Cunflitos xenófobos na África de l Sul an 2008}}
[[Fexeiro:Soweto township.jpg|thumb|squierda|[[Vairro de lata]] an [[Soweto]], [[Joanesburgo]].]]
Segundo ua pesquisa pa l período 1998-2000 eilaborada pula [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]]s i an purmeiro para [[assalto]]s i [[stupro]]s ''[[per capita]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1|title=NationMaster: South African Crime Statistics}}</ref> Las statísticas oufeciales mostran que 52 pessonas son assassinadas todos ls dies na África de l Sul.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article6818096.ece Persecuted white South African Brandon Huntley made anternational race refuge]. Eiquipas Online. Setember 3, 2009.</ref> L númaro relatado de stupros por anho ye de 55.000<ref>[http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1674391,00.html?xid=fed-cnn-topics Behind South Africa's Reggae Murder]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Eiquipa. Otober 22, 2007.</ref> i stima-se que 500 mil stupros son cometidos anualmente ne l paíç.<ref>"[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=84909 SOUTH AFRICA: One in four men rape]". [[IRIN]] Africa. June 18, 2009.</ref> L total de crimes ''per capita'' ye l 10º antre ls 60 países ne l cunjunto de dados.
L stupro ye un porblema quemun na África de l Sul, nua pesquisa de 2009 un an cada quatro homes sul-africanos admitiran tener stuprado alguien.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8107039.stn | work=BBC News | title=South African rape surbey shock | date=2009-06-18 | acessdate=2010-05-23}}</ref> Un an cada trés de las 4.000 mulhieres anquiridas pula Quemunidade de la Anformaçon, Capacitaçon i Trasparéncia dixe que tenie sido biolada ne l'anho passado.<ref name=bbc1>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/258446.stn |title=South Africa’s rape shock |publisher=BBC News |date=1999-01-19 |acessdate=2010-05-30}}</ref> La África de l Sul ten ua de las maiores ancidéncias de stupros de ninos i bebés ne l mundo.<ref name=eiquipa>{{cite web|last=Perry |first=Alex |url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1680715,00.html?xid=fed-yaho-full-world |title=Ouprah scandal rocks South Africa |publisher=Eiquipa .com |date=2007-11-05 |acessdate=2010-05-30}}</ref> Nun liebantamiento rializado antre 1.500 ninos scolares ne l ''[[township]]'' de [[Soweto]], un quarto de todos ls ninos antrebistados dezírun que "''jackrolling''", un termo para stupro an grupo, era algo dibertido.<ref name=bbc1/>
La classe média de l paíç busca sigurança an [[Cundomínio cerrado|cundomínios cerrados]]. Muitos [[eimigrante]]s de la África de l Sul tamien afirman que l crime fui un grande motibador para eilhes saíren de l paíç. L crime contra la quemunidade agrícola cuntina a ser un grande porblema.<ref>{{cite news|url=http://www .ptimesonline.co.uk/tol/life_and_style/article694534.ece|title=Farms of fear|publisher=The Eiquipas Online|date=2 April 2006 | location=London | acessdate=2010-05-23}}</ref> Outro porblema anfrentado pul paíç ye la fuorte [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade social i eiquenómica]]; las cidades sul-africanas [[Buffalo City]], [[Johannesburgo]] i [[Ekurhuleni Municipalidade Metropolitana|Ekurhuleni]] fúrun apuntadas cumo las mais zeiguales de l mundo, segundo relatório de la [[ONU]] dibulgado an 2010.<ref name="onu">[http://g1.globo .com/Noticias/Riu/0,,MUL1536525-5606,00-QUATRO+CAPITAIS+BRASILEIRAS+ESTAO+ENTRE+AS+MAIS+DESIGUAIS+DO+MUNDO+DIZ+ONU.html Quatro capitales brasileiras stan antre las mais zeiguales de l mundo, diç ONU] - ''[[G1]]'', 19 de márcio de 2010 (bejitado an 19-3-2010)</ref>
== Política ==
{{Artigo percipal|Política de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Uniegebou.jpg|thumb|''[[Union Buildings]]'' ye la residéncia oufecial i l gabinete de l [[persidente de la república]] de la África de l Sul, localizado na capital admenistratiba de l paíç, [[Pretória]].]]
La África de l Sul ten trés [[Capital|capitales]]: [[Cidade de l Cabo]], la maior de las trés, ye la capital legislatiba; [[Pretória]] ye la capital admenistratiba i [[Bloemfontein]] ye la capital judiciária. África de l Sul ten un [[parlamiento]] [[bicameral]]: l Cunseilho Nacional de Porbíncias ([[cámara alta]]), ten 90 nembros, anquanto la Assemblé Nacional ([[cámara baixa]]) ten 400 nembros.
Ls nembros de la Cámara de ls Deputados son eileitos nua base populacional por [[repersentaçon proporcional]]: metade de ls nembros son eileitos por listas nacionales i l'outra metade son eileitos an listas probinciales. dieç nembros son eileitos para repersentar cada porbíncia ne l Cunseilho Nacional de las Porbíncias, andependientemente de la populaçon de la porbíncia. Eileiçones para ambas las cámaras son rializadas la cada cinco anhos. L gobierno ye formado na casa mais baixa, i l líder de l partido maioritairo na Assemblé Nacional ye l [[Persidente de la África de l Sul|persidente]].
Zde la fin de l ''apartheid'' an 1994, la política sul-africana ten sido dominado pul [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que fui l partido dominante, cun 60-70% de ls botos. L percipal adbersairo de l gobierno de l ANC ye l partido de la [[Aliança Democrática (África de l Sul)|Aliança Democrática]], que recebiu 16,7% de ls botos na eileiçon de 2009 i 14,8% nas eileiçones de 2006.
[[Fexeiro:Houses of Parliament Entrance.jpg|thumb|squierda|[[Parlamiento de la África de l Sul]] na [[Cidade de l Cabo]], la capital legislatiba.]]
L partido antes dominante, l Nuobo Partido Nacional, qu'antroduziu l ''apartheid'' atrabeç de l sou predecessor, l Partido Nacional, outou por se fundir cul ANC, an 9 d'abril de 2005. Outros grandes partidos políticos repersentados ne l Parlamiento son l [[Cungresso de l Pobo]], que se separou de l ANC i ganhou 7,4% de ls botos an 2009 i l [[Partido de la Libardade Ankatha]], que repersenta percipalmente ls eileitores [[zulu]]s i que tubo 4,6% de ls botos nas eileiçones de 2009.
Zde 2004, l paíç tubo muitos miles de protestos populares, alguns biolentos, tornando-se, d'acuordo cun un académico, l ''"paíç mais rico an protesto ne l mundo"''.<ref>{{cite web|url=http://abahlali.org/node/1898|title=Article by Eimran Bucus in the Mercury newspaper}}</ref> Muitos destes protestos ténen sido ourganizados a partir de las crecentes [[bairro de lata]]s que circundan las cidades sul-africanas.
An 2008, la África de l Sul fui classeficada na 5ª antre 48 países de la África [[susaariana]] pul Índice Ibrahin de Gobernança Africana. La África de l Sul tubo buns resultados nas catadories de Stado de Dreito, Trasparéncia i Corrupçon i Participaçon i Dreitos Houmanos, mas fui perdiu puntos pul sou zampenho relatibamente pobre an Salude i Sigurança. L Índice Ibrahin ye ua medida global de gobernança africana, cun base nua série de bariables que refleten l sucesso cun que ls gobiernos antregan benes políticos eissenciales als sous cidadanos.<ref>[http://www.moibrahimfoundation.org Mo Ibrahin Foundation]. Retriebed 2010-01-11.</ref>
{{limpar}}
=== Lei ===
{{Mais anformaçones|Criminalidade na África de l Sul}}
[[Fexeiro:Jozi 2012 05 22 1504 (7411284758).jpg|thumb|Anterior de la Corte Custitucional de la África de l Sul, an Joanesburgo.]]
Las percipales fuontes de las leis sul-africanas son l dreito mercantil romano-houlandés i l dreito pessonal baseado ne l [[Common law|dreito quemun anglés]], cumo las amportaçones d'assentamientos houlandes i de l [[colonialismo británico]].<ref>{{cite web|url=http://0-www.llrx .com.annopac.up.ac.za:80/features/southafrica.htn|title=Researching South African Law|acessdate=2008-06-23|outhor=Pamela Snyman and Amanda Barratt|date=2002-10-02|publisher=[http://www.llrx.comLaw Library Resource Xchange]}}</ref> La purmeira lei ouropeia na África de l Sul fui trazida pula [[Cumpanha de las Índias Ourientales Houlandesas]] i ye chamada de dreito romano-nerlandés. Fui amportado antes de la [[Codificaçon jurídica|codificaçon de l dreito]] ouropeu ne l Código Napoleónico i ye cumparable an muitos aspetos, la lei scocesa. Este fui seguido, ne l seclo XIX pul dreito anglés, tanto quemun quanto legal. A partir de 1910 cula unificaçon, la África de l Sul tenie sou própio parlamiento, qu'aprobórun leis specíficas pa la África de l Sul. Durante ls anhos de l ''[[apartheid]]'', la cena política de l paíç fui dominado por figuras cumo [[Valthazar Johannes Borster|B. J. Borster]] i [[Pieter Willen Botha|P. W. Botha]], bien cumo nembros de l'ouposiçon, cumo Harry Schwarç, Joe Slobo i [[Heilen Suzman]].
L sistema judicial ye cumpuosto por tribunales de magistrados, que tratan de causos criminales i cibles menores menores, ls Tribunales Superiores, que son tribunales de cumpeténcia genérica para árias specíficas, l Supremo Tribunal de Recurso, que ye la mais alta corte custitucional an todas ls temas; i l Tribunal Custitucional, que cuida solo de las questones custitucionales.
D'acuordo cun ua pesquisa rializada pa l período de 1998-2000 i cumpilada pulas [[Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]] i an purmeiro an [[assalto]]s i [[stupro]]s ''per capita'' antre todos ls países pesquisados.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1 |title=South African Crime statistics |publisher=NationMaster |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Cerca de 50 assassinatos son cometidos todos ls dies ne l paíç.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/8668615.stn |title=How dangerous is South Africa? |publisher=BBC News |date=17 de maio de 2010}}</ref> Até márcio de 2009, houbo {{formatnun:18148}} assassinatos ne l paíç, anquanto l [[Reino Ounido]] registrou 662 ne l mesmo período.<ref>{{cite news|url=http://www .ptelegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/southafrica/8222469/South-African-serial-killer-cumbited-of-13-murders.html |title=South African serial killer cumbited of 13 murders |publisher= ''The Daily Telegraph'' |date=23 de dezembre de 2010}}</ref> L'andústria de la sigurança pribada na África de l Sul ye la maior de l mundo,<ref>{{cite web|title=South Africa has world’s largest pribate security andustry; neds regulation - Mthethwa|url=http://www.defenceweb.co.za/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=28306&Itemid=116|publisher=DefenceWeb|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref> cun cerca de nuobe mil ampresas cadastradas i 400 mil siguranças particulares atibos registrados, mais de l que la polícia i l'eisército sul-africanos juntos.<ref>{{cite web|title=Bigger than the army: South Africa's pribate security forces|url=http://eidition.cnn .com/2013/02/08/business/south-africa-pribate-security|publisher=CNN .com|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref>
=== Fuorças armadas ===
{{Artigo percipal|Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:USS Forrest Sherman (DDG-98) Chetah.jpg|thumb|squierda|Caça sul-africano [[Atlas Chetah]] rializa un treinamiento cul [[Cuntratorpedeiro|çtróier]] norte-amaricano [[USS Forrest Sherman]] na [[Cidade de l Cabo]], an 2007.]]
La [[Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul]] (SANDF) fui criada an 1994,<ref name="custitution-1993-224">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/documents/custitution/93cones.htn#SECTION224|title=Custitution of the Republic of South Africa At 200 of 1993 (Setion 224)|acessdate=2008-06-23|year=1993|publisher=South African Gobernment}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.issafrica.org/Pus/ASR/6No2/BanStade.html|title=Rationalisation in the SANDF: The Next Challenge|acessdate=2008-06-23|year=1997|outhor=Col L B ban Stade, Senior Staff Oufficer Rationalisation, SANDF|publisher=Anstitute fur Security Studies }}</ref> cumo ua fuorça boluntária cumpuosta pula antiga ''[[South African Defence Force]]'', las fuorças de ls grupos nacionalistas africanos (''[[Umkhonto we Sizwe]]'' i Eisército de Libertaçon de l Pobo Azanian), i las fuorças de defesa antigo [[Bantuston]].<ref name="custitution-1993-224"/> L SANDF ye subdebidido an quatro galhos, l [[Eisército de la África de l Sul|eisército]], la [[Fuorça Aérea de la África de l Sul|fuorça aérea]], la [[Marina de la África de l Sul|marina]] i l Serbício Médico Sul-Africano.<ref name="at-42-2002">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/gazette/ats/2002/a42-02.pdf|title=Defence At 42 of 2002|acessdate=2008-06-23|outhor=|date=2003-02-12|publisher=South African Gobernment|page=18}}</ref> Ne ls radadeiros anhos, la SANDF se tornou ua grande fuorça de paç ne l [[África|cuntinente africano]],<ref name="dod-sep2005">{{cite web|url=http://www.dod.mil.za/media/media2005/sep/medie_statements5sep2005.htn|title=Address by the Menister of Defence at la medie breakfast at Defence Heiadquarters, Negroria|acessdate=2008-06-23|outhor=Mosiuoa Lekota|date=2005-09-05|publisher=Department of Defence}}</ref> i stubo ambolbido an ouparaçones ne l [[Lesoto]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]],<ref name="dod-sep2005"/> ne l [[Burundi]],<ref name="dod-sep2005"/> antre outros. Ten tamien participado cumo parte de las fuorças de paç multinacional de la ONU.
La África de l Sul ye l único paíç africano que cunseguiu zambolber cun sucesso [[armas nucleares]]. I tornou-se l purmeiro paíç cun poder nuclear (seguido pula [[Ucránia]]), la çmontar i renunciar boluntariamente al sou porgrama ne l porcesso d'assinatura de l [[Tratado de Nun Proliferaçon de Armas Nucleares]] (TNP), an 1991.<ref name="fas-ocp27"/> L paíç zambolbiu un porgrama d'armas nucleares na década de 1970.<ref name="fas-ocp27">{{cite web|url=http://www.fas.org/nuke/guide/rsa/nuke/ocp27.htn|title=Out of (South) Africa: Negroria's Nuclear Weapones Sperience|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Lieutenant Colonel Roy I. Horton III (BS, Eiletrical Anginering; MS, Strategic Antelligence)|year=1999|month=Otober|publisher=USAF Anstitute fur National Security Studies}}</ref> D'acuordo cul ex-persidente sul-africano [[F. W. de Klerk]], la decison de custruir ua "dissuason nuclear" fui tomada "yá an 1974 nun cuntesto dua amenaça spansionista sobiética".<ref name="South Africa comes clean">[http://books.gogle .com/books?id=&printsec=fruntcober "South Africa comes clean"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Maio de 1993, pp. 3,4</ref> La África de l Sul puode tener rializado un teste nuclear subre l [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] an 1979,<ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchib/NSAEBB/NSAEBB190/01.pdf|format=PDF|title=South Atlantic Nuclear Eibent (National Security Council, Memorandun)|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Christine Dodson|date=22 d'outubre de 1979|publisher=George Washington University under Fredon of Anformation At Request}}</ref> anque Klerk afirmar que l paíç "nunca habie rializado un teste nuclear clandestino".<ref name="South Africa comes clean"/> Seis çpositibos nucleares fúrun cuncluídos antre 1980 i 1990, mas todos fúrun çtruídos antes de la África de l Sul assinar l TNP an 1991.<ref name="South Africa comes clean"/>
=== Relaçones anternacionales ===
{{aneixo|Missones diplomáticas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:BRICS leaders 2012.jpg|thumb|dreita|[[Dilma Rousseff]] ([[Brasil]]), [[Vladimir Putin]] ([[Rússia]]), [[Manmohan Singh]] ([[Índia]]), [[Hu Jintao]] ([[República Popular de la China|China]]) i [[Jacob Zuma]] (África de l Sul) durante ancuontro de ls líderes de l [[BRICS]] an 2012.]]
Anquanto era la [[Ounion Sul-Africana]], l paíç fui l nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU). L'anton purmeiro-menistro sul-africano, [[Jan Smuts]], screbiu l preámbulo de la [[Carta de las Naciones Ounidas]].<ref name = "gilderslebe">{{cite journal |url=http://www.columbia.edu/cu/alumni/Magazine/Summer2001/Gilderslebe.html |title=Birgenia Gilderslebe: Oupening the Gates (Libing Legacies) |outhor=Rosalind Rosenberg |month = Summer | year =2001 |work=Columbia Magazine }}</ref><ref name="Schlesinger">{{cite book |outhor=Schlesinger, Stephen I. |title=At of Creation: The Founding of the United Nationes: La Story of Superpowers, Secret Agents, Wartime Allies and Enemies, and Their Quest fur la Peaceful World |publisher=Westbiew, Perseus Books Group |location=Cambridge, Massachusetts |year=2004 |pages=236–7 |isbn=0-8133-3275-3 |oclc= }}</ref> L paíç ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] (UA), i ten la maior eiquenomie de todos ls nembros dessa ourganizaçon. La África de l Sul tamien ye un nembro fundador de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), de la UA. L paíç ten zampenhado un papel fundamental cumo mediador de cunflitos antre naciones africanas na radadeira década, cumo ne l [[Burundi]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], nas [[Quemores]] i ne l [[Zimbabué|Zimbabwe]]. Passado la fin de l regime de l ''[[apartheid]]'', la África de l Sul fui readmitida na [[Commonwealth|''Commonwealth'' británica]]. L paíç ye un nembro de l [[Grupo de ls 77]] i presidiu l'ourganizaçon an 2006. La África de l Sul tamien ye nembro de la [[Quemunidade pa l Zambolbimiento de la África Austral]] (SADC), de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de l [[Tratado de la Antártida]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]] i de l [[G8+5]].
L persidente sul-africano [[Jacob Zuma]] i l'ex-persidente chinés, [[Hu Jintao]], atualizórun ls laços bilaterales antre ls dous países an 24 d'agosto de 2010, quando fui assinado l Acuordo de Pequin, qu'antecipou l'eilebaçon de la "parcerie stratégica" de la África de l Sul cula China para ua "parcerie estratégica global" an temas eiquenómicos i políticos, cumo l reforço de l'antercámbio antre ls respetibas partes gobernantes i legisladores.<ref>[http://capetown.china-cunsulate.org/ang/gdxw/t726883.htn China, South Africa upgrade relationes to "cumprehensibe strategic partnership"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Xinhua News Agency, 24 d'agosto de 2010</ref><ref>''"New era las South Africa joines BRICS"'', [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-080411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 11 d'abril de 2011</ref> An abril de 2011, la África de l Sul antrou ouficialmente pa l grupo de países [[BRICS]] ([[Brasil]]-[[Rússia]]-[[Índia]]-[[China]]), eidantificado pul persidente Zuma cumo ls maiores parceiros comerciales de l paíç i tamien cumo ls maiores parceiros comerciales de la África cumo un to. Zuma afirmou que ls países nembros de l BRICS tamien eirien trabalhar de forma cordenada atrabeç de la ONU, de l Grupo de ls Binte (G20) i de l [[Fórun de Diálogo Índia-Brasil-África de l Sul]] (IBAS).<ref>''"SA brings 'unique attributes' to BRICS"'' [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-140411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 14 d'abril de 2011</ref>
== Subdebisones ==
{{Artigo percipal|[[Porbíncias de la África de l Sul]]}}
La África de l Sul ancontra-se debedida an nuobe porbíncias zde [[1994]]. La tabela seguinte andica, para cada ua de las nuobe porbíncias, l sou código oufecial [[ISO 3166-2]]:ZA, l nome an [[Léngua pertuesa|pertués]], [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africáner|africáner]], i la capital.
{| {{prettytable}}
! Código<br />ISO !! Pertués !! ''Anglés'' !! ''Africáner'' !! Capital
|-
| ZA-WC || [[Cabo Oucidental]] || ''Western Cape'' || ''Wes-Kaap'' || [[Cidade de l Cabo]]
|-
| ZA-EC || [[Cabo Ouriental]] || ''Eastern Cape'' || ''Oos-Kaap'' || [[Bisho]]
|-
| ZA-NC || [[Cabo Setentrional]] || ''Northern Cape'' || ''Nord-Kaap'' || [[Kimberley (Cabo Setentrional)|Kimberley]]
|-
| ZA-FS || [[Stado Libre]] || ''Fre State'' || ''Brystaat'' || [[Bloemfontein]]
|-
| ZA-GT || [[Gauteng]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Joanesburgo]]
|-
| ZA-NL || [[Kwazulu-Natal]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Pietermaritzburg]]
|-
| ZA-LP || [[Porbíncia de l Limpopo|Limpopo]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Polokwane]]
|-
| ZA-MP || [[Mpumalanga]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Nelspruit]]
|-
| ZA-NW || [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]] || ''North-West'' || ''Nord-Wes'' || [[Mafikeng]]
|}
Las porbíncias ancontran-se debedidas an [[Munecípios metros de la África de l Sul|munecípios metros]] i [[Çtritos municipales de la África de l Sul|çtritos municipales]]; estes radadeiros ancontran-se subdebididos an [[Munecípios locales de la África de l Sul|munecípios locales]] i [[zonas de geston çtrital]]. La delimitaçon de ls munecípios ancontra-se anscrita na [[Custituiçon]], antoce cada altaraçon amplica ua [[emenda custitucional|emenda]]; la radadeira acunteciu an abril de [[2006]].
{{limpar}}
== Eiquenomie ==
{{Artigo percipal|Eiquenomie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Johannesburg Stock Schange.jpg|thumb|squierda|upright|La [[Bolsa de Balores de Joanesburgo]] ye la maior [[bolsa de balores]] de l [[África|cuntinente africano]].]]
Pula classeficaçon de la [[ONU]] la África de l Sul ye un paíç de renda média, cun ua ouferta abundante de recursos, cun bien zambolbidos setores financeiro, jurídico, de quemunicaçones, einergie i trasportes, ua [[bolsa de balores]] que stá antre las binte melhores de l mundo, i ua moderna anfra-strutura d'apoio a ua çtribuiçon eficiente de las mercadorias a grandes centros ourbanos an to la region. La África de l Sul acupa 32ª posiçon ne l mundo an tenermos de [[PIB]] ([[PPC]]), d'acuordo cun dados de 2009. La sue antegraçon na eiquenomie ye mui fuorte i custitui ua base eissencial pa l sou zambolbimiento.<ref>Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Centro de Studos Africanos & Gerpress, 2011, ISBN 978-989-96094-6-4</ref>
L zambolbimiento abançado de l paíç stá inda assi cuncentrado an torno de quatro árias: [[Cidade de l Cabo]], [[Port Eilizabeth]], [[Durban]] i [[Pretória]]/[[Johannesburg]]. Fura destes quatro centros eiquenómicos, l zambolbimiento ye lemitado i la [[pobreza]] inda ye prebalente, anque de ls sfuorços de l gobierno. Por cunseguinte, la grande maiorie de sul-africanos son pobres. Inda assi, ls percipales zonas marginales ténen spurmentado un crecimiento rápido ne ls radadeiros tiempos. Essas árias ancluen [[Mossel Bay]] para Plettenberg Bay; ária de [[Rustenburg]], ária de [[Nelspruit]], [[Bloemfontein]], Cape West Coast i l Litoral Norte de [[KwaZulu-Natal]]. L [[zamprego]] ye stremamente eilebado i la [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade de renda]] ye aprossimadamente eigual a la de l [[Brasil]] - residindo ua de las rezones mais salientes ne l fato de buona parte de las ampresas amportantes séren capital-antensibas, nun trabalho antensibas. Durante l período de 1995-2003, l númaro d'ampregos formales diminuiu i l [[Eiquenomie anformal|amprego anformal]] oumentou, l zamprego global se agrabou.<ref name="sach3">{{cite web|url=http://eimf.org/sternal/pus/nft/2006/soafrica/ang/pasoafr/sach3.pdf|title=Post-Apartheid South Africa: the First Ten Years - Unemployment and the Labor Market|publisher=IMF}}</ref>
L rendimiento médio domiceliar sul-africano diminuiu cunsidrabelmente antre 1995 i 2000. Quanto a la zeigualdade racial, l ''Statistics South Africa'' anformou que, an 1995, l'agregado fameliar médio branco ganhou quatro bezes mais de l qu'ua família média negra. An 2000, la família média branca ganhou seis bezes mais de l que l'agregado fameliar médio negro.<ref>[http://0-www.sarpn.org.za.annopac.up.ac.za:80/documents/d0000164/page1.php SARPN - South Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at www.sarpn.org.za</ref> Las políticas de [[açon afirmatiba]] pa l'eigualdade racial ténen stimulado un oumiento na riqueza eiquenómica de ls [[negros]] i l nacimiento dua eimergente classe média negra.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=261345&area=/breaking_news/breaking_news__business/|title=Black middle class bosts car sales in South Africa: Carta eiletrónica & Guardian Online}}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/22/southafrica.features Race against eiquipa]. The Ouserber. January 22, 2006.</ref> Outros porblemas son la [[criminalidade]], la [[corrupçon]] i la [[eipidemia]] de [[HIB]]/[[SIDA]]. La África de l Sul sofre cun carga relatibamente pesada regulaçon global, cumparada als [[países zambolbidos]]. La propiadade i l'anterferéncia statal ampone barreiras a l'antrada an muitas árias.<ref name="assessment2008">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/11/0,3343,en_2649_33733_40977483_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008|publisher=OECD}}</ref> Regulamentaçones trabalhistas restritibas ténen cuntribuído pa l mal-star de l zampregado.<ref name="sach3"/>
[[Fexeiro:Johannesburg CBD.jpg|thumb|dreita|[[Joanesburgo]], la [[cidade]] mais rica de l paíç, porduç 33% de l [[perduto anterno bruto]] (PIB) de la África de l Sul i 10% de l PIB de l [[África|cuntinente africano]].]]
L gobierno de 1994 heirdou ua eiquenomie minada por longos anhos de cunflito anterno i por sançones sternas. L gobierno abstebe-se de recorrer al populismo eiquenómico. La [[anflaçon]] fui derrubada, las finanças públicas stában stabelizados i alguns capitales strangeiros fúrun atraídos.<ref name="assessment2008-2">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/63/0,3343,en_2649_34577_40981951_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008: Achiebing Acelerated and Shared Growth fur South Africa|publisher=OECD}}</ref> Inda assi, l crecimiento fui inda baixo.<ref name="assessment2008-2"/> Ne l'ampeço de 2000, l'anton Persidente [[Thabo Mbeki]] prometiu promober l crecimiento eiquenómico i l'ambestimiento strangeiro atrabeç de l relaxamiento de leis trabalhistas restritibas, acelerando l ritmo de [[pribatizaçon]] i l corte de gastos gobernamentales znecessairos. Sues políticas anfrentan fuorte ouposiçon de ls [[sindicato]]s. De 2004 an delantre l crecimiento eiquenómico oumentou seneficatibamente, assi cumo la formaçon d'amprego i oumiento de capital.<ref name="assessment2008-2"/>
África de l Sul ye l maior perdutor i cunsumidor d'einergie ne l [[cuntinente africano]]. La África de l Sul ye un çtino turístico popular, i ua cantidade sustancial de receita ben de l [[turismo]].<ref>{{cite web|url=http://www.ambestec .com/NR/rdonlyres/13AEE8DD-1266-420D-B7BE-DCF92C12967F/4035/TourismUpdateOtober2005.pdf|title=SA Eiquenomic Research - Tourisn Update|acessdate=2008-06-23|year=2005|month=Otober|publisher=[http://www.ambestec .com/ Ambestec]|format=PDF}}</ref> Antre las percipales atraçones son la cultura bariada i pitoresca, la reserbas de caça i ls [[binos]] locales.
La [[Rand|Rand Sul-Africano]] (ZAR), ye la moeda eimergente mais atibamente negociada ne l mundo. El se juntou a un clube d'elite de las moedas, l ''Cuntinous linked settlement'' (CLS), adonde trasaçones de [[cámbio]] son liquidadas eimediatamente, diminuindo ls riscos de trasaçones atrabeç de [[fusos horairos]]. L rand era la moeda cun melhor zampenho contra l [[dólar de ls Stados Ounidos]] (USD) antre 2002 i 2005, segundo la ''[[Blomberg]] Moeda Scorecard''.
[[Fexeiro:Graaff Fruit-Ceres packing.jpg|thumb|dreita|Ampregados ampacotando [[pera]]s para sportaçon nua fábrica ne l Bal de Ceres, ne l [[Cabo Oucidental]].]]
La bolatelidade de l rand ten afetado l'atebidade eiquenómica, la queda acentuada an 2001 i l'atingimiento dun mínimo stórico de 13,85 rands al dólar, probocou miedos d'anflaçon i fizo cun que l Banco Central a oumentar las [[taxas de juros]]. L rand zde anton ten se recuperado, negociado a 7,77 ZAR al dólar an de febreiro de 2010. Inda assi, cumo ls sportadores stan sob presson cunsidrable a partir dua fuorte moeda nacional, muitos peden l'anterbençon de l gobierno para ajudar a amerosar l rand.
[[Refugiados]] de países pobres bezinos ancluen muitos eimigrantes probenientes de la [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Moçambique]], [[Zimbabué|Zimbabwe]], [[Malaui|Malawi]] i outros, que repersentan ua grande parcela de l [[Eiquenomie anformal|setor anformal]]. Cun eilebados nibles de [[zamprego]] antre ls pobres sul-africanos, la [[Xenofobie|xenofobia]] ye prebalente i muitas pessonas nacidas na África de l Sul se senten ressentidos culs eimigrantes que son bistos cumo pessonas que priban la populaçon natiba de postos de trabalho, un sentimiento que ten tenido credibelidade pul fato de que muitos ampregadores Sul Africano ténen ampregado ls migrantes d'outros países para salairos mais baixos de l que ls cidadanos sul-africanos, specialmente na [[custruçon cebil]], [[turismo]], [[agricultura]] i [[andústria]]s de serbícios domésticos. Ls [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]] son tamien fuortemente ambolbidos ne l comércio anformal.<ref>{{cite web|url=http://0-www.iss.co.za.annopac.up.ac.za:80/pus/ASR/5No4/StrategigPerspetibes.html|title=African Security Rebiew Bol 5 Ne l 4, 1996: Strategic Perspetibes on Eillegal Eimmigration anto South Africa}}</ref> Inda assi, muitos eimigrantes na África de l Sul cuntinan a bibir an cundiçones precárias i la política d'eimigraçon de l sul-africana tornou-se cada beç mais restritibas zde 1994.<ref>{{cite web|url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy20.htn|title=Quenes College: The Brain Gain: Skilled Migrants and Eimmigration Policy in Post-Apartheid South Africa}}</ref>
Ls percipales parceiros comerciales anternacionales de la África de l Sul, para alhá d'outros países africanos, ancluen la [[Almanha]], ls [[Stados Ounidos]], la [[República Popular de la China|China]], l [[Japon]], l [[Reino Ounido]] i la [[Spanha]].<ref name=fatbook>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html|title=South Africa|work=The World Fatbook|publisher=CIA}}</ref> Las percipales sportaçones de l paíç ancluen l [[milho]], [[diamante]]s, [[Lhista de fruitas|fruitas]], [[ouro]], [[açúcar]], [[metales]], [[Mineral|minerales]], i [[lana]]. [[Máquina]]s i [[eiquipamiento]]s de [[trasporte]] custituen mais dun terço de l balor de las [[amportaçones]] de l paíç. Outras amportaçones ancluen perdutos [[químicos]], perdutos [[manufatura]]de ls i [[petrólio]].
Recentemente la África de l Sul fui ancluída ne l grupo de países eimergentes cun eiquenomies promissoras, ls [[BRICS]].<ref>http://oglobo.globo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} .com/eiquenomie/mirian/posts/2011/04/14/africa-de l-sul-reforca-bric-que-bira-brics-374799.asp</ref>
[[Fexeiro:FranschhoekWC-pass.jpg|thumb|800px|centro|[[Binhedo]] an [[Franschhoek]], ne l [[Cabo Oucidental]].]]
== Anfraestrutura ==
=== Ciéncia i tecnologie ===
[[Fexeiro:Mark Shuttleworth NASA.jpg|thumb|squierda|[[Mark Shuttleworth]] ne l spácio.]]
Bários zambolbimientos científicos i tecnológicos amportantes ouriginórun-se na África de l Sul. L purmeiro trasplante de coraçon houmano fui rializado pul cerjano cardíaco [[Christiaan Barnard]] ne l Spital Grote Schuur an dezembre de 1967; [[Max Theiler]] zambolbiu ua [[bacina]] contra la [[febre amarielha]]; [[Allan McLeod Cormack]] pioneira de la [[tomografie cumputadorizada]] por [[centeilhas-x]] i [[Aaron Klug]] que zambolbiu técnicas cristalográficas de microscopia eiletrónica. Cun sceçon de Barnard, todos ls abanços citados fúrun reconhecidos cun [[Prémio Nobel|Prémios Nobel]]. [[Sydney Brenner]] ganhou mais recentemente, an 2002, por sou trabalho pioneiro an biologie molecular.<ref>{{citar web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2002/brenner-outobio.html |títalo=Sydney Brenner |eiditor=[[Prémio Nobel]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
[[Mark Shuttleworth]] fondou ua de las purmeiras ampresas de sigurança na anterneta, la Thawte, que fui mais tarde cumprada pula líder mundial [[BeriSign]]. Anque de ls sfuorços de l gobierno para ancentibar l [[amprendedorismo]] an [[biotecnologie]], outros campos de [[alta tecnologie]] i [[Tecnologie de l'anformaçon|TI]], nun hai outras ampresas inobadoras notables fundadas na África de l Sul. Ye un oubjetibo spresso de l gobierno la trasiçon de l'eiquenomie sul-africana para torná-la mais dependente de l'alta tecnologie, cun base na custataçon de que la África de l Sul nun puode cumpetir culas eiquenomies de l [[Stremo Ouriente]] na manufatura, nin puode usufruir de sue riqueza mineral perpetuamente.
La África de l Sul cultibou ua quemunidade astronómica an spanson. L paíç abriga l [[Grande Telescópio Sul-Africano]], l maior telescópio ótico ne l [[heimisfério sul]]. La África de l Sul stá custruindo atualmente la Telescópio de Array Karo cumo parte de l porjeto de 1,5 bilhon d'ouros [[Square Kilometre Array]].<ref>{{cite web|url=http://www.skatelescope.org/news/2nd-april-news/|title=SKA announces Founding Board and selets Jodrell Bank Ouserbatory to host Porjet Ouffice|publisher=SKA 2011|date=2 d'abril de 2011|acessdate=14 d'abril de 2011}}</ref> An 25 de maio de 2012, fui anunciado que las sedes de l Telescópio Square Kilometer Array seran debedidas antre locales na África de l Sul i na [[Oustrália]]/[[Nuoba Zelándia]].<ref name=outogenerated1>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/science-ambironment-18194984 | title=Africa and Australasia to share Square Kilometre Array | publisher=BBC | date=25 de maio de 2012}}</ref>
=== Eiducaçon ===
{{artigo percipal|Eiducaçon na África de l Sul}}
{{aneixo|Lista d'ounibersidades na África de l Sul}}
La [[Eiducaçon]] na África de l Sul ye la segunda melhor de l [[cuntinente africano]], perdendo solo para [[Cabo Berde]]. Na época de l ''[[apartheid]]'', ls studantes de todos ls grupos étnicos de la África de l Sul iban cun frequéncia la scuolas própias para cada etnie. Fura esso, ls menores caucasianos de 18 anhos que falában [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africánder|africánder]], anque séren oubrigados a studar las dues lénguas, iban cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino adequadas la cada etnia. Cunsidrando cada menor de 18 anhos, l gobierno pagaba mui mais caro cula [[eiducaçon]] de ls caucasianos de l que la de ls nun caucasianos.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155">''ENCICLOPÉDIA Delta Ounibersal''. Riu de Janeiro: Delta, c1982. bol. 1, p. 142-155.</ref>
[[Fexeiro:UCT Upper Campus landscape biew.jpg|thumb|[[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]].]]
Antre ls siete i ls 16 anhos, l'ansino era oubrigatório pa ls menores [[caucasianos]] de 18 anhos. Cerca de 90% deilhes iban diariamente la [[Scuola pública|scuolas de la rede pública d'ansino]]. L resto iba para [[Scuola particular|scuolas de la rede particular]] cuntroladas pul Stado. Mais de 55% treminában l [[ansino médio]].<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Ls menores [[mestiços]] ó [[asiáticos]] de 18 anhos éran oubrigados la se dirigiren a la scuola, antre ls siete als 14 anhos, zde qu'habitassen árias que çpusessen desta facelidade. An dibersas dessas regiones nun eisistian scuolas i [[Sala d'aula|salas d'aula]] pa ls mestiços i ls asiáticos. Aprossimadamente 99% desses menores de 18 anhos iba para [[eiducandairo]]s relegiosos cuntrolados pul Stado. Mais de 10% de ls menores mestiços de 18 anhos i 25% de ls [[andianos]] alcançában l'ansino médio. Até 1981 la legislaçon nun oubrigaba que ls menores africanos de 18 anhos fússen cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino. Zde anton, ls cunselhos locales podien requerer que l gobierno nacional solicitasse l cumparecimiento de ls menores de sue ária, de 6 a 15 anhos, para [[Scuola|anstituiçones d'ansino]], 20% de ls menores africanos iban l'anstituiçones d'ansino.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Las percipales [[ounibersidade]]s de la África de l Sul son: la [[Ounibersidade de l Cabo Oucidental]] ([[Cidade de l Cabo]]), la [[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]] (Cidade de l Cabo), la [[Ounibersidade de l Stado Libre]] ([[Bloemfontein]]), la [[Ounibersidade de Fort Hare]] ([[Alice (África de l Sul)|Alice]]), la [[Ounibersidade de l KwaZulu-Natal]] ([[Durban]], [[Pietermaritzburg]], [[Pinetown]], [[Westbille (África de l Sul)|Westbille]]), la [[Ounibersidade de l Limpopo]] ([[Polokwane]], [[Ga-Rankuwa]]), la [[Ounibersidade de l Noroiste]] ([[Mafikeng]], [[Mankwe]], [[Potchefstron]], [[Banderbijlpark]]), la [[Ounibersidade de Pretória]] ([[Pretória]]), la [[Ounibersidade Rhodes]] ([[Grahamstown]]), la [[Ounibersidade de Stellenbosch]] ([[Stellenbosch]]) i la [[Ounibersidade de l Witwatersrand]] ([[Joanesburgo]]).
=== Salude ===
{{Artigo percipal|[[Salude na África de l Sul]]}}
[[Fexeiro:Life spetancy in some Southern African countries 1958 to 2003.png|thumb|squierda|L'ampato de la [[SIDA]] ten causado ua queda na [[spetatiba de bida]] de l paíç.]]
La spanson de la [[Síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida|SIDA]] (síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida, [[SIDA]] ne l Brasil) ye un porblema alarmante ne l paíç, chegando a atingir 31% de las mulhieres prenhas an 2005 i ua taxa d'anfeçon ne ls adultos stimada an 20%.<ref>{{cite web |url=http://www.abert.org/aidssouthafrica.htn |title=HIB & Aids in South Africa |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> La ligaçon antre HIB, un bírus trasmitido percipalmente por cuntato sexual, i SIDA fui negado hai mui tiempo pul persidente [[Thabo Mbeki]] i pul menistro de la salude [[Manto Tshabalala-Msimang]], qu'ansiste que las muitas muortes ne l paíç son causadas por mala nutriçon, i muita pobreza, i nun pul HIB.<ref>{{cite web |url=http://www.afrol .com/articles/21094 |title="Sack SA Heialth Menister" – world's SIDA sperts |publisher=afrol News |acessdate=2006-10-08}}</ref> An 2007, an repuosta la pressones anternacionales, l gobierno fizo sfuorços para cumbater la SIDA.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za">{{cite web|url=http://0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za:80/otherdocs/2007/aidsplan2007/situation_analysis.pdf|title=anfo.gob.za|format=PDF}}</ref> An setembre de 2008 Thabo Moeki fui spulso pul [[Cungresso Nacional Africano]] i [[Kgalema Motlanthe]] fui apuntado pa l ínterin. Ua de las purmeiras açones de Motlanthe fui sustituir Tshabalala-Msimang pul atual menistro de la salude, [[Barbara Hogan]].
La SIDA afeta percipalmente aqueilhes que son sexualmente atibos i ye mui mais persente na populaçon negra. La maiorie de las muortes son de pessonas eiquenomicamente atibas, resultando an muitas famílias perdendo sue percipal fuonte de renda. Esso ten resultado an muitos ''Uorfones pula SIDA'' qu'an muitos causos dependen de l stado para suporte financeiro i médico.<ref name="abertaids">{{cite web |url=http://www.abert.org/aidsorphans.htn |title=SIDA orphanes |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> Ye stimado qu'hai 1,2 milhones de Uorfones na África de l Sul.<ref name="abertaids"/> Muitas pessonas mais bielhas tamien perden l'apoio de ls nembros mais moços de la família. Cerca de 5 milhones de pessonas stan anfetadas pula malina.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za"/>
La África de l Sul, mesmo cun muitos porblemas ambolbendo la salude pública, abriga l maior spital de l mundo, l [[Spital Chris Hani Baragwanath]], cun 173 heitares de ária, {{fmtn|3200}} camas i {{fmtn|6760}} funcionairos. Esse spital queda na ária de [[Soweto]], [[Joanesburgo]].
=== Einergie i trasportes ===
[[Fexeiro:Gautrain..., L R Tambo Antl Airport South Africa.jpg|thumb|dreita|[[Gautrain]], ua linha de camboio que liga [[Joanesburgo]] a la [[Pretória]] i al [[Aeroporto Anternacional Ouliber Tambo]].]]
Passado tentatibas frustradas por parte de l gobierno de stimular la custruçon pula eniciatiba pribada de la capacidade de geraçon d'einergie de l paíç, l'ampresa statal fornecedora d'einergie Skon ampeçou a tener deficiéncia de capacidade na geraçon d'einergie eilétrica i anfraestrutura de çtribuiçon an 2007. Essa falta lebou a l'ancapacidade d'atender a las demandas de l'andústria i de ls cunsumidores an to l paíç, resultando an [[Blecaute|apagones]]. Einicialmente la falta de capacidade fui probocada por ua falha na [[Central Nuclear Koeberg]], mas ua falta generalizada de capacidade de porduzir einergie debido al oumiento de la demanda tornou-se eibidente zde anton. La fornecedora ten sido amplamente criticada por nun planeijar adequadamente i custruir la capacidade de geraçon eilétrica de forma suficiente,<ref>[http://www.nytimes .com/2008/01/31/world/africa/31safrica.html "Power Failures Outrage South Africa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} article by [[Barry Bearak]] and [[Celia W. Dugger]] in [[The New York Eiquipas]] 31 de janeiro de 2008</ref> ambora l gobierno tenga admitido que ye culpado por se recusar a aprobar l financiamiento para ambestimiento an anfraestrutura.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7199814.stn|title=S Africa cuts power to neighbours|publisher=BBC News |date=21 de janeiro de 2008|acessdate=20 d'abril de 2008}}</ref>
[[Fexeiro:South Africa-Mpumalanga-Middelburg-Arnot Power Station (cropped).jpg|thumb|squierda|[[Central núclear termoelétrica]] an Middelburg, [[Mpumalanga]].]]
La crise fui resolbida depuis d'alguns meses, mas la borda antre la demanda nacional i la capacidade çponible inda ye baixa (specialmente an horairos de pico), i staçones d'einergie stan sob presson, de modo qu'ua outra fase d'apagones ye probable se algua parte de l sistema de fornecimiento fur anterrompida por qualquiera motibo.<ref>{{cite news|url=http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibeurl=http://web.archibe.org/web/20080619083035/http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibedate=19 June 2008|title=Skon reopens 3 power stationes|publisher=[[News24]]|date=14 de febreiro de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
L gobierno i la Skon stan planeijando nuobas centrales núclear, por un custo pa l cunsumidor sul-africano. La cuncessionária d'einergie planeija tener 20 mil [[megawatt]]s de [[einergie nuclear]] an sue matriç até 2025.<ref>{{cite news|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?Nab=nes&ArticleID=1518-24_2395323|title=Skon mulls new power stationes|publisher=[[Fin24]]|date=18 de setembre de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
Ne l setor de ls trasportes, l paíç cunta cun ua rede de {{formatnun:20192}} Km de caminos de fierro i {{formatnun:362099}} Km de rodobias, de ls quales {{formatnun:73506}} Km stan pabimentados i 239 Km son classeficados cumo [[outoestrada]]s. L paíç cunta cun 567 aeroportos (a 11ª maior rede aerobiária de l mundo an 2012) i sous maiores [[Porto (trasporte)|portos marítimos]] stan localizados nas cidades de [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Port Eilizabeth]], [[Richards Bay]], [[Baía de Saldanha]].<ref name="CIA Trasportes">{{citar web |url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html |títalo=South Africa |eiditor=[[CIA]] |obra=[[CIA World Fatbook]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
{{limpar}}
== Cultura ==
{{Artigo percipal|Cultura de la África de l Sul}}
Nun eisiste ua única [[cultura]] sul-africana, debido a la dibersidade étnica de l paíç, i cada grupo racial ten la sue própia eidantidade cultural. Esto puode ser apreciado nas defrenças na [[alimentaçon]], na [[música]] i na [[beilça]] antre ls bários grupos. Hai, inda assi, alguns traços unificadores.
=== Guapas artes ===
[[Fexeiro:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG|thumb|Un [[eilande]] retratado nua [[pintura rupestre]] ancontrada an [[Drakensberg]].]]
L'arte sul-africana anclui ls mais antigos oubjetos d'artísticos de l mundo, que fúrun çcubiertos nua caberna de l paíç i fúrun datados an 75 mil anhos d'eidade. Las tribos çpersas de pobos [[khoisan]] que se çlocórun pa la África de l Sul an torno de 10.000 a.C. tenien sue própia spresson artística, bista hoije nua anfenidade de [[pinturas rupestres]]. Eilhes fúrun sustituídos puls pobos [[bantu]]/[[nguni]] cun sues própias formas d'arte. Nuobas formas artísticas eiboluíran nas bilas i cidades: l'arte dinámica, qu'usa de tiras de plástico a aros de bicicleta. L'arte popular houlandesa cun anfluéncias de ls [[africánder]]s ''trekboers'' i ls artistas brancos ourbanos seguiran mudando las tradiçones ouropeias a partir de 1850 i tamien cuntribuíran para essa mistura eclética, que cuntina a eiboluir inda hoije.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |title=World's Oldest Jewellery Found in Cabe |publisher=Buzzle .com |acessdate=16 d'abril de 2011}}</ref>
=== Literatura ===
[[Fexeiro:Nadine Gordimer 01.JPG|thumb|squierda|upright|[[Nadine Gordimer]], scritora sul-africana ganhadora de l [[Prémio Nobel de Literatura]] de 1991.]]
La literatura sul-africana surge a partir dua stória social i política única. Un de ls purmeiros romances bien coincidos scritos por un outor negro an ua léngua africano fui ''Mhudi'', de Tierramon Tshekisho Plaatje, scrito an 1930.<ref>[http://web.africa.ufl.edu/asq/b2/b2i1a8.htn Sol Plaatje<!-- bot-generated title -->]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at web.africa.ufl.edu</ref> Durante ls anhos 1950, la rebista ''Drun'' tornou-se un bibeiro de sátiras políticas, fiçon i ansaios, dando boç a la cultura negra ourbana.<ref name="swod">{{cite news|url=http://login.bnuemedie .com/hr/login/login_suscribe.jsp?id=qbdZ7L8TMtzmQHzJBuT%2F8TcBaaTL76%2B0%2FjJ0KihrMyoYRyRXbbyQE8m0DDTx7NBQbzdAaqzpefUw%0A83Z2mOn%2FrgXtoE3FGBhhIsQCcRr9XP04dzb0bbEcMB7uE7d9ClsT%2FbCj9r%2BurRTqnKBdGaYyIcBB%0Acb1XiiEfXxHfnbF9L1Ea6XuF20BK8wmtjjpnWUC9nmoKJSFQyY5AdnUwYOBHdzXlPhZzFhWq9nf%0AwbcPBiTJu725hgc18RCoQ3x2C9oa%2Fq179cB8ufiqS8xeH8fWfA%3D%3D|title=Drun Rebiew|last=Wod|first=Sura|date=2005-11-04|work=[[The Hollywod Reporter]]|publisher=Nielsen Business Medie, Anc. |acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
Antre ls outores sul-africanos [[brancos]] mais notables stan [[Alan Paton]], que publicou l romance ''Cry, the Belobed Country'' an 1948. [[Nadine Gordimer]] se tornou la purmeira sul-africana a ser agraciada cul [[Prémio Nobel de Literatura]] an 1991. Sou romance mais famoso, ''[[July's People]]'', fui lançado an 1981. [[J. M. Coetze]] ganhou l Prémio Nobel de Literatura an 2003. Na época de l'atribuiçon de l prémio, la [[Academie Sueca]] afirmou que Coetze "an einúmaros çfarces retrata l'ambolbimiento surprendente de l stranho".<ref name="Swedish Academy">{{cite news|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/press.html|title=The Nobel Prize in Literature: John Maxwell Coetze|date=2 d'outubre de 2003|publisher=Swedish Academy|acessdate=2 d'agosto de 2009}}</ref>
Las peças de [[Athol Fugard]] regularmente streórun ne ls cinemas ''[[fringe]]'' de la África de l Sul, [[Londres]] (The Royal Court Theatre) i [[Nuoba Iorque|Nuoba York]]. L'obra ''The Story of an African Farn'' (1883), de [[Oulibe Schreiner]], fui ua rebelaçon na literatura bitoriana: ye anunciado por muitos cumo l'antroduçon de [[femenismo]] na forma de romance.
=== Culinária ===
[[Fexeiro:CuesineSouthAfrica.jpg|thumb|Cozina tradecional sul-africana.]]
La cultura sul-africana ye dibersa; alimientos de muitas culturas son apreciados por todos i specialmente comercializados pa ls turistas que zeian probar la grande bariadade de la culinária de l paíç. La culinária sul-africana ye fuortemente baseada na [[chicha]] grelhada anquanto un eibento social tipicamente sul-africano coincido cumo un ''[[braai]]'' (ó churrasco). L paíç tamien se tornou un grande perdutor de [[bino]]s, sendo qu'alguns de ls sous melhores [[binhedo]]s ancontran-se an bales an torno de [[Stellenbosch]], [[Franschhoek]], Paarl i Barrydale, ne l [[Cabo Oucidental]].<ref>{{cite web|url=http://www .pthewinedotor .com/regionalguides/southafrica.shtml |title=South African Wine Guide: Stellenbosch, Custantie, Walker Bay and more |publisher=Thewinedotor .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
=== Música ===
Eesiste ua grande dibersidade na [[música de la África de l Sul]]. Muitos musiqueiros negros que cantában an africáner ó anglés durante l [[apartheid]] passórun a cantar an lénguas africanas tradecionales, i zambolbírun un stilo único chamado [[kwaito]]. Dina de nota ye [[Brenda Fassie]], qu'alcançou fama grácias a la sue cançon "Wekend Special", cantada an anglés. Musiqueiros tradecionales famosos son ls [[Ladysmith Black Mambazo]], i l [[Quarteto de Cuordas de l Soweto]] eisecuta música clássica cun sabor africano. Ls cantores sul-africanos brancos i mestiços tenden a eibitar temas musicales tradecionales africanos, preferindo stilos mais ouropeus. Eesiste un bun mercado para música [[Léngua africáner|africáner]], que cobre todos ls géneros de la música oucidental.
=== Sportes ===
[[Fexeiro:Socer-City-Stadiun-at-capacity.jpg|thumb|squierda|Jogo de futebol antre la África de l Sul i la Colómbia ne l stádio [[Socer City]], an [[Joanesburgo]], durante la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]].]]
Ls [[sportes]] mais populares de la África de l Sul son l [[futebol]], l [[rugby]] i l [[críquete]]. Outros sportes cun prática seneficatiba son [[nataçon]], [[atletismo]], [[Golf|golfe]], [[boxe]], [[ténis]] i [[netball]]. Anque de l futebol ser mais popular antre ls moços, outros sportes cumo l [[Basquetebol|basquete]], l [[surf]] i l [[skate]] stan cada beç mais populares.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/sport/sportsa.htn|title=Sport in South Africa|publisher=SouthAfrica.anfo|acessdate=28 de júnio de 2010}}</ref>
Antre ls jogadores de futebol sul-africanos que jogórun an grandes clubes strangeiros stan [[Steben Pienaar]], [[Lucas Radebe]], Philemon Masinga, [[Benni McCarthy]], [[Aaron Mokoena]] i [[Delron Buckley]]. La África de l Sul sediou la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]] i l persidente de la Fifa, [[Sepp Blatter]], premiou l paíç cun ua nota 9 (dua scala d'até 10) por sediar l'eibento sportibo cun éxito.<ref>{{cite web|last=Coper|first=Billy|title=South Africa gets 9/10 fur World Cup|url=http://www.mg.co.za/article/2010-07-12-sa-gest-910-fur-world-cup|publisher=[[Carta eiletrónica & Guardian]]|date=12 de júlio de 2010|acessdate=9 de setembre de 2010}}</ref>
Antre las personalidades de boxe sul-africanas mais famosas stan Jacob Matlala, Buyani Bungu, Welcome Ncita, Dingaan Thobela, Gerrie Coetze i Brian Mitchell. L surfista de Durba, Jordy Smith, ganhou l torneio Billabong J-Bay de 2010, tornando-se l surfista mº 1 de l mundo. La África de l Sul ye la casa de [[Jody Scheckter]], un campeon de la [[Fórmula Un]] d'outomobelismo an 1979. Famosos jogadores sul-africanos de críquete ancluen Heirschelle Gibbs, Graeme Smith, Jacques Kallis, J. P. Duminy.<ref name="smh">{{cite web|url=http://www.smh .com.au/news/sport/cricket/bpeter-roebuckb/2008/12/21/1229794247265.html|title=Stely youths score greatest win|outhor=[[Peter Roebuck]]|publisher=smh .com.au|work=[[The Sydney Morning Heirald]]|date=21 de dezembre de 2008|acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
[[Fexeiro:Springbook parade.jpg|thumb|dreita|Ls ''[[Springbooks]]'' nua parada de carreira, passado la bitória na [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]].]]
La África de l Sul tamien porduziu einúmaros jogadores de rugby de classe mundial, ancluindo François Pienaar, Jost ban dar Westhuizen, Danie Craben, Frik du Preç, Naas Botha i Bryan Habana. L paíç sediou i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 1995]]<ref name="famousfinal">{{cite web | title=Rugby World Cup story |publisher=BBC | url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/find_out/guides/sport/rugby_world_cup_story/newsid_3171000/3171522.stn|acessdate=7 d'outubre de 2006 | date=7 d'outubre de 2003}}</ref> i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]], na [[Fráncia]]. Passado sediar la Copa de l Mundo de Rugby de 1995, l paíç fui l'anfitrion i l bencedor de l [[Campeonato Africano de las Naciones de 1996]]. La África de l Sul tamien recebiu la [[Copa de l Mundo de Críquete de 2003]].<ref>{{citar web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/default.stn |títalo=Copa de l Mundo de Críquete de 2003 |eiditor=[[BBC]] |acessodata=13 de maio de 2013}}</ref>
An 2004, l'eiquipe de nataçon de [[Roland Schoeman]], Lyndon Fernes, Darian Townsend i [[Ryk Nethling]] cunquistou la medalha d'ouro ne ls [[Jogos Oulímpicos de Atenas]], quebrando a la par l recorde mundial ne l rebezamiento 4x100n libre. [[Penelope Heiynes]] ganhou l'ouro oulímpico ne ls [[Jogos Oulímpicos de 1996]], an [[Atlanta]]. An 2012, [[Oscar Pistorius]] se tornou l purmeiro home duplamente amputado a cumpetir ne ls [[Jogos Oulímpicos de 2012]], an [[Londres]]. Ne l golfe, [[Gary Player]] ye giralmente cunsidrado cumo un de ls maiores golfistas de todos ls tiempos, tenendo cunquistado l Carer Grand Slan, un de ls cinco jogadores que yá alcançórun tal feito. Outros jogadores sul-africanos que ganhórun grandes torneios son Bobby Locke, Ernie Eils, Retief Gosen, [[Trebor Eimmelman]], Louis Oosthuizen i [[Charl Schwartzel]].<ref>{{citar web|url=http://www.pgatour .com/players/player.26331.html|títalo=Charl Schwartzel Profile|acessodata=22 d'abril de 2013|outor=PGA Tour|lengua=angles}}</ref>
<center>
{| <align="center"> {{tablabonita}}
|+ '''<big>Feriados</big>'''
|- style="background:#efefef;"
! Die
! Nome an pertués
! Nome local
! Notas
|-
| [[1 de Janeiro]]
| [[Anho Nuobo|Die de Anho Nuobo]]
| New Year’s Day
|
|-
| [[21 de Márcio]]
| [[Die de ls Dreitos Houmanos]]
| Houman Rights Day
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Sesta-Feira Santa]]
| God Friday
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Segunda-feira de Páscoa]]
| Easter Monday
|
|-
| [[27 de Abril]]
| [[Die de la Libardade]]
| Fredon Day
| Comemora las purmeiras eileiçones libres pós-Apartheid.
|-
| [[1 de Maio]]
| [[Die de l Trabalhador]]
| Worker’s Day
|
|-
| [[16 de Júnio]]
| Die de la Mocidade
| Youth Day
| Comemora ls [[çtúrbios de Soweto]]
|-
| [[9 de Agosto]]
| [[Die Nacional de la Mulhier]]
| National women’s day
|
|-
| [[24 de Setembre]]
| [[Die de la Hardança]]
| Heiritage Day
| Die an que ls sul-africanos comemoran la dibersidade de l paíç
|-
| [[16 de Dezembre]]
| [[Die de la Reconceliaçon]]
| Day of Reconceliation
|
|-
| [[25 de Dezembre]]
| [[Natal]]
| Christmas Day
|
|-
| [[26 de Dezembre]]
| [[Die de la Buona-Buntade]]
| Day of Godwill
|
|}
</center>
== {{Ber tamien}} ==
{{Portal-África de l Sul}}
* [[África]]
* [[Apartheid]]
* [[Lhista de paízes|Lista de países]]
* [[Aneixo:Missones diplomáticas de la África de l Sul|Missones diplomáticas de la África de l Sul]]
* Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Gerpress, 2011
* [[Debora Patta]], ([[1964]]), jornalista
{{notas}}
=={{Bibliografie}}==
<dib class="references-small"><references group=libro/></dib>
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Correlatos
|commons = South Africa
|commonscat = South Africa
|wikisource =
|wikiquote =
|wikelibros =
|wikinoticias = Catadorie:África de l Sul
|wikcionario = África de l Sul
|wikispecies =
}}
;Gobierno
* {{Link|en|2=http://www.gob.za/ |3=Gobierno de África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.org.aire/ |3=Ambaixada de África de l Sul na Argentina}}
* {{Link||2=http://www.ambajada-sudafrica.cl/ |3=Ambaixada de África de l Sul ne l Chile}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za/ |3=Statísticas de la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.parliament.gob.za/ |3=Parlamiento de la África de l Sul}}
;Turismo
* {{Link|en|2=http://www.southafrica.net |3= Site oufecial de Turismo}}
* {{Link||2=http://www.amadeus.net/home/çtinationes/s/guides/SF/antro.htn |3=África de l Sul na Amadeus.net}}
* {{Link||2=http://www.sudafricaworld .com |3=Guia Turística de África de l Sul anformaçon Giral, Regiones, Mundial 2010, Stádios}}
*
* {{Link||2=http://capetown.ic.cç/ |3=City of Cape Town - the fully trable guide - capetown.ic.cç}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za |3=Site de Turismo}}
;Fotos
* {{Link||2=http://www.africanphotos.gn/africa/south-africa/photos |3=Fotos Africanas - África de l Sul}} Fotos de África de l Sul
;Meios de Quemunicaçon
* {{Link||2=http://www.afrol .com/s/paises/sudafrica |3=África de l Sul na afrol.news}}
* {{Link|en|2=http://www.mg.co.za |3=Purmeiro Sitio de Amboras de África de l Sul}}
;Anformaçon
* {{Link||2=http://dmoç.org/World/Spa%c3%b1ol/Regional/%c3%81frica/Sud%c3%a1frica/ |3=África de l Sul ne l Diretório Dmoç}}
* {{Link||2=http://www.ikuska .com/Africa/Paises/sudafrica.htn |3=Anformaçon subre l paíç}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.co.za/ |3=Site Web, dedicado sclusibamente a la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.mundialsudafrica.org/ |3=Anformaçon subre l Mundial África de l Sul 2010}}
{{África de l Sul/Tópicos}}
{{Bloco de nabegaçon
|África
|UA
|Quemunidade de las Naciones
|Países i Territórios Ultramarinos Peri-Antárticos
|Naciones Antárticas
|BRIC
|G20 (andustrial)
|G20
|UAAA
|Lénguas de la África de l Sul
|ZPCAS
}}
{{DEFAULTSORT:Africa Sul}}
[[Catadorie:África de l Sul| ]]
gk2mtgejc9fosg6w10hfe4sc3d0mqd7
108020
108019
2026-08-19T10:27:42Z
~2026-30875-10
15270
108020
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|28_37_S_24_20_I_type:country_region:ZA|22°-35° S, 16°-33° L}}
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo = {{Lista |title=<br />''<center>Republic of South Africa'' ([[léngua anglesa|Anglés]])|<br /><center>Republiek ban Suid-Afrika ([[Léngua africáner|Africáner]])|<center>IRiphabliki yeSewula Afrika ([[léngua ndeble|Ndeble]]) | <center>IRiphabliki yaseMzantsi Afrika ([[léngua xhosa|Xhosa]]) | <center>IRiphabliki yaseNingizimu Afrika ([[léngua zulu|Zulu]]) | <center>IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika ([[Léngua swazi|Swazi]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika-Borwa ([[seSotho de l norte]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika Borwa ([[seSotho de l sul]]) | <center>Rephaboliki ya Aforika Borwa ([[Léngua tswana|Tswana]]) |<center>Riphabliki ra Afrika Dzonga ([[Tsonga]]) | <center>Riphabu{{Unicode|ḽ}}iki ya Afurika Tshipembe ([[Léngua benda|Benda]])</center>}}
|nome_longo_cumbencional = República de la África de l Sul
|preposiçon = de la
|nome_t = África de l Sul
|eimaige_bandeira = Flag of South Africa.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de la África de l Sul adotada passado la fin de l'apartheid
|leg_bandeira = [[Bandeira de la África de l Sul|Bandeira]]
|eimaige_brason =
|çcriçon_brason = Brason d'armas de la África de l Sul
|leg_brason = [[Brason d'armas de la África de l Sul|Brason d'armas]]
|lema = <small>''!ke i: ǀxarra ǁke'' '''(ǀXan)'''<br />''Berskillende mense berenig'' ([[Léngua africáner|Africáner]])<br />[[Léngua pertuesa|Pertués]]: ''Dibersos pobos se únen.''</small>
|hino = [[Hino nacional de la África de l Sul|National anthen of South Africa]] [[Fexeiro:South Africa National Anthen.ogg|center|''National Anthen of South Africa]]
|gentílico = [[:wikt:sul-africano|sul-africano]](la)<br />austro-africano(la)<ref>[http://www.portaldalinguaportuguesa.org/andex.php?ation=gentelicos&search=%C1frica+de l+Sul Portal de la Léngua Pertuesa - Dicionário de Gentílicos i Chamadeiros]</ref>
|localizaçon = South Africa - Location Map (2013) - ZAF - UNOCHA.svg
|localizaçon_legenda = Localizaçon de la África de l Sul.
|capital = [[Cidade de l Cabo]] ([[poder legislatibo|legislatiba]])<br />[[Pretória]] ([[poder eisecutibo|eisecutiba]])<br />[[Bloemfontein]] ([[poder judiciairo|judiciária]])
|latitude = 25°44′42″S
|longitude = 28°11′25″I
|maior_cidade = [[Joanesburgo]]
|léngua_oufecial = {{Lista |title=[[Lénguas de la África de l Sul|11]] |[[Léngua anglesa|Anglés]]|[[Léngua africáner|Africáner]] |[[Léngua ndeble|Ndeble]] |[[SeSotho de l norte]]|[[SeSotho de l sul]]|[[Léngua suázi|Suázi/Suazi]]|[[Léngua chitsonga|XiTsonga/ ChiTsonga/ShiTsonga]]|[[Léngua setswana|seTswana]]|[[Léngua benda|Benda]]|[[Léngua xhosa|Xhosa]]|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
|tipo_gobierno = [[Persidencialismo|República persidencialista]]
|títalo_líder1 = [[Aneixo:Lista de xefes de stado i de gobierno de la África de l Sul|Persidente]]
|nome_líder1 = [[Jacob Zuma]]
|títalo_líder2 = [[Bice-persidente]]
|nome_líder2 = [[Kgalema Motlanthe]]
|títalo_líder3 = Persidente de l Cunseilho Nacional de Porbíncias
|nome_líder3 = M. J. Mahlangu
|títalo_líder4 = Persidente de la Assemblé Nacional
|nome_líder4 = Max Sisulu
|títalo_líder5 = Persidente de l Tribunal Custitucional
|nome_líder5 = Mogoeng Mogoeng
|ne l_menistérios =
|eibento_tipo = [[Andependéncia]]
|eibento_nota = de l [[Reino Ounido]]
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento1 = [[Ounion Sul-Africana]]
|eibento_data1 = [[31 de Maio]] de [[1910]]
|eibento2 = [[Statuto de Westminster]]
|eibento_data2 = [[11 de Dezembre]] de [[1931]]
|eibento3 = [[República]]
|eibento_data3 = [[31 de Maio]] de [[1961]]
|eibento4 =
|eibento_data4 =
|eibento5 =
|eibento_data5 =
|eibento6 =
|eibento_data6 =
|eibento7 =
|eibento_data7 =
|data_antrada_UE =
|ária_total = 1.221.037
|ária_pos = 25
|auga_pc =
|ária_ourbana =
|ária_ourbana_pos =
|frunteira = [[Namíbia]], [[Botsuana]], [[Zimbabué]], [[Moçambique]], [[Suazilándia]] i [[Lesoto]]
|populaçon_stimada_anho = 2015
|populaçon_estimada = 54.956.900
|populaçon_stimada_pos = 25
|populaçon_censo_anho = 2011
|populaçon_censo = 51.770.560
|populaçon_ourbana_pos =
|populaçon_ourbana =
|demog_densidade = 42,4
|densidade_pos = 169
|PIB_PPC_anho = 2011
|PIB_total = {{toltip|555,340 [[bilhones]]|555 340 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI">{{cite web|url=http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2011/02/weodata/weoret.aspx?pr.x=65&pr.y=1&sy=2009&ey=2016&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=199&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CLP&grp=0&la=|title=South Africa |publisher=[[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) |acessdate=20 de setembre de 2011}}</ref>
|PIB_pos = 25
|PIB_per_capita = {{formatnun:10977}}<ref name="FMI"/>
|PIB_per_capita_pos = 76
|PIB_nominal_anho = 2011
|PIB_nominal_total = {{toltip|422,037 [[bilhones]]|422 037 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_pos = 29
|PIB_nominal_per_capita = {{formatnun:8342}}<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_per_capita_pos = 76
|Gini = 67,4<ref name="geni">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/andicator/SI.POB.GINI/ |title=Gini Andex |publisher=[[Banco Mundial]] |acessdate=2 de márcio de 2011}}</ref>
|Gini_anho = 2006
|IDH_anho = 2012
|IDH = 0,629
|IDH_pos = 121
|IDH_catadorie = {{médio}}<ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/rdh-2013.pdf |títalo=Relatório de Zambolbimiento Houmano 2013 – Ascenson de l Sul: progresso houmano nun mundo dibersificado |eiditor=[[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]] (PNUD)|data=14 de márcio de 2013 |acessodata=15 de márcio de 2013}}</ref>
|moeda = [[Rand]]
|moeda_ISO = ZAR
|fuso_horairo = Tiempo de l Sul de la África
|defrença_UCT = +2
|fuso_horairo_DST =
|defrença_UCT_berano =
|DST_nota =
|organizaçones =
|código_paíç = ZA
|tld = [[.za]]
|código_telef = 27
|website_gobierno =
|mapa = Sf-map.png
|tamanho_mapa = 250px
|rodapie =
}}
'''África de l Sul''', oufecialmente '''República de la África de l Sul''', ye un [[paíç]] localizado ne l stremo sul de la [[África]], antre ls [[ouceano]]s [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]],<ref name=safats>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/fats.htn|title=South Africa Fast Fats|publisher=SouthAfrica.anfo|month=April|year=2007|acessdate=2008-06-14}}</ref> cun 2.798 quilómetros de [[litoral]].<ref>{{cite web|url=http://www.samsa.org.za/|title=South African Maritime Safety Outhority|publisher=South African Maritime Safety Outhority|acessdate=2008-06-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2060.html|work=The World Fatbook|title=Coastline|publisher=CIA|acessdate=2008-06-16}}</ref> Ye ua [[democracie]] [[Parlamentarismo|parlamentar]], lemitado pula [[Namíbia]], [[Botsuana]] i [[Zimbabué|Zimbábue]] al norte; [[Moçambique]] i [[Suazilándia]] la leste; i cul [[Lesoto]], un [[anclabe]] totalmente rodeado pul território sul-africano.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica .com/eb/article-9113829/LESOTHO|title=Ancyclopædie Britannica Online|publisher=Ancyclopædie Britannica, Anc.}}</ref>
L paíç ye coincido por sue dibersidade de [[cultura]]s, [[Lhéngua|lénguas]] i [[Religion|fés relegiosas]]. Onze [[Léngua oufecial|lénguas oufeciales]] son reconhecidas pula [[Custituiçon de la África de l Sul|Custituiçon]] de l paíç.<ref name=safats/> dues dessas lénguas son d'ourige [[Ouropa|ouropeia]]: l [[Léngua africáner|africáner]], ua léngua que se ouriginou percipalmente a partir de l [[Léngua nerlandesa|houlandés]] que ye falada pula maiorie de ls [[brancos]] i [[coloured]] sul-africanos, i l [[anglés sul-africano]]. L [[Léngua anglesa|anglés]] ye la léngua mais falada na bida pública oufecial i comercial, antretanto, ye solo l quinto [[Lhéngua|léngua]] mais falado an casa.<ref name=safats/>
Multiétnico, l paíç ten las maiores quemunidades de [[ouropeus]], [[andianos]] i [[Multirracial|multiétnicas]] de l [[África|cuntinente africano]]. Ambora 70% de la populaçon sul-africana seia [[Negros|negra]],<ref name=statssa-midyear2009>{{cite paper|url=http://www.statssa.gob.za/PublicationsHTML/P03022009/html/P03022009.html|title=Mid-year population stimates|bersion=2009|format=.html|publisher=Stats SA|outhor=Statistics South Africa|date=2009|acessdate=23 de maio de 2013}}</ref> ls habitantes son de defrentes grupos étnicos que falan [[lénguas bantas]], un de ls nuobe lénguas que ténen statuto oufecial.<ref name=safats/> Cerca dun quarto de la populaçon de l paíç stá [[Zamprego|zampregada]]<ref>[http://www.blomberg .com/apps/news?pid=20601116&sid=aoB7RbcZCRfU South Africa’s Unemployment Rate Ancreases to 23.5%]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i bibe cun menos de 1,25 dólar por die.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/medie/HDI_2008_EN_Tables.pdf|title=HDI|publisher=UNDP}}</ref>
La África de l Sul ye ua [[democracie custitucional]], na forma dua [[república parlamentar]]; al cuntrairo de la maiorie de las repúblicas parlamentares, ls cargos de xefe de Stado i xefe de gobierno son mesclados nun [[Persidente de la África de l Sul|persidente]] dependente de l [[Parlamiento de la África de l Sul|parlamiento]]. Ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] i ye la maior eiquenomie de l cuntinente. Ye tamien nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU) i de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), para alhá de ser nembro de l [[Tratado de la Antártida]], de l [[Grupo de ls 77]], de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]], de l [[G8+5]] i ye ua de las naciones [[BRICS]].
== Stória ==
{{Artigo percipal|Stória de la África de l Sul}}
{{Aneixo|Cronologie de la stória de la África de l Sul}}
=== Pré-stória ===
La África de l Sul cuntén alguns de ls mais antigos [[sítios arqueológicos]] i [[fóceles]] houmanos de l mundo.<ref>{{cite book|last=Wymer|first=John|coauthor=Singer, R|year=1982|title=The Middle Stone Age at Klasies Riber Mouth in South Africa|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-76103-7}}</ref><ref>{{cite web|title=Guide to Klasies Riber|page=11|year=2001|url=http://academic.sun.ac.za/archaeology/KRguide2001.PDF|outhor=Deacon, 9899|publisher=Stellenbosch University|acessdate=5 de setembre de 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/915|title=Fossil Homenid Sites of Sterkfontein, Swartkrans, Kromdraai, and Ambirones }}</ref> Bários restos fóceles fúrun recuperados a partir dua série de cabernas na porbíncia de [[Gauteng]]. La ária ye un [[Património Mundial]] pula [[UNESCO]] i fui chamada l ''[[Sítios cun fóceles d'hominídeos de Sterkfontein, Swartkranes, Kromdraai i alredores|Brício de la Houmanidade]]''. Ls locales ancluen [[Sterkfontein]], que ye un de ls mais ricos locales de fóceles hominíneas ne l mundo. Outros locales ancluen [[Swartkranes]], Caberna de Gondolin, [[Kromdraai]], Caberna Copers i Malapa. L purmeiro fócil d'hominídeo çcubierto na África, la ''[[Nino de Taung]]'' fui ancontrado acerca de la cidade de Taung, na porbíncia [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]], an 1924. Outros restos d'hominídeos fúrun recuperados a partir de sítos de [[Makapansgat]] an [[Limpopo]], Cornelia i Florisbad ne l [[Stado Libre]], Caberna Border an [[KwaZulu-Natal]], na ambocadura de l riu Klasies an Eastern Cape i Pinnacle Point, Eilandsfontein i Die Kelders caberna an Western Cape. Esses sítios andican que bárias speces de [[hominídeo]]s bebian na África de l Sul hai cerca de trés milhones d'anhos, antre eilhes l ''[[Australopithecus africanus]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculun/units/1979/6/79.06.02.x.html|title=Homenid Eibolution|publisher=Yale-New Haben Teachers Anstitute|outhor=Stephen P. Broker|acessdate=19 de júnio de 2008}}</ref>
=== Colonizaçon i andependéncia ===
{{Mais anformaçones|Guerra de ls Boers}}
[[Fexeiro:Charles Bell - Jan ban Riebeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb|squierda|Pintura de la chegada de [[Jan ban Riebeck]] na [[Baía de la Mesa]] (por Charles Bell).]]
[[Fexeiro:Charles Bell - Zoeloe-aanbal oup 'm Boerelaer - 1838.jpg|thumb|squierda|[[Zulus]] atacan un acampamiento [[bóer]] an febreiro de 1838.]]
An 1652, un seclo i meio passado la [[çcubierta de la Rota Marítima de l Cabo]], la [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales]] fondou ua staçon d'abastecimiento que mais tarde benerie ser la [[Cidade de l Cabo]].<ref>{{cite web|url=http://courses.wcupa.edu/jones/s311/timeline/t-19saf.htn|title=African Story Timeline|publisher=West Chester University of Pennsylbania}}</ref> La Cidade de l Cabo tornou-se ua colónia británica an 1806. La colonizaçon ouropeia spandiu-se na década de 1820 culs [[Vóeres]] (quelonos d'ourige [[Países Baixos|Houlandesa]], [[Flamengo (pobo)|Flamenga]], [[Fráncia|Francesa]] i [[Almanha|Almana]]) anquanto ls quelonos [[Reino Ounido|Británicos]] se assentórun ne l norte i ne l leste de l paíç. Nesse período, cunflitos surgiran antre ls grupos Xhosa, Zulu i [[Afrikaner]]s que cumpetian por território.
Durante la década de 1830, cerca de 12 mil [[bóeres]] (mais tarde coincido cumo ''[[Bortrekkers]]''), partiran de la [[Colónia de l Cabo]], adonde tenien sidos submetidos al [[Ampério Británico|cuntrole británico]]. Eilhes migrórun pa las regiones que mais tarde se tornarian [[Colónia de Natal|Natal]], Stado Libre de Ourange i Trasbaal. Ls bóeres fundórun la [[República Sul-Africana]] (atual [[Gauteng]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]] i porbíncias de l'oeste i de l norte) i l [[Stado Libre de Ourange]] (''Fre State''). La çcubierta de [[diamantes]], an 1867, i de [[ouro]], an 1884, ne l'anterior de l paíç ampeçou la "Reboluçon Mineral" i l'oumiento de l crecimiento eiquenómico i de l'eimigraçon. Esto antensificou la subjugaçon de ls pobos andígenas puls sul-africanos ouropeus. La luita para cuntrolar esses amportantes recursos eiquenómicos fui un fator decesibo nas relaçones antre ls ouropeus i ls natibos i tamien antre ls bóeres i ls [[británicos]].<ref>{{cite book|outhor=Williams, Garner F|title=The Diamond Mines of South Africa, Bol II|year=1905|publisher=B. F Buck & Co.|location=New York|pages=Chater XX|url=http://www.farlang .com/diamonds/williams_diamond_mines_2/page_285}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Las repúblicas bóeres rejistiran cun sucesso a las ambasones británicas durante la [[Purmeira Guerra de ls Bóeres]] (1880-1881) usando táticas de [[guerrilha]], que fúrun bien adatados a las cundiçones locales. Ls británicos buoltórun cun un númaro maior d'homes, cun mais spriéncia i cun ua nuoba stratégia na [[Segunda Guerra de ls Bóeres]] (1899-1902), mas sofrírun pesadas perdas durante ls cunflitos, anque tenéren sido ls bencedores. Drento de l paíç, las políticas anti-británicas antre brancos sul-africanos focában na andependéncia. Durante ls períodos coloniales houlandés i británico, la [[segregaçon racial]] era manjoritariamente anformal, anque alguas legislaçones tenéren sido promulgadas para cuntrolar l stablecimiento i la libre circulaçon de pobos natibos.<ref>{{cite book|last=Bond|first=Patrick|title=Cities of gold, townships of coal: essays on South Africa's new ourban cresis|publisher=Africa World Press|date=1999|pages=140|isbn=9780865436114}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cape of God Hope (South Africa). Parliament. House.|date=1906|title=Report of the Selet Committe on Location At|publisher=Cape Eiquipas Lemited|url=http://www.archibe.org/details/reportoftheselec00capeiala|acessdate=10 de maio de 2013}}</ref><ref>{{cite journal|coauthors=Godley, Godfrey Archibald, Welsh, William Thomson, Heimsworth, H. D|date=1920|title=Report of the Anter-departmental committe on the natibe pass laws|publisher=Cape Eiquipas Lemited, gobernment printers|pages=2}}</ref>
Uito anhos passado la fin de la Segunda Guerra de ls Bóeres i passado quatro anhos de negociaçon, ua lei de l [[parlamiento británico]] (''Ato de la África de l Sul de 1909'') criou la [[Ounion Sul-Africana]] an 31 de maio de 1910. La Ounion era un [[Domínio (política)|domínio]] [[Ampério Británico|británico]] qu'ancluía las antigas [[Ampério colonial houlandés|colónias houlandesas]] de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i de [[Colónia de Natal|Natal]], bien cumo las repúblicas de l [[Stado Libre de Ourange]] i de Trasbaal.<ref>{{Cite EB1911|first=Frank Richardson |last=Canha |wstitle=South Africa |belume=25 |page=467}}</ref>
La Lei de las Tierras de ls Natibos de 1913, restringiu seberamente la [[Propiadade pribada|propiadade de tierra]] por [[negros]]; nessa época ls natibos cuntrolában solo 7% de l território de l paíç. La cantidade de tierra reserbada pa ls pobos andígenas fui mais tarde ligeiramente oumentada.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/pages/chronology/thisday/1913-06-19.htn|title=Natibe Land At|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=19 de júnio de 1913}}</ref> Nas repúblicas Boer,<ref>{{cite journal|last=Great Britain Colonial Ouffice; Trasbaal (Colony). Gobiernor (1901–1905: Milner)|date=Janeiro de 1902|title=Papers relating to legislation affeting natibes in the Trasbaal|publisher=S Majesty's Stationery Ouffice|url=http://www.archibe.org/details/trasbaalpapersr00grea}}</ref> yá a partir de la Cumbençon de Pretória (Capítulo XXBI).<ref>{{cite book|last=De Billiers|first=John Abrahan Jacob|title=The Trasbaal|publisher=Xatto & Windus|location=London|year=1896|pages=30 (n46)|url=http://www.archibe.org/details/trasbaal00debi|acessdate=30 de júlio de 2009}}</ref>
[[Fexeiro:ApartheidSignEnglishAfrikaanes.jpg|thumb|dreita|"''Fur use by white persones''" (an [[Léngua pertuesa|pertués]]: "Para uso de pessonas brancas") – placa de l'era de l ''[[apartheid]]''.]]
An 1931, la Ounion tornou-se efetibamente andependiente de l [[Reino Ounido]], cula promulgaçon de l [[Statuto de Westminster]]. An 1934, l Partido Sul-Africano i l [[Partido Nacional (África de l Sul)|Partido Nacional]] se funden para formar l Partido Ounido, buscando la reconceliaçon antre ls [[africánder]]s i ls brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. An 1939, l partido se debede subre l'antrada de la Ounion na [[Segunda Guerra Mundial]] cumo ua aliada de l Reino Ounido, ua decison que ls seguidores de l Partido Nacional se oupusírun.
An 1948, l Partido Nacional, fui eileito i chegou al poder. Esse grupo político reforçou la segregaçon racial, que yá tenie ampeçado sob l domínio colonial houlandés i británico. L Gobierno Nacionalista classeficou todos ls pobos an trés raças, cun dreitos i lemitaçones zambolbidas para cada ua. A minorie branca cuntrolaba la mui maior maiorie negra. La segregaçon legalmente anstitucionalizada quedou coincida cumo ''[[apartheid]]''. Anquanto a minorie branca sul-africana usufruía de l mais alto [[padron de bida]] de to la [[África]] (cumparable als de naciones de [[países zambolbidos]] oucidentales), la maiorie negra quedou an zbantaige an quaije todos ls aspetos, cumo renda, eiducaçon, habitaçon i spetatiba de bida. La [[Carta de la Libardade]], adotada an 1955 pula [[Aliança de l Cungresso]], eisigiu ua sociadade nó-racial i la fin de la çcriminaçon.<ref>Ber testo, an anglés, an [http://www.anc.org.za/ancdocs/story/charter.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (cunsultado an 29 de Agosto de 2009).</ref>
=== República ===
{{Mais anformaçones|Apartheid}}
[[Fexeiro:CR Swart.jpg|thumb|squierda|upright|Charles Robberts Swart, l purmeiro Persidente de l Stado de la República África de l Sul.]]
La África de l Sul abandonou la ''[[Commonwealth]]'' an 1961, na sequéncia dun referendo (adonde, oubbiamente, solo pudo participar la quemunidade branca) que ditou la proclamaçon de la [[república]]. Anque de l'ouposiçon drento i fura de l paíç, l gobierno mantebe l regime de l ''apartheid''. Ne l'ampeço de l seclo XX alguns países i anstituiçones [[Mundo oucidental|oucidentales]] ampeçórun a boicotar ls [[negócios]] cul paíç por causa de las sues políticas d'oupresson racial i de dreitos cebiles. Passado anhos de protestos anternos, atebismo i rebolta de sul-africanos [[negros]] i de sous aliados, finalmente, an 1990, l gobierno sul-africano ampeçou negociaçones que liebórun al çmantelamiento de las leis de çcriminaçon i a las eileiçones democráticas de 1994. L paíç anton aderiu a la [[Quemunidade de las Naciones]].
An 1983, ye adotada ua nuoba custituiçon que garante ua política de dreitos lemitados a las minories asiáticas, mas cuntina a scluir ls negros de l'eisercício de ls dreitos políticos i cebiles. La maiorie negra, antoce, nun tenie dreito de boto nin repersentaçon parlamentar. L partido branco dominante, durante l'era de l [[apartheid]], ye l Partido Nacional, anquanto la percipal ourganizaçon política negra era l [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que durante quaije 50 anhos fui cunsidrado eilegal.
Mais tarde, an 1990, sob la liderança de l persidente [[F. W. de Klerk]], l gobierno sul-africano ampeça la çmantelar l sistema de l'apartheid, libertando [[Nelson Mandela]], líder de l ANC, i aceitando legalizar esta ourganizaçon, bien cumo outras antiapartheid. Ls passos seguintes ne l sentido de l'ounion nacional son dados an 1991. L'abiertura de las negociaçones antre ls repersentantes de todas las quemunidades, cul oubjetibo d'eilaborar ua Custituiçon democrática, marca la fin dua época perturbada na África de l Sul qu'ampeçou-se an 1948 i tubo sou fin an 1990, 42 anhos, época esta chamada de [[Apartheid]], que nua traduçon pa l pertués serie "[[segregaçon racial]]"
[[Fexeiro:Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Eiquenomic Forun Annual Meting Dabos 1992.jpg|thumb|[[Frederik de Klerk]] i [[Nelson Mandela]] se cumprimentan ne l [[Fórun Eiquenómico Mundial]] de 1992.]]
Ne l die 10 d'abril de 1993, un de ls percipales líderes de l mobimiento negro de la África de l Sul, Chris Hani, tombou bítima de dous tiros, delantre de la própia residéncia. L que sous assassinos nun prebiran ye qu'essa muorte acabarie por acelerar la fin de l'apartheid. Ne l mesmo anho, l gobierno i l'ouposiçon negra acordan ne ls macanismos que garantan la trasiçon para un sistema político nun çcriminatório. Ye criado un comité eisecutibo antermediairo, cun maiorie negra, para superbesionar las purmeiras eileiçones multipartidárias i multirraciales, i ye criado, tamien, un ourganismo que queda ancarregado d'eilaborar ua Custituiçon que garanta la fin de l Apartheid. An abril de 1994 son rializadas las [[Eileiçones persidenciales na África de l Sul an 1994|purmeiras eileiçones multirraciales de la stória sul-africana]]. L [[ANC]] ganha las eileiçones i [[Nelson Mandela]], formando un Gobierno d'ounidade nacional, torna-se l purmeiro persidente sul-africano negro.
Ne l período pós-''apartheid'', l [[zamprego]] ten sido stremamente alto quanto l paíç ten lutado para lidar culas muitas mudanças. Anquanto muitos negros subiran pa las classes média i alta, la taxa global de zamprego de negros piorou antre 1994 i 2003.<ref name="sach3"/> La pobreza antre ls brancos, antes rala, oumentou.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/article/2008-04-18-zuma-surprised-at-leble-of-white-poberty |title=Zuma surprised at leble of white poberty — Carta eiletrónica & Guardian Online: The smart news source |publisher=Mg.co.za |date=18 d'abril de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> Para alhá desso, l'atual gobierno ten se sforçado para alcançar ua deciplina monetária i fiscal para garantir tanto la redistribuiçon de la riqueza quanto l [[crecimiento eiquenómico]]. Zde l gobierno liderado pul ANC tener assumido l poder, l [[Índice de Zambolbimiento Houmano]] (IDH) de l paíç diminuiu, anque tener oumentado progressibamente até meados de la década de 1990.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/countries/country_fat_shets/ty_fs_ZAF.html|title=South Africa|year=2006|publisher=United Nationes Debelopment Porgramme|work=Houman Debelopment Report|acessdate=28 de nobembre de 2007}}</ref> Alguns atribuen esto a la pandemia de [[HIV]]/[[SIDA]] i al fracasso de l gobierno an tomar medidas para anfrentar l porblema ne ls purmeiros anhos.<ref>{{cite web|url=http://www.salirr.org.za/wsc/pstory.htx?storyID=428|title=Ridicule suceds where leadership failed on SIDA|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=10 de nobembre de 2006}}{{dead link|date=Outubre de 2011}}</ref>
An maio de 2008, motines deixórun mais de sessenta pessonas muortas.<ref name="Broke-on-Broke Biolence">{{cite web|url=http://www.slate .com/id/2193949/|title=Broke-on-Broke Biolence|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> L Centro pul Dreito a la Moradie contra Çpeijos stimou que mais de 100 mil pessonas fúrun spulsas de sues casas.<ref>{{cite web|url=http://www.abahlali.org/node/3612|title=COHRE statement on Xenophobic Attacks|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> Ls migrantes i refugiados que percuran asilo ne l paíç éran ls percipales albos, mas un terço de las bítimas era de cidadanos sul-africanos.<ref name="Broke-on-Broke Biolence"/> Nua pesquisa de 2006, l Porjeto de Migraçon Sul-Africao cuncluiu que ls sul-africanos son ls que mais se ouponen a l'eimigraçon an to l mundo.<ref>Jonathan Crush (ed), ''The Perfet Storn: Rialities of Xenophobia in Cuntemporary South Africa'', [http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305083736/http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf |date=2016-03-05 }}, Southern African Migration Porjet, Cape Town & Quen's University, Canada, 2006, p. 1</ref> An 2008, l [[Alto Comissariado de las Naciones Ounidas pa ls Refugiados]] stimou mais de 200 mil refugiados que recebírun asilo na África de l Sul, quaije quatro bezes mais de l que ne l'anho anterior. Essas pessonas benirun percipalmente de l [[Zimbabué|Zimbábue]], ambora muitos tamien béngan de l [[Burundi]], [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Ruanda]], [[Eritréia|Eiritreia]], [[Etiópia]] i [[Somália]]. La cuncorréncia an ampregos, ouportunidades de negócios, serbícios públicos i habitaçon lebou a ua tenson antre refugiados i las quemunidades que ls acuolhírun. Anque de la [[Xenofobie|xenofobia]] inda ye un porblema ne l paíç, la bioléncia recente nun ten sido tan generalizada cumo fui einicialmente temido.<ref name="unhcr.org">{{cite web|outhor=United Nationes High Commissioner fur Refuges |url=http://www.unhcr.org/4cd96a569.html |title=UNHCR Global Appeal 2011 – South Africa |publisher=UNHCR |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Geografie ==
{{Artigo percipal|Geografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa sat.jpg|thumb|squierda|[[Fexeiro de satélite]] de la África de l Sul (''[[The Map Library]]'').]]
La África de l Sul stá localizada ne l stremo sul de l [[África|cuntinente africano]], cun ua region costeira que se stende por mais de 2500 Km, sendo tamien banhada por dous ouceanos ([[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]]). Cun ua stenson territorial de 1 219 912 Km². L paíç ye l 25.º maior de l mundo an ária.
La África de l Sul ten ua paisaige bariada. Na parte oucidental, stende-se un grande [[praino]] cumpuosto an parte por [[zerto]] i an parte por pastaiges i [[sabana]]s, cortado pul curso de l [[riu Ourange]] i de l sou percipal afluente, l [[riu Baal|Baal]]. La sul, arguen-se las cordilheiras de l [[Karo]] i, la leste, l [[Drakensberg]], la maior cadeia muntanhosa de la África meridional, adonde queda l punto mais eilebado de l paíç ne l [[Mafadi]] cun 3450 metros, na [[frunteira África de l Sul-Lesoto]]. La norte, l curso de l [[riu Limpopo]] sirbe de frunteira cul [[Botsuana]] i l [[Zimbabué]]. L [[clima]] barie antre ua pequeinha zona de clima mediterránico, ne l stremo sul, na region de l Cabo, la çértico la noroiste. Ne l [[Drakensberg]] hai árias cun clima de muntanha i niebe ne ls puntos mais eilebados, quemumente ne l'ambierno.
La maior cidade ye [[Joanesburgo]]. [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Bloemfontein]] i [[Pretória]] son outras cidades amportantes. L'admenistraçon oufecial (gobierno, tribunales, persidéncia i parlamiento) ancontra-se çpersa por [[Pretória]] (sede de l Poder Eisecutibo), [[Cidade de l Cabo]] (sede de l Poder Legislatibo) i [[Bloemfontein]] (sede de l Poder Judiciário).
An 1998, atrabeç de la Lei m.º 118, fui criado l [[Cunseilho Sul-africano de Nomes Geográficos]], cul oubjetibo de propor la mudança de ls nomes de cidades, porbíncias i acidentes geográficos, sustituindo nomes an [[Léngua anglesa|Anglés]] i an [[Léngua africáner|Africáner]] por nomes baseados an lénguas africanas. Muitas altaraçones yá fúrun aprobadas, outras stan an studo. An brebe, las grandes cidades de l paíç poderán ser coincidas cumo [[Tshwane]] ([[Pretória]]), Nelson Mandela Bay ([[Port Eilizabeth]])<ref>[http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810014501/http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 |date=2011-08-10 }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref><ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref>, KwaKhangela ([[Durban]])<ref>[http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525 http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525] - Notificaçon de la mudança de l nome de Durban</ref>, [[Mangaung]] ([[Bloemfontein]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Bloemfontein muda para Thabure</ref>, eMonti ([[East London]]), Mbombela ([[Nelspruit]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Anformaçon subre la mudança de nome de Nelspruit</ref> i [[Polokwane]] (Pietersburg), dentre outras.
=== Clima ===
La África de l Sul ten, an giral, un [[clima temperado]], an parte por star rodeada puls ouceanos [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]] an trés lados, pula sue localizaçon climaticamente mais lebe ne l [[heimisfério sul]] i debido a la [[altitude]] média, que sobe de forma custante an direçon al norte (an direçon al eiquador) i mais pa l'anterior. Debido l'esta [[topografie]] bariada i pula anfluéncia oceánica, l paíç ten ua grande bariadade de zonas climáticas.
[[Fexeiro:Hlalanathi, Northern Drakensberg.jpg|thumb|dreita|La cordilheira [[Drakensberg]], la mais alta cadeia de muntanhas de la África de l Sul.]]
Las zonas climáticas barian, zde l [[zerto de l Namibe]] ne l noroiste al [[clima subtropical]] ne l leste, al longo de la frunteira cun [[Moçambique]] i cul Ouceano Índico. De l leste, a tierra sobe debrebe subre ua [[scarpa]] de muntanha an direçon al praino anterior coincida cumo Highbeld. Ambora la África de l Sul seia classeficada cumo [[Clima semiárido|semiárida]], hai ua bariaçon cunsidrable ne l clima, bien cumo na topografie.
L stremo sudoeste ténen un clima mui semelhante al de l [[Mediterráneo]], cun [[ambierno]]s chubiosos i beranos calientes i secos, qu'acuolhe l famoso [[bioma]] ''[[Fynbos]]'' de [[pastaige]] i [[mata]]. Essa ária tamien porduç la maior parte de l [[bino]] na África de l Sul. Esta region tamien ye particularmente coincida por sou bento, que sopra antermitente por quaije to l'anho. La fuorça deste bento torna l [[Cabo de la Buona Sperança]] specialmente traiçoeiro pa ls marinheiros, causando muitos [[afogamiento]]s. Mais la leste, na cuosta sul, la precipitaçon ye çtribuída mais uniformemente al longo de l'anho, porduzindo ua paisaige berde. Esta ária ye coincida popularmente cumo la ''Rota de ls Jardines''.
La porbíncia de [[Stado Libre]] ye particularmente praina debido al fato de star centralizada ne l praino. Ne l norte de l [[riu Baal]], l Highbeld torna-se melhor regado i nun spurmenta stremos de calor subtropical. [[Joanesburgo]], ne l centro de l Highbeld, stá an 1.740 [[metro]]s i recibe ua precipitaçon anual de 760 [[milímetro]]s. Ls ambiernos nesta region son frius, ambora la [[niebe]] seia rala.
Las altas muntanhas [[Drakensberg]], que forman la scarpa sudeste de l Highbeld, ouferecen ouportunidades lemitadas de [[squi]] ne l'ambierno. L lugar mais friu na África de l Sul ye [[Sutherland]], ne l'oeste de las muntanhas Roggebeld, adonde las temperaturas d'ambierno puoden alcançar -15 °C. L'anterior perfundo ten la temperaturas mais eilebadas: la temperatura de 51,7 °C fui registrada an 1948 ne l Cabo de l Norte Kalahari acerca de [[Upington]].<ref>{{cite web|url=http://www.safrica.anfo/ess_anfo/sa_glance/geography/geography.htn|title=SouthAfrica.anfo: South Africa's geography}}</ref>
[[Fexeiro:Table Mountain fron Table Bay.jpg|thumb|800px|centro|La [[Muntanha de la Mesa]], bista de la [[Baía de la Mesa]], ua amportante atraçon turística de la region de la [[Cidade de l Cabo]].]]
=== Biodibersidade ===
[[Fexeiro:Eilephant (Loxodonta Africana) 01.jpg|thumb|dreita|[[Alifante-africano]] ne l [[Parque Nacional Kruger]].]]
La África de l Sul assinou la [[Cumbençon subre Dibersidade Biológica]] an 4 de júnio de 1994 i tornou-se ua parte de la cumbençon an 2 de nobembre de 1995.<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.ant/cumbention/parties/list/ |title=List of Parties |date=|acessdate=8 dezembre de 2012}}</ref> L paíç porduziu mais tarde ua Stratégia Nacional de Biodibersidade i un Praino de Açon, que fui recebido pula cumbençon an 7 de júnio 2006.<ref name="cbd.ant">{{cite web|url=http://www.cbd.ant/doc/world/cn/cn-nbsap-01-p1-en.pdf |title=South Africa's National Biodibersity Strategy and Ation Plan |date=|acessdate=10 de dezembre de 2012}}</ref> L paíç stá an sesto lugar antre ls dezessete [[países megadibersos]] de l mundo.<ref>{{cite web|url=http://wayback.archibe.org/web/20101101120514/http://anstitutoaqualung .com.br/anfo_biodibersidade23.html |title=Biodibersity of the world by countries |publisher=Anstitutoaqualung .com.br |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref>
Einúmaros [[mamífero]]s son ancontrados na region de las [[sabana]]s, cumo [[Lion|liones]], [[leopardos]], [[Rinoceronte-branco|rinocerontes-brancos]], [[Cunnochaetes taurinus|gnus-azules]], [[cudo]]s, [[ampala]]s, [[hiena]]s, [[heipopótamo]]s i [[girafa]]s. La maior parte de la ária de sabana queda ne l nordeste de l paíç, cumo ne l [[Parque Nacional Kruger]] i na Reserba Mala Mala, bien cumo ne l stremo norte de la Biosfera Waterberg. La África de l Sul abriga muitas [[speces andémicas]], cumo l criticamente amehaçado neste mundo lixo L [[Bunolagus monticularis| coneilho-bosquímano]] (''Bunolagus monticularis''), este pequeno animal debe ser respeitado de l [[Karo]].
[[Fexeiro:Weskus Nasionale Park.jpg|thumb|squierda|Campo de flores ne l Parque Nacional West Coast.]]
Nun hai nanhue stimatiba recente subre l númaro de speces de [[fungo]]s registradas na África de l Sul. Até 1945, mais de 4.900 speces de fungos (ancluindo las speces formadoras de [[patrielha]]) tenien sido registradas<ref>{{cite doi|10.3114/si.55.1.1}}</ref> i, passado mais de 60 anhos de sploraçon adicional, esse númaro tende a ser mui mais eilebado. An 2006, l númaro total de tipos de fungos qu'eisisten na África de l Sul fui cunserbadoramente stimado an cerca de 200 mil especes, mas essa stimatiba nun lebou an cunta fungos associados a ansetos.<ref>{{cite pmid|18490969}}</ref> Se stubir correta, anton l númaro de fungos de la África de l Sul supera l de speces de plantas. Pul menos an alguns de ls percipales ecossistemas sul-africanos, un percentual stremamente eilebado de fungos son altamente specíficos de las plantas nas quales ocorren.<ref>Marincowitç, S.; Crous, P.W.; Groenewald J.Z. and Wingfield, M.J. (2008) [http://fabiserb.up.ac.za/webresources/pdf/02ccd42960c651fba2ee15dd3c180b.pdf ''Microfungi ocurring on Proteaceae in the fynbos.'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} CBS Biodibersity Series 7.</ref> L númaro de fungos sul-africanos que son andémicos i l númaro de ls que stan an peligro ne l mundo lixo dében, antoce, ser mui mais eilebado que l númaro de plantas amehaçadas. La stratégia de biodibersidade de l paíç i l praino d'açon nun mencionan ls fungos.<ref name="cbd.ant"/>
Cun mais de 20 mil speces de plantas defrentes, ó cerca de 10% de todas las speces begetales coincidas na Tierra, la África de l Sul ye particularmente rica an dibersidade de plantas. L bioma predominante na África de l Sul ye la [[pradarie]], adonde la cobertura begetal ye dominada por defrentes [[gramínea]]s, arbustos baixos i arbles de [[acácia]]. La begetaçon torna-se inda mais scassa ne l noroiste, debido a la baixa [[plubiosidade]]. Eesisten bárias speces de suculentas qu'armazenan auga, cumo las [[aloe]]s i [[euphorbia]]s na ária seca de Namaqualand. Las pradaries lentamente se trasforman nun mato alto de [[cerrado]] ne l nordeste de l paíç, cun un crecimiento mais denso. Hai un númaro seneficatibo de [[baobá]]s nesta ária, acerca de la stremidade norte de l Parque Nacional Kruger.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica-trable.net/pages/i_plants.htn |title=Plants and Begetation in South Africa |publisher=Southafrica-trable.net |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Demografie ==
{{Artigo percipal|Demografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa population density map.sbg|thumb|Mapa de la [[densidade populacional]] na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#ffffc|<1 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#ffeda0|1–3 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fed976|3–10 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#feb24c|10–30 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fd8d3c|30–100 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fc4e2a|100–300 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#e31a1c|300–1000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#bc0026|1000–3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#800026|>3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{debedir an colunas fin}}
]]
África de l Sul ye ua nacion de cerca de 50 milhones de pessonas de dibersas ouriges, [[cultura]]s, [[léngua]]s i [[religiones]]. L radadeiro [[censo]] fui rializado an 2011 i l próssimo será an 2021. L ''Statistics South Africa'' classefica la populaçon an cinco catadories [[Raças houmanas|raciales]] pulas quales las pessonas puoden se classeficar.<ref name="Census2001">[http://www.statssa.gob.za/census01/html/default.asp Census 2001]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Statistics South Africa.</ref> Ne l meio de l'anho 2009 ls balores stimados para essas catadories fúrun [[negros]] cun 79,3%, [[brancos]] cun 9,1%, [[coloured]] (mestiços) cun 9,0% i andianos i asiáticos cun 2,6% de la populaçon.<ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022009.pdf|title=Midyear population stimates: 2009|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 February 2010}}</ref> La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]:<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. L paíç ten ua populaçon manjoritariamente [[Cristandade|crestiana]].
Mesmo cul crecimiento populacional de la África de l Sul na radadeira década<ref name="Census2001"/><ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/Publicationes/CS2007Basic/CS2007Basic.pdf|title=statssa.gob.za|format=PDF}}</ref> (percipalmente debido a la [[eimigraçon]]), l paíç tenie ua taxa de crecimiento populacional anual de -0,501% an 2008 (st. [[CIA]]), ancluindo l'eimigraçon.<ref>{{cite web|url=http://www.xist.org/earth/pop_growth.aspx|title=The demographic status of the world's population|work=Global Statistics|publisher=GeoHibe}}</ref> La CIA stima que la populaçon an 2009 na África de l Sul tenga ampeçado a crecer outra beç, a ua taxa de 0,281%.<ref>https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La África de l Sul ye l lar de cerca de 5 milhones de [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]], ancluindo cerca de 3 milhones de [[Zimbabué|zimbabuanos]].<ref>{{cite web|url=http://www.iht .com/articles/2008/05/23/africa/23saf.php|title=Anti-eimmigrant biolence spreads in South Africa, with attacks reported in Cape Town}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky .com/skynews/article/0,,30200-1277808,00.html|title=Scape Fron Mugabe: Zimbabwe's Sodus}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?ArticleId=1518-25_2035097|title=More eillegals set to flod SA}}</ref> Ua série de motines anti-eimigrantes acunteciu na África de l Sul an 11 de maio de 2008.<ref name="bbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7396868.stn|title=South African mob kills migrants|publisher=BBC|acessdate=2008-05-19 | date=2008-05-12}}</ref><ref>{{cite news|outhor=Barry Bearak|title=Eimmigrants Fleing Fury of South African Mobs|date=23 May 2008|work=New York Eiquipas|url=http://www.nytimes .com/2008/05/23/world/africa/23safrica.html?_r=1&ref=africa&oref=slogin|acessdate=2008-08-05}}</ref>
África de l Sul abriga ua cunsidrable populaçon de [[refugiados]] i requerentes de [[Dreito d'asilo|asilo]]. Segundo la ''World Refuge Surbey 2008'', publicado pul Comité stadunidense para Refugiados i Eimigrantes, esta populaçon era d'aprossimadamente 144.700 pessonas an 2007.<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Grupos de refugiados i requerentes d'asilo que soman mais de 10.000 pessonas ancluídas de l Zimbábue (48.400), [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]] (24.800) i [[Somália]] (12.900).<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Estas populaçones bebian percipalmente an [[Joanesburgo]], [[Pretória]], [[Durban]], [[Cidade de l Cabo]] i [[Port Eilizabeth]].<ref name="World Refuge Surbey 2008">{{cite news|title=World Refuge Surbey 2008|publisher=U.S. Committe fur Refuges and Eimmigrants|date=2008-06-19|url=http://www.refuges.org/surbey}}</ref>
Assi cumo an muitos países africanos, la África de l Sul ben spurmentando ua "[[fuga de cérebros]]" ne ls radadeiros 20 anhos. Esso acraditado cumo potencialmente prejudicial pa l'eiquenomie regional,<ref>{{cite web|url=http://jae.oxfordjournals.org/cgi/cuntent/abstrat/13/suppl_2/ii15 |title=World Bank, IMF study 2004 |doi=10.1093/jae/ejh042 |publisher=Jae.oxfordjournals.org |date=2004-12-03 |acessdate=2010-05-30}}</ref> i ye quaije cierta mente prejudicial pa l bien-star de la maiorie de las pessonas que dependen de l'anfra-strutura de salude, tenendo an cunta l'eipidemia de [[HIB]]/[[SIDA]].<ref>{{cite web|url=http://www.eiquinetafrica.org/bibl/docs/heialthpersonnel.pdf |title=Heialth Personnel in Southern Africa: Cunfronting maldistribution and brain drain |format=PDF |date= |acessdate=2010-05-30}}</ref> La fuga de cérebros na África de l Sul tende a demunstrar cuntornos raciales (naturalmente, dado l legado de çtribuiçon de cumpeténcias de la África de l Sul) i ten, antoce, resultado an grandes quemunidades de brancos sul-africanos ne l sterior.<ref>''[http://www.eilo.org/public/anglish/protetion/migrant/download/amp/amp52e.pdf Skilled Labour Migration fron Debeloping Countries: Study on South and Southern Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', Haron Bhorat eit al. 2002. Anternational Migration Porgramme, Anternational Labour Ouffice, Geneba.</ref>
{{Cidades mais populosas de la África de l Sul}}
=== Religion ===
[[Fexeiro:Graaff-Reinet GR3.jpg|thumb|upright|squierda|Eigreija an [[Graaff-Reinet]].]]
D'acuordo cul censo nacional de 2001, ls [[Cristandade|crestianos]] repersentában 79,7% de la populaçon de l paíç. Esso anclui crestianos zion (11,1%), [[Pentecostalismo|pentecostales]] ([[Mobimiento Carismático|carismáticos]]) (8,2%), [[Catolicismo|católicos romanos]] (7,1%), [[Metodismo|metodistas]] (6,8%), [[Eigreija Reformada Nerlandesa|houlandeses reformados]] (6,7%), [[Anglicanismo|anglicanos]] (3,8%); nembros d'outras eigreijas crestianas repersentában outros 36% de la populaçon. Ls [[Eislana|muçulmanos]] repersentan 1,5% de la populaçon, [[Hinduísmo|hindus]] cerca de 1,3%, i [[Judaísmo|judius]] 0,2%. 15,1% nun tenie qualquiera feliaçon relegiosa, 2,3% tenie outra religion i 1,4% nun stában specificados.<ref name=fatbook/><ref name="state.gob">{{cite web|url=http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2005/51496.htn|title=South Africa - Setion I. Religious Demography|publisher=U.S. Department of State|acessdate=2006-07-15}}</ref><ref>Fur la çcussion of Church membership statistics in South Africa please refer to Forster, D. "God's mission in our cuntext, heialing and trasforming respunses" in Forster, D and Bentley, W. ''Methodisn in Southern Africa: La celebration of Wesleyan Mission''. Kemton Park. AcadSA publishers (2008:97-98)</ref>
Eigreijas Andígenas Africanas éran ls maiores antre ls grupos crestianos. Acradita-se que muitas de las pessonas qu'alegórun tener nanhue afeliaçon cun qualquiera religion ourganizada, respeitan las [[Religiones tradecionales africanas|religiones tradecionales andígenas]]. Muitos pobos ténen práticas relegiosas [[Sincretismo|sincréticas]], cumbinando anfluéncias crestianas i andígenas.<ref name="DoS">[http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2006/71325.htn Department of State]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, USA.</ref>
Nun hai nanhue eibidéncia de que l [[Eislan|eislana]] tenga tenido cuntato culs pobos [[zulu]], [[swazi]] ó [[xhosa]] de la cuosta leste, antes de l'era colonial. Muitos sul-africanos muçulmanos son çcritos cumo mestiços, nomeadamente na porbíncia de [[Cabo Oucidental]], specialmente aqueilhes cujos ancestrales benirun cumo scrabos de l [[arquipélago andonésio]] (ls [[Malaio de l Cabo|malaios de l Cabo]]). Outros son çcritos cumo andianos, nomeadamente an [[KwaZulu-Natal]], ancluindo aqueilhes cujos antepassados benirun cumo comerciantes de l [[sul de la Ásia]]; eilhes ténen sido acumpanhados por outros pobos d'outras partes de la [[África]], assi cumo [[brancos]] ó [[negros]] naturalizados sul-africanos. Sul-africanos muçulmanos afirman que sue [[fé]] ye la [[religion]] que mais crece an cumberson ne l paíç.<ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor .com/2002/0110/p13s1-woaf.html|title=In South Africa, many blacks cumbert to Eislan}}</ref>
La populaçon [[Hinduísmo|hindu]] fui purmeiramente stablecida durante l período colonial británico, mas depuis las óndias d'eimigraçon de la [[Índia]], tamien ténen cuntribuíran pa l'oumiento dessa populaçon. La maiorie de ls Hindus son etnicamente de l Sul de la Ásia. Outras religiones minoritárias na África de l Sul son [[sikhismo]], l [[jaenismo]] i la [[Fé Bahá'í]].<ref name="state.gob"/>
=== Lénguas ===
{{Artigo percipal|Lénguas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa dominant language map.sbg|thumb|dreita|Mapa mostrando las percipales [[lénguas de la África de l Sul]].
{| width=100%
|-
| valign=top |
{{legenda|#8dd3c7|[[Léngua africáner|Africáner]]}}
{{legenda|#ffffb3|[[Léngua anglesa|Anglés]]}}
{{legenda|#bebada|[[Léngua ndeble|Ndeble]]}}
{{legenda|#fb8072|[[Léngua xhosa|Xhosa]]}}
{{legenda|#80b1d3|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
{{legenda|#fdb462|[[SeSotho de l norte]]}}
| valign=top |
{{legenda|#b3de69|[[SeSotho de l sul]]}}
{{legenda|#fcde5|[[Léngua tswana|Tswana]]}}
{{legenda|#bc80bd|[[Léngua swazi|Swazi]]}}
{{legenda|#cebc5|[[Léngua benda|Benda]]}}
{{legenda|#ffed6f|[[Léngua tsonga|Tsonga]]}}
{{legenda|#d0d0d0|Nanhue dominante}}
|}]]
La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]: [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. An númaro de lénguas ouficias, l paíç ye l terceiro, solo atrás de la [[Bolíbia]] i de la [[Índia]]. Anque todas las lénguas séren formalmente eiguales, alguas lénguas son faladas mais de l qu'outras. D'acuordo cul Censo Nacional de 2001, las trés lénguas mais faladas an casa son l zulu (23,8%), l xhosa (17,6%) i l'africáner (13,3%). Nun oustante l fato de que l'anglés ye reconhecida cumo la léngua de l comércio i de la ciéncia, sendo falada an casa por solo 8,2% de ls sul-africanos an 2001, ua percentaige inda menor de l qu'an 1996 (8,6%).<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref><ref name="Census2001"/>
L paíç tamien reconhece uito outros lénguas nó-oufeciales: [[Léngua fanagalo|fanagalo]], [[khwe]], [[Léngua lobedu|lobedu]], [[Léngua nama|nama]], [[Léngua ndeble de l norte|ndeble de l norte]], [[Léngua phuti|phuthi]], [[Lénguas khoisan|san]] i la [[léngua gestual sul-africana]]. Estas lénguas nó-oufeciales puoden ser outelizadas an detreminadas outelizaçones oufeciales an árias lemitadas, adonde fui detreminado qu'essas lénguas son predominantes. Inda assi, sues populaçones nun son seneficadamente grandes para eisigir l reconhecimiento nacional.
Muitas de las lénguas "nun oufeciales" de ls pobos [[san]] i [[khoikhoi]] possuen [[dialeto]]s regionales que se stenden an direçon al norte de la [[Namíbia]] i de [[Botsuana|Botswana]], para alhá d'outros lugares. Esses pobos, que son ua populaçon fesicamente çtinta d'outros africanos, ten sue própia eidantidade cultural cun base an sues sociadades de [[caçadores-coletores]]. Eilhes ténen sido marginalizados, an grande medida, i muitas de las sues lénguas.
Muitos sul-africanos brancos tamien falan outras lénguas ouropeias, tales cumo [[Léngua pertuesa|pertués]] (falado tamien por [[angola]]ne ls i [[Moçambique|moçambicanos]] negros), [[Léngua almana|alman]] i [[Lhéngua griega|griego]], ambora alguns asiáticos i andianos na África de l Sul falan lénguas asiáticas, cumo l [[Léngua tamil|tamil]], [[Léngua hindi|hindi]], [[léngua guzerate|guzerate]], [[Léngua urdu|urdu]] i [[Léngua telugu|telugu]]. L [[Lhéngua francesa|francés]] ye inda falada puls franceses sul-africanos, specialmente an lugares cumo la ''[[Franschhoek]]'', adonde eisisten muitos sul-africanos d'ourige francesa.
=== Cumposiçon étnica ===
L ''Statistics South Africa'' define cinco catadories raciales pulas quales las pessonas puoden se classeficar ne l censo. Las stimatibas de l censo de 2011 para estas catadories fui [[negros]] africanos cun 79,2%, [[brancos]] cun 8,9%, ''[[coloured]]'' (mestiço) cun 8,9%, andiano ó asiático cun 2,5% i outros/nun specificado cun 0,5%. L purmeiro censo na África de l Sul, feito an 1911, mostrou que ls brancos repersentában 22% de la populaçon; esse númaro caiu para 16% de la populaçon an 1980.<ref>{{Cite book | outhor = Study Commission on U.S. Policy toward Southern Africa (U.S.) | title = South Africa: eiquipa running out: the report of the Study Commission on U.S. Policy Toward Southern Africa | url = http://books.gogle .com/books?id=sq43lnbklEUC&pg=PA42 | publisher = University of California Press | year = 1981 | page = 42 | isbn = 0-520-04547-5 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:South Africa dominant population group map.sbg|thumb|dreita|Grupos populacionales dominantes na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#fb8072|Africanos negros}}
{{legenda|#8dd3c7|''Coloured'' (multirraciales)}}
{{legenda|#80b1d3|Andianos ó asiáticos}}
{{legenda|#ffffb3|Brancos}}
{{legenda|#bebada|Nanhun dominante}}
{{debedir an colunas fin}}]]
De loinge, la maior parte de la própia populaçon ye classeficada cumo "africana" ó "negra", mas esse grupo populacional nun ye culturalmente i/ó lenguisticamente homogéneo. Ls percipales grupos étnicos negros ancluen ls [[zulus]], [[xhosas]], [[basothos]] (basotho de l sul), [[SeSotho de l norte|bapedi]] (basotho de l norte), [[Benda (África de l Sul)|bendas]], [[tswanas]], [[tsongas]], [[suázis]] i [[ndeble]]s, ls quales falan las [[lénguas bantu]].
La populaçon ''[[coloured]]'' (multirraciales) stá cuncentrada percipalmente na region de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i ben dua cumbinaçon d'ouriges étnicas, cumo ls [[brancos]], [[khoi]]s, [[san]]s, [[griqua]]s, [[chineses]] i [[malaios]].<ref name="khenr">{{cite book|outhor=Kristin Heinrard|title=Minority Protetion in Post-Apartheid South Africa: Houman Rights, Minority Rights, and Self-Detremination|url=http://books.gogle .com/books?id=HOA6qPDtjOAC&pg=PA43|year=2002|publisher=Grenwod Publishing Group|isbn=978-0-275-97353-7|page=43}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls sul-africanos brancos son percipalmente çcendentes de [[houlandeses]], [[almanes]], [[franceses]] [[huguenote]]s, [[británicos]] i outros quelonos [[ouropeus]] i [[judius]].<ref name="khenr"/><ref name="lbr">{{cite book|outhor1=James L. Gibson|outhor2=Amanda Gouws|title=Obercoming Antolerance in South Africa: Spurments in Democratic Persuasion|url=http://books.gogle .com/books?id=zJZ3_bD_EIQC&pg=PA36|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-67515-4|page=36}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cultural i lenguisticamente, eilhes son debedidos an [[africánder]]s, que falan [[africáner]], i ls grupos de brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. La populaçon branca ten diminuído, debido a la baixa [[taxa de natalidade]] i a la [[eimigraçon]]; antre ls fatores qu'anfluen na decison dessa populaçon d'eimigrar, muitos citan l'eilebada taxa de [[criminalidade]] i las políticas de [[açon afirmatiba]] de l gobierno.<ref name="Unisa">{{cite web|url=http://www.unisa.ac.za/default.asp?Cmd=BiewContent&CuntentID=13537 |title=the new great trek- the story of south africa's white sodus |publisher=Unisa.ac.za |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref><ref name="Quen's U">{{cite web|outhor=User2 |url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy23.htn |title=Policy Series |publisher=Quensu.ca |date=7 d'outubre de 1997 |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Zde 1994, aprossimadamente 440 mil sul-africanos brancos eimigrórun permanentemente de l paíç.<ref name=StatsSAPopulation2010>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022010.pdf|title=Midyear population stimates: 2010|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 de júlio de 2010}}</ref> Anque de ls eilebados nibles d'eimigraçon, alguns eimigrantes ouropeus se anstalórun ne l paíç nesse período. Até 2005, stima-se que 212 mil cidadanos británicos stában residindo na África de l Sul. Até 2011, esse númaro puode tener crecido para 500 mil.<ref>{{cite web|title=Britones lebing in SA to enjoy royal wedding|url=http://wayback.archibe.org/web/20120121075711/http://www.eyewitnessnews.co.za/articleprog.aspx?id=64734 | publisher=Eyewitness News|date =28 d'abril de 2011}}</ref> Alguns [[Zimbábue|zimbabuanos]] brancos eimigrórun pa la África de l Sul. Alguns de ls nembros mais nostálgicos de la quemunidade son coincidos na cultura popular cumo "''Whenwes''", por causa de la frase ''when we were in Rhodesie''... ({{lang-t|''quando stábamos na Rodésia''...}}), qu'eilhes questuman dezir al relembrar sues bidas na antiga [[Rodésia]].<ref name="New Anternationalist">{{cite web|url=http://www.newint.org/issue155/briefly.htn|title=Rhodie oldies|year=1985|acessdate=29 d'outubre de 2007|work=[[New Anternationalist]]}}</ref>
La populaçon [[Andianos|andiana]] chegou a la África de l Sul cumo trabalhadores cuntratados para trabalhar nas plantaçones d'açúcar an [[KwaZulu-Natal|Natal]] ne l final de l seclo XIX i ampeço de l seclo XX.<ref name="khenr"/> Eilhes benirun de defrentes partes de l [[subcontinente andiano]], seguian religiones defrentes i falában lénguas çtintas.<ref name="khenr"/> Un grabe çtúrbio antre andianos i zulus eclodiu an 1949 na cidade de [[Durban]].<ref>{{cite web|url=http://www .ptheindianstar .com/andex.php?uan=5786 |title=Current Africa race riots like 1949 anti-Andian riots: menister |publisher=Theindianstar .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Eesiste tamien un grupo seneficatibo de sul-africanos [[chineses]] (cerca de 100 mil pessonas) i [[bietnamitas]] (cerca de 50 mil pessonas). An 2008, l Superior Tribunal de Pretória determinou que ls sul-africanos chineses que chegórun al paíç antes de 1994 debian ser reclassificados cumo ''mestiços''. Cumo resultado desta decison, cerca de 12 a 15 mil<ref>{{cite web|last=Conason |first=Joe |url=http://www.salon .com/tech/htww/2008/06/19/chinese_declared_black/ |title=Chinese declared black |publisher=Salon .com |date=19 de júnio de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> de ls cidadanos etnicamente chineses que chegórun antes de 1994 (l que repersenta de 3% a 5% de l total de la populaçon chinesa ne l paíç), será capaç de se beneficiar de políticas d'eigualdade racial de l gobierno.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article4168245.ece We agre that you are black, South African court tells Chinese], The Eiquipas</ref>
=== Porblemas sócio-eiquenómicos ===
{{Artigo percipal|Criminalidade na África de l Sul|Cunflitos xenófobos na África de l Sul an 2008}}
[[Fexeiro:Soweto township.jpg|thumb|squierda|[[Vairro de lata]] an [[Soweto]], [[Joanesburgo]].]]
Segundo ua pesquisa pa l período 1998-2000 eilaborada pula [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]]s i an purmeiro para [[assalto]]s i [[stupro]]s ''[[per capita]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1|title=NationMaster: South African Crime Statistics}}</ref> Las statísticas oufeciales mostran que 52 pessonas son assassinadas todos ls dies na África de l Sul.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article6818096.ece Persecuted white South African Brandon Huntley made anternational race refuge]. Eiquipas Online. Setember 3, 2009.</ref> L númaro relatado de stupros por anho ye de 55.000<ref>[http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1674391,00.html?xid=fed-cnn-topics Behind South Africa's Reggae Murder]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Eiquipa. Otober 22, 2007.</ref> i stima-se que 500 mil stupros son cometidos anualmente ne l paíç.<ref>"[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=84909 SOUTH AFRICA: One in four men rape]". [[IRIN]] Africa. June 18, 2009.</ref> L total de crimes ''per capita'' ye l 10º antre ls 60 países ne l cunjunto de dados.
L stupro ye un porblema quemun na África de l Sul, nua pesquisa de 2009 un an cada quatro homes sul-africanos admitiran tener stuprado alguien.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8107039.stn | work=BBC News | title=South African rape surbey shock | date=2009-06-18 | acessdate=2010-05-23}}</ref> Un an cada trés de las 4.000 mulhieres anquiridas pula Quemunidade de la Anformaçon, Capacitaçon i Trasparéncia dixe que tenie sido biolada ne l'anho passado.<ref name=bbc1>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/258446.stn |title=South Africa’s rape shock |publisher=BBC News |date=1999-01-19 |acessdate=2010-05-30}}</ref> La África de l Sul ten ua de las maiores ancidéncias de stupros de ninos i bebés ne l mundo.<ref name=eiquipa>{{cite web|last=Perry |first=Alex |url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1680715,00.html?xid=fed-yaho-full-world |title=Ouprah scandal rocks South Africa |publisher=Eiquipa .com |date=2007-11-05 |acessdate=2010-05-30}}</ref> Nun liebantamiento rializado antre 1.500 ninos scolares ne l ''[[township]]'' de [[Soweto]], un quarto de todos ls ninos antrebistados dezírun que "''jackrolling''", un termo para stupro an grupo, era algo dibertido.<ref name=bbc1/>
La classe média de l paíç busca sigurança an [[Cundomínio cerrado|cundomínios cerrados]]. Muitos [[eimigrante]]s de la África de l Sul tamien afirman que l crime fui un grande motibador para eilhes saíren de l paíç. L crime contra la quemunidade agrícola cuntina a ser un grande porblema.<ref>{{cite news|url=http://www .ptimesonline.co.uk/tol/life_and_style/article694534.ece|title=Farms of fear|publisher=The Eiquipas Online|date=2 April 2006 | location=London | acessdate=2010-05-23}}</ref> Outro porblema anfrentado pul paíç ye la fuorte [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade social i eiquenómica]]; las cidades sul-africanas [[Buffalo City]], [[Johannesburgo]] i [[Ekurhuleni Municipalidade Metropolitana|Ekurhuleni]] fúrun apuntadas cumo las mais zeiguales de l mundo, segundo relatório de la [[ONU]] dibulgado an 2010.<ref name="onu">[http://g1.globo .com/Noticias/Riu/0,,MUL1536525-5606,00-QUATRO+CAPITAIS+BRASILEIRAS+ESTAO+ENTRE+AS+MAIS+DESIGUAIS+DO+MUNDO+DIZ+ONU.html Quatro capitales brasileiras stan antre las mais zeiguales de l mundo, diç ONU] - ''[[G1]]'', 19 de márcio de 2010 (bejitado an 19-3-2010)</ref>
== Política ==
{{Artigo percipal|Política de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Uniegebou.jpg|thumb|''[[Union Buildings]]'' ye la residéncia oufecial i l gabinete de l [[persidente de la república]] de la África de l Sul, localizado na capital admenistratiba de l paíç, [[Pretória]].]]
La África de l Sul ten trés [[Capital|capitales]]: [[Cidade de l Cabo]], la maior de las trés, ye la capital legislatiba; [[Pretória]] ye la capital admenistratiba i [[Bloemfontein]] ye la capital judiciária. África de l Sul ten un [[parlamiento]] [[bicameral]]: l Cunseilho Nacional de Porbíncias ([[cámara alta]]), ten 90 nembros, anquanto la Assemblé Nacional ([[cámara baixa]]) ten 400 nembros.
Ls nembros de la Cámara de ls Deputados son eileitos nua base populacional por [[repersentaçon proporcional]]: metade de ls nembros son eileitos por listas nacionales i l'outra metade son eileitos an listas probinciales. dieç nembros son eileitos para repersentar cada porbíncia ne l Cunseilho Nacional de las Porbíncias, andependientemente de la populaçon de la porbíncia. Eileiçones para ambas las cámaras son rializadas la cada cinco anhos. L gobierno ye formado na casa mais baixa, i l líder de l partido maioritairo na Assemblé Nacional ye l [[Persidente de la África de l Sul|persidente]].
Zde la fin de l ''apartheid'' an 1994, la política sul-africana ten sido dominado pul [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que fui l partido dominante, cun 60-70% de ls botos. L percipal adbersairo de l gobierno de l ANC ye l partido de la [[Aliança Democrática (África de l Sul)|Aliança Democrática]], que recebiu 16,7% de ls botos na eileiçon de 2009 i 14,8% nas eileiçones de 2006.
[[Fexeiro:Houses of Parliament Entrance.jpg|thumb|squierda|[[Parlamiento de la África de l Sul]] na [[Cidade de l Cabo]], la capital legislatiba.]]
L partido antes dominante, l Nuobo Partido Nacional, qu'antroduziu l ''apartheid'' atrabeç de l sou predecessor, l Partido Nacional, outou por se fundir cul ANC, an 9 d'abril de 2005. Outros grandes partidos políticos repersentados ne l Parlamiento son l [[Cungresso de l Pobo]], que se separou de l ANC i ganhou 7,4% de ls botos an 2009 i l [[Partido de la Libardade Ankatha]], que repersenta percipalmente ls eileitores [[zulu]]s i que tubo 4,6% de ls botos nas eileiçones de 2009.
Zde 2004, l paíç tubo muitos miles de protestos populares, alguns biolentos, tornando-se, d'acuordo cun un académico, l ''"paíç mais rico an protesto ne l mundo"''.<ref>{{cite web|url=http://abahlali.org/node/1898|title=Article by Eimran Bucus in the Mercury newspaper}}</ref> Muitos destes protestos ténen sido ourganizados a partir de las crecentes [[bairro de lata]]s que circundan las cidades sul-africanas.
An 2008, la África de l Sul fui classeficada na 5ª antre 48 países de la África [[susaariana]] pul Índice Ibrahin de Gobernança Africana. La África de l Sul tubo buns resultados nas catadories de Stado de Dreito, Trasparéncia i Corrupçon i Participaçon i Dreitos Houmanos, mas fui perdiu puntos pul sou zampenho relatibamente pobre an Salude i Sigurança. L Índice Ibrahin ye ua medida global de gobernança africana, cun base nua série de bariables que refleten l sucesso cun que ls gobiernos antregan benes políticos eissenciales als sous cidadanos.<ref>[http://www.moibrahimfoundation.org Mo Ibrahin Foundation]. Retriebed 2010-01-11.</ref>
{{limpar}}
=== Lei ===
{{Mais anformaçones|Criminalidade na África de l Sul}}
[[Fexeiro:Jozi 2012 05 22 1504 (7411284758).jpg|thumb|Anterior de la Corte Custitucional de la África de l Sul, an Joanesburgo.]]
Las percipales fuontes de las leis sul-africanas son l dreito mercantil romano-houlandés i l dreito pessonal baseado ne l [[Common law|dreito quemun anglés]], cumo las amportaçones d'assentamientos houlandes i de l [[colonialismo británico]].<ref>{{cite web|url=http://0-www.llrx .com.annopac.up.ac.za:80/features/southafrica.htn|title=Researching South African Law|acessdate=2008-06-23|outhor=Pamela Snyman and Amanda Barratt|date=2002-10-02|publisher=[http://www.llrx.comLaw Library Resource Xchange]}}</ref> La purmeira lei ouropeia na África de l Sul fui trazida pula [[Cumpanha de las Índias Ourientales Houlandesas]] i ye chamada de dreito romano-nerlandés. Fui amportado antes de la [[Codificaçon jurídica|codificaçon de l dreito]] ouropeu ne l Código Napoleónico i ye cumparable an muitos aspetos, la lei scocesa. Este fui seguido, ne l seclo XIX pul dreito anglés, tanto quemun quanto legal. A partir de 1910 cula unificaçon, la África de l Sul tenie sou própio parlamiento, qu'aprobórun leis specíficas pa la África de l Sul. Durante ls anhos de l ''[[apartheid]]'', la cena política de l paíç fui dominado por figuras cumo [[Valthazar Johannes Borster|B. J. Borster]] i [[Pieter Willen Botha|P. W. Botha]], bien cumo nembros de l'ouposiçon, cumo Harry Schwarç, Joe Slobo i [[Heilen Suzman]].
L sistema judicial ye cumpuosto por tribunales de magistrados, que tratan de causos criminales i cibles menores menores, ls Tribunales Superiores, que son tribunales de cumpeténcia genérica para árias specíficas, l Supremo Tribunal de Recurso, que ye la mais alta corte custitucional an todas ls temas; i l Tribunal Custitucional, que cuida solo de las questones custitucionales.
D'acuordo cun ua pesquisa rializada pa l período de 1998-2000 i cumpilada pulas [[Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]] i an purmeiro an [[assalto]]s i [[stupro]]s ''per capita'' antre todos ls países pesquisados.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1 |title=South African Crime statistics |publisher=NationMaster |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Cerca de 50 assassinatos son cometidos todos ls dies ne l paíç.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/8668615.stn |title=How dangerous is South Africa? |publisher=BBC News |date=17 de maio de 2010}}</ref> Até márcio de 2009, houbo {{formatnun:18148}} assassinatos ne l paíç, anquanto l [[Reino Ounido]] registrou 662 ne l mesmo período.<ref>{{cite news|url=http://www .ptelegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/southafrica/8222469/South-African-serial-killer-cumbited-of-13-murders.html |title=South African serial killer cumbited of 13 murders |publisher= ''The Daily Telegraph'' |date=23 de dezembre de 2010}}</ref> L'andústria de la sigurança pribada na África de l Sul ye la maior de l mundo,<ref>{{cite web|title=South Africa has world’s largest pribate security andustry; neds regulation - Mthethwa|url=http://www.defenceweb.co.za/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=28306&Itemid=116|publisher=DefenceWeb|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref> cun cerca de nuobe mil ampresas cadastradas i 400 mil siguranças particulares atibos registrados, mais de l que la polícia i l'eisército sul-africanos juntos.<ref>{{cite web|title=Bigger than the army: South Africa's pribate security forces|url=http://eidition.cnn .com/2013/02/08/business/south-africa-pribate-security|publisher=CNN .com|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref>
=== Fuorças armadas ===
{{Artigo percipal|Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:USS Forrest Sherman (DDG-98) Chetah.jpg|thumb|squierda|Caça sul-africano [[Atlas Chetah]] rializa un treinamiento cul [[Cuntratorpedeiro|çtróier]] norte-amaricano [[USS Forrest Sherman]] na [[Cidade de l Cabo]], an 2007.]]
La [[Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul]] (SANDF) fui criada an 1994,<ref name="custitution-1993-224">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/documents/custitution/93cones.htn#SECTION224|title=Custitution of the Republic of South Africa At 200 of 1993 (Setion 224)|acessdate=2008-06-23|year=1993|publisher=South African Gobernment}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.issafrica.org/Pus/ASR/6No2/BanStade.html|title=Rationalisation in the SANDF: The Next Challenge|acessdate=2008-06-23|year=1997|outhor=Col L B ban Stade, Senior Staff Oufficer Rationalisation, SANDF|publisher=Anstitute fur Security Studies }}</ref> cumo ua fuorça boluntária cumpuosta pula antiga ''[[South African Defence Force]]'', las fuorças de ls grupos nacionalistas africanos (''[[Umkhonto we Sizwe]]'' i Eisército de Libertaçon de l Pobo Azanian), i las fuorças de defesa antigo [[Bantuston]].<ref name="custitution-1993-224"/> L SANDF ye subdebidido an quatro galhos, l [[Eisército de la África de l Sul|eisército]], la [[Fuorça Aérea de la África de l Sul|fuorça aérea]], la [[Marina de la África de l Sul|marina]] i l Serbício Médico Sul-Africano.<ref name="at-42-2002">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/gazette/ats/2002/a42-02.pdf|title=Defence At 42 of 2002|acessdate=2008-06-23|outhor=|date=2003-02-12|publisher=South African Gobernment|page=18}}</ref> Ne ls radadeiros anhos, la SANDF se tornou ua grande fuorça de paç ne l [[África|cuntinente africano]],<ref name="dod-sep2005">{{cite web|url=http://www.dod.mil.za/media/media2005/sep/medie_statements5sep2005.htn|title=Address by the Menister of Defence at la medie breakfast at Defence Heiadquarters, Negroria|acessdate=2008-06-23|outhor=Mosiuoa Lekota|date=2005-09-05|publisher=Department of Defence}}</ref> i stubo ambolbido an ouparaçones ne l [[Lesoto]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]],<ref name="dod-sep2005"/> ne l [[Burundi]],<ref name="dod-sep2005"/> antre outros. Ten tamien participado cumo parte de las fuorças de paç multinacional de la ONU.
La África de l Sul ye l único paíç africano que cunseguiu zambolber cun sucesso [[armas nucleares]]. I tornou-se l purmeiro paíç cun poder nuclear (seguido pula [[Ucránia]]), la çmontar i renunciar boluntariamente al sou porgrama ne l porcesso d'assinatura de l [[Tratado de Nun Proliferaçon de Armas Nucleares]] (TNP), an 1991.<ref name="fas-ocp27"/> L paíç zambolbiu un porgrama d'armas nucleares na década de 1970.<ref name="fas-ocp27">{{cite web|url=http://www.fas.org/nuke/guide/rsa/nuke/ocp27.htn|title=Out of (South) Africa: Negroria's Nuclear Weapones Sperience|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Lieutenant Colonel Roy I. Horton III (BS, Eiletrical Anginering; MS, Strategic Antelligence)|year=1999|month=Otober|publisher=USAF Anstitute fur National Security Studies}}</ref> D'acuordo cul ex-persidente sul-africano [[F. W. de Klerk]], la decison de custruir ua "dissuason nuclear" fui tomada "yá an 1974 nun cuntesto dua amenaça spansionista sobiética".<ref name="South Africa comes clean">[http://books.gogle .com/books?id=&printsec=fruntcober "South Africa comes clean"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Maio de 1993, pp. 3,4</ref> La África de l Sul puode tener rializado un teste nuclear subre l [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] an 1979,<ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchib/NSAEBB/NSAEBB190/01.pdf|format=PDF|title=South Atlantic Nuclear Eibent (National Security Council, Memorandun)|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Christine Dodson|date=22 d'outubre de 1979|publisher=George Washington University under Fredon of Anformation At Request}}</ref> anque Klerk afirmar que l paíç "nunca habie rializado un teste nuclear clandestino".<ref name="South Africa comes clean"/> Seis çpositibos nucleares fúrun cuncluídos antre 1980 i 1990, mas todos fúrun çtruídos antes de la África de l Sul assinar l TNP an 1991.<ref name="South Africa comes clean"/>
=== Relaçones anternacionales ===
{{aneixo|Missones diplomáticas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:BRICS leaders 2012.jpg|thumb|dreita|[[Dilma Rousseff]] ([[Brasil]]), [[Vladimir Putin]] ([[Rússia]]), [[Manmohan Singh]] ([[Índia]]), [[Hu Jintao]] ([[República Popular de la China|China]]) i [[Jacob Zuma]] (África de l Sul) durante ancuontro de ls líderes de l [[BRICS]] an 2012.]]
Anquanto era la [[Ounion Sul-Africana]], l paíç fui l nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU). L'anton purmeiro-menistro sul-africano, [[Jan Smuts]], screbiu l preámbulo de la [[Carta de las Naciones Ounidas]].<ref name = "gilderslebe">{{cite journal |url=http://www.columbia.edu/cu/alumni/Magazine/Summer2001/Gilderslebe.html |title=Birgenia Gilderslebe: Oupening the Gates (Libing Legacies) |outhor=Rosalind Rosenberg |month = Summer | year =2001 |work=Columbia Magazine }}</ref><ref name="Schlesinger">{{cite book |outhor=Schlesinger, Stephen I. |title=At of Creation: The Founding of the United Nationes: La Story of Superpowers, Secret Agents, Wartime Allies and Enemies, and Their Quest fur la Peaceful World |publisher=Westbiew, Perseus Books Group |location=Cambridge, Massachusetts |year=2004 |pages=236–7 |isbn=0-8133-3275-3 |oclc= }}</ref> L paíç ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] (UA), i ten la maior eiquenomie de todos ls nembros dessa ourganizaçon. La África de l Sul tamien ye un nembro fundador de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), de la UA. L paíç ten zampenhado un papel fundamental cumo mediador de cunflitos antre naciones africanas na radadeira década, cumo ne l [[Burundi]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], nas [[Quemores]] i ne l [[Zimbabué|Zimbabwe]]. Passado la fin de l regime de l ''[[apartheid]]'', la África de l Sul fui readmitida na [[Commonwealth|''Commonwealth'' británica]]. L paíç ye un nembro de l [[Grupo de ls 77]] i presidiu l'ourganizaçon an 2006. La África de l Sul tamien ye nembro de la [[Quemunidade pa l Zambolbimiento de la África Austral]] (SADC), de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de l [[Tratado de la Antártida]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]] i de l [[G8+5]].
L persidente sul-africano [[Jacob Zuma]] i l'ex-persidente chinés, [[Hu Jintao]], atualizórun ls laços bilaterales antre ls dous países an 24 d'agosto de 2010, quando fui assinado l Acuordo de Pequin, qu'antecipou l'eilebaçon de la "parcerie stratégica" de la África de l Sul cula China para ua "parcerie estratégica global" an temas eiquenómicos i políticos, cumo l reforço de l'antercámbio antre ls respetibas partes gobernantes i legisladores.<ref>[http://capetown.china-cunsulate.org/ang/gdxw/t726883.htn China, South Africa upgrade relationes to "cumprehensibe strategic partnership"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Xinhua News Agency, 24 d'agosto de 2010</ref><ref>''"New era las South Africa joines BRICS"'', [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-080411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 11 d'abril de 2011</ref> An abril de 2011, la África de l Sul antrou ouficialmente pa l grupo de países [[BRICS]] ([[Brasil]]-[[Rússia]]-[[Índia]]-[[China]]), eidantificado pul persidente Zuma cumo ls maiores parceiros comerciales de l paíç i tamien cumo ls maiores parceiros comerciales de la África cumo un to. Zuma afirmou que ls países nembros de l BRICS tamien eirien trabalhar de forma cordenada atrabeç de la ONU, de l Grupo de ls Binte (G20) i de l [[Fórun de Diálogo Índia-Brasil-África de l Sul]] (IBAS).<ref>''"SA brings 'unique attributes' to BRICS"'' [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-140411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 14 d'abril de 2011</ref>
== Subdebisones ==
{{Artigo percipal|[[Porbíncias de la África de l Sul]]}}
La África de l Sul ancontra-se debedida an nuobe porbíncias zde [[1994]]. La tabela seguinte andica, para cada ua de las nuobe porbíncias, l sou código oufecial [[ISO 3166-2]]:ZA, l nome an [[Léngua pertuesa|pertués]], [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africáner|africáner]], i la capital.
{| {{prettytable}}
! Código<br />ISO !! Pertués !! ''Anglés'' !! ''Africáner'' !! Capital
|-
| ZA-WC || [[Cabo Oucidental]] || ''Western Cape'' || ''Wes-Kaap'' || [[Cidade de l Cabo]]
|-
| ZA-EC || [[Cabo Ouriental]] || ''Eastern Cape'' || ''Oos-Kaap'' || [[Bisho]]
|-
| ZA-NC || [[Cabo Setentrional]] || ''Northern Cape'' || ''Nord-Kaap'' || [[Kimberley (Cabo Setentrional)|Kimberley]]
|-
| ZA-FS || [[Stado Libre]] || ''Fre State'' || ''Brystaat'' || [[Bloemfontein]]
|-
| ZA-GT || [[Gauteng]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Joanesburgo]]
|-
| ZA-NL || [[Kwazulu-Natal]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Pietermaritzburg]]
|-
| ZA-LP || [[Porbíncia de l Limpopo|Limpopo]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Polokwane]]
|-
| ZA-MP || [[Mpumalanga]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Nelspruit]]
|-
| ZA-NW || [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]] || ''North-West'' || ''Nord-Wes'' || [[Mafikeng]]
|}
Las porbíncias ancontran-se debedidas an [[Munecípios metros de la África de l Sul|munecípios metros]] i [[Çtritos municipales de la África de l Sul|çtritos municipales]]; estes radadeiros ancontran-se subdebididos an [[Munecípios locales de la África de l Sul|munecípios locales]] i [[zonas de geston çtrital]]. La delimitaçon de ls munecípios ancontra-se anscrita na [[Custituiçon]], antoce cada altaraçon amplica ua [[emenda custitucional|emenda]]; la radadeira acunteciu an abril de [[2006]].
{{limpar}}
== Eiquenomie ==
{{Artigo percipal|Eiquenomie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Johannesburg Stock Schange.jpg|thumb|squierda|upright|La [[Bolsa de Balores de Joanesburgo]] ye la maior [[bolsa de balores]] de l [[África|cuntinente africano]].]]
Pula classeficaçon de la [[ONU]] la África de l Sul ye un paíç de renda média, cun ua ouferta abundante de recursos, cun bien zambolbidos setores financeiro, jurídico, de quemunicaçones, einergie i trasportes, ua [[bolsa de balores]] que stá antre las binte melhores de l mundo, i ua moderna anfra-strutura d'apoio a ua çtribuiçon eficiente de las mercadorias a grandes centros ourbanos an to la region. La África de l Sul acupa 32ª posiçon ne l mundo an tenermos de [[PIB]] ([[PPC]]), d'acuordo cun dados de 2009. La sue antegraçon na eiquenomie ye mui fuorte i custitui ua base eissencial pa l sou zambolbimiento.<ref>Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Centro de Studos Africanos & Gerpress, 2011, ISBN 978-989-96094-6-4</ref>
L zambolbimiento abançado de l paíç stá inda assi cuncentrado an torno de quatro árias: [[Cidade de l Cabo]], [[Port Eilizabeth]], [[Durban]] i [[Pretória]]/[[Johannesburg]]. Fura destes quatro centros eiquenómicos, l zambolbimiento ye lemitado i la [[pobreza]] inda ye prebalente, anque de ls sfuorços de l gobierno. Por cunseguinte, la grande maiorie de sul-africanos son pobres. Inda assi, ls percipales zonas marginales ténen spurmentado un crecimiento rápido ne ls radadeiros tiempos. Essas árias ancluen [[Mossel Bay]] para Plettenberg Bay; ária de [[Rustenburg]], ária de [[Nelspruit]], [[Bloemfontein]], Cape West Coast i l Litoral Norte de [[KwaZulu-Natal]]. L [[zamprego]] ye stremamente eilebado i la [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade de renda]] ye aprossimadamente eigual a la de l [[Brasil]] - residindo ua de las rezones mais salientes ne l fato de buona parte de las ampresas amportantes séren capital-antensibas, nun trabalho antensibas. Durante l período de 1995-2003, l númaro d'ampregos formales diminuiu i l [[Eiquenomie anformal|amprego anformal]] oumentou, l zamprego global se agrabou.<ref name="sach3">{{cite web|url=http://eimf.org/sternal/pus/nft/2006/soafrica/ang/pasoafr/sach3.pdf|title=Post-Apartheid South Africa: the First Ten Years - Unemployment and the Labor Market|publisher=IMF}}</ref>
L rendimiento médio domiceliar sul-africano diminuiu cunsidrabelmente antre 1995 i 2000. Quanto a la zeigualdade racial, l ''Statistics South Africa'' anformou que, an 1995, l'agregado fameliar médio branco ganhou quatro bezes mais de l qu'ua família média negra. An 2000, la família média branca ganhou seis bezes mais de l que l'agregado fameliar médio negro.<ref>[http://0-www.sarpn.org.za.annopac.up.ac.za:80/documents/d0000164/page1.php SARPN - South Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at www.sarpn.org.za</ref> Las políticas de [[açon afirmatiba]] pa l'eigualdade racial ténen stimulado un oumiento na riqueza eiquenómica de ls [[negros]] i l nacimiento dua eimergente classe média negra.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=261345&area=/breaking_news/breaking_news__business/|title=Black middle class bosts car sales in South Africa: Carta eiletrónica & Guardian Online}}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/22/southafrica.features Race against eiquipa]. The Ouserber. January 22, 2006.</ref> Outros porblemas son la [[criminalidade]], la [[corrupçon]] i la [[eipidemia]] de [[HIB]]/[[SIDA]]. La África de l Sul sofre cun carga relatibamente pesada regulaçon global, cumparada als [[países zambolbidos]]. La propiadade i l'anterferéncia statal ampone barreiras a l'antrada an muitas árias.<ref name="assessment2008">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/11/0,3343,en_2649_33733_40977483_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008|publisher=OECD}}</ref> Regulamentaçones trabalhistas restritibas ténen cuntribuído pa l mal-star de l zampregado.<ref name="sach3"/>
[[Fexeiro:Johannesburg CBD.jpg|thumb|dreita|[[Joanesburgo]], la [[cidade]] mais rica de l paíç, porduç 33% de l [[perduto anterno bruto]] (PIB) de la África de l Sul i 10% de l PIB de l [[África|cuntinente africano]].]]
L gobierno de 1994 heirdou ua eiquenomie minada por longos anhos de cunflito anterno i por sançones sternas. L gobierno abstebe-se de recorrer al populismo eiquenómico. La [[anflaçon]] fui derrubada, las finanças públicas stában stabelizados i alguns capitales strangeiros fúrun atraídos.<ref name="assessment2008-2">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/63/0,3343,en_2649_34577_40981951_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008: Achiebing Acelerated and Shared Growth fur South Africa|publisher=OECD}}</ref> Inda assi, l crecimiento fui inda baixo.<ref name="assessment2008-2"/> Ne l'ampeço de 2000, l'anton Persidente [[Thabo Mbeki]] prometiu promober l crecimiento eiquenómico i l'ambestimiento strangeiro atrabeç de l relaxamiento de leis trabalhistas restritibas, acelerando l ritmo de [[pribatizaçon]] i l corte de gastos gobernamentales znecessairos. Sues políticas anfrentan fuorte ouposiçon de ls [[sindicato]]s. De 2004 an delantre l crecimiento eiquenómico oumentou seneficatibamente, assi cumo la formaçon d'amprego i oumiento de capital.<ref name="assessment2008-2"/>
África de l Sul ye l maior perdutor i cunsumidor d'einergie ne l [[cuntinente africano]]. La África de l Sul ye un çtino turístico popular, i ua cantidade sustancial de receita ben de l [[turismo]].<ref>{{cite web|url=http://www.ambestec .com/NR/rdonlyres/13AEE8DD-1266-420D-B7BE-DCF92C12967F/4035/TourismUpdateOtober2005.pdf|title=SA Eiquenomic Research - Tourisn Update|acessdate=2008-06-23|year=2005|month=Otober|publisher=[http://www.ambestec .com/ Ambestec]|format=PDF}}</ref> Antre las percipales atraçones son la cultura bariada i pitoresca, la reserbas de caça i ls [[binos]] locales.
La [[Rand|Rand Sul-Africano]] (ZAR), ye la moeda eimergente mais atibamente negociada ne l mundo. El se juntou a un clube d'elite de las moedas, l ''Cuntinous linked settlement'' (CLS), adonde trasaçones de [[cámbio]] son liquidadas eimediatamente, diminuindo ls riscos de trasaçones atrabeç de [[fusos horairos]]. L rand era la moeda cun melhor zampenho contra l [[dólar de ls Stados Ounidos]] (USD) antre 2002 i 2005, segundo la ''[[Blomberg]] Moeda Scorecard''.
[[Fexeiro:Graaff Fruit-Ceres packing.jpg|thumb|dreita|Ampregados ampacotando [[pera]]s para sportaçon nua fábrica ne l Bal de Ceres, ne l [[Cabo Oucidental]].]]
La bolatelidade de l rand ten afetado l'atebidade eiquenómica, la queda acentuada an 2001 i l'atingimiento dun mínimo stórico de 13,85 rands al dólar, probocou miedos d'anflaçon i fizo cun que l Banco Central a oumentar las [[taxas de juros]]. L rand zde anton ten se recuperado, negociado a 7,77 ZAR al dólar an de febreiro de 2010. Inda assi, cumo ls sportadores stan sob presson cunsidrable a partir dua fuorte moeda nacional, muitos peden l'anterbençon de l gobierno para ajudar a amerosar l rand.
[[Refugiados]] de países pobres bezinos ancluen muitos eimigrantes probenientes de la [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Moçambique]], [[Zimbabué|Zimbabwe]], [[Malaui|Malawi]] i outros, que repersentan ua grande parcela de l [[Eiquenomie anformal|setor anformal]]. Cun eilebados nibles de [[zamprego]] antre ls pobres sul-africanos, la [[Xenofobie|xenofobia]] ye prebalente i muitas pessonas nacidas na África de l Sul se senten ressentidos culs eimigrantes que son bistos cumo pessonas que priban la populaçon natiba de postos de trabalho, un sentimiento que ten tenido credibelidade pul fato de que muitos ampregadores Sul Africano ténen ampregado ls migrantes d'outros países para salairos mais baixos de l que ls cidadanos sul-africanos, specialmente na [[custruçon cebil]], [[turismo]], [[agricultura]] i [[andústria]]s de serbícios domésticos. Ls [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]] son tamien fuortemente ambolbidos ne l comércio anformal.<ref>{{cite web|url=http://0-www.iss.co.za.annopac.up.ac.za:80/pus/ASR/5No4/StrategigPerspetibes.html|title=African Security Rebiew Bol 5 Ne l 4, 1996: Strategic Perspetibes on Eillegal Eimmigration anto South Africa}}</ref> Inda assi, muitos eimigrantes na África de l Sul cuntinan a bibir an cundiçones precárias i la política d'eimigraçon de l sul-africana tornou-se cada beç mais restritibas zde 1994.<ref>{{cite web|url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy20.htn|title=Quenes College: The Brain Gain: Skilled Migrants and Eimmigration Policy in Post-Apartheid South Africa}}</ref>
Ls percipales parceiros comerciales anternacionales de la África de l Sul, para alhá d'outros países africanos, ancluen la [[Almanha]], ls [[Stados Ounidos]], la [[República Popular de la China|China]], l [[Japon]], l [[Reino Ounido]] i la [[Spanha]].<ref name=fatbook>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html|title=South Africa|work=The World Fatbook|publisher=CIA}}</ref> Las percipales sportaçones de l paíç ancluen l [[milho]], [[diamante]]s, [[Lhista de fruitas|fruitas]], [[ouro]], [[açúcar]], [[metales]], [[Mineral|minerales]], i [[lana]]. [[Máquina]]s i [[eiquipamiento]]s de [[trasporte]] custituen mais dun terço de l balor de las [[amportaçones]] de l paíç. Outras amportaçones ancluen perdutos [[químicos]], perdutos [[manufatura]]de ls i [[petrólio]].
Recentemente la África de l Sul fui ancluída ne l grupo de países eimergentes cun eiquenomies promissoras, ls [[BRICS]].<ref>http://oglobo.globo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} .com/eiquenomie/mirian/posts/2011/04/14/africa-de l-sul-reforca-bric-que-bira-brics-374799.asp</ref>
[[Fexeiro:FranschhoekWC-pass.jpg|thumb|800px|centro|[[Binhedo]] an [[Franschhoek]], ne l [[Cabo Oucidental]].]]
== Anfraestrutura ==
=== Ciéncia i tecnologie ===
[[Fexeiro:Mark Shuttleworth NASA.jpg|thumb|squierda|[[Mark Shuttleworth]] ne l spácio.]]
Bários zambolbimientos científicos i tecnológicos amportantes ouriginórun-se na África de l Sul. L purmeiro trasplante de coraçon houmano fui rializado pul cerjano cardíaco [[Christiaan Barnard]] ne l Spital Grote Schuur an dezembre de 1967; [[Max Theiler]] zambolbiu ua [[bacina]] contra la [[febre amarielha]]; [[Allan McLeod Cormack]] pioneira de la [[tomografie cumputadorizada]] por [[centeilhas-x]] i [[Aaron Klug]] que zambolbiu técnicas cristalográficas de microscopia eiletrónica. Cun sceçon de Barnard, todos ls abanços citados fúrun reconhecidos cun [[Prémio Nobel|Prémios Nobel]]. [[Sydney Brenner]] ganhou mais recentemente, an 2002, por sou trabalho pioneiro an biologie molecular.<ref>{{citar web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2002/brenner-outobio.html |títalo=Sydney Brenner |eiditor=[[Prémio Nobel]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
[[Mark Shuttleworth]] fondou ua de las purmeiras ampresas de sigurança na anterneta, la Thawte, que fui mais tarde cumprada pula líder mundial [[BeriSign]]. Anque de ls sfuorços de l gobierno para ancentibar l [[amprendedorismo]] an [[biotecnologie]], outros campos de [[alta tecnologie]] i [[Tecnologie de l'anformaçon|TI]], nun hai outras ampresas inobadoras notables fundadas na África de l Sul. Ye un oubjetibo spresso de l gobierno la trasiçon de l'eiquenomie sul-africana para torná-la mais dependente de l'alta tecnologie, cun base na custataçon de que la África de l Sul nun puode cumpetir culas eiquenomies de l [[Stremo Ouriente]] na manufatura, nin puode usufruir de sue riqueza mineral perpetuamente.
La África de l Sul cultibou ua quemunidade astronómica an spanson. L paíç abriga l [[Grande Telescópio Sul-Africano]], l maior telescópio ótico ne l [[heimisfério sul]]. La África de l Sul stá custruindo atualmente la Telescópio de Array Karo cumo parte de l porjeto de 1,5 bilhon d'ouros [[Square Kilometre Array]].<ref>{{cite web|url=http://www.skatelescope.org/news/2nd-april-news/|title=SKA announces Founding Board and selets Jodrell Bank Ouserbatory to host Porjet Ouffice|publisher=SKA 2011|date=2 d'abril de 2011|acessdate=14 d'abril de 2011}}</ref> An 25 de maio de 2012, fui anunciado que las sedes de l Telescópio Square Kilometer Array seran debedidas antre locales na África de l Sul i na [[Oustrália]]/[[Nuoba Zelándia]].<ref name=outogenerated1>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/science-ambironment-18194984 | title=Africa and Australasia to share Square Kilometre Array | publisher=BBC | date=25 de maio de 2012}}</ref>
=== Eiducaçon ===
{{artigo percipal|Eiducaçon na África de l Sul}}
{{aneixo|Lista d'ounibersidades na África de l Sul}}
La [[Eiducaçon]] na África de l Sul ye la segunda melhor de l [[cuntinente africano]], perdendo solo para [[Cabo Berde]]. Na época de l ''[[apartheid]]'', ls studantes de todos ls grupos étnicos de la África de l Sul iban cun frequéncia la scuolas própias para cada etnie. Fura esso, ls menores caucasianos de 18 anhos que falában [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africánder|africánder]], anque séren oubrigados a studar las dues lénguas, iban cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino adequadas la cada etnia. Cunsidrando cada menor de 18 anhos, l gobierno pagaba mui mais caro cula [[eiducaçon]] de ls caucasianos de l que la de ls nun caucasianos.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155">''ENCICLOPÉDIA Delta Ounibersal''. Riu de Janeiro: Delta, c1982. bol. 1, p. 142-155.</ref>
[[Fexeiro:UCT Upper Campus landscape biew.jpg|thumb|[[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]].]]
Antre ls siete i ls 16 anhos, l'ansino era oubrigatório pa ls menores [[caucasianos]] de 18 anhos. Cerca de 90% deilhes iban diariamente la [[Scuola pública|scuolas de la rede pública d'ansino]]. L resto iba para [[Scuola particular|scuolas de la rede particular]] cuntroladas pul Stado. Mais de 55% treminában l [[ansino médio]].<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Ls menores [[mestiços]] ó [[asiáticos]] de 18 anhos éran oubrigados la se dirigiren a la scuola, antre ls siete als 14 anhos, zde qu'habitassen árias que çpusessen desta facelidade. An dibersas dessas regiones nun eisistian scuolas i [[Sala d'aula|salas d'aula]] pa ls mestiços i ls asiáticos. Aprossimadamente 99% desses menores de 18 anhos iba para [[eiducandairo]]s relegiosos cuntrolados pul Stado. Mais de 10% de ls menores mestiços de 18 anhos i 25% de ls [[andianos]] alcançában l'ansino médio. Até 1981 la legislaçon nun oubrigaba que ls menores africanos de 18 anhos fússen cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino. Zde anton, ls cunselhos locales podien requerer que l gobierno nacional solicitasse l cumparecimiento de ls menores de sue ária, de 6 a 15 anhos, para [[Scuola|anstituiçones d'ansino]], 20% de ls menores africanos iban l'anstituiçones d'ansino.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Las percipales [[ounibersidade]]s de la África de l Sul son: la [[Ounibersidade de l Cabo Oucidental]] ([[Cidade de l Cabo]]), la [[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]] (Cidade de l Cabo), la [[Ounibersidade de l Stado Libre]] ([[Bloemfontein]]), la [[Ounibersidade de Fort Hare]] ([[Alice (África de l Sul)|Alice]]), la [[Ounibersidade de l KwaZulu-Natal]] ([[Durban]], [[Pietermaritzburg]], [[Pinetown]], [[Westbille (África de l Sul)|Westbille]]), la [[Ounibersidade de l Limpopo]] ([[Polokwane]], [[Ga-Rankuwa]]), la [[Ounibersidade de l Noroiste]] ([[Mafikeng]], [[Mankwe]], [[Potchefstron]], [[Banderbijlpark]]), la [[Ounibersidade de Pretória]] ([[Pretória]]), la [[Ounibersidade Rhodes]] ([[Grahamstown]]), la [[Ounibersidade de Stellenbosch]] ([[Stellenbosch]]) i la [[Ounibersidade de l Witwatersrand]] ([[Joanesburgo]]).
=== Salude ===
{{Artigo percipal|[[Salude na África de l Sul]]}}
[[Fexeiro:Life spetancy in some Southern African countries 1958 to 2003.png|thumb|squierda|L'ampato de la [[SIDA]] ten causado ua queda na [[spetatiba de bida]] de l paíç.]]
La spanson de la [[Síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida|SIDA]] (síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida, [[SIDA]] ne l Brasil) ye un porblema alarmante ne l paíç, chegando a atingir 31% de las mulhieres prenhas an 2005 i ua taxa d'anfeçon ne ls adultos stimada an 20%.<ref>{{cite web |url=http://www.abert.org/aidssouthafrica.htn |title=HIB & Aids in South Africa |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> La ligaçon antre HIB, un bírus trasmitido percipalmente por cuntato sexual, i SIDA fui negado hai mui tiempo pul persidente [[Thabo Mbeki]] i pul menistro de la salude [[Manto Tshabalala-Msimang]], qu'ansiste que las muitas muortes ne l paíç son causadas por mala nutriçon, i muita pobreza, i nun pul HIB.<ref>{{cite web |url=http://www.afrol .com/articles/21094 |title="Sack SA Heialth Menister" – world's SIDA sperts |publisher=afrol News |acessdate=2006-10-08}}</ref> An 2007, an repuosta la pressones anternacionales, l gobierno fizo sfuorços para cumbater la SIDA.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za">{{cite web|url=http://0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za:80/otherdocs/2007/aidsplan2007/situation_analysis.pdf|title=anfo.gob.za|format=PDF}}</ref> An setembre de 2008 Thabo Moeki fui spulso pul [[Cungresso Nacional Africano]] i [[Kgalema Motlanthe]] fui apuntado pa l ínterin. Ua de las purmeiras açones de Motlanthe fui sustituir Tshabalala-Msimang pul atual menistro de la salude, [[Barbara Hogan]].
La SIDA afeta percipalmente aqueilhes que son sexualmente atibos i ye mui mais persente na populaçon negra. La maiorie de las muortes son de pessonas eiquenomicamente atibas, resultando an muitas famílias perdendo sue percipal fuonte de renda. Esso ten resultado an muitos ''Uorfones pula SIDA'' qu'an muitos causos dependen de l stado para suporte financeiro i médico.<ref name="abertaids">{{cite web |url=http://www.abert.org/aidsorphans.htn |title=SIDA orphanes |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> Ye stimado qu'hai 1,2 milhones de Uorfones na África de l Sul.<ref name="abertaids"/> Muitas pessonas mais bielhas tamien perden l'apoio de ls nembros mais moços de la família. Cerca de 5 milhones de pessonas stan anfetadas pula malina.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za"/>
La África de l Sul, mesmo cun muitos porblemas ambolbendo la salude pública, abriga l maior spital de l mundo, l [[Spital Chris Hani Baragwanath]], cun 173 heitares de ária, {{fmtn|3200}} camas i {{fmtn|6760}} funcionairos. Esse spital queda na ária de [[Soweto]], [[Joanesburgo]].
=== Einergie i trasportes ===
[[Fexeiro:Gautrain..., L R Tambo Antl Airport South Africa.jpg|thumb|dreita|[[Gautrain]], ua linha de camboio que liga [[Joanesburgo]] a la [[Pretória]] i al [[Aeroporto Anternacional Ouliber Tambo]].]]
Passado tentatibas frustradas por parte de l gobierno de stimular la custruçon pula eniciatiba pribada de la capacidade de geraçon d'einergie de l paíç, l'ampresa statal fornecedora d'einergie Skon ampeçou a tener deficiéncia de capacidade na geraçon d'einergie eilétrica i anfraestrutura de çtribuiçon an 2007. Essa falta lebou a l'ancapacidade d'atender a las demandas de l'andústria i de ls cunsumidores an to l paíç, resultando an [[Blecaute|apagones]]. Einicialmente la falta de capacidade fui probocada por ua falha na [[Central Nuclear Koeberg]], mas ua falta generalizada de capacidade de porduzir einergie debido al oumiento de la demanda tornou-se eibidente zde anton. La fornecedora ten sido amplamente criticada por nun planeijar adequadamente i custruir la capacidade de geraçon eilétrica de forma suficiente,<ref>[http://www.nytimes .com/2008/01/31/world/africa/31safrica.html "Power Failures Outrage South Africa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} article by [[Barry Bearak]] and [[Celia W. Dugger]] in [[The New York Eiquipas]] 31 de janeiro de 2008</ref> ambora l gobierno tenga admitido que ye culpado por se recusar a aprobar l financiamiento para ambestimiento an anfraestrutura.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7199814.stn|title=S Africa cuts power to neighbours|publisher=BBC News |date=21 de janeiro de 2008|acessdate=20 d'abril de 2008}}</ref>
[[Fexeiro:South Africa-Mpumalanga-Middelburg-Arnot Power Station (cropped).jpg|thumb|squierda|[[Central núclear termoelétrica]] an Middelburg, [[Mpumalanga]].]]
La crise fui resolbida depuis d'alguns meses, mas la borda antre la demanda nacional i la capacidade çponible inda ye baixa (specialmente an horairos de pico), i staçones d'einergie stan sob presson, de modo qu'ua outra fase d'apagones ye probable se algua parte de l sistema de fornecimiento fur anterrompida por qualquiera motibo.<ref>{{cite news|url=http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibeurl=http://web.archibe.org/web/20080619083035/http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibedate=19 June 2008|title=Skon reopens 3 power stationes|publisher=[[News24]]|date=14 de febreiro de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
L gobierno i la Skon stan planeijando nuobas centrales núclear, por un custo pa l cunsumidor sul-africano. La cuncessionária d'einergie planeija tener 20 mil [[megawatt]]s de [[einergie nuclear]] an sue matriç até 2025.<ref>{{cite news|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?Nab=nes&ArticleID=1518-24_2395323|title=Skon mulls new power stationes|publisher=[[Fin24]]|date=18 de setembre de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
Ne l setor de ls trasportes, l paíç cunta cun ua rede de {{formatnun:20192}} Km de caminos de fierro i {{formatnun:362099}} Km de rodobias, de ls quales {{formatnun:73506}} Km stan pabimentados i 239 Km son classeficados cumo [[outoestrada]]s. L paíç cunta cun 567 aeroportos (a 11ª maior rede aerobiária de l mundo an 2012) i sous maiores [[Porto (trasporte)|portos marítimos]] stan localizados nas cidades de [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Port Eilizabeth]], [[Richards Bay]], [[Baía de Saldanha]].<ref name="CIA Trasportes">{{citar web |url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html |títalo=South Africa |eiditor=[[CIA]] |obra=[[CIA World Fatbook]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
{{limpar}}
== Cultura ==
{{Artigo percipal|Cultura de la África de l Sul}}
Nun eisiste ua única [[cultura]] sul-africana, debido a la dibersidade étnica de l paíç, i cada grupo racial ten la sue própia eidantidade cultural. Esto puode ser apreciado nas defrenças na [[alimentaçon]], na [[música]] i na [[beilça]] antre ls bários grupos. Hai, inda assi, alguns traços unificadores.
=== Guapas artes ===
[[Fexeiro:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG|thumb|Un [[eilande]] retratado nua [[pintura rupestre]] ancontrada an [[Drakensberg]].]]
L'arte sul-africana anclui ls mais antigos oubjetos d'artísticos de l mundo, que fúrun çcubiertos nua caberna de l paíç i fúrun datados an 75 mil anhos d'eidade. Las tribos çpersas de pobos [[khoisan]] que se çlocórun pa la África de l Sul an torno de 10.000 a.C. tenien sue própia spresson artística, bista hoije nua anfenidade de [[pinturas rupestres]]. Eilhes fúrun sustituídos puls pobos [[bantu]]/[[nguni]] cun sues própias formas d'arte. Nuobas formas artísticas eiboluíran nas bilas i cidades: l'arte dinámica, qu'usa de tiras de plástico a aros de bicicleta. L'arte popular houlandesa cun anfluéncias de ls [[africánder]]s ''trekboers'' i ls artistas brancos ourbanos seguiran mudando las tradiçones ouropeias a partir de 1850 i tamien cuntribuíran para essa mistura eclética, que cuntina a eiboluir inda hoije.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |title=World's Oldest Jewellery Found in Cabe |publisher=Buzzle .com |acessdate=16 d'abril de 2011}}</ref>
=== Literatura ===
[[Fexeiro:Nadine Gordimer 01.JPG|thumb|squierda|upright|[[Nadine Gordimer]], scritora sul-africana ganhadora de l [[Prémio Nobel de Literatura]] de 1991.]]
La literatura sul-africana surge a partir dua stória social i política única. Un de ls purmeiros romances bien coincidos scritos por un outor negro an ua léngua africano fui ''Mhudi'', de Tierramon Tshekisho Plaatje, scrito an 1930.<ref>[http://web.africa.ufl.edu/asq/b2/b2i1a8.htn Sol Plaatje<!-- bot-generated title -->]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at web.africa.ufl.edu</ref> Durante ls anhos 1950, la rebista ''Drun'' tornou-se un bibeiro de sátiras políticas, fiçon i ansaios, dando boç a la cultura negra ourbana.<ref name="swod">{{cite news|url=http://login.bnuemedie .com/hr/login/login_suscribe.jsp?id=qbdZ7L8TMtzmQHzJBuT%2F8TcBaaTL76%2B0%2FjJ0KihrMyoYRyRXbbyQE8m0DDTx7NBQbzdAaqzpef%0A83Z2mOn%2FrgXtoE3FGBhhIsQCcRr9XP04dzb0bbEcMB7uE7d9ClsT%2FbCj9r%2BurRTqnKBdGaYyIcBB%0Acb1XiiEfXxHfnbF9L1Ea6XuF20BK8wmtjjpnWUC9nmoKJSFQyY5AdnYOBHdzWq9nf%0AwbcPBiTJu725hgc18RCoQ3x2C9oa%2Fq179cB8ufiqS8xeH8fWfA%3D%3D|title=Drun Rebiew|last=Wod|first=Sura|date=2005-11-04|work=[[The Hollywod Reporter]]|publisher=Nielsen Business Medie, Anc. |acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
Antre ls outores sul-africanos [[brancos]] mais notables stan [[Alan Paton]], que publicou l romance ''Cry, the Belobed Country'' an 1948. [[Nadine Gordimer]] se tornou la purmeira sul-africana a ser agraciada cul [[Prémio Nobel de Literatura]] an 1991. Sou romance mais famoso, ''[[July's People]]'', fui lançado an 1981. [[J. M. Coetze]] ganhou l Prémio Nobel de Literatura an 2003. Na época de l'atribuiçon de l prémio, la [[Academie Sueca]] afirmou que Coetze "an einúmaros çfarces retrata l'ambolbimiento surprendente de l stranho".<ref name="Swedish Academy">{{cite news|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/press.html|title=The Nobel Prize in Literature: John Maxwell Coetze|date=2 d'outubre de 2003|publisher=Swedish Academy|acessdate=2 d'agosto de 2009}}</ref>
Las peças de [[Athol Fugard]] regularmente streórun ne ls cinemas ''[[fringe]]'' de la África de l Sul, [[Londres]] (The Royal Court Theatre) i [[Nuoba Iorque|Nuoba York]]. L'obra ''The Story of an African Farn'' (1883), de [[Oulibe Schreiner]], fui ua rebelaçon na literatura bitoriana: ye anunciado por muitos cumo l'antroduçon de [[femenismo]] na forma de romance.
=== Culinária ===
[[Fexeiro:CuesineSouthAfrica.jpg|thumb|Cozina tradecional sul-africana.]]
La cultura sul-africana ye dibersa; alimientos de muitas culturas son apreciados por todos i specialmente comercializados pa ls turistas que zeian probar la grande bariadade de la culinária de l paíç. La culinária sul-africana ye fuortemente baseada na [[chicha]] grelhada anquanto un eibento social tipicamente sul-africano coincido cumo un ''[[braai]]'' (ó churrasco). L paíç tamien se tornou un grande perdutor de [[bino]]s, sendo qu'alguns de ls sous melhores [[binhedo]]s ancontran-se an bales an torno de [[Stellenbosch]], [[Franschhoek]], Paarl i Barrydale, ne l [[Cabo Oucidental]].<ref>{{cite web|url=http://www .pthewinedotor .com/regionalguides/southafrica.shtml |title=South African Wine Guide: Stellenbosch, Custantie, Walker Bay and more |publisher=Thewinedotor .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
=== Música ===
Eesiste ua grande dibersidade na [[música de la África de l Sul]]. Muitos musiqueiros negros que cantában an africáner ó anglés durante l [[apartheid]] passórun a cantar an lénguas africanas tradecionales, i zambolbírun un stilo único chamado [[kwaito]]. Dina de nota ye [[Brenda Fassie]], qu'alcançou fama grácias a la sue cançon "Wekend Special", cantada an anglés. Musiqueiros tradecionales famosos son ls [[Ladysmith Black Mambazo]], i l [[Quarteto de Cuordas de l Soweto]] eisecuta música clássica cun sabor africano. Ls cantores sul-africanos brancos i mestiços tenden a eibitar temas musicales tradecionales africanos, preferindo stilos mais ouropeus. Eesiste un bun mercado para música [[Léngua africáner|africáner]], que cobre todos ls géneros de la música oucidental.
=== Sportes ===
[[Fexeiro:Socer-City-Stadiun-at-capacity.jpg|thumb|squierda|Jogo de futebol antre la África de l Sul i la Colómbia ne l stádio [[Socer City]], an [[Joanesburgo]], durante la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]].]]
Ls [[sportes]] mais populares de la África de l Sul son l [[futebol]], l [[rugby]] i l [[críquete]]. Outros sportes cun prática seneficatiba son [[nataçon]], [[atletismo]], [[Golf|golfe]], [[boxe]], [[ténis]] i [[netball]]. Anque de l futebol ser mais popular antre ls moços, outros sportes cumo l [[Basquetebol|basquete]], l [[surf]] i l [[skate]] stan cada beç mais populares.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/sport/sportsa.htn|title=Sport in South Africa|publisher=SouthAfrica.anfo|acessdate=28 de júnio de 2010}}</ref>
Antre ls jogadores de futebol sul-africanos que jogórun an grandes clubes strangeiros stan [[Steben Pienaar]], [[Lucas Radebe]], Philemon Masinga, [[Benni McCarthy]], [[Aaron Mokoena]] i [[Delron Buckley]]. La África de l Sul sediou la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]] i l persidente de la Fifa, [[Sepp Blatter]], premiou l paíç cun ua nota 9 (dua scala d'até 10) por sediar l'eibento sportibo cun éxito.<ref>{{cite web|last=Coper|first=Billy|title=South Africa gets 9/10 fur World Cup|url=http://www.mg.co.za/article/2010-07-12-sa-gest-910-fur-world-cup|publisher=[[Carta eiletrónica & Guardian]]|date=12 de júlio de 2010|acessdate=9 de setembre de 2010}}</ref>
Antre las personalidades de boxe sul-africanas mais famosas stan Jacob Matlala, Buyani Bungu, Welcome Ncita, Dingaan Thobela, Gerrie Coetze i Brian Mitchell. L surfista de Durba, Jordy Smith, ganhou l torneio Billabong J-Bay de 2010, tornando-se l surfista mº 1 de l mundo. La África de l Sul ye la casa de [[Jody Scheckter]], un campeon de la [[Fórmula Un]] d'outomobelismo an 1979. Famosos jogadores sul-africanos de críquete ancluen Heirschelle Gibbs, Graeme Smith, Jacques Kallis, J. P. Duminy.<ref name="smh">{{cite web|url=http://www.smh .com.au/news/sport/cricket/bpeter-roebuckb/2008/12/21/1229794247265.html|title=Stely youths score greatest win|outhor=[[Peter Roebuck]]|publisher=smh .com.au|work=[[The Sydney Morning Heirald]]|date=21 de dezembre de 2008|acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
[[Fexeiro:Springbook parade.jpg|thumb|dreita|Ls ''[[Springbooks]]'' nua parada de carreira, passado la bitória na [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]].]]
La África de l Sul tamien porduziu einúmaros jogadores de rugby de classe mundial, ancluindo François Pienaar, Jost ban dar Westhuizen, Danie Craben, Frik du Preç, Naas Botha i Bryan Habana. L paíç sediou i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 1995]]<ref name="famousfinal">{{cite web | title=Rugby World Cup story |publisher=BBC | url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/find_out/guides/sport/rugby_world_cup_story/newsid_3171000/3171522.stn|acessdate=7 d'outubre de 2006 | date=7 d'outubre de 2003}}</ref> i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]], na [[Fráncia]]. Passado sediar la Copa de l Mundo de Rugby de 1995, l paíç fui l'anfitrion i l bencedor de l [[Campeonato Africano de las Naciones de 1996]]. La África de l Sul tamien recebiu la [[Copa de l Mundo de Críquete de 2003]].<ref>{{citar web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/default.stn |títalo=Copa de l Mundo de Críquete de 2003 |eiditor=[[BBC]] |acessodata=13 de maio de 2013}}</ref>
An 2004, l'eiquipe de nataçon de [[Roland Schoeman]], Lyndon Fernes, Darian Townsend i [[Ryk Nethling]] cunquistou la medalha d'ouro ne ls [[Jogos Oulímpicos de Atenas]], quebrando a la par l recorde mundial ne l rebezamiento 4x100n libre. [[Penelope Heiynes]] ganhou l'ouro oulímpico ne ls [[Jogos Oulímpicos de 1996]], an [[Atlanta]]. An 2012, [[Oscar Pistorius]] se tornou l purmeiro home duplamente amputado a cumpetir ne ls [[Jogos Oulímpicos de 2012]], an [[Londres]]. Ne l golfe, [[Gary Player]] ye giralmente cunsidrado cumo un de ls maiores golfistas de todos ls tiempos, tenendo cunquistado l Carer Grand Slan, un de ls cinco jogadores que yá alcançórun tal feito. Outros jogadores sul-africanos que ganhórun grandes torneios son Bobby Locke, Ernie Eils, Retief Gosen, [[Trebor Eimmelman]], Louis Oosthuizen i [[Charl Schwartzel]].<ref>{{citar web|url=http://www.pgatour .com/players/player.26331.html|títalo=Charl Schwartzel Profile|acessodata=22 d'abril de 2013|outor=PGA Tour|lengua=angles}}</ref>
<center>
{| <align="center"> {{tablabonita}}
|+ '''<big>Feriados</big>'''
|- style="background:#efefef;"
! Die
! Nome an pertués
! Nome local
! Notas
|-
| [[1 de Janeiro]]
| [[Anho Nuobo|Die de Anho Nuobo]]
| New Year’s Day
|
|-
| [[21 de Márcio]]
| [[Die de ls Dreitos Houmanos]]
| Houman Rights Day
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Sesta-Feira Santa]]
| God Friday
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Segunda-feira de Páscoa]]
| Easter Monday
|
|-
| [[27 de Abril]]
| [[Die de la Libardade]]
| Fredon Day
| Comemora las purmeiras eileiçones libres pós-Apartheid.
|-
| [[1 de Maio]]
| [[Die de l Trabalhador]]
| Worker’s Day
|
|-
| [[16 de Júnio]]
| Die de la Mocidade
| Youth Day
| Comemora ls [[çtúrbios de Soweto]]
|-
| [[9 de Agosto]]
| [[Die Nacional de la Mulhier]]
| National women’s day
|
|-
| [[24 de Setembre]]
| [[Die de la Hardança]]
| Heiritage Day
| Die an que ls sul-africanos comemoran la dibersidade de l paíç
|-
| [[16 de Dezembre]]
| [[Die de la Reconceliaçon]]
| Day of Reconceliation
|
|-
| [[25 de Dezembre]]
| [[Natal]]
| Christmas Day
|
|-
| [[26 de Dezembre]]
| [[Die de la Buona-Buntade]]
| Day of Godwill
|
|}
</center>
== {{Ber tamien}} ==
{{Portal-África de l Sul}}
* [[África]]
* [[Apartheid]]
* [[Lhista de paízes|Lista de países]]
* [[Aneixo:Missones diplomáticas de la África de l Sul|Missones diplomáticas de la África de l Sul]]
* Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Gerpress, 2011
* [[Debora Patta]], ([[1964]]), jornalista
{{notas}}
=={{Bibliografie}}==
<dib class="references-small"><references group=libro/></dib>
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Correlatos
|commons = South Africa
|commonscat = South Africa
|wikisource =
|wikiquote =
|wikelibros =
|wikinoticias = Catadorie:África de l Sul
|wikcionario = África de l Sul
|wikispecies =
}}
;Gobierno
* {{Link|en|2=http://www.gob.za/ |3=Gobierno de África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.org.aire/ |3=Ambaixada de África de l Sul na Argentina}}
* {{Link||2=http://www.ambajada-sudafrica.cl/ |3=Ambaixada de África de l Sul ne l Chile}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za/ |3=Statísticas de la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.parliament.gob.za/ |3=Parlamiento de la África de l Sul}}
;Turismo
* {{Link|en|2=http://www.southafrica.net |3= Site oufecial de Turismo}}
* {{Link||2=http://www.amadeus.net/home/çtinationes/s/guides/SF/antro.htn |3=África de l Sul na Amadeus.net}}
* {{Link||2=http://www.sudafricaworld .com |3=Guia Turística de África de l Sul anformaçon Giral, Regiones, Mundial 2010, Stádios}}
*
* {{Link||2=http://capetown.ic.cç/ |3=City of Cape Town - the fully trable guide - capetown.ic.cç}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za |3=Site de Turismo}}
;Fotos
* {{Link||2=http://www.africanphotos.gn/africa/south-africa/photos |3=Fotos Africanas - África de l Sul}} Fotos de África de l Sul
;Meios de Quemunicaçon
* {{Link||2=http://www.afrol .com/s/paises/sudafrica |3=África de l Sul na afrol.news}}
* {{Link|en|2=http://www.mg.co.za |3=Purmeiro Sitio de Amboras de África de l Sul}}
;Anformaçon
* {{Link||2=http://dmoç.org/World/Spa%c3%b1ol/Regional/%c3%81frica/Sud%c3%a1frica/ |3=África de l Sul ne l Diretório Dmoç}}
* {{Link||2=http://www.ikuska .com/Africa/Paises/sudafrica.htn |3=Anformaçon subre l paíç}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.co.za/ |3=Site Web, dedicado sclusibamente a la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.mundialsudafrica.org/ |3=Anformaçon subre l Mundial África de l Sul 2010}}
{{África de l Sul/Tópicos}}
{{Bloco de nabegaçon
|África
|UA
|Quemunidade de las Naciones
|Países i Territórios Ultramarinos Peri-Antárticos
|Naciones Antárticas
|BRIC
|G20 (andustrial)
|G20
|UAAA
|Lénguas de la África de l Sul
|ZPCAS
}}
{{DEFAULTSORT:Africa Sul}}
[[Catadorie:África de l Sul| ]]
27du6rxdopredzp4sr4mvpjb60ga9o5
108021
108020
2026-08-19T10:43:42Z
~2026-30875-10
15270
108021
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|28_37_S_24_20_I_type:country_region:ZA|22°-35° S, 16°-33° L}}
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo = {{Lista |title=<br />''<center>Republic of South Africa'' ([[léngua anglesa|Anglés]])|<br /><center>Republiek ban Suid-Afrika ([[Léngua africáner|Africáner]])|<center>IRiphabliki yeSewula Afrika ([[léngua ndeble|Ndeble]]) | <center>IRiphabliki yaseMzantsi Afrika ([[léngua xhosa|Xhosa]]) | <center>IRiphabliki yaseNingizimu Afrika ([[léngua zulu|Zulu]]) | <center>IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika ([[Léngua swazi|Swazi]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika-Borwa ([[seSotho de l norte]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika Borwa ([[seSotho de l sul]]) | <center>Rephaboliki ya Aforika Borwa ([[Léngua tswana|Tswana]]) |<center>Riphabliki ra Afrika Dzonga ([[Tsonga]]) | <center>Riphabu{{Unicode|ḽ}}iki ya Afurika Tshipembe ([[Léngua benda|Benda]])</center>}}
|nome_longo_cumbencional = República de la África de l Sul
|preposiçon = de la
|nome_t = África de l Sul
|eimaige_bandeira = Flag of South Africa.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de la África de l Sul adotada passado la fin de l'apartheid
|leg_bandeira = [[Bandeira de la África de l Sul|Bandeira]]
|eimaige_brason =
|çcriçon_brason = Brason d'armas de la África de l Sul
|leg_brason = [[Brason d'armas de la África de l Sul|Brason d'armas]]
|lema = <small>''!ke i: ǀxarra ǁke'' '''(ǀXan)'''<br />''Berskillende mense berenig'' ([[Léngua africáner|Africáner]])<br />[[Lhéngua pertuesa|Pertués]]: ''Dibersos pobos se únen.''</small>
|hino = [[Hino nacional de la África de l Sul|National anthen of South Africa]] [[Fexeiro:South Africa National Anthen.ogg|center|''National Anthen of South Africa]]
|gentílico = [[:wikt:sul-africano|sul-africano]](la)<br />austro-africano(la)<ref>[http://www.portaldalinguaportuguesa.org/andex.php?ation=gentelicos&search=%C1frica+de l+Sul Portal de la Lhéngua Pertuesa - Dicionário de Gentílicos i Chamadeiros]</ref>
|localizaçon = South Africa - Location Map (2013) - ZAF - UNOCHA.svg
|localizaçon_legenda = Localizaçon de la África de l Sul.
|capital = [[Cidade de l Cabo]] ([[poder legislatibo|legislatiba]])<br />[[Pretória]] ([[poder eisecutibo|eisecutiba]])<br />[[Bloemfontein]] ([[poder judiciairo|judiciária]])
|latitude = 25°44′42″S
|longitude = 28°11′25″I
|maior_cidade = [[Joanesburgo]]
|léngua_oufecial = {{Lista |title=[[Lénguas de la África de l Sul|11]] |[[Léngua anglesa|Anglés]]|[[Léngua africáner|Africáner]] |[[Léngua ndeble|Ndeble]] |[[SeSotho de l norte]]|[[SeSotho de l sul]]|[[Léngua suázi|Suázi/Suazi]]|[[Léngua chitsonga|XiTsonga/ ChiTsonga/ShiTsonga]]|[[Léngua setswana|seTswana]]|[[Léngua benda|Benda]]|[[Léngua xhosa|Xhosa]]|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
|tipo_gobierno = [[Persidencialismo|República persidencialista]]
|títalo_líder1 = [[Aneixo:Lista de xefes de stado i de gobierno de la África de l Sul|Persidente]]
|nome_líder1 = [[Jacob Zuma]]
|títalo_líder2 = [[Bice-persidente]]
|nome_líder2 = [[Kgalema Motlanthe]]
|títalo_líder3 = Persidente de l Cunseilho Nacional de Porbíncias
|nome_líder3 = M. J. Mahlangu
|títalo_líder4 = Persidente de la Assemblé Nacional
|nome_líder4 = Max Sisulu
|títalo_líder5 = Persidente de l Tribunal Custitucional
|nome_líder5 = Mogoeng Mogoeng
|ne l_menistérios =
|eibento_tipo = [[Andependéncia]]
|eibento_nota = de l [[Reino Ounido]]
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento1 = [[Ounion Sul-Africana]]
|eibento_data1 = [[31 de Maio]] de [[1910]]
|eibento2 = [[Statuto de Westminster]]
|eibento_data2 = [[11 de Dezembre]] de [[1931]]
|eibento3 = [[República]]
|eibento_data3 = [[31 de Maio]] de [[1961]]
|eibento4 =
|eibento_data4 =
|eibento5 =
|eibento_data5 =
|eibento6 =
|eibento_data6 =
|eibento7 =
|eibento_data7 =
|data_antrada_UE =
|ária_total = 1.221.037
|ária_pos = 25
|auga_pc =
|ária_ourbana =
|ária_ourbana_pos =
|frunteira = [[Namíbia]], [[Botsuana]], [[Zimbabué]], [[Moçambique]], [[Suazilándia]] i [[Lesoto]]
|populaçon_stimada_anho = 2015
|populaçon_estimada = 54.956.900
|populaçon_stimada_pos = 25
|populaçon_censo_anho = 2011
|populaçon_censo = 51.770.560
|populaçon_ourbana_pos =
|populaçon_ourbana =
|demog_densidade = 42,4
|densidade_pos = 169
|PIB_PPC_anho = 2011
|PIB_total = {{toltip|555,340 [[bilhones]]|555 340 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI">{{cite web|url=http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2011/02/weodata/weoret.aspx?pr.x=65&pr.y=1&sy=2009&ey=2016&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=199&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CLP&grp=0&la=|title=South Africa |publisher=[[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) |acessdate=20 de setembre de 2011}}</ref>
|PIB_pos = 25
|PIB_per_capita = {{formatnun:10977}}<ref name="FMI"/>
|PIB_per_capita_pos = 76
|PIB_nominal_anho = 2011
|PIB_nominal_total = {{toltip|422,037 [[bilhones]]|422 037 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_pos = 29
|PIB_nominal_per_capita = {{formatnun:8342}}<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_per_capita_pos = 76
|Gini = 67,4<ref name="geni">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/andicator/SI.POB.GINI/ |title=Gini Andex |publisher=[[Banco Mundial]] |acessdate=2 de márcio de 2011}}</ref>
|Gini_anho = 2006
|IDH_anho = 2012
|IDH = 0,629
|IDH_pos = 121
|IDH_catadorie = {{médio}}<ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/rdh-2013.pdf |títalo=Relatório de Zambolbimiento Houmano 2013 – Ascenson de l Sul: progresso houmano nun mundo dibersificado |eiditor=[[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]] (PNUD)|data=14 de márcio de 2013 |acessodata=15 de márcio de 2013}}</ref>
|moeda = [[Rand]]
|moeda_ISO = ZAR
|fuso_horairo = Tiempo de l Sul de la África
|defrença_UCT = +2
|fuso_horairo_DST =
|defrença_UCT_berano =
|DST_nota =
|organizaçones =
|código_paíç = ZA
|tld = [[.za]]
|código_telef = 27
|website_gobierno =
|mapa = Sf-map.png
|tamanho_mapa = 250px
|rodapie =
}}
'''África de l Sul''', oufecialmente '''República de la África de l Sul''', ye un [[paíç]] localizado ne l stremo sul de la [[África]], antre ls [[ouceano]]s [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]],<ref name=safats>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/fats.htn|title=South Africa Fast Fats|publisher=SouthAfrica.anfo|month=April|year=2007|acessdate=2008-06-14}}</ref> cun 2.798 quilómetros de [[litoral]].<ref>{{cite web|url=http://www.samsa.org.za/|title=South African Maritime Safety Outhority|publisher=South African Maritime Safety Outhority|acessdate=2008-06-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2060.html|work=The World Fatbook|title=Coastline|publisher=CIA|acessdate=2008-06-16}}</ref> Ye ua [[democracie]] [[Parlamentarismo|parlamentar]], lemitado pula [[Namíbia]], [[Botsuana]] i [[Zimbabué|Zimbábue]] al norte; [[Moçambique]] i [[Suazilándia]] la leste; i cul [[Lesoto]], un [[anclabe]] totalmente rodeado pul território sul-africano.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica .com/eb/article-9113829/LESOTHO|title=Ancyclopædie Britannica Online|publisher=Ancyclopædie Britannica, Anc.}}</ref>
L paíç ye coincido por sue dibersidade de [[cultura]]s, [[Lhéngua|lénguas]] i [[Religion|fés relegiosas]]. Onze [[Léngua oufecial|lénguas oufeciales]] son reconhecidas pula [[Custituiçon de la África de l Sul|Custituiçon]] de l paíç.<ref name=safats/> dues dessas lénguas son d'ourige [[Ouropa|ouropeia]]: l [[Léngua africáner|africáner]], ua léngua que se ouriginou percipalmente a partir de l [[Lhéngua nerlandesa|houlandés]] que ye falada pula maiorie de ls [[brancos]] i [[coloured]] sul-africanos, i l [[anglés sul-africano]]. L [[Léngua anglesa|anglés]] ye la léngua mais falada na bida pública oufecial i comercial, antretanto, ye solo l quinto [[Lhéngua|lhéngua]] mais falado an casa.<ref name=safats/>
Multiétnico, l paíç ten las maiores quemunidades de [[ouropeus]], [[andianos]] i [[Multirracial|multiétnicas]] de l [[África|cuntinente africano]]. Ambora 70% de la populaçon sul-africana seia [[Negros|negra]],<ref name=statssa-midyear2009>{{cite paper|url=http://www.statssa.gob.za/PublicationsHTML/P03022009/html/P03022009.html|title=Mid-year population stimates|bersion=2009|format=.html|publisher=Stats SA|outhor=Statistics South Africa|date=2009|acessdate=23 de maio de 2013}}</ref> ls habitantes son de defrentes grupos étnicos que falan [[lénguas bantas]], un de ls nuobe lhénguas que ténen statuto oufecial.<ref name=safats/> Cerca dun quarto de la populaçon de l paíç stá [[Zamprego|zampregada]]<ref>[http://www.blomberg .com/apps/news?pid=20601116&sid=aoB7RbcZCRfU South Africa’s Unemployment Rate Ancreases to 23.5%]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i bibe cun menos de 1,25 dólar por die.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/medie/HDI_2008_EN_Tables.pdf|title=HDI|publisher=UNDP}}</ref>
La África de l Sul ye ua [[democracie custitucional]], na forma dua [[república parlamentar]]; al cuntrairo de la maiorie de las repúblicas parlamentares, ls cargos de xefe de Stado i xefe de gobierno son mesclados nun [[Persidente de la África de l Sul|persidente]] dependente de l [[Parlamiento de la África de l Sul|parlamiento]]. Ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] i ye la maior eiquenomie de l cuntinente. Ye tamien nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU) i de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), para alhá de ser nembro de l [[Tratado de la Antártida]], de l [[Grupo de ls 77]], de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]], de l [[G8+5]] i ye ua de las naciones [[BRICS]].
== Stória ==
{{Artigo percipal|Stória de la África de l Sul}}
{{Aneixo|Cronologie de la stória de la África de l Sul}}
=== Pré-stória ===
La África de l Sul cuntén alguns de ls mais antigos [[sítios arqueológicos]] i [[fóceles]] houmanos de l mundo.<ref>{{cite book|last=Wymer|first=John|coauthor=Singer, R|year=1982|title=The Middle Stone Age at Klasies Riber Mouth in South Africa|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-76103-7}}</ref><ref>{{cite web|title=Guide to Klasies Riber|page=11|year=2001|url=http://academic.sun.ac.za/archaeology/KRguide2001.PDF|outhor=Deacon, 9899|publisher=Stellenbosch University|acessdate=5 de setembre de 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/915|title=Fossil Homenid Sites of Sterkfontein, Swartkrans, Kromdraai, and Ambirones }}</ref> Bários restos fóceles fúrun recuperados a partir dua série de cabernas na porbíncia de [[Gauteng]]. La ária ye un [[Património Mundial]] pula [[UNESCO]] i fui chamada l ''[[Sítios cun fóceles d'hominídeos de Sterkfontein, Swartkranes, Kromdraai i alredores|Brício de la Houmanidade]]''. Ls locales ancluen [[Sterkfontein]], que ye un de ls mais ricos locales de fóceles hominíneas ne l mundo. Outros locales ancluen [[Swartkranes]], Caberna de Gondolin, [[Kromdraai]], Caberna Copers i Malapa. L purmeiro fócil d'hominídeo çcubierto na África, la ''[[Nino de Taung]]'' fui ancontrado acerca de la cidade de Taung, na porbíncia [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]], an 1924. Outros restos d'hominídeos fúrun recuperados a partir de sítos de [[Makapansgat]] an [[Limpopo]], Cornelia i Florisbad ne l [[Stado Libre]], Caberna Border an [[KwaZulu-Natal]], na ambocadura de l riu Klasies an Eastern Cape i Pinnacle Point, Eilandsfontein i Die Kelders caberna an Western Cape. Esses sítios andican que bárias speces de [[hominídeo]]s bebian na África de l Sul hai cerca de trés milhones d'anhos, antre eilhes l ''[[Australopithecus africanus]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculun/units/1979/6/79.06.02.x.html|title=Homenid Eibolution|publisher=Yale-New Haben Teachers Anstitute|outhor=Stephen P. Broker|acessdate=19 de júnio de 2008}}</ref>
=== Quelonizaçon i andependéncia ===
{{Mais anformaçones|Guerra de ls Boers}}
[[Fexeiro:Charles Bell - Jan ban Riebeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb|squierda|Pintura de la chegada de [[Jan ban Riebeck]] na [[Baía de la Mesa]] (por Charles Bell).]]
[[Fexeiro:Charles Bell - Zoeloe-aanbal oup 'm Boerelaer - 1838.jpg|thumb|squierda|[[Zulus]] atacan un acampamiento [[bóer]] an febreiro de 1838.]]
An 1652, un seclo i meio passado la [[çcubierta de la Rota Marítima de l Cabo]], la [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales]] fondou ua staçon d'abastecimiento que mais tarde benerie ser la [[Cidade de l Cabo]].<ref>{{cite web|url=http://courses.wcupa.edu/jones/s311/timeline/t-19saf.htn|title=African Story Timeline|publisher=West Chester University of Pennsylbania}}</ref> La Cidade de l Cabo tornou-se ua colónia británica an 1806. La colonizaçon ouropeia spandiu-se na década de 1820 culs [[Vóeres]] (quelonos d'ourige [[Países Baixos|Houlandesa]], [[Flamengo (pobo)|Flamenga]], [[Fráncia|Francesa]] i [[Almanha|Almana]]) anquanto ls quelonos [[Reino Ounido|Británicos]] se assentórun ne l norte i ne l leste de l paíç. Nesse período, cunflitos surgiran antre ls grupos Xhosa, Zulu i [[Afrikaner]]s que cumpetian por território.
Durante la década de 1830, cerca de 12 mil [[bóeres]] (mais tarde coincido cumo ''[[Bortrekkers]]''), partiran de la [[Colónia de l Cabo]], adonde tenien sidos submetidos al [[Ampério Británico|cuntrole británico]]. Eilhes migrórun pa las regiones que mais tarde se tornarian [[Colónia de Natal|Natal]], Stado Libre de Ourange i Trasbaal. Ls bóeres fundórun la [[República Sul-Africana]] (atual [[Gauteng]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]] i porbíncias de l'oeste i de l norte) i l [[Stado Libre de Ourange]] (''Fre State''). La çcubierta de [[diamantes]], an 1867, i de [[ouro]], an 1884, ne l'anterior de l paíç ampeçou la "Reboluçon Mineral" i l'oumiento de l crecimiento eiquenómico i de l'eimigraçon. Esto antensificou la subjugaçon de ls pobos andígenas puls sul-africanos ouropeus. La luita para cuntrolar esses amportantes recursos eiquenómicos fui un fator decesibo nas relaçones antre ls ouropeus i ls natibos i tamien antre ls bóeres i ls [[británicos]].<ref>{{cite book|outhor=Williams, Garner F|title=The Diamond Mines of South Africa, Bol II|year=1905|publisher=B. F Buck & Co.|location=New York|pages=Chater XX|url=http://www.farlang .com/diamonds/williams_diamond_mines_2/page_285}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Las repúblicas bóeres rejistiran cun sucesso a las ambasones británicas durante la [[Purmeira Guerra de ls Bóeres]] (1880-1881) usando táticas de [[guerrilha]], que fúrun bien adatados a las cundiçones locales. Ls británicos buoltórun cun un númaro maior d'homes, cun mais spriéncia i cun ua nuoba stratégia na [[Segunda Guerra de ls Bóeres]] (1899-1902), mas sofrírun pesadas perdas durante ls cunflitos, anque tenéren sido ls bencedores. Drento de l paíç, las políticas anti-británicas antre brancos sul-africanos focában na andependéncia. Durante ls períodos coloniales houlandés i británico, la [[segregaçon racial]] era manjoritariamente anformal, anque alguas legislaçones tenéren sido promulgadas para cuntrolar l stablecimiento i la libre circulaçon de pobos natibos.<ref>{{cite book|last=Bond|first=Patrick|title=Cities of gold, townships of coal: essays on South Africa's new ourban cresis|publisher=Africa World Press|date=1999|pages=140|isbn=9780865436114}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cape of God Hope (South Africa). Parliament. House.|date=1906|title=Report of the Selet Committe on Location At|publisher=Cape Eiquipas Lemited|url=http://www.archibe.org/details/reportoftheselec00capeiala|acessdate=10 de maio de 2013}}</ref><ref>{{cite journal|coauthors=Godley, Godfrey Archibald, Welsh, William Thomson, Heimsworth, H. D|date=1920|title=Report of the Anter-departmental committe on the natibe pass laws|publisher=Cape Eiquipas Lemited, gobernment printers|pages=2}}</ref>
Uito anhos passado la fin de la Segunda Guerra de ls Bóeres i passado quatro anhos de negociaçon, ua lei de l [[parlamiento británico]] (''Ato de la África de l Sul de 1909'') criou la [[Ounion Sul-Africana]] an 31 de maio de 1910. La Ounion era un [[Domínio (política)|domínio]] [[Ampério Británico|británico]] qu'ancluía las antigas [[Ampério colonial houlandés|colónias houlandesas]] de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i de [[Colónia de Natal|Natal]], bien cumo las repúblicas de l [[Stado Libre de Ourange]] i de Trasbaal.<ref>{{Cite EB1911|first=Frank Richardson |last=Canha |wstitle=South Africa |belume=25 |page=467}}</ref>
La Lei de las Tierras de ls Natibos de 1913, restringiu seberamente la [[Propiadade pribada|propiadade de tierra]] por [[negros]]; nessa época ls natibos cuntrolában solo 7% de l território de l paíç. La cantidade de tierra reserbada pa ls pobos andígenas fui mais tarde ligeiramente oumentada.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/pages/chronology/thisday/1913-06-19.htn|title=Natibe Land At|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=19 de júnio de 1913}}</ref> Nas repúblicas Boer,<ref>{{cite journal|last=Great Britain Colonial Ouffice; Trasbaal (Colony). Gobiernor (1901–1905: Milner)|date=Janeiro de 1902|title=Papers relating to legislation affeting natibes in the Trasbaal|publisher=S Majesty's Stationery Ouffice|url=http://www.archibe.org/details/trasbaalpapersr00grea}}</ref> yá a partir de la Cumbençon de Pretória (Capítulo XXBI).<ref>{{cite book|last=De Billiers|first=John Abrahan Jacob|title=The Trasbaal|publisher=Xatto & Windus|location=London|year=1896|pages=30 (n46)|url=http://www.archibe.org/details/trasbaal00debi|acessdate=30 de júlio de 2009}}</ref>
[[Fexeiro:ApartheidSignEnglishAfrikaanes.jpg|thumb|dreita|"''Fur use by white persones''" (an [[Lhéngua pertuesa|pertués]]: "Para uso de pessonas brancas") – placa de l'era de l ''[[apartheid]]''.]]
An 1931, la Ounion tornou-se efetibamente andependiente de l [[Reino Ounido]], cula promulgaçon de l [[Statuto de Westminster]]. An 1934, l Partido Sul-Africano i l [[Partido Nacional (África de l Sul)|Partido Nacional]] se funden para formar l Partido Ounido, buscando la reconceliaçon antre ls [[africánder]]s i ls brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. An 1939, l partido se debede subre l'antrada de la Ounion na [[Segunda Guerra Mundial]] cumo ua aliada de l Reino Ounido, ua decison que ls seguidores de l Partido Nacional se oupusírun.
An 1948, l Partido Nacional, fui eileito i chegou al poder. Esse grupo político reforçou la segregaçon racial, que yá tenie ampeçado sob l domínio colonial houlandés i británico. L Gobierno Nacionalista classeficou todos ls pobos an trés raças, cun dreitos i lemitaçones zambolbidas para cada ua. A minorie branca cuntrolaba la mui maior maiorie negra. La segregaçon legalmente anstitucionalizada quedou coincida cumo ''[[apartheid]]''. Anquanto a minorie branca sul-africana usufruía de l mais alto [[padron de bida]] de to la [[África]] (cumparable als de naciones de [[países zambolbidos]] oucidentales), la maiorie negra quedou an zbantaige an quaije todos ls aspetos, cumo renda, eiducaçon, habitaçon i spetatiba de bida. La [[Carta de la Libardade]], adotada an 1955 pula [[Aliança de l Cungresso]], eisigiu ua sociadade nó-racial i la fin de la çcriminaçon.<ref>Ber testo, an anglés, an [http://www.anc.org.za/ancdocs/story/charter.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (cunsultado an 29 de Agosto de 2009).</ref>
=== República ===
{{Mais anformaçones|Apartheid}}
[[Fexeiro:CR Swart.jpg|thumb|squierda|upright|Charles Robberts Swart, l purmeiro Persidente de l Stado de la República África de l Sul.]]
La África de l Sul abandonou la ''[[Commonwealth]]'' an 1961, na sequéncia dun referendo (adonde, oubbiamente, solo pudo participar la quemunidade branca) que ditou la proclamaçon de la [[república]]. Anque de l'ouposiçon drento i fura de l paíç, l gobierno mantebe l regime de l ''apartheid''. Ne l'ampeço de l seclo XX alguns países i anstituiçones [[Mundo oucidental|oucidentales]] ampeçórun a boicotar ls [[negócios]] cul paíç por causa de las sues políticas d'oupresson racial i de dreitos cebiles. Passado anhos de protestos anternos, atebismo i rebolta de sul-africanos [[negros]] i de sous aliados, finalmente, an 1990, l gobierno sul-africano ampeçou negociaçones que liebórun al çmantelamiento de las leis de çcriminaçon i a las eileiçones democráticas de 1994. L paíç anton aderiu a la [[Quemunidade de las Naciones]].
An 1983, ye adotada ua nuoba custituiçon que garante ua política de dreitos lemitados a las minories asiáticas, mas cuntina a scluir ls negros de l'eisercício de ls dreitos políticos i cebiles. La maiorie negra, antoce, nun tenie dreito de boto nin repersentaçon parlamentar. L partido branco dominante, durante l'era de l [[apartheid]], ye l Partido Nacional, anquanto la percipal ourganizaçon política negra era l [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que durante quaije 50 anhos fui cunsidrado eilegal.
Mais tarde, an 1990, sob la liderança de l persidente [[F. W. de Klerk]], l gobierno sul-africano ampeça la çmantelar l sistema de l'apartheid, libertando [[Nelson Mandela]], líder de l ANC, i aceitando legalizar esta ourganizaçon, bien cumo outras antiapartheid. Ls passos seguintes ne l sentido de l'ounion nacional son dados an 1991. L'abiertura de las negociaçones antre ls repersentantes de todas las quemunidades, cul oubjetibo d'eilaborar ua Custituiçon democrática, marca la fin dua época perturbada na África de l Sul qu'ampeçou-se an 1948 i tubo sou fin an 1990, 42 anhos, época esta chamada de [[Apartheid]], que nua traduçon pa l pertués serie "[[segregaçon racial]]"
[[Fexeiro:Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Eiquenomic Forun Annual Meting Dabos 1992.jpg|thumb|[[Frederik de Klerk]] i [[Nelson Mandela]] se cumprimentan ne l [[Fórun Eiquenómico Mundial]] de 1992.]]
Ne l die 10 d'abril de 1993, un de ls percipales líderes de l mobimiento negro de la África de l Sul, Chris Hani, tombou bítima de dous tiros, delantre de la própia residéncia. L que sous assassinos nun prebiran ye qu'essa muorte acabarie por acelerar la fin de l'apartheid. Ne l mesmo anho, l gobierno i l'ouposiçon negra acordan ne ls macanismos que garantan la trasiçon para un sistema político nun çcriminatório. Ye criado un comité eisecutibo antermediairo, cun maiorie negra, para superbesionar las purmeiras eileiçones multipartidárias i multirraciales, i ye criado, tamien, un ourganismo que queda ancarregado d'eilaborar ua Custituiçon que garanta la fin de l Apartheid. An abril de 1994 son rializadas las [[Eileiçones persidenciales na África de l Sul an 1994|purmeiras eileiçones multirraciales de la stória sul-africana]]. L [[ANC]] ganha las eileiçones i [[Nelson Mandela]], formando un Gobierno d'ounidade nacional, torna-se l purmeiro persidente sul-africano negro.
Ne l período pós-''apartheid'', l [[zamprego]] ten sido stremamente alto quanto l paíç ten lutado para lidar culas muitas mudanças. Anquanto muitos negros subiran pa las classes média i alta, la taxa global de zamprego de negros piorou antre 1994 i 2003.<ref name="sach3"/> La pobreza antre ls brancos, antes rala, oumentou.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/article/2008-04-18-zuma-surprised-at-leble-of-white-poberty |title=Zuma surprised at leble of white poberty — Carta eiletrónica & Guardian Online: The smart news source |publisher=Mg.co.za |date=18 d'abril de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> Para alhá desso, l'atual gobierno ten se sforçado para alcançar ua deciplina monetária i fiscal para garantir tanto la redistribuiçon de la riqueza quanto l [[crecimiento eiquenómico]]. Zde l gobierno liderado pul ANC tener assumido l poder, l [[Índice de Zambolbimiento Houmano]] (IDH) de l paíç diminuiu, anque tener oumentado progressibamente até meados de la década de 1990.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/countries/country_fat_shets/ty_fs_ZAF.html|title=South Africa|year=2006|publisher=United Nationes Debelopment Porgramme|work=Houman Debelopment Report|acessdate=28 de nobembre de 2007}}</ref> Alguns atribuen esto a la pandemia de [[HIV]]/[[SIDA]] i al fracasso de l gobierno an tomar medidas para anfrentar l porblema ne ls purmeiros anhos.<ref>{{cite web|url=http://www.salirr.org.za/wsc/pstory.htx?storyID=428|title=Ridicule suceds where leadership failed on SIDA|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=10 de nobembre de 2006}}{{dead link|date=Outubre de 2011}}</ref>
An maio de 2008, motines deixórun mais de sessenta pessonas muortas.<ref name="Broke-on-Broke Biolence">{{cite web|url=http://www.slate .com/id/2193949/|title=Broke-on-Broke Biolence|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> L Centro pul Dreito a la Moradie contra Çpeijos stimou que mais de 100 mil pessonas fúrun spulsas de sues casas.<ref>{{cite web|url=http://www.abahlali.org/node/3612|title=COHRE statement on Xenophobic Attacks|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> Ls migrantes i refugiados que percuran asilo ne l paíç éran ls percipales albos, mas un terço de las bítimas era de cidadanos sul-africanos.<ref name="Broke-on-Broke Biolence"/> Nua pesquisa de 2006, l Porjeto de Migraçon Sul-Africao cuncluiu que ls sul-africanos son ls que mais se ouponen a l'eimigraçon an to l mundo.<ref>Jonathan Crush (ed), ''The Perfet Storn: Rialities of Xenophobia in Cuntemporary South Africa'', [http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305083736/http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf |date=2016-03-05 }}, Southern African Migration Porjet, Cape Town & Quen's University, Canada, 2006, p. 1</ref> An 2008, l [[Alto Comissariado de las Naciones Ounidas pa ls Refugiados]] stimou mais de 200 mil refugiados que recebírun asilo na África de l Sul, quaije quatro bezes mais de l que ne l'anho anterior. Essas pessonas benirun percipalmente de l [[Zimbabué|Zimbábue]], ambora muitos tamien béngan de l [[Burundi]], [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Ruanda]], [[Eritréia|Eiritreia]], [[Etiópia]] i [[Somália]]. La cuncorréncia an ampregos, ouportunidades de negócios, serbícios públicos i habitaçon lebou a ua tenson antre refugiados i las quemunidades que ls acuolhírun. Anque de la [[Xenofobie|xenofobia]] inda ye un porblema ne l paíç, la bioléncia recente nun ten sido tan generalizada cumo fui einicialmente temido.<ref name="unhcr.org">{{cite web|outhor=United Nationes High Commissioner fur Refuges |url=http://www.unhcr.org/4cd96a569.html |title=UNHCR Global Appeal 2011 – South Africa |publisher=UNHCR |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Geografie ==
{{Artigo percipal|Geografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa sat.jpg|thumb|squierda|[[Fexeiro de satélite]] de la África de l Sul (''[[The Map Library]]'').]]
La África de l Sul stá localizada ne l stremo sul de l [[África|cuntinente africano]], cun ua region costeira que se stende por mais de 2500 Km, sendo tamien banhada por dous ouceanos ([[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]]). Cun ua stenson territorial de 1 219 912 Km². L paíç ye l 25.º maior de l mundo an ária.
La África de l Sul ten ua paisaige bariada. Na parte oucidental, stende-se un grande [[praino]] cumpuosto an parte por [[zerto]] i an parte por pastaiges i [[sabana]]s, cortado pul curso de l [[riu Ourange]] i de l sou percipal afluente, l [[riu Baal|Baal]]. La sul, arguen-se las cordilheiras de l [[Karo]] i, la leste, l [[Drakensberg]], la maior cadeia muntanhosa de la África meridional, adonde queda l punto mais eilebado de l paíç ne l [[Mafadi]] cun 3450 metros, na [[frunteira África de l Sul-Lesoto]]. La norte, l curso de l [[riu Limpopo]] sirbe de frunteira cul [[Botsuana]] i l [[Zimbabué]]. L [[clima]] barie antre ua pequeinha zona de clima mediterránico, ne l stremo sul, na region de l Cabo, la çértico la noroiste. Ne l [[Drakensberg]] hai árias cun clima de muntanha i niebe ne ls puntos mais eilebados, quemumente ne l'ambierno.
La maior cidade ye [[Joanesburgo]]. [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Bloemfontein]] i [[Pretória]] son outras cidades amportantes. L'admenistraçon oufecial (gobierno, tribunales, persidéncia i parlamiento) ancontra-se çpersa por [[Pretória]] (sede de l Poder Eisecutibo), [[Cidade de l Cabo]] (sede de l Poder Legislatibo) i [[Bloemfontein]] (sede de l Poder Judiciário).
An 1998, atrabeç de la Lei m.º 118, fui criado l [[Cunseilho Sul-africano de Nomes Geográficos]], cul oubjetibo de propor la mudança de ls nomes de cidades, porbíncias i acidentes geográficos, sustituindo nomes an [[Léngua anglesa|Anglés]] i an [[Léngua africáner|Africáner]] por nomes baseados an lénguas africanas. Muitas altaraçones yá fúrun aprobadas, outras stan an studo. An brebe, las grandes cidades de l paíç poderán ser coincidas cumo [[Tshwane]] ([[Pretória]]), Nelson Mandela Bay ([[Port Eilizabeth]])<ref>[http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810014501/http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 |date=2011-08-10 }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref><ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref>, KwaKhangela ([[Durban]])<ref>[http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525 http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525] - Notificaçon de la mudança de l nome de Durban</ref>, [[Mangaung]] ([[Bloemfontein]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Bloemfontein muda para Thabure</ref>, eMonti ([[East London]]), Mbombela ([[Nelspruit]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Anformaçon subre la mudança de nome de Nelspruit</ref> i [[Polokwane]] (Pietersburg), dentre outras.
=== Clima ===
La África de l Sul ten, an giral, un [[clima temperado]], an parte por star rodeada puls ouceanos [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]] an trés lados, pula sue localizaçon climaticamente mais lebe ne l [[heimisfério sul]] i debido a la [[altitude]] média, que sobe de forma custante an direçon al norte (an direçon al eiquador) i mais pa l'anterior. Debido l'esta [[topografie]] bariada i pula anfluéncia oceánica, l paíç ten ua grande bariadade de zonas climáticas.
[[Fexeiro:Hlalanathi, Northern Drakensberg.jpg|thumb|dreita|La cordilheira [[Drakensberg]], la mais alta cadeia de muntanhas de la África de l Sul.]]
Las zonas climáticas barian, zde l [[zerto de l Namibe]] ne l noroiste al [[clima subtropical]] ne l leste, al longo de la frunteira cun [[Moçambique]] i cul Ouceano Índico. De l leste, a tierra sobe debrebe subre ua [[scarpa]] de muntanha an direçon al praino anterior coincida cumo Highbeld. Ambora la África de l Sul seia classeficada cumo [[Clima semiárido|semiárida]], hai ua bariaçon cunsidrable ne l clima, bien cumo na topografie.
L stremo sudoeste ténen un clima mui semelhante al de l [[Mediterráneo]], cun [[ambierno]]s chubiosos i beranos calientes i secos, qu'acuolhe l famoso [[bioma]] ''[[Fynbos]]'' de [[pastaige]] i [[mata]]. Essa ária tamien porduç la maior parte de l [[bino]] na África de l Sul. Esta region tamien ye particularmente coincida por sou bento, que sopra antermitente por quaije to l'anho. La fuorça deste bento torna l [[Cabo de la Buona Sperança]] specialmente traiçoeiro pa ls marinheiros, causando muitos [[afogamiento]]s. Mais la leste, na cuosta sul, la precipitaçon ye çtribuída mais uniformemente al longo de l'anho, porduzindo ua paisaige berde. Esta ária ye coincida popularmente cumo la ''Rota de ls Jardines''.
La porbíncia de [[Stado Libre]] ye particularmente praina debido al fato de star centralizada ne l praino. Ne l norte de l [[riu Baal]], l Highbeld torna-se melhor regado i nun spurmenta stremos de calor subtropical. [[Joanesburgo]], ne l centro de l Highbeld, stá an 1.740 metros i recibe ua precipitaçon anual de 760 milímetros. Ls ambiernos nesta region son frius, ambora la [[niebe]] seia rala.
Las altas muntanhas [[Drakensberg]], que forman la scarpa sudeste de l Highbeld, ouferecen ouportunidades lemitadas de [[squi]] ne l'ambierno. L lugar mais friu na África de l Sul ye [[Sutherland]], ne l'oeste de las muntanhas Roggebeld, adonde las temperaturas d'ambierno puoden alcançar -15 °C. L'anterior perfundo ten la temperaturas mais eilebadas: la temperatura de 51,7 °C fui registrada an 1948 ne l Cabo de l Norte Kalahari acerca de [[Upington]].<ref>{{cite web|url=http://www.safrica.anfo/ess_anfo/sa_glance/geography/geography.htn|title=SouthAfrica.anfo: South Africa's geography}}</ref>
[[Fexeiro:Table Mountain fron Table Bay.jpg|thumb|800px|centro|La [[Muntanha de la Mesa]], bista de la [[Baía de la Mesa]], ua amportante atraçon turística de la region de la [[Cidade de l Cabo]].]]
=== Biodibersidade ===
[[Fexeiro:Eilephant (Loxodonta Africana) 01.jpg|thumb|dreita|[[Alifante-africano]] ne l [[Parque Nacional Kruger]].]]
La África de l Sul assinou la [[Cumbençon subre Dibersidade Biológica]] an 4 de júnio de 1994 i tornou-se ua parte de la cumbençon an 2 de nobembre de 1995.<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.ant/cumbention/parties/list/ |title=List of Parties |date=|acessdate=8 dezembre de 2012}}</ref> L paíç porduziu mais tarde ua Stratégia Nacional de Biodibersidade i un Praino de Açon, que fui recebido pula cumbençon an 7 de júnio 2006.<ref name="cbd.ant">{{cite web|url=http://www.cbd.ant/doc/world/cn/cn-nbsap-01-p1-en.pdf |title=South Africa's National Biodibersity Strategy and Ation Plan |date=|acessdate=10 de dezembre de 2012}}</ref> L paíç stá an sesto lugar antre ls dezessete [[países megadibersos]] de l mundo.<ref>{{cite web|url=http://wayback.archibe.org/web/20101101120514/http://anstitutoaqualung .com.br/anfo_biodibersidade23.html |title=Biodibersity of the world by countries |publisher=Anstitutoaqualung .com.br |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref>
Einúmaros [[mamífero]]s son ancontrados na region de las [[sabana]]s, cumo [[Lion|liones]], [[leopardos]], [[Rinoceronte-branco|rinocerontes-brancos]], [[Cunnochaetes taurinus|gnus-azules]], [[cudo]]s, [[ampala]]s, [[hiena]]s, [[heipopótamo]]s i [[girafa]]s. La maior parte de la ária de sabana queda ne l nordeste de l paíç, cumo ne l [[Parque Nacional Kruger]] i na Reserba Mala Mala, bien cumo ne l stremo norte de la Biosfera Waterberg. La África de l Sul abriga muitas [[speces andémicas]], cumo l [[Bunolagus monticularis| coneilho-bosquímano]] (''Bunolagus monticularis''), de l [[Karo]].
[[Fexeiro:Weskus Nasionale Park.jpg|thumb|squierda|Campo de flores ne l Parque Nacional West Coast.]]
Nun hai nanhue stimatiba recente subre l númaro de speces de [[fungo]]s registradas na África de l Sul. Até 1945, mais de 4.900 speces de fungos (ancluindo las speces formadoras de [[patrielha]]) tenien sido registradas<ref>{{cite doi|10.3114/si.55.1.1}}</ref> i, passado mais de 60 anhos de sploraçon adicional, esse númaro tende a ser mui mais eilebado. An 2006, l númaro total de tipos de fungos qu'eisisten na África de l Sul fui cunserbadoramente stimado an cerca de 200 mil especes, mas essa stimatiba nun lebou an cunta fungos associados a ansetos.<ref>{{cite pmid|18490969}}</ref> Se stubir correta, anton l númaro de fungos de la África de l Sul supera l de speces de plantas. Pul menos an alguns de ls percipales ecossistemas sul-africanos, un percentual stremamente eilebado de fungos son altamente specíficos de las plantas nas quales ocorren.<ref>Marincowitç, S.; Crous, P.W.; Groenewald J.Z. and Wingfield, M.J. (2008) [http://fabiserb.up.ac.za/webresources/pdf/02ccd42960c651fba2ee15dd3c180b.pdf ''Microfungi ocurring on Proteaceae in the fynbos.'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} CBS Biodibersity Series 7.</ref> L númaro de fungos sul-africanos que son andémicos i l númaro de ls que stan an peligro ne l mundo lixo dében, antoce, ser mui mais eilebado que l númaro de plantas amehaçadas. La stratégia de biodibersidade de l paíç i l praino d'açon nun mencionan ls fungos.<ref name="cbd.ant"/>
Cun mais de 20 mil speces de plantas defrentes, ó cerca de 10% de todas las speces begetales coincidas na Tierra, la África de l Sul ye particularmente rica an dibersidade de plantas. L bioma predominante na África de l Sul ye la [[pradarie]], adonde la cobertura begetal ye dominada por defrentes [[gramínea]]s, arbustos baixos i arbles de [[acácia]]. La begetaçon torna-se inda mais scassa ne l noroiste, debido a la baixa [[plubiosidade]]. Eesisten bárias speces de suculentas qu'armazenan auga, cumo las [[aloe]]s i [[euphorbia]]s na ária seca de Namaqualand. Las pradaries lentamente se trasforman nun mato alto de [[cerrado]] ne l nordeste de l paíç, cun un crecimiento mais denso. Hai un númaro seneficatibo de [[baobá]]s nesta ária, acerca de la stremidade norte de l Parque Nacional Kruger.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica-trable.net/pages/i_plants.htn |title=Plants and Begetation in South Africa |publisher=Southafrica-trable.net |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Demografie ==
{{Artigo percipal|Demografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa population density map.sbg|thumb|Mapa de la [[densidade populacional]] na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#ffffc|<1 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#ffeda0|1–3 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fed976|3–10 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#feb24c|10–30 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fd8d3c|30–100 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fc4e2a|100–300 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#e31a1c|300–1000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#bc0026|1000–3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#800026|>3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{debedir an colunas fin}}
]]
África de l Sul ye ua nacion de cerca de 50 milhones de pessonas de dibersas ouriges, [[cultura]]s, [[lhéngua]]s i [[religiones]]. L radadeiro [[censo]] fui rializado an 2011 i l próssimo será an 2021. L ''Statistics South Africa'' classefica la populaçon an cinco catadories [[Raças houmanas|raciales]] pulas quales las pessonas puoden se classeficar.<ref name="Census2001">[http://www.statssa.gob.za/census01/html/default.asp Census 2001]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Statistics South Africa.</ref> Ne l meio de l'anho 2009 ls balores stimados para essas catadories fúrun [[negros]] cun 79,3%, [[brancos]] cun 9,1%, [[coloured]] (mestiços) cun 9,0% i andianos i asiáticos cun 2,6% de la populaçon.<ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022009.pdf|title=Midyear population stimates: 2009|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 February 2010}}</ref> La África de l Sul ten onze lhénguas oufeciales:<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. L paíç ten ua populaçon manjoritariamente [[Cristandade|crestiana]].
Mesmo cul crecimiento populacional de la África de l Sul na radadeira década<ref name="Census2001"/><ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/Publicationes/CS2007Basic/CS2007Basic.pdf|title=statssa.gob.za|format=PDF}}</ref> (percipalmente debido a la eimigraçon), l paíç tenie ua taxa de crecimiento populacional anual de -0,501% an 2008 (st. [[CIA]]), ancluindo l'eimigraçon.<ref>{{cite web|url=http://www.xist.org/earth/pop_growth.aspx|title=The demographic status of the world's population|work=Global Statistics|publisher=GeoHibe}}</ref> La CIA stima que la populaçon an 2009 na África de l Sul tenga ampeçado a crecer outra beç, a ua taxa de 0,281%.<ref>https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La África de l Sul ye l lar de cerca de 5 milhones de [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]], ancluindo cerca de 3 milhones de [[Zimbabué|zimbabweanos]].<ref>{{cite web|url=http://www.iht .com/articles/2008/05/23/africa/23saf.php|title=Anti-eimmigrant biolence spreads in South Africa, with attacks reported in Cape Town}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky .com/skynews/article/0,,30200-1277808,00.html|title=Scape Fron Mugabe: Zimbabwe's Sodus}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?ArticleId=1518-25_2035097|title=More eillegals set to flod SA}}</ref> Ua série de motines anti-eimigrantes acunteciu na África de l Sul an 11 de maio de 2008.<ref name="bbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7396868.stn|title=South African mob kills migrants|publisher=BBC|acessdate=2008-05-19 | date=2008-05-12}}</ref><ref>{{cite news|outhor=Barry Bearak|title=Eimmigrants Fleing Fury of South African Mobs|date=23 May 2008|work=New York Eiquipas|url=http://www.nytimes .com/2008/05/23/world/africa/23safrica.html?_r=1&ref=africa&oref=slogin|acessdate=2008-08-05}}</ref>
África de l Sul abriga ua cunsidrable populaçon de [[refugiados]] i requerentes de [[Dreito d'asilo|asilo]]. Segundo la ''World Refuge Surbey 2008'', publicado pul Comité stadunidense para Refugiados i Eimigrantes, esta populaçon era d'aprossimadamente 144.700 pessonas an 2007.<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Grupos de refugiados i requerentes d'asilo que soman mais de 10.000 pessonas ancluídas de l Zimbábue (48.400), [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]] (24.800) i [[Somália]] (12.900).<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Estas populaçones bebian percipalmente an [[Joanesburgo]], [[Pretória]], [[Durban]], [[Cidade de l Cabo]] i [[Port Eilizabeth]].<ref name="World Refuge Surbey 2008">{{cite news|title=World Refuge Surbey 2008|publisher=U.S. Committe fur Refuges and Eimmigrants|date=2008-06-19|url=http://www.refuges.org/surbey}}</ref>
Assi cumo an muitos países africanos, la África de l Sul ben spurmentando ua "[[fuga de cérebros]]" ne ls radadeiros 20 anhos. Esso acraditado cumo potencialmente prejudicial pa l'eiquenomie regional,<ref>{{cite web|url=http://jae.oxfordjournals.org/cgi/cuntent/abstrat/13/suppl_2/ii15 |title=World Bank, IMF study 2004 |doi=10.1093/jae/ejh042 |publisher=Jae.oxfordjournals.org |date=2004-12-03 |acessdate=2010-05-30}}</ref> i ye quaije cierta mente prejudicial pa l bien-star de la maiorie de las pessonas que dependen de l'anfra-strutura de salude, tenendo an cunta l'eipidemia de [[HIB]]/[[SIDA]].<ref>{{cite web|url=http://www.eiquinetafrica.org/bibl/docs/heialthpersonnel.pdf |title=Heialth Personnel in Southern Africa: Cunfronting maldistribution and brain drain |format=PDF |date= |acessdate=2010-05-30}}</ref> La fuga de cérebros na África de l Sul tende a demunstrar cuntornos raciales (naturalmente, dado l legado de çtribuiçon de cumpeténcias de la África de l Sul) i ten, antoce, resultado an grandes quemunidades de brancos sul-africanos ne l sterior.<ref>''[http://www.eilo.org/public/anglish/protetion/migrant/download/amp/amp52e.pdf Skilled Labour Migration fron Debeloping Countries: Study on South and Southern Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', Haron Bhorat eit al. 2002. Anternational Migration Porgramme, Anternational Labour Ouffice, Geneba.</ref>
{{Cidades mais populosas de la África de l Sul}}
=== Religion ===
[[Fexeiro:Graaff-Reinet GR3.jpg|thumb|upright|squierda|Eigreija an [[Graaff-Reinet]].]]
D'acuordo cul censo nacional de 2001, ls [[Cristandade|crestianos]] repersentában 79,7% de la populaçon de l paíç. Esso anclui crestianos zion (11,1%), [[Pentecostalismo|pentecostales]] ([[Mobimiento Carismático|carismáticos]]) (8,2%), [[Catolicismo|católicos romanos]] (7,1%), [[Metodismo|metodistas]] (6,8%), [[Eigreija Reformada Nerlandesa|houlandeses reformados]] (6,7%), [[Anglicanismo|anglicanos]] (3,8%); nembros d'outras eigreijas crestianas repersentában outros 36% de la populaçon. Ls [[Eislana|muçulmanos]] repersentan 1,5% de la populaçon, [[Hinduísmo|hindus]] cerca de 1,3%, i [[Judaísmo|judius]] 0,2%. 15,1% nun tenie qualquiera feliaçon relegiosa, 2,3% tenie outra religion i 1,4% nun stában specificados.<ref name=fatbook/><ref name="state.gob">{{cite web|url=http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2005/51496.htn|title=South Africa - Setion I. Religious Demography|publisher=U.S. Department of State|acessdate=2006-07-15}}</ref><ref>Fur la çcussion of Church membership statistics in South Africa please refer to Forster, D. "God's mission in our cuntext, heialing and trasforming respunses" in Forster, D and Bentley, W. ''Methodisn in Southern Africa: La celebration of Wesleyan Mission''. Kemton Park. AcadSA publishers (2008:97-98)</ref>
Eigreijas Andígenas Africanas éran ls maiores antre ls grupos crestianos. Acradita-se que muitas de las pessonas qu'alegórun tener nanhue afeliaçon cun qualquiera religion ourganizada, respeitan las [[Religiones tradecionales africanas|religiones tradecionales andígenas]]. Muitos pobos ténen práticas relegiosas [[Sincretismo|sincréticas]], cumbinando anfluéncias crestianas i andígenas.<ref name="DoS">[http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2006/71325.htn Department of State]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, USA.</ref>
Nun hai nanhue eibidéncia de que l [[Eislan|eislana]] tenga tenido cuntato culs pobos [[zulu]], [[swazi]] ó [[xhosa]] de la cuosta leste, antes de l'era colonial. Muitos sul-africanos muçulmanos son çcritos cumo mestiços, nomeadamente na porbíncia de [[Cabo Oucidental]], specialmente aqueilhes cujos ancestrales benirun cumo scrabos de l [[arquipélago andonésio]] (ls [[Malaio de l Cabo|malaios de l Cabo]]). Outros son çcritos cumo andianos, nomeadamente an [[KwaZulu-Natal]], ancluindo aqueilhes cujos antepassados benirun cumo comerciantes de l [[sul de la Ásia]]; eilhes ténen sido acumpanhados por outros pobos d'outras partes de la [[África]], assi cumo [[brancos]] ó [[negros]] naturalizados sul-africanos. Sul-africanos muçulmanos afirman que sue [[fé]] ye la [[religion]] que mais crece an cumberson ne l paíç.<ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor .com/2002/0110/p13s1-woaf.html|title=In South Africa, many blacks cumbert to Eislan}}</ref>
La populaçon [[Hinduísmo|hindu]] fui purmeiramente stablecida durante l período colonial británico, mas depuis las óndias d'eimigraçon de la [[Índia]], tamien ténen cuntribuíran pa l'oumiento dessa populaçon. La maiorie de ls Hindus son etnicamente de l Sul de la Ásia. Outras religiones minoritárias na África de l Sul son [[sikhismo]], l [[jaenismo]] i la [[Fé Bahá'í]].<ref name="state.gob"/>
=== Lénguas ===
{{Artigo percipal|Lénguas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa dominant language map.sbg|thumb|dreita|Mapa mostrando las percipales [[lénguas de la África de l Sul]].
{| width=100%
|-
| valign=top |
{{legenda|#8dd3c7|[[Léngua africáner|Africáner]]}}
{{legenda|#ffffb3|[[Léngua anglesa|Anglés]]}}
{{legenda|#bebada|[[Léngua ndeble|Ndeble]]}}
{{legenda|#fb8072|[[Léngua xhosa|Xhosa]]}}
{{legenda|#80b1d3|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
{{legenda|#fdb462|[[SeSotho de l norte]]}}
| valign=top |
{{legenda|#b3de69|[[SeSotho de l sul]]}}
{{legenda|#fcde5|[[Léngua tswana|Tswana]]}}
{{legenda|#bc80bd|[[Léngua swazi|Swazi]]}}
{{legenda|#cebc5|[[Léngua benda|Benda]]}}
{{legenda|#ffed6f|[[Léngua tsonga|Tsonga]]}}
{{legenda|#d0d0d0|Nanhue dominante}}
|}]]
La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]: [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. An númaro de lénguas ouficias, l paíç ye l terceiro, solo atrás de la [[Bolíbia]] i de la [[Índia]]. Anque todas las lénguas séren formalmente eiguales, alguas lénguas son faladas mais de l qu'outras. D'acuordo cul Censo Nacional de 2001, las trés lénguas mais faladas an casa son l zulu (23,8%), l xhosa (17,6%) i l'africáner (13,3%). Nun oustante l fato de que l'anglés ye reconhecida cumo la léngua de l comércio i de la ciéncia, sendo falada an casa por solo 8,2% de ls sul-africanos an 2001, ua percentaige inda menor de l qu'an 1996 (8,6%).<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref><ref name="Census2001"/>
L paíç tamien reconhece uito outros lénguas nó-oufeciales: [[Léngua fanagalo|fanagalo]], [[khwe]], [[Léngua lobedu|lobedu]], [[Léngua nama|nama]], [[Léngua ndeble de l norte|ndeble de l norte]], [[Léngua phuti|phuthi]], [[Lénguas khoisan|san]] i la [[léngua gestual sul-africana]]. Estas lénguas nó-oufeciales puoden ser outelizadas an detreminadas outelizaçones oufeciales an árias lemitadas, adonde fui detreminado qu'essas lénguas son predominantes. Inda assi, sues populaçones nun son seneficadamente grandes para eisigir l reconhecimiento nacional.
Muitas de las lénguas "nun oufeciales" de ls pobos [[san]] i [[khoikhoi]] possuen [[dialeto]]s regionales que se stenden an direçon al norte de la [[Namíbia]] i de [[Botsuana|Botswana]], para alhá d'outros lugares. Esses pobos, que son ua populaçon fesicamente çtinta d'outros africanos, ten sue própia eidantidade cultural cun base an sues sociadades de [[caçadores-coletores]]. Eilhes ténen sido marginalizados, an grande medida, i muitas de las sues lénguas.
Muitos sul-africanos brancos tamien falan outras lénguas ouropeias, tales cumo [[Léngua pertuesa|pertués]] (falado tamien por [[angola]]ne ls i [[Moçambique|moçambicanos]] negros), [[Léngua almana|alman]] i [[Lhéngua griega|griego]], ambora alguns asiáticos i andianos na África de l Sul falan lénguas asiáticas, cumo l [[Léngua tamil|tamil]], [[Léngua hindi|hindi]], [[léngua guzerate|guzerate]], [[Léngua urdu|urdu]] i [[Léngua telugu|telugu]]. L [[Lhéngua francesa|francés]] ye inda falada puls franceses sul-africanos, specialmente an lugares cumo la ''[[Franschhoek]]'', adonde eisisten muitos sul-africanos d'ourige francesa.
=== Cumposiçon étnica ===
L ''Statistics South Africa'' define cinco catadories raciales pulas quales las pessonas puoden se classeficar ne l censo. Las stimatibas de l censo de 2011 para estas catadories fui [[negros]] africanos cun 79,2%, [[brancos]] cun 8,9%, ''[[coloured]]'' (mestiço) cun 8,9%, andiano ó asiático cun 2,5% i outros/nun specificado cun 0,5%. L purmeiro censo na África de l Sul, feito an 1911, mostrou que ls brancos repersentában 22% de la populaçon; esse númaro caiu para 16% de la populaçon an 1980.<ref>{{Cite book | outhor = Study Commission on U.S. Policy toward Southern Africa (U.S.) | title = South Africa: eiquipa running out: the report of the Study Commission on U.S. Policy Toward Southern Africa | url = http://books.gogle .com/books?id=sq43lnbklEUC&pg=PA42 | publisher = University of California Press | year = 1981 | page = 42 | isbn = 0-520-04547-5 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:South Africa dominant population group map.sbg|thumb|dreita|Grupos populacionales dominantes na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#fb8072|Africanos negros}}
{{legenda|#8dd3c7|''Coloured'' (multirraciales)}}
{{legenda|#80b1d3|Andianos ó asiáticos}}
{{legenda|#ffffb3|Brancos}}
{{legenda|#bebada|Nanhun dominante}}
{{debedir an colunas fin}}]]
De loinge, la maior parte de la própia populaçon ye classeficada cumo "africana" ó "negra", mas esse grupo populacional nun ye culturalmente i/ó lenguisticamente homogéneo. Ls percipales grupos étnicos negros ancluen ls [[zulus]], [[xhosas]], [[basothos]] (basotho de l sul), [[SeSotho de l norte|bapedi]] (basotho de l norte), [[Benda (África de l Sul)|bendas]], [[tswanas]], [[tsongas]], [[suázis]] i [[ndeble]]s, ls quales falan las [[lénguas bantu]].
La populaçon ''[[coloured]]'' (multirraciales) stá cuncentrada percipalmente na region de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i ben dua cumbinaçon d'ouriges étnicas, cumo ls [[brancos]], [[khoi]]s, [[san]]s, [[griqua]]s, [[chineses]] i [[malaios]].<ref name="khenr">{{cite book|outhor=Kristin Heinrard|title=Minority Protetion in Post-Apartheid South Africa: Houman Rights, Minority Rights, and Self-Detremination|url=http://books.gogle .com/books?id=HOA6qPDtjOAC&pg=PA43|year=2002|publisher=Grenwod Publishing Group|isbn=978-0-275-97353-7|page=43}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls sul-africanos brancos son percipalmente çcendentes de [[houlandeses]], [[almanes]], [[franceses]] [[huguenote]]s, [[británicos]] i outros quelonos [[ouropeus]] i [[judius]].<ref name="khenr"/><ref name="lbr">{{cite book|outhor1=James L. Gibson|outhor2=Amanda Gouws|title=Obercoming Antolerance in South Africa: Spurments in Democratic Persuasion|url=http://books.gogle .com/books?id=zJZ3_bD_EIQC&pg=PA36|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-67515-4|page=36}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cultural i lenguisticamente, eilhes son debedidos an [[africánder]]s, que falan [[africáner]], i ls grupos de brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. La populaçon branca ten diminuído, debido a la baixa [[taxa de natalidade]] i a la [[eimigraçon]]; antre ls fatores qu'anfluen na decison dessa populaçon d'eimigrar, muitos citan l'eilebada taxa de [[criminalidade]] i las políticas de [[açon afirmatiba]] de l gobierno.<ref name="Unisa">{{cite web|url=http://www.unisa.ac.za/default.asp?Cmd=BiewContent&CuntentID=13537 |title=the new great trek- the story of south africa's white sodus |publisher=Unisa.ac.za |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref><ref name="Quen's U">{{cite web|outhor=User2 |url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy23.htn |title=Policy Series |publisher=Quensu.ca |date=7 d'outubre de 1997 |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Zde 1994, aprossimadamente 440 mil sul-africanos brancos eimigrórun permanentemente de l paíç.<ref name=StatsSAPopulation2010>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022010.pdf|title=Midyear population stimates: 2010|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 de júlio de 2010}}</ref> Anque de ls eilebados nibles d'eimigraçon, alguns eimigrantes ouropeus se anstalórun ne l paíç nesse período. Até 2005, stima-se que 212 mil cidadanos británicos stában residindo na África de l Sul. Até 2011, esse númaro puode tener crecido para 500 mil.<ref>{{cite web|title=Britones lebing in SA to enjoy royal wedding|url=http://wayback.archibe.org/web/20120121075711/http://www.eyewitnessnews.co.za/articleprog.aspx?id=64734 | publisher=Eyewitness News|date =28 d'abril de 2011}}</ref> Alguns [[Zimbábue|zimbabuanos]] brancos eimigrórun pa la África de l Sul. Alguns de ls nembros mais nostálgicos de la quemunidade son coincidos na cultura popular cumo "''Whenwes''", por causa de la frase ''when we were in Rhodesie''... ({{lang-t|''quando stábamos na Rodésia''...}}), qu'eilhes questuman dezir al relembrar sues bidas na antiga [[Rodésia]].<ref name="New Anternationalist">{{cite web|url=http://www.newint.org/issue155/briefly.htn|title=Rhodie oldies|year=1985|acessdate=29 d'outubre de 2007|work=[[New Anternationalist]]}}</ref>
La populaçon [[Andianos|andiana]] chegou a la África de l Sul cumo trabalhadores cuntratados para trabalhar nas plantaçones d'açúcar an [[KwaZulu-Natal|Natal]] ne l final de l seclo XIX i ampeço de l seclo XX.<ref name="khenr"/> Eilhes benirun de defrentes partes de l [[subcontinente andiano]], seguian religiones defrentes i falában lénguas çtintas.<ref name="khenr"/> Un grabe çtúrbio antre andianos i zulus eclodiu an 1949 na cidade de [[Durban]].<ref>{{cite web|url=http://www .ptheindianstar .com/andex.php?uan=5786 |title=Current Africa race riots like 1949 anti-Andian riots: menister |publisher=Theindianstar .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Eesiste tamien un grupo seneficatibo de sul-africanos [[chineses]] (cerca de 100 mil pessonas) i [[bietnamitas]] (cerca de 50 mil pessonas). An 2008, l Superior Tribunal de Pretória determinou que ls sul-africanos chineses que chegórun al paíç antes de 1994 debian ser reclassificados cumo ''mestiços''. Cumo resultado desta decison, cerca de 12 a 15 mil<ref>{{cite web|last=Conason |first=Joe |url=http://www.salon .com/tech/htww/2008/06/19/chinese_declared_black/ |title=Chinese declared black |publisher=Salon .com |date=19 de júnio de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> de ls cidadanos etnicamente chineses que chegórun antes de 1994 (l que repersenta de 3% a 5% de l total de la populaçon chinesa ne l paíç), será capaç de se beneficiar de políticas d'eigualdade racial de l gobierno.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article4168245.ece We agre that you are black, South African court tells Chinese], The Eiquipas</ref>
=== Porblemas sócio-eiquenómicos ===
{{Artigo percipal|Criminalidade na África de l Sul|Cunflitos xenófobos na África de l Sul an 2008}}
[[Fexeiro:Soweto township.jpg|thumb|squierda|[[Vairro de lata]] an [[Soweto]], [[Joanesburgo]].]]
Segundo ua pesquisa pa l período 1998-2000 eilaborada pula [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]]s i an purmeiro para [[assalto]]s i [[stupro]]s ''[[per capita]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1|title=NationMaster: South African Crime Statistics}}</ref> Las statísticas oufeciales mostran que 52 pessonas son assassinadas todos ls dies na África de l Sul.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article6818096.ece Persecuted white South African Brandon Huntley made anternational race refuge]. Eiquipas Online. Setember 3, 2009.</ref> L númaro relatado de stupros por anho ye de 55.000<ref>[http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1674391,00.html?xid=fed-cnn-topics Behind South Africa's Reggae Murder]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Eiquipa. Otober 22, 2007.</ref> i stima-se que 500 mil stupros son cometidos anualmente ne l paíç.<ref>"[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=84909 SOUTH AFRICA: One in four men rape]". [[IRIN]] Africa. June 18, 2009.</ref> L total de crimes ''per capita'' ye l 10º antre ls 60 países ne l cunjunto de dados.
L stupro ye un porblema quemun na África de l Sul, nua pesquisa de 2009 un an cada quatro homes sul-africanos admitiran tener stuprado alguien.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8107039.stn | work=BBC News | title=South African rape surbey shock | date=2009-06-18 | acessdate=2010-05-23}}</ref> Un an cada trés de las 4.000 mulhieres anquiridas pula Quemunidade de la Anformaçon, Capacitaçon i Trasparéncia dixe que tenie sido biolada ne l'anho passado.<ref name=bbc1>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/258446.stn |title=South Africa’s rape shock |publisher=BBC News |date=1999-01-19 |acessdate=2010-05-30}}</ref> La África de l Sul ten ua de las maiores ancidéncias de stupros de ninos i bebés ne l mundo.<ref name=eiquipa>{{cite web|last=Perry |first=Alex |url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1680715,00.html?xid=fed-yaho-full-world |title=Ouprah scandal rocks South Africa |publisher=Eiquipa .com |date=2007-11-05 |acessdate=2010-05-30}}</ref> Nun liebantamiento rializado antre 1.500 ninos scolares ne l ''[[township]]'' de [[Soweto]], un quarto de todos ls ninos antrebistados dezírun que "''jackrolling''", un termo para stupro an grupo, era algo dibertido.<ref name=bbc1/>
La classe média de l paíç busca sigurança an [[Cundomínio cerrado|cundomínios cerrados]]. Muitos [[eimigrante]]s de la África de l Sul tamien afirman que l crime fui un grande motibador para eilhes saíren de l paíç. L crime contra la quemunidade agrícola cuntina a ser un grande porblema.<ref>{{cite news|url=http://www .ptimesonline.co.uk/tol/life_and_style/article694534.ece|title=Farms of fear|publisher=The Eiquipas Online|date=2 April 2006 | location=London | acessdate=2010-05-23}}</ref> Outro porblema anfrentado pul paíç ye la fuorte [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade social i eiquenómica]]; las cidades sul-africanas [[Buffalo City]], [[Johannesburgo]] i [[Ekurhuleni Municipalidade Metropolitana|Ekurhuleni]] fúrun apuntadas cumo las mais zeiguales de l mundo, segundo relatório de la [[ONU]] dibulgado an 2010.<ref name="onu">[http://g1.globo .com/Noticias/Riu/0,,MUL1536525-5606,00-QUATRO+CAPITAIS+BRASILEIRAS+ESTAO+ENTRE+AS+MAIS+DESIGUAIS+DO+MUNDO+DIZ+ONU.html Quatro capitales brasileiras stan antre las mais zeiguales de l mundo, diç ONU] - ''[[G1]]'', 19 de márcio de 2010 (bejitado an 19-3-2010)</ref>
== Política ==
{{Artigo percipal|Política de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Uniegebou.jpg|thumb|''[[Union Buildings]]'' ye la residéncia oufecial i l gabinete de l [[persidente de la república]] de la África de l Sul, localizado na capital admenistratiba de l paíç, [[Pretória]].]]
La África de l Sul ten trés [[Capital|capitales]]: [[Cidade de l Cabo]], la maior de las trés, ye la capital legislatiba; [[Pretória]] ye la capital admenistratiba i [[Bloemfontein]] ye la capital judiciária. África de l Sul ten un [[parlamiento]] [[bicameral]]: l Cunseilho Nacional de Porbíncias ([[cámara alta]]), ten 90 nembros, anquanto la Assemblé Nacional ([[cámara baixa]]) ten 400 nembros.
Ls nembros de la Cámara de ls Deputados son eileitos nua base populacional por [[repersentaçon proporcional]]: metade de ls nembros son eileitos por listas nacionales i l'outra metade son eileitos an listas probinciales. dieç nembros son eileitos para repersentar cada porbíncia ne l Cunseilho Nacional de las Porbíncias, andependientemente de la populaçon de la porbíncia. Eileiçones para ambas las cámaras son rializadas la cada cinco anhos. L gobierno ye formado na casa mais baixa, i l líder de l partido maioritairo na Assemblé Nacional ye l [[Persidente de la África de l Sul|persidente]].
Zde la fin de l ''apartheid'' an 1994, la política sul-africana ten sido dominado pul [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que fui l partido dominante, cun 60-70% de ls botos. L percipal adbersairo de l gobierno de l ANC ye l partido de la [[Aliança Democrática (África de l Sul)|Aliança Democrática]], que recebiu 16,7% de ls botos na eileiçon de 2009 i 14,8% nas eileiçones de 2006.
[[Fexeiro:Houses of Parliament Entrance.jpg|thumb|squierda|[[Parlamiento de la África de l Sul]] na [[Cidade de l Cabo]], la capital legislatiba.]]
L partido antes dominante, l Nuobo Partido Nacional, qu'antroduziu l ''apartheid'' atrabeç de l sou predecessor, l Partido Nacional, outou por se fundir cul ANC, an 9 d'abril de 2005. Outros grandes partidos políticos repersentados ne l Parlamiento son l [[Cungresso de l Pobo]], que se separou de l ANC i ganhou 7,4% de ls botos an 2009 i l [[Partido de la Libardade Ankatha]], que repersenta percipalmente ls eileitores [[zulu]]s i que tubo 4,6% de ls botos nas eileiçones de 2009.
Zde 2004, l paíç tubo muitos miles de protestos populares, alguns biolentos, tornando-se, d'acuordo cun un académico, l ''"paíç mais rico an protesto ne l mundo"''.<ref>{{cite web|url=http://abahlali.org/node/1898|title=Article by Eimran Bucus in the Mercury newspaper}}</ref> Muitos destes protestos ténen sido ourganizados a partir de las crecentes [[bairro de lata]]s que circundan las cidades sul-africanas.
An 2008, la África de l Sul fui classeficada na 5ª antre 48 países de la África [[susaariana]] pul Índice Ibrahin de Gobernança Africana. La África de l Sul tubo buns resultados nas catadories de Stado de Dreito, Trasparéncia i Corrupçon i Participaçon i Dreitos Houmanos, mas fui perdiu puntos pul sou zampenho relatibamente pobre an Salude i Sigurança. L Índice Ibrahin ye ua medida global de gobernança africana, cun base nua série de bariables que refleten l sucesso cun que ls gobiernos antregan benes políticos eissenciales als sous cidadanos.<ref>[http://www.moibrahimfoundation.org Mo Ibrahin Foundation]. Retriebed 2010-01-11.</ref>
{{limpar}}
=== Lei ===
{{Mais anformaçones|Criminalidade na África de l Sul}}
[[Fexeiro:Jozi 2012 05 22 1504 (7411284758).jpg|thumb|Anterior de la Corte Custitucional de la África de l Sul, an Joanesburgo.]]
Las percipales fuontes de las leis sul-africanas son l dreito mercantil romano-houlandés i l dreito pessonal baseado ne l [[Common law|dreito quemun anglés]], cumo las amportaçones d'assentamientos houlandes i de l [[colonialismo británico]].<ref>{{cite web|url=http://0-www.llrx .com.annopac.up.ac.za:80/features/southafrica.htn|title=Researching South African Law|acessdate=2008-06-23|outhor=Pamela Snyman and Amanda Barratt|date=2002-10-02|publisher=[http://www.llrx.comLaw Library Resource Xchange]}}</ref> La purmeira lei ouropeia na África de l Sul fui trazida pula [[Cumpanha de las Índias Ourientales Houlandesas]] i ye chamada de dreito romano-nerlandés. Fui amportado antes de la [[Codificaçon jurídica|codificaçon de l dreito]] ouropeu ne l Código Napoleónico i ye cumparable an muitos aspetos, la lei scocesa. Este fui seguido, ne l seclo XIX pul dreito anglés, tanto quemun quanto legal. A partir de 1910 cula unificaçon, la África de l Sul tenie sou própio parlamiento, qu'aprobórun leis specíficas pa la África de l Sul. Durante ls anhos de l ''[[apartheid]]'', la cena política de l paíç fui dominado por figuras cumo [[Valthazar Johannes Borster|B. J. Borster]] i [[Pieter Willen Botha|P. W. Botha]], bien cumo nembros de l'ouposiçon, cumo Harry Schwarç, Joe Slobo i [[Heilen Suzman]].
L sistema judicial ye cumpuosto por tribunales de magistrados, que tratan de causos criminales i cibles menores menores, ls Tribunales Superiores, que son tribunales de cumpeténcia genérica para árias specíficas, l Supremo Tribunal de Recurso, que ye la mais alta corte custitucional an todas ls temas; i l Tribunal Custitucional, que cuida solo de las questones custitucionales.
D'acuordo cun ua pesquisa rializada pa l período de 1998-2000 i cumpilada pulas [[Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]] i an purmeiro an [[assalto]]s i [[stupro]]s ''per capita'' antre todos ls países pesquisados.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1 |title=South African Crime statistics |publisher=NationMaster |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Cerca de 50 assassinatos son cometidos todos ls dies ne l paíç.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/8668615.stn |title=How dangerous is South Africa? |publisher=BBC News |date=17 de maio de 2010}}</ref> Até márcio de 2009, houbo {{formatnun:18148}} assassinatos ne l paíç, anquanto l [[Reino Ounido]] registrou 662 ne l mesmo período.<ref>{{cite news|url=http://www .ptelegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/southafrica/8222469/South-African-serial-killer-cumbited-of-13-murders.html |title=South African serial killer cumbited of 13 murders |publisher= ''The Daily Telegraph'' |date=23 de dezembre de 2010}}</ref> L'andústria de la sigurança pribada na África de l Sul ye la maior de l mundo,<ref>{{cite web|title=South Africa has world’s largest pribate security andustry; neds regulation - Mthethwa|url=http://www.defenceweb.co.za/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=28306&Itemid=116|publisher=DefenceWeb|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref> cun cerca de nuobe mil ampresas cadastradas i 400 mil siguranças particulares atibos registrados, mais de l que la polícia i l'eisército sul-africanos juntos.<ref>{{cite web|title=Bigger than the army: South Africa's pribate security forces|url=http://eidition.cnn .com/2013/02/08/business/south-africa-pribate-security|publisher=CNN .com|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref>
=== Fuorças armadas ===
{{Artigo percipal|Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:USS Forrest Sherman (DDG-98) Chetah.jpg|thumb|squierda|Caça sul-africano [[Atlas Chetah]] rializa un treinamiento cul [[Cuntratorpedeiro|çtróier]] norte-amaricano [[USS Forrest Sherman]] na [[Cidade de l Cabo]], an 2007.]]
La [[Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul]] (SANDF) fui criada an 1994,<ref name="custitution-1993-224">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/documents/custitution/93cones.htn#SECTION224|title=Custitution of the Republic of South Africa At 200 of 1993 (Setion 224)|acessdate=2008-06-23|year=1993|publisher=South African Gobernment}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.issafrica.org/Pus/ASR/6No2/BanStade.html|title=Rationalisation in the SANDF: The Next Challenge|acessdate=2008-06-23|year=1997|outhor=Col L B ban Stade, Senior Staff Oufficer Rationalisation, SANDF|publisher=Anstitute fur Security Studies }}</ref> cumo ua fuorça boluntária cumpuosta pula antiga ''[[South African Defence Force]]'', las fuorças de ls grupos nacionalistas africanos (''[[Umkhonto we Sizwe]]'' i Eisército de Libertaçon de l Pobo Azanian), i las fuorças de defesa antigo [[Bantuston]].<ref name="custitution-1993-224"/> L SANDF ye subdebidido an quatro galhos, l [[Eisército de la África de l Sul|eisército]], la [[Fuorça Aérea de la África de l Sul|fuorça aérea]], la [[Marina de la África de l Sul|marina]] i l Serbício Médico Sul-Africano.<ref name="at-42-2002">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/gazette/ats/2002/a42-02.pdf|title=Defence At 42 of 2002|acessdate=2008-06-23|outhor=|date=2003-02-12|publisher=South African Gobernment|page=18}}</ref> Ne ls radadeiros anhos, la SANDF se tornou ua grande fuorça de paç ne l [[África|cuntinente africano]],<ref name="dod-sep2005">{{cite web|url=http://www.dod.mil.za/media/media2005/sep/medie_statements5sep2005.htn|title=Address by the Menister of Defence at la medie breakfast at Defence Heiadquarters, Negroria|acessdate=2008-06-23|outhor=Mosiuoa Lekota|date=2005-09-05|publisher=Department of Defence}}</ref> i stubo ambolbido an ouparaçones ne l [[Lesoto]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]],<ref name="dod-sep2005"/> ne l [[Burundi]],<ref name="dod-sep2005"/> antre outros. Ten tamien participado cumo parte de las fuorças de paç multinacional de la ONU.
La África de l Sul ye l único paíç africano que cunseguiu zambolber cun sucesso [[armas nucleares]]. I tornou-se l purmeiro paíç cun poder nuclear (seguido pula [[Ucránia]]), la çmontar i renunciar boluntariamente al sou porgrama ne l porcesso d'assinatura de l [[Tratado de Nun Proliferaçon de Armas Nucleares]] (TNP), an 1991.<ref name="fas-ocp27"/> L paíç zambolbiu un porgrama d'armas nucleares na década de 1970.<ref name="fas-ocp27">{{cite web|url=http://www.fas.org/nuke/guide/rsa/nuke/ocp27.htn|title=Out of (South) Africa: Negroria's Nuclear Weapones Sperience|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Lieutenant Colonel Roy I. Horton III (BS, Eiletrical Anginering; MS, Strategic Antelligence)|year=1999|month=Otober|publisher=USAF Anstitute fur National Security Studies}}</ref> D'acuordo cul ex-persidente sul-africano [[F. W. de Klerk]], la decison de custruir ua "dissuason nuclear" fui tomada "yá an 1974 nun cuntesto dua amenaça spansionista sobiética".<ref name="South Africa comes clean">[http://books.gogle .com/books?id=&printsec=fruntcober "South Africa comes clean"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Maio de 1993, pp. 3,4</ref> La África de l Sul puode tener rializado un teste nuclear subre l [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] an 1979,<ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchib/NSAEBB/NSAEBB190/01.pdf|format=PDF|title=South Atlantic Nuclear Eibent (National Security Council, Memorandun)|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Christine Dodson|date=22 d'outubre de 1979|publisher=George Washington University under Fredon of Anformation At Request}}</ref> anque Klerk afirmar que l paíç "nunca habie rializado un teste nuclear clandestino".<ref name="South Africa comes clean"/> Seis çpositibos nucleares fúrun cuncluídos antre 1980 i 1990, mas todos fúrun çtruídos antes de la África de l Sul assinar l TNP an 1991.<ref name="South Africa comes clean"/>
=== Relaçones anternacionales ===
{{aneixo|Missones diplomáticas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:BRICS leaders 2012.jpg|thumb|dreita|[[Dilma Rousseff]] ([[Brasil]]), [[Vladimir Putin]] ([[Rússia]]), [[Manmohan Singh]] ([[Índia]]), [[Hu Jintao]] ([[República Popular de la China|China]]) i [[Jacob Zuma]] (África de l Sul) durante ancuontro de ls líderes de l [[BRICS]] an 2012.]]
Anquanto era la [[Ounion Sul-Africana]], l paíç fui l nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU). L'anton purmeiro-menistro sul-africano, [[Jan Smuts]], screbiu l preámbulo de la [[Carta de las Naciones Ounidas]].<ref name = "gilderslebe">{{cite journal |url=http://www.columbia.edu/cu/alumni/Magazine/Summer2001/Gilderslebe.html |title=Birgenia Gilderslebe: Oupening the Gates (Libing Legacies) |outhor=Rosalind Rosenberg |month = Summer | year =2001 |work=Columbia Magazine }}</ref><ref name="Schlesinger">{{cite book |outhor=Schlesinger, Stephen I. |title=At of Creation: The Founding of the United Nationes: La Story of Superpowers, Secret Agents, Wartime Allies and Enemies, and Their Quest fur la Peaceful World |publisher=Westbiew, Perseus Books Group |location=Cambridge, Massachusetts |year=2004 |pages=236–7 |isbn=0-8133-3275-3 |oclc= }}</ref> L paíç ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] (UA), i ten la maior eiquenomie de todos ls nembros dessa ourganizaçon. La África de l Sul tamien ye un nembro fundador de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), de la UA. L paíç ten zampenhado un papel fundamental cumo mediador de cunflitos antre naciones africanas na radadeira década, cumo ne l [[Burundi]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], nas [[Quemores]] i ne l [[Zimbabué|Zimbabwe]]. Passado la fin de l regime de l ''[[apartheid]]'', la África de l Sul fui readmitida na [[Commonwealth|''Commonwealth'' británica]]. L paíç ye un nembro de l [[Grupo de ls 77]] i presidiu l'ourganizaçon an 2006. La África de l Sul tamien ye nembro de la [[Quemunidade pa l Zambolbimiento de la África Austral]] (SADC), de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de l [[Tratado de la Antártida]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]] i de l [[G8+5]].
L persidente sul-africano [[Jacob Zuma]] i l'ex-persidente chinés, [[Hu Jintao]], atualizórun ls laços bilaterales antre ls dous países an 24 d'agosto de 2010, quando fui assinado l Acuordo de Pequin, qu'antecipou l'eilebaçon de la "parcerie stratégica" de la África de l Sul cula China para ua "parcerie estratégica global" an temas eiquenómicos i políticos, cumo l reforço de l'antercámbio antre ls respetibas partes gobernantes i legisladores.<ref>[http://capetown.china-cunsulate.org/ang/gdxw/t726883.htn China, South Africa upgrade relationes to "cumprehensibe strategic partnership"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Xinhua News Agency, 24 d'agosto de 2010</ref><ref>''"New era las South Africa joines BRICS"'', [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-080411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 11 d'abril de 2011</ref> An abril de 2011, la África de l Sul antrou ouficialmente pa l grupo de países [[BRICS]] ([[Brasil]]-[[Rússia]]-[[Índia]]-[[China]]), eidantificado pul persidente Zuma cumo ls maiores parceiros comerciales de l paíç i tamien cumo ls maiores parceiros comerciales de la África cumo un to. Zuma afirmou que ls países nembros de l BRICS tamien eirien trabalhar de forma cordenada atrabeç de la ONU, de l Grupo de ls Binte (G20) i de l [[Fórun de Diálogo Índia-Brasil-África de l Sul]] (IBAS).<ref>''"SA brings 'unique attributes' to BRICS"'' [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-140411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 14 d'abril de 2011</ref>
== Subdebisones ==
{{Artigo percipal|[[Porbíncias de la África de l Sul]]}}
La África de l Sul ancontra-se debedida an nuobe porbíncias zde [[1994]]. La tabela seguinte andica, para cada ua de las nuobe porbíncias, l sou código oufecial [[ISO 3166-2]]:ZA, l nome an [[Léngua pertuesa|pertués]], [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africáner|africáner]], i la capital.
{| {{prettytable}}
! Código<br />ISO !! Pertués !! ''Anglés'' !! ''Africáner'' !! Capital
|-
| ZA-WC || [[Cabo Oucidental]] || ''Western Cape'' || ''Wes-Kaap'' || [[Cidade de l Cabo]]
|-
| ZA-EC || [[Cabo Ouriental]] || ''Eastern Cape'' || ''Oos-Kaap'' || [[Bisho]]
|-
| ZA-NC || [[Cabo Setentrional]] || ''Northern Cape'' || ''Nord-Kaap'' || [[Kimberley (Cabo Setentrional)|Kimberley]]
|-
| ZA-FS || [[Stado Libre]] || ''Fre State'' || ''Brystaat'' || [[Bloemfontein]]
|-
| ZA-GT || [[Gauteng]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Joanesburgo]]
|-
| ZA-NL || [[Kwazulu-Natal]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Pietermaritzburg]]
|-
| ZA-LP || [[Porbíncia de l Limpopo|Limpopo]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Polokwane]]
|-
| ZA-MP || [[Mpumalanga]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Nelspruit]]
|-
| ZA-NW || [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]] || ''North-West'' || ''Nord-Wes'' || [[Mafikeng]]
|}
Las porbíncias ancontran-se debedidas an [[Munecípios metros de la África de l Sul|munecípios metros]] i [[Çtritos municipales de la África de l Sul|çtritos municipales]]; estes radadeiros ancontran-se subdebididos an [[Munecípios locales de la África de l Sul|munecípios locales]] i [[zonas de geston çtrital]]. La delimitaçon de ls munecípios ancontra-se anscrita na [[Custituiçon]], antoce cada altaraçon amplica ua [[emenda custitucional|emenda]]; la radadeira acunteciu an abril de [[2006]].
{{limpar}}
== Eiquenomie ==
{{Artigo percipal|Eiquenomie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Johannesburg Stock Schange.jpg|thumb|squierda|upright|La [[Bolsa de Balores de Joanesburgo]] ye la maior [[bolsa de balores]] de l [[África|cuntinente africano]].]]
Pula classeficaçon de la [[ONU]] la África de l Sul ye un paíç de renda média, cun ua ouferta abundante de recursos, cun bien zambolbidos setores financeiro, jurídico, de quemunicaçones, einergie i trasportes, ua [[bolsa de balores]] que stá antre las binte melhores de l mundo, i ua moderna anfra-strutura d'apoio a ua çtribuiçon eficiente de las mercadorias a grandes centros ourbanos an to la region. La África de l Sul acupa 32ª posiçon ne l mundo an tenermos de [[PIB]] ([[PPC]]), d'acuordo cun dados de 2009. La sue antegraçon na eiquenomie ye mui fuorte i custitui ua base eissencial pa l sou zambolbimiento.<ref>Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Centro de Studos Africanos & Gerpress, 2011, ISBN 978-989-96094-6-4</ref>
L zambolbimiento abançado de l paíç stá inda assi cuncentrado an torno de quatro árias: [[Cidade de l Cabo]], [[Port Eilizabeth]], [[Durban]] i [[Pretória]]/[[Johannesburg]]. Fura destes quatro centros eiquenómicos, l zambolbimiento ye lemitado i la [[pobreza]] inda ye prebalente, anque de ls sfuorços de l gobierno. Por cunseguinte, la grande maiorie de sul-africanos son pobres. Inda assi, ls percipales zonas marginales ténen spurmentado un crecimiento rápido ne ls radadeiros tiempos. Essas árias ancluen [[Mossel Bay]] para Plettenberg Bay; ária de [[Rustenburg]], ária de [[Nelspruit]], [[Bloemfontein]], Cape West Coast i l Litoral Norte de [[KwaZulu-Natal]]. L [[zamprego]] ye stremamente eilebado i la [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade de renda]] ye aprossimadamente eigual a la de l [[Brasil]] - residindo ua de las rezones mais salientes ne l fato de buona parte de las ampresas amportantes séren capital-antensibas, nun trabalho antensibas. Durante l período de 1995-2003, l númaro d'ampregos formales diminuiu i l [[Eiquenomie anformal|amprego anformal]] oumentou, l zamprego global se agrabou.<ref name="sach3">{{cite web|url=http://eimf.org/sternal/pus/nft/2006/soafrica/ang/pasoafr/sach3.pdf|title=Post-Apartheid South Africa: the First Ten Years - Unemployment and the Labor Market|publisher=IMF}}</ref>
L rendimiento médio domiceliar sul-africano diminuiu cunsidrabelmente antre 1995 i 2000. Quanto a la zeigualdade racial, l ''Statistics South Africa'' anformou que, an 1995, l'agregado fameliar médio branco ganhou quatro bezes mais de l qu'ua família média negra. An 2000, la família média branca ganhou seis bezes mais de l que l'agregado fameliar médio negro.<ref>[http://0-www.sarpn.org.za.annopac.up.ac.za:80/documents/d0000164/page1.php SARPN - South Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at www.sarpn.org.za</ref> Las políticas de [[açon afirmatiba]] pa l'eigualdade racial ténen stimulado un oumiento na riqueza eiquenómica de ls [[negros]] i l nacimiento dua eimergente classe média negra.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=261345&area=/breaking_news/breaking_news__business/|title=Black middle class bosts car sales in South Africa: Carta eiletrónica & Guardian Online}}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/22/southafrica.features Race against eiquipa]. The Ouserber. January 22, 2006.</ref> Outros porblemas son la [[criminalidade]], la [[corrupçon]] i la [[eipidemia]] de [[HIB]]/[[SIDA]]. La África de l Sul sofre cun carga relatibamente pesada regulaçon global, cumparada als [[países zambolbidos]]. La propiadade i l'anterferéncia statal ampone barreiras a l'antrada an muitas árias.<ref name="assessment2008">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/11/0,3343,en_2649_33733_40977483_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008|publisher=OECD}}</ref> Regulamentaçones trabalhistas restritibas ténen cuntribuído pa l mal-star de l zampregado.<ref name="sach3"/>
[[Fexeiro:Johannesburg CBD.jpg|thumb|dreita|[[Joanesburgo]], la [[cidade]] mais rica de l paíç, porduç 33% de l [[perduto anterno bruto]] (PIB) de la África de l Sul i 10% de l PIB de l [[África|cuntinente africano]].]]
L gobierno de 1994 heirdou ua eiquenomie minada por longos anhos de cunflito anterno i por sançones sternas. L gobierno abstebe-se de recorrer al populismo eiquenómico. La [[anflaçon]] fui derrubada, las finanças públicas stában stabelizados i alguns capitales strangeiros fúrun atraídos.<ref name="assessment2008-2">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/63/0,3343,en_2649_34577_40981951_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008: Achiebing Acelerated and Shared Growth fur South Africa|publisher=OECD}}</ref> Inda assi, l crecimiento fui inda baixo.<ref name="assessment2008-2"/> Ne l'ampeço de 2000, l'anton Persidente [[Thabo Mbeki]] prometiu promober l crecimiento eiquenómico i l'ambestimiento strangeiro atrabeç de l relaxamiento de leis trabalhistas restritibas, acelerando l ritmo de [[pribatizaçon]] i l corte de gastos gobernamentales znecessairos. Sues políticas anfrentan fuorte ouposiçon de ls [[sindicato]]s. De 2004 an delantre l crecimiento eiquenómico oumentou seneficatibamente, assi cumo la formaçon d'amprego i oumiento de capital.<ref name="assessment2008-2"/>
África de l Sul ye l maior perdutor i cunsumidor d'einergie ne l [[cuntinente africano]]. La África de l Sul ye un çtino turístico popular, i ua cantidade sustancial de receita ben de l [[turismo]].<ref>{{cite web|url=http://www.ambestec .com/NR/rdonlyres/13AEE8DD-1266-420D-B7BE-DCF92C12967F/4035/TourismUpdateOtober2005.pdf|title=SA Eiquenomic Research - Tourisn Update|acessdate=2008-06-23|year=2005|month=Otober|publisher=[http://www.ambestec .com/ Ambestec]|format=PDF}}</ref> Antre las percipales atraçones son la cultura bariada i pitoresca, la reserbas de caça i ls [[binos]] locales.
La [[Rand|Rand Sul-Africano]] (ZAR), ye la moeda eimergente mais atibamente negociada ne l mundo. El se juntou a un clube d'elite de las moedas, l ''Cuntinous linked settlement'' (CLS), adonde trasaçones de [[cámbio]] son liquidadas eimediatamente, diminuindo ls riscos de trasaçones atrabeç de [[fusos horairos]]. L rand era la moeda cun melhor zampenho contra l [[dólar de ls Stados Ounidos]] (USD) antre 2002 i 2005, segundo la ''[[Blomberg]] Moeda Scorecard''.
[[Fexeiro:Graaff Fruit-Ceres packing.jpg|thumb|dreita|Ampregados ampacotando [[pera]]s para sportaçon nua fábrica ne l Bal de Ceres, ne l [[Cabo Oucidental]].]]
La bolatelidade de l rand ten afetado l'atebidade eiquenómica, la queda acentuada an 2001 i l'atingimiento dun mínimo stórico de 13,85 rands al dólar, probocou miedos d'anflaçon i fizo cun que l Banco Central a oumentar las [[taxas de juros]]. L rand zde anton ten se recuperado, negociado a 7,77 ZAR al dólar an de febreiro de 2010. Inda assi, cumo ls sportadores stan sob presson cunsidrable a partir dua fuorte moeda nacional, muitos peden l'anterbençon de l gobierno para ajudar a amerosar l rand.
[[Refugiados]] de países pobres bezinos ancluen muitos eimigrantes probenientes de la [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Moçambique]], [[Zimbabué|Zimbabwe]], [[Malaui|Malawi]] i outros, que repersentan ua grande parcela de l [[Eiquenomie anformal|setor anformal]]. Cun eilebados nibles de [[zamprego]] antre ls pobres sul-africanos, la [[Xenofobie|xenofobia]] ye prebalente i muitas pessonas nacidas na África de l Sul se senten ressentidos culs eimigrantes que son bistos cumo pessonas que priban la populaçon natiba de postos de trabalho, un sentimiento que ten tenido credibelidade pul fato de que muitos ampregadores Sul Africano ténen ampregado ls migrantes d'outros países para salairos mais baixos de l que ls cidadanos sul-africanos, specialmente na [[custruçon cebil]], [[turismo]], [[agricultura]] i [[andústria]]s de serbícios domésticos. Ls [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]] son tamien fuortemente ambolbidos ne l comércio anformal.<ref>{{cite web|url=http://0-www.iss.co.za.annopac.up.ac.za:80/pus/ASR/5No4/StrategigPerspetibes.html|title=African Security Rebiew Bol 5 Ne l 4, 1996: Strategic Perspetibes on Eillegal Eimmigration anto South Africa}}</ref> Inda assi, muitos eimigrantes na África de l Sul cuntinan a bibir an cundiçones precárias i la política d'eimigraçon de l sul-africana tornou-se cada beç mais restritibas zde 1994.<ref>{{cite web|url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy20.htn|title=Quenes College: The Brain Gain: Skilled Migrants and Eimmigration Policy in Post-Apartheid South Africa}}</ref>
Ls percipales parceiros comerciales anternacionales de la África de l Sul, para alhá d'outros países africanos, ancluen la [[Almanha]], ls [[Stados Ounidos]], la [[República Popular de la China|China]], l [[Japon]], l [[Reino Ounido]] i la [[Spanha]].<ref name=fatbook>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html|title=South Africa|work=The World Fatbook|publisher=CIA}}</ref> Las percipales sportaçones de l paíç ancluen l [[milho]], [[diamante]]s, [[Lhista de fruitas|fruitas]], [[ouro]], [[açúcar]], [[metales]], [[Mineral|minerales]], i [[lana]]. [[Máquina]]s i [[eiquipamiento]]s de [[trasporte]] custituen mais dun terço de l balor de las [[amportaçones]] de l paíç. Outras amportaçones ancluen perdutos [[químicos]], perdutos [[manufatura]]de ls i [[petrólio]].
Recentemente la África de l Sul fui ancluída ne l grupo de países eimergentes cun eiquenomies promissoras, ls [[BRICS]].<ref>http://oglobo.globo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} .com/eiquenomie/mirian/posts/2011/04/14/africa-de l-sul-reforca-bric-que-bira-brics-374799.asp</ref>
[[Fexeiro:FranschhoekWC-pass.jpg|thumb|800px|centro|[[Binhedo]] an [[Franschhoek]], ne l [[Cabo Oucidental]].]]
== Anfraestrutura ==
=== Ciéncia i tecnologie ===
[[Fexeiro:Mark Shuttleworth NASA.jpg|thumb|squierda|[[Mark Shuttleworth]] ne l spácio.]]
Bários zambolbimientos científicos i tecnológicos amportantes ouriginórun-se na África de l Sul. L purmeiro trasplante de coraçon houmano fui rializado pul cerjano cardíaco [[Christiaan Barnard]] ne l Spital Grote Schuur an dezembre de 1967; [[Max Theiler]] zambolbiu ua [[bacina]] contra la [[febre amarielha]]; [[Allan McLeod Cormack]] pioneira de la [[tomografie cumputadorizada]] por [[centeilhas-x]] i [[Aaron Klug]] que zambolbiu técnicas cristalográficas de microscopia eiletrónica. Cun sceçon de Barnard, todos ls abanços citados fúrun reconhecidos cun [[Prémio Nobel|Prémios Nobel]]. [[Sydney Brenner]] ganhou mais recentemente, an 2002, por sou trabalho pioneiro an biologie molecular.<ref>{{citar web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2002/brenner-outobio.html |títalo=Sydney Brenner |eiditor=[[Prémio Nobel]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
[[Mark Shuttleworth]] fondou ua de las purmeiras ampresas de sigurança na anterneta, la Thawte, que fui mais tarde cumprada pula líder mundial [[BeriSign]]. Anque de ls sfuorços de l gobierno para ancentibar l [[amprendedorismo]] an [[biotecnologie]], outros campos de [[alta tecnologie]] i [[Tecnologie de l'anformaçon|TI]], nun hai outras ampresas inobadoras notables fundadas na África de l Sul. Ye un oubjetibo spresso de l gobierno la trasiçon de l'eiquenomie sul-africana para torná-la mais dependente de l'alta tecnologie, cun base na custataçon de que la África de l Sul nun puode cumpetir culas eiquenomies de l [[Stremo Ouriente]] na manufatura, nin puode usufruir de sue riqueza mineral perpetuamente.
La África de l Sul cultibou ua quemunidade astronómica an spanson. L paíç abriga l [[Grande Telescópio Sul-Africano]], l maior telescópio ótico ne l [[heimisfério sul]]. La África de l Sul stá custruindo atualmente la Telescópio de Array Karo cumo parte de l porjeto de 1,5 bilhon d'ouros [[Square Kilometre Array]].<ref>{{cite web|url=http://www.skatelescope.org/news/2nd-april-news/|title=SKA announces Founding Board and selets Jodrell Bank Ouserbatory to host Porjet Ouffice|publisher=SKA 2011|date=2 d'abril de 2011|acessdate=14 d'abril de 2011}}</ref> An 25 de maio de 2012, fui anunciado que las sedes de l Telescópio Square Kilometer Array seran debedidas antre locales na África de l Sul i na [[Oustrália]]/[[Nuoba Zelándia]].<ref name=outogenerated1>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/science-ambironment-18194984 | title=Africa and Australasia to share Square Kilometre Array | publisher=BBC | date=25 de maio de 2012}}</ref>
=== Eiducaçon ===
{{artigo percipal|Eiducaçon na África de l Sul}}
{{aneixo|Lista d'ounibersidades na África de l Sul}}
La [[Eiducaçon]] na África de l Sul ye la segunda melhor de l [[cuntinente africano]], perdendo solo para [[Cabo Berde]]. Na época de l ''[[apartheid]]'', ls studantes de todos ls grupos étnicos de la África de l Sul iban cun frequéncia la scuolas própias para cada etnie. Fura esso, ls menores caucasianos de 18 anhos que falában [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africánder|africánder]], anque séren oubrigados a studar las dues lénguas, iban cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino adequadas la cada etnia. Cunsidrando cada menor de 18 anhos, l gobierno pagaba mui mais caro cula [[eiducaçon]] de ls caucasianos de l que la de ls nun caucasianos.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155">''ENCICLOPÉDIA Delta Ounibersal''. Riu de Janeiro: Delta, c1982. bol. 1, p. 142-155.</ref>
[[Fexeiro:UCT Upper Campus landscape biew.jpg|thumb|[[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]].]]
Antre ls siete i ls 16 anhos, l'ansino era oubrigatório pa ls menores [[caucasianos]] de 18 anhos. Cerca de 90% deilhes iban diariamente la [[Scuola pública|scuolas de la rede pública d'ansino]]. L resto iba para [[Scuola particular|scuolas de la rede particular]] cuntroladas pul Stado. Mais de 55% treminában l [[ansino médio]].<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Ls menores [[mestiços]] ó [[asiáticos]] de 18 anhos éran oubrigados la se dirigiren a la scuola, antre ls siete als 14 anhos, zde qu'habitassen árias que çpusessen desta facelidade. An dibersas dessas regiones nun eisistian scuolas i [[Sala d'aula|salas d'aula]] pa ls mestiços i ls asiáticos. Aprossimadamente 99% desses menores de 18 anhos iba para [[eiducandairo]]s relegiosos cuntrolados pul Stado. Mais de 10% de ls menores mestiços de 18 anhos i 25% de ls [[andianos]] alcançában l'ansino médio. Até 1981 la legislaçon nun oubrigaba que ls menores africanos de 18 anhos fússen cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino. Zde anton, ls cunselhos locales podien requerer que l gobierno nacional solicitasse l cumparecimiento de ls menores de sue ária, de 6 a 15 anhos, para [[Scuola|anstituiçones d'ansino]], 20% de ls menores africanos iban l'anstituiçones d'ansino.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Las percipales [[ounibersidade]]s de la África de l Sul son: la [[Ounibersidade de l Cabo Oucidental]] ([[Cidade de l Cabo]]), la [[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]] (Cidade de l Cabo), la [[Ounibersidade de l Stado Libre]] ([[Bloemfontein]]), la [[Ounibersidade de Fort Hare]] ([[Alice (África de l Sul)|Alice]]), la [[Ounibersidade de l KwaZulu-Natal]] ([[Durban]], [[Pietermaritzburg]], [[Pinetown]], [[Westbille (África de l Sul)|Westbille]]), la [[Ounibersidade de l Limpopo]] ([[Polokwane]], [[Ga-Rankuwa]]), la [[Ounibersidade de l Noroiste]] ([[Mafikeng]], [[Mankwe]], [[Potchefstron]], [[Banderbijlpark]]), la [[Ounibersidade de Pretória]] ([[Pretória]]), la [[Ounibersidade Rhodes]] ([[Grahamstown]]), la [[Ounibersidade de Stellenbosch]] ([[Stellenbosch]]) i la [[Ounibersidade de l Witwatersrand]] ([[Joanesburgo]]).
=== Salude ===
{{Artigo percipal|[[Salude na África de l Sul]]}}
[[Fexeiro:Life spetancy in some Southern African countries 1958 to 2003.png|thumb|squierda|L'ampato de la [[SIDA]] ten causado ua queda na [[spetatiba de bida]] de l paíç.]]
La spanson de la [[Síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida|SIDA]] (síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida, [[SIDA]] ne l Brasil) ye un porblema alarmante ne l paíç, chegando a atingir 31% de las mulhieres prenhas an 2005 i ua taxa d'anfeçon ne ls adultos stimada an 20%.<ref>{{cite web |url=http://www.abert.org/aidssouthafrica.htn |title=HIB & Aids in South Africa |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> La ligaçon antre HIB, un bírus trasmitido percipalmente por cuntato sexual, i SIDA fui negado hai mui tiempo pul persidente [[Thabo Mbeki]] i pul menistro de la salude [[Manto Tshabalala-Msimang]], qu'ansiste que las muitas muortes ne l paíç son causadas por mala nutriçon, i muita pobreza, i nun pul HIB.<ref>{{cite web |url=http://www.afrol .com/articles/21094 |title="Sack SA Heialth Menister" – world's SIDA sperts |publisher=afrol News |acessdate=2006-10-08}}</ref> An 2007, an repuosta la pressones anternacionales, l gobierno fizo sfuorços para cumbater la SIDA.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za">{{cite web|url=http://0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za:80/otherdocs/2007/aidsplan2007/situation_analysis.pdf|title=anfo.gob.za|format=PDF}}</ref> An setembre de 2008 Thabo Moeki fui spulso pul [[Cungresso Nacional Africano]] i [[Kgalema Motlanthe]] fui apuntado pa l ínterin. Ua de las purmeiras açones de Motlanthe fui sustituir Tshabalala-Msimang pul atual menistro de la salude, [[Barbara Hogan]].
La SIDA afeta percipalmente aqueilhes que son sexualmente atibos i ye mui mais persente na populaçon negra. La maiorie de las muortes son de pessonas eiquenomicamente atibas, resultando an muitas famílias perdendo sue percipal fuonte de renda. Esso ten resultado an muitos ''Uorfones pula SIDA'' qu'an muitos causos dependen de l stado para suporte financeiro i médico.<ref name="abertaids">{{cite web |url=http://www.abert.org/aidsorphans.htn |title=SIDA orphanes |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> Ye stimado qu'hai 1,2 milhones de Uorfones na África de l Sul.<ref name="abertaids"/> Muitas pessonas mais bielhas tamien perden l'apoio de ls nembros mais moços de la família. Cerca de 5 milhones de pessonas stan anfetadas pula malina.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za"/>
La África de l Sul, mesmo cun muitos porblemas ambolbendo la salude pública, abriga l maior spital de l mundo, l [[Spital Chris Hani Baragwanath]], cun 173 heitares de ária, {{fmtn|3200}} camas i {{fmtn|6760}} funcionairos. Esse spital queda na ária de [[Soweto]], [[Joanesburgo]].
=== Einergie i trasportes ===
[[Fexeiro:Gautrain..., L R Tambo Antl Airport South Africa.jpg|thumb|dreita|[[Gautrain]], ua linha de camboio que liga [[Joanesburgo]] a la [[Pretória]] i al [[Aeroporto Anternacional Ouliber Tambo]].]]
Passado tentatibas frustradas por parte de l gobierno de stimular la custruçon pula eniciatiba pribada de la capacidade de geraçon d'einergie de l paíç, l'ampresa statal fornecedora d'einergie Skon ampeçou a tener deficiéncia de capacidade na geraçon d'einergie eilétrica i anfraestrutura de çtribuiçon an 2007. Essa falta lebou a l'ancapacidade d'atender a las demandas de l'andústria i de ls cunsumidores an to l paíç, resultando an [[Blecaute|apagones]]. Einicialmente la falta de capacidade fui probocada por ua falha na [[Central Nuclear Koeberg]], mas ua falta generalizada de capacidade de porduzir einergie debido al oumiento de la demanda tornou-se eibidente zde anton. La fornecedora ten sido amplamente criticada por nun planeijar adequadamente i custruir la capacidade de geraçon eilétrica de forma suficiente,<ref>[http://www.nytimes .com/2008/01/31/world/africa/31safrica.html "Power Failures Outrage South Africa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} article by [[Barry Bearak]] and [[Celia W. Dugger]] in [[The New York Eiquipas]] 31 de janeiro de 2008</ref> ambora l gobierno tenga admitido que ye culpado por se recusar a aprobar l financiamiento para ambestimiento an anfraestrutura.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7199814.stn|title=S Africa cuts power to neighbours|publisher=BBC News |date=21 de janeiro de 2008|acessdate=20 d'abril de 2008}}</ref>
[[Fexeiro:South Africa-Mpumalanga-Middelburg-Arnot Power Station (cropped).jpg|thumb|squierda|[[Central núclear termoelétrica]] an Middelburg, [[Mpumalanga]].]]
La crise fui resolbida depuis d'alguns meses, mas la borda antre la demanda nacional i la capacidade çponible inda ye baixa (specialmente an horairos de pico), i staçones d'einergie stan sob presson, de modo qu'ua outra fase d'apagones ye probable se algua parte de l sistema de fornecimiento fur anterrompida por qualquiera motibo.<ref>{{cite news|url=http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibeurl=http://web.archibe.org/web/20080619083035/http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibedate=19 June 2008|title=Skon reopens 3 power stationes|publisher=[[News24]]|date=14 de febreiro de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
L gobierno i la Skon stan planeijando nuobas centrales núclear, por un custo pa l cunsumidor sul-africano. La cuncessionária d'einergie planeija tener 20 mil [[megawatt]]s de [[einergie nuclear]] an sue matriç até 2025.<ref>{{cite news|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?Nab=nes&ArticleID=1518-24_2395323|title=Skon mulls new power stationes|publisher=[[Fin24]]|date=18 de setembre de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
Ne l setor de ls trasportes, l paíç cunta cun ua rede de {{formatnun:20192}} Km de caminos de fierro i {{formatnun:362099}} Km de rodobias, de ls quales {{formatnun:73506}} Km stan pabimentados i 239 Km son classeficados cumo [[outoestrada]]s. L paíç cunta cun 567 aeroportos (a 11ª maior rede aerobiária de l mundo an 2012) i sous maiores [[Porto (trasporte)|portos marítimos]] stan localizados nas cidades de [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Port Eilizabeth]], [[Richards Bay]], [[Baía de Saldanha]].<ref name="CIA Trasportes">{{citar web |url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html |títalo=South Africa |eiditor=[[CIA]] |obra=[[CIA World Fatbook]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
{{limpar}}
== Cultura ==
{{Artigo percipal|Cultura de la África de l Sul}}
Nun eisiste ua única [[cultura]] sul-africana, debido a la dibersidade étnica de l paíç, i cada grupo racial ten la sue própia eidantidade cultural. Esto puode ser apreciado nas defrenças na [[alimentaçon]], na [[música]] i na [[beilça]] antre ls bários grupos. Hai, inda assi, alguns traços unificadores.
=== Guapas artes ===
[[Fexeiro:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG|thumb|Un [[eilande]] retratado nua [[pintura rupestre]] ancontrada an [[Drakensberg]].]]
L'arte sul-africana anclui ls mais antigos oubjetos d'artísticos de l mundo, que fúrun çcubiertos nua caberna de l paíç i fúrun datados an 75 mil anhos d'eidade. Las tribos çpersas de pobos [[khoisan]] que se çlocórun pa la África de l Sul an torno de 10.000 a.C. tenien sue própia spresson artística, bista hoije nua anfenidade de [[pinturas rupestres]]. Eilhes fúrun sustituídos puls pobos [[bantu]]/[[nguni]] cun sues própias formas d'arte. Nuobas formas artísticas eiboluíran nas bilas i cidades: l'arte dinámica, qu'usa de tiras de plástico a aros de bicicleta. L'arte popular houlandesa cun anfluéncias de ls [[africánder]]s ''trekboers'' i ls artistas brancos ourbanos seguiran mudando las tradiçones ouropeias a partir de 1850 i tamien cuntribuíran para essa mistura eclética, que cuntina a eiboluir inda hoije.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |title=World's Oldest Jewellery Found in Cabe |publisher=Buzzle .com |acessdate=16 d'abril de 2011}}</ref>
=== Literatura ===
[[Fexeiro:Nadine Gordimer 01.JPG|thumb|squierda|upright|[[Nadine Gordimer]], scritora sul-africana ganhadora de l [[Prémio Nobel de Literatura]] de 1991.]]
La literatura sul-africana surge a partir dua stória social i política única. Un de ls purmeiros romances bien coincidos scritos por un outor negro an ua léngua africano fui ''Mhudi'', de Tierramon Tshekisho Plaatje, scrito an 1930.<ref>[http://web.africa.ufl.edu/asq/b2/b2i1a8.htn Sol Plaatje<!-- bot-generated title -->]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at web.africa.ufl.edu</ref> Durante ls anhos 1950, la rebista ''Drun'' tornou-se un bibeiro de sátiras políticas, fiçon i ansaios, dando boç a la cultura negra ourbana.<ref name="swod">{{cite news|url=http://login.bnuemedie .com/hr/login/login_suscribe.jsp?id=qbdZ7L8TMtzmQHzJBuT%2F8TcBaaTL76%2B0%2FjJ0KihrMyoYRyRXbbyQE8m0DDTx7NBQbzdAaqzpef%0A83Z2mOn%2FrgXtoE3FGBhhIsQCcRr9XP04dzb0bbEcMB7uE7d9ClsT%2FbCj9r%2BurRTqnKBdGaYyIcBB%0Acb1XiiEfXxHfnbF9L1Ea6XuF20BK8wmtjjpnWUC9nmoKJSFQyY5AdnYOBHdzWq9nf%0AwbcPBiTJu725hgc18RCoQ3x2C9oa%2Fq179cB8ufiqS8xeH8fWfA%3D%3D|title=Drun Rebiew|last=Wod|first=Sura|date=2005-11-04|work=[[The Hollywod Reporter]]|publisher=Nielsen Business Medie, Anc. |acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
Antre ls outores sul-africanos [[brancos]] mais notables stan [[Alan Paton]], que publicou l romance ''Cry, the Belobed Country'' an 1948. [[Nadine Gordimer]] se tornou la purmeira sul-africana a ser agraciada cul [[Prémio Nobel de Literatura]] an 1991. Sou romance mais famoso, ''[[July's People]]'', fui lançado an 1981. [[J. M. Coetze]] ganhou l Prémio Nobel de Literatura an 2003. Na época de l'atribuiçon de l prémio, la [[Academie Sueca]] afirmou que Coetze "an einúmaros çfarces retrata l'ambolbimiento surprendente de l stranho".<ref name="Swedish Academy">{{cite news|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/press.html|title=The Nobel Prize in Literature: John Maxwell Coetze|date=2 d'outubre de 2003|publisher=Swedish Academy|acessdate=2 d'agosto de 2009}}</ref>
Las peças de [[Athol Fugard]] regularmente streórun ne ls cinemas ''[[fringe]]'' de la África de l Sul, [[Londres]] (The Royal Court Theatre) i [[Nuoba Iorque|Nuoba York]]. L'obra ''The Story of an African Farn'' (1883), de [[Oulibe Schreiner]], fui ua rebelaçon na literatura bitoriana: ye anunciado por muitos cumo l'antroduçon de [[femenismo]] na forma de romance.
=== Culinária ===
[[Fexeiro:CuesineSouthAfrica.jpg|thumb|Cozina tradecional sul-africana.]]
La cultura sul-africana ye dibersa; alimientos de muitas culturas son apreciados por todos i specialmente comercializados pa ls turistas que zeian probar la grande bariadade de la culinária de l paíç. La culinária sul-africana ye fuortemente baseada na [[chicha]] grelhada anquanto un eibento social tipicamente sul-africano coincido cumo un ''[[braai]]'' (ó churrasco). L paíç tamien se tornou un grande perdutor de [[bino]]s, sendo qu'alguns de ls sous melhores [[binhedo]]s ancontran-se an bales an torno de [[Stellenbosch]], [[Franschhoek]], Paarl i Barrydale, ne l [[Cabo Oucidental]].<ref>{{cite web|url=http://www .pthewinedotor .com/regionalguides/southafrica.shtml |title=South African Wine Guide: Stellenbosch, Custantie, Walker Bay and more |publisher=Thewinedotor .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
=== Música ===
Eesiste ua grande dibersidade na [[música de la África de l Sul]]. Muitos musiqueiros negros que cantában an africáner ó anglés durante l [[apartheid]] passórun a cantar an lénguas africanas tradecionales, i zambolbírun un stilo único chamado [[kwaito]]. Dina de nota ye [[Brenda Fassie]], qu'alcançou fama grácias a la sue cançon "Wekend Special", cantada an anglés. Musiqueiros tradecionales famosos son ls [[Ladysmith Black Mambazo]], i l [[Quarteto de Cuordas de l Soweto]] eisecuta música clássica cun sabor africano. Ls cantores sul-africanos brancos i mestiços tenden a eibitar temas musicales tradecionales africanos, preferindo stilos mais ouropeus. Eesiste un bun mercado para música [[Léngua africáner|africáner]], que cobre todos ls géneros de la música oucidental.
=== Sportes ===
[[Fexeiro:Socer-City-Stadiun-at-capacity.jpg|thumb|squierda|Jogo de futebol antre la África de l Sul i la Colómbia ne l stádio [[Socer City]], an [[Joanesburgo]], durante la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]].]]
Ls [[sportes]] mais populares de la África de l Sul son l [[futebol]], l [[rugby]] i l [[críquete]]. Outros sportes cun prática seneficatiba son [[nataçon]], [[atletismo]], [[Golf|golfe]], [[boxe]], [[ténis]] i [[netball]]. Anque de l futebol ser mais popular antre ls moços, outros sportes cumo l [[Basquetebol|basquete]], l [[surf]] i l [[skate]] stan cada beç mais populares.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/sport/sportsa.htn|title=Sport in South Africa|publisher=SouthAfrica.anfo|acessdate=28 de júnio de 2010}}</ref>
Antre ls jogadores de futebol sul-africanos que jogórun an grandes clubes strangeiros stan [[Steben Pienaar]], [[Lucas Radebe]], Philemon Masinga, [[Benni McCarthy]], [[Aaron Mokoena]] i [[Delron Buckley]]. La África de l Sul sediou la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]] i l persidente de la Fifa, [[Sepp Blatter]], premiou l paíç cun ua nota 9 (dua scala d'até 10) por sediar l'eibento sportibo cun éxito.<ref>{{cite web|last=Coper|first=Billy|title=South Africa gets 9/10 fur World Cup|url=http://www.mg.co.za/article/2010-07-12-sa-gest-910-fur-world-cup|publisher=[[Carta eiletrónica & Guardian]]|date=12 de júlio de 2010|acessdate=9 de setembre de 2010}}</ref>
Antre las personalidades de boxe sul-africanas mais famosas stan Jacob Matlala, Buyani Bungu, Welcome Ncita, Dingaan Thobela, Gerrie Coetze i Brian Mitchell. L surfista de Durba, Jordy Smith, ganhou l torneio Billabong J-Bay de 2010, tornando-se l surfista mº 1 de l mundo. La África de l Sul ye la casa de [[Jody Scheckter]], un campeon de la [[Fórmula Un]] d'outomobelismo an 1979. Famosos jogadores sul-africanos de críquete ancluen Heirschelle Gibbs, Graeme Smith, Jacques Kallis, J. P. Duminy.<ref name="smh">{{cite web|url=http://www.smh .com.au/news/sport/cricket/bpeter-roebuckb/2008/12/21/1229794247265.html|title=Stely youths score greatest win|outhor=[[Peter Roebuck]]|publisher=smh .com.au|work=[[The Sydney Morning Heirald]]|date=21 de dezembre de 2008|acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
[[Fexeiro:Springbook parade.jpg|thumb|dreita|Ls ''[[Springbooks]]'' nua parada de carreira, passado la bitória na [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]].]]
La África de l Sul tamien porduziu einúmaros jogadores de rugby de classe mundial, ancluindo François Pienaar, Jost ban dar Westhuizen, Danie Craben, Frik du Preç, Naas Botha i Bryan Habana. L paíç sediou i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 1995]]<ref name="famousfinal">{{cite web | title=Rugby World Cup story |publisher=BBC | url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/find_out/guides/sport/rugby_world_cup_story/newsid_3171000/3171522.stn|acessdate=7 d'outubre de 2006 | date=7 d'outubre de 2003}}</ref> i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]], na [[Fráncia]]. Passado sediar la Copa de l Mundo de Rugby de 1995, l paíç fui l'anfitrion i l bencedor de l [[Campeonato Africano de las Naciones de 1996]]. La África de l Sul tamien recebiu la [[Copa de l Mundo de Críquete de 2003]].<ref>{{citar web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/default.stn |títalo=Copa de l Mundo de Críquete de 2003 |eiditor=[[BBC]] |acessodata=13 de maio de 2013}}</ref>
An 2004, l'eiquipe de nataçon de [[Roland Schoeman]], Lyndon Fernes, Darian Townsend i [[Ryk Nethling]] cunquistou la medalha d'ouro ne ls [[Jogos Oulímpicos de Atenas]], quebrando a la par l recorde mundial ne l rebezamiento 4x100n libre. [[Penelope Heiynes]] ganhou l'ouro oulímpico ne ls [[Jogos Oulímpicos de 1996]], an [[Atlanta]]. An 2012, [[Oscar Pistorius]] se tornou l purmeiro home duplamente amputado a cumpetir ne ls [[Jogos Oulímpicos de 2012]], an [[Londres]]. Ne l golfe, [[Gary Player]] ye giralmente cunsidrado cumo un de ls maiores golfistas de todos ls tiempos, tenendo cunquistado l Carer Grand Slan, un de ls cinco jogadores que yá alcançórun tal feito. Outros jogadores sul-africanos que ganhórun grandes torneios son Bobby Locke, Ernie Eils, Retief Gosen, [[Trebor Eimmelman]], Louis Oosthuizen i [[Charl Schwartzel]].<ref>{{citar web|url=http://www.pgatour .com/players/player.26331.html|títalo=Charl Schwartzel Profile|acessodata=22 d'abril de 2013|outor=PGA Tour|lengua=angles}}</ref>
<center>
{| <align="center"> {{tablabonita}}
|+ '''<big>Feriados</big>'''
|- style="background:#efefef;"
! Die
! Nome an pertués
! Nome local
! Notas
|-
| [[1 de Janeiro]]
| [[Anho Nuobo|Die de Anho Nuobo]]
| New Year’s Day
|
|-
| [[21 de Márcio]]
| [[Die de ls Dreitos Houmanos]]
| Houman Rights Day
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Sesta-Feira Santa]]
| God Friday
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Segunda-feira de Páscoa]]
| Easter Monday
|
|-
| [[27 de Abril]]
| [[Die de la Libardade]]
| Fredon Day
| Comemora las purmeiras eileiçones libres pós-Apartheid.
|-
| [[1 de Maio]]
| [[Die de l Trabalhador]]
| Worker’s Day
|
|-
| [[16 de Júnio]]
| Die de la Mocidade
| Youth Day
| Comemora ls [[çtúrbios de Soweto]]
|-
| [[9 de Agosto]]
| [[Die Nacional de la Mulhier]]
| National women’s day
|
|-
| [[24 de Setembre]]
| [[Die de la Hardança]]
| Heiritage Day
| Die an que ls sul-africanos comemoran la dibersidade de l paíç
|-
| [[16 de Dezembre]]
| [[Die de la Reconceliaçon]]
| Day of Reconceliation
|
|-
| [[25 de Dezembre]]
| [[Natal]]
| Christmas Day
|
|-
| [[26 de Dezembre]]
| [[Die de la Buona-Buntade]]
| Day of Godwill
|
|}
</center>
== {{Ber tamien}} ==
{{Portal-África de l Sul}}
* [[África]]
* [[Apartheid]]
* [[Lhista de paízes|Lista de países]]
* [[Aneixo:Missones diplomáticas de la África de l Sul|Missones diplomáticas de la África de l Sul]]
* Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Gerpress, 2011
* [[Debora Patta]], ([[1964]]), jornalista
{{notas}}
=={{Bibliografie}}==
<dib class="references-small"><references group=libro/></dib>
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Correlatos
|commons = South Africa
|commonscat = South Africa
|wikisource =
|wikiquote =
|wikelibros =
|wikinoticias = Catadorie:África de l Sul
|wikcionario = África de l Sul
|wikispecies =
}}
;Gobierno
* {{Link|en|2=http://www.gob.za/ |3=Gobierno de África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.org.aire/ |3=Ambaixada de África de l Sul na Argentina}}
* {{Link||2=http://www.ambajada-sudafrica.cl/ |3=Ambaixada de África de l Sul ne l Chile}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za/ |3=Statísticas de la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.parliament.gob.za/ |3=Parlamiento de la África de l Sul}}
;Turismo
* {{Link|en|2=http://www.southafrica.net |3= Site oufecial de Turismo}}
* {{Link||2=http://www.amadeus.net/home/çtinationes/s/guides/SF/antro.htn |3=África de l Sul na Amadeus.net}}
* {{Link||2=http://www.sudafricaworld .com |3=Guia Turística de África de l Sul anformaçon Giral, Regiones, Mundial 2010, Stádios}}
*
* {{Link||2=http://capetown.ic.cç/ |3=City of Cape Town - the fully trable guide - capetown.ic.cç}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za |3=Site de Turismo}}
;Fotos
* {{Link||2=http://www.africanphotos.gn/africa/south-africa/photos |3=Fotos Africanas - África de l Sul}} Fotos de África de l Sul
;Meios de Quemunicaçon
* {{Link||2=http://www.afrol .com/s/paises/sudafrica |3=África de l Sul na afrol.news}}
* {{Link|en|2=http://www.mg.co.za |3=Purmeiro Sitio de Amboras de África de l Sul}}
;Anformaçon
* {{Link||2=http://dmoç.org/World/Spa%c3%b1ol/Regional/%c3%81frica/Sud%c3%a1frica/ |3=África de l Sul ne l Diretório Dmoç}}
* {{Link||2=http://www.ikuska .com/Africa/Paises/sudafrica.htn |3=Anformaçon subre l paíç}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.co.za/ |3=Site Web, dedicado sclusibamente a la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.mundialsudafrica.org/ |3=Anformaçon subre l Mundial África de l Sul 2010}}
{{África de l Sul/Tópicos}}
{{Bloco de nabegaçon
|África
|UA
|Quemunidade de las Naciones
|Países i Territórios Ultramarinos Peri-Antárticos
|Naciones Antárticas
|BRIC
|G20 (andustrial)
|G20
|UAAA
|Lénguas de la África de l Sul
|ZPCAS
}}
{{DEFAULTSORT:Africa Sul}}
[[Catadorie:África de l Sul| ]]
igek1i1lvpsh4egrpkrzx2c8chlr17c
108022
108021
2026-08-19T11:53:05Z
~2026-30875-10
15270
108022
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|28_37_S_24_20_I_type:country_region:ZA|22°-35° S, 16°-33° L}}
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo = {{Lista |title=<br />''<center>Republic of South Africa'' ([[léngua anglesa|Anglés]])|<br /><center>Republiek ban Suid-Afrika ([[Léngua africáner|Africáner]])|<center>IRiphabliki yeSewula Afrika ([[léngua ndeble|Ndeble]]) | <center>IRiphabliki yaseMzantsi Afrika ([[léngua xhosa|Xhosa]]) | <center>IRiphabliki yaseNingizimu Afrika ([[léngua zulu|Zulu]]) | <center>IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika ([[Léngua swazi|Swazi]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika-Borwa ([[seSotho de l norte]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika Borwa ([[seSotho de l sul]]) | <center>Rephaboliki ya Aforika Borwa ([[Léngua tswana|Tswana]]) |<center>Riphabliki ra Afrika Dzonga ([[Tsonga]]) | <center>Riphabu{{Unicode|ḽ}}iki ya Afurika Tshipembe ([[Léngua benda|Benda]])</center>}}
|nome_longo_cumbencional = República de la África de l Sul
|preposiçon = de la
|nome_t = África de l Sul
|eimaige_bandeira = Flag of South Africa.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de la África de l Sul adotada passado la fin de l'apartheid
|leg_bandeira = [[Bandeira de la África de l Sul|Bandeira]]
|eimaige_brason =
|çcriçon_brason = Brason d'armas de la África de l Sul
|leg_brason = [[Brason d'armas de la África de l Sul|Brason d'armas]]
|lema = <small>''!ke i: ǀxarra ǁke'' '''(ǀXan)'''<br />''Berskillende mense berenig'' ([[Léngua africáner|Africáner]])<br />[[Lhéngua pertuesa|Pertués]]: ''Dibersos pobos se únen.''</small>
|hino = [[Hino nacional de la África de l Sul|National anthen of South Africa]] [[Fexeiro:South Africa National Anthen.ogg|center|''National Anthen of South Africa]]
|gentílico = [[:wikt:sul-africano|sul-africano]](la)<br />austro-africano(la)<ref>[http://www.portaldalinguaportuguesa.org/andex.php?ation=gentelicos&search=%C1frica+de l+Sul Portal de la Lhéngua Pertuesa - Dicionário de Gentílicos i Chamadeiros]</ref>
|localizaçon = South Africa - Location Map (2013) - ZAF - UNOCHA.svg
|localizaçon_legenda = Localizaçon de la África de l Sul.
|capital = [[Cidade de l Cabo]] ([[poder legislatibo|legislatiba]])<br />[[Pretória]] ([[poder eisecutibo|eisecutiba]])<br />[[Bloemfontein]] ([[poder judiciairo|judiciária]])
|latitude = 25°44′42″S
|longitude = 28°11′25″I
|maior_cidade = [[Joanesburgo]]
|léngua_oufecial = {{Lista |title=[[Lénguas de la África de l Sul|11]] |[[Léngua anglesa|Anglés]]|[[Léngua africáner|Africáner]] |[[Léngua ndeble|Ndeble]] |[[SeSotho de l norte]]|[[SeSotho de l sul]]|[[Léngua suázi|Suázi/Suazi]]|[[Léngua chitsonga|XiTsonga/ ChiTsonga/ShiTsonga]]|[[Léngua setswana|seTswana]]|[[Léngua benda|Benda]]|[[Léngua xhosa|Xhosa]]|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
|tipo_gobierno = [[Persidencialismo|República persidencialista]]
|títalo_líder1 = [[Aneixo:Lista de xefes de stado i de gobierno de la África de l Sul|Persidente]]
|nome_líder1 = [[Jacob Zuma]]
|títalo_líder2 = [[Bice-persidente]]
|nome_líder2 = [[Kgalema Motlanthe]]
|títalo_líder3 = Persidente de l Cunseilho Nacional de Porbíncias
|nome_líder3 = M. J. Mahlangu
|títalo_líder4 = Persidente de la Assemblé Nacional
|nome_líder4 = Max Sisulu
|títalo_líder5 = Persidente de l Tribunal Custitucional
|nome_líder5 = Mogoeng Mogoeng
|ne l_menistérios =
|eibento_tipo = [[Andependéncia]]
|eibento_nota = de l [[Reino Ounido]]
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento1 = [[Ounion Sul-Africana]]
|eibento_data1 = [[31 de Maio]] de [[1910]]
|eibento2 = [[Statuto de Westminster]]
|eibento_data2 = [[11 de Dezembre]] de [[1931]]
|eibento3 = [[República]]
|eibento_data3 = [[31 de Maio]] de [[1961]]
|eibento4 =
|eibento_data4 =
|eibento5 =
|eibento_data5 =
|eibento6 =
|eibento_data6 =
|eibento7 =
|eibento_data7 =
|data_antrada_UE =
|ária_total = 1.221.037
|ária_pos = 25
|auga_pc =
|ária_ourbana =
|ária_ourbana_pos =
|frunteira = [[Namíbia]], [[Botsuana]], [[Zimbabué]], [[Moçambique]], [[Suazilándia]] i [[Lesoto]]
|populaçon_stimada_anho = 2015
|populaçon_estimada = 54.956.900
|populaçon_stimada_pos = 25
|populaçon_censo_anho = 2011
|populaçon_censo = 51.770.560
|populaçon_ourbana_pos =
|populaçon_ourbana =
|demog_densidade = 42,4
|densidade_pos = 169
|PIB_PPC_anho = 2011
|PIB_total = {{toltip|555,340 [[bilhones]]|555 340 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI">{{cite web|url=http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2011/02/weodata/weoret.aspx?pr.x=65&pr.y=1&sy=2009&ey=2016&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=199&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CLP&grp=0&la=|title=South Africa |publisher=[[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) |acessdate=20 de setembre de 2011}}</ref>
|PIB_pos = 25
|PIB_per_capita = {{formatnun:10977}}<ref name="FMI"/>
|PIB_per_capita_pos = 76
|PIB_nominal_anho = 2011
|PIB_nominal_total = {{toltip|422,037 [[bilhones]]|422 037 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_pos = 29
|PIB_nominal_per_capita = {{formatnun:8342}}<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_per_capita_pos = 76
|Gini = 67,4<ref name="geni">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/andicator/SI.POB.GINI/ |title=Gini Andex |publisher=[[Banco Mundial]] |acessdate=2 de márcio de 2011}}</ref>
|Gini_anho = 2006
|IDH_anho = 2012
|IDH = 0,629
|IDH_pos = 121
|IDH_catadorie = {{médio}}<ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/rdh-2013.pdf |títalo=Relatório de Zambolbimiento Houmano 2013 – Ascenson de l Sul: progresso houmano nun mundo dibersificado |eiditor=[[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]] (PNUD)|data=14 de márcio de 2013 |acessodata=15 de márcio de 2013}}</ref>
|moeda = [[Rand]]
|moeda_ISO = ZAR
|fuso_horairo = Tiempo de l Sul de la África
|defrença_UCT = +2
|fuso_horairo_DST =
|defrença_UCT_berano =
|DST_nota =
|organizaçones =
|código_paíç = ZA
|tld = [[.za]]
|código_telef = 27
|website_gobierno =
|mapa = Sf-map.png
|tamanho_mapa = 250px
|rodapie =
}}
'''África de l Sul''', oufecialmente '''República de la África de l Sul''', ye un [[paíç]] localizado ne l stremo sul de la [[África]], antre ls [[ouceano]]s [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]],<ref name=safats>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/fats.htn|title=South Africa Fast Fats|publisher=SouthAfrica.anfo|month=April|year=2007|acessdate=2008-06-14}}</ref> cun 2.798 quilómetros de [[litoral]].<ref>{{cite web|url=http://www.samsa.org.za/|title=South African Maritime Safety Outhority|publisher=South African Maritime Safety Outhority|acessdate=2008-06-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2060.html|work=The World Fatbook|title=Coastline|publisher=CIA|acessdate=2008-06-16}}</ref> Ye ua [[democracie]] [[Parlamentarismo|parlamentar]], lemitado pula [[Namíbia]], [[Botsuana]] i [[Zimbabué|Zimbábue]] al norte; [[Moçambique]] i [[Suazilándia]] la leste; i cul [[Lesoto]], un [[anclabe]] totalmente rodeado pul território sul-africano.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica .com/eb/article-9113829/LESOTHO|title=Ancyclopædie Britannica Online|publisher=Ancyclopædie Britannica, Anc.}}</ref>
L paíç ye coincido por sue dibersidade de [[cultura]]s, [[Lhéngua|lénguas]] i [[Religion|fés relegiosas]]. Onze [[Léngua oufecial|lénguas oufeciales]] son reconhecidas pula [[Custituiçon de la África de l Sul|Custituiçon]] de l paíç.<ref name=safats/> dues dessas lénguas son d'ourige [[Ouropa|ouropeia]]: l [[Léngua africáner|africáner]], ua léngua que se ouriginou percipalmente a partir de l [[Lhéngua nerlandesa|houlandés]] que ye falada pula maiorie de ls [[brancos]] i [[coloured]] sul-africanos, i l [[anglés sul-africano]]. L [[Léngua anglesa|anglés]] ye la léngua mais falada na bida pública oufecial i comercial, antretanto, ye solo l quinto [[Lhéngua|lhéngua]] mais falado an casa.<ref name=safats/>
Multiétnico, l paíç ten las maiores quemunidades de [[ouropeus]], [[andianos]] i [[Multirracial|multiétnicas]] de l [[África|cuntinente africano]]. Ambora 70% de la populaçon sul-africana seia [[Negros|negra]],<ref name=statssa-midyear2009>{{cite paper|url=http://www.statssa.gob.za/PublicationsHTML/P03022009/html/P03022009.html|title=Mid-year population stimates|bersion=2009|format=.html|publisher=Stats SA|outhor=Statistics South Africa|date=2009|acessdate=23 de maio de 2013}}</ref> ls habitantes son de defrentes grupos étnicos que falan [[lénguas bantas]], un de ls nuobe lhénguas que ténen statuto oufecial.<ref name=safats/> Cerca dun quarto de la populaçon de l paíç stá [[Zamprego|zampregada]]<ref>[http://www.blomberg .com/apps/news?pid=20601116&sid=aoB7RbcZCRfU South Africa’s Unemployment Rate Ancreases to 23.5%]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i bibe cun menos de 1,25 dólar por die.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/medie/HDI_2008_EN_Tables.pdf|title=HDI|publisher=UNDP}}</ref>
La África de l Sul ye ua [[democracie custitucional]], na forma dua [[república parlamentar]]; al cuntrairo de la maiorie de las repúblicas parlamentares, ls cargos de xefe de Stado i xefe de gobierno son mesclados nun [[Persidente de la África de l Sul|persidente]] dependente de l [[Parlamiento de la África de l Sul|parlamiento]]. Ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] i ye la maior eiquenomie de l cuntinente. Ye tamien nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU) i de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), para alhá de ser nembro de l [[Tratado de la Antártida]], de l [[Grupo de ls 77]], de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]], de l [[G8+5]] i ye ua de las naciones [[BRICS]].
== Stória ==
{{Artigo percipal|Stória de la África de l Sul}}
{{Aneixo|Cronologie de la stória de la África de l Sul}}
=== Pré-stória ===
La África de l Sul cuntén alguns de ls mais antigos [[sítios arqueológicos]] i [[fóceles]] houmanos de l mundo.<ref>{{cite book|last=Wymer|first=John|coauthor=Singer, R|year=1982|title=The Middle Stone Age at Klasies Riber Mouth in South Africa|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-76103-7}}</ref><ref>{{cite web|title=Guide to Klasies Riber|page=11|year=2001|url=http://academic.sun.ac.za/archaeology/KRguide2001.PDF|outhor=Deacon, 9899|publisher=Stellenbosch University|acessdate=5 de setembre de 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/915|title=Fossil Homenid Sites of Sterkfontein, Swartkrans, Kromdraai, and Ambirones }}</ref> Bários restos fóceles fúrun recuperados a partir dua série de cabernas na porbíncia de [[Gauteng]]. La ária ye un [[Património Mundial]] pula [[UNESCO]] i fui chamada l ''[[Sítios cun fóceles d'hominídeos de Sterkfontein, Swartkranes, Kromdraai i alredores|Brício de la Houmanidade]]''. Ls locales ancluen [[Sterkfontein]], que ye un de ls mais ricos locales de fóceles hominíneas ne l mundo. Outros locales ancluen [[Swartkranes]], Caberna de Gondolin, [[Kromdraai]], Caberna Copers i Malapa. L purmeiro fócil d'hominídeo çcubierto na África, la ''[[Nino de Taung]]'' fui ancontrado acerca de la cidade de Taung, na porbíncia [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]], an 1924. Outros restos d'hominídeos fúrun recuperados a partir de sítos de [[Makapansgat]] an [[Limpopo]], Cornelia i Florisbad ne l [[Stado Libre]], Caberna Border an [[KwaZulu-Natal]], na ambocadura de l riu Klasies an Eastern Cape i Pinnacle Point, Eilandsfontein i Die Kelders caberna an Western Cape. Esses sítios andican que bárias speces de [[hominídeo]]s bebian na África de l Sul hai cerca de trés milhones d'anhos, antre eilhes l ''[[Australopithecus africanus]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculun/units/1979/6/79.06.02.x.html|title=Homenid Eibolution|publisher=Yale-New Haben Teachers Anstitute|outhor=Stephen P. Broker|acessdate=19 de júnio de 2008}}</ref>
=== Quelonizaçon i andependéncia ===
{{Mais anformaçones|Guerra de ls Boers}}
[[Fexeiro:Charles Bell - Jan ban Riebeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb|squierda|Pintura de la chegada de [[Jan ban Riebeck]] na [[Baía de la Mesa]] (por Charles Bell).]]
[[Fexeiro:Charles Bell - Zoeloe-aanbal oup 'm Boerelaer - 1838.jpg|thumb|squierda|[[Zulus]] atacan un acampamiento [[bóer]] an febreiro de 1838.]]
An 1652, un seclo i meio passado la [[çcubierta de la Rota Marítima de l Cabo]], la [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales]] fondou ua staçon d'abastecimiento que mais tarde benerie ser la [[Cidade de l Cabo]].<ref>{{cite web|url=http://courses.wcupa.edu/jones/s311/timeline/t-19saf.htn|title=African Story Timeline|publisher=West Chester University of Pennsylbania}}</ref> La Cidade de l Cabo tornou-se ua colónia británica an 1806. La colonizaçon ouropeia spandiu-se na década de 1820 culs [[Vóeres]] (quelonos d'ourige [[Países Baixos|Houlandesa]], [[Flamengo (pobo)|Flamenga]], [[Fráncia|Francesa]] i [[Almanha|Almana]]) anquanto ls quelonos [[Reino Ounido|Británicos]] se assentórun ne l norte i ne l leste de l paíç. Nesse período, cunflitos surgiran antre ls grupos Xhosa, Zulu i [[Afrikaner]]s que cumpetian por território.
Durante la década de 1830, cerca de 12 mil [[bóeres]] (mais tarde coincido cumo ''[[Bortrekkers]]''), partiran de la [[Colónia de l Cabo]], adonde tenien sidos submetidos al [[Ampério Británico|cuntrole británico]]. Eilhes migrórun pa las regiones que mais tarde se tornarian [[Colónia de Natal|Natal]], Stado Libre de Ourange i Trasbaal. Ls bóeres fundórun la [[República Sul-Africana]] (atual [[Gauteng]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]] i porbíncias de l'oeste i de l norte) i l [[Stado Libre de Ourange]] (''Fre State''). La çcubierta de [[diamantes]], an 1867, i de [[ouro]], an 1884, ne l'anterior de l paíç ampeçou la "Reboluçon Mineral" i l'oumiento de l crecimiento eiquenómico i de l'eimigraçon. Esto antensificou la subjugaçon de ls pobos andígenas puls sul-africanos ouropeus. La luita para cuntrolar esses amportantes recursos eiquenómicos fui un fator decesibo nas relaçones antre ls ouropeus i ls natibos i tamien antre ls bóeres i ls [[británicos]].<ref>{{cite book|outhor=Williams, Garner F|title=The Diamond Mines of South Africa, Bol II|year=1905|publisher=B. F Buck & Co.|location=New York|pages=Chater XX|url=http://www.farlang .com/diamonds/williams_diamond_mines_2/page_285}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Las repúblicas bóeres rejistiran cun sucesso a las ambasones británicas durante la [[Purmeira Guerra de ls Bóeres]] (1880-1881) usando táticas de [[guerrilha]], que fúrun bien adatados a las cundiçones locales. Ls británicos buoltórun cun un númaro maior d'homes, cun mais spriéncia i cun ua nuoba stratégia na [[Segunda Guerra de ls Bóeres]] (1899-1902), mas sofrírun pesadas perdas durante ls cunflitos, anque tenéren sido ls bencedores. Drento de l paíç, las políticas anti-británicas antre brancos sul-africanos focában na andependéncia. Durante ls períodos coloniales houlandés i británico, la [[segregaçon racial]] era manjoritariamente anformal, anque alguas legislaçones tenéren sido promulgadas para cuntrolar l stablecimiento i la libre circulaçon de pobos natibos.<ref>{{cite book|last=Bond|first=Patrick|title=Cities of gold, townships of coal: essays on South Africa's new ourban cresis|publisher=Africa World Press|date=1999|pages=140|isbn=9780865436114}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cape of God Hope (South Africa). Parliament. House.|date=1906|title=Report of the Selet Committe on Location At|publisher=Cape Eiquipas Lemited|url=http://www.archibe.org/details/reportoftheselec00capeiala|acessdate=10 de maio de 2013}}</ref><ref>{{cite journal|coauthors=Godley, Godfrey Archibald, Welsh, William Thomson, Heimsworth, H. D|date=1920|title=Report of the Anter-departmental committe on the natibe pass laws|publisher=Cape Eiquipas Lemited, gobernment printers|pages=2}}</ref>
Uito anhos passado la fin de la Segunda Guerra de ls Bóeres i passado quatro anhos de negociaçon, ua lei de l [[parlamiento británico]] (''Ato de la África de l Sul de 1909'') criou la [[Ounion Sul-Africana]] an 31 de maio de 1910. La Ounion era un [[Domínio (política)|domínio]] [[Ampério Británico|británico]] qu'ancluía las antigas [[Ampério colonial houlandés|colónias houlandesas]] de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i de [[Colónia de Natal|Natal]], bien cumo las repúblicas de l [[Stado Libre de Ourange]] i de Trasbaal.<ref>{{Cite EB1911|first=Frank Richardson |last=Canha |wstitle=South Africa |belume=25 |page=467}}</ref>
La Lei de las Tierras de ls Natibos de 1913, restringiu seberamente la [[Propiadade pribada|propiadade de tierra]] por [[negros]]; nessa época ls natibos cuntrolában solo 7% de l território de l paíç. La cantidade de tierra reserbada pa ls pobos andígenas fui mais tarde ligeiramente oumentada.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/pages/chJRonology/thisday/1913-06-19.htn|title=Natibe Land At|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=19 de júnio de 1913}}</ref> Nas repúblicas Boer,<ref>{{cite journal|last=Great Britain Colonial Ouffice; Trasbaal (Colony). Gobiernor (1901–1905: Milner)|date=Janeiro de 1902|title=Papers relating to legislation affeting natibes in the Trasbaal|publisher=S Majesty's Stationery Ouffice|url=http://www.archibe.org/details/trasbaalpapersr00grea}}</ref> yá a partir de la Cumbençon de Pretória (Capítulo XXBI).<ref>{{cite book|last=De Billiers|first=John Abrahan Jacob|title=The Trasbaal|publisher=Xatto & Windus|location=London|year=1896|pages=30 (n46)|url=http://www.archibe.org/details/trasbaal00debi|acessdate=30 de júlio de 2009}}</ref>
[[Fexeiro:ApartheidSignEnglishAfrikaanes.jpg|thumb|dreita|"''Fur use by white persones''" (an [[Lhéngua pertuesa|pertués]]: "Para uso de pessonas brancas") – placa de l'era de l ''[[apartheid]]''.]]
An 1931, la Ounion tornou-se efetibamente andependiente de l [[Reino Ounido]], cula promulgaçon de l [[Statuto de Westminster]]. An 1934, l Partido Sul-Africano i l [[Partido Nacional (África de l Sul)|Partido Nacional]] se funden para formar l Partido Ounido, buscando la reconceliaçon antre ls [[africánder]]s i ls brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. An 1939, l partido se debede subre l'antrada de la Ounion na [[Segunda Guerra Mundial]] cumo ua aliada de l Reino Ounido, ua decison que ls seguidores de l Partido Nacional se oupusírun.
An 1948, l Partido Nacional, fui eileito i chegou al poder. Esse grupo político reforçou la segregaçon racial, que yá tenie ampeçado sob l domínio colonial houlandés i británico. L Gobierno Nacionalista classeficou todos ls pobos an trés raças, cun dreitos i lemitaçones zambolbidas para cada ua. A minorie branca cuntrolaba la mui maior maiorie negra. La segregaçon legalmente anstitucionalizada quedou coincida cumo ''[[apartheid]]''. Anquanto a minorie branca sul-africana usufruía de l mais alto [[padron de bida]] de to la [[África]] (cumparable als de naciones de [[países zambolbidos]] oucidentales), la maiorie negra quedou an zbantaige an quaije todos ls aspetos, cumo renda, eiducaçon, habitaçon i spetatiba de bida. La [[Carta de la Libardade]], adotada an 1955 pula [[Aliança de l Cungresso]], eisigiu ua sociadade nó-racial i la fin de la çcriminaçon.<ref>Ber testo, an anglés, an [http://www.anc.org.za/ancdocs/story/charter.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (cunsultado an 29 de Agosto de 2009).</ref>
=== República ===
{{Mais anformaçones|Apartheid}}
[[Fexeiro:CR Swart.jpg|thumb|squierda|upright|Charles Robberts Swart, l purmeiro Persidente de l Stado de la República África de l Sul.]]
La África de l Sul abandonou la ''[[Commonwealth]]'' an 1961, na sequéncia dun referendo (adonde, oubbiamente, solo pudo participar la quemunidade branca) que ditou la proclamaçon de la [[república]]. Anque de l'ouposiçon drento i fura de l paíç, l gobierno mantebe l regime de l ''apartheid''. Ne l'ampeço de l seclo XX alguns países i anstituiçones [[Mundo oucidental|oucidentales]] ampeçórun a boicotar ls [[negócios]] cul paíç por causa de las sues políticas d'oupresson racial i de dreitos cebiles. Passado anhos de protestos anternos, atebismo i rebolta de sul-africanos [[negros]] i de sous aliados, finalmente, an 1990, l gobierno sul-africano ampeçou negociaçones que liebórun al çmantelamiento de las leis de çcriminaçon i a las eileiçones democráticas de 1994. L paíç anton aderiu a la [[Quemunidade de las Naciones]].
An 1983, ye adotada ua nuoba custituiçon que garante ua política de dreitos lemitados a las minories asiáticas, mas cuntina a scluir ls negros de l'eisercício de ls dreitos políticos i cebiles. La maiorie negra, antoce, nun tenie dreito de boto nin repersentaçon parlamentar. L partido branco dominante, durante l'era de l [[apartheid]], ye l Partido Nacional, anquanto la percipal ourganizaçon política negra era l [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que durante quaije 50 anhos fui cunsidrado eilegal.
Mais tarde, an 1990, sob la liderança de l persidente [[F. W. de Klerk]], l gobierno sul-africano ampeça la çmantelar l sistema de l'apartheid, libertando [[Nelson Mandela]], líder de l ANC, i aceitando legalizar esta ourganizaçon, bien cumo outras antiapartheid. Ls passos seguintes ne l sentido de l'ounion nacional son dados an 1991. L'abiertura de las negociaçones antre ls repersentantes de todas las quemunidades, cul oubjetibo d'eilaborar ua Custituiçon democrática, marca la fin dua época perturbada na África de l Sul qu'ampeçou-se an 1948 i tubo sou fin an 1990, 42 anhos, época esta chamada de [[Apartheid]], que nua traduçon pa l pertués serie "[[segregaçon racial]]"
[[Fexeiro:Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Eiquenomic Forun Annual Meting Dabos 1992.jpg|thumb|[[Frederik de Klerk]] i [[Nelson Mandela]] se cumprimentan ne l [[Fórun Eiquenómico Mundial]] de 1992.]]
Ne l die 10 d'abril de 1993, un de ls percipales líderes de l mobimiento negro de la África de l Sul, Ch🔴ris Hani, tombou bítima de dous tiros, delantre de la própia residéncia. L que sous assassinos nun prebiran ye qu'essa muorte acabarie por acelerar la fin de l'apartheid. Ne l mesmo anho, l gobierno i l'ouposiçon negra acordan ne ls macanismos que garantan la trasiçon para un sistema político nun çcriminatório. Ye criado un comité eisecutibo antermediairo, cun maiorie negra, para superbesionar las purmeiras eileiçones multipartidárias i multirraciales, i ye criado, tamien, un ourganismo que queda ancarregado d'eilaborar ua Custituiçon que garanta la fin de l Apartheid. An abril de 1994 son rializadas las [[Eileiçones persidenciales na África de l Sul an 1994|purmeiras eileiçones multirraciales de la stória sul-africana]]. L [[ANC]] ganha las eileiçones i [[Nelson Mandela]], formando un Gobierno d'ounidade nacional, torna-se l purmeiro persidente sul-africano negro.
Ne l período pós-''apartheid'', l [[zamprego]] ten sido stremamente alto quanto l paíç ten lutado para lidar culas muitas mudanças. Anquanto muitos negros subiran pa las classes média i alta, la taxa global de zamprego de negros piorou antre 1994 i 2003.<ref name="sach3"/> La pobreza antre ls brancos, antes rala, oumentou.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/article/2008-04-18-zuma-surprised-at-leble-of-white-poberty |title=Zuma surprised at leble of white poberty — Carta eiletrónica & Guardian Online: The smart news source |publisher=Mg.co.za |date=18 d'abril de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> Para alhá desso, l'atual gobierno ten se sforçado para alcançar ua deciplina monetária i fiscal para garantir tanto la redistribuiçon de la riqueza quanto l [[crecimiento eiquenómico]]. Zde l gobierno liderado pul ANC tener assumido l poder, l [[Índice de Zambolbimiento Houmano]] (IDH) de l paíç diminuiu, anque tener oumentado progressibamente até meados de la década de 1990.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/countries/country_fat_shets/ty_fs_ZAF.html|title=South Africa|year=2006|publisher=United Nationes Debelopment Porgramme|work=Houman Debelopment Report|acessdate=28 de nobembre de 2007}}</ref> Alguns atribuen esto a la pandemia de [[HIV]]/[[SIDA]] i al fracasso de l gobierno an tomar medidas para anfrentar l porblema ne ls purmeiros anhos.<ref>{{cite web|url=http://www.salirr.org.za/wsc/pstory.htx?storyID=428|title=Ridicule suceds where leadership failed on SIDA|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=10 de nobembre de 2006}}{{dead link|date=Outubre de 2011}}</ref>
An maio de 2008, motines deixórun mais de sessenta pessonas muortas.<ref name="Broke-on-Broke Biolence">{{cite web|url=http://www.slate .com/id/2193949/|title=Broke-on-Broke Biolence|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> L Centro pul Dreito a la Moradie contra Çpeijos stimou que mais de 100 mil pessonas fúrun spulsas de sues casas.<ref>{{cite web|url=http://www.abahlali.org/node/3612|title=COH🟡RE statement on Xenophobic Attacks|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> Ls migrantes i refugiados que percuran asilo ne l paíç éran ls percipales albos, mas un terço de las bítimas era de cidadanos sul-africanos.<ref name="Broke-on-Broke Biolence"/> Nua pesquisa de 2006, l Porjeto de Migraçon Sul-Africao cuncluiu que ls sul-africanos son ls que mais se ouponen a l'eimigraçon an to l mundo.<ref>Jonathan Crush (ed), ''The Perfet Storn: Rialities of Xenophobia in Cuntemporary South Africa'', [http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305083736/http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf |date=2016-03-05 }}, Southern African Migration Porjet, Cape Town & Quen's University, Canada, 2006, p. 1</ref> An 2008, l [[Alto Comissariado de las Naciones Ounidas pa ls Refugiados]] stimou mais de 200 mil refugiados que recebírun asilo na África de l Sul, quaije quatro bezes mais de l que ne l'anho anterior. Essas pessonas benirun percipalmente de l [[Zimbabué|Zimbábue]], ambora muitos tamien béngan de l [[Burundi]], [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Ruanda]], [[Eritréia|Eiritreia]], [[Etiópia]] i [[Somália]]. La cuncorréncia an ampregos, ouportunidades de negócios, serbícios públicos i habitaçon lebou a ua tenson antre refugiados i las quemunidades que ls acuolhírun. Anque de la [[Xenofobie|xenofobia]] inda ye un porblema ne l paíç, la bioléncia recente nun ten sido tan generalizada cumo fui einicialmente temido.<ref name="unhcr.org">{{cite web|outhor=United Nationes High Commissioner fur Refuges |url=http://www.unhcr.org/4cd96a569.html |title=UNHCR Global Appeal 2011 – South Africa |publisher=UNHCR |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Geografie ==
{{Artigo percipal|Geografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa sat.jpg|thumb|squierda|[[Fexeiro de satélite]] de la África de l Sul (''[[The Map Library]]'').]]
La África de l Sul stá localizada ne l stremo sul de l [[África|cuntinente africano]], cun ua region costeira que se stende por mais de 2500 Km, sendo tamien banhada por dous ouceanos ([[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]]). Cun ua stenson territorial de 1 219 912 Km². L paíç ye l 25.º maior de l mundo an ária.
La África de l Sul ten ua paisaige bariada. Na parte oucidental, stende-se un grande [[praino]] cumpuosto an parte por [[zerto]] i an parte por pastaiges i [[sabana]]s, cortado pul curso de l [[riu Ourange]] i de l sou percipal afluente, l [[riu Baal|Baal]]. La sul, arguen-se las cordilheiras de l [[Karo]] i, la leste, l [[Drakensberg]], la maior cadeia muntanhosa de la África meridional, adonde queda l punto mais eilebado de l paíç ne l [[Mafadi]] cun 3450 metros, na [[frunteira África de l Sul-Lesoto]]. La norte, l curso de l [[riu Limpopo]] sirbe de frunteira cul [[Botsuana]] i l [[Zimbabué]]. L [[clima]] barie antre ua pequeinha zona de clima mediterránico, ne l stremo sul, na region de l Cabo, la çértico la noroiste. Ne l [[Drakensberg]] hai árias cun clima de muntanha i niebe ne ls puntos mais eilebados, quemumente ne l'ambierno.
La maior cidade ye [[Joanesburgo]]. [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Bloemfontein]] i [[Pretória]] son outras cidades amportantes. L'admenistraçon oufecial (gobierno, tribunales, persidéncia i parlamiento) ancontra-se çpersa por [[Pretória]] (sede de l Poder Eisecutibo), [[Cidade de l Cabo]] (sede de l Poder Legislatibo) i [[Bloemfontein]] (sede de l Poder Judiciário).
An 1998, atrabeç de la Lei m.º 118, fui criado l [[Cunseilho Sul-africano de Nomes Geográficos]], cul oubjetibo de propor la mudança de ls nomes de cidades, porbíncias i acidentes geográficos, sustituindo nomes an [[Léngua anglesa|Anglés]] i an [[Léngua africáner|Africáner]] por nomes baseados an lénguas africanas. Muitas altaraçones yá fúrun aprobadas, outras stan an studo. An brebe, las grandes cidades de l paíç poderán ser coincidas cumo [[Tshwane]] ([[Pretória]]), Nelson Mandela Bay ([[Port Eilizabeth]])<ref>[http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810014501/http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 |date=2011-08-10 }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref><ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref>, KwaKhangela ([[Durban]])<ref>[http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525 http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525] - Notificaçon de la mudança de l nome de Durban</ref>, [[Mangaung]] ([[Bloemfontein]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Bloemfontein muda para Thabure</ref>, eMonti ([[East London]]), Mbombela ([[Nelspruit]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Anformaçon subre la mudança de nome de Nelspruit</ref> i [[Polokwane]] (Pietersburg), dentre outras.
=== Clima ===
La África de l Sul ten, an giral, un [[clima temperado]], an parte por star rodeada puls ouceanos [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]] an trés lados, pula sue localizaçon climaticamente mais lebe ne l [[heimisfério sul]] i debido a la [[altitude]] média, que sobe de forma custante an direçon al norte (an direçon al eiquador) i mais pa l'anterior. Debido l'esta [[topografie]] bariada i pula anfluéncia oceánica, l paíç ten ua grande bariadade de zonas climáticas.
[[Fexeiro:Hlalanathi, Northern Drakensberg.jpg|thumb|dreita|La cordilheira [[Drakensberg]], la mais alta cadeia de muntanhas de la África de l Sul.]]
Las zonas climáticas barian, zde l [[zerto de l Namibe]] ne l noroiste al [[clima subtropical]] ne l leste, al longo de la frunteira cun [[Moçambique]] i cul Ouceano Índico. De l leste, a tierra sobe debrebe subre ua [[scarpa]] de muntanha an direçon al praino anterior coincida cumo Highbeld. Ambora la África de l Sul seia classeficada cumo [[Clima semiárido|semiárida]], hai ua bariaçon cunsidrable ne l clima, bien cumo na topografie.
L stremo sudoeste ténen un clima mui semelhante al de l [[Mediterráneo]], cun [[ambierno]]s chubiosos i beranos calientes i secos, qu'acuolhe l famoso [[bioma]] ''[[Fynbos]]'' de [[pastaige]] i [[mata]]. Essa ária tamien porduç la maior parte de l [[bino]] na África de l Sul. Esta region tamien ye particularmente coincida por sou bento, que sopra antermitente por quaije to l'anho. La fuorça deste bento torna l [[Cabo de la Buona Sperança]] specialmente traiçoeiro pa ls marinheiros, causando muitos [[afogamiento]]s. Mais la leste, na cuosta sul, la precipitaçon ye çtribuída mais uniformemente al longo de l'anho, porduzindo ua paisaige berde. Esta ária ye coincida popularmente cumo la ''Rota de ls Jardines''.
La porbíncia de [[Stado Libre]] ye particularmente praina debido al fato de star centralizada ne l praino. Ne l norte de l [[riu Baal]], l Highbeld torna-se melhor regado i nun spurmenta stremos de calor subtropical. [[Joanesburgo]], ne l centro de l Highbeld, stá an 1.740 metros i recibe ua precipitaçon anual de 760 milímetros. Ls ambiernos nesta region son frius, ambora la [[niebe]] seia rala.
Las altas muntanhas [[Drakensberg]], que forman la scarpa sudeste de l Highbeld, ouferecen ouportunidades lemitadas de [[squi]] ne l'ambierno. L lugar mais friu na África de l Sul ye [[Sutherland]], ne l'oeste de las muntanhas Roggebeld, adonde las temperaturas d'ambierno puoden alcançar -15 °C. L'anterior perfundo ten la temperaturas mais eilebadas: la temperatura de 51,7 °C fui registrada an 1948 ne l Cabo de l Norte Kalahari acerca de [[Upington]].<ref>{{cite web|url=http://www.safrica.anfo/ess_anfo/sa_glance/geography/geography.htn|title=SouthAfrica.anfo: South Africa's geography}}</ref>
[[Fexeiro:Table Mountain fron Table Bay.jpg|thumb|800px|centro|La [[Muntanha de la Mesa]], bista de la [[Baía de la Mesa]], ua amportante atraçon turística de la region de la [[Cidade de l Cabo]].]]
=== Biodibersidade ===
[[Fexeiro:Eilephant (Loxodonta Africana) 01.jpg|thumb|dreita|[[Alifante-africano]] ne l [[Parque Nacional Kruger]].]]
La África de l Sul assinou la [[Cumbençon subre Dibersidade Biológica]] an 4 de júnio de 1994 i tornou-se ua parte de la cumbençon an 2 de nobembre de 1995.<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.ant/cumbention/parties/list/ |title=List of Parties |date=|acessdate=8 dezembre de 2012}}</ref> L paíç porduziu mais tarde ua Stratégia Nacional de Biodibersidade i un Praino de Açon, que fui recebido pula cumbençon an 7 de júnio 2006.<ref name="cbd.ant">{{cite web|url=http://www.cbd.ant/doc/world/cn/cn-nbsap-01-p1-en.pdf |title=South Africa's National Biodibersity Strategy and Ation Plan |date=|acessdate=10 de dezembre de 2012}}</ref> L paíç stá an sesto lugar antre ls dezessete [[países megadibersos]] de l mundo.<ref>{{cite web|url=http://wayback.archibe.org/web/20101101120514/http://anstitutoaqualung .com.br/anfo_biodibersidade23.html |title=Biodibersity of the world by countries |publisher=Anstitutoaqualung .com.br |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref>
Einúmaros [[mamífero]]s son ancontrados na region de las [[sabana]]s, cumo [[Lion|liones]], [[leopardos]], [[Rinoceronte-branco|rinocerontes-brancos]], [[Cunnochaetes taurinus|gnus-azules]], [[cudo]]s, [[ampala]]s, [[hiena]]s, [[heipopótamo]]s i [[girafa]]s. La maior parte de la ária de sabana queda ne l nordeste de l paíç, cumo ne l [[Parque Nacional Kruger]] i na Reserba Mala Mala, bien cumo ne l stremo norte de la Biosfera Waterberg. La África de l Sul abriga muitas [[speces andémicas]], cumo l [[Bunolagus monticularis| coneilho-bosquímano]] (''Bunolagus monticularis''), de l [[Karo]].
[[Fexeiro:Weskus Nasionale Park.jpg|thumb|squierda|Campo de flores ne l Parque Nacional West Coast.]]
Nun hai nanhue stimatiba recente subre l númaro de speces de [[fungo]]s registradas na África de l Sul. Até 1945, mais de 4.900 speces de fungos (ancluindo las speces formadoras de [[patrielha]]) tenien sido registradas<ref>{{cite doi|10.3114/si.55.1.1}}</ref> i, passado mais de 60 anhos de sploraçon adicional, esse númaro tende a ser mui mais eilebado. An 2006, l númaro total de tipos de fungos qu'eisisten na África de l Sul fui cunserbadoramente stimado an cerca de 200 mil especes, mas essa stimatiba nun lebou an cunta fungos associados a ansetos.<ref>{{cite pmid|18490969}}</ref> Se stubir correta, anton l númaro de fungos de la África de l Sul supera l de speces de plantas. Pul menos an alguns de ls percipales ecossistemas sul-africanos, un percentual stremamente eilebado de fungos son altamente specíficos de las plantas nas quales ocorren.<ref>Marincowitç, S.; Crous, P.W.; Groenewald J.Z. and Wingfield, M.J. (2008) [http://fabiserb.up.ac.za/webresources/pdf/02ccd42960c651fba2ee15dd3c180b.pdf ''Microfungi ocurring on Proteaceae in the fynbos.'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} CBS Biodibersity Series 7.</ref> L númaro de fungos sul-africanos que son andémicos i l númaro de ls que stan an peligro ne l mundo lixo dében, antoce, ser mui mais eilebado que l númaro de plantas amehaçadas. La stratégia de biodibersidade de l paíç i l praino d'açon nun mencionan ls fungos.<ref name="cbd.ant"/>
Cun mais de 20 mil speces de plantas defrentes, ó cerca de 10% de todas las speces begetales coincidas na Tierra, la África de l Sul ye particularmente rica an dibersidade de plantas. L bioma predominante na África de l Sul ye la [[pradarie]], adonde la cobertura begetal ye dominada por defrentes [[gramínea]]s, arbustos baixos i arbles de [[acácia]]. La begetaçon torna-se inda mais scassa ne l noroiste, debido a la baixa [[plubiosidade]]. Eesisten bárias speces de suculentas qu'armazenan auga, cumo las [[aloe]]s i [[euphorbia]]s na ária seca de Namaqualand. Las pradaries lentamente se trasforman nun mato alto de [[cerrado]] ne l nordeste de l paíç, cun un crecimiento mais denso. Hai un númaro seneficatibo de [[baobá]]s nesta ária, acerca de la stremidade norte de l Parque Nacional Kruger.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica-trable.net/pages/i_plants.htn |title=Plants and Begetation in South Africa |publisher=Southafrica-trable.net |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Demografie ==
{{Artigo percipal|Demografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa population density map.sbg|thumb|Mapa de la [[densidade populacional]] na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#ffffc|<1 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#ffeda0|1–3 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fed976|3–10 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#feb24c|10–30 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fd8d3c|30–100 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fc4e2a|100–300 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#e31a1c|300–1000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#bc0026|1000–3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#800026|>3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{debedir an colunas fin}}
]]
África de l Sul ye ua nacion de cerca de 50 milhones de pessonas de dibersas ouriges, [[cultura]]s, [[lhéngua]]s i [[religiones]]. L radadeiro [[censo]] fui rializado an 2011 i l próssimo será an 2021. L ''Statistics South Africa'' classefica la populaçon an cinco catadories [[Raças houmanas|raciales]] pulas quales las pessonas puoden se classeficar.<ref name="Census2001">[http://www.statssa.gob.za/census01/html/default.asp Census 2001]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Statistics South Africa.</ref> Ne l meio de l'anho 2009 ls balores stimados para essas catadories fúrun [[negros]] cun 79,3%, [[brancos]] cun 9,1%, [[coloured]] (mestiços) cun 9,0% i andianos i asiáticos cun 2,6% de la populaçon.<ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022009.pdf|title=Midyear population stimates: 2009|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 February 2010}}</ref> La África de l Sul ten onze lhénguas oufeciales:<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. L paíç ten ua populaçon manjoritariamente [[Cristandade|crestiana]].
Mesmo cul crecimiento populacional de la África de l Sul na radadeira década<ref name="Census2001"/><ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/Publicationes/CS2007Basic/CS2007Basic.pdf|title=statssa.gob.za|format=PDF}}</ref> (percipalmente debido a la eimigraçon), l paíç tenie ua taxa de crecimiento populacional anual de -0,501% an 2008 (st. [[CIA]]), ancluindo l'eimigraçon.<ref>{{cite web|url=http://www.xist.org/earth/pop_growth.aspx|title=The demographic status of the world's population|work=Global Statistics|publisher=GeoHibe}}</ref> La CIA stima que la populaçon an 2009 na África de l Sul tenga ampeçado a crecer outra beç, a ua taxa de 0,281%.<ref>https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La África de l Sul ye l lar de cerca de 5 milhones de [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]], ancluindo cerca de 3 milhones de [[Zimbabué|zimbabweanos]].<ref>{{cite web|url=http://www.iht .com/articles/2008/05/23/africa/23saf.php|title=Anti-eimmigrant biolence spreads in South Africa, with attacks reported in Cape Town}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky .com/skynews/article/0,,30200-1277808,00.html|title=Scape Fron Mugabe: Zimbabwe's Sodus}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?ArticleId=1518-25_2035097|title=More eillegals set to flod SA}}</ref> Ua série de motines anti-eimigrantes acunteciu na África de l Sul an 11 de maio de 2008.<ref name="bbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7396868.stn|title=South African mob kills migrants|publisher=BBC|acessdate=2008-05-19 | date=2008-05-12}}</ref><ref>{{cite news|outhor=Barry Bearak|title=Eimmigrants Fleing Fury of South African Mobs|date=23 May 2008|work=New York Eiquipas|url=http://www.nytimes .com/2008/05/23/world/africa/23safrica.html?_r=1&ref=africa&oref=slogin|acessdate=2008-08-05}}</ref>
África de l Sul abriga ua cunsidrable populaçon de [[refugiados]] i requerentes de [[Dreito d'asilo|asilo]]. Segundo la ''World Refuge Surbey 2008'', publicado pul Comité stadunidense para Refugiados i Eimigrantes, esta populaçon era d'aprossimadamente 144.700 pessonas an 2007.<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Grupos de refugiados i requerentes d'asilo que soman mais de 10.000 pessonas ancluídas de l Zimbábue (48.400), [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]] (24.800) i [[Somália]] (12.900).<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Estas populaçones bebian percipalmente an [[Joanesburgo]], [[Pretória]], [[Durban]], [[Cidade de l Cabo]] i [[Port Eilizabeth]].<ref name="World Refuge Surbey 2008">{{cite news|title=World Refuge Surbey 2008|publisher=U.S. Committe fur Refuges and Eimmigrants|date=2008-06-19|url=http://www.refuges.org/surbey}}</ref>
Assi cumo an muitos países africanos, la África de l Sul ben spurmentando ua "[[fuga de cérebros]]" ne ls radadeiros 20 anhos. Esso acraditado cumo potencialmente prejudicial pa l'eiquenomie regional,<ref>{{cite web|url=http://jae.oxfordjournals.org/cgi/cuntent/abstrat/13/suppl_2/ii15 |title=World Bank, IMF study 2004 |doi=10.1093/jae/ejh042 |publisher=Jae.oxfordjournals.org |date=2004-12-03 |acessdate=2010-05-30}}</ref> i ye quaije cierta mente prejudicial pa l bien-star de la maiorie de las pessonas que dependen de l'anfra-strutura de salude, tenendo an cunta l'eipidemia de [[HIB]]/[[SIDA]].<ref>{{cite web|url=http://www.eiquinetafrica.org/bibl/docs/heialthpersonnel.pdf |title=Heialth Personnel in Southern Africa: Cunfronting maldistribution and brain drain |format=PDF |date= |acessdate=2010-05-30}}</ref> La fuga de cérebros na África de l Sul tende a demunstrar cuntornos raciales (naturalmente, dado l legado de çtribuiçon de cumpeténcias de la África de l Sul) i ten, antoce, resultado an grandes quemunidades de brancos sul-africanos ne l sterior.<ref>''[http://www.eilo.org/public/anglish/protetion/migrant/download/amp/amp52e.pdf Skilled Labour Migration fron Debeloping Countries: Study on South and Southern Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', Haron Bhorat eit al. 2002. Anternational Migration Porgramme, Anternational Labour Ouffice, Geneba.</ref>
{{Cidades mais populosas de la África de l Sul}}
=== Religion ===
[[Fexeiro:Graaff-Reinet GR3.jpg|thumb|upright|squierda|Eigreija an [[Graaff-Reinet]].]]
D'acuordo cul censo nacional de 2001, ls [[Cristandade|crestianos]] repersentában 79,7% de la populaçon de l paíç. Esso anclui crestianos zion (11,1%), [[Pentecostalismo|pentecostales]] ([[Mobimiento Carismático|carismáticos]]) (8,2%), [[Catolicismo|católicos romanos]] (7,1%), [[Metodismo|metodistas]] (6,8%), [[Eigreija Reformada Nerlandesa|houlandeses reformados]] (6,7%), [[Anglicanismo|anglicanos]] (3,8%); nembros d'outras eigreijas crestianas repersentában outros 36% de la populaçon. Ls [[Eislan|muçulmanos]] repersentan 1,5% de la populaçon, [[Hinduísmo|hindus]] cerca de 1,3%, i [[Judaísmo|judius]] 0,2%. 15,1% nun tenie qualquiera feliaçon relegiosa, 2,3% tenie outra religion i 1,4% nun stában specificados.<ref name=fatbook/><ref name="state.gob">{{cite web|url=http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2005/51496.htn|title=South Africa - Setion I. Religious Demography|publisher=U.S. Department of State|acessdate=2006-07-15}}</ref><ref>Fur la çcussion of Church membership statistics in South Africa please refer to Forster, D. "God's mission in our cuntext, heialing and trasforming respunses" in Forster, D and Bentley, W. ''Methodisn in Southern Africa: La celebration of Wesleyan Mission''. Kemton Park. AcadSA publishers (2008:97-98)</ref>
Eigreijas Andígenas Africanas éran ls maiores antre ls grupos crestianos. Acradita-se que muitas de las pessonas qu'alegórun tener nanhue afeliaçon cun qualquiera religion ourganizada, respeitan las [[Religiones tradecionales africanas|religiones tradecionales andígenas]]. Muitos pobos ténen práticas relegiosas [[Sincretismo|sincréticas]], cumbinando anfluéncias crestianas i andígenas.<ref name="DoS">[http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2006/71325.htn Department of State]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, USA.</ref>
Nun hai nanhue eibidéncia de que l [[Eislan|eislamismo]] tenga tenido cuntato culs pobos [[zulu]], [[swazi]] ó [[xhosa]] de la cuosta leste, antes de l'era colonial. Muitos sul-africanos muçulmanos son çcritos cumo mestiços, nomeadamente na porbíncia de [[Cabo Oucidental]], specialmente aqueilhes cujos ancestrales benirun cumo scrabos de l [[arquipélago andonésio]] (ls [[Malaio de l Cabo|malaios de l Cabo]]). Outros son çcritos cumo andianos, nomeadamente an [[KwaZulu-Natal]], ancluindo aqueilhes cujos antepassados benirun cumo comerciantes de l [[sul de la Ásia]]; eilhes ténen sido acumpanhados por outros pobos d'outras partes de la [[África]], assi cumo [[brancos]] ó [[negros]] naturalizados sul-africanos. Sul-africanos muçulmanos afirman que sue [[fé]] ye la [[relegion|religion]] que mais crece an cumberson ne l paíç.<ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor .com/2002/0110/p13s1-woaf.html|title=In South Africa, many blacks cumbert to Eislan}}</ref>
La populaçon [[Hinduísmo|hindu]] fui purmeiramente stablecida durante l período colonial británico, mas depuis las óndias d'eimigraçon de la [[Índia]], tamien ténen cuntribuíran pa l'oumiento dessa populaçon. La maiorie de ls Hindus son etnicamente de l Sul de la Ásia. Outras religiones minoritárias na África de l Sul son [[sikhismo]], l [[jaenismo]] i la [[Fé Bahá'í]].<ref name="state.gob"/>
=== Lhénguas ===
{{Artigo percipal|Lénguas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa dominant language map.sbg|thumb|dreita|Mapa mostrando las percipales [[lénguas de la África de l Sul]].
{| width=100%
|-
| valign=top |
{{legenda|#8dd3c7|[[Léngua africáner|Africáner]]}}
{{legenda|#ffffb3|[[Léngua anglesa|Anglés]]}}
{{legenda|#bebada|[[Léngua ndeble|Ndeble]]}}
{{legenda|#fb8072|[[Léngua xhosa|Xhosa]]}}
{{legenda|#80b1d3|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
{{legenda|#fdb462|[[SeSotho de l norte]]}}
| valign=top |
{{legenda|#b3de69|[[SeSotho de l sul]]}}
{{legenda|#fcde5|[[Léngua tswana|Tswana]]}}
{{legenda|#bc80bd|[[Léngua swazi|Swazi]]}}
{{legenda|#cebc5|[[Léngua benda|Benda]]}}
{{legenda|#ffed6f|[[Léngua tsonga|Tsonga]]}}
{{legenda|#d0d0d0|Nanhue dominante}}
|}]]
La África de l Sul ten onze lhénguas oufeciales: [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. An númaro de lénguas ouficias, l paíç ye l terceiro, solo atrás de la [[Bolíbia]] i de la [[Índia]]. Anque todas las lénguas séren formalmente eiguales, alguas lénguas son faladas mais de l qu'outras. D'acuordo cul Censo Nacional de 2001, las trés lénguas mais faladas an casa son l zulu (23,8%), l xhosa (17,6%) i l'africáner (13,3%). Nun oustante l fato de que l'anglés ye reconhecida cumo la léngua de l comércio i de la ciéncia, sendo falada an casa por solo 8,2% de ls sul-africanos an 2001, ua percentaige inda menor de l qu'an 1996 (8,6%).<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref><ref name="Census2001"/>
L paíç tamien reconhece uito outros lénguas nó-oufeciales: [[Léngua fanagalo|fanagalo]], [[khwe]], [[Léngua lobedu|lobedu]], [[Léngua nama|nama]], [[Léngua ndeble de l norte|ndeble de l norte]], [[Léngua phuti|phuthi]], [[Lénguas khoisan|san]] i la [[léngua gestual sul-africana]]. Estas lénguas nó-oufeciales puoden ser outelizadas an detreminadas outelizaçones oufeciales an árias lemitadas, adonde fui detreminado qu'essas lhénguas son predominantes. Inda assi, sues populaçones nun son seneficadamente grandes para eisigir l reconhecimiento nacional.
Muitas de las lénguas "nun oufeciales" de ls pobos [[san]] i [[khoikhoi]] possuen [[dialeto]]s regionales que se stenden an direçon al norte de la [[Namíbia]] i de [[Botsuana|Botswana]], para alhá d'outros lugares. Esses pobos, que son ua populaçon fesicamente çtinta d'outros africanos, ten sue própia eidantidade cultural cun base an sues sociadades de [[caçadores-coletores]]. Eilhes ténen sido marginalizados, an grande medida, i muitas de las sues lénguas.
Muitos sul-africanos brancos tamien falan outras lénguas ouropeias, tales cumo [[Lhéngua pertuesa|pertués]] (falado tamien por [[angola]]ne ls i [[Moçambique|moçambicanos]] negros), [[Lhéngua almana|alman]] i [[Lhéngua griega|griego]], ambora alguns asiáticos i andianos na África de l Sul falan lénguas asiáticas, cumo l [[Léngua tamil|tamil]], [[Léngua hindi|hindi]], [[léngua guzerate|guzerate]], [[Léngua urdu|urdu]] i [[Léngua telugu|telugu]]. L [[Lhéngua francesa|francés]] ye inda falada puls franceses sul-africanos, specialmente an lugares cumo la ''[[Franschhoek]]'', adonde eisisten muitos sul-africanos d'ourige francesa.
=== Cumposiçon étnica ===
L ''Statistics South Africa'' define cinco catadories raciales pulas quales las pessonas puoden se classeficar ne l censo. Las stimatibas de l censo de 2011 para estas catadories fui [[negros]] africanos cun 79,2%, [[brancos]] cun 8,9%, ''[[coloured]]'' (mestiço) cun 8,9%, andiano ó asiático cun 2,5% i outros/nun specificado cun 0,5%. L purmeiro censo na África de l Sul, feito an 1911, mostrou que ls brancos repersentában 22% de la populaçon; esse númaro caiu para 16% de la populaçon an 1980.<ref>{{Cite book | outhor = Study Commission on U.S. Policy toward Southern Africa (U.S.) | title = South Africa: eiquipa running out: the report of the Study Commission on U.S. Policy Toward Southern Africa | url = http://books.gogle .com/books?id=sq43lnbklEUC&pg=PA42 | publisher = University of California Press | year = 1981 | page = 42 | isbn = 0-520-04547-5 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:South Africa dominant population group map.sbg|thumb|dreita|Grupos populacionales dominantes na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#fb8072|Africanos negros}}
{{legenda|#8dd3c7|''Coloured'' (multirraciales)}}
{{legenda|#80b1d3|Andianos ó asiáticos}}
{{legenda|#ffffb3|Brancos}}
{{legenda|#bebada|Nanhun dominante}}
{{debedir an colunas fin}}]]
De loinge, la maior parte de la própia populaçon ye classeficada cumo "africana" ó "negra", mas esse grupo populacional nun ye culturalmente i/ó lenguisticamente homogéneo. Ls percipales grupos étnicos negros ancluen ls [[zulus]], [[xhosas]], [[basothos]] (basotho de l sul), [[SeSotho de l norte|bapedi]] (basotho de l norte), [[Benda (África de l Sul)|bendas]], [[tswanas]], [[tsongas]], [[suázis]] i [[ndeble]]s, ls quales falan las [[lénguas bantu]].
La populaçon ''[[coloured]]'' (multirraciales) stá cuncentrada percipalmente na region de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i ben dua cumbinaçon d'ouriges étnicas, cumo ls [[brancos]], [[khoi]]s, [[san]]s, [[griqua]]s, [[chineses]] i [[malaios]].<ref name="khenr">{{cite book|outhor=Kristin Heinrard|title=Minority Protetion in Post-Apartheid South Africa: Houman Rights, Minority Rights, and Self-Detremination|url=http://books.gogle .com/books?id=HOA6qPDtjOAC&pg=PA43|year=2002|publisher=Grenwod Publishing Group|isbn=978-0-275-97353-7|page=43}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls sul-africanos brancos son percipalmente çcendentes de [[houlandeses]], [[almanes]], [[franceses]] [[huguenote]]s, [[británicos]] i outros quelonos [[ouropeus]] i [[judius]].<ref name="khenr"/><ref name="lbr">{{cite book|outhor1=James L. Gibson|outhor2=Amanda Gouws|title=Obercoming Antolerance in South Africa: Spurments in Democratic Persuasion|url=http://books.gogle .com/books?id=zJZ3_bD_EIQC&pg=PA36|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-67515-4|page=36}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cultural i lenguisticamente, eilhes son debedidos an [[africánder]]s, que falan [[africáner]], i ls grupos de brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. La populaçon branca ten diminuído, debido a la baixa [[taxa de natalidade]] i a la [[eimigraçon]]; antre ls fatores qu'anfluen na decison dessa populaçon d'eimigrar, muitos citan l'eilebada taxa de [[criminalidade]] i las políticas de [[açon afirmatiba]] de l gobierno.<ref name="Unisa">{{cite web|url=http://www.unisa.ac.za/default.asp?Cmd=BiewContent&CuntentID=13537 |title=the new great trek- the story of south africa's white sodus |publisher=Unisa.ac.za |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref><ref name="Quen's U">{{cite web|outhor=User2 |url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy23.htn |title=Policy Series |publisher=Quensu.ca |date=7 d'outubre de 1997 |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Zde 1994, aprossimadamente 440 mil sul-africanos brancos eimigrórun permanentemente de l paíç.<ref name=StatsSAPopulation2010>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022010.pdf|title=Midyear population stimates: 2010|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 de júlio de 2010}}</ref> Anque de ls eilebados nibles d'eimigraçon, alguns eimigrantes ouropeus se anstalórun ne l paíç nesse período. Até 2005, stima-se que 212 mil cidadanos británicos stában residindo na África de l Sul. Até 2011, esse númaro puode tener crecido para 500 mil.<ref>{{cite web|title=Britones lebing in SA to enjoy royal wedding|url=http://wayback.archibe.org/web/20120121075711/http://www.eyewitnessnews.co.za/articleprog.aspx?id=64734 | publisher=Eyewitness News|date =28 d'abril de 2011}}</ref> Alguns [[Zimbábue|zimbabuanos]] brancos eimigrórun pa la África de l Sul. Alguns de ls nembros mais nostálgicos de la quemunidade son coincidos na cultura popular cumo "''Whenwes''", por causa de la frase ''when we were in Rhodesie''... ({{lang-t|''quando stábamos na Rodésia''...}}), qu'eilhes questuman dezir al relembrar sues bidas na antiga [[Rodésia]].<ref name="New Anternationalist">{{cite web|url=http://www.newint.org/issue155/briefly.htn|title=Rhodie oldies|year=1985|acessdate=29 d'outubre de 2007|work=[[New Anternationalist]]}}</ref>
La populaçon [[Andianos|andiana]] chegou a la África de l Sul cumo trabalhadores cuntratados para trabalhar nas plantaçones d'açúcar an [[KwaZulu-Natal|Natal]] ne l final de l seclo XIX i ampeço de l seclo XX.<ref name="khenr"/> Eilhes benirun de defrentes partes de l [[subcontinente andiano]], seguian religiones defrentes i falában lénguas çtintas.<ref name="khenr"/> Un grabe çtúrbio antre andianos i zulus eclodiu an 1949 na cidade de [[Durban]].<ref>{{cite web|url=http://www .ptheindianstar .com/andex.php?uan=5786 |title=Current Africa race riots like 1949 anti-Andian riots: menister |publisher=Theindianstar .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Eesiste tamien un grupo seneficatibo de sul-africanos [[chineses]] (cerca de 100 mil pessonas) i [[bietnamitas]] (cerca de 50 mil pessonas). An 2008, l Superior Tribunal de Pretória determinou que ls sul-africanos chineses que chegórun al paíç antes de 1994 debian ser reclassificados cumo ''mestiços''. Cumo resultado desta decison, cerca de 12 a 15 mil<ref>{{cite web|last=Conason |first=Joe |url=http://www.salon .com/tech/htww/2008/06/19/chinese_declared_black/ |title=Chinese declared black |publisher=Salon .com |date=19 de júnio de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> de ls cidadanos etnicamente chineses que chegórun antes de 1994 (l que repersenta de 3% a 5% de l total de la populaçon chinesa ne l paíç), será capaç de se beneficiar de políticas d'eigualdade racial de l gobierno.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article4168245.ece We agre that you are black, South African court tells Chinese], The Eiquipas</ref>
=== Porblemas sócio-eiquenómicos ===
{{Artigo percipal|Criminalidade na África de l Sul|Cunflitos xenófobos na África de l Sul an 2008}}
[[Fexeiro:Soweto township.jpg|thumb|squierda|[[Vairro de lata]] an [[Soweto]], [[Joanesburgo]].]]
Segundo ua pesquisa pa l período 1998-2000 eilaborada pula [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]]s i an purmeiro para [[assalto]]s i [[stupro]]s ''[[per capita]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1|title=NationMaster: South African Crime Statistics}}</ref> Las statísticas oufeciales mostran que 52 pessonas son assassinadas todos ls dies na África de l Sul.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article6818096.ece Persecuted white South African Brandon Huntley made anternational race refuge]. Eiquipas Online. Setember 3, 2009.</ref> L númaro relatado de stupros por anho ye de 55.000<ref>[http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1674391,00.html?xid=fed-cnn-topics Behind South Africa's Reggae Murder]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Eiquipa. Otober 22, 2007.</ref> i stima-se que 500 mil stupros son cometidos anualmente ne l paíç.<ref>"[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=84909 SOUTH AFRICA: One in four men rape]". [[IRIN]] Africa. June 18, 2009.</ref> L total de crimes ''per capita'' ye l 10º antre ls 60 países ne l cunjunto de dados.
L stupro ye un porblema quemun na África de l Sul, nua pesquisa de 2009 un an cada quatro homes sul-africanos admitiran tener stuprado alguien.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8107039.stn | work=BBC News | title=South African rape surbey shock | date=2009-06-18 | acessdate=2010-05-23}}</ref> Un an cada trés de las 4.000 mulhieres anquiridas pula Quemunidade de la Anformaçon, Capacitaçon i Trasparéncia dixe que tenie sido biolada ne l'anho passado.<ref name=bbc1>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/258446.stn |title=South Africa’s rape shock |publisher=BBC News |date=1999-01-19 |acessdate=2010-05-30}}</ref> La África de l Sul ten ua de las maiores ancidéncias de stupros de ninos i bebés ne l mundo.<ref name=eiquipa>{{cite web|last=Perry |first=Alex |url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1680715,00.html?xid=fed-yaho-full-world |title=Ouprah scandal rocks South Africa |publisher=Eiquipa .com |date=2007-11-05 |acessdate=2010-05-30}}</ref> Nun liebantamiento rializado antre 1.500 ninos scolares ne l ''[[township]]'' de [[Soweto]], un quarto de todos ls ninos antrebistados dezírun que "''jackrolling''", un termo para stupro an grupo, era algo dibertido.<ref name=bbc1/>
La classe média de l paíç busca sigurança an [[Cundomínio cerrado|cundomínios cerrados]]. Muitos [[eimigrante]]s de la África de l Sul tamien afirman que l crime fui un grande motibador para eilhes saíren de l paíç. L crime contra la quemunidade agrícola cuntina a ser un grande porblema.<ref>{{cite news|url=http://www .ptimesonline.co.uk/tol/life_and_style/article694534.ece|title=Farms of fear|publisher=The Eiquipas Online|date=2 April 2006 | location=London | acessdate=2010-05-23}}</ref> Outro porblema anfrentado pul paíç ye la fuorte [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade social i eiquenómica]]; las cidades sul-africanas [[Buffalo City]], [[Johannesburgo]] i [[Ekurhuleni Municipalidade Metropolitana|Ekurhuleni]] fúrun apuntadas cumo las mais zeiguales de l mundo, segundo relatório de la [[ONU]] dibulgado an 2010.<ref name="onu">[http://g1.globo .com/Noticias/Riu/0,,MUL1536525-5606,00-QUATRO+CAPITAIS+BRASILEIRAS+ESTAO+ENTRE+AS+MAIS+DESIGUAIS+DO+MUNDO+DIZ+ONU.html Quatro capitales brasileiras stan antre las mais zeiguales de l mundo, diç ONU] - ''[[G1]]'', 19 de márcio de 2010 (bejitado an 19-3-2010)</ref>
== Política ==
{{Artigo percipal|Política de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Uniegebou.jpg|thumb|''[[Union Buildings]]'' ye la residéncia oufecial i l gabinete de l [[persidente de la república]] de la África de l Sul, localizado na capital admenistratiba de l paíç, [[Pretória]].]]
La África de l Sul ten trés [[Capital|capitales]]: [[Cidade de l Cabo]], la maior de las trés, ye la capital legislatiba; [[Pretória]] ye la capital admenistratiba i [[Bloemfontein]] ye la capital judiciária. África de l Sul ten un [[parlamiento]] [[bicameral]]: l Cunseilho Nacional de Porbíncias ([[cámara alta]]), ten 90 nembros, anquanto la Assemblé Nacional ([[cámara baixa]]) ten 400 nembros.
Ls nembros de la Cámara de ls Deputados son eileitos nua base populacional por [[repersentaçon proporcional]]: metade de ls nembros son eileitos por listas nacionales i l'outra metade son eileitos an listas probinciales. dieç nembros son eileitos para repersentar cada porbíncia ne l Cunseilho Nacional de las Porbíncias, andependientemente de la populaçon de la porbíncia. Eileiçones para ambas las cámaras son rializadas la cada cinco anhos. L gobierno ye formado na casa mais baixa, i l líder de l partido maioritairo na Assemblé Nacional ye l [[Persidente de la África de l Sul|persidente]].
Zde la fin de l ''apartheid'' an 1994, la política sul-africana ten sido dominado pul [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que fui l partido dominante, cun 60-70% de ls botos. L percipal adbersairo de l gobierno de l ANC ye l partido de la [[Aliança Democrática (África de l Sul)|Aliança Democrática]], que recebiu 16,7% de ls botos na eileiçon de 2009 i 14,8% nas eileiçones de 2006.
[[Fexeiro:Houses of Parliament Entrance.jpg|thumb|squierda|[[Parlamiento de la África de l Sul]] na [[Cidade de l Cabo]], la capital legislatiba.]]
L partido antes dominante, l Nuobo Partido Nacional, qu'antroduziu l ''apartheid'' atrabeç de l sou predecessor, l Partido Nacional, outou por se fundir cul ANC, an 9 d'abril de 2005. Outros grandes partidos políticos repersentados ne l Parlamiento son l [[Cungresso de l Pobo]], que se separou de l ANC i ganhou 7,4% de ls botos an 2009 i l [[Partido de la Libardade Ankatha]], que repersenta percipalmente ls eileitores [[zulu]]s i que tubo 4,6% de ls botos nas eileiçones de 2009.
Zde 2004, l paíç tubo muitos miles de protestos populares, alguns biolentos, tornando-se, d'acuordo cun un académico, l ''"paíç mais rico an protesto ne l mundo"''.<ref>{{cite web|url=http://abahlali.org/node/1898|title=Article by Eimran Bucus in the Mercury newspaper}}</ref> Muitos destes protestos ténen sido ourganizados a partir de las crecentes [[bairro de lata]]s que circundan las cidades sul-africanas.
An 2008, la África de l Sul fui classeficada na 5ª antre 48 países de la África [[susaariana]] pul Índice Ibrahin de Gobernança Africana. La África de l Sul tubo buns resultados nas catadories de Stado de Dreito, Trasparéncia i Corrupçon i Participaçon i Dreitos Houmanos, mas fui perdiu puntos pul sou zampenho relatibamente pobre an Salude i Sigurança. L Índice Ibrahin ye ua medida global de gobernança africana, cun base nua série de bariables que refleten l sucesso cun que ls gobiernos antregan benes políticos eissenciales als sous cidadanos.<ref>[http://www.moibrahimfoundation.org Mo Ibrahin Foundation]. Retriebed 2010-01-11.</ref>
{{limpar}}
=== Lei ===
{{Mais anformaçones|Criminalidade na África de l Sul}}
[[Fexeiro:Jozi 2012 05 22 1504 (7411284758).jpg|thumb|Anterior de la Corte Custitucional de la África de l Sul, an Joanesburgo.]]
Las percipales fuontes de las leis sul-africanas son l dreito mercantil romano-houlandés i l dreito pessonal baseado ne l [[Common law|dreito quemun anglés]], cumo las amportaçones d'assentamientos houlandes i de l [[colonialismo británico]].<ref>{{cite web|url=http://0-www.llrx .com.annopac.up.ac.za:80/features/southafrica.htn|title=Researching South African Law|acessdate=2008-06-23|outhor=Pamela Snyman and Amanda Barratt|date=2002-10-02|publisher=[http://www.llrx.comLaw Library Resource Xchange]}}</ref> La purmeira lei ouropeia na África de l Sul fui trazida pula [[Cumpanha de las Índias Ourientales Houlandesas]] i ye chamada de dreito romano-nerlandés. Fui amportado antes de la [[Codificaçon jurídica|codificaçon de l dreito]] ouropeu ne l Código Napoleónico i ye cumparable an muitos aspetos, la lei scocesa. Este fui seguido, ne l seclo XIX pul dreito anglés, tanto quemun quanto legal. A partir de 1910 cula unificaçon, la África de l Sul tenie sou própio parlamiento, qu'aprobórun leis specíficas pa la África de l Sul. Durante ls anhos de l ''[[apartheid]]'', la cena política de l paíç fui dominado por figuras cumo [[Valthazar Johannes Borster|B. J. Borster]] i [[Pieter Willen Botha|P. W. Botha]], bien cumo nembros de l'ouposiçon, cumo Harry Schwarç, Joe Slobo i [[Heilen Suzman]].
L sistema judicial ye cumpuosto por tribunales de magistrados, que tratan de causos criminales i cibles menores menores, ls Tribunales Superiores, que son tribunales de cumpeténcia genérica para árias specíficas, l Supremo Tribunal de Recurso, que ye la mais alta corte custitucional an todas ls temas; i l Tribunal Custitucional, que cuida solo de las questones custitucionales.
D'acuordo cun ua pesquisa rializada pa l período de 1998-2000 i cumpilada pulas [[Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]] i an purmeiro an [[assalto]]s i [[stupro]]s ''per capita'' antre todos ls países pesquisados.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1 |title=South African Crime statistics |publisher=NationMaster |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Cerca de 50 assassinatos son cometidos todos ls dies ne l paíç.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/8668615.stn |title=How dangerous is South Africa? |publisher=BBC News |date=17 de maio de 2010}}</ref> Até márcio de 2009, houbo {{formatnun:18148}} assassinatos ne l paíç, anquanto l [[Reino Ounido]] registrou 662 ne l mesmo período.<ref>{{cite news|url=http://www .ptelegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/southafrica/8222469/South-African-serial-killer-cumbited-of-13-murders.html |title=South African serial killer cumbited of 13 murders |publisher= ''The Daily Telegraph'' |date=23 de dezembre de 2010}}</ref> L'andústria de la sigurança pribada na África de l Sul ye la maior de l mundo,<ref>{{cite web|title=South Africa has world’s largest pribate security andustry; neds regulation - Mthethwa|url=http://www.defenceweb.co.za/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=28306&Itemid=116|publisher=DefenceWeb|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref> cun cerca de nuobe mil ampresas cadastradas i 400 mil siguranças particulares atibos registrados, mais de l que la polícia i l'eisército sul-africanos juntos.<ref>{{cite web|title=Bigger than the army: South Africa's pribate security forces|url=http://eidition.cnn .com/2013/02/08/business/south-africa-pribate-security|publisher=CNN .com|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref>
=== Fuorças armadas ===
{{Artigo percipal|Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:USS Forrest Sherman (DDG-98) Chetah.jpg|thumb|squierda|Caça sul-africano [[Atlas Chetah]] rializa un treinamiento cul [[Cuntratorpedeiro|çtróier]] norte-amaricano [[USS Forrest Sherman]] na [[Cidade de l Cabo]], an 2007.]]
La [[Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul]] (SANDF) fui criada an 1994,<ref name="custitution-1993-224">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/documents/custitution/93cones.htn#SECTION224|title=Custitution of the Republic of South Africa At 200 of 1993 (Setion 224)|acessdate=2008-06-23|year=1993|publisher=South African Gobernment}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.issafrica.org/Pus/ASR/6No2/BanStade.html|title=Rationalisation in the SANDF: The Next Challenge|acessdate=2008-06-23|year=1997|outhor=Col L B ban Stade, Senior Staff Oufficer Rationalisation, SANDF|publisher=Anstitute fur Security Studies }}</ref> cumo ua fuorça boluntária cumpuosta pula antiga ''[[South African Defence Force]]'', las fuorças de ls grupos nacionalistas africanos (''[[Umkhonto we Sizwe]]'' i Eisército de Libertaçon de l Pobo Azanian), i las fuorças de defesa antigo [[Bantuston]].<ref name="custitution-1993-224"/> L SANDF ye subdebidido an quatro galhos, l [[Eisército de la África de l Sul|eisército]], la [[Fuorça Aérea de la África de l Sul|fuorça aérea]], la [[Marina de la África de l Sul|marina]] i l Serbício Médico Sul-Africano.<ref name="at-42-2002">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/gazette/ats/2002/a42-02.pdf|title=Defence At 42 of 2002|acessdate=2008-06-23|outhor=|date=2003-02-12|publisher=South African Gobernment|page=18}}</ref> Ne ls radadeiros anhos, la SANDF se tornou ua grande fuorça de paç ne l [[África|cuntinente africano]],<ref name="dod-sep2005">{{cite web|url=http://www.dod.mil.za/media/media2005/sep/medie_statements5sep2005.htn|title=Address by the Menister of Defence at la medie breakfast at Defence Heiadquarters, Negroria|acessdate=2008-06-23|outhor=Mosiuoa Lekota|date=2005-09-05|publisher=Department of Defence}}</ref> i stubo ambolbido an ouparaçones ne l [[Lesoto]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]],<ref name="dod-sep2005"/> ne l [[Burundi]],<ref name="dod-sep2005"/> antre outros. Ten tamien participado cumo parte de las fuorças de paç multinacional de la ONU.
La África de l Sul ye l único paíç africano que cunseguiu zambolber cun sucesso [[armas nucleares]]. I tornou-se l purmeiro paíç cun poder nuclear (seguido pula [[Ucránia]]), la çmontar i renunciar boluntariamente al sou porgrama ne l porcesso d'assinatura de l [[Tratado de Nun Proliferaçon de Armas Nucleares]] (TNP), an 1991.<ref name="fas-ocp27"/> L paíç zambolbiu un porgrama d'armas nucleares na década de 1970.<ref name="fas-ocp27">{{cite web|url=http://www.fas.org/nuke/guide/rsa/nuke/ocp27.htn|title=Out of (South) Africa: Negroria's Nuclear Weapones Sperience|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Lieutenant Colonel Roy I. Horton III (BS, Eiletrical Anginering; MS, Strategic Antelligence)|year=1999|month=Otober|publisher=USAF Anstitute fur National Security Studies}}</ref> D'acuordo cul ex-persidente sul-africano [[F. W. de Klerk]], la decison de custruir ua "dissuason nuclear" fui tomada "yá an 1974 nun cuntesto dua amenaça spansionista sobiética".<ref name="South Africa comes clean">[http://books.gogle .com/books?id=&printsec=fruntcober "South Africa comes clean"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Maio de 1993, pp. 3,4</ref> La África de l Sul puode tener rializado un teste nuclear subre l [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] an 1979,<ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchib/NSAEBB/NSAEBB190/01.pdf|format=PDF|title=South Atlantic Nuclear Eibent (National Security Council, Memorandun)|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Ch🟢ristine Dodson|date=22 d'outubre de 1979|publisher=George Washington University under Fredon of Anformation At Request}}</ref> anque Klerk afirmar que l paíç "nunca habie rializado un teste nuclear clandestino".<ref name="South Africa comes clean"/> Seis çpositibos nucleares fúrun cuncluídos antre 1980 i 1990, mas todos fúrun çtruídos antes de la África de l Sul assinar l TNP an 1991.<ref name="South Africa comes clean"/>
=== Relaçones anternacionales ===
{{aneixo|Missones diplomáticas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:BRICS leaders 2012.jpg|thumb|dreita|[[Dilma Rousseff]] ([[Brasil]]), [[Vladimir Putin]] ([[Rússia]]), [[Manmohan Singh]] ([[Índia]]), [[Hu Jintao]] ([[República Popular de la China|China]]) i [[Jacob Zuma]] (África de l Sul) durante ancuontro de ls líderes de l [[BRICS]] an 2012.]]
Anquanto era la [[Ounion Sul-Africana]], l paíç fui l nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU). L'anton purmeiro-menistro sul-africano, [[Jan Smuts]], screbiu l preámbulo de la [[Carta de las Naciones Ounidas]].<ref name = "gilderslebe">{{cite journal |url=http://www.columbia.edu/cu/alumni/Magazine/Summer2001/Gilderslebe.html |title=Birgenia Gilderslebe: Oupening the Gates (Libing Legacies) |outhor=Rosalind Rosenberg |month = Summer | year =2001 |work=Columbia Magazine }}</ref><ref name="Schlesinger">{{cite book |outhor=Schlesinger, Stephen I. |title=At of Creation: The Founding of the United Nationes: La Story of Superpowers, Secret Agents, Wartime Allies and Enemies, and Their Quest fur la Peaceful World |publisher=Westbiew, Perseus Books Group |location=Cambridge, Massachusetts |year=2004 |pages=236–7 |isbn=0-8133-3275-3 |oclc= }}</ref> L paíç ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] (UA), i ten la maior eiquenomie de todos ls nembros dessa ourganizaçon. La África de l Sul tamien ye un nembro fundador de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), de la UA. L paíç ten zampenhado un papel fundamental cumo mediador de cunflitos antre naciones africanas na radadeira década, cumo ne l [[Burundi]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], nas [[Quemores]] i ne l [[Zimbabué|Zimbabwe]]. Passado la fin de l regime de l ''[[apartheid]]'', la África de l Sul fui readmitida na [[Commonwealth|''Commonwealth'' británica]]. L paíç ye un nembro de l [[Grupo de ls 77]] i presidiu l'ourganizaçon an 2006. La África de l Sul tamien ye nembro de la [[Quemunidade pa l Zambolbimiento de la África Austral]] (SADC), de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de l [[Tratado de la Antártida]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]] i de l [[G8+5]].
L persidente sul-africano [[Jacob Zuma]] i l'ex-persidente chinés, [[Hu Jintao]], atualizórun ls laços bilaterales antre ls dous países an 24 d'agosto de 2010, quando fui assinado l Acuordo de Pequin, qu'antecipou l'eilebaçon de la "parcerie stratégica" de la África de l Sul cula China para ua "parcerie estratégica global" an temas eiquenómicos i políticos, cumo l reforço de l'antercámbio antre ls respetibas partes gobernantes i legisladores.<ref>[http://capetown.china-cunsulate.org/ang/gdxw/t726883.htn China, South Africa upgrade relationes to "cumprehensibe strategic partnership"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Xinhua News Agency, 24 d'agosto de 2010</ref><ref>''"New era las South Africa joines BRICS"'', [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-080411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 11 d'abril de 2011</ref> An abril de 2011, la África de l Sul antrou ouficialmente pa l grupo de países [[BRICS]] ([[Brasil]]-[[Rússia]]-[[Índia]]-[[China]]), eidantificado pul persidente Zuma cumo ls maiores parceiros comerciales de l paíç i tamien cumo ls maiores parceiros comerciales de la África cumo un to. Zuma afirmou que ls países nembros de l BRICS tamien eirien trabalhar de forma cordenada atrabeç de la ONU, de l Grupo de ls Binte (G20) i de l [[Fórun de Diálogo Índia-Brasil-África de l Sul]] (IBAS).<ref>''"SA brings 'unique attributes' to BRICS"'' [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-140411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 14 d'abril de 2011</ref>
== Subdebisones ==
{{Artigo percipal|[[Porbíncias de la África de l Sul]]}}
La África de l Sul ancontra-se debedida an nuobe porbíncias zde [[1994]]. La tabela seguinte andica, para cada ua de las nuobe porbíncias, l sou código oufecial [[ISO 3166-2]]:ZA, l nome an [[Léngua pertuesa|pertués]], [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africáner|africáner]], i la capital.
{| {{prettytable}}
! Código<br />ISO !! Pertués !! ''Anglés'' !! ''Africáner'' !! Capital
|-
| ZA-WC || [[Cabo Oucidental]] || ''Western Cape'' || ''Wes-Kaap'' || [[Cidade de l Cabo]]
|-
| ZA-EC || [[Cabo Ouriental]] || ''Eastern Cape'' || ''Oos-Kaap'' || [[Bisho]]
|-
| ZA-NC || [[Cabo Setentrional]] || ''Northern Cape'' || ''Nord-Kaap'' || [[Kimberley (Cabo Setentrional)|Kimberley]]
|-
| ZA-FS || [[Stado Libre]] || ''Fre State'' || ''Brystaat'' || [[Bloemfontein]]
|-
| ZA-GT || [[Gauteng]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Joanesburgo]]
|-
| ZA-NL || [[Kwazulu-Natal]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Pietermaritzburg]]
|-
| ZA-LP || [[Porbíncia de l Limpopo|Limpopo]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Polokwane]]
|-
| ZA-MP || [[Mpumalanga]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Nelspruit]]
|-
| ZA-NW || [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]] || ''North-West'' || ''Nord-Wes'' || [[Mafikeng]]
|}
Las porbíncias ancontran-se debedidas an [[Munecípios metros de la África de l Sul|munecípios metros]] i [[Çtritos municipales de la África de l Sul|çtritos municipales]]; estes radadeiros ancontran-se subdebididos an [[Munecípios locales de la África de l Sul|munecípios locales]] i [[zonas de geston çtrital]]. La delimitaçon de ls munecípios ancontra-se anscrita na [[Custituiçon]], antoce cada altaraçon amplica ua [[emenda custitucional|emenda]]; la radadeira acunteciu an abril de [[2006]].
{{limpar}}
== Eiquenomie ==
{{Artigo percipal|Eiquenomie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Johannesburg Stock Schange.jpg|thumb|squierda|upright|La [[Bolsa de Balores de Joanesburgo]] ye la maior [[bolsa de balores]] de l [[África|cuntinente africano]].]]
Pula classeficaçon de la [[ONU]] la África de l Sul ye un paíç de renda média, cun ua ouferta abundante de recursos, cun bien zambolbidos setores financeiro, jurídico, de quemunicaçones, einergie i trasportes, ua [[bolsa de balores]] que stá antre las binte melhores de l mundo, i ua moderna anfra-strutura d'apoio a ua çtribuiçon eficiente de las mercadorias a grandes centros ourbanos an to la region. La África de l Sul acupa 32ª posiçon ne l mundo an tenermos de [[PIB]] ([[PPC]]), d'acuordo cun dados de 2009. La sue antegraçon na eiquenomie ye mui fuorte i custitui ua base eissencial pa l sou zambolbimiento.<ref>Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Centro de Studos Africanos & Gerpress, 2011, ISBN 978-989-96094-6-4</ref>
L zambolbimiento abançado de l paíç stá inda assi cuncentrado an torno de quatro árias: [[Cidade de l Cabo]], [[Port Eilizabeth]], [[Durban]] i [[Pretória]]/[[Johannesburg]]. Fura destes quatro centros eiquenómicos, l zambolbimiento ye lemitado i la [[pobreza]] inda ye prebalente, anque de ls sfuorços de l gobierno. Por cunseguinte, la grande maiorie de sul-africanos son pobres. Inda assi, ls percipales zonas marginales ténen spurmentado un crecimiento rápido ne ls radadeiros tiempos. Essas árias ancluen [[Mossel Bay]] para Plettenberg Bay; ária de [[Rustenburg]], ária de [[Nelspruit]], [[Bloemfontein]], Cape West Coast i l Litoral Norte de [[KwaZulu-Natal]]. L [[zamprego]] ye stremamente eilebado i la [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade de renda]] ye aprossimadamente eigual a la de l [[Brasil]] - residindo ua de las rezones mais salientes ne l fato de buona parte de las ampresas amportantes séren capital-antensibas, nun trabalho antensibas. Durante l período de 1995-2003, l númaro d'ampregos formales diminuiu i l [[Eiquenomie anformal|amprego anformal]] oumentou, l zamprego global se agrabou.<ref name="sach3">{{cite web|url=http://eimf.org/sternal/pus/nft/2006/soafrica/ang/pasoafr/sach3.pdf|title=Post-Apartheid South Africa: the First Ten Years - Unemployment and the Labor Market|publisher=IMF}}</ref>
L rendimiento médio domiceliar sul-africano diminuiu cunsidrabelmente antre 1995 i 2000. Quanto a la zeigualdade racial, l ''Statistics South Africa'' anformou que, an 1995, l'agregado fameliar médio branco ganhou quatro bezes mais de l qu'ua família média negra. An 2000, la família média branca ganhou seis bezes mais de l que l'agregado fameliar médio negro.<ref>[http://0-www.sarpn.org.za.annopac.up.ac.za:80/documents/d0000164/page1.php SARPN - South Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at www.sarpn.org.za</ref> Las políticas de [[açon afirmatiba]] pa l'eigualdade racial ténen stimulado un oumiento na riqueza eiquenómica de ls [[negros]] i l nacimiento dua eimergente classe média negra.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=261345&area=/breaking_news/breaking_news__business/|title=Black middle class bosts car sales in South Africa: Carta eiletrónica & Guardian Online}}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/22/southafrica.features Race against eiquipa]. The Ouserber. January 22, 2006.</ref> Outros porblemas son la [[criminalidade]], la [[corrupçon]] i la [[eipidemia]] de [[HIB]]/[[SIDA]]. La África de l Sul sofre cun carga relatibamente pesada regulaçon global, cumparada als [[países zambolbidos]]. La propiadade i l'anterferéncia statal ampone barreiras a l'antrada an muitas árias.<ref name="assessment2008">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/11/0,3343,en_2649_33733_40977483_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008|publisher=OECD}}</ref> Regulamentaçones trabalhistas restritibas ténen cuntribuído pa l mal-star de l zampregado.<ref name="sach3"/>
[[Fexeiro:Johannesburg CBD.jpg|thumb|dreita|[[Joanesburgo]], la [[cidade]] mais rica de l paíç, porduç 33% de l [[perduto anterno bruto]] (PIB) de la África de l Sul i 10% de l PIB de l [[África|cuntinente africano]].]]
L gobierno de 1994 heirdou ua eiquenomie minada por longos anhos de cunflito anterno i por sançones sternas. L gobierno abstebe-se de recorrer al populismo eiquenómico. La [[anflaçon]] fui derrubada, las finanças públicas stában stabelizados i alguns capitales strangeiros fúrun atraídos.<ref name="assessment2008-2">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/63/0,3343,en_2649_34577_40981951_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008: Achiebing Acelerated and Shared Growth fur South Africa|publisher=OECD}}</ref> Inda assi, l crecimiento fui inda baixo.<ref name="assessment2008-2"/> Ne l'ampeço de 2000, l'anton Persidente [[Thabo Mbeki]] prometiu promober l crecimiento eiquenómico i l'ambestimiento strangeiro atrabeç de l relaxamiento de leis trabalhistas restritibas, acelerando l ritmo de [[pribatizaçon]] i l corte de gastos gobernamentales znecessairos. Sues políticas anfrentan fuorte ouposiçon de ls [[sindicato]]s. De 2004 an delantre l crecimiento eiquenómico oumentou seneficatibamente, assi cumo la formaçon d'amprego i oumiento de capital.<ref name="assessment2008-2"/>
África de l Sul ye l maior perdutor i cunsumidor d'einergie ne l [[cuntinente africano]]. La África de l Sul ye un çtino turístico popular, i ua cantidade sustancial de receita ben de l [[turismo]].<ref>{{cite web|url=http://www.ambestec .com/NR/rdonlyres/13AEE8DD-1266-420D-B7BE-DCF92C12967F/4035/TourismUpdateOtober2005.pdf|title=SA Eiquenomic Research - Tourisn Update|acessdate=2008-06-23|year=2005|month=Otober|publisher=[http://www.ambestec .com/ Ambestec]|format=PDF}}</ref> Antre las percipales atraçones son la cultura bariada i pitoresca, la reserbas de caça i ls [[binos]] locales.
La [[Rand|Rand Sul-Africano]] (ZAR), ye la moeda eimergente mais atibamente negociada ne l mundo. El se juntou a un clube d'elite de las moedas, l ''Cuntinous linked settlement'' (CLS), adonde trasaçones de [[cámbio]] son liquidadas eimediatamente, diminuindo ls riscos de trasaçones atrabeç de [[fusos horairos]]. L rand era la moeda cun melhor zampenho contra l [[dólar de ls Stados Ounidos]] (USD) antre 2002 i 2005, segundo la ''[[Blomberg]] Moeda Scorecard''.
[[Fexeiro:Graaff Fruit-Ceres packing.jpg|thumb|dreita|Ampregados ampacotando [[pera]]s para sportaçon nua fábrica ne l Bal de Ceres, ne l [[Cabo Oucidental]].]]
La bolatelidade de l rand ten afetado l'atebidade eiquenómica, la queda acentuada an 2001 i l'atingimiento dun mínimo stórico de 13,85 rands al dólar, probocou miedos d'anflaçon i fizo cun que l Banco Central a oumentar las [[taxas de juros]]. L rand zde anton ten se recuperado, negociado a 7,77 ZAR al dólar an de febreiro de 2010. Inda assi, cumo ls sportadores stan sob presson cunsidrable a partir dua fuorte moeda nacional, muitos peden l'anterbençon de l gobierno para ajudar a amerosar l rand.
[[Refugiados]] de países pobres bezinos ancluen muitos eimigrantes probenientes de la [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Moçambique]], [[Zimbabué|Zimbabwe]], [[Malaui|Malawi]] i outros, que repersentan ua grande parcela de l [[Eiquenomie anformal|setor anformal]]. Cun eilebados nibles de [[zamprego]] antre ls pobres sul-africanos, la [[Xenofobie|xenofobia]] ye prebalente i muitas pessonas nacidas na África de l Sul se senten ressentidos culs eimigrantes que son bistos cumo pessonas que priban la populaçon natiba de postos de trabalho, un sentimiento que ten tenido credibelidade pul fato de que muitos ampregadores Sul Africano ténen ampregado ls migrantes d'outros países para salairos mais baixos de l que ls cidadanos sul-africanos, specialmente na [[custruçon cebil]], [[turismo]], [[agricultura]] i [[andústria]]s de serbícios domésticos. Ls [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]] son tamien fuortemente ambolbidos ne l comércio anformal.<ref>{{cite web|url=http://0-www.iss.co.za.annopac.up.ac.za:80/pus/ASR/5No4/StrategigPerspetibes.html|title=African Security Rebiew Bol 5 Ne l 4, 1996: Strategic Perspetibes on Eillegal Eimmigration anto South Africa}}</ref> Inda assi, muitos eimigrantes na África de l Sul cuntinan a bibir an cundiçones precárias i la política d'eimigraçon de l sul-africana tornou-se cada beç mais restritibas zde 1994.<ref>{{cite web|url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy20.htn|title=Quenes College: The Brain Gain: Skilled Migrants and Eimmigration Policy in Post-Apartheid South Africa}}</ref>
Ls percipales parceiros comerciales anternacionales de la África de l Sul, para alhá d'outros países africanos, ancluen la [[Almanha]], ls [[Stados Ounidos]], la [[República Popular de la China|China]], l [[Japon]], l [[Reino Ounido]] i la [[Spanha]].<ref name=fatbook>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html|title=South Africa|work=The World Fatbook|publisher=CIA}}</ref> Las percipales sportaçones de l paíç ancluen l [[milho]], [[diamante]]s, [[Lhista de fruitas|fruitas]], [[ouro]], [[açúcar]], [[metales]], [[Mineral|minerales]], i [[lana]]. [[Máquina]]s i [[eiquipamiento]]s de [[trasporte]] custituen mais dun terço de l balor de las [[amportaçones]] de l paíç. Outras amportaçones ancluen perdutos [[químicos]], perdutos [[manufatura]]de ls i [[petrólio]].
Recentemente la África de l Sul fui ancluída ne l grupo de países eimergentes cun eiquenomies promissoras, ls [[BRICS]].<ref>http://oglobo.globo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} .com/eiquenomie/mirian/posts/2011/04/14/africa-de l-sul-reforca-bric-que-bira-brics-374799.asp</ref>
[[Fexeiro:FranschhoekWC-pass.jpg|thumb|800px|centro|[[Binhedo]] an [[Franschhoek]], ne l [[Cabo Oucidental]].]]
== Anfraestrutura ==
=== Ciéncia i tecnologie ===
[[Fexeiro:Mark Shuttleworth NASA.jpg|thumb|squierda|[[Mark Shuttleworth]] ne l spácio.]]
Bários zambolbimientos científicos i tecnológicos amportantes ouriginórun-se na África de l Sul. L purmeiro trasplante de coraçon houmano fui rializado pul cerjano cardíaco [[Christiaan Barnard]] ne l Spital Grote Schuur an dezembre de 1967; [[Max Theiler]] zambolbiu ua [[bacina]] contra la [[febre amarielha]]; [[Allan McLeod Cormack]] pioneira de la [[tomografie cumputadorizada]] por [[centeilhas-x]] i [[Aaron Klug]] que zambolbiu técnicas cristalográficas de microscopia eiletrónica. Cun sceçon de Barnard, todos ls abanços citados fúrun reconhecidos cun [[Prémio Nobel|Prémios Nobel]]. [[Sydney Brenner]] ganhou mais recentemente, an 2002, por sou trabalho pioneiro an biologie molecular.<ref>{{citar web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2002/brenner-outobio.html |títalo=Sydney Brenner |eiditor=[[Prémio Nobel]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
[[Mark Shuttleworth]] fondou ua de las purmeiras ampresas de sigurança na anterneta, la Thawte, que fui mais tarde cumprada pula líder mundial [[BeriSign]]. Anque de ls sfuorços de l gobierno para ancentibar l [[amprendedorismo]] an [[biotecnologie]], outros campos de [[alta tecnologie]] i [[Tecnologie de l'anformaçon|TI]], nun hai outras ampresas inobadoras notables fundadas na África de l Sul. Ye un oubjetibo spresso de l gobierno la trasiçon de l'eiquenomie sul-africana para torná-la mais dependente de l'alta tecnologie, cun base na custataçon de que la África de l Sul nun puode cumpetir culas eiquenomies de l [[Stremo Ouriente]] na manufatura, nin puode usufruir de sue riqueza mineral perpetuamente.
La África de l Sul cultibou ua quemunidade astronómica an spanson. L paíç abriga l [[Grande Telescópio Sul-Africano]], l maior telescópio ótico ne l [[heimisfério sul]]. La África de l Sul stá custruindo atualmente la Telescópio de Array Karo cumo parte de l porjeto de 1,5 bilhon d'ouros [[Square Kilometre Array]].<ref>{{cite web|url=http://www.skatelescope.org/news/2nd-april-news/|title=SKA announces Founding Board and selets Jodrell Bank Ouserbatory to host Porjet Ouffice|publisher=SKA 2011|date=2 d'abril de 2011|acessdate=14 d'abril de 2011}}</ref> An 25 de maio de 2012, fui anunciado que las sedes de l Telescópio Square Kilometer Array seran debedidas antre locales na África de l Sul i na [[Oustrália]]/[[Nuoba Zelándia]].<ref name=outogenerated1>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/science-ambironment-18194984 | title=Africa and Australasia to share Square Kilometre Array | publisher=BBC | date=25 de maio de 2012}}</ref>
=== Eiducaçon ===
{{artigo percipal|Eiducaçon na África de l Sul}}
{{aneixo|Lista d'ounibersidades na África de l Sul}}
La [[Eiducaçon]] na África de l Sul ye la segunda melhor de l [[cuntinente africano]], perdendo solo para [[Cabo Berde]]. Na época de l ''[[apartheid]]'', ls studantes de todos ls grupos étnicos de la África de l Sul iban cun frequéncia la scuolas própias para cada etnie. Fura esso, ls menores caucasianos de 18 anhos que falában [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africánder|africánder]], anque séren oubrigados a studar las dues lénguas, iban cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino adequadas la cada etnia. Cunsidrando cada menor de 18 anhos, l gobierno pagaba mui mais caro cula [[eiducaçon]] de ls caucasianos de l que la de ls nun caucasianos.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155">''ENCICLOPÉDIA Delta Ounibersal''. Riu de Janeiro: Delta, c1982. bol. 1, p. 142-155.</ref>
[[Fexeiro:UCT Upper Campus landscape biew.jpg|thumb|[[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]].]]
Antre ls siete i ls 16 anhos, l'ansino era oubrigatório pa ls menores [[caucasianos]] de 18 anhos. Cerca de 90% deilhes iban diariamente la [[Scuola pública|scuolas de la rede pública d'ansino]]. L resto iba para [[Scuola particular|scuolas de la rede particular]] cuntroladas pul Stado. Mais de 55% treminában l [[ansino médio]].<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Ls menores [[mestiços]] ó [[asiáticos]] de 18 anhos éran oubrigados la se dirigiren a la scuola, antre ls siete als 14 anhos, zde qu'habitassen árias que çpusessen desta facelidade. An dibersas dessas regiones nun eisistian scuolas i [[Sala d'aula|salas d'aula]] pa ls mestiços i ls asiáticos. Aprossimadamente 99% desses menores de 18 anhos iba para [[eiducandairo]]s relegiosos cuntrolados pul Stado. Mais de 10% de ls menores mestiços de 18 anhos i 25% de ls [[andianos]] alcançában l'ansino médio. Até 1981 la legislaçon nun oubrigaba que ls menores africanos de 18 anhos fússen cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino. Zde anton, ls cunselhos locales podien requerer que l gobierno nacional solicitasse l cumparecimiento de ls menores de sue ária, de 6 a 15 anhos, para [[Scuola|anstituiçones d'ansino]], 20% de ls menores africanos iban l'anstituiçones d'ansino.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Las percipales [[ounibersidade]]s de la África de l Sul son: la [[Ounibersidade de l Cabo Oucidental]] ([[Cidade de l Cabo]]), la [[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]] (Cidade de l Cabo), la [[Ounibersidade de l Stado Libre]] ([[Bloemfontein]]), la [[Ounibersidade de Fort Hare]] ([[Alice (África de l Sul)|Alice]]), la [[Ounibersidade de l KwaZulu-Natal]] ([[Durban]], [[Pietermaritzburg]], [[Pinetown]], [[Westbille (África de l Sul)|Westbille]]), la [[Ounibersidade de l Limpopo]] ([[Polokwane]], [[Ga-Rankuwa]]), la [[Ounibersidade de l Noroiste]] ([[Mafikeng]], [[Mankwe]], [[Potchefstron]], [[Banderbijlpark]]), la [[Ounibersidade de Pretória]] ([[Pretória]]), la [[Ounibersidade Rhodes]] ([[Grahamstown]]), la [[Ounibersidade de Stellenbosch]] ([[Stellenbosch]]) i la [[Ounibersidade de l Witwatersrand]] ([[Joanesburgo]]).
=== Salude ===
{{Artigo percipal|[[Salude na África de l Sul]]}}
[[Fexeiro:Life spetancy in some Southern African countries 1958 to 2003.png|thumb|squierda|L'ampato de la [[SIDA]] ten causado ua queda na [[spetatiba de bida]] de l paíç.]]
La spanson de la [[Síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida|SIDA]] (síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida, [[SIDA]] ne l Brasil) ye un porblema alarmante ne l paíç, chegando a atingir 31% de las mulhieres prenhas an 2005 i ua taxa d'anfeçon ne ls adultos stimada an 20%.<ref>{{cite web |url=http://www.abert.org/aidssouthafrica.htn |title=HIB & Aids in South Africa |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> La ligaçon antre HIB, un bírus trasmitido percipalmente por cuntato sexual, i SIDA fui negado hai mui tiempo pul persidente [[Thabo Mbeki]] i pul menistro de la salude [[Manto Tshabalala-Msimang]], qu'ansiste que las muitas muortes ne l paíç son causadas por mala nutriçon, i muita pobreza, i nun pul HIB.<ref>{{cite web |url=http://www.afrol .com/articles/21094 |title="Sack SA Heialth Menister" – world's SIDA sperts |publisher=afrol News |acessdate=2006-10-08}}</ref> An 2007, an repuosta la pressones anternacionales, l gobierno fizo sfuorços para cumbater la SIDA.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za">{{cite web|url=http://0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za:80/otherdocs/2007/aidsplan2007/situation_analysis.pdf|title=anfo.gob.za|format=PDF}}</ref> An setembre de 2008 Thabo Moeki fui spulso pul [[Cungresso Nacional Africano]] i [[Kgalema Motlanthe]] fui apuntado pa l ínterin. Ua de las purmeiras açones de Motlanthe fui sustituir Tshabalala-Msimang pul atual menistro de la salude, [[Barbara Hogan]].
La SIDA afeta percipalmente aqueilhes que son sexualmente atibos i ye mui mais persente na populaçon negra. La maiorie de las muortes son de pessonas eiquenomicamente atibas, resultando an muitas famílias perdendo sue percipal fuonte de renda. Esso ten resultado an muitos ''Uorfones pula SIDA'' qu'an muitos causos dependen de l stado para suporte financeiro i médico.<ref name="abertaids">{{cite web |url=http://www.abert.org/aidsorphans.htn |title=SIDA orphanes |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> Ye stimado qu'hai 1,2 milhones de Uorfones na África de l Sul.<ref name="abertaids"/> Muitas pessonas mais bielhas tamien perden l'apoio de ls nembros mais moços de la família. Cerca de 5 milhones de pessonas stan anfetadas pula malina.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za"/>
La África de l Sul, mesmo cun muitos porblemas ambolbendo la salude pública, abriga l maior spital de l mundo, l [[Spital Chris Hani Baragwanath]], cun 173 heitares de ária, {{fmtn|3200}} camas i {{fmtn|6760}} funcionairos. Esse spital queda na ária de [[Soweto]], [[Joanesburgo]].
=== Einergie i trasportes ===
[[Fexeiro:Gautrain..., L R Tambo Antl Airport South Africa.jpg|thumb|dreita|[[Gautrain]], ua linha de camboio que liga [[Joanesburgo]] a la [[Pretória]] i al [[Aeroporto Anternacional Ouliber Tambo]].]]
Passado tentatibas frustradas por parte de l gobierno de stimular la custruçon pula eniciatiba pribada de la capacidade de geraçon d'einergie de l paíç, l'ampresa statal fornecedora d'einergie Skon ampeçou a tener deficiéncia de capacidade na geraçon d'einergie eilétrica i anfraestrutura de çtribuiçon an 2007. Essa falta lebou a l'ancapacidade d'atender a las demandas de l'andústria i de ls cunsumidores an to l paíç, resultando an [[Blecaute|apagones]]. Einicialmente la falta de capacidade fui probocada por ua falha na [[Central Nuclear Koeberg]], mas ua falta generalizada de capacidade de porduzir einergie debido al oumiento de la demanda tornou-se eibidente zde anton. La fornecedora ten sido amplamente criticada por nun planeijar adequadamente i custruir la capacidade de geraçon eilétrica de forma suficiente,<ref>[http://www.nytimes .com/2008/01/31/world/africa/31safrica.html "Power Failures Outrage South Africa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} article by [[Barry Bearak]] and [[Celia W. Dugger]] in [[The New York Eiquipas]] 31 de janeiro de 2008</ref> ambora l gobierno tenga admitido que ye culpado por se recusar a aprobar l financiamiento para ambestimiento an anfraestrutura.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7199814.stn|title=S Africa cuts power to neighbours|publisher=BBC News |date=21 de janeiro de 2008|acessdate=20 d'abril de 2008}}</ref>
[[Fexeiro:South Africa-Mpumalanga-Middelburg-Arnot Power Station (cropped).jpg|thumb|squierda|[[Central núclear termoelétrica]] an Middelburg, [[Mpumalanga]].]]
La crise fui resolbida depuis d'alguns meses, mas la borda antre la demanda nacional i la capacidade çponible inda ye baixa (specialmente an horairos de pico), i staçones d'einergie stan sob presson, de modo qu'ua outra fase d'apagones ye probable se algua parte de l sistema de fornecimiento fur anterrompida por qualquiera motibo.<ref>{{cite news|url=http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibeurl=http://web.archibe.org/web/20080619083035/http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibedate=19 June 2008|title=Skon reopens 3 power stationes|publisher=[[News24]]|date=14 de febreiro de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
L gobierno i la Skon stan planeijando nuobas centrales núclear, por un custo pa l cunsumidor sul-africano. La cuncessionária d'einergie planeija tener 20 mil [[megawatt]]s de [[einergie nuclear]] an sue matriç até 2025.<ref>{{cite news|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?Nab=nes&ArticleID=1518-24_2395323|title=Skon mulls new power stationes|publisher=[[Fin24]]|date=18 de setembre de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
Ne l setor de ls trasportes, l paíç cunta cun ua rede de {{formatnun:20192}} Km de caminos de fierro i {{formatnun:362099}} Km de rodobias, de ls quales {{formatnun:73506}} Km stan pabimentados i 239 Km son classeficados cumo [[outoestrada]]s. L paíç cunta cun 567 aeroportos (a 11ª maior rede aerobiária de l mundo an 2012) i sous maiores [[Porto (trasporte)|portos marítimos]] stan localizados nas cidades de [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Port Eilizabeth]], [[Richards Bay]], [[Baía de Saldanha]].<ref name="CIA Trasportes">{{citar web |url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html |títalo=South Africa |eiditor=[[CIA]] |obra=[[CIA World Fatbook]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
{{limpar}}
== Cultura ==
{{Artigo percipal|Cultura de la África de l Sul}}
Nun eisiste ua única [[cultura]] sul-africana, debido a la dibersidade étnica de l paíç, i cada grupo racial ten la sue própia eidantidade cultural. Esto puode ser apreciado nas defrenças na [[alimentaçon]], na [[música]] i na [[beilça]] antre ls bários grupos. Hai, inda assi, alguns traços unificadores.
=== Guapas artes ===
[[Fexeiro:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG|thumb|Un [[eilande]] retratado nua [[pintura rupestre]] ancontrada an [[Drakensberg]].]]
L'arte sul-africana anclui ls mais antigos oubjetos d'artísticos de l mundo, que fúrun çcubiertos nua caberna de l paíç i fúrun datados an 75 mil anhos d'eidade. Las tribos çpersas de pobos [[khoisan]] que se çlocórun pa la África de l Sul an torno de 10.000 a.C. tenien sue própia spresson artística, bista hoije nua anfenidade de [[pinturas rupestres]]. Eilhes fúrun sustituídos puls pobos [[bantu]]/[[nguni]] cun sues própias formas d'arte. Nuobas formas artísticas eiboluíran nas bilas i cidades: l'arte dinámica, qu'usa de tiras de plástico a aros de bicicleta. L'arte popular houlandesa cun anfluéncias de ls [[africánder]]s ''trekboers'' i ls artistas brancos ourbanos seguiran mudando las tradiçones ouropeias a partir de 1850 i tamien cuntribuíran para essa mistura eclética, que cuntina a eiboluir inda hoije.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |title=World's Oldest Jewellery Found in Cabe |publisher=Buzzle .com |acessdate=16 d'abril de 2011}}</ref>
=== Literatura ===
[[Fexeiro:Nadine Gordimer 01.JPG|thumb|squierda|upright|[[Nadine Gordimer]], scritora sul-africana ganhadora de l [[Prémio Nobel de Literatura]] de 1991.]]
La literatura sul-africana surge a partir dua stória social i política única. Un de ls purmeiros romances bien coincidos scritos por un outor negro an ua léngua africano fui ''Mhudi'', de Tierramon Tshekisho Plaatje, scrito an 1930.<ref>[http://web.africa.ufl.edu/asq/b2/b2i1a8.htn Sol Plaatje<!-- bot-generated title -->]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at web.africa.ufl.edu</ref> Durante ls anhos 1950, la rebista ''Drun'' tornou-se un bibeiro de sátiras políticas, fiçon i ansaios, dando boç a la cultura negra ourbana.<ref name="swod">{{cite news|url=http://login.bnuemedie .com//login/login_suscribe.jsp?id=qbdZ7L8TMtzmQHzJBuT%2F8TcBaaTL76%2B0%2FjJ0KihrMyoYRyRXbbyQE8m0DDTx7NBQbzdAaqzpef%0A83Z2mOn%2FrgXtoE3FGBhhIsQCcRr9XP04dzb0bbEcMB7uE7d9ClsT%2FbCj9r%2BurRTqnKBdGaYyIcBB%0Acb1XiiEfXxHfnbF9L1Ea6XuF20BK8wmtjjpnWUC9nmoKJSFQyY5AdnYOBHdzWq9nf%0AwbcPBiTJu725hgc18RCoQ3x2C9oa%2Fq179cB8ufiqS8xeH8fWfA%3D%3D|title=Drun Rebiew|last=Wod|first=Sura|date=2005-11-04|work=[[The Hollywod Reporter]]|publisher=Nielsen Business Medie, Anc. |acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
Antre ls outores sul-africanos [[brancos]] mais notables stan [[Alan Paton]], que publicou l romance ''Cry, the Belobed Country'' an 1948. [[Nadine Gordimer]] se tornou la purmeira sul-africana a ser agraciada cul [[Prémio Nobel de Literatura]] an 1991. Sou romance mais famoso, ''[[July's People]]'', fui lançado an 1981. [[J. M. Coetze]] ganhou l Prémio Nobel de Literatura an 2003. Na época de l'atribuiçon de l prémio, la [[Academie Sueca]] afirmou que Coetze "an einúmaros çfarces retrata l'ambolbimiento surprendente de l stranho".<ref name="Swedish Academy">{{cite news|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/press.html|title=The Nobel Prize in Literature: John Maxwell Coetze|date=2 d'outubre de 2003|publisher=Swedish Academy|acessdate=2 d'agosto de 2009}}</ref>
Las peças de [[Athol Fugard]] regularmente streórun ne ls cinemas ''[[fringe]]'' de la África de l Sul, [[Londres]] (The Royal Court Theatre) i [[Nuoba Iorque|Nuoba York]]. L'obra ''The Story of an African Farn'' (1883), de [[Oulibe Schreiner]], fui ua rebelaçon na literatura bitoriana: ye anunciado por muitos cumo l'antroduçon de [[femenismo]] na forma de romance.
=== Culinária ===
[[Fexeiro:CuesineSouthAfrica.jpg|thumb|Cozina tradecional sul-africana.]]
La cultura sul-africana ye dibersa; alimientos de muitas culturas son apreciados por todos i specialmente comercializados pa ls turistas que zeian probar la grande bariadade de la culinária de l paíç. La culinária sul-africana ye fuortemente baseada na [[chicha]] grelhada anquanto un eibento social tipicamente sul-africano coincido cumo un ''[[braai]]'' (ó churrasco). L paíç tamien se tornou un grande perdutor de [[bino]]s, sendo qu'alguns de ls sous melhores [[binhedo]]s ancontran-se an bales an torno de [[Stellenbosch]], [[Franschhoek]], Paarl i Barrydale, ne l [[Cabo Oucidental]].<ref>{{cite web|url=http://www .pthewinedotor .com/regionalguides/southafrica.shtml |title=South African Wine Guide: Stellenbosch, Custantie, Walker Bay and more |publisher=Thewinedotor .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
=== Música ===
Eesiste ua grande dibersidade na [[música de la África de l Sul]]. Muitos musiqueiros negros que cantában an africáner ó anglés durante l [[apartheid]] passórun a cantar an lénguas africanas tradecionales, i zambolbírun un stilo único chamado [[kwaito]]. Dina de nota ye [[Brenda Fassie]], qu'alcançou fama grácias a la sue cançon "Wekend Special", cantada an anglés. Musiqueiros tradecionales famosos son ls [[Ladysmith Black Mambazo]], i l [[Quarteto de Cuordas de l Soweto]] eisecuta música clássica cun sabor africano. Ls cantores sul-africanos brancos i mestiços tenden a eibitar temas musicales tradecionales africanos, preferindo stilos mais ouropeus. Eesiste un bun mercado para música [[Léngua africáner|africáner]], que cobre todos ls géneros de la música oucidental.
=== Sportes ===
[[Fexeiro:Socer-City-Stadiun-at-capacity.jpg|thumb|squierda|Jogo de futebol antre la África de l Sul i la Colómbia ne l stádio [[Socer City]], an [[Joanesburgo]], durante la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]].]]
Ls [[sportes]] mais populares de la África de l Sul son l [[futebol]], l [[rugby]] i l [[críquete]]. Outros sportes cun prática seneficatiba son [[nataçon]], [[atletismo]], [[Golf|golfe]], [[boxe]], [[ténis]] i [[netball]]. Anque de l futebol ser mais popular antre ls moços, outros sportes cumo l [[Basquetebol|basquete]], l [[surf]] i l [[skate]] stan cada beç mais populares.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/sport/sportsa.htn|title=Sport in South Africa|publisher=SouthAfrica.anfo|acessdate=28 de júnio de 2010}}</ref>
Antre ls jogadores de futebol sul-africanos que jogórun an grandes clubes strangeiros stan [[Steben Pienaar]], [[Lucas Radebe]], Philemon Masinga, [[Benni McCarthy]], [[Aaron Mokoena]] i [[Delron Buckley]]. La África de l Sul sediou la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]] i l persidente de la Fifa, [[Sepp Blatter]], premiou l paíç cun ua nota 9 (dua scala d'até 10) por sediar l'eibento sportibo cun éxito.<ref>{{cite web|last=Coper|first=Billy|title=South Africa gets 9/10 fur World Cup|url=http://www.mg.co.za/article/2010-07-12-sa-gest-910-fur-world-cup|publisher=[[Carta eiletrónica & Guardian]]|date=12 de júlio de 2010|acessdate=9 de setembre de 2010}}</ref>
Antre las personalidades de boxe sul-africanas mais famosas stan Jacob Matlala, Buyani Bungu, Welcome Ncita, Dingaan Thobela, Gerrie Coetze i Brian Mitchell. L surfista de Durba, Jordy Smith, ganhou l torneio Billabong J-Bay de 2010, tornando-se l surfista mº 1 de l mundo. La África de l Sul ye la casa de [[Jody Scheckter]], un campeon de la [[Fórmula Un]] d'outomobelismo an 1979. Famosos jogadores sul-africanos de críquete ancluen Heirschelle Gibbs, Graeme Smith, Jacques Kallis, J. P. Duminy.<ref name="smh">{{cite web|url=http://www.smh .com.au/news/sport/cricket/bpeter-roebuckb/2008/12/21/1229794247265.html|title=Stely youths score greatest win|outhor=[[Peter Roebuck]]|publisher=smh .com.au|work=[[The Sydney Morning Heirald]]|date=21 de dezembre de 2008|acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
[[Fexeiro:Springbook parade.jpg|thumb|dreita|Ls ''[[Springbooks]]'' nua parada de carreira, passado la bitória na [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]].]]
La África de l Sul tamien porduziu einúmaros jogadores de rugby de classe mundial, ancluindo François Pienaar, Jost ban dar Westhuizen, Danie Craben, Frik du Preç, Naas Botha i Bryan Habana. L paíç sediou i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 1995]]<ref name="famousfinal">{{cite web | title=Rugby World Cup story |publisher=BBC | url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/find_out/guides/sport/rugby_world_cup_story/newsid_3171000/3171522.stn|acessdate=7 d'outubre de 2006 | date=7 d'outubre de 2003}}</ref> i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]], na [[Fráncia]]. Passado sediar la Copa de l Mundo de Rugby de 1995, l paíç fui l'anfitrion i l bencedor de l [[Campeonato Africano de las Naciones de 1996]]. La África de l Sul tamien recebiu la [[Copa de l Mundo de Críquete de 2003]].<ref>{{citar web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/default.stn |títalo=Copa de l Mundo de Críquete de 2003 |eiditor=[[BBC]] |acessodata=13 de maio de 2013}}</ref>
An 2004, l'eiquipe de nataçon de [[Roland Schoeman]], Lyndon Fernes, Darian Townsend i [[Ryk Nethling]] cunquistou la medalha d'ouro ne ls [[Jogos Oulímpicos de Atenas]], quebrando a la par l recorde mundial ne l rebezamiento 4x100n libre. [[Penelope Heiynes]] ganhou l'ouro oulímpico ne ls [[Jogos Oulímpicos de 1996]], an [[Atlanta]]. An 2012, [[Oscar Pistorius]] se tornou l purmeiro home duplamente amputado a cumpetir ne ls [[Jogos Oulímpicos de 2012]], an [[Londres]]. Ne l golfe, [[Gary Player]] ye giralmente cunsidrado cumo un de ls maiores golfistas de todos ls tiempos, tenendo cunquistado l Carer Grand Slan, un de ls cinco jogadores que yá alcançórun tal feito. Outros jogadores sul-africanos que ganhórun grandes torneios son Bobby Locke, Ernie Eils, Retief Gosen, [[Trebor Eimmelman]], Louis Oosthuizen i [[Charl Schwartzel]].<ref>{{citar web|url=http://www.pgatour .com/players/player.26331.html|títalo=Charl Schwartzel Profile|acessodata=22 d'abril de 2013|outor=PGA Tour|lengua=angles}}</ref>
<center>
{| <align="center"> {{tablabonita}}
|+ '''<big>Feriados</big>'''
|- style="background:#efefef;"
! Die
! Nome an pertués
! Nome local
! Notas
|-
| [[1 de Janeiro]]
| [[Anho Nuobo|Die de Anho Nuobo]]
| New Year’s Day
|
|-
| [[21 de Márcio]]
| [[Die de ls Dreitos Houmanos]]
| Houman Rights Day
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Sesta-Feira Santa]]
| God Friday
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Segunda-feira de Páscoa]]
| Easter Monday
|
|-
| [[27 de Abril]]
| [[Die de la Libardade]]
| Fredon Day
| Comemora las purmeiras eileiçones libres pós-Apartheid.
|-
| [[1 de Maio]]
| [[Die de l Trabalhador]]
| Worker’s Day
|
|-
| [[16 de Júnio]]
| Die de la Mocidade
| Youth Day
| Comemora ls [[çtúrbios de Soweto]]
|-
| [[9 de Agosto]]
| [[Die Nacional de la Mulhier]]
| National women’s day
|
|-
| [[24 de Setembre]]
| [[Die de la Hardança]]
| Heiritage Day
| Die an que ls sul-africanos comemoran la dibersidade de l paíç
|-
| [[16 de Dezembre]]
| [[Die de la Reconceliaçon]]
| Day of Reconceliation
|
|-
| [[25 de Dezembre]]
| [[Natal]]
| Christmas Day
|
|-
| [[26 de Dezembre]]
| [[Die de la Buona-Buntade]]
| Day of Godwill
|
|}
</center>
== {{Ber tamien}} ==
{{Portal-África de l Sul}}
* [[África]]
* [[Apartheid]]
* [[Lhista de paízes|Lista de países]]
* [[Aneixo:Missones diplomáticas de la África de l Sul|Missones diplomáticas de la África de l Sul]]
* Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Gerpress, 2011
* [[Debora Patta]], ([[1964]]), jornalista
{{notas}}
=={{Bibliografie}}==
<dib class="references-small"><references group=libro/></dib>
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Correlatos
|commons = South Africa
|commonscat = South Africa
|wikisource =
|wikiquote =
|wikelibros =
|wikinoticias = Catadorie:África de l Sul
|wikcionario = África de l Sul
|wikispecies =
}}
;Gobierno
* {{Link|en|2=http://www.gob.za/ |3=Gobierno de África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.org.aire/ |3=Ambaixada de África de l Sul na Argentina}}
* {{Link||2=http://www.ambajada-sudafrica.cl/ |3=Ambaixada de África de l Sul ne l Chile}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za/ |3=Statísticas de la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.parliament.gob.za/ |3=Parlamiento de la África de l Sul}}
;Turismo
* {{Link|en|2=http://www.southafrica.net |3= Site oufecial de Turismo}}
* {{Link||2=http://www.amadeus.net/home/çtinationes/s/guides/SF/antro.htn |3=África de l Sul na Amadeus.net}}
* {{Link||2=http://www.sudafricaworld .com |3=Guia Turística de África de l Sul anformaçon Giral, Regiones, Mundial 2010, Stádios}}
*
* {{Link||2=http://capetown.ic.cç/ |3=City of Cape Town - the fully trable guide - capetown.ic.cç}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za |3=Site de Turismo}}
;Fotos
* {{Link||2=http://www.africanphotos.gn/africa/south-africa/photos |3=Fotos Africanas - África de l Sul}} Fotos de África de l Sul
;Meios de Quemunicaçon
* {{Link||2=http://www.afrol .com/s/paises/sudafrica |3=África de l Sul na afrol.news}}
* {{Link|en|2=http://www.mg.co.za |3=Purmeiro Sitio de Amboras de África de l Sul}}
;Anformaçon
* {{Link||2=http://dmoç.org/World/Spa%c3%b1ol/Regional/%c3%81frica/Sud%c3%a1frica/ |3=África de l Sul ne l Diretório Dmoç}}
* {{Link||2=http://www.ikuska .com/Africa/Paises/sudafrica.htn |3=Anformaçon subre l paíç}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.co.za/ |3=Site Web, dedicado sclusibamente a la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.mundialsudafrica.org/ |3=Anformaçon subre l Mundial África de l Sul 2010}}
{{África de l Sul/Tópicos}}
{{Bloco de nabegaçon
|África
|UA
|Quemunidade de las Naciones
|Países i Territórios Ultramarinos Peri-Antárticos
|Naciones Antárticas
|BRIC
|G20 (andustrial)
|G20
|UAAA
|Lénguas de la África de l Sul
|ZPCAS
}}
{{DEFAULTSORT:Africa Sul}}
[[Catadorie:África de l Sul| ]]
4vmpz7oyclctxd7gk05fu9kcqlh3nb0
108023
108022
2026-08-19T11:54:12Z
~2026-30875-10
15270
108023
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|28_37_S_24_20_I_type:country_region:ZA|22°-35° S, 16°-33° L}}
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo = {{Lista |title=<br />''<center>Republic of South Africa'' ([[léngua anglesa|Anglés]])|<br /><center>Republiek ban Suid-Afrika ([[Léngua africáner|Africáner]])|<center>IRiphabliki yeSewula Afrika ([[léngua ndeble|Ndeble]]) | <center>IRiphabliki yaseMzantsi Afrika ([[léngua xhosa|Xhosa]]) | <center>IRiphabliki yaseNingizimu Afrika ([[léngua zulu|Zulu]]) | <center>IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika ([[Léngua swazi|Swazi]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika-Borwa ([[seSotho de l norte]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika Borwa ([[seSotho de l sul]]) | <center>Rephaboliki ya Aforika Borwa ([[Léngua tswana|Tswana]]) |<center>Riphabliki ra Afrika Dzonga ([[Tsonga]]) | <center>Riphabu{{Unicode|ḽ}}iki ya Afurika Tshipembe ([[Léngua benda|Benda]])</center>}}
|nome_longo_cumbencional = República de la África de l Sul
|preposiçon = de la
|nome_t = África de l Sul
|eimaige_bandeira = Flag of South Africa.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de la África de l Sul adotada passado la fin de l'apartheid
|leg_bandeira = [[Bandeira de la África de l Sul|Bandeira]]
|eimaige_brason =
|çcriçon_brason = Brason d'armas de la África de l Sul
|leg_brason = [[Brason d'armas de la África de l Sul|Brason d'armas]]
|lema = <small>''!ke i: ǀxarra ǁke'' '''(ǀXan)'''<br />''Berskillende mense berenig'' ([[Léngua africáner|Africáner]])<br />[[Lhéngua pertuesa|Pertués]]: ''Dibersos pobos se únen.''</small>
|hino = [[Hino nacional de la África de l Sul|National anthen of South Africa]] [[Fexeiro:South Africa National Anthen.ogg|center|''National Anthen of South Africa]]
|gentílico = [[:wikt:sul-africano|sul-africano]](la)<br />austro-africano(la)<ref>[http://www.portaldalinguaportuguesa.org/andex.php?ation=gentelicos&search=%C1frica+de l+Sul Portal de la Lhéngua Pertuesa - Dicionário de Gentílicos i Chamadeiros]</ref>
|localizaçon = South Africa - Location Map (2013) - ZAF - UNOCHA.svg
|localizaçon_legenda = Localizaçon de la África de l Sul.
|capital = [[Cidade de l Cabo]] ([[poder legislatibo|legislatiba]])<br />[[Pretória]] ([[poder eisecutibo|eisecutiba]])<br />[[Bloemfontein]] ([[poder judiciairo|judiciária]])
|latitude = 25°44′42″S
|longitude = 28°11′25″I
|maior_cidade = [[Joanesburgo]]
|léngua_oufecial = {{Lista |title=[[Lénguas de la África de l Sul|11]] |[[Léngua anglesa|Anglés]]|[[Léngua africáner|Africáner]] |[[Léngua ndeble|Ndeble]] |[[SeSotho de l norte]]|[[SeSotho de l sul]]|[[Léngua suázi|Suázi/Suazi]]|[[Léngua chitsonga|XiTsonga/ ChiTsonga/ShiTsonga]]|[[Léngua setswana|seTswana]]|[[Léngua benda|Benda]]|[[Léngua xhosa|Xhosa]]|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
|tipo_gobierno = [[Persidencialismo|República persidencialista]]
|títalo_líder1 = [[Aneixo:Lista de xefes de stado i de gobierno de la África de l Sul|Persidente]]
|nome_líder1 = [[Jacob Zuma]]
|títalo_líder2 = [[Bice-persidente]]
|nome_líder2 = [[Kgalema Motlanthe]]
|títalo_líder3 = Persidente de l Cunseilho Nacional de Porbíncias
|nome_líder3 = M. J. Mahlangu
|títalo_líder4 = Persidente de la Assemblé Nacional
|nome_líder4 = Max Sisulu
|títalo_líder5 = Persidente de l Tribunal Custitucional
|nome_líder5 = Mogoeng Mogoeng
|ne l_menistérios =
|eibento_tipo = [[Andependéncia]]
|eibento_nota = de l [[Reino Ounido]]
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento1 = [[Ounion Sul-Africana]]
|eibento_data1 = [[31 de Maio]] de [[1910]]
|eibento2 = [[Statuto de Westminster]]
|eibento_data2 = [[11 de Dezembre]] de [[1931]]
|eibento3 = [[República]]
|eibento_data3 = [[31 de Maio]] de [[1961]]
|eibento4 =
|eibento_data4 =
|eibento5 =
|eibento_data5 =
|eibento6 =
|eibento_data6 =
|eibento7 =
|eibento_data7 =
|data_antrada_UE =
|ária_total = 1.221.037
|ária_pos = 25
|auga_pc =
|ária_ourbana =
|ária_ourbana_pos =
|frunteira = [[Namíbia]], [[Botsuana]], [[Zimbabué]], [[Moçambique]], [[Suazilándia]] i [[Lesoto]]
|populaçon_stimada_anho = 2015
|populaçon_estimada = 54.956.900
|populaçon_stimada_pos = 25
|populaçon_censo_anho = 2011
|populaçon_censo = 51.770.560
|populaçon_ourbana_pos =
|populaçon_ourbana =
|demog_densidade = 42,4
|densidade_pos = 169
|PIB_PPC_anho = 2011
|PIB_total = {{toltip|555,340 [[bilhones]]|555 340 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI">{{cite web|url=http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2011/02/weodata/weoret.aspx?pr.x=65&pr.y=1&sy=2009&ey=2016&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=199&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CLP&grp=0&la=|title=South Africa |publisher=[[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) |acessdate=20 de setembre de 2011}}</ref>
|PIB_pos = 25
|PIB_per_capita = {{formatnun:10977}}<ref name="FMI"/>
|PIB_per_capita_pos = 76
|PIB_nominal_anho = 2011
|PIB_nominal_total = {{toltip|422,037 [[bilhones]]|422 037 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_pos = 29
|PIB_nominal_per_capita = {{formatnun:8342}}<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_per_capita_pos = 76
|Gini = 67,4<ref name="geni">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/andicator/SI.POB.GINI/ |title=Gini Andex |publisher=[[Banco Mundial]] |acessdate=2 de márcio de 2011}}</ref>
|Gini_anho = 2006
|IDH_anho = 2012
|IDH = 0,629
|IDH_pos = 121
|IDH_catadorie = {{médio}}<ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/rdh-2013.pdf |títalo=Relatório de Zambolbimiento Houmano 2013 – Ascenson de l Sul: progresso houmano nun mundo dibersificado |eiditor=[[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]] (PNUD)|data=14 de márcio de 2013 |acessodata=15 de márcio de 2013}}</ref>
|moeda = [[Rand]]
|moeda_ISO = ZAR
|fuso_horairo = Tiempo de l Sul de la África
|defrença_UCT = +2
|fuso_horairo_DST =
|defrença_UCT_berano =
|DST_nota =
|organizaçones =
|código_paíç = ZA
|tld = [[.za]]
|código_telef = 27
|website_gobierno =
|mapa = Sf-map.png
|tamanho_mapa = 250px
|rodapie =
}}
'''África de l Sul''', oufecialmente '''República de la África de l Sul''', ye un [[paíç]] localizado ne l stremo sul de la [[África]], antre ls [[ouceano]]s [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]],<ref name=safats>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/fats.htn|title=South Africa Fast Fats|publisher=SouthAfrica.anfo|month=April|year=2007|acessdate=2008-06-14}}</ref> cun 2.798 quilómetros de [[litoral]].<ref>{{cite web|url=http://www.samsa.org.za/|title=South African Maritime Safety Outhority|publisher=South African Maritime Safety Outhority|acessdate=2008-06-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2060.html|work=The World Fatbook|title=Coastline|publisher=CIA|acessdate=2008-06-16}}</ref> Ye ua [[democracie]] [[Parlamentarismo|parlamentar]], lemitado pula [[Namíbia]], [[Botsuana]] i [[Zimbabué|Zimbábue]] al norte; [[Moçambique]] i [[Suazilándia]] la leste; i cul [[Lesoto]], un [[anclabe]] totalmente rodeado pul território sul-africano.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica .com/eb/article-9113829/LESOTHO|title=Ancyclopædie Britannica Online|publisher=Ancyclopædie Britannica, Anc.}}</ref>
L paíç ye coincido por sue dibersidade de [[cultura]]s, [[Lhéngua|lénguas]] i [[Religion|fés relegiosas]]. Onze [[Léngua oufecial|lénguas oufeciales]] son reconhecidas pula [[Custituiçon de la África de l Sul|Custituiçon]] de l paíç.<ref name=safats/> dues dessas lénguas son d'ourige [[Ouropa|ouropeia]]: l [[Léngua africáner|africáner]], ua léngua que se ouriginou percipalmente a partir de l [[Lhéngua nerlandesa|houlandés]] que ye falada pula maiorie de ls [[brancos]] i [[coloured]] sul-africanos, i l [[anglés sul-africano]]. L [[Léngua anglesa|anglés]] ye la léngua mais falada na bida pública oufecial i comercial, antretanto, ye solo l quinto [[Lhéngua|lhéngua]] mais falado an casa.<ref name=safats/>
Multiétnico, l paíç ten las maiores quemunidades de [[ouropeus]], [[andianos]] i [[Multirracial|multiétnicas]] de l [[África|cuntinente africano]]. Ambora 70% de la populaçon sul-africana seia [[Negros|negra]],<ref name=statssa-midyear2009>{{cite paper|url=http://www.statssa.gob.za/PublicationsHTML/P03022009/html/P03022009.html|title=Mid-year population stimates|bersion=2009|format=.html|publisher=Stats SA|outhor=Statistics South Africa|date=2009|acessdate=23 de maio de 2013}}</ref> ls habitantes son de defrentes grupos étnicos que falan [[lénguas bantas]], un de ls nuobe lhénguas que ténen statuto oufecial.<ref name=safats/> Cerca dun quarto de la populaçon de l paíç stá [[Zamprego|zampregada]]<ref>[http://www.blomberg .com/apps/news?pid=20601116&sid=aoB7RbcZCRfU South Africa’s Unemployment Rate Ancreases to 23.5%]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i bibe cun menos de 1,25 dólar por die.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/medie/HDI_2008_EN_Tables.pdf|title=HDI|publisher=UNDP}}</ref>
La África de l Sul ye ua [[democracie custitucional]], na forma dua [[república parlamentar]]; al cuntrairo de la maiorie de las repúblicas parlamentares, ls cargos de xefe de Stado i xefe de gobierno son mesclados nun [[Persidente de la África de l Sul|persidente]] dependente de l [[Parlamiento de la África de l Sul|parlamiento]]. Ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] i ye la maior eiquenomie de l cuntinente. Ye tamien nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU) i de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), para alhá de ser nembro de l [[Tratado de la Antártida]], de l [[Grupo de ls 77]], de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]], de l [[G8+5]] i ye ua de las naciones [[BRICS]].
== Stória ==
{{Artigo percipal|Stória de la África de l Sul}}
{{Aneixo|Cronologie de la stória de la África de l Sul}}
=== Pré-stória ===
La África de l Sul cuntén alguns de ls mais antigos [[sítios arqueológicos]] i [[fóceles]] houmanos de l mundo.<ref>{{cite book|last=Wymer|first=John|coauthor=Singer, R|year=1982|title=The Middle Stone Age at Klasies Riber Mouth in South Africa|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-76103-7}}</ref><ref>{{cite web|title=Guide to Klasies Riber|page=11|year=2001|url=http://academic.sun.ac.za/archaeology/KRguide2001.PDF|outhor=Deacon, 9899|publisher=Stellenbosch University|acessdate=5 de setembre de 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/915|title=Fossil Homenid Sites of Sterkfontein, Swartkrans, Kromdraai, and Ambirones }}</ref> Bários restos fóceles fúrun recuperados a partir dua série de cabernas na porbíncia de [[Gauteng]]. La ária ye un [[Património Mundial]] pula [[UNESCO]] i fui chamada l ''[[Sítios cun fóceles d'hominídeos de Sterkfontein, Swartkranes, Kromdraai i alredores|Brício de la Houmanidade]]''. Ls locales ancluen [[Sterkfontein]], que ye un de ls mais ricos locales de fóceles hominíneas ne l mundo. Outros locales ancluen [[Swartkranes]], Caberna de Gondolin, [[Kromdraai]], Caberna Copers i Malapa. L purmeiro fócil d'hominídeo çcubierto na África, la ''[[Nino de Taung]]'' fui ancontrado acerca de la cidade de Taung, na porbíncia [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]], an 1924. Outros restos d'hominídeos fúrun recuperados a partir de sítos de [[Makapansgat]] an [[Limpopo]], Cornelia i Florisbad ne l [[Stado Libre]], Caberna Border an [[KwaZulu-Natal]], na ambocadura de l riu Klasies an Eastern Cape i Pinnacle Point, Eilandsfontein i Die Kelders caberna an Western Cape. Esses sítios andican que bárias speces de [[hominídeo]]s bebian na África de l Sul hai cerca de trés milhones d'anhos, antre eilhes l ''[[Australopithecus africanus]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculun/units/1979/6/79.06.02.x.html|title=Homenid Eibolution|publisher=Yale-New Haben Teachers Anstitute|outhor=Stephen P. Broker|acessdate=19 de júnio de 2008}}</ref>
=== Quelonizaçon i andependéncia ===
{{Mais anformaçones|Guerra de ls Boers}}
[[Fexeiro:Charles Bell - Jan ban Riebeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb|squierda|Pintura de la chegada de [[Jan ban Riebeck]] na [[Baía de la Mesa]] (por Charles Bell).]]
[[Fexeiro:Charles Bell - Zoeloe-aanbal oup 'm Boerelaer - 1838.jpg|thumb|squierda|[[Zulus]] atacan un acampamiento [[bóer]] an febreiro de 1838.]]
An 1652, un seclo i meio passado la [[çcubierta de la Rota Marítima de l Cabo]], la [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales]] fondou ua staçon d'abastecimiento que mais tarde benerie ser la [[Cidade de l Cabo]].<ref>{{cite web|url=http://courses.wcupa.edu/jones/s311/timeline/t-19saf.htn|title=African Story Timeline|publisher=West Chester University of Pennsylbania}}</ref> La Cidade de l Cabo tornou-se ua colónia británica an 1806. La colonizaçon ouropeia spandiu-se na década de 1820 culs [[Vóeres]] (quelonos d'ourige [[Países Baixos|Houlandesa]], [[Flamengo (pobo)|Flamenga]], [[Fráncia|Francesa]] i [[Almanha|Almana]]) anquanto ls quelonos [[Reino Ounido|Británicos]] se assentórun ne l norte i ne l leste de l paíç. Nesse período, cunflitos surgiran antre ls grupos Xhosa, Zulu i [[Afrikaner]]s que cumpetian por território.
Durante la década de 1830, cerca de 12 mil [[bóeres]] (mais tarde coincido cumo ''[[Bortrekkers]]''), partiran de la [[Colónia de l Cabo]], adonde tenien sidos submetidos al [[Ampério Británico|cuntrole británico]]. Eilhes migrórun pa las regiones que mais tarde se tornarian [[Colónia de Natal|Natal]], Stado Libre de Ourange i Trasbaal. Ls bóeres fundórun la [[República Sul-Africana]] (atual [[Gauteng]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]] i porbíncias de l'oeste i de l norte) i l [[Stado Libre de Ourange]] (''Fre State''). La çcubierta de [[diamantes]], an 1867, i de [[ouro]], an 1884, ne l'anterior de l paíç ampeçou la "Reboluçon Mineral" i l'oumiento de l crecimiento eiquenómico i de l'eimigraçon. Esto antensificou la subjugaçon de ls pobos andígenas puls sul-africanos ouropeus. La luita para cuntrolar esses amportantes recursos eiquenómicos fui un fator decesibo nas relaçones antre ls ouropeus i ls natibos i tamien antre ls bóeres i ls [[británicos]].<ref>{{cite book|outhor=Williams, Garner F|title=The Diamond Mines of South Africa, Bol II|year=1905|publisher=B. F Buck & Co.|location=New York|pages=Chater XX|url=http://www.farlang .com/diamonds/williams_diamond_mines_2/page_285}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Las repúblicas bóeres rejistiran cun sucesso a las ambasones británicas durante la [[Purmeira Guerra de ls Bóeres]] (1880-1881) usando táticas de [[guerrilha]], que fúrun bien adatados a las cundiçones locales. Ls británicos buoltórun cun un númaro maior d'homes, cun mais spriéncia i cun ua nuoba stratégia na [[Segunda Guerra de ls Bóeres]] (1899-1902), mas sofrírun pesadas perdas durante ls cunflitos, anque tenéren sido ls bencedores. Drento de l paíç, las políticas anti-británicas antre brancos sul-africanos focában na andependéncia. Durante ls períodos coloniales houlandés i británico, la [[segregaçon racial]] era manjoritariamente anformal, anque alguas legislaçones tenéren sido promulgadas para cuntrolar l stablecimiento i la libre circulaçon de pobos natibos.<ref>{{cite book|last=Bond|first=Patrick|title=Cities of gold, townships of coal: essays on South Africa's new ourban cresis|publisher=Africa World Press|date=1999|pages=140|isbn=9780865436114}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cape of God Hope (South Africa). Parliament. House.|date=1906|title=Report of the Selet Committe on Location At|publisher=Cape Eiquipas Lemited|url=http://www.archibe.org/details/reportoftheselec00capeiala|acessdate=10 de maio de 2013}}</ref><ref>{{cite journal|coauthors=Godley, Godfrey Archibald, Welsh, William Thomson, Heimsworth, H. D|date=1920|title=Report of the Anter-departmental committe on the natibe pass laws|publisher=Cape Eiquipas Lemited, gobernment printers|pages=2}}</ref>
Uito anhos passado la fin de la Segunda Guerra de ls Bóeres i passado quatro anhos de negociaçon, ua lei de l [[parlamiento británico]] (''Ato de la África de l Sul de 1909'') criou la [[Ounion Sul-Africana]] an 31 de maio de 1910. La Ounion era un [[Domínio (política)|domínio]] [[Ampério Británico|británico]] qu'ancluía las antigas [[Ampério colonial houlandés|colónias houlandesas]] de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i de [[Colónia de Natal|Natal]], bien cumo las repúblicas de l [[Stado Libre de Ourange]] i de Trasbaal.<ref>{{Cite EB1911|first=Frank Richardson |last=Canha |wstitle=South Africa |belume=25 |page=467}}</ref>
La Lei de las Tierras de ls Natibos de 1913, restringiu seberamente la [[Propiadade pribada|propiadade de tierra]] por [[negros]]; nessa época ls natibos cuntrolában solo 7% de l território de l paíç. La cantidade de tierra reserbada pa ls pobos andígenas fui mais tarde ligeiramente oumentada.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/pages/chJRonology/thisday/1913-06-19.htn|title=Natibe Land At|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=19 de júnio de 1913}}</ref> Nas repúblicas Boer,<ref>{{cite journal|last=Great Britain Colonial Ouffice; Trasbaal (Colony). Gobiernor (1901–1905: Milner)|date=Janeiro de 1902|title=Papers relating to legislation affeting natibes in the Trasbaal|publisher=S Majesty's Stationery Ouffice|url=http://www.archibe.org/details/trasbaalpapersr00grea}}</ref> yá a partir de la Cumbençon de Pretória (Capítulo XXBI).<ref>{{cite book|last=De Billiers|first=John Abrahan Jacob|title=The Trasbaal|publisher=Xatto & Windus|location=London|year=1896|pages=30 (n46)|url=http://www.archibe.org/details/trasbaal00debi|acessdate=30 de júlio de 2009}}</ref>
[[Fexeiro:ApartheidSignEnglishAfrikaanes.jpg|thumb|dreita|"''Fur use by white persones''" (an [[Lhéngua pertuesa|pertués]]: "Para uso de pessonas brancas") – placa de l'era de l ''[[apartheid]]''.]]
An 1931, la Ounion tornou-se efetibamente andependiente de l [[Reino Ounido]], cula promulgaçon de l [[Statuto de Westminster]]. An 1934, l Partido Sul-Africano i l [[Partido Nacional (África de l Sul)|Partido Nacional]] se funden para formar l Partido Ounido, buscando la reconceliaçon antre ls [[africánder]]s i ls brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. An 1939, l partido se debede subre l'antrada de la Ounion na [[Segunda Guerra Mundial]] cumo ua aliada de l Reino Ounido, ua decison que ls seguidores de l Partido Nacional se oupusírun.
An 1948, l Partido Nacional, fui eileito i chegou al poder. Esse grupo político reforçou la segregaçon racial, que yá tenie ampeçado sob l domínio colonial houlandés i británico. L Gobierno Nacionalista classeficou todos ls pobos an trés raças, cun dreitos i lemitaçones zambolbidas para cada ua. A minorie branca cuntrolaba la mui maior maiorie negra. La segregaçon legalmente anstitucionalizada quedou coincida cumo ''[[apartheid]]''. Anquanto a minorie branca sul-africana usufruía de l mais alto [[padron de bida]] de to la [[África]] (cumparable als de naciones de [[países zambolbidos]] oucidentales), la maiorie negra quedou an zbantaige an quaije todos ls aspetos, cumo renda, eiducaçon, habitaçon i spetatiba de bida. La [[Carta de la Libardade]], adotada an 1955 pula [[Aliança de l Cungresso]], eisigiu ua sociadade nó-racial i la fin de la çcriminaçon.<ref>Ber testo, an anglés, an [http://www.anc.org.za/ancdocs/story/charter.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (cunsultado an 29 de Agosto de 2009).</ref>
=== República ===
{{Mais anformaçones|Apartheid}}
[[Fexeiro:CR Swart.jpg|thumb|squierda|upright|Charles Robberts Swart, l purmeiro Persidente de l Stado de la República África de l Sul.]]
La África de l Sul abandonou la ''[[Commonwealth]]'' an 1961, na sequéncia dun referendo (adonde, oubbiamente, solo pudo participar la quemunidade branca) que ditou la proclamaçon de la [[república]]. Anque de l'ouposiçon drento i fura de l paíç, l gobierno mantebe l regime de l ''apartheid''. Ne l'ampeço de l seclo XX alguns países i anstituiçones [[Mundo oucidental|oucidentales]] ampeçórun a boicotar ls [[negócios]] cul paíç por causa de las sues políticas d'oupresson racial i de dreitos cebiles. Passado anhos de protestos anternos, atebismo i rebolta de sul-africanos [[negros]] i de sous aliados, finalmente, an 1990, l gobierno sul-africano ampeçou negociaçones que liebórun al çmantelamiento de las leis de çcriminaçon i a las eileiçones democráticas de 1994. L paíç anton aderiu a la [[Quemunidade de las Naciones]].
An 1983, ye adotada ua nuoba custituiçon que garante ua política de dreitos lemitados a las minories asiáticas, mas cuntina a scluir ls negros de l'eisercício de ls dreitos políticos i cebiles. La maiorie negra, antoce, nun tenie dreito de boto nin repersentaçon parlamentar. L partido branco dominante, durante l'era de l [[apartheid]], ye l Partido Nacional, anquanto la percipal ourganizaçon política negra era l [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que durante quaije 50 anhos fui cunsidrado eilegal.
Mais tarde, an 1990, sob la liderança de l persidente [[F. W. de Klerk]], l gobierno sul-africano ampeça la çmantelar l sistema de l'apartheid, libertando [[Nelson Mandela]], líder de l ANC, i aceitando legalizar esta ourganizaçon, bien cumo outras antiapartheid. Ls passos seguintes ne l sentido de l'ounion nacional son dados an 1991. L'abiertura de las negociaçones antre ls repersentantes de todas las quemunidades, cul oubjetibo d'eilaborar ua Custituiçon democrática, marca la fin dua época perturbada na África de l Sul qu'ampeçou-se an 1948 i tubo sou fin an 1990, 42 anhos, época esta chamada de [[Apartheid]], que nua traduçon pa l pertués serie "[[segregaçon racial]]"
[[Fexeiro:Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Eiquenomic Forun Annual Meting Dabos 1992.jpg|thumb|[[Frederik de Klerk]] i [[Nelson Mandela]] se cumprimentan ne l [[Fórun Eiquenómico Mundial]] de 1992.]]
Ne l die 10 d'abril de 1993, un de ls percipales líderes de l mobimiento negro de la África de l Sul, Chris Hani, tombou bítima de dous tiros, delantre de la própia residéncia. L que sous assassinos nun prebiran ye qu'essa muorte acabarie por acelerar la fin de l'apartheid. Ne l mesmo anho, l gobierno i l'ouposiçon negra acordan ne ls macanismos que garantan la trasiçon para un sistema político nun çcriminatório. Ye criado un comité eisecutibo antermediairo, cun maiorie negra, para superbesionar las purmeiras eileiçones multipartidárias i multirraciales, i ye criado, tamien, un ourganismo que queda ancarregado d'eilaborar ua Custituiçon que garanta la fin de l Apartheid. An abril de 1994 son rializadas las [[Eileiçones persidenciales na África de l Sul an 1994|purmeiras eileiçones multirraciales de la stória sul-africana]]. L [[ANC]] ganha las eileiçones i [[Nelson Mandela]], formando un Gobierno d'ounidade nacional, torna-se l purmeiro persidente sul-africano negro.
Ne l período pós-''apartheid'', l [[zamprego]] ten sido stremamente alto quanto l paíç ten lutado para lidar culas muitas mudanças. Anquanto muitos negros subiran pa las classes média i alta, la taxa global de zamprego de negros piorou antre 1994 i 2003.<ref name="sach3"/> La pobreza antre ls brancos, antes rala, oumentou.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/article/2008-04-18-zuma-surprised-at-leble-of-white-poberty |title=Zuma surprised at leble of white poberty — Carta eiletrónica & Guardian Online: The smart news source |publisher=Mg.co.za |date=18 d'abril de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> Para alhá desso, l'atual gobierno ten se sforçado para alcançar ua deciplina monetária i fiscal para garantir tanto la redistribuiçon de la riqueza quanto l [[crecimiento eiquenómico]]. Zde l gobierno liderado pul ANC tener assumido l poder, l [[Índice de Zambolbimiento Houmano]] (IDH) de l paíç diminuiu, anque tener oumentado progressibamente até meados de la década de 1990.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/countries/country_fat_shets/ty_fs_ZAF.html|title=South Africa|year=2006|publisher=United Nationes Debelopment Porgramme|work=Houman Debelopment Report|acessdate=28 de nobembre de 2007}}</ref> Alguns atribuen esto a la pandemia de [[HIV]]/[[SIDA]] i al fracasso de l gobierno an tomar medidas para anfrentar l porblema ne ls purmeiros anhos.<ref>{{cite web|url=http://www.salirr.org.za/wsc/pstory.htx?storyID=428|title=Ridicule suceds where leadership failed on SIDA|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=10 de nobembre de 2006}}{{dead link|date=Outubre de 2011}}</ref>
An maio de 2008, motines deixórun mais de sessenta pessonas muortas.<ref name="Broke-on-Broke Biolence">{{cite web|url=http://www.slate .com/id/2193949/|title=Broke-on-Broke Biolence|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> L Centro pul Dreito a la Moradie contra Çpeijos stimou que mais de 100 mil pessonas fúrun spulsas de sues casas.<ref>{{cite web|url=http://www.abahlali.org/node/3612|title=COHRE statement on Xenophobic Attacks|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> Ls migrantes i refugiados que percuran asilo ne l paíç éran ls percipales albos, mas un terço de las bítimas era de cidadanos sul-africanos.<ref name="Broke-on-Broke Biolence"/> Nua pesquisa de 2006, l Porjeto de Migraçon Sul-Africao cuncluiu que ls sul-africanos son ls que mais se ouponen a l'eimigraçon an to l mundo.<ref>Jonathan Crush (ed), ''The Perfet Storn: Rialities of Xenophobia in Cuntemporary South Africa'', [http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305083736/http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf |date=2016-03-05 }}, Southern African Migration Porjet, Cape Town & Quen's University, Canada, 2006, p. 1</ref> An 2008, l [[Alto Comissariado de las Naciones Ounidas pa ls Refugiados]] stimou mais de 200 mil refugiados que recebírun asilo na África de l Sul, quaije quatro bezes mais de l que ne l'anho anterior. Essas pessonas benirun percipalmente de l [[Zimbabué|Zimbábue]], ambora muitos tamien béngan de l [[Burundi]], [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Ruanda]], [[Eritréia|Eiritreia]], [[Etiópia]] i [[Somália]]. La cuncorréncia an ampregos, ouportunidades de negócios, serbícios públicos i habitaçon lebou a ua tenson antre refugiados i las quemunidades que ls acuolhírun. Anque de la [[Xenofobie|xenofobia]] inda ye un porblema ne l paíç, la bioléncia recente nun ten sido tan generalizada cumo fui einicialmente temido.<ref name="unhcr.org">{{cite web|outhor=United Nationes High Commissioner fur Refuges |url=http://www.unhcr.org/4cd96a569.html |title=UNHCR Global Appeal 2011 – South Africa |publisher=UNHCR |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Geografie ==
{{Artigo percipal|Geografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa sat.jpg|thumb|squierda|[[Fexeiro de satélite]] de la África de l Sul (''[[The Map Library]]'').]]
La África de l Sul stá localizada ne l stremo sul de l [[África|cuntinente africano]], cun ua region costeira que se stende por mais de 2500 Km, sendo tamien banhada por dous ouceanos ([[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]]). Cun ua stenson territorial de 1 219 912 Km². L paíç ye l 25.º maior de l mundo an ária.
La África de l Sul ten ua paisaige bariada. Na parte oucidental, stende-se un grande [[praino]] cumpuosto an parte por [[zerto]] i an parte por pastaiges i [[sabana]]s, cortado pul curso de l [[riu Ourange]] i de l sou percipal afluente, l [[riu Baal|Baal]]. La sul, arguen-se las cordilheiras de l [[Karo]] i, la leste, l [[Drakensberg]], la maior cadeia muntanhosa de la África meridional, adonde queda l punto mais eilebado de l paíç ne l [[Mafadi]] cun 3450 metros, na [[frunteira África de l Sul-Lesoto]]. La norte, l curso de l [[riu Limpopo]] sirbe de frunteira cul [[Botsuana]] i l [[Zimbabué]]. L [[clima]] barie antre ua pequeinha zona de clima mediterránico, ne l stremo sul, na region de l Cabo, la çértico la noroiste. Ne l [[Drakensberg]] hai árias cun clima de muntanha i niebe ne ls puntos mais eilebados, quemumente ne l'ambierno.
La maior cidade ye [[Joanesburgo]]. [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Bloemfontein]] i [[Pretória]] son outras cidades amportantes. L'admenistraçon oufecial (gobierno, tribunales, persidéncia i parlamiento) ancontra-se çpersa por [[Pretória]] (sede de l Poder Eisecutibo), [[Cidade de l Cabo]] (sede de l Poder Legislatibo) i [[Bloemfontein]] (sede de l Poder Judiciário).
An 1998, atrabeç de la Lei m.º 118, fui criado l [[Cunseilho Sul-africano de Nomes Geográficos]], cul oubjetibo de propor la mudança de ls nomes de cidades, porbíncias i acidentes geográficos, sustituindo nomes an [[Léngua anglesa|Anglés]] i an [[Léngua africáner|Africáner]] por nomes baseados an lénguas africanas. Muitas altaraçones yá fúrun aprobadas, outras stan an studo. An brebe, las grandes cidades de l paíç poderán ser coincidas cumo [[Tshwane]] ([[Pretória]]), Nelson Mandela Bay ([[Port Eilizabeth]])<ref>[http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810014501/http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 |date=2011-08-10 }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref><ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref>, KwaKhangela ([[Durban]])<ref>[http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525 http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525] - Notificaçon de la mudança de l nome de Durban</ref>, [[Mangaung]] ([[Bloemfontein]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Bloemfontein muda para Thabure</ref>, eMonti ([[East London]]), Mbombela ([[Nelspruit]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Anformaçon subre la mudança de nome de Nelspruit</ref> i [[Polokwane]] (Pietersburg), dentre outras.
=== Clima ===
La África de l Sul ten, an giral, un [[clima temperado]], an parte por star rodeada puls ouceanos [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]] an trés lados, pula sue localizaçon climaticamente mais lebe ne l [[heimisfério sul]] i debido a la [[altitude]] média, que sobe de forma custante an direçon al norte (an direçon al eiquador) i mais pa l'anterior. Debido l'esta [[topografie]] bariada i pula anfluéncia oceánica, l paíç ten ua grande bariadade de zonas climáticas.
[[Fexeiro:Hlalanathi, Northern Drakensberg.jpg|thumb|dreita|La cordilheira [[Drakensberg]], la mais alta cadeia de muntanhas de la África de l Sul.]]
Las zonas climáticas barian, zde l [[zerto de l Namibe]] ne l noroiste al [[clima subtropical]] ne l leste, al longo de la frunteira cun [[Moçambique]] i cul Ouceano Índico. De l leste, a tierra sobe debrebe subre ua [[scarpa]] de muntanha an direçon al praino anterior coincida cumo Highbeld. Ambora la África de l Sul seia classeficada cumo [[Clima semiárido|semiárida]], hai ua bariaçon cunsidrable ne l clima, bien cumo na topografie.
L stremo sudoeste ténen un clima mui semelhante al de l [[Mediterráneo]], cun [[ambierno]]s chubiosos i beranos calientes i secos, qu'acuolhe l famoso [[bioma]] ''[[Fynbos]]'' de [[pastaige]] i [[mata]]. Essa ária tamien porduç la maior parte de l [[bino]] na África de l Sul. Esta region tamien ye particularmente coincida por sou bento, que sopra antermitente por quaije to l'anho. La fuorça deste bento torna l [[Cabo de la Buona Sperança]] specialmente traiçoeiro pa ls marinheiros, causando muitos [[afogamiento]]s. Mais la leste, na cuosta sul, la precipitaçon ye çtribuída mais uniformemente al longo de l'anho, porduzindo ua paisaige berde. Esta ária ye coincida popularmente cumo la ''Rota de ls Jardines''.
La porbíncia de [[Stado Libre]] ye particularmente praina debido al fato de star centralizada ne l praino. Ne l norte de l [[riu Baal]], l Highbeld torna-se melhor regado i nun spurmenta stremos de calor subtropical. [[Joanesburgo]], ne l centro de l Highbeld, stá an 1.740 metros i recibe ua precipitaçon anual de 760 milímetros. Ls ambiernos nesta region son frius, ambora la [[niebe]] seia rala.
Las altas muntanhas [[Drakensberg]], que forman la scarpa sudeste de l Highbeld, ouferecen ouportunidades lemitadas de [[squi]] ne l'ambierno. L lugar mais friu na África de l Sul ye [[Sutherland]], ne l'oeste de las muntanhas Roggebeld, adonde las temperaturas d'ambierno puoden alcançar -15 °C. L'anterior perfundo ten la temperaturas mais eilebadas: la temperatura de 51,7 °C fui registrada an 1948 ne l Cabo de l Norte Kalahari acerca de [[Upington]].<ref>{{cite web|url=http://www.safrica.anfo/ess_anfo/sa_glance/geography/geography.htn|title=SouthAfrica.anfo: South Africa's geography}}</ref>
[[Fexeiro:Table Mountain fron Table Bay.jpg|thumb|800px|centro|La [[Muntanha de la Mesa]], bista de la [[Baía de la Mesa]], ua amportante atraçon turística de la region de la [[Cidade de l Cabo]].]]
=== Biodibersidade ===
[[Fexeiro:Eilephant (Loxodonta Africana) 01.jpg|thumb|dreita|[[Alifante-africano]] ne l [[Parque Nacional Kruger]].]]
La África de l Sul assinou la [[Cumbençon subre Dibersidade Biológica]] an 4 de júnio de 1994 i tornou-se ua parte de la cumbençon an 2 de nobembre de 1995.<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.ant/cumbention/parties/list/ |title=List of Parties |date=|acessdate=8 dezembre de 2012}}</ref> L paíç porduziu mais tarde ua Stratégia Nacional de Biodibersidade i un Praino de Açon, que fui recebido pula cumbençon an 7 de júnio 2006.<ref name="cbd.ant">{{cite web|url=http://www.cbd.ant/doc/world/cn/cn-nbsap-01-p1-en.pdf |title=South Africa's National Biodibersity Strategy and Ation Plan |date=|acessdate=10 de dezembre de 2012}}</ref> L paíç stá an sesto lugar antre ls dezessete [[países megadibersos]] de l mundo.<ref>{{cite web|url=http://wayback.archibe.org/web/20101101120514/http://anstitutoaqualung .com.br/anfo_biodibersidade23.html |title=Biodibersity of the world by countries |publisher=Anstitutoaqualung .com.br |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref>
Einúmaros [[mamífero]]s son ancontrados na region de las [[sabana]]s, cumo [[Lion|liones]], [[leopardos]], [[Rinoceronte-branco|rinocerontes-brancos]], [[Cunnochaetes taurinus|gnus-azules]], [[cudo]]s, [[ampala]]s, [[hiena]]s, [[heipopótamo]]s i [[girafa]]s. La maior parte de la ária de sabana queda ne l nordeste de l paíç, cumo ne l [[Parque Nacional Kruger]] i na Reserba Mala Mala, bien cumo ne l stremo norte de la Biosfera Waterberg. La África de l Sul abriga muitas [[speces andémicas]], cumo l [[Bunolagus monticularis| coneilho-bosquímano]] (''Bunolagus monticularis''), de l [[Karo]].
[[Fexeiro:Weskus Nasionale Park.jpg|thumb|squierda|Campo de flores ne l Parque Nacional West Coast.]]
Nun hai nanhue stimatiba recente subre l númaro de speces de [[fungo]]s registradas na África de l Sul. Até 1945, mais de 4.900 speces de fungos (ancluindo las speces formadoras de [[patrielha]]) tenien sido registradas<ref>{{cite doi|10.3114/si.55.1.1}}</ref> i, passado mais de 60 anhos de sploraçon adicional, esse númaro tende a ser mui mais eilebado. An 2006, l númaro total de tipos de fungos qu'eisisten na África de l Sul fui cunserbadoramente stimado an cerca de 200 mil especes, mas essa stimatiba nun lebou an cunta fungos associados a ansetos.<ref>{{cite pmid|18490969}}</ref> Se stubir correta, anton l númaro de fungos de la África de l Sul supera l de speces de plantas. Pul menos an alguns de ls percipales ecossistemas sul-africanos, un percentual stremamente eilebado de fungos son altamente specíficos de las plantas nas quales ocorren.<ref>Marincowitç, S.; Crous, P.W.; Groenewald J.Z. and Wingfield, M.J. (2008) [http://fabiserb.up.ac.za/webresources/pdf/02ccd42960c651fba2ee15dd3c180b.pdf ''Microfungi ocurring on Proteaceae in the fynbos.'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} CBS Biodibersity Series 7.</ref> L númaro de fungos sul-africanos que son andémicos i l númaro de ls que stan an peligro ne l mundo lixo dében, antoce, ser mui mais eilebado que l númaro de plantas amehaçadas. La stratégia de biodibersidade de l paíç i l praino d'açon nun mencionan ls fungos.<ref name="cbd.ant"/>
Cun mais de 20 mil speces de plantas defrentes, ó cerca de 10% de todas las speces begetales coincidas na Tierra, la África de l Sul ye particularmente rica an dibersidade de plantas. L bioma predominante na África de l Sul ye la [[pradarie]], adonde la cobertura begetal ye dominada por defrentes [[gramínea]]s, arbustos baixos i arbles de [[acácia]]. La begetaçon torna-se inda mais scassa ne l noroiste, debido a la baixa [[plubiosidade]]. Eesisten bárias speces de suculentas qu'armazenan auga, cumo las [[aloe]]s i [[euphorbia]]s na ária seca de Namaqualand. Las pradaries lentamente se trasforman nun mato alto de [[cerrado]] ne l nordeste de l paíç, cun un crecimiento mais denso. Hai un númaro seneficatibo de [[baobá]]s nesta ária, acerca de la stremidade norte de l Parque Nacional Kruger.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica-trable.net/pages/i_plants.htn |title=Plants and Begetation in South Africa |publisher=Southafrica-trable.net |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Demografie ==
{{Artigo percipal|Demografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa population density map.sbg|thumb|Mapa de la [[densidade populacional]] na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#ffffc|<1 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#ffeda0|1–3 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fed976|3–10 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#feb24c|10–30 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fd8d3c|30–100 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fc4e2a|100–300 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#e31a1c|300–1000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#bc0026|1000–3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#800026|>3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{debedir an colunas fin}}
]]
África de l Sul ye ua nacion de cerca de 50 milhones de pessonas de dibersas ouriges, [[cultura]]s, [[lhéngua]]s i [[religiones]]. L radadeiro [[censo]] fui rializado an 2011 i l próssimo será an 2021. L ''Statistics South Africa'' classefica la populaçon an cinco catadories [[Raças houmanas|raciales]] pulas quales las pessonas puoden se classeficar.<ref name="Census2001">[http://www.statssa.gob.za/census01/html/default.asp Census 2001]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Statistics South Africa.</ref> Ne l meio de l'anho 2009 ls balores stimados para essas catadories fúrun [[negros]] cun 79,3%, [[brancos]] cun 9,1%, [[coloured]] (mestiços) cun 9,0% i andianos i asiáticos cun 2,6% de la populaçon.<ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022009.pdf|title=Midyear population stimates: 2009|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 February 2010}}</ref> La África de l Sul ten onze lhénguas oufeciales:<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. L paíç ten ua populaçon manjoritariamente [[Cristandade|crestiana]].
Mesmo cul crecimiento populacional de la África de l Sul na radadeira década<ref name="Census2001"/><ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/Publicationes/CS2007Basic/CS2007Basic.pdf|title=statssa.gob.za|format=PDF}}</ref> (percipalmente debido a la eimigraçon), l paíç tenie ua taxa de crecimiento populacional anual de -0,501% an 2008 (st. [[CIA]]), ancluindo l'eimigraçon.<ref>{{cite web|url=http://www.xist.org/earth/pop_growth.aspx|title=The demographic status of the world's population|work=Global Statistics|publisher=GeoHibe}}</ref> La CIA stima que la populaçon an 2009 na África de l Sul tenga ampeçado a crecer outra beç, a ua taxa de 0,281%.<ref>https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La África de l Sul ye l lar de cerca de 5 milhones de [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]], ancluindo cerca de 3 milhones de [[Zimbabué|zimbabweanos]].<ref>{{cite web|url=http://www.iht .com/articles/2008/05/23/africa/23saf.php|title=Anti-eimmigrant biolence spreads in South Africa, with attacks reported in Cape Town}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky .com/skynews/article/0,,30200-1277808,00.html|title=Scape Fron Mugabe: Zimbabwe's Sodus}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?ArticleId=1518-25_2035097|title=More eillegals set to flod SA}}</ref> Ua série de motines anti-eimigrantes acunteciu na África de l Sul an 11 de maio de 2008.<ref name="bbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7396868.stn|title=South African mob kills migrants|publisher=BBC|acessdate=2008-05-19 | date=2008-05-12}}</ref><ref>{{cite news|outhor=Barry Bearak|title=Eimmigrants Fleing Fury of South African Mobs|date=23 May 2008|work=New York Eiquipas|url=http://www.nytimes .com/2008/05/23/world/africa/23safrica.html?_r=1&ref=africa&oref=slogin|acessdate=2008-08-05}}</ref>
África de l Sul abriga ua cunsidrable populaçon de [[refugiados]] i requerentes de [[Dreito d'asilo|asilo]]. Segundo la ''World Refuge Surbey 2008'', publicado pul Comité stadunidense para Refugiados i Eimigrantes, esta populaçon era d'aprossimadamente 144.700 pessonas an 2007.<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Grupos de refugiados i requerentes d'asilo que soman mais de 10.000 pessonas ancluídas de l Zimbábue (48.400), [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]] (24.800) i [[Somália]] (12.900).<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Estas populaçones bebian percipalmente an [[Joanesburgo]], [[Pretória]], [[Durban]], [[Cidade de l Cabo]] i [[Port Eilizabeth]].<ref name="World Refuge Surbey 2008">{{cite news|title=World Refuge Surbey 2008|publisher=U.S. Committe fur Refuges and Eimmigrants|date=2008-06-19|url=http://www.refuges.org/surbey}}</ref>
Assi cumo an muitos países africanos, la África de l Sul ben spurmentando ua "[[fuga de cérebros]]" ne ls radadeiros 20 anhos. Esso acraditado cumo potencialmente prejudicial pa l'eiquenomie regional,<ref>{{cite web|url=http://jae.oxfordjournals.org/cgi/cuntent/abstrat/13/suppl_2/ii15 |title=World Bank, IMF study 2004 |doi=10.1093/jae/ejh042 |publisher=Jae.oxfordjournals.org |date=2004-12-03 |acessdate=2010-05-30}}</ref> i ye quaije cierta mente prejudicial pa l bien-star de la maiorie de las pessonas que dependen de l'anfra-strutura de salude, tenendo an cunta l'eipidemia de [[HIB]]/[[SIDA]].<ref>{{cite web|url=http://www.eiquinetafrica.org/bibl/docs/heialthpersonnel.pdf |title=Heialth Personnel in Southern Africa: Cunfronting maldistribution and brain drain |format=PDF |date= |acessdate=2010-05-30}}</ref> La fuga de cérebros na África de l Sul tende a demunstrar cuntornos raciales (naturalmente, dado l legado de çtribuiçon de cumpeténcias de la África de l Sul) i ten, antoce, resultado an grandes quemunidades de brancos sul-africanos ne l sterior.<ref>''[http://www.eilo.org/public/anglish/protetion/migrant/download/amp/amp52e.pdf Skilled Labour Migration fron Debeloping Countries: Study on South and Southern Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', Haron Bhorat eit al. 2002. Anternational Migration Porgramme, Anternational Labour Ouffice, Geneba.</ref>
{{Cidades mais populosas de la África de l Sul}}
=== Religion ===
[[Fexeiro:Graaff-Reinet GR3.jpg|thumb|upright|squierda|Eigreija an [[Graaff-Reinet]].]]
D'acuordo cul censo nacional de 2001, ls [[Cristandade|crestianos]] repersentában 79,7% de la populaçon de l paíç. Esso anclui crestianos zion (11,1%), [[Pentecostalismo|pentecostales]] ([[Mobimiento Carismático|carismáticos]]) (8,2%), [[Catolicismo|católicos romanos]] (7,1%), [[Metodismo|metodistas]] (6,8%), [[Eigreija Reformada Nerlandesa|houlandeses reformados]] (6,7%), [[Anglicanismo|anglicanos]] (3,8%); nembros d'outras eigreijas crestianas repersentában outros 36% de la populaçon. Ls [[Eislan|muçulmanos]] repersentan 1,5% de la populaçon, [[Hinduísmo|hindus]] cerca de 1,3%, i [[Judaísmo|judius]] 0,2%. 15,1% nun tenie qualquiera feliaçon relegiosa, 2,3% tenie outra religion i 1,4% nun stában specificados.<ref name=fatbook/><ref name="state.gob">{{cite web|url=http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2005/51496.htn|title=South Africa - Setion I. Religious Demography|publisher=U.S. Department of State|acessdate=2006-07-15}}</ref><ref>Fur la çcussion of Church membership statistics in South Africa please refer to Forster, D. "God's mission in our cuntext, heialing and trasforming respunses" in Forster, D and Bentley, W. ''Methodisn in Southern Africa: La celebration of Wesleyan Mission''. Kemton Park. AcadSA publishers (2008:97-98)</ref>
Eigreijas Andígenas Africanas éran ls maiores antre ls grupos crestianos. Acradita-se que muitas de las pessonas qu'alegórun tener nanhue afeliaçon cun qualquiera religion ourganizada, respeitan las [[Religiones tradecionales africanas|religiones tradecionales andígenas]]. Muitos pobos ténen práticas relegiosas [[Sincretismo|sincréticas]], cumbinando anfluéncias crestianas i andígenas.<ref name="DoS">[http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2006/71325.htn Department of State]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, USA.</ref>
Nun hai nanhue eibidéncia de que l [[Eislan|eislamismo]] tenga tenido cuntato culs pobos [[zulu]], [[swazi]] ó [[xhosa]] de la cuosta leste, antes de l'era colonial. Muitos sul-africanos muçulmanos son çcritos cumo mestiços, nomeadamente na porbíncia de [[Cabo Oucidental]], specialmente aqueilhes cujos ancestrales benirun cumo scrabos de l [[arquipélago andonésio]] (ls [[Malaio de l Cabo|malaios de l Cabo]]). Outros son çcritos cumo andianos, nomeadamente an [[KwaZulu-Natal]], ancluindo aqueilhes cujos antepassados benirun cumo comerciantes de l [[sul de la Ásia]]; eilhes ténen sido acumpanhados por outros pobos d'outras partes de la [[África]], assi cumo [[brancos]] ó [[negros]] naturalizados sul-africanos. Sul-africanos muçulmanos afirman que sue [[fé]] ye la [[relegion|religion]] que mais crece an cumberson ne l paíç.<ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor .com/2002/0110/p13s1-woaf.html|title=In South Africa, many blacks cumbert to Eislan}}</ref>
La populaçon [[Hinduísmo|hindu]] fui purmeiramente stablecida durante l período colonial británico, mas depuis las óndias d'eimigraçon de la [[Índia]], tamien ténen cuntribuíran pa l'oumiento dessa populaçon. La maiorie de ls Hindus son etnicamente de l Sul de la Ásia. Outras religiones minoritárias na África de l Sul son [[sikhismo]], l [[jaenismo]] i la [[Fé Bahá'í]].<ref name="state.gob"/>
=== Lhénguas ===
{{Artigo percipal|Lénguas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa dominant language map.sbg|thumb|dreita|Mapa mostrando las percipales [[lénguas de la África de l Sul]].
{| width=100%
|-
| valign=top |
{{legenda|#8dd3c7|[[Léngua africáner|Africáner]]}}
{{legenda|#ffffb3|[[Léngua anglesa|Anglés]]}}
{{legenda|#bebada|[[Léngua ndeble|Ndeble]]}}
{{legenda|#fb8072|[[Léngua xhosa|Xhosa]]}}
{{legenda|#80b1d3|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
{{legenda|#fdb462|[[SeSotho de l norte]]}}
| valign=top |
{{legenda|#b3de69|[[SeSotho de l sul]]}}
{{legenda|#fcde5|[[Léngua tswana|Tswana]]}}
{{legenda|#bc80bd|[[Léngua swazi|Swazi]]}}
{{legenda|#cebc5|[[Léngua benda|Benda]]}}
{{legenda|#ffed6f|[[Léngua tsonga|Tsonga]]}}
{{legenda|#d0d0d0|Nanhue dominante}}
|}]]
La África de l Sul ten onze lhénguas oufeciales: [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. An númaro de lénguas ouficias, l paíç ye l terceiro, solo atrás de la [[Bolíbia]] i de la [[Índia]]. Anque todas las lénguas séren formalmente eiguales, alguas lénguas son faladas mais de l qu'outras. D'acuordo cul Censo Nacional de 2001, las trés lénguas mais faladas an casa son l zulu (23,8%), l xhosa (17,6%) i l'africáner (13,3%). Nun oustante l fato de que l'anglés ye reconhecida cumo la léngua de l comércio i de la ciéncia, sendo falada an casa por solo 8,2% de ls sul-africanos an 2001, ua percentaige inda menor de l qu'an 1996 (8,6%).<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref><ref name="Census2001"/>
L paíç tamien reconhece uito outros lénguas nó-oufeciales: [[Léngua fanagalo|fanagalo]], [[khwe]], [[Léngua lobedu|lobedu]], [[Léngua nama|nama]], [[Léngua ndeble de l norte|ndeble de l norte]], [[Léngua phuti|phuthi]], [[Lénguas khoisan|san]] i la [[léngua gestual sul-africana]]. Estas lénguas nó-oufeciales puoden ser outelizadas an detreminadas outelizaçones oufeciales an árias lemitadas, adonde fui detreminado qu'essas lhénguas son predominantes. Inda assi, sues populaçones nun son seneficadamente grandes para eisigir l reconhecimiento nacional.
Muitas de las lénguas "nun oufeciales" de ls pobos [[san]] i [[khoikhoi]] possuen [[dialeto]]s regionales que se stenden an direçon al norte de la [[Namíbia]] i de [[Botsuana|Botswana]], para alhá d'outros lugares. Esses pobos, que son ua populaçon fesicamente çtinta d'outros africanos, ten sue própia eidantidade cultural cun base an sues sociadades de [[caçadores-coletores]]. Eilhes ténen sido marginalizados, an grande medida, i muitas de las sues lénguas.
Muitos sul-africanos brancos tamien falan outras lénguas ouropeias, tales cumo [[Lhéngua pertuesa|pertués]] (falado tamien por [[angola]]ne ls i [[Moçambique|moçambicanos]] negros), [[Lhéngua almana|alman]] i [[Lhéngua griega|griego]], ambora alguns asiáticos i andianos na África de l Sul falan lénguas asiáticas, cumo l [[Léngua tamil|tamil]], [[Léngua hindi|hindi]], [[léngua guzerate|guzerate]], [[Léngua urdu|urdu]] i [[Léngua telugu|telugu]]. L [[Lhéngua francesa|francés]] ye inda falada puls franceses sul-africanos, specialmente an lugares cumo la ''[[Franschhoek]]'', adonde eisisten muitos sul-africanos d'ourige francesa.
=== Cumposiçon étnica ===
L ''Statistics South Africa'' define cinco catadories raciales pulas quales las pessonas puoden se classeficar ne l censo. Las stimatibas de l censo de 2011 para estas catadories fui [[negros]] africanos cun 79,2%, [[brancos]] cun 8,9%, ''[[coloured]]'' (mestiço) cun 8,9%, andiano ó asiático cun 2,5% i outros/nun specificado cun 0,5%. L purmeiro censo na África de l Sul, feito an 1911, mostrou que ls brancos repersentában 22% de la populaçon; esse númaro caiu para 16% de la populaçon an 1980.<ref>{{Cite book | outhor = Study Commission on U.S. Policy toward Southern Africa (U.S.) | title = South Africa: eiquipa running out: the report of the Study Commission on U.S. Policy Toward Southern Africa | url = http://books.gogle .com/books?id=sq43lnbklEUC&pg=PA42 | publisher = University of California Press | year = 1981 | page = 42 | isbn = 0-520-04547-5 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:South Africa dominant population group map.sbg|thumb|dreita|Grupos populacionales dominantes na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#fb8072|Africanos negros}}
{{legenda|#8dd3c7|''Coloured'' (multirraciales)}}
{{legenda|#80b1d3|Andianos ó asiáticos}}
{{legenda|#ffffb3|Brancos}}
{{legenda|#bebada|Nanhun dominante}}
{{debedir an colunas fin}}]]
De loinge, la maior parte de la própia populaçon ye classeficada cumo "africana" ó "negra", mas esse grupo populacional nun ye culturalmente i/ó lenguisticamente homogéneo. Ls percipales grupos étnicos negros ancluen ls [[zulus]], [[xhosas]], [[basothos]] (basotho de l sul), [[SeSotho de l norte|bapedi]] (basotho de l norte), [[Benda (África de l Sul)|bendas]], [[tswanas]], [[tsongas]], [[suázis]] i [[ndeble]]s, ls quales falan las [[lénguas bantu]].
La populaçon ''[[coloured]]'' (multirraciales) stá cuncentrada percipalmente na region de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i ben dua cumbinaçon d'ouriges étnicas, cumo ls [[brancos]], [[khoi]]s, [[san]]s, [[griqua]]s, [[chineses]] i [[malaios]].<ref name="khenr">{{cite book|outhor=Kristin Heinrard|title=Minority Protetion in Post-Apartheid South Africa: Houman Rights, Minority Rights, and Self-Detremination|url=http://books.gogle .com/books?id=HOA6qPDtjOAC&pg=PA43|year=2002|publisher=Grenwod Publishing Group|isbn=978-0-275-97353-7|page=43}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls sul-africanos brancos son percipalmente çcendentes de [[houlandeses]], [[almanes]], [[franceses]] [[huguenote]]s, [[británicos]] i outros quelonos [[ouropeus]] i [[judius]].<ref name="khenr"/><ref name="lbr">{{cite book|outhor1=James L. Gibson|outhor2=Amanda Gouws|title=Obercoming Antolerance in South Africa: Spurments in Democratic Persuasion|url=http://books.gogle .com/books?id=zJZ3_bD_EIQC&pg=PA36|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-67515-4|page=36}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cultural i lenguisticamente, eilhes son debedidos an [[africánder]]s, que falan [[africáner]], i ls grupos de brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. La populaçon branca ten diminuído, debido a la baixa [[taxa de natalidade]] i a la [[eimigraçon]]; antre ls fatores qu'anfluen na decison dessa populaçon d'eimigrar, muitos citan l'eilebada taxa de [[criminalidade]] i las políticas de [[açon afirmatiba]] de l gobierno.<ref name="Unisa">{{cite web|url=http://www.unisa.ac.za/default.asp?Cmd=BiewContent&CuntentID=13537 |title=the new great trek- the story of south africa's white sodus |publisher=Unisa.ac.za |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref><ref name="Quen's U">{{cite web|outhor=User2 |url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy23.htn |title=Policy Series |publisher=Quensu.ca |date=7 d'outubre de 1997 |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Zde 1994, aprossimadamente 440 mil sul-africanos brancos eimigrórun permanentemente de l paíç.<ref name=StatsSAPopulation2010>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022010.pdf|title=Midyear population stimates: 2010|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 de júlio de 2010}}</ref> Anque de ls eilebados nibles d'eimigraçon, alguns eimigrantes ouropeus se anstalórun ne l paíç nesse período. Até 2005, stima-se que 212 mil cidadanos británicos stában residindo na África de l Sul. Até 2011, esse númaro puode tener crecido para 500 mil.<ref>{{cite web|title=Britones lebing in SA to enjoy royal wedding|url=http://wayback.archibe.org/web/20120121075711/http://www.eyewitnessnews.co.za/articleprog.aspx?id=64734 | publisher=Eyewitness News|date =28 d'abril de 2011}}</ref> Alguns [[Zimbábue|zimbabuanos]] brancos eimigrórun pa la África de l Sul. Alguns de ls nembros mais nostálgicos de la quemunidade son coincidos na cultura popular cumo "''Whenwes''", por causa de la frase ''when we were in Rhodesie''... ({{lang-t|''quando stábamos na Rodésia''...}}), qu'eilhes questuman dezir al relembrar sues bidas na antiga [[Rodésia]].<ref name="New Anternationalist">{{cite web|url=http://www.newint.org/issue155/briefly.htn|title=Rhodie oldies|year=1985|acessdate=29 d'outubre de 2007|work=[[New Anternationalist]]}}</ref>
La populaçon [[Andianos|andiana]] chegou a la África de l Sul cumo trabalhadores cuntratados para trabalhar nas plantaçones d'açúcar an [[KwaZulu-Natal|Natal]] ne l final de l seclo XIX i ampeço de l seclo XX.<ref name="khenr"/> Eilhes benirun de defrentes partes de l [[subcontinente andiano]], seguian religiones defrentes i falában lénguas çtintas.<ref name="khenr"/> Un grabe çtúrbio antre andianos i zulus eclodiu an 1949 na cidade de [[Durban]].<ref>{{cite web|url=http://www .ptheindianstar .com/andex.php?uan=5786 |title=Current Africa race riots like 1949 anti-Andian riots: menister |publisher=Theindianstar .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Eesiste tamien un grupo seneficatibo de sul-africanos [[chineses]] (cerca de 100 mil pessonas) i [[bietnamitas]] (cerca de 50 mil pessonas). An 2008, l Superior Tribunal de Pretória determinou que ls sul-africanos chineses que chegórun al paíç antes de 1994 debian ser reclassificados cumo ''mestiços''. Cumo resultado desta decison, cerca de 12 a 15 mil<ref>{{cite web|last=Conason |first=Joe |url=http://www.salon .com/tech/htww/2008/06/19/chinese_declared_black/ |title=Chinese declared black |publisher=Salon .com |date=19 de júnio de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> de ls cidadanos etnicamente chineses que chegórun antes de 1994 (l que repersenta de 3% a 5% de l total de la populaçon chinesa ne l paíç), será capaç de se beneficiar de políticas d'eigualdade racial de l gobierno.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article4168245.ece We agre that you are black, South African court tells Chinese], The Eiquipas</ref>
=== Porblemas sócio-eiquenómicos ===
{{Artigo percipal|Criminalidade na África de l Sul|Cunflitos xenófobos na África de l Sul an 2008}}
[[Fexeiro:Soweto township.jpg|thumb|squierda|[[Vairro de lata]] an [[Soweto]], [[Joanesburgo]].]]
Segundo ua pesquisa pa l período 1998-2000 eilaborada pula [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]]s i an purmeiro para [[assalto]]s i [[stupro]]s ''[[per capita]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1|title=NationMaster: South African Crime Statistics}}</ref> Las statísticas oufeciales mostran que 52 pessonas son assassinadas todos ls dies na África de l Sul.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article6818096.ece Persecuted white South African Brandon Huntley made anternational race refuge]. Eiquipas Online. Setember 3, 2009.</ref> L númaro relatado de stupros por anho ye de 55.000<ref>[http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1674391,00.html?xid=fed-cnn-topics Behind South Africa's Reggae Murder]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Eiquipa. Otober 22, 2007.</ref> i stima-se que 500 mil stupros son cometidos anualmente ne l paíç.<ref>"[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=84909 SOUTH AFRICA: One in four men rape]". [[IRIN]] Africa. June 18, 2009.</ref> L total de crimes ''per capita'' ye l 10º antre ls 60 países ne l cunjunto de dados.
L stupro ye un porblema quemun na África de l Sul, nua pesquisa de 2009 un an cada quatro homes sul-africanos admitiran tener stuprado alguien.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8107039.stn | work=BBC News | title=South African rape surbey shock | date=2009-06-18 | acessdate=2010-05-23}}</ref> Un an cada trés de las 4.000 mulhieres anquiridas pula Quemunidade de la Anformaçon, Capacitaçon i Trasparéncia dixe que tenie sido biolada ne l'anho passado.<ref name=bbc1>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/258446.stn |title=South Africa’s rape shock |publisher=BBC News |date=1999-01-19 |acessdate=2010-05-30}}</ref> La África de l Sul ten ua de las maiores ancidéncias de stupros de ninos i bebés ne l mundo.<ref name=eiquipa>{{cite web|last=Perry |first=Alex |url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1680715,00.html?xid=fed-yaho-full-world |title=Ouprah scandal rocks South Africa |publisher=Eiquipa .com |date=2007-11-05 |acessdate=2010-05-30}}</ref> Nun liebantamiento rializado antre 1.500 ninos scolares ne l ''[[township]]'' de [[Soweto]], un quarto de todos ls ninos antrebistados dezírun que "''jackrolling''", un termo para stupro an grupo, era algo dibertido.<ref name=bbc1/>
La classe média de l paíç busca sigurança an [[Cundomínio cerrado|cundomínios cerrados]]. Muitos [[eimigrante]]s de la África de l Sul tamien afirman que l crime fui un grande motibador para eilhes saíren de l paíç. L crime contra la quemunidade agrícola cuntina a ser un grande porblema.<ref>{{cite news|url=http://www .ptimesonline.co.uk/tol/life_and_style/article694534.ece|title=Farms of fear|publisher=The Eiquipas Online|date=2 April 2006 | location=London | acessdate=2010-05-23}}</ref> Outro porblema anfrentado pul paíç ye la fuorte [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade social i eiquenómica]]; las cidades sul-africanas [[Buffalo City]], [[Johannesburgo]] i [[Ekurhuleni Municipalidade Metropolitana|Ekurhuleni]] fúrun apuntadas cumo las mais zeiguales de l mundo, segundo relatório de la [[ONU]] dibulgado an 2010.<ref name="onu">[http://g1.globo .com/Noticias/Riu/0,,MUL1536525-5606,00-QUATRO+CAPITAIS+BRASILEIRAS+ESTAO+ENTRE+AS+MAIS+DESIGUAIS+DO+MUNDO+DIZ+ONU.html Quatro capitales brasileiras stan antre las mais zeiguales de l mundo, diç ONU] - ''[[G1]]'', 19 de márcio de 2010 (bejitado an 19-3-2010)</ref>
== Política ==
{{Artigo percipal|Política de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Uniegebou.jpg|thumb|''[[Union Buildings]]'' ye la residéncia oufecial i l gabinete de l [[persidente de la república]] de la África de l Sul, localizado na capital admenistratiba de l paíç, [[Pretória]].]]
La África de l Sul ten trés [[Capital|capitales]]: [[Cidade de l Cabo]], la maior de las trés, ye la capital legislatiba; [[Pretória]] ye la capital admenistratiba i [[Bloemfontein]] ye la capital judiciária. África de l Sul ten un [[parlamiento]] [[bicameral]]: l Cunseilho Nacional de Porbíncias ([[cámara alta]]), ten 90 nembros, anquanto la Assemblé Nacional ([[cámara baixa]]) ten 400 nembros.
Ls nembros de la Cámara de ls Deputados son eileitos nua base populacional por [[repersentaçon proporcional]]: metade de ls nembros son eileitos por listas nacionales i l'outra metade son eileitos an listas probinciales. dieç nembros son eileitos para repersentar cada porbíncia ne l Cunseilho Nacional de las Porbíncias, andependientemente de la populaçon de la porbíncia. Eileiçones para ambas las cámaras son rializadas la cada cinco anhos. L gobierno ye formado na casa mais baixa, i l líder de l partido maioritairo na Assemblé Nacional ye l [[Persidente de la África de l Sul|persidente]].
Zde la fin de l ''apartheid'' an 1994, la política sul-africana ten sido dominado pul [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que fui l partido dominante, cun 60-70% de ls botos. L percipal adbersairo de l gobierno de l ANC ye l partido de la [[Aliança Democrática (África de l Sul)|Aliança Democrática]], que recebiu 16,7% de ls botos na eileiçon de 2009 i 14,8% nas eileiçones de 2006.
[[Fexeiro:Houses of Parliament Entrance.jpg|thumb|squierda|[[Parlamiento de la África de l Sul]] na [[Cidade de l Cabo]], la capital legislatiba.]]
L partido antes dominante, l Nuobo Partido Nacional, qu'antroduziu l ''apartheid'' atrabeç de l sou predecessor, l Partido Nacional, outou por se fundir cul ANC, an 9 d'abril de 2005. Outros grandes partidos políticos repersentados ne l Parlamiento son l [[Cungresso de l Pobo]], que se separou de l ANC i ganhou 7,4% de ls botos an 2009 i l [[Partido de la Libardade Ankatha]], que repersenta percipalmente ls eileitores [[zulu]]s i que tubo 4,6% de ls botos nas eileiçones de 2009.
Zde 2004, l paíç tubo muitos miles de protestos populares, alguns biolentos, tornando-se, d'acuordo cun un académico, l ''"paíç mais rico an protesto ne l mundo"''.<ref>{{cite web|url=http://abahlali.org/node/1898|title=Article by Eimran Bucus in the Mercury newspaper}}</ref> Muitos destes protestos ténen sido ourganizados a partir de las crecentes [[bairro de lata]]s que circundan las cidades sul-africanas.
An 2008, la África de l Sul fui classeficada na 5ª antre 48 países de la África [[susaariana]] pul Índice Ibrahin de Gobernança Africana. La África de l Sul tubo buns resultados nas catadories de Stado de Dreito, Trasparéncia i Corrupçon i Participaçon i Dreitos Houmanos, mas fui perdiu puntos pul sou zampenho relatibamente pobre an Salude i Sigurança. L Índice Ibrahin ye ua medida global de gobernança africana, cun base nua série de bariables que refleten l sucesso cun que ls gobiernos antregan benes políticos eissenciales als sous cidadanos.<ref>[http://www.moibrahimfoundation.org Mo Ibrahin Foundation]. Retriebed 2010-01-11.</ref>
{{limpar}}
=== Lei ===
{{Mais anformaçones|Criminalidade na África de l Sul}}
[[Fexeiro:Jozi 2012 05 22 1504 (7411284758).jpg|thumb|Anterior de la Corte Custitucional de la África de l Sul, an Joanesburgo.]]
Las percipales fuontes de las leis sul-africanas son l dreito mercantil romano-houlandés i l dreito pessonal baseado ne l [[Common law|dreito quemun anglés]], cumo las amportaçones d'assentamientos houlandes i de l [[colonialismo británico]].<ref>{{cite web|url=http://0-www.llrx .com.annopac.up.ac.za:80/features/southafrica.htn|title=Researching South African Law|acessdate=2008-06-23|outhor=Pamela Snyman and Amanda Barratt|date=2002-10-02|publisher=[http://www.llrx.comLaw Library Resource Xchange]}}</ref> La purmeira lei ouropeia na África de l Sul fui trazida pula [[Cumpanha de las Índias Ourientales Houlandesas]] i ye chamada de dreito romano-nerlandés. Fui amportado antes de la [[Codificaçon jurídica|codificaçon de l dreito]] ouropeu ne l Código Napoleónico i ye cumparable an muitos aspetos, la lei scocesa. Este fui seguido, ne l seclo XIX pul dreito anglés, tanto quemun quanto legal. A partir de 1910 cula unificaçon, la África de l Sul tenie sou própio parlamiento, qu'aprobórun leis specíficas pa la África de l Sul. Durante ls anhos de l ''[[apartheid]]'', la cena política de l paíç fui dominado por figuras cumo [[Valthazar Johannes Borster|B. J. Borster]] i [[Pieter Willen Botha|P. W. Botha]], bien cumo nembros de l'ouposiçon, cumo Harry Schwarç, Joe Slobo i [[Heilen Suzman]].
L sistema judicial ye cumpuosto por tribunales de magistrados, que tratan de causos criminales i cibles menores menores, ls Tribunales Superiores, que son tribunales de cumpeténcia genérica para árias specíficas, l Supremo Tribunal de Recurso, que ye la mais alta corte custitucional an todas ls temas; i l Tribunal Custitucional, que cuida solo de las questones custitucionales.
D'acuordo cun ua pesquisa rializada pa l período de 1998-2000 i cumpilada pulas [[Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]] i an purmeiro an [[assalto]]s i [[stupro]]s ''per capita'' antre todos ls países pesquisados.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1 |title=South African Crime statistics |publisher=NationMaster |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Cerca de 50 assassinatos son cometidos todos ls dies ne l paíç.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/8668615.stn |title=How dangerous is South Africa? |publisher=BBC News |date=17 de maio de 2010}}</ref> Até márcio de 2009, houbo {{formatnun:18148}} assassinatos ne l paíç, anquanto l [[Reino Ounido]] registrou 662 ne l mesmo período.<ref>{{cite news|url=http://www .ptelegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/southafrica/8222469/South-African-serial-killer-cumbited-of-13-murders.html |title=South African serial killer cumbited of 13 murders |publisher= ''The Daily Telegraph'' |date=23 de dezembre de 2010}}</ref> L'andústria de la sigurança pribada na África de l Sul ye la maior de l mundo,<ref>{{cite web|title=South Africa has world’s largest pribate security andustry; neds regulation - Mthethwa|url=http://www.defenceweb.co.za/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=28306&Itemid=116|publisher=DefenceWeb|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref> cun cerca de nuobe mil ampresas cadastradas i 400 mil siguranças particulares atibos registrados, mais de l que la polícia i l'eisército sul-africanos juntos.<ref>{{cite web|title=Bigger than the army: South Africa's pribate security forces|url=http://eidition.cnn .com/2013/02/08/business/south-africa-pribate-security|publisher=CNN .com|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref>
=== Fuorças armadas ===
{{Artigo percipal|Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:USS Forrest Sherman (DDG-98) Chetah.jpg|thumb|squierda|Caça sul-africano [[Atlas Chetah]] rializa un treinamiento cul [[Cuntratorpedeiro|çtróier]] norte-amaricano [[USS Forrest Sherman]] na [[Cidade de l Cabo]], an 2007.]]
La [[Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul]] (SANDF) fui criada an 1994,<ref name="custitution-1993-224">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/documents/custitution/93cones.htn#SECTION224|title=Custitution of the Republic of South Africa At 200 of 1993 (Setion 224)|acessdate=2008-06-23|year=1993|publisher=South African Gobernment}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.issafrica.org/Pus/ASR/6No2/BanStade.html|title=Rationalisation in the SANDF: The Next Challenge|acessdate=2008-06-23|year=1997|outhor=Col L B ban Stade, Senior Staff Oufficer Rationalisation, SANDF|publisher=Anstitute fur Security Studies }}</ref> cumo ua fuorça boluntária cumpuosta pula antiga ''[[South African Defence Force]]'', las fuorças de ls grupos nacionalistas africanos (''[[Umkhonto we Sizwe]]'' i Eisército de Libertaçon de l Pobo Azanian), i las fuorças de defesa antigo [[Bantuston]].<ref name="custitution-1993-224"/> L SANDF ye subdebidido an quatro galhos, l [[Eisército de la África de l Sul|eisército]], la [[Fuorça Aérea de la África de l Sul|fuorça aérea]], la [[Marina de la África de l Sul|marina]] i l Serbício Médico Sul-Africano.<ref name="at-42-2002">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/gazette/ats/2002/a42-02.pdf|title=Defence At 42 of 2002|acessdate=2008-06-23|outhor=|date=2003-02-12|publisher=South African Gobernment|page=18}}</ref> Ne ls radadeiros anhos, la SANDF se tornou ua grande fuorça de paç ne l [[África|cuntinente africano]],<ref name="dod-sep2005">{{cite web|url=http://www.dod.mil.za/media/media2005/sep/medie_statements5sep2005.htn|title=Address by the Menister of Defence at la medie breakfast at Defence Heiadquarters, Negroria|acessdate=2008-06-23|outhor=Mosiuoa Lekota|date=2005-09-05|publisher=Department of Defence}}</ref> i stubo ambolbido an ouparaçones ne l [[Lesoto]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]],<ref name="dod-sep2005"/> ne l [[Burundi]],<ref name="dod-sep2005"/> antre outros. Ten tamien participado cumo parte de las fuorças de paç multinacional de la ONU.
La África de l Sul ye l único paíç africano que cunseguiu zambolber cun sucesso [[armas nucleares]]. I tornou-se l purmeiro paíç cun poder nuclear (seguido pula [[Ucránia]]), la çmontar i renunciar boluntariamente al sou porgrama ne l porcesso d'assinatura de l [[Tratado de Nun Proliferaçon de Armas Nucleares]] (TNP), an 1991.<ref name="fas-ocp27"/> L paíç zambolbiu un porgrama d'armas nucleares na década de 1970.<ref name="fas-ocp27">{{cite web|url=http://www.fas.org/nuke/guide/rsa/nuke/ocp27.htn|title=Out of (South) Africa: Negroria's Nuclear Weapones Sperience|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Lieutenant Colonel Roy I. Horton III (BS, Eiletrical Anginering; MS, Strategic Antelligence)|year=1999|month=Otober|publisher=USAF Anstitute fur National Security Studies}}</ref> D'acuordo cul ex-persidente sul-africano [[F. W. de Klerk]], la decison de custruir ua "dissuason nuclear" fui tomada "yá an 1974 nun cuntesto dua amenaça spansionista sobiética".<ref name="South Africa comes clean">[http://books.gogle .com/books?id=&printsec=fruntcober "South Africa comes clean"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Maio de 1993, pp. 3,4</ref> La África de l Sul puode tener rializado un teste nuclear subre l [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] an 1979,<ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchib/NSAEBB/NSAEBB190/01.pdf|format=PDF|title=South Atlantic Nuclear Eibent (National Security Council, Memorandun)|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Christine Dodson|date=22 d'outubre de 1979|publisher=George Washington University under Fredon of Anformation At Request}}</ref> anque Klerk afirmar que l paíç "nunca habie rializado un teste nuclear clandestino".<ref name="South Africa comes clean"/> Seis çpositibos nucleares fúrun cuncluídos antre 1980 i 1990, mas todos fúrun çtruídos antes de la África de l Sul assinar l TNP an 1991.<ref name="South Africa comes clean"/>
=== Relaçones anternacionales ===
{{aneixo|Missones diplomáticas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:BRICS leaders 2012.jpg|thumb|dreita|[[Dilma Rousseff]] ([[Brasil]]), [[Vladimir Putin]] ([[Rússia]]), [[Manmohan Singh]] ([[Índia]]), [[Hu Jintao]] ([[República Popular de la China|China]]) i [[Jacob Zuma]] (África de l Sul) durante ancuontro de ls líderes de l [[BRICS]] an 2012.]]
Anquanto era la [[Ounion Sul-Africana]], l paíç fui l nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU). L'anton purmeiro-menistro sul-africano, [[Jan Smuts]], screbiu l preámbulo de la [[Carta de las Naciones Ounidas]].<ref name = "gilderslebe">{{cite journal |url=http://www.columbia.edu/cu/alumni/Magazine/Summer2001/Gilderslebe.html |title=Birgenia Gilderslebe: Oupening the Gates (Libing Legacies) |outhor=Rosalind Rosenberg |month = Summer | year =2001 |work=Columbia Magazine }}</ref><ref name="Schlesinger">{{cite book |outhor=Schlesinger, Stephen I. |title=At of Creation: The Founding of the United Nationes: La Story of Superpowers, Secret Agents, Wartime Allies and Enemies, and Their Quest fur la Peaceful World |publisher=Westbiew, Perseus Books Group |location=Cambridge, Massachusetts |year=2004 |pages=236–7 |isbn=0-8133-3275-3 |oclc= }}</ref> L paíç ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] (UA), i ten la maior eiquenomie de todos ls nembros dessa ourganizaçon. La África de l Sul tamien ye un nembro fundador de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), de la UA. L paíç ten zampenhado un papel fundamental cumo mediador de cunflitos antre naciones africanas na radadeira década, cumo ne l [[Burundi]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], nas [[Quemores]] i ne l [[Zimbabué|Zimbabwe]]. Passado la fin de l regime de l ''[[apartheid]]'', la África de l Sul fui readmitida na [[Commonwealth|''Commonwealth'' británica]]. L paíç ye un nembro de l [[Grupo de ls 77]] i presidiu l'ourganizaçon an 2006. La África de l Sul tamien ye nembro de la [[Quemunidade pa l Zambolbimiento de la África Austral]] (SADC), de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de l [[Tratado de la Antártida]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]] i de l [[G8+5]].
L persidente sul-africano [[Jacob Zuma]] i l'ex-persidente chinés, [[Hu Jintao]], atualizórun ls laços bilaterales antre ls dous países an 24 d'agosto de 2010, quando fui assinado l Acuordo de Pequin, qu'antecipou l'eilebaçon de la "parcerie stratégica" de la África de l Sul cula China para ua "parcerie estratégica global" an temas eiquenómicos i políticos, cumo l reforço de l'antercámbio antre ls respetibas partes gobernantes i legisladores.<ref>[http://capetown.china-cunsulate.org/ang/gdxw/t726883.htn China, South Africa upgrade relationes to "cumprehensibe strategic partnership"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Xinhua News Agency, 24 d'agosto de 2010</ref><ref>''"New era las South Africa joines BRICS"'', [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-080411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 11 d'abril de 2011</ref> An abril de 2011, la África de l Sul antrou ouficialmente pa l grupo de países [[BRICS]] ([[Brasil]]-[[Rússia]]-[[Índia]]-[[China]]), eidantificado pul persidente Zuma cumo ls maiores parceiros comerciales de l paíç i tamien cumo ls maiores parceiros comerciales de la África cumo un to. Zuma afirmou que ls países nembros de l BRICS tamien eirien trabalhar de forma cordenada atrabeç de la ONU, de l Grupo de ls Binte (G20) i de l [[Fórun de Diálogo Índia-Brasil-África de l Sul]] (IBAS).<ref>''"SA brings 'unique attributes' to BRICS"'' [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-140411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 14 d'abril de 2011</ref>
== Subdebisones ==
{{Artigo percipal|[[Porbíncias de la África de l Sul]]}}
La África de l Sul ancontra-se debedida an nuobe porbíncias zde [[1994]]. La tabela seguinte andica, para cada ua de las nuobe porbíncias, l sou código oufecial [[ISO 3166-2]]:ZA, l nome an [[Léngua pertuesa|pertués]], [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africáner|africáner]], i la capital.
{| {{prettytable}}
! Código<br />ISO !! Pertués !! ''Anglés'' !! ''Africáner'' !! Capital
|-
| ZA-WC || [[Cabo Oucidental]] || ''Western Cape'' || ''Wes-Kaap'' || [[Cidade de l Cabo]]
|-
| ZA-EC || [[Cabo Ouriental]] || ''Eastern Cape'' || ''Oos-Kaap'' || [[Bisho]]
|-
| ZA-NC || [[Cabo Setentrional]] || ''Northern Cape'' || ''Nord-Kaap'' || [[Kimberley (Cabo Setentrional)|Kimberley]]
|-
| ZA-FS || [[Stado Libre]] || ''Fre State'' || ''Brystaat'' || [[Bloemfontein]]
|-
| ZA-GT || [[Gauteng]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Joanesburgo]]
|-
| ZA-NL || [[Kwazulu-Natal]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Pietermaritzburg]]
|-
| ZA-LP || [[Porbíncia de l Limpopo|Limpopo]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Polokwane]]
|-
| ZA-MP || [[Mpumalanga]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Nelspruit]]
|-
| ZA-NW || [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]] || ''North-West'' || ''Nord-Wes'' || [[Mafikeng]]
|}
Las porbíncias ancontran-se debedidas an [[Munecípios metros de la África de l Sul|munecípios metros]] i [[Çtritos municipales de la África de l Sul|çtritos municipales]]; estes radadeiros ancontran-se subdebididos an [[Munecípios locales de la África de l Sul|munecípios locales]] i [[zonas de geston çtrital]]. La delimitaçon de ls munecípios ancontra-se anscrita na [[Custituiçon]], antoce cada altaraçon amplica ua [[emenda custitucional|emenda]]; la radadeira acunteciu an abril de [[2006]].
{{limpar}}
== Eiquenomie ==
{{Artigo percipal|Eiquenomie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Johannesburg Stock Schange.jpg|thumb|squierda|upright|La [[Bolsa de Balores de Joanesburgo]] ye la maior [[bolsa de balores]] de l [[África|cuntinente africano]].]]
Pula classeficaçon de la [[ONU]] la África de l Sul ye un paíç de renda média, cun ua ouferta abundante de recursos, cun bien zambolbidos setores financeiro, jurídico, de quemunicaçones, einergie i trasportes, ua [[bolsa de balores]] que stá antre las binte melhores de l mundo, i ua moderna anfra-strutura d'apoio a ua çtribuiçon eficiente de las mercadorias a grandes centros ourbanos an to la region. La África de l Sul acupa 32ª posiçon ne l mundo an tenermos de [[PIB]] ([[PPC]]), d'acuordo cun dados de 2009. La sue antegraçon na eiquenomie ye mui fuorte i custitui ua base eissencial pa l sou zambolbimiento.<ref>Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Centro de Studos Africanos & Gerpress, 2011, ISBN 978-989-96094-6-4</ref>
L zambolbimiento abançado de l paíç stá inda assi cuncentrado an torno de quatro árias: [[Cidade de l Cabo]], [[Port Eilizabeth]], [[Durban]] i [[Pretória]]/[[Johannesburg]]. Fura destes quatro centros eiquenómicos, l zambolbimiento ye lemitado i la [[pobreza]] inda ye prebalente, anque de ls sfuorços de l gobierno. Por cunseguinte, la grande maiorie de sul-africanos son pobres. Inda assi, ls percipales zonas marginales ténen spurmentado un crecimiento rápido ne ls radadeiros tiempos. Essas árias ancluen [[Mossel Bay]] para Plettenberg Bay; ária de [[Rustenburg]], ária de [[Nelspruit]], [[Bloemfontein]], Cape West Coast i l Litoral Norte de [[KwaZulu-Natal]]. L [[zamprego]] ye stremamente eilebado i la [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade de renda]] ye aprossimadamente eigual a la de l [[Brasil]] - residindo ua de las rezones mais salientes ne l fato de buona parte de las ampresas amportantes séren capital-antensibas, nun trabalho antensibas. Durante l período de 1995-2003, l númaro d'ampregos formales diminuiu i l [[Eiquenomie anformal|amprego anformal]] oumentou, l zamprego global se agrabou.<ref name="sach3">{{cite web|url=http://eimf.org/sternal/pus/nft/2006/soafrica/ang/pasoafr/sach3.pdf|title=Post-Apartheid South Africa: the First Ten Years - Unemployment and the Labor Market|publisher=IMF}}</ref>
L rendimiento médio domiceliar sul-africano diminuiu cunsidrabelmente antre 1995 i 2000. Quanto a la zeigualdade racial, l ''Statistics South Africa'' anformou que, an 1995, l'agregado fameliar médio branco ganhou quatro bezes mais de l qu'ua família média negra. An 2000, la família média branca ganhou seis bezes mais de l que l'agregado fameliar médio negro.<ref>[http://0-www.sarpn.org.za.annopac.up.ac.za:80/documents/d0000164/page1.php SARPN - South Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at www.sarpn.org.za</ref> Las políticas de [[açon afirmatiba]] pa l'eigualdade racial ténen stimulado un oumiento na riqueza eiquenómica de ls [[negros]] i l nacimiento dua eimergente classe média negra.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=261345&area=/breaking_news/breaking_news__business/|title=Black middle class bosts car sales in South Africa: Carta eiletrónica & Guardian Online}}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/22/southafrica.features Race against eiquipa]. The Ouserber. January 22, 2006.</ref> Outros porblemas son la [[criminalidade]], la [[corrupçon]] i la [[eipidemia]] de [[HIB]]/[[SIDA]]. La África de l Sul sofre cun carga relatibamente pesada regulaçon global, cumparada als [[países zambolbidos]]. La propiadade i l'anterferéncia statal ampone barreiras a l'antrada an muitas árias.<ref name="assessment2008">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/11/0,3343,en_2649_33733_40977483_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008|publisher=OECD}}</ref> Regulamentaçones trabalhistas restritibas ténen cuntribuído pa l mal-star de l zampregado.<ref name="sach3"/>
[[Fexeiro:Johannesburg CBD.jpg|thumb|dreita|[[Joanesburgo]], la [[cidade]] mais rica de l paíç, porduç 33% de l [[perduto anterno bruto]] (PIB) de la África de l Sul i 10% de l PIB de l [[África|cuntinente africano]].]]
L gobierno de 1994 heirdou ua eiquenomie minada por longos anhos de cunflito anterno i por sançones sternas. L gobierno abstebe-se de recorrer al populismo eiquenómico. La [[anflaçon]] fui derrubada, las finanças públicas stában stabelizados i alguns capitales strangeiros fúrun atraídos.<ref name="assessment2008-2">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/63/0,3343,en_2649_34577_40981951_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008: Achiebing Acelerated and Shared Growth fur South Africa|publisher=OECD}}</ref> Inda assi, l crecimiento fui inda baixo.<ref name="assessment2008-2"/> Ne l'ampeço de 2000, l'anton Persidente [[Thabo Mbeki]] prometiu promober l crecimiento eiquenómico i l'ambestimiento strangeiro atrabeç de l relaxamiento de leis trabalhistas restritibas, acelerando l ritmo de [[pribatizaçon]] i l corte de gastos gobernamentales znecessairos. Sues políticas anfrentan fuorte ouposiçon de ls [[sindicato]]s. De 2004 an delantre l crecimiento eiquenómico oumentou seneficatibamente, assi cumo la formaçon d'amprego i oumiento de capital.<ref name="assessment2008-2"/>
África de l Sul ye l maior perdutor i cunsumidor d'einergie ne l [[cuntinente africano]]. La África de l Sul ye un çtino turístico popular, i ua cantidade sustancial de receita ben de l [[turismo]].<ref>{{cite web|url=http://www.ambestec .com/NR/rdonlyres/13AEE8DD-1266-420D-B7BE-DCF92C12967F/4035/TourismUpdateOtober2005.pdf|title=SA Eiquenomic Research - Tourisn Update|acessdate=2008-06-23|year=2005|month=Otober|publisher=[http://www.ambestec .com/ Ambestec]|format=PDF}}</ref> Antre las percipales atraçones son la cultura bariada i pitoresca, la reserbas de caça i ls [[binos]] locales.
La [[Rand|Rand Sul-Africano]] (ZAR), ye la moeda eimergente mais atibamente negociada ne l mundo. El se juntou a un clube d'elite de las moedas, l ''Cuntinous linked settlement'' (CLS), adonde trasaçones de [[cámbio]] son liquidadas eimediatamente, diminuindo ls riscos de trasaçones atrabeç de [[fusos horairos]]. L rand era la moeda cun melhor zampenho contra l [[dólar de ls Stados Ounidos]] (USD) antre 2002 i 2005, segundo la ''[[Blomberg]] Moeda Scorecard''.
[[Fexeiro:Graaff Fruit-Ceres packing.jpg|thumb|dreita|Ampregados ampacotando [[pera]]s para sportaçon nua fábrica ne l Bal de Ceres, ne l [[Cabo Oucidental]].]]
La bolatelidade de l rand ten afetado l'atebidade eiquenómica, la queda acentuada an 2001 i l'atingimiento dun mínimo stórico de 13,85 rands al dólar, probocou miedos d'anflaçon i fizo cun que l Banco Central a oumentar las [[taxas de juros]]. L rand zde anton ten se recuperado, negociado a 7,77 ZAR al dólar an de febreiro de 2010. Inda assi, cumo ls sportadores stan sob presson cunsidrable a partir dua fuorte moeda nacional, muitos peden l'anterbençon de l gobierno para ajudar a amerosar l rand.
[[Refugiados]] de países pobres bezinos ancluen muitos eimigrantes probenientes de la [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Moçambique]], [[Zimbabué|Zimbabwe]], [[Malaui|Malawi]] i outros, que repersentan ua grande parcela de l [[Eiquenomie anformal|setor anformal]]. Cun eilebados nibles de [[zamprego]] antre ls pobres sul-africanos, la [[Xenofobie|xenofobia]] ye prebalente i muitas pessonas nacidas na África de l Sul se senten ressentidos culs eimigrantes que son bistos cumo pessonas que priban la populaçon natiba de postos de trabalho, un sentimiento que ten tenido credibelidade pul fato de que muitos ampregadores Sul Africano ténen ampregado ls migrantes d'outros países para salairos mais baixos de l que ls cidadanos sul-africanos, specialmente na [[custruçon cebil]], [[turismo]], [[agricultura]] i [[andústria]]s de serbícios domésticos. Ls [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]] son tamien fuortemente ambolbidos ne l comércio anformal.<ref>{{cite web|url=http://0-www.iss.co.za.annopac.up.ac.za:80/pus/ASR/5No4/StrategigPerspetibes.html|title=African Security Rebiew Bol 5 Ne l 4, 1996: Strategic Perspetibes on Eillegal Eimmigration anto South Africa}}</ref> Inda assi, muitos eimigrantes na África de l Sul cuntinan a bibir an cundiçones precárias i la política d'eimigraçon de l sul-africana tornou-se cada beç mais restritibas zde 1994.<ref>{{cite web|url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy20.htn|title=Quenes College: The Brain Gain: Skilled Migrants and Eimmigration Policy in Post-Apartheid South Africa}}</ref>
Ls percipales parceiros comerciales anternacionales de la África de l Sul, para alhá d'outros países africanos, ancluen la [[Almanha]], ls [[Stados Ounidos]], la [[República Popular de la China|China]], l [[Japon]], l [[Reino Ounido]] i la [[Spanha]].<ref name=fatbook>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html|title=South Africa|work=The World Fatbook|publisher=CIA}}</ref> Las percipales sportaçones de l paíç ancluen l [[milho]], [[diamante]]s, [[Lhista de fruitas|fruitas]], [[ouro]], [[açúcar]], [[metales]], [[Mineral|minerales]], i [[lana]]. [[Máquina]]s i [[eiquipamiento]]s de [[trasporte]] custituen mais dun terço de l balor de las [[amportaçones]] de l paíç. Outras amportaçones ancluen perdutos [[químicos]], perdutos [[manufatura]]de ls i [[petrólio]].
Recentemente la África de l Sul fui ancluída ne l grupo de países eimergentes cun eiquenomies promissoras, ls [[BRICS]].<ref>http://oglobo.globo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} .com/eiquenomie/mirian/posts/2011/04/14/africa-de l-sul-reforca-bric-que-bira-brics-374799.asp</ref>
[[Fexeiro:FranschhoekWC-pass.jpg|thumb|800px|centro|[[Binhedo]] an [[Franschhoek]], ne l [[Cabo Oucidental]].]]
== Anfraestrutura ==
=== Ciéncia i tecnologie ===
[[Fexeiro:Mark Shuttleworth NASA.jpg|thumb|squierda|[[Mark Shuttleworth]] ne l spácio.]]
Bários zambolbimientos científicos i tecnológicos amportantes ouriginórun-se na África de l Sul. L purmeiro trasplante de coraçon houmano fui rializado pul cerjano cardíaco [[Christiaan Barnard]] ne l Spital Grote Schuur an dezembre de 1967; [[Max Theiler]] zambolbiu ua [[bacina]] contra la [[febre amarielha]]; [[Allan McLeod Cormack]] pioneira de la [[tomografie cumputadorizada]] por [[centeilhas-x]] i [[Aaron Klug]] que zambolbiu técnicas cristalográficas de microscopia eiletrónica. Cun sceçon de Barnard, todos ls abanços citados fúrun reconhecidos cun [[Prémio Nobel|Prémios Nobel]]. [[Sydney Brenner]] ganhou mais recentemente, an 2002, por sou trabalho pioneiro an biologie molecular.<ref>{{citar web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2002/brenner-outobio.html |títalo=Sydney Brenner |eiditor=[[Prémio Nobel]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
[[Mark Shuttleworth]] fondou ua de las purmeiras ampresas de sigurança na anterneta, la Thawte, que fui mais tarde cumprada pula líder mundial [[BeriSign]]. Anque de ls sfuorços de l gobierno para ancentibar l [[amprendedorismo]] an [[biotecnologie]], outros campos de [[alta tecnologie]] i [[Tecnologie de l'anformaçon|TI]], nun hai outras ampresas inobadoras notables fundadas na África de l Sul. Ye un oubjetibo spresso de l gobierno la trasiçon de l'eiquenomie sul-africana para torná-la mais dependente de l'alta tecnologie, cun base na custataçon de que la África de l Sul nun puode cumpetir culas eiquenomies de l [[Stremo Ouriente]] na manufatura, nin puode usufruir de sue riqueza mineral perpetuamente.
La África de l Sul cultibou ua quemunidade astronómica an spanson. L paíç abriga l [[Grande Telescópio Sul-Africano]], l maior telescópio ótico ne l [[heimisfério sul]]. La África de l Sul stá custruindo atualmente la Telescópio de Array Karo cumo parte de l porjeto de 1,5 bilhon d'ouros [[Square Kilometre Array]].<ref>{{cite web|url=http://www.skatelescope.org/news/2nd-april-news/|title=SKA announces Founding Board and selets Jodrell Bank Ouserbatory to host Porjet Ouffice|publisher=SKA 2011|date=2 d'abril de 2011|acessdate=14 d'abril de 2011}}</ref> An 25 de maio de 2012, fui anunciado que las sedes de l Telescópio Square Kilometer Array seran debedidas antre locales na África de l Sul i na [[Oustrália]]/[[Nuoba Zelándia]].<ref name=outogenerated1>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/science-ambironment-18194984 | title=Africa and Australasia to share Square Kilometre Array | publisher=BBC | date=25 de maio de 2012}}</ref>
=== Eiducaçon ===
{{artigo percipal|Eiducaçon na África de l Sul}}
{{aneixo|Lista d'ounibersidades na África de l Sul}}
La [[Eiducaçon]] na África de l Sul ye la segunda melhor de l [[cuntinente africano]], perdendo solo para [[Cabo Berde]]. Na época de l ''[[apartheid]]'', ls studantes de todos ls grupos étnicos de la África de l Sul iban cun frequéncia la scuolas própias para cada etnie. Fura esso, ls menores caucasianos de 18 anhos que falában [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africánder|africánder]], anque séren oubrigados a studar las dues lénguas, iban cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino adequadas la cada etnia. Cunsidrando cada menor de 18 anhos, l gobierno pagaba mui mais caro cula [[eiducaçon]] de ls caucasianos de l que la de ls nun caucasianos.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155">''ENCICLOPÉDIA Delta Ounibersal''. Riu de Janeiro: Delta, c1982. bol. 1, p. 142-155.</ref>
[[Fexeiro:UCT Upper Campus landscape biew.jpg|thumb|[[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]].]]
Antre ls siete i ls 16 anhos, l'ansino era oubrigatório pa ls menores [[caucasianos]] de 18 anhos. Cerca de 90% deilhes iban diariamente la [[Scuola pública|scuolas de la rede pública d'ansino]]. L resto iba para [[Scuola particular|scuolas de la rede particular]] cuntroladas pul Stado. Mais de 55% treminában l [[ansino médio]].<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Ls menores [[mestiços]] ó [[asiáticos]] de 18 anhos éran oubrigados la se dirigiren a la scuola, antre ls siete als 14 anhos, zde qu'habitassen árias que çpusessen desta facelidade. An dibersas dessas regiones nun eisistian scuolas i [[Sala d'aula|salas d'aula]] pa ls mestiços i ls asiáticos. Aprossimadamente 99% desses menores de 18 anhos iba para [[eiducandairo]]s relegiosos cuntrolados pul Stado. Mais de 10% de ls menores mestiços de 18 anhos i 25% de ls [[andianos]] alcançában l'ansino médio. Até 1981 la legislaçon nun oubrigaba que ls menores africanos de 18 anhos fússen cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino. Zde anton, ls cunselhos locales podien requerer que l gobierno nacional solicitasse l cumparecimiento de ls menores de sue ária, de 6 a 15 anhos, para [[Scuola|anstituiçones d'ansino]], 20% de ls menores africanos iban l'anstituiçones d'ansino.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Las percipales [[ounibersidade]]s de la África de l Sul son: la [[Ounibersidade de l Cabo Oucidental]] ([[Cidade de l Cabo]]), la [[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]] (Cidade de l Cabo), la [[Ounibersidade de l Stado Libre]] ([[Bloemfontein]]), la [[Ounibersidade de Fort Hare]] ([[Alice (África de l Sul)|Alice]]), la [[Ounibersidade de l KwaZulu-Natal]] ([[Durban]], [[Pietermaritzburg]], [[Pinetown]], [[Westbille (África de l Sul)|Westbille]]), la [[Ounibersidade de l Limpopo]] ([[Polokwane]], [[Ga-Rankuwa]]), la [[Ounibersidade de l Noroiste]] ([[Mafikeng]], [[Mankwe]], [[Potchefstron]], [[Banderbijlpark]]), la [[Ounibersidade de Pretória]] ([[Pretória]]), la [[Ounibersidade Rhodes]] ([[Grahamstown]]), la [[Ounibersidade de Stellenbosch]] ([[Stellenbosch]]) i la [[Ounibersidade de l Witwatersrand]] ([[Joanesburgo]]).
=== Salude ===
{{Artigo percipal|[[Salude na África de l Sul]]}}
[[Fexeiro:Life spetancy in some Southern African countries 1958 to 2003.png|thumb|squierda|L'ampato de la [[SIDA]] ten causado ua queda na [[spetatiba de bida]] de l paíç.]]
La spanson de la [[Síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida|SIDA]] (síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida, [[SIDA]] ne l Brasil) ye un porblema alarmante ne l paíç, chegando a atingir 31% de las mulhieres prenhas an 2005 i ua taxa d'anfeçon ne ls adultos stimada an 20%.<ref>{{cite web |url=http://www.abert.org/aidssouthafrica.htn |title=HIB & Aids in South Africa |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> La ligaçon antre HIB, un bírus trasmitido percipalmente por cuntato sexual, i SIDA fui negado hai mui tiempo pul persidente [[Thabo Mbeki]] i pul menistro de la salude [[Manto Tshabalala-Msimang]], qu'ansiste que las muitas muortes ne l paíç son causadas por mala nutriçon, i muita pobreza, i nun pul HIB.<ref>{{cite web |url=http://www.afrol .com/articles/21094 |title="Sack SA Heialth Menister" – world's SIDA sperts |publisher=afrol News |acessdate=2006-10-08}}</ref> An 2007, an repuosta la pressones anternacionales, l gobierno fizo sfuorços para cumbater la SIDA.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za">{{cite web|url=http://0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za:80/otherdocs/2007/aidsplan2007/situation_analysis.pdf|title=anfo.gob.za|format=PDF}}</ref> An setembre de 2008 Thabo Moeki fui spulso pul [[Cungresso Nacional Africano]] i [[Kgalema Motlanthe]] fui apuntado pa l ínterin. Ua de las purmeiras açones de Motlanthe fui sustituir Tshabalala-Msimang pul atual menistro de la salude, [[Barbara Hogan]].
La SIDA afeta percipalmente aqueilhes que son sexualmente atibos i ye mui mais persente na populaçon negra. La maiorie de las muortes son de pessonas eiquenomicamente atibas, resultando an muitas famílias perdendo sue percipal fuonte de renda. Esso ten resultado an muitos ''Uorfones pula SIDA'' qu'an muitos causos dependen de l stado para suporte financeiro i médico.<ref name="abertaids">{{cite web |url=http://www.abert.org/aidsorphans.htn |title=SIDA orphanes |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> Ye stimado qu'hai 1,2 milhones de Uorfones na África de l Sul.<ref name="abertaids"/> Muitas pessonas mais bielhas tamien perden l'apoio de ls nembros mais moços de la família. Cerca de 5 milhones de pessonas stan anfetadas pula malina.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za"/>
La África de l Sul, mesmo cun muitos porblemas ambolbendo la salude pública, abriga l maior spital de l mundo, l [[Spital Chris Hani Baragwanath]], cun 173 heitares de ária, {{fmtn|3200}} camas i {{fmtn|6760}} funcionairos. Esse spital queda na ária de [[Soweto]], [[Joanesburgo]].
=== Einergie i trasportes ===
[[Fexeiro:Gautrain..., L R Tambo Antl Airport South Africa.jpg|thumb|dreita|[[Gautrain]], ua linha de camboio que liga [[Joanesburgo]] a la [[Pretória]] i al [[Aeroporto Anternacional Ouliber Tambo]].]]
Passado tentatibas frustradas por parte de l gobierno de stimular la custruçon pula eniciatiba pribada de la capacidade de geraçon d'einergie de l paíç, l'ampresa statal fornecedora d'einergie Skon ampeçou a tener deficiéncia de capacidade na geraçon d'einergie eilétrica i anfraestrutura de çtribuiçon an 2007. Essa falta lebou a l'ancapacidade d'atender a las demandas de l'andústria i de ls cunsumidores an to l paíç, resultando an [[Blecaute|apagones]]. Einicialmente la falta de capacidade fui probocada por ua falha na [[Central Nuclear Koeberg]], mas ua falta generalizada de capacidade de porduzir einergie debido al oumiento de la demanda tornou-se eibidente zde anton. La fornecedora ten sido amplamente criticada por nun planeijar adequadamente i custruir la capacidade de geraçon eilétrica de forma suficiente,<ref>[http://www.nytimes .com/2008/01/31/world/africa/31safrica.html "Power Failures Outrage South Africa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} article by [[Barry Bearak]] and [[Celia W. Dugger]] in [[The New York Eiquipas]] 31 de janeiro de 2008</ref> ambora l gobierno tenga admitido que ye culpado por se recusar a aprobar l financiamiento para ambestimiento an anfraestrutura.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7199814.stn|title=S Africa cuts power to neighbours|publisher=BBC News |date=21 de janeiro de 2008|acessdate=20 d'abril de 2008}}</ref>
[[Fexeiro:South Africa-Mpumalanga-Middelburg-Arnot Power Station (cropped).jpg|thumb|squierda|[[Central núclear termoelétrica]] an Middelburg, [[Mpumalanga]].]]
La crise fui resolbida depuis d'alguns meses, mas la borda antre la demanda nacional i la capacidade çponible inda ye baixa (specialmente an horairos de pico), i staçones d'einergie stan sob presson, de modo qu'ua outra fase d'apagones ye probable se algua parte de l sistema de fornecimiento fur anterrompida por qualquiera motibo.<ref>{{cite news|url=http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibeurl=http://web.archibe.org/web/20080619083035/http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibedate=19 June 2008|title=Skon reopens 3 power stationes|publisher=[[News24]]|date=14 de febreiro de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
L gobierno i la Skon stan planeijando nuobas centrales núclear, por un custo pa l cunsumidor sul-africano. La cuncessionária d'einergie planeija tener 20 mil [[megawatt]]s de [[einergie nuclear]] an sue matriç até 2025.<ref>{{cite news|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?Nab=nes&ArticleID=1518-24_2395323|title=Skon mulls new power stationes|publisher=[[Fin24]]|date=18 de setembre de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
Ne l setor de ls trasportes, l paíç cunta cun ua rede de {{formatnun:20192}} Km de caminos de fierro i {{formatnun:362099}} Km de rodobias, de ls quales {{formatnun:73506}} Km stan pabimentados i 239 Km son classeficados cumo [[outoestrada]]s. L paíç cunta cun 567 aeroportos (a 11ª maior rede aerobiária de l mundo an 2012) i sous maiores [[Porto (trasporte)|portos marítimos]] stan localizados nas cidades de [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Port Eilizabeth]], [[Richards Bay]], [[Baía de Saldanha]].<ref name="CIA Trasportes">{{citar web |url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html |títalo=South Africa |eiditor=[[CIA]] |obra=[[CIA World Fatbook]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
{{limpar}}
== Cultura ==
{{Artigo percipal|Cultura de la África de l Sul}}
Nun eisiste ua única [[cultura]] sul-africana, debido a la dibersidade étnica de l paíç, i cada grupo racial ten la sue própia eidantidade cultural. Esto puode ser apreciado nas defrenças na [[alimentaçon]], na [[música]] i na [[beilça]] antre ls bários grupos. Hai, inda assi, alguns traços unificadores.
=== Guapas artes ===
[[Fexeiro:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG|thumb|Un [[eilande]] retratado nua [[pintura rupestre]] ancontrada an [[Drakensberg]].]]
L'arte sul-africana anclui ls mais antigos oubjetos d'artísticos de l mundo, que fúrun çcubiertos nua caberna de l paíç i fúrun datados an 75 mil anhos d'eidade. Las tribos çpersas de pobos [[khoisan]] que se çlocórun pa la África de l Sul an torno de 10.000 a.C. tenien sue própia spresson artística, bista hoije nua anfenidade de [[pinturas rupestres]]. Eilhes fúrun sustituídos puls pobos [[bantu]]/[[nguni]] cun sues própias formas d'arte. Nuobas formas artísticas eiboluíran nas bilas i cidades: l'arte dinámica, qu'usa de tiras de plástico a aros de bicicleta. L'arte popular houlandesa cun anfluéncias de ls [[africánder]]s ''trekboers'' i ls artistas brancos ourbanos seguiran mudando las tradiçones ouropeias a partir de 1850 i tamien cuntribuíran para essa mistura eclética, que cuntina a eiboluir inda hoije.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |title=World's Oldest Jewellery Found in Cabe |publisher=Buzzle .com |acessdate=16 d'abril de 2011}}</ref>
=== Literatura ===
[[Fexeiro:Nadine Gordimer 01.JPG|thumb|squierda|upright|[[Nadine Gordimer]], scritora sul-africana ganhadora de l [[Prémio Nobel de Literatura]] de 1991.]]
La literatura sul-africana surge a partir dua stória social i política única. Un de ls purmeiros romances bien coincidos scritos por un outor negro an ua léngua africano fui ''Mhudi'', de Tierramon Tshekisho Plaatje, scrito an 1930.<ref>[http://web.africa.ufl.edu/asq/b2/b2i1a8.htn Sol Plaatje<!-- bot-generated title -->]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at web.africa.ufl.edu</ref> Durante ls anhos 1950, la rebista ''Drun'' tornou-se un bibeiro de sátiras políticas, fiçon i ansaios, dando boç a la cultura negra ourbana.<ref name="swod">{{cite news|url=http://login.bnuemedie .com//login/login_suscribe.jsp?id=qbdZ7L8TMtzmQHzJBuT%2F8TcBaaTL76%2B0%2FjJ0KihrMyoYRyRXbbyQE8m0DDTx7NBQbzdAaqzpef%0A83Z2mOn%2FrgXtoE3FGBhhIsQCcRr9XP04dzb0bbEcMB7uE7d9ClsT%2FbCj9r%2BurRTqnKBdGaYyIcBB%0Acb1XiiEfXxHfnbF9L1Ea6XuF20BK8wmtjjpnWUC9nmoKJSFQyY5AdnYOBHdzWq9nf%0AwbcPBiTJu725hgc18RCoQ3x2C9oa%2Fq179cB8ufiqS8xeH8fWfA%3D%3D|title=Drun Rebiew|last=Wod|first=Sura|date=2005-11-04|work=[[The Hollywod Reporter]]|publisher=Nielsen Business Medie, Anc. |acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
Antre ls outores sul-africanos [[brancos]] mais notables stan [[Alan Paton]], que publicou l romance ''Cry, the Belobed Country'' an 1948. [[Nadine Gordimer]] se tornou la purmeira sul-africana a ser agraciada cul [[Prémio Nobel de Literatura]] an 1991. Sou romance mais famoso, ''[[July's People]]'', fui lançado an 1981. [[J. M. Coetze]] ganhou l Prémio Nobel de Literatura an 2003. Na época de l'atribuiçon de l prémio, la [[Academie Sueca]] afirmou que Coetze "an einúmaros çfarces retrata l'ambolbimiento surprendente de l stranho".<ref name="Swedish Academy">{{cite news|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/press.html|title=The Nobel Prize in Literature: John Maxwell Coetze|date=2 d'outubre de 2003|publisher=Swedish Academy|acessdate=2 d'agosto de 2009}}</ref>
Las peças de [[Athol Fugard]] regularmente streórun ne ls cinemas ''[[fringe]]'' de la África de l Sul, [[Londres]] (The Royal Court Theatre) i [[Nuoba Iorque|Nuoba York]]. L'obra ''The Story of an African Farn'' (1883), de [[Oulibe Schreiner]], fui ua rebelaçon na literatura bitoriana: ye anunciado por muitos cumo l'antroduçon de [[femenismo]] na forma de romance.
=== Culinária ===
[[Fexeiro:CuesineSouthAfrica.jpg|thumb|Cozina tradecional sul-africana.]]
La cultura sul-africana ye dibersa; alimientos de muitas culturas son apreciados por todos i specialmente comercializados pa ls turistas que zeian probar la grande bariadade de la culinária de l paíç. La culinária sul-africana ye fuortemente baseada na [[chicha]] grelhada anquanto un eibento social tipicamente sul-africano coincido cumo un ''[[braai]]'' (ó churrasco). L paíç tamien se tornou un grande perdutor de [[bino]]s, sendo qu'alguns de ls sous melhores [[binhedo]]s ancontran-se an bales an torno de [[Stellenbosch]], [[Franschhoek]], Paarl i Barrydale, ne l [[Cabo Oucidental]].<ref>{{cite web|url=http://www .pthewinedotor .com/regionalguides/southafrica.shtml |title=South African Wine Guide: Stellenbosch, Custantie, Walker Bay and more |publisher=Thewinedotor .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
=== Música ===
Eesiste ua grande dibersidade na [[música de la África de l Sul]]. Muitos musiqueiros negros que cantában an africáner ó anglés durante l [[apartheid]] passórun a cantar an lénguas africanas tradecionales, i zambolbírun un stilo único chamado [[kwaito]]. Dina de nota ye [[Brenda Fassie]], qu'alcançou fama grácias a la sue cançon "Wekend Special", cantada an anglés. Musiqueiros tradecionales famosos son ls [[Ladysmith Black Mambazo]], i l [[Quarteto de Cuordas de l Soweto]] eisecuta música clássica cun sabor africano. Ls cantores sul-africanos brancos i mestiços tenden a eibitar temas musicales tradecionales africanos, preferindo stilos mais ouropeus. Eesiste un bun mercado para música [[Léngua africáner|africáner]], que cobre todos ls géneros de la música oucidental.
=== Sportes ===
[[Fexeiro:Socer-City-Stadiun-at-capacity.jpg|thumb|squierda|Jogo de futebol antre la África de l Sul i la Colómbia ne l stádio [[Socer City]], an [[Joanesburgo]], durante la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]].]]
Ls [[sportes]] mais populares de la África de l Sul son l [[futebol]], l [[rugby]] i l [[críquete]]. Outros sportes cun prática seneficatiba son [[nataçon]], [[atletismo]], [[Golf|golfe]], [[boxe]], [[ténis]] i [[netball]]. Anque de l futebol ser mais popular antre ls moços, outros sportes cumo l [[Basquetebol|basquete]], l [[surf]] i l [[skate]] stan cada beç mais populares.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/sport/sportsa.htn|title=Sport in South Africa|publisher=SouthAfrica.anfo|acessdate=28 de júnio de 2010}}</ref>
Antre ls jogadores de futebol sul-africanos que jogórun an grandes clubes strangeiros stan [[Steben Pienaar]], [[Lucas Radebe]], Philemon Masinga, [[Benni McCarthy]], [[Aaron Mokoena]] i [[Delron Buckley]]. La África de l Sul sediou la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]] i l persidente de la Fifa, [[Sepp Blatter]], premiou l paíç cun ua nota 9 (dua scala d'até 10) por sediar l'eibento sportibo cun éxito.<ref>{{cite web|last=Coper|first=Billy|title=South Africa gets 9/10 fur World Cup|url=http://www.mg.co.za/article/2010-07-12-sa-gest-910-fur-world-cup|publisher=[[Carta eiletrónica & Guardian]]|date=12 de júlio de 2010|acessdate=9 de setembre de 2010}}</ref>
Antre las personalidades de boxe sul-africanas mais famosas stan Jacob Matlala, Buyani Bungu, Welcome Ncita, Dingaan Thobela, Gerrie Coetze i Brian Mitchell. L surfista de Durba, Jordy Smith, ganhou l torneio Billabong J-Bay de 2010, tornando-se l surfista mº 1 de l mundo. La África de l Sul ye la casa de [[Jody Scheckter]], un campeon de la [[Fórmula Un]] d'outomobelismo an 1979. Famosos jogadores sul-africanos de críquete ancluen Heirschelle Gibbs, Graeme Smith, Jacques Kallis, J. P. Duminy.<ref name="smh">{{cite web|url=http://www.smh .com.au/news/sport/cricket/bpeter-roebuckb/2008/12/21/1229794247265.html|title=Stely youths score greatest win|outhor=[[Peter Roebuck]]|publisher=smh .com.au|work=[[The Sydney Morning Heirald]]|date=21 de dezembre de 2008|acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
[[Fexeiro:Springbook parade.jpg|thumb|dreita|Ls ''[[Springbooks]]'' nua parada de carreira, passado la bitória na [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]].]]
La África de l Sul tamien porduziu einúmaros jogadores de rugby de classe mundial, ancluindo François Pienaar, Jost ban dar Westhuizen, Danie Craben, Frik du Preç, Naas Botha i Bryan Habana. L paíç sediou i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 1995]]<ref name="famousfinal">{{cite web | title=Rugby World Cup story |publisher=BBC | url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/find_out/guides/sport/rugby_world_cup_story/newsid_3171000/3171522.stn|acessdate=7 d'outubre de 2006 | date=7 d'outubre de 2003}}</ref> i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]], na [[Fráncia]]. Passado sediar la Copa de l Mundo de Rugby de 1995, l paíç fui l'anfitrion i l bencedor de l [[Campeonato Africano de las Naciones de 1996]]. La África de l Sul tamien recebiu la [[Copa de l Mundo de Críquete de 2003]].<ref>{{citar web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/default.stn |títalo=Copa de l Mundo de Críquete de 2003 |eiditor=[[BBC]] |acessodata=13 de maio de 2013}}</ref>
An 2004, l'eiquipe de nataçon de [[Roland Schoeman]], Lyndon Fernes, Darian Townsend i [[Ryk Nethling]] cunquistou la medalha d'ouro ne ls [[Jogos Oulímpicos de Atenas]], quebrando a la par l recorde mundial ne l rebezamiento 4x100n libre. [[Penelope Heiynes]] ganhou l'ouro oulímpico ne ls [[Jogos Oulímpicos de 1996]], an [[Atlanta]]. An 2012, [[Oscar Pistorius]] se tornou l purmeiro home duplamente amputado a cumpetir ne ls [[Jogos Oulímpicos de 2012]], an [[Londres]]. Ne l golfe, [[Gary Player]] ye giralmente cunsidrado cumo un de ls maiores golfistas de todos ls tiempos, tenendo cunquistado l Carer Grand Slan, un de ls cinco jogadores que yá alcançórun tal feito. Outros jogadores sul-africanos que ganhórun grandes torneios son Bobby Locke, Ernie Eils, Retief Gosen, [[Trebor Eimmelman]], Louis Oosthuizen i [[Charl Schwartzel]].<ref>{{citar web|url=http://www.pgatour .com/players/player.26331.html|títalo=Charl Schwartzel Profile|acessodata=22 d'abril de 2013|outor=PGA Tour|lengua=angles}}</ref>
<center>
{| <align="center"> {{tablabonita}}
|+ '''<big>Feriados</big>'''
|- style="background:#efefef;"
! Die
! Nome an pertués
! Nome local
! Notas
|-
| [[1 de Janeiro]]
| [[Anho Nuobo|Die de Anho Nuobo]]
| New Year’s Day
|
|-
| [[21 de Márcio]]
| [[Die de ls Dreitos Houmanos]]
| Houman Rights Day
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Sesta-Feira Santa]]
| God Friday
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Segunda-feira de Páscoa]]
| Easter Monday
|
|-
| [[27 de Abril]]
| [[Die de la Libardade]]
| Fredon Day
| Comemora las purmeiras eileiçones libres pós-Apartheid.
|-
| [[1 de Maio]]
| [[Die de l Trabalhador]]
| Worker’s Day
|
|-
| [[16 de Júnio]]
| Die de la Mocidade
| Youth Day
| Comemora ls [[çtúrbios de Soweto]]
|-
| [[9 de Agosto]]
| [[Die Nacional de la Mulhier]]
| National women’s day
|
|-
| [[24 de Setembre]]
| [[Die de la Hardança]]
| Heiritage Day
| Die an que ls sul-africanos comemoran la dibersidade de l paíç
|-
| [[16 de Dezembre]]
| [[Die de la Reconceliaçon]]
| Day of Reconceliation
|
|-
| [[25 de Dezembre]]
| [[Natal]]
| Christmas Day
|
|-
| [[26 de Dezembre]]
| [[Die de la Buona-Buntade]]
| Day of Godwill
|
|}
</center>
== {{Ber tamien}} ==
{{Portal-África de l Sul}}
* [[África]]
* [[Apartheid]]
* [[Lhista de paízes|Lista de países]]
* [[Aneixo:Missones diplomáticas de la África de l Sul|Missones diplomáticas de la África de l Sul]]
* Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Gerpress, 2011
* [[Debora Patta]], ([[1964]]), jornalista
{{notas}}
=={{Bibliografie}}==
<dib class="references-small"><references group=libro/></dib>
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Correlatos
|commons = South Africa
|commonscat = South Africa
|wikisource =
|wikiquote =
|wikelibros =
|wikinoticias = Catadorie:África de l Sul
|wikcionario = África de l Sul
|wikispecies =
}}
;Gobierno
* {{Link|en|2=http://www.gob.za/ |3=Gobierno de África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.org.aire/ |3=Ambaixada de África de l Sul na Argentina}}
* {{Link||2=http://www.ambajada-sudafrica.cl/ |3=Ambaixada de África de l Sul ne l Chile}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za/ |3=Statísticas de la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.parliament.gob.za/ |3=Parlamiento de la África de l Sul}}
;Turismo
* {{Link|en|2=http://www.southafrica.net |3= Site oufecial de Turismo}}
* {{Link||2=http://www.amadeus.net/home/çtinationes/s/guides/SF/antro.htn |3=África de l Sul na Amadeus.net}}
* {{Link||2=http://www.sudafricaworld .com |3=Guia Turística de África de l Sul anformaçon Giral, Regiones, Mundial 2010, Stádios}}
*
* {{Link||2=http://capetown.ic.cç/ |3=City of Cape Town - the fully trable guide - capetown.ic.cç}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za |3=Site de Turismo}}
;Fotos
* {{Link||2=http://www.africanphotos.gn/africa/south-africa/photos |3=Fotos Africanas - África de l Sul}} Fotos de África de l Sul
;Meios de Quemunicaçon
* {{Link||2=http://www.afrol .com/s/paises/sudafrica |3=África de l Sul na afrol.news}}
* {{Link|en|2=http://www.mg.co.za |3=Purmeiro Sitio de Amboras de África de l Sul}}
;Anformaçon
* {{Link||2=http://dmoç.org/World/Spa%c3%b1ol/Regional/%c3%81frica/Sud%c3%a1frica/ |3=África de l Sul ne l Diretório Dmoç}}
* {{Link||2=http://www.ikuska .com/Africa/Paises/sudafrica.htn |3=Anformaçon subre l paíç}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.co.za/ |3=Site Web, dedicado sclusibamente a la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.mundialsudafrica.org/ |3=Anformaçon subre l Mundial África de l Sul 2010}}
{{África de l Sul/Tópicos}}
{{Bloco de nabegaçon
|África
|UA
|Quemunidade de las Naciones
|Países i Territórios Ultramarinos Peri-Antárticos
|Naciones Antárticas
|BRIC
|G20 (andustrial)
|G20
|UAAA
|Lénguas de la África de l Sul
|ZPCAS
}}
{{DEFAULTSORT:Africa Sul}}
[[Catadorie:África de l Sul| ]]
1n7n2p11shcpmbys6wzhvyowijxsb5h
Academie de la Lhéngua Sturiana
0
10620
108013
107983
2026-08-19T08:47:25Z
~2026-30875-10
15270
108013
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Academia de la Llingua Asturiana 1.jpg|thumb|300px|L lhar de la Academie de la Lhéngua Sturiana an Uviéu.]]
La '''Academie de la Lhéngua Sturiana''' (an [[Lhéngua sturiana|sturiano]]: ''Academia de la Llingua Asturiana'') ye l uorgano ancargado de la normalizaçon i çfénsia de la [[lhéngua sturiana]]. La anstituiçon fui criada an 1980 pul decreto 33/1980 de 15 de dezembre de l Cunseilho Regional de las Stúrias,<ref>Xaqualhe</ref> i ls statutos fúrun aprobados pul mesmo uorgano atrabeç de l decreto 9/1981,<ref>Ispe Tcha Tchu Idra Idre Idri</ref> altarados an 12 de abril de 1995.<ref>{{citar periódico|títalo=Estatutos de la "Academia de la Llingua Asturiana"|jornal=Scane|data=14 de júnio de 1995|númaro=136|url=https://sede.asturias.es/bopa/disposiciones/repositorio/LEGISLACION14/66/2/729C67B8A4D248FDB570BAD381F0D6BD.pdf|lhéngua=sturiano|formato=PDF}}</ref>
Xosé Lluis García Arias fui l persidente anté l anho de 2001,<ref>{{citar periódico|títalo=Dimisión del Presidente de l’Academia de la Llingua Asturiana|jornal=Lletres Asturianes|data=10 de janeiro de 2001|númaro=76|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/index.php?px=entamu&cod=38|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref> passando anton a acupar la persidéncia i repersentaçon de la anstituiçon Ana Cano.<ref>{{citar periódico|títalo=XXII Día de les Lletres Asturianes|jornal=Lletres Asturianes|data=2001|númaro=78|url=http://www.academiadelallingua.com/lletresasturianes/pdf/1385033205Notes%20y%20anuncies.pdf|eiditora=Academie de la Lhéngua Sturiana|lhocal=Uviéu|lhéngua=sturiano|issn=0212-0534}}</ref>
Ne l anho de 1919 fui criada an Xixón la Rial Academie Sturiana de las Artes i las Letras, sendo la outra academie que era ancargada na stória de l sturiano.
{{Refréncias|quel=2}}
== Lhigaçones sternas ==
*[http://www.academiadelallingua.com/ Sítio oufecial] (an sturiano)
{{Commonscat|Academia de la Llingua Asturiana}}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Lhéngua sturiana]]
[[Catadorie:Stúrias]]
fq6pha33f96liibbfrt2pt7x4oolep8