အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="my">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝီကီပီးဒီးယား</sitename>
    <dbname>mywiki</dbname>
    <base>https://my.wikipedia.org/wiki/%E1%80%97%E1%80%9F%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%AC</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မီဒီယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">အထူး</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">အသုံးပြုသူ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝီကီပီးဒီးယား</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝီကီပီးဒီးယား ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဖိုင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဖိုင် ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မီဒီယာဝီကီ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မီဒီယာဝီကီ ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">တမ်းပလိတ်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">တမ်းပလိတ် ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">အကူအညီ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">အကူအညီ ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">မုခ်ဝ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">မုခ်ဝ ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">စာမူကြမ်း</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">စာမူကြမ်း ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မော်ဂျူး</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မော်ဂျူး ဆွေးနွေးချက်</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1650</id>
    <revision>
      <id>1026844</id>
      <parentid>954126</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:31:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="367704" sha1="rlnjccjaj7sbznmqa5rzk3piy60uqug" xml:space="preserve">{{Infobox country
| နိုင်ငံအမည်အပြည့် = အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု
| အမည်_ရင်း = United States of America
| ပုံ_အလံ = Flag of the United States.svg
| ပုံ_တံဆိပ် = US-GreatSeal-Obverse.svg
| နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = In God We Trust&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(ကျွန်ုပ်တို့သည် ဘုရားသခင်ထံ အပ်နှံပြီ)&lt;/small&gt;
| နိုင်ငံတော်သီချင်း = The Star-Spangled Banner [[File:Star Spangled Banner instrumental.ogg]]
| ပုံ_နေရာ = Location United States.svg
| မြို့တော် = [[ဝါရှင်တန်ဒီစီမြို့]]
| အကြီးဆုံးမြို့ = [[နယူးယောက်မြို့]]
| အကြီးဆုံးပြည်နယ် = [[အလက်စကာပြည်နယ်]]
| ဧရိယာ = ၉,၈၂၆,၆၃၀ km² (၃,၇၉၄,၀၆၆ sq mi)
| ဧရိယာအဆင့် = ၃/၄
| ဧရိယာရေရာခိုင်နှုန်း = ၆.၇၆
| အမြင့်ဆုံးနေရာ = ဒီနာလီတောင်၊ အလက်စကာပြည်နယ်
| အရှေဆုံးမြစ် = [[မစ္စစ္စပီမြစ်]]
| အကြီးဆုံးအင်း = 
| ကမ်ရိုးတန်း = 
| time zone = -၅ - -၁၀
| ရုံးသုံးဘာသာများ = [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာ]]
| လူဦးရေ = ၃၀၄,၆၀၉,၀၀၀ (၂၀၀၇)
| လူဦးရေအဆင့် = ၃
| လူဦးရေအထူ = ၃၁/km² (၈၀/sq mi)
| လူမျိုးများ = [[လူဖြူ]] &lt;small&gt;(၆၅.၁%)&lt;/small&gt;၊ [[လက်တင်လူမျိုး|လက်တင်]] &lt;small&gt;(၁၄.၈%)&lt;/small&gt;၊ [[အာဖရိကန်လူမျိုး|အာဖရိကန်]]&lt;small&gt;(၁၂.၈%)&lt;/small&gt;၊ [[အာရှလူမျိုး|အာရှ]] &lt;small&gt;(၄.၄%)&lt;/small&gt;၊ [[မူရင်းအမေရိကန်တိုင်းရင်းသားလူမျိုး|မူရင်းအမေရိကန်တိုင်းရင်သား]] &lt;small&gt;(၁.၂%)&lt;/small&gt;၊ [[ကပြားလူမျိုး|ကပြား]] &lt;small&gt;(၁.၆%)&lt;/small&gt;
| ဘာသာတရားများ = [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ|ခရစ်ယာန်]] &lt;small&gt;(၇၈.၅%)&lt;/small&gt;၊ [[ဘာသာမဲ့]] &lt;small&gt;(၁၂.၁%)&lt;/small&gt;၊ အခြား &lt;small&gt;(၂.၅%)&lt;/small&gt;၊ [[ရဟူဒီဘာသာ|ရဟူဒီ]] &lt;small&gt;(၁.၇%)&lt;/small&gt;၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ|ဗုဒ္ဓ]] &lt;small&gt;(၀.၇%)&lt;/small&gt;၊ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ|အစ္စလာမ်]] &lt;small&gt;(၀.၆%)&lt;/small&gt;
| ပွဲများ = 
| အမျိုးအစား = [[ဖက်ဒရယ်ပြည်​ထောင်စုနိုင်ငံ|ဖက်ဒရယ်]] [[သမ္မတစနစ်]] [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ|ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ]] [[သမ္မတနိုင်ငံ]]
| ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၁) = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ သမ္မတ|သမ္မတ]]
| ခေါင်းဆောင်_အမည်(၁) = [[ဒေါ်နယ်လ် ထရန့်]]
| ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၂) = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ဒုတိယသမ္မတ|ဒု သမ္မတ]]
| ခေါင်းဆောင်_အမည်(၂) = [[ဂျေဒီဗန့်စ်]]
| ထူထောင်ရေး_အမည်(၁) = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ လွတ်လပ်ရေး ကြေညာစာတမ်း|လွတ်လပ်ရေးကြေညာခဲ့]]
| ထူထောင်ရေး_ခုနှစ်(၁) = [[၄ ဇူလိုင်]] [[၁၇၇၆ ခုနှစ်]]
| ထူထောင်ရေး_အမည်(၂) = လွတ်လပ်ရေးသတ်မှတ်
| ထူထောင်ရေး_ခုနှစ်(၂) = [[၃ စက်တင်ဘာ]] [[၁၇၈၃]]
| ထူထောင်ရေး_အမည်(၃) = အုပ်ချုပ်မှုဥပဒေကာလပေါ်
| ထူထောင်ရေး_ခုနှစ်(၃) = [[၂၁ ဇွန်]] [[၁၇၈၈]]
| GDP_PPP = $၁၅.၀၉၄ ထရီလီယံ
| GDP_PPP_အဆင့် = ၁
| GDP_PPP_per_capita = $၄၈,၃၈၆
| GDP_PPP_per_capita_အဆင့် = ၈
| HDI = ၀.၉၁၀
| HDI_အဆင့် = ၄
| ဗဟိုဘဏ် = [[ဖယ်ဒရယ်အရန်ဗဟိုစနစ်]]
| ငွေ = အမေရိကန်ဒေါ်လာ (USD &quot;$&quot;)
| အထိမ်းအမှတ်များ = ပန်း - နှင်းဆီ၊ သစ်ပင် - ဝက်သစ်ချ
| ISO 3166-1 = US
| cctld = .us .gov .mil .edu
| calling_code = +၁
| legislature = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ကွန်ဂရက်]]
| upper_house = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ဆီးနိတ်|ဆီးနိတ်]]
| lower_house = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ကိုယ်စားလှယ်များလွှတ်တော်|ကိုယ်စားလှယ်များလွှတ်တော်]]
}}
'''အမေရိကန်ပြည်‌ထောင်‌စု'''  ({{lang-en|The United States of America}}) ကို ပုံမှန်အားဖြင့် '''United States''', the '''U.S.''', the '''U.S.A.''', the '''States''', the '''America''' စသည်ဖြင့် ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုလေ့ရှိကြကာ ဖွဲ့စည်းပုံအရ ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရက်တစ်(Federal Democratic) သမ္မတနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ပြည်နယ် (၅၀)နှင့် ပြည်ထောင်စုနယ်မြေ (၁)နယ် ပါဝင်သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် မြောက်အမေရိကအလယ်ပိုင်းတွင် အဓိကတည်ရှိပြီး ထိုနေရာတွင် တဆက်တည်းဖြစ်နေသော ပြည်နယ် (၄၈)ခုနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာမြို့တော် [[ဝါရှင်တန်ဒီစီ]] တို့သည် ပစိဖိတ် နှင့် အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာတို့ကြားတွင် မြောက်ဘက်တွင် [[ကနေဒါနိုင်ငံ]]နှင့် တောင်ဘက်တွင် [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ]]တို့ဖြင့် ဝိုင်းရံ၍ တည်ရှိသည်။ [[အလက်စကာပြည်နယ်]]သည် တိုက်ကြီး၏ အနောက်မြောက်ဘက်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး အရှေ့ဘက်တွင် ကနေဒါနှင့် အနောက်ဘက် ဘဲရင်းရေလက်ကြား (Bering Strait)ကို ဖြတ်၍ [[ရုရှားနိုင်ငံ]]တို့ ရှိကြသည်။ [[ဟာဝိုင်ယီပြည်နယ်|ဟာဝိုင်အီပြည်နယ်]]သည် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာအလယ်တွင် ရှိသော ကျွန်းစုဖြစ်သည်။ အမေရိကန်သည် ကာရစ်ဘီယန် နှင့် ပစိဖိတ်ဒေသအနှံ့အပြားတို့တွင် နယ်မြေများနှင့် ကျွန်းများကိုလည်း ပိုင်ဆိုင်သည်။

အကျယ်အဝန်း စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၃.၇၉ သန်း (စတုရန်း ကီလိုမီတာ ၉.၈၃ သန်း) နှင့် လူဦးရေ သန်း ၃၀၀ ကျော်ရှိသည့်အတွက် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စုစုပေါင်း အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် စတုတ္တမြောက် အကြီးဆုံးနှင့် ကုန်းမြေအကျယ်အဝန်းနှင့် လူဦးရေအားဖြင့် တတိယမြောက် အကြီးမား အများပြားဆုံး ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံအများအပြားမှ လူအများအပြား ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ကြသဖြင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူမျိုးစု အများဆုံး ရောထွေးနေထိုင်ပြီး ယဉ်ကျေးမှုအစုံလင်ဆုံး နိုင်ငံများတွင် တစ်နိုင်ငံ အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်၏ စီးပွားရေးသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံး စီးပွားရေးဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန် (GDP) အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁၄.၃ ထရီလီယံ မျှရှိသည်။ (nominal GDP အားဖြင့် တစ်ကမ္ဘာလုံး၏ ၂၃ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်ပြီး တစ်ကမ္ဘာလုံး ဝယ်ယူသည့်တန်ဖိုး၏ ၂၁ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သည်။)

အမေရိကန်သည် အတ္တလန္တိတ်ကမ်းရိုးတန်းတလျှောက်တွင်ရှိသော ဗြိတိန်နိုင်ငံ၏ [[ကိုလိုနီ]]နယ်မြေ (၁၃)ခု ပူးပေါင်း၍ စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၁၇၇၆-ခုနှစ် ဇူလိုင်လ (၄)ရက်တွင် [[လွတ်လပ်ရေး]] ကြေညာစာတမ်းကို ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး ထိုစာတမ်းမှ အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ လွတ်လပ်ရေးကို ကြေညာခဲ့ပြီး ကွန်ဖယ်ဒရေးရှင်းဟုခေါ်သည့် ပြည်နယ်များကိုပူးပေါင်းထားသော ပြည်ထောင်စုကို ဖွဲ့စည်းကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ကိုလိုနီလက်အောက်မှ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် ပထမဆုံးစစ်ပွဲဖြစ်သော အမေရိကန်တော်လှန်ရေးစစ်အတွင်း ၌ ပုန်ကန်ထကြွသော ပြည်နယ်တို့သည် ဗြိတိန်တို့ကို ခြေမှုန်းအောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ဖက်ဒရယ်ညီလာခံမှ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ယခုလက်ရှိ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေကို ၁၇၈၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၇ ရက်တွင် စတင် ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ နောက်နှစ်များတွင် ထပ်မံအတည်ပြုချက်အရ ပြည်နယ်များကို ဗဟိုအစိုးရမှ ချုပ်ကိုင်မှု အားကောင်းသော နိုင်ငံ၏အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ပြည်သူတို့၏ အခြေခံအခွင့်အရေး အများအပြား နှင့် လွတ်လပ်မှုကို အာမခံချက်ပေးသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပြင်ဆင်ချက် ၁၀ ချက်ပါဝင်သည်။ အခွင့်အရေးဆိုင်ရာဥပဒေ (The Bill of Rights) ကို ၁၇၉၁ တွင် အတည်ပြုခဲ့သည်။

၁၉ရာစုတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ|ပြင်သစ်]]၊ [[စပိန်နိုင်ငံ|စပိန်]]၊ [[အင်္ဂလန်နိုင်ငံ|အင်္ဂလန်]]၊ [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ|မက္ကဆီကို]]နှင့် [[ရုရှားနိုင်ငံ]]တို့မှ နယ်မြေများကို ရယူခဲ့ပြီး [[တက္ကဆပ်သမ္မတနိုင်ငံ|တက္ကဆက်နိုင်ငံ]] နှင့် ဟာဝိုင်အီနိုင်ငံတို့ကို ပြည်ထောင်စု အတွင်းသို့ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ပြည်နယ်အခွင့်အရေးနှင့် ပတ်သက်၍ အမေရိကန် တောင်ပိုင်းနှင့် စက်မှုထွန်းကားသော အမေရိကန် မြောက်ပိုင်းတို့ အငြင်းပွားကြခြင်းနှင့် ကျွန်စနစ်ကို ချဲ့ထွင်ခြင်းတို့ကြောင့် ၁၈၆၀ နှစ်များတွင် အမေရိကန် ပြည်တွင်းစစ် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ မြောက်ပိုင်းမှ အနိုင်ရရှိခဲ့ခြင်းကြောင့် နိုင်ငံပြိုကွဲမည့်အရေးကို တားဆီးနိုင်ခဲ့ပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် တရားဝင် ကျွန်စနစ်ကို ချုပ်ငြိမ်းစေခဲ့သည်။ စပိန်-အမေရိကန် စစ်ပွဲ နှင့် ပထမကမ္ဘာစစ်တို့မှ အမေရိကန်အား စစ်အင်အားကြီး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံအဖြစ် စေခဲ့သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီးတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် နျူးကလီးယား လက်နက်ပိုင်ဆိုင်သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံအဖြစ် ကုလသမ္မဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ အမြဲတမ်း အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ နှင့် နေတိုးကို စတင်တည်ထောင်သည့် နိုင်ငံဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် စစ်အေးတိုက်ပွဲ ပြီးဆုံးသွားခြင်းက အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအား တစ်ခုတည်းသော မဟာအင်အားကြီး နိုင်ငံတစ်ခု အဖြစ် ကျန်ရစ်ခဲ့စေသည်။ အမေရိကန်၏ စစ်သုံးစရိတ်သည် တကမ္ဘာလုံးစစ်သုံးစရိတ်၏ ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် စီးပွားရေး၊ နိုင်ငံရေး နှင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ ဦးဆောင်နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။

== အမည်ရင်းမြစ် ==

အနောက်ကမ္ဘာခြမ်းမှမြေကို ခေါ်ဆိုသော အမေရိကား (America) ဆိုသည့်စကားလုံးမှာ အီတလီလူမျိုး စူးစမ်းရှာဖွေသူ နှင့် မြေပုံဆွဲသူ အမေရိဂို ဗက်စပူချီ ကို အစွဲပြု၍ ၁၅၀၇ ခုနှစ်ကပင် တီထွင် အသုံးပြုခံသည် ဟု ယုံကြည်ယူဆရသည်။ နိုင်ငံ၏အမည်အပြည့်အစုံကို ၁၇၇၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်နေ့က &quot;အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ ကိုယ်စားလှယ်များ&quot; က ထုတ်ပြန်ခဲ့သော လွတ်လပ်ရေးကြေညာစာတမ်းတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် အသုံးပြုခဲ့ပြီး &quot;အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု ၁၃ ခုမှ တညီတညွတ်တည်း ထုတ်ပြန်ကြေညာချက်&quot; ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။

== ပထဝီဝင်၊ ရာသီဥတု နှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ==
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ တဆက်တည်းဖြစ်နေသော ကုန်းမြေဧရိယာသည် ၁.၉ ဘီလီယံ ဧက (ဟက်တာ သန်းပေါင်း ၇၇၀) ခန့်မျှ ရှိသည်။ [[တဆက်တည်းဖြစ်သော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|တဆက်တည်း တည်ရှိနေသော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]မှ [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] ခြားနားနေသော [[အလက်စကာပြည်နယ်]] မှာ ဧကပေါင်း ၃၆၅ သန်း (ဟက်တာ သန်းပေါင်း ၁၅၀) ရှိပြီး အကြီးဆုံးပြည်နယ် ဖြစ်သည်။ ပစိဖိတ် အလယ်ပိုင်းရှိ ကျွန်းစုများတွင် တည်ရှိသော [[ဟာဝိုင်ယီပြည်နယ်]] မှာ ဧကပေါင်း ၄သန်း (ဟက်တာ ၁.၆သန်း) မျှသာရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|author=Lubowski, Ruben, Marlow Vesterby, and Shawn Bucholtz|url=http://www.ers.usda.gov/publications/arei/eib16/chapter1/1.1/|title=AREI Chapter 1.1: Land Use|publisher=Economic Research Service|date=2006-07-21|accessdate=2009-03-09|archivedate=8 August 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060808222823/http://www.ers.usda.gov/publications/arei/eib16/chapter1/1.1/}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စုစုပေါင်း ဧရိယာ (မြေနှင့်ရေ နှစ်ခုပေါင်း) တတိယမြောက် သို့ စတုတ္ထမြောက် အကြီးဆုံးဖြစ်ပြီး [[ရုရှားနိုင်ငံ]] နှင့် ကနေဒါ နိုင်ငံတို့၏ နောက်မှ လိုက်ပြီး တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ နှင့် မတိမ်းမယိမ်း ရှိသည်။ ထိုသို့ အဆင့် အတိအကျ သတ်မှတ်နိုင်ခြင်း မရှိရခြင်းမှာ တရုတ်နိုင်ငံနှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] တို့၏ အငြင်းပွားနေဆဲဖြစ်သော နယ်မြေများကို ထည့်သွင်း ရေတွက်ခြင်း ရှိမရှိ နှင့် သက်ဆိုင်ပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အရွယ်အစားကို မည်သို့ တွက်ချက်သည်နှင့်လည်း သက်ဆိုင်သည်။ စီအိုင်အေ ကမ္ဘာ့အချက်အလက်စာအုပ် (''World Factbook'') အရ စုစုပေါင်း အရွယ်အစားကို ၃,၇၉၄,၁၀၁ စတုရန်းမိုင် (၉,၈၂၆,၆၇၅ စတုရန်းကီလိုမီတာ)ဟု ဖော်ပြထားပြီး &lt;ref name=&quot;WF&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html|title=United States|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=2009-09-30|accessdate=2010-01-05 (area given in square kilometers)|archivedate=6 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150706193812/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html}}&lt;/ref&gt; ကုလသမဂ္ဂ စာရင်းအင်းမှ ၃,၇၁၇,၈၁၃ စတုရန်းမိုင် ( ၉,၆၂၉,၀၉၁ စတုရန်းကီလိုမီတာ) ဟု ဖော်ပြကာ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2005/Table03.pdf|title=Population by Sex, Rate of Population Increase, Surface Area and Density|publisher=UN Statistics Division|work=Demographic Yearbook 2005|accessdate=2008-03-25 (area given in square kilometers)}}&lt;/ref&gt; ဘရစ်တန်နီကာ စွယ်စုံကျမ်းမှ ၃,၆၇၆,၄၈၆ စတုရန်းမိုင် ( ၉,၅၂၂,၀၅၅ စတုရန်းကီလိုမီတာ) ဟု ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/616563/United-States|title=United States|publisher=Encyclopedia Britannica|accessdate=2008-03-25 (area given in square miles)}}&lt;/ref&gt; ကုန်းမြေ ဧရိယာကိုသာလျှင် တွက်မည် ဆိုပါက အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ရုရှား နှင့် တရုတ်တို့၏ နောက် တတိယနေရာတွင် ရှိပြီး ကနေဒါနိုင်ငံ ထက် အနည်းငယ်မျှ သာလွန်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://web.archive.org/web/20080208233209rn_1/education.yahoo.com/reference/factbook/countrycompare/area/3d.html|title=World Factbook: Area Country Comparison Table|publisher=Yahoo Education|accessdate=2007-02-28}}&lt;/ref&gt;

[[File:USATopographicalMap.jpg|left|thumb|300px|[[တဆက်တည်းဖြစ်သော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၏ တဆက်တည်း ကုန်းမြေ]]ကို ဂြိုဟ်တုမှ ရိုက်ကူးထားသောပုံ]]

အတ္တလန္တိတ်ကမ်းရိုးတန်းမှ စတင်လာသော ကမ်းရိုးတန်းလွင်ပြင်သည် ကုန်းတွင်းပိုင်းရှိ ရွက်ကြွေတောများနှင့် ပိုင်မောင့် (Piedmont )ရှိ တောင်ကုန်းများ ဆီသို့ ဖြန့်ကျက် ဝင်ရောက်သွားသည်။ အပါလေချန် တောင်တန်းများသည် အရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်းဒေသ နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အနောက်ဘက် အလယ်ပိုင်း ရှိ မြက်ခင်းပြင်များ၊ ရေကန်ကြီးများတို့အား ပိုင်းခြားပေးထားသည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် စတုတ္ထမြောက် အရှည်လျားဆုံး ဖြစ်သည့် မစ္စစ္စပီ-မစ်ဆိုရီမြစ်သည် မြောက်မှတောင်သို့ စီးဆင်း၍ နိုင်ငံ၏ ဗဟိုချက်မသို့ ဦးတည်သွားသည်။ ပြန့်ပြူးပြီး မြေဩဇာကောင်းမွန်သည့် ဂရိတ်ပလိန်း (Great Plains) ဒေသရှိ ပရေရီမြက်ခင်းများသည် အနောက်ဘက်သို့ ဖြန့်ကျက်သွားသည်မှာ အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ ကုန်းမြေမြင့်ဒေသ အထိ ပင်ဖြစ်သည်။ ဂရိတ်ပလိန်း၏ အနောက်ဘက် အစွန်ရှိ [[ရော့ကီး တောင်တန်း]] သည် နိုင်ငံအတွင်း မြောက်မှတောင်သို့ ကန့်လန့်ဖြတ်တည်ရှိသည်။ ထိုတောင်တန်းများသည် [[ကော်လိုရာဒိုပြည်နယ်]]တွင် ပေ ၁၄,၀၀၀ (၄,၃၀၀ မီတာ) အထိ မြင့်သည်။ အနောက်ဘက်သို့ ဆက်သွားလျှင် ကျောက်တောင်ထူထပ်သော ဂရိတ်ဘေစင် (Great Basin) ဒေသ နှင့် မိုဟားဗီး (Mojave) သဲကန္တာရ ကဲ့သို့သော ကန္တာရများ ရှိသည်။ ဆီးရီးယား နီဗားဒါး (Sierra Nevada) နှင့် ကက်စကိတ် တောင်တန်းတို့သည် ပစိဖိတ်ကမ်းရိုးတန်းနှင့် နီးကပ်စွာ သွယ်တန်းနေကြသည်။ အလက်စကာပြည်နယ်တွင် ရှိသော မောင့်မက်ကင်လေ မှာ ၂၀၃၂၀ ပေ (၆၁၉၄ မီတာ) မြင့်ပြီး နိုင်ငံအတွင်း နှင့် မြောက်အမေရိကတွင် အမြင့်ဆုံးတောင်ဖြစ်သည်။ ရှင်သန်နေဆဲ မီးတောင်များမှာ အလက်စကာရှိ အလက်ဇန္ဒားကျွန်းများ နှင့် အာလူးရှန်(Aleutian) ကျွန်းများ တို့တွင် အများအပြား တွေ့ရပြီး ဟာဝိုင်ယီကျွန်းများတွင် မီးတောင်ကျွန်းများ ပါဝင်သည်။ ရော့ကီးတောင်တန်းများတွင် ပါဝင်ပြီး ရဲလိုးစတုန်း အမျိုးသားဥယျာဉ်၏ အောက်တွင်ရှိနေသော စူပါမီးတောင်သည် မြောက်အမေရိကတိုက်တွင် အကြီးဆုံးမီးတောင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html|title=Supervolcano: What's Under Yellowstone??author=O'Hanlon, Larry|publisher=Discovery Channel|accessdate=2007-06-13|archiveurl=https://archive.today/20120525210051/http://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html|archivedate=25 May 2012}}&lt;/ref&gt;
[[File:Grand canyon of Yellowstone and Yellowstone fall nn edit1.jpg|thumb|ရဲလိုးစတုန်း အမျိုးသားဥယျာဉ်]]

အရွယ်အစားအားဖြင့် ကြီးမားပြီး ပထဝီ အနေအထားမျိုးစုံရှိသော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ရာသီဥတု အမျိုးအစား အများစုကို တွေ့ရသည်။ မယ်ရီဒီယမ် ၁၀၀ ဒီဂရီ လောင်ဂျီကျုမျဉ်း၏ အရှေ့ဘက်တွင် မြောက်ဘက်ပိုင်းရှိ စိုထိုင်းသော ကွန်တီနန်တယ် ရာသီဥတုမှစ၍ တောင်ဘက်ပိုင်းရှိ စိုထိုင်းသော မုတ်သုံတစ်ပိုင်း ရာသီဥတု အထိ တွေ့ရသည်။ ဖလော်ရီဒါပြည်နယ်၏ တောင်ဘက် အစွန်အဖျား နှင့် ဟာဝိုင်ယီတို့မှာ မုတ်သုံရာသီဥတု ဖြစ်သည်။ မယ်ရီဒီယမ် ၁၀၀ ဒီဂရီမျဉ်း၏ အနောက်ဘက်ရှိ ဂရိတ်ပလိန်း လွင်ပြင်ကျယ်များမှာ တစိတ်တပိုင်း မိုးခေါင်ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတုမျိုး ရှိသည်။ အနောက်ဘက်ရှိ တောင်ကုန်းများမှာ ကုန်းမြင့် ရာသီဥတု ရှိသည်။ ဂရိတ်ဘေဆင် ဒေသနှင့် အနောက်တောင်ဘက်ရှိ ကန္တာရဒေသများမှာ မိုးခေါင်ခြောက်သွေ့သည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယား ကမ်းရိုးတန်းဒေသတွင် မြေထဲပင်လယ် ရာသီဥတုရှိပြီး အော်ရီဂွန် ကမ်းရိုးတန်း ဒေသ၊ ဝါရှင်တန်ပြည်နယ် နှင့် အလက်စကာတောင်ဘက်ပိုင်းတို့တွင် သမုဒ္ဒရာ ရာသီဥတု ရှိသည်။ အလက်စကာ၏ ဒေသ အတော်များများမှာ အန္တာတိကဆန်သော ရာသီဥတု နှင့် ဝင်ရိုးစွန်း ရာသီဥတုများ ရှိကြသည်။ ပြင်းထန်သော ရာသီဥတုမှာ အထူးအဆန်း မဟုတ်ပေ။ မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့နှင့် ထိစပ်နေသော ပြည်နည်များတွင် ဟာရီကိန်းမုန်တိုင်း မကြာခဏ တိုက်ခတ်လေ့ ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ [[လေဆင်နှာမောင်း]] အတော်များများမှာ ဤနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားလေ့ ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် အနောက်ဘက် အလယ်ပိုင်းရှိ လေဆင်နှာမောင်း တောင်ကြား (Tornado Alley) ဟုခေါ်သော ဒေသတွင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Perkins, Sid|url=http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701131631/http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp|archivedate=1 July 2007|title=Tornado Alley, USA|accessdate=2006-09-20|date=2002-05-11|work=Science News}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ဂေဟစနစ်သည် အလွန်အမင်းကျယ်ပြော (megadiverse) သည်။ တဆက်တည်းဖြစ်နေသော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် အလက်စကာပြည်နယ်တို့တွင် ရေသောက်မြစ်ရှိသော အပင် (vascular plants) မျိုးကွဲပေါင်း ၁၇,၀၀၀ ခန့် ရှိသည်။ ဟာဝိုင်အီ ကျွန်းများတွင် ပန်းပွင့်သော အပင် (flowering plant) မျိုးကွဲပေါင်း ၁၈၀၀ ကျော် ရှိပြီး ၎င်းတို့ထဲမှ အနည်းငယ်ကိုသာ ကုန်းမကြီးပေါ်တွင် တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Morin, Nancy|url=http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf|title=Vascular Plants of the United States|publisher=National Biological Service|work=Plants|accessdate=2008-10-27|archivedate=24 July 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724222726/http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် အလွန်ကျယ်ပြန့်သဖြင့် တိရစ္ဆာန်များသည် အရေအတွက် များပြား၍ အမျိုး လည်း ကွဲပြားကြ၏။ သမင်၊ ဒရယ်၊ မုစကောင်၊ ဝက်ဝံ၊ ပြောင်၊ တောင်ခြင်္သေ့၊ တောကြောင်မြီးတို၊ အမေရိကန် ကျားသစ်၊ ဝံပုလွေ၊ မြေခွေး၊ တောင်ဆိတ်၊ သိုး၊ ပရေရီခွေး၊ အမေရိကန်ဖျံ၊ ရှဉ့်၊ ယုန်၊ ပင်လယ်ဖျံ၊ ပင်လယ်လိပ်နှင့် အခြားတိရစ္ဆာန် အမျိုးပေါင်းများစွာ ရှိလေသည်။ ငှက်မျိုး ထဲမှလည်း ရစ်ပုမျိုး၊ ရိုးရိုးရစ်၊ စွန်၊ သိမ်းငှက်၊ သစ်တောက် ငှက်၊ ငှက်ပြာ၊ သပိတ်လွယ်ရင်အုပ်နီ၊ သပိတ်လွယ်၊ ကြိုးကြာ နီ၊ မြေလူးငှက်၊ မြေလူးငှက်ဝါ၊ ဝံပိုငှက် စသည်ဖြင့် အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ &lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)&lt;/ref&gt; နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးကွဲပေါင်း ၄၀၀ ကျော်၊ ငှက်မျိုးကွဲပေါင်း ၇၅၀ ကျော်၊ တွားသွားသတ္တဝါ နှင့် ကုန်းနေရေနေ သတ္တဝါ မျိုးကွဲပေါင်း ၅၀၀ ကျော် တို့ နေထိုင်ရာ ဒေသဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sdi.gov/curtis/TxTab4x1.html|title=Global Significance of Selected U.S. Native Plant and Animal Species|publisher=SDI Group|date=2001-02-09|accessdate=2009-01-20|archivedate=18 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090118023008/http://www.sdi.gov/curtis/TxTab4x1.html}}&lt;/ref&gt; အင်းဆက် မျိုးကွဲပေါင်း ၉၁,၀၀၀ ကျော်ကို အမျိုးအစားခွဲခြား တွေ့ရှိပြီး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm|title=Numbers of Insects (Species and Individuals)|publisher=Smithsonian Institution|accessdate=2009-01-20}}&lt;/ref&gt; ၁၉၇၃ ခုနှစ် မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်နိုင်သည့် သတ္တဝါများ ဥပဒေဖြင့် မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်မည်ကို စိုးရိမ်ရသည့် သတ္တဝါတို့နှင့် ၎င်းတို့နေထိုင်ကျက်စားရာ နေရာများကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ထားပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ငါး နှင့် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်ဌာန က စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုလျက် ရှိသည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် အမျိုးသားဥယျာဉ် ၅၈ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ စီမံခန့်ခွဲသော အခြားဥယျာဉ်များ၊ သစ်တောများ၊ လူအရောက်ပေါက်နည်းသော နေရာများ ရာပေါင်းများစွာ ရှိသည်။
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://home.nps.gov/applications/release/Detail.cfm?ID=639|title=National Park Service Announces Addition of Two New Units|publisher=National Park Service|date=2006-02-28|accessdate=2006-06-13|archive-date=1 October 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061001195645/http://home.nps.gov/applications/release/Detail.cfm?ID=639}}&lt;/ref&gt; 

အားလုံးပေါင်းမည်ဆိုလျှင် အစိုးရသည် နိုင်ငံ မြေဧရိယာ၏ ၂၈.၈ ရာခိုင်နှုန်းကို ပိုင်ဆိုင်သည်။&lt;ref name=FL&gt;{{cite web|url=http://johnshadegg.house.gov/rsc/Federal%20Land%20Ownership--May%202005.pdf|title=Federal Land and Buildings Ownership|publisher=Republican Study Committee|date=2005-05-19|accessdate=2009-03-09|archivedate=9 March 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090309172818/http://johnshadegg.house.gov/rsc/Federal%20Land%20Ownership--May%202005.pdf}}&lt;/ref&gt; ထိုနေရာ အများစုမှာ ကာကွယ် ထိန်းသိမ်းထားပြီး အချို့ကိုမူ ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ တူးဖော်ရန်၊ သတ္တုတူးဖော်ရန်၊ သစ်ထုတ်လုပ်ရန် နှင့် ကျွဲနွားတိရစ္ဆာန်များ မွေးမြူရန် အငှားချထားသည်။ ၂.၄ ရာခိုင်နှုန်းမှာ စစ်ရေးအတွက် အသုံးပြုသည်။&lt;ref name=FL/&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် မြောက်သမပိုင်းဇုန်တွင် ကျရောက်နေ၍ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၄ ဒီဂရီ ၂ဝ မိနစ် မှ ၄၉ ဒီဂရီ နှင့် အနောက်လောင်ဂျီတွဒ် ၆၆ ဒီဂရီ ၅၅ မိနစ် မှ ၁၂၄ ဒီဂရီ ၄၅ မိနစ် အကြားတွင် တည်ရှိသည်။ 

အရှေ့ဘက်သမုဒ္ဒရာမှ အနောက်ဘက်သမုဒ္ဒရာအထိ မိုင်ပေါင်း ၃၁ဝဝ ရှည်လျား၍ မြောက်မှတောင်သို့ အဝေးဆုံးနေရာမှာ မိုင်ပေါင်း ၁၇၈ဝ ရှည်လေသည်။
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်းသည် အကွေ့အကောက် ပေါများသောကြောင့် သင်္ဘောဆိပ်ကောင်း များ ရှိလေသည်။ ကမ်းရိုးတန်းသည် တောင်ဘက် ဗော့စတန် မြို့အထိ ကျောက်ဆောင်ထူထပ်၍ ဗော့စတန်မှ လွန်သွာသော် နိမ့်၍ သဲမြေများရှိရာဒေသသို့ ရောက်၏။ ဗော့စတန်မြို့မြောက် ဘက် မိန်းပြည်နယ်၌ ပင်လယ်အော်များနှင့် ရေလက်ကြား အမြောက်အမြား ရှိလေသည်။ နယူးယောက် သင်္ဘောဆိပ်သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအဖို့ အထူးအရေးကြီး အသုံးဝင်သော 
ဌာနတစ်ခုဖြစ်၏။ အနောက်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းမှာလည်း အရှေ့ ဘက်နည်းတူ မညီညွတ်သဖြင့် သင်္ဘောဆိပ်ကောင်းများ ရှိလေ သည်။ ဆန်ဖရန်စစ္စကိုနှင့် ဆန်ဒီယေးဂိုးတို့သည် နာမည်ကျော် ဆိပ်ကမ်းကောင်းများ ဖြစ်ကြ၏။ အရှေ့အတ္တလန္တိတ်ကမ်းရိုး၌ ကျွန်းစုကလေး မြောက်မြားစွာရှိသည့်အနက် ထင်ရှားသော 
ကျွန်းများမှာ မောင့်ဒဲဆတ်၊ နန့်တပ်ကက်၊ ဗလော့ကျွန်း၊ စတက်တင်ကျွန်းတို့ ဖြစ်လေသည်။ တောင်ဘက် ဖလော်ရီဒါ ကမ်းရိုး၌ကား ဘဟားမားနှင့် ကျူးဗားကျွန်းစုများရှိ၍ အနောက် ဘက်၌ ဆန်တာ ကက်တလီးနားနှင့် ဆန်တာ ဘာဘရာကျွန်းစု များ ရှိသည်။

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ မြေမျက်နှာပြင်မှာ သဘာဝအတိုင်း အရှေ့အတ္တလန္တိတ် ကမ်းရိုးတန်းဒေသ၊ အက်ပလက် ချီယန်တောင်တန်းဒေသ၊ ကျယ်ပြန့်သော အလယ်ပိုင်းလွင်ပြင်၊ အတွင်းကျသော ကုန်းမြင့်ပိုင်းနှင့် အနောက်ဘက် ကော်ဒီလား ရားတောင်တန်းဒေသဟူ၍ ပိုင်းခြားလျက်သား ဖြစ်နေသည်ကို 
တွေ့ရ၏။ အရေးအကြီးဆုံးမှာ အတ္တလန္တိတ် ကမ်းရိုးဒေသ ဖြစ်သည်။ ဤကမ်းရိုးဒေသ၏ အနောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း အယ်လဗားမားပြည်နယ်မှ ပြည်ထောင်စု၏ အရှေ့မြောက်ဘက် ထောင့်စွန်းအထိ ကျယ်ပြန့်သော အက်ပလက်ချီယန်တောင် တန်းဒေသ ရှိ၏။ ထိုဒေသ၌ ပင်လယ်နှင့် အလွန်နီးသောနေရာ 
များမှာ လွန်စွာအေး၏။ မြောက်ကယ်ရိုလိုင်းနားပြည်နယ်၌ ကား မာကျောသော ကျောက်တောင်ကြီးများသည် မြင့်မားစွာ တည်ရှိနေကြသည်။ မစ်ချဲ့တောင်သည် အမြင့် ပေ ၆၆၈၄ ရှိ ၏။ မြောက်ပိုင်းတွင် သလင်းကျောက်တောင် ခါးပန်းကြီးများ ဖြင့် ပိုင်းခြားထား၏။ ယင်းတို့မှာ နယူးဟမ်ရှိုင်းယာ၌ ဝှိုင် တောင်၊ မက်ဆာချူးဆက်၌ ဗတ်ရှိုင်ယာနှင့် ဗားမောင့်ရှိ ဂရင်းတောင်များ ဖြစ်ကြ၏။

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အရှေ့ဘက် အက်ပလက်ချီယန် တောင်တန်းများနှင့် အနောက်ဘက် ကော်ဒီလားရားတောင် တန်းဒေသနှစ်ခုစပ်ကြား၌ ကျယ်ပြန့်ညီညာသော လွင်ပြင်ကြီး များ ရှိ၏။ မစ္စစ္စပီ၊ အိုဟိုင်းအိုး နှင့် မစ်ဇူးရီမြစ်တို့သည် လွင်ပြင်ကြီးများကို ဖြတ်၍ စီးဆင်းကြသောကြောင့် မြေဩဇာ ထက်သန် ကောင်းမွန်သဖြင့် ထိုဒေတွင် နေထိုင်ကြသော လူ များသည် လယ်ယာစိုက်ပျိုးခြင်းလုပ်ငန်းကို အဓိကထား၍ လုပ်ကိုင်ကြလေသည်။ အရှေ့ဘက်၌ ရေကောင်းစွာရ၍ မြေဩဇာကောင်းသောမြေများ၊ မြက်ခင်းပြင်ကြီးများရှိ၍ မြောက်ပိုင်း၌ ရှေးအခါက ရေခဲပြင်ကြီး တိုက်စားသွားခဲ့သော မြေဟောင်းများ ရှိလေသည်။ စစ္စကွန်းဆင်၊ မစ်ရှီဂန်နှင့်မင်နီ ဆိုးတား ပြည်နယ်များ၌ အဖိုးတန် ကြေးနီနှင့် သံတွင်းများ ရှိ၏။ တောင်ဘက်ရှိ ပရေရီ မြက်ခင်းပြင်သည် မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့မှ အရှေ့တောင်ဘက် အတ္တလန္တိတ် ကမ်းရိုးတန်းအထိ ကျယ်ပြန့် ရှည်လျားလေသည်။

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အနောက်ဘက် သုံးပုံတစ်ပုံမှာ ကား ယေဘုယျအားဖြင့် တောတောင် ထူထပ်၏။ ထိုဒေသမှ ရော့ကီးတောင်တန်းကြီးသည် အရှေ့ဘက် ကျယ်ပြန့်သော လွင်ပြင်ပိုင်းမှစ၍ တက်သွားရာ တောင်တန်းများ အသွယ်သွယ် ဖြာထွက်ပြီးနောက် ကော်လိုရားဒိုး ပြည်နယ်၌ အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သွား၏။ သို့ရာတွင် ဝိုင်အိုးမင်း အလယ်ပိုင်း၌ နိမ့်ကျ သွားပြီးလျှင် တစ်ဖန် မွန်တာနာနှင့် အိုက်ဒဟိုး ပြည်နယ် များတွင် မြင့်တက်သွားပြန်လေသည်။ ထိုတောင်တန်း၏ အနောက်ဘက်၌ကား မြင့်မားသော ကုန်းပြင်မြင့်ကြီးများ ရှိ၏။ တောင်ဘက်၌ ကော်လိုရာဒို ကုန်းပြင်မြင့်ရှိ၍ ကော်လိုရာဒိုမြစ်က ဖြတ်စီးလျက်ရှိ၏။ ထိုနောက် ယူးတားပြည်နယ်ရှိ 
ဝေါဆက်တောင်နှင့် ကာလီဖိုးနီးယားရှိ ဆီယယ်ရာ နီဗားဒါး တောင်တို့ကြား၌လည်း ဂရိတ်ဗေဆင်အမည်ရှိ ကုန်းပြင်မြင့်ကြီး တစ်ခု ရှိ၏။ ထိုကုန်းပြင်မြင့်ကြီး၏ မြောက်ဘက်တွင် ကိုလံဘီယာ ကုန်းပြင်မြင့်ရှိ၍ ကိုလံဘီယာမြစ်လည်း ရှိ၏။ ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်တွင် မြင့်မားသော ဝှစ်တနီတောင် ရှိပြီး ဝှစ်တနီ တောင်၏ အရှေ့ဘက်၌ ဒက်ဗဲလီခေါ် သေမင်း ချိုင့်ဝှမ်းရှိ၏။ ထိုတောင်ကြား တစ်စိတ်တစ်ဒေသသည် သဲကန္တာရဖြစ်ပြီးလျှင် ကယ်လီဖိုးနီးယားအထိ ရှည်လျားလေသည်။

ဆီယယ်ရာ နီဗားတောင်တန်းသည် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ အော်ရီဂန်နှင့် ဝါရှင်တန် ပြည်နယ်များသို့ပင် ရောက်၍ ထိုဒေသ များ၌ ကက်စကိတ်တောင်တန်းဟု အမည်တွင်၏။ အနောက် ဘက် ကမ်းရိုးတစ်လျှောက်သို့ ကပ်လျက်တည်ရှိသော တောင် တန်းများမှာကား ကို့စရိန့်ဟု တွင်၏။ ထိုကမ်းနားတောင်တန်းများသည် ကက်စကိတ်နှင့် ဆီယယ်ရာတောင်တန်းများလောက် မမြင့်ပဲ အချို့နေရာများတွင် တောင်တန်းများသည် ပင်လယ်သို့ အရောက် နိမ့်ဆင်းသွားလေသည်။ ကက်စကိတ်တောင်နှင့် မြောက်ပိုင်း ဆီယယ်ရာတွင် မီးတောင်များရှိ၍ အချို့နေရာများတွင် မီးတောင်သေများနှင့် ချော်များဖုံးလွှမ်းထားသော နေရာအများကို တွေ့ရသည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၌ ယခုတိုင် ရှိနေသေးသော မီးတောင်ရှင်တစ်ခုမှာ မြောက်ပိုင်း ကယ်လီဖိုးနီးယားရှိ လက်ဆင်မီးတောင် ဖြစ်လေသည်။

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကြီးမား ကျယ်ဝန်းသလောက် အင်း၊ အိုင်၊ စိမ့်စမ်း၊ ရေတံခွန်များ ပေါများသော နိုင်ငံဖြစ်ပေသည်။ မြောက်ပိုင်း ဝစ္စကွန်ဆင်နှင့် မင်နီဆိုးတား ပြည်နယ် များ၌ အထူးသဖြင့် အင်းအိုင်ငယ်ကလေးများ ပေါများ၏။ ပရေရီမြက်ခင်းပြင်၏ မြောက်ဘက်အစွန်၌ ထင်ရှားကျော်စောသော ''ဂရိတ်လိတ်''ခေါ် ရေအိုင်ကြီးများရှိ၏။ ထိုရေအိုင်ကြီး များသည် အလွန်ကျယ်ဝန်း၍ ကုန်းတွင်း၌ တည်ရှိသောကြောင့် ကုန်းတွင်းပင်လယ်များဟုပင် ခေါ်နိုင်လေသည်။ ကနေဒါနိုင်ငံရှိ စိန်လော့ရင့်မြစ်သည် ထိုရေအိုင်များမှနေ၍ အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာသို့ စီးဆင်းလေသည်။ ဆူပီးရီးယားအိုင်ကြီးနှင့် ဟူရွန်အိုင်ကို ဆန်မာရေးတူးမြောင်းဖြင့် ဆက်သွယ်ထား၍ ဟူရွန်အိုင်မှ အီရီအိုင်၊ တစ်ဖန် အီရီအိုင်မှ အွန်တေးရီအိုအိုင်တို့ကို လှေ သင်္ဘောများ အသွားအလာ လွယ်ကူစေရန် တူးမြောင်းများဖြင့် ဆက်သွယ်ထားလေသည်။ နိုင်ဂါရာ ရေတံခွန်ကြီးသည် ဤအိုင်ကြီးများအနီး၌တည်ရှိ၍ ပြည်ထောင်စု၏ ကျက်သရေကိုဆောင်နေလေသည်။

အီရီအိုင်အရှေ့ဘက်စွန်းမျှ ဟဒ်ဆန်မြစ်အထိ လှေသင်္ဘောများသွားလာနိုင်ရန်အတွက် ဂီရီတူးမြောင်းကို ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ထိုရေအိုင်ကြီးများအပြင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု မြောက်ပိုင်းတွင် ရေအိုင်ကလေး အများအပြား ရှိပေသေးသည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုအတွင်း၌ ရေရှိသောဒေသများ အားလုံး၏ အကျယ်အဝန်းမှာ ၅၃ဝဝ၃ စတုရန်းမိုင် ဖြစ်လေသည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် မြောက်သမပိုင်းဇုန်အတွင်း၌ တည်ရှိသော်လည်း ရာသီဥတုမှာ အပူအအေး မညီမျှချေ။ ယေဘုယျအားဖြင့် ရာသီဥတုသည် တိုင်းပြည်မြေမျက်နှာပြင်ကို လိုက်၍ ပြောင်းလဲတတ်သောကြောင့် တောတောင်ထူထပ်သော ပင်လယ်ကမ်းရိုး တောင်တန်းဒေသနှင့် ကက်စကိတ်တောင် အနောက်ဘက်တို့တွင် စိုစွတ်ထိုင်းမှိုင်းခြင်း ဖြစ်စေလေသည်။ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းသည် ပစိဖိတ်ပင်လယ်လေကြောင့် အရှေ့ဘက်လောက် ရာသီဥတု မပြင်းထန်ချေ။ ဆောင်းရာသီ တွင် အလွန်အမင်း မအေးပဲ နွေရာသီ၌လည်း အလွန်အမင်း မပူချေ။ အနောက်ဘက်ဒေသ၌ ဆောင်းတွင်းမှာသာ မိုးရွာသွန်း ၍ တစ်နှစ်လုံးအတွက် ပျမ်းမျှ မိုးရေချိန်ကို ကြည့်သော် မိုး များသည်ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။ ရော့ကီးတောင်နှင့် ဆီယယ်ရာ နီဗား၊ စပ်ကြားရှိဒေသ၌ကား မိုးအလွန်နည်းသောကြောင့် အရှေ့တောင် ကာလီဖိုးနီးယားဘက်သို့ ရောက်သော် သဲကန္တာရ ကိုပင် တွေ့ရ၏။ အတ္တလန္တိတ်ဘက်ရှိ နယ်ပယ်များတွင်မူ နွေအခါ၌ လွန်စွာပူ၍ ဆောင်းအခါ၌ လွန်စွာအေးလေသည်။

တောင်ဘက် မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့တစ်ဝိုက်ရှိ နယ် များ၌ နွေရာသီတွင် အလွန်ပူ၍ ဆောင်းရာသီ၌ အသင့်အတင့် အေးချမ်းကာ ရံဖန်ရံခါ ဆီးနှင်းများ သည်းထန်စွာကျ၏။ မိုး လည်း အတော်များ၏။ အလယ်ပိုင်းလွင်ပြင်များ၌ ဆောင်း ရာသီမှာ အလွန်အေး၍ တစ်ခါတစ်ရံ ဆီးနှင်းများ မုန်တိုင်းများကျ၏။ ထိုဒေသများ၌ တစ်နှစ်လုံး ရွာသောမိုး၏ ၃/၄ သည် ဧပြီနှင့် စက်တင်ဘာလ စပ်ကြား၌ ရွာသွန်းလေသည်။ &lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)&lt;/ref&gt;

== နိုင်ငံတွင်း ပါဝင်သော ဒေသများ ==

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ပြည်နယ် ၅၀ တို့ စုစည်းထားသော ဖက်ဒရယ် ပြည်ထောင်စု ဖြစ်သည်။ မူလပထမ ပြည်နယ် ၁၃ ခုမှာ ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်ချုပ်မှုကို တွန်းလှန်ခဲ့သော ကိုလိုနီနယ်ပယ် ၁၃ ခုမှ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံ၏ အစောပိုင်း သမိုင်းကြောင်းတွင် ပြည်နယ် ၃ ခုကို လက်ရှိပြည်နယ်များ၏ ခွဲထုတ်၍ နယ်မြေအသစ် သတ်မှတ် ပေးခဲ့သည်။ ၎င်းတို့မှာ ကင်တပ်ကီ ပြည်နယ်ကို ဗာဂျီးနီးယား ပြည်နယ်မှ ၎င်း၊ တင်နက်ဆီပြည်နယ်ကို မြောက်ကယ်ရိုလိုင်းနား ပြည်နယ်မှ ၎င်း၊ မိန်းပြည်နယ်ကို မက်ဆာချူးဆက် ပြည်နယ်မှ ၎င်း ခွဲခြားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အခြားသော ပြည်နယ်များမှာမူ အမေရိကန်တို့ စစ်တိုက်ခြင်း ဖြင့်၎င်း၊ ဝယ်ယူခြင်းဖြင့် ၎င်း ရရှိလာသော နယ်မြေများ ဖြစ်သည်။ ဗားမောင့် ပြည်နယ်၊ တက္ကဆပ်ပြည်နယ် နှင့် ဟာဝိုင်အီ ပြည်နယ်တို့မှာ ယခင်က သီးခြား လွတ်လပ်သော သမ္မတနိုင်ငံ များ အဖြစ် တည်ရှိခဲ့ကြပြီး အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု အတွင်းသို့ လာရောက် ပူးပေါင်းကြခြင်း ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်ပြည်တွင်းစစ် အတွင်းတွင် အနောက်ဗာဂျီးနီးယား ပြည်နယ်သည် ဗာဂျီးနီးယားမှ ပြည်နယ်တစ်ခု အဖြစ် သီးသန့် ခွဲထွက် ခဲ့သည်။ နောက်အကျဆုံး ပြည်နယ် အဖြစ် အသိအမှတ် ပြုခံရသည့် ပြည်နယ်မှာ ဟာဝိုင်အီ ပြည်နယ် ဖြစ်ပြီး ၁၉၅၉ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၁ ရက်တွင်မှ ပြည်နယ်အဖြစ် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url= http://archives.starbulletin.com/1999/10/18/special/story4.html |title='The Goal Was Democracy for All |work= Honolulu Star-Bulletin |author=Borreca, Richard |date=October 18, 1999 |accessdate=February 11, 2012}}&lt;/ref&gt; ပြည်နယ်များတွင် ပြည်ထောင်စုမှ ခွဲထွက်ခွင့် မရှိပေ။

ပြည်နယ်များသည် အမေရိကန် ကုန်းမကြီးပေါ်တွင် နေရာ အပြည့်ယူထားသည်။ ပြည်နယ်များ အပြင် အခြားအရေးပါသော ဒေသနှစ်ခုမှာ ဝါရှင်တန် မြို့တော် တည်ရှိရာ ဖက်ဒရယ် ဒိစတြိတ် ဖြစ်သော ကိုလမ်ဘီယာ ဒိစတြိတ် နှင့် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ အတွင်းရှိ လူမနေသော်လည်း အမေရိကန် ပိုင်နက်ဖြစ်သော ပါမေရာ သန္တာကျွန်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် အဓိက ရေခြားမြေခြား ပိုင်နက် ၅ ခုလည်း ရှိသေးသည်။ ကာရစ်ဘီယံ ပင်လယ်အတွင်းရှိ ပြူရီတို ရီကို နှင့် အမေရိကန် ဗာဂျင်အိုင်းလန်း ဒေသ၊ ပစိဖိတ် သမုဒ္ဒရာအတွင်းရှိ အမေရိကန် ဆာမိုအာ၊ ဂူအမ်ကျွန်း နှင့် မြောက်မာရီယာနာ ကျွန်းများ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;See 8 U.S.C. § 1101(a)(36) and 8 U.S.C. § 1101(a)(38) U.S. Federal Code, Immigration and Nationality Act. {{USC|8|1101a}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် ဆာမိုအာမှ လွဲ၍ အခြား အဓိက ပိုင်နက် ၄ ခုတွင် မွေးဖွားသူတို့သည် အမေရိကန် နိုင်ငံသား အဖြစ် အလိုအလျောက် ရရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.senate.gov/reference/resources/pdf/RL30527.pdf| title = Presidential Elections in the United States: A Primer (Page 7)| accessdate = January 18, 2010| date = April 17, 2000| publisher = United States Congressional Research Service}}&lt;/ref&gt; ထိုဒေသများတွင် နေထိုင်သူတို့သည် ပြည်နယ်များတွင် နေထိုင်သူများကဲ့သို့ပင် အခွင့်အရေးများ တာဝန်များ ရှိကြသော်လည်း ဖက်ဒရယ်အစိုးရ၏ ဝင်ငွေခွန်မှ ကင်းလွတ်ခွင့် ပြုထားသည်။ သို့သော်လည်း သမ္မတ ရွေးချယ်ရာတွင် မဲပေးပိုင်ခွင့် မရှိဘဲ အောက်လွှတ်တော်တွင်လည်း မဲပေးခွင့်မရှိသည့် ကိုယ်စားလှယ်သာ တက်ရောက်ခွင့် ရသည်။&lt;ref&gt;Raskin, James B. (2003). ''Overruling Democracy: The Supreme Court Vs. the American People''. London and New York: Routledge, pp. 36–38. ISBN 0-415-93439-7.&lt;/ref&gt;

[[File:Map of USA with state names 2.svg||650px||center]]

အမေရိကန်နိုင်ငံ အတွင်း၌ မှီတင်းနေထိုင်သော လူမျိုးများ မှာလည်း သမိုင်းကြောင်းအရ ကမ္ဘာအရပ်ရပ်မှ ပြောင်းရွေ့လာသော လူမျိုးများဖြစ်သည်။ ပျူရီတန်ဂိုဏ်း 
ဝင်တို့သည် ကိုးကွယ်မှု နှိပ်ကွက်ခြင်းများကို မခံရပ်နိုင်ကြ သဖြင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသို့ လာရောက် နေထိုင်ကြ၏။ ဒတ်ခ်ျလူမျိုးနှင့်ဆွစ်လူမျိုးတို့သည်လည်း ကုန်ရောင်းဝယ်ရေး လုပ်ငန်းကို လုပ်ကိုင်ရန်အတွက် နယူးယောက်၊ နယူးဂျာစီ အရပ်တို့၌ လာရောက်နေထိုင်ကြ၏။ စပိန်လူမျိုးတို့လည်း ရွှေငွေရှာဖွေရန် ဖလော်ရီဒါ၊ တက်ကဆပ်နှင့်ကယ်လီဖိုးနီးယား ပြည်နယ်များသို့ လာရောက်၍ အခြေစိုက် နေထိုင်ကြ၏။ ဂျာမန်၊ ဩစတြီးယန်း၊ ပိုးလူမျိုးနှင့် အိုင်ရစ်လူမျိုးတို့သည် လည်း စီးပွားရေးနှင့် နိုင်ငံရေးအကြောင်းများကြောင့် မစ္စစ္စပီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် လာရောက်နေထိုင်ကြ၏။ ကွိတ်ကာ ဂိုဏ်းဝင်များနှင့် အယူဝါဒဆိုင်ရာ ဂျာမန် ဒုက္ခသည်များသည် ပင်ဆယ်လဗေးနီးယားပြည်နယ်ကို တည်ထောင်နေထိုင်ကြ၏။ ပစိဖိတ်ကမ်းခြေနှင့် အနီးအနားရှိ ကျွန်းစုများတွင်ကား မလေး၊ ဂျပန်နှင့် တရုတ်များရှိ၏။ ရုရှလူမျိုးတို့မှာ အလာစကာနယ် တွင် နေထိုင်ကြ၍ အီတာလျံ၊ ဂျူး၊ ဆလဗ်၊ အာမေးနီးယမ်း နှင့် ဆီးရီးယန်းတို့ကိုကား နေရာတကာ၌ တွေ့မြင်ရ၏။ 
အမေရိကန်၏တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများဖြစ်သော အင်ဒီးယန်း လူမျိုးများကား ကမ္ဘာအရပ်ရပ်မှ လာရောက် နေထိုင်သော လူမျိုးများကြောင့် လူမျိုးပင် ပျောက်ကွယ်လုမတတ်ဖြစ် နေတော့၏။ သို့ဖြစ်လေရာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုကဲ့သို့ လူမျိုးစုံသောနိုင်ငံကား မရှိတော့ပြီ။
ယင်းသို့အားဖြင့် ကမ္ဘာအရပ်ရပ်မှ လူအမျိုးမျိုး လာရောက် နေထိုင်ကြရာမှ နောင်အခါအမေရိကတိုက်တွင် အင်္ဂလိပ် လက်အောက်ခံ ကိုလိုနီနယ် တစ်ဆယ့်သုံးနယ်ဟူ၍ ဖြစ်လာ၏။ ယခုအခါ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ပါဝင်သော ပြည်နယ်ပေါင်း ၅ဝ ရှိလေသည်။ ထိုပြည်နယ် များမှာ အယ်လဗားမား၊ အလာစကာ၊ အယ်ရီ ဇိုးနား၊ အာကင်ဆော၊ ကာလီဖိုးနီးယား၊ ကော်လိုရာဒိုး၊ ကွန်နက်တိကတ်၊ ဒဲလဝဲယား၊ ဖလော်ရီဒါ၊ ဂျော်ဂျီယာ၊အိုက်ဒဟိုး၊ အီလီနွိုင်၊ အင်ဒီးယားနား၊ အိုင်ယိုးဝါး၊ ကန်းဆက်၊ ကင်တပ်ကီး၊ လူဝီဇီ ယန္နား၊ မိန်း၊ မေရီလန်၊ မင်ဆချူးဆက်၊ မစ်ရှီဂန်၊ မက်နီဆိုး တား၊ မစ်စစ်စပီ၊ မိဇူးရီ၊ မွန်တာနာ၊ နီဗရက်စက၊ နီဗားဒ၊ နယူဟမ္ပရှိုင်ယာ၊ နယူးဂျာစီ၊ နယူးမက္ကဆီကို၊ နယူးယော့၊ မြောက်ကယ်ရိုလီးနား၊မြောက်ဒကိုးတား၊ အိုဟိုင်းအိုး၊ အိုကလာ ဟိုးမား၊ အော်ရီဂန်၊ ပင်ဆီလဗေးနီးယား၊ ရုတ်ကျွန်း၊ တောင် ကယ်ရိုလီးနား၊ တောင်ဒကိုး တား၊ တင်နက်ဆီ၊ တက်ဆက်၊ ယူးတား၊ ဗားမောင့်၊ ဗားဂျင်နီးယား၊ ဝါရှင်တန်၊ အနောက် ဗာဂျင်နီးယား၊ ဝစ္စကွန်းဆင်း၊ ဝိုင်အိုးမင်းနှင့် ဟာဝိုင်အီတို့ဖြစ်လေသည်။ &lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)&lt;/ref&gt;

== သမိုင်း ==
=== မူလ အမေရိကန်များနှင့် ဥရောပအခြေချ နေထိုင်သူများ ===
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ကုန်းမကြီး ပေါ်နှင့် အလက်စကာတွင် ရှေးဦးအစက နေထိုင်ကြသူများမှာ အာရှမှ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၂,၀၀၀ နှင့် ၄၀,၀၀၀ ကြားတွင် ပြောင်းရွှေ့လာသူများဟု ယုံကြည်ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://anthropology.si.edu/HumanOrigins/faq/americas.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071128083459/http://anthropology.si.edu/HumanOrigins/faq/americas.htm|archivedate=28 November 2007|title=Peopling of Americas|publisher=Smithsonian Institution, National Museum of Natural History|month=June|year=2004|accessdate=2007-06-19}}&lt;/ref&gt; ကိုလံဘီယံခေတ် မတိုင်မီ မစ္စစ္စပီယန် ယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားချိန်တွင် အဆင့်မြင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး၊ ခမ်းနားသော ဗိသုကာပညာများ နှင့် နိုင်ငံ အဆင့်ရှိသော လူ့အဖွဲ့အစည်းများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ဥရောပသားတို့ အမေရိကန်တွင် စတင်ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ကြချိန်တွင် နဂိုမူလနေထိုင်ကြသော အမေရိကန် သန်းပေါင်းများစွာတို့မှာ ဥရောပသားတို့နှင့် ပါလာသော [[ကျောက်ကြီးရောဂါ]] စသည့် ရောဂါများကြောင့် သေဆုံးခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Meltzer, D.J.|year=1992|title=How Columbus Sickened the New World: Why Were Native Americans So Vulnerable to the Diseases European Settlers Brought With Them??journal=New Scientist|page=38|url=http://www.newscientist.com/article/mg13618424.700-how-columbus-sickened-the-new-world-why-were-nativeamericans-so-vulnerable-to-the-diseases-european-settlers-brought-with-them.html}}&lt;/ref&gt;

[[File:MayflowerHarbor.jpg|thumb|right| မေဖလားဝါး သင်္ဘောသည် ဘုရားဖူးတို့အား နယူးဝေါလ်သို့ ၁၆၂၀ခုနှစ်တွင် ပို့ဆောင်ပေးခဲ့သည်ကို ဝီလီယမ် ဟာဆယ်လ်က ၁၈၈၂ ခုနှစ်တွင် &quot;ပလိုင်းမောက် ဆိပ်ကမ်းရှိ မေဖလားဝါး ဟူသော အမည်ဖြင့် ရေးဆွဲထားသော ပန်းချီကား]]
၁၄၉၂ တွင် စပိန် ဘုရင်၏ လက်အောက်ခံ ဂျီနိုအာမြို့သား စူးစမ်းရှာဖွေသူ ခရစ်စတိုဖာ ကိုလံဘတ် သည် ကာရစ်ဘီယံ ကျွန်းအချို့သို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး နဂိုမူလ နေထိုင်သူတို့နှင့် ပထမဆုံး အဆက်အဆံ ပြုခဲ့သည်။ ၁၅၁၃ ဧပြီလ ၂ ရက်တွင် အောင်နိုင်သူ ဂျွန် ပေါင့်စ် ဒီ လီယွန် (Juan Ponce de León) လာဖလော်ရီဒါ ဟု သူ အမည်ပေးခဲ့သော နေရာသို့ ရောက်ရှိခဲ့ခြင်းသည် အမေရိကန် ကုန်းမကြီးပေါ်သို့ ဥရောပသားတို့ ပထမဆုံး ရောက်ရှိခြင်း အဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ထို့နောက် စပိန်လူမျိုးတို့ သည် အမေရိကန်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်းဒေသတွင် အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ထောင်ပေါင်များစွာတို့မှာ မက္ကဆီကိုမှ တဆင့် ပြောင်းရွှေ့ ဝင်ရောက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပြင်သစ် သားမွေးကုန်သည်တို့သည် ကန်ကြီးများ၏ အနီးတွင် နယူးဖရန့် နယ်မြေ အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ပြင်သစ်တို့သည် မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့ အထိတိုင်အောင် အမေရိကန်မြောက်ပိုင်း၏ အတွင်းပိုင်း ဒေသ အတော်များများကို သူတို့ပိုင် နယ်မြေအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ အင်္ဂလိပ်တို့၏ ပထမဦးဆုံး အောင်မြင်စွာ အခြေချ နေထိုင်ချင်းမှာ ၁၆၀၇ ခုနှစ် ဂျိမ်းစ်တောင်းတွင် ဗာဂျီးနီးယား ကိုလိုနီ ထူထောင်ခြင်းနှင့် ၁၆၂၀ ခုနှစ်တွင် ဘုရားဖူးတို့၏ ပလိုင်းမောက် ကိုလိုနီ (Pilgrims' Plymouth Colony) ကို ထူထောင်ခြင်းတို့ပင် ဖြစ်သည်။ ၁၆၂၈ ခုနှစ်တွင် မက်ဆာချူးဆက် ပင်လယ်အော် ကိုလိုနီကို အငှားချခဲ့ခြင်းကြောင့် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ အများအပြား ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၁၆၃၄ ခုနှစ်တွင် နယူးအင်္ဂလန်တွင် ပြူရီတန် ၁၀,၀၀၀ ကျော်တို့ အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၁၀ခုနှစ်များ နှောင်းပိုင်းနှင့် အမေရိကန်တော်လှန်ရေးတို့ အကြားတွင် ရာဇဝတ်သား ၅၀,၀၀၀ ခန့်ကို ဗြိတိသျှတို့၏ အမေရိကန် ကိုလိုနီနယ်မြေများသို့ သင်္ဘောဖြင့် တင်ပို့ခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|author=Butler, James Davie|url=http://www.dinsdoc.com/butler-1.htm|title=British Convicts Shipped to American Colonies|publisher=Smithsonian Institution, National Museum of Natural History|work=American Historical Review 2|month=October|year=1896|accessdate=2007-06-21}}&lt;/ref&gt; ၁၆၁၄ခုနှစ် အစတွင် ဒတ်ခ်ျတို့သည် ဟတ်ဒ်ဆန်မြစ်၏ အောက်ပိုင်းတလျှောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြပြီး နယူးအမ်စတာဒမ် နှင့် မက်ဟက်တန်ကျွန်းတို့လည်း အပါအဝင်ဖြစ်သည်။

၁၆၇၄ ခုနှစ်တွင် ဒတ်ခ်ျတို့သည် သူတို့၏ အမေရိကန်နယ်မြေများကို အင်္ဂလန်သို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ကြပြီးနောက် နယူးနယ်သာလန် ဒေသကို နယူးယောက်ဟု ပြောင်းလဲအမည်ပေးခဲ့ကြသည်။ အသစ်ရွှေ့ပြောင်းလာကြသူ အထူးသဖြင့် အမေရိကန် တောင်ပိုင်းသို့ ပြောင်းရွှေ့လာသူ အတော်များများမှာ အတွေ့အကြုံမရှိသေးသော ငယ်ရွယ်သည့် အလုပ်သမားများဖြစ်ကြပြီး သူတို့သည် ၁၆၃၀ မှ ၁၆၈၀ အတွင်း ဗာဂျီးနီးယားပြည်နယ်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသူများ၏ ၃ ပုံ ၂ ပုံမျှ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;Russell, David Lee (2005). ''The American Revolution in the Southern Colonies''. Jefferson, N.C., and London: McFarland, p. 12. ISBN 0-7864-0783-2.&lt;/ref&gt; ၁၈ ရာစု အတွင်းသို့ ရောက်သောအခါတွင် အာဖရိကမှ ရောက်ရှိလာသော ကျွန်များမှာ အလုပ်ကြမ်းများအတွက် အဓိက အရင်းအမြစ် ဖြစ်လာကြသည်။ ၁၇၂၉ ခုနှစ် ကာရိုလိုင်းနား နှစ်ပိုင်းကွဲခြင်းနှင့် ၁၇၃၂ ခုနှစ် ဂျော်ဂျီယာ ပြည်နယ်ကို ကိုလိုနီအဖြစ် ပြုလုပ်ခြင်းတို့ကြောင့် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု ဖြစ်လာမည့် ဗြိတိသျှ၏ ကိုလိုနီ ၁၃ ခုကို ထူထောင်ခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ပြည်နယ်တိုင်းတွင် ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရ ရှိပြီး ရွေးကောက်ပွဲတွင် မည်သူမဆို ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင် မဲပေးနိုင်ကြသည်။ ရှေးခေတ်က အင်္ဂလိပ်လူမျိုးတို့၏ ရပိုင်ခွင့် အခွင့်အရေး စသည့် လမ်းစဉ်တို့ကို လိုက်နာမှု တိုးပွား လာကြခြင်း နှင့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ရေး နှင့် ပတ်သက်သည့် စိတ်ဓာတ်များကြောင့် ရီပတ်ဘလစ်ကင် သဘောတရားကို ထောက်ခံလာကြခြင်းတို့ပင် ဖြစ်သည်။ ပြည်နယ်တိုင်းတွင် အာဖရိက ကျွန်များ ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားမှု ကို တရားဝင်ဖြစ်အောင် ပြုခဲ့ကြသည်။ မွေးဖွားနှုန်း များပြားလာခြင်း၊ သေဆုံးမှုနှုန်း နည်းပါးလာခြင်းနှင့် ပြောင်းရွှေ့ဝင်ရောက်သူတို့ ပုံမှန် ရှိနေခြင်းတို့ကြောင့် ကိုလိုနီများရှိ လူဦးရေမှာ အလျင်အမြန်ပင် တိုးပွားလာခဲ့သည်။ ခရစ်ယာန် ရီဗိုက်တယ်လစ်ဇ် တို့၏ ၁၇၃၀ ခုနှစ်များ နှင့် ၁၇၄၀ ခုနှစ်များ အကြား လှုပ်ရှားမှု တို့နှင့် ပထမဆုံး မဟာ နိုးကြားမှု (Great Awakening) အပြီးတွင် ဘာသာရေးနှင့် ဘာသာရေး လွတ်လပ်မှု တို့ကို စိတ်ဝင်စားမှု တိုးပွားလာခဲ့ကြသည်။ ပြင်သစ် နှင့် အင်ဒီးယန်း တို့၏ စစ်ပွဲအပြီးတွင် ဗြိတိသျှတပ်တို့သည် ကနေဒါကို ပြင်သစ်တို့ထံမှ သိမ်းယူခဲ့သော်လည်း ဖရန်ကိုဖုန်း လူမျိုးတို့သည် တောင်ဘက် ကိုလိုနီများနှင့် မတူပဲ နိုင်ငံရေးအရ တသီးတခြား ဖြစ်နေခဲ့ကြသည်။ ပြောင်းရွှေ့ခံရသော နဂိုမူလ အမေရိကန်များ (အများသိကြသည်မှာ &quot;အမေရိကန် အင်ဒီးယန်းများ&quot;) မပါဘဲ ကိုလိုနီ ၁၃ ခုတို့၏ လူဦးရေမှာ ၁၇၇၀တွင် ၂.၆ သန်းအထိ ရှိလာခဲ့သည်။ ထိုလူဦးရေထဲမှာ ၃ ပုံ ၁ပုံမှာ ဗြိတိန်မှ ဖြစ်ပြီး အမေရိကန် ငါးယောက်လျှင် တစ်ယောက်မှာ လူမည်းကျွန်များ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;Blackburn, Robin (1998). ''The Making of New World Slavery: From the Baroque to the Modern, 1492–1800''. London and New York: Verso, p. 460. ISBN 1-85984-195-3.&lt;/ref&gt; ဗြိတိသျှ တို့၏ အခွန်ကောက်ခံမှုမှ ကင်းလွတ်ခွင့် ရသော်လည်း အမေရိကန် ကိုလိုနီတို့သည် ဂရိတ်ဗြိတိန်၏ ပါလီမန်တွင် ကိုယ်စားပြုခွင့် မရပေ။

=== လွတ်လပ်ရေး နှင့် နယ်မြေချဲ့ထွင်ခြင်း ===
[[File:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|left|ဂျွန် ထရမ်ဘူးလ် ၏ လွတ်လပ်ရေး ကြေညာခြင်း ပန်ချီကား ၁၈၁၇-၁၈၁၈]]
၁၇၆၀ ခုနှစ်များ မှ ၁၇၇၀ခုနှစ်များ အစောပိုင်းအတွင်း အမေရိကန် ကိုလိုနီများနှင့် ဗြိတိသျှတို့အကြား တင်းမာမှုမှ တဆင့် ၁၇၇၅ မှ ၁၇၈၁ ခုနှစ် အထိကြာသော အမေရိကန် လွတ်လပ်ရေး စစ်ပွဲကို ပေါ်ပေါက်လာစေခဲ့သည်။ ၁၇၇၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၄ ရက်တွင် ဖီလာဒဲလ်ဖီးယားတွင် ကျင်းပသော ကွန်တီနန်တယ် ကွန်ဂရက်မှ [[ဂျော့ချ် ဝါရှင်တန်]]၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင် ကွန်တီနန်တယ် စစ်တပ်ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ &quot;လူအားလုံးကို အညီအမျှ ဖန်ဆင်းခဲ့သည်။&quot; ဟု ကြွေးကြော်ခဲ့ကြပြီး မည်သူ့မဆို ရသင့်ရထိုက်သော အခွင့်အရေးများ ရှိသည်ဟု ဆိုကာ ကွန်ဂရက်သည် လွတ်လပ်ရေး ကြေညာစာတမ်းကို ၁၇၇၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်တွင် အတည်ပြုခဲ့သည်။ ထိုမူကြမ်း၏ အများစုကို ရေးသားသူမှာ [[သောမတ်စ် ဂျက်ဖာဆင်]] ဖြစ်သည်။ ထိုနေ့ကို နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်းတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ လွတ်လပ်ရေးနေ့ အဖြစ် ကျင်းပလျက် ရှိသည်။ ၁၇၇၇ တွင် ကွန်ဖက်ဒရေးရှင်း အတွက် မူများကို ချမှတ်ခဲ့ပြီး အားနည်းသော ကွန်ဖက်ဒရယ် အစိုးရဖြင့် ၁၇၈၉ ခုနှစ် အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။

ဗြိတိသျှတို့သည့် ပြင်သစ်နှင့် စပိန်တို့၏ အကူအညီ ရယူထားသော အမေရိကန်တပ်များကို ရှုံးနိမ့်ပြီးသည့် အခါတွင် ဂရိတ်ဗြိတိန်သည် အမေရိကန်တို့၏ လွတ်လပ်ရေး နှင့် မစ္စစ္စပီမြစ်၏ အနောက်ဘက်ခြမ်းရှိ နယ်မြေများ အပေါ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏၏ အချုပ်အခြာ အာဏာ ပိုင်ဆိုင်မှု ကို အသိအမှတ် ပြုခဲ့ရသည်။ အခွန်ကောက်ခံနိုင်သည့် အာဏာပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော အမျိုးသား အစိုးရ ဖွဲ့စည်းရန် အလိုရှိသည့် သူတို့က ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ ညီလာခံကို ၁၇၈၇ တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ ၁၇၈၈ တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေကို အတည်ပြု နိုင်ခဲ့သည်။ သမ္မတနိုင်ငံ အသစ်၏ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်၊ အောက်လွှတ်တော်တို့ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၁၇၈၉ ခုနှစ်တွင် ဂျော့ချ် ဝါရှင်တန်က သမ္မတရာထူးကို ရယူခဲ့သည်။ ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ လူတစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်းစီ၏ အခွင့်အရေးအား ကန့်သတ်ချုပ်ချယ်မှု ကို တားမြစ်ထားပြီး နှင့် ဥပဒေအရ နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးဖြင့် အကာအကွယ် ပေးရန် အာမခံချက်ပေးထားသည့် အခွင့်အရေးများ ဆိုင်ရာ ဥပဒေ (The Bill of Rights) ကို ၁၇၉၁ ခုနှစ်တွင် ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။

ကျွန်စနစ်နှင့် ပတ်သက်သော အတွေးအခေါ်များမှာ ပြောင်းလဲလာကြသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေတွင်ပါသော စာပိုဒ်တစ်ပိုဒ် အရ အာဖရိက ကျွန် ရောင်းဝယ်ရေးကို ၁၈၀၈ ခုနှစ် အထိသာ အကာအကွယ် ပေးထားသည်။ မြောက်ဘက်ပိုင်းရှိ ပြည်နယ်များက ကျွန်စနစ်ကို ၁၇၈၀ မှ ၁၈၀၄ ခုနှစ်အတွင်း ပယ်ဖျက်ခဲ့ကြသည်။ ထို့အတွက် တောင်ပိုင်းရှိ ကျွန်စနစ် ကျင့်သုံးနေသေးသော ပြည်နယ်များကို &quot;ထူးခြားသော အဖွဲ့အစည်းများ&quot; အဖြစ် ကြွင်းကျန်ရစ်ခဲ့စေသည်။ ၁၈၀၀ ခုနှစ်လောက်တွင် စတင်သော ဒုတိယ မဟာနိုးကြားမှု (Second Great Awakening) အရ အီဗန်ဂျယ်လစ်ကယ်လစ်ဇင် (evangelicalism) သည် ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချမှု အပါအဝင် အမျိုးမျိုးသော လူမှုရေးဆိုင်ရာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လှုပ်ရှားမှု တို့၏ နောက်ကွယ်မှ အားတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။

[[File:U.S. Territorial Acquisitions.png|right|thumb|နယ်မြေတို့ကို ရယူခြင်းကို နေ့စွဲဖြင့် ပြထားပုံ]]

အမေရိကန်တို့ အနေနှင့် အနောက်ဘက်သို့ နယ်မြေချဲ့ထွင်ရန် စိတ်အားထက်သန်ခြင်းကြောင့် အင်ဒီးယန်းစစ်ပွဲများ အချိန်ကာလ ရှည်လျားစွာ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၈၀၃ခုနှစ် သမ္မတ သောမတ်စ် ဂျက်ဖာဆန်၏ လက်ထက်တွင် လူဝီစီးယားနားမှ ပြင်သစ်တို့ ပိုင်ဆိုင်သည့် နယ်မြေကို ဝယ်ယူခဲ့ခြင်းကြောင့် နိုင်ငံ၏ အရွယ်အစားမှာ နှစ်ဆ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Louisiana Purchase|url=http://www.nps.gov/archive/jeff/lewisclark2/circa1804/heritage/louisianapurchase/louisianapurchase.htm|work=National Parks Services|accessdate=1 March 2011}}&lt;/ref&gt; အမျိုးမျိုးသော မကျေနပ်မှုကြောင့် ဗြိတိန်တို့ အပေါ် ကြေညာတိုက်ခိုက်ခဲ့သော ၁၈၁၂ စစ်ပွဲတွင် မည်သူမျှ အနိုင်မရရှိခဲ့သော်လည်း အမေရိကန်တို့၏ အမျိုးသားစိတ်ဓာတ်ကို ခိုင်မာလာစေခဲ့သည်။ အမေရိကန် စစ်တပ်တို့က ဖလော်ရီဒါသို့ အကြိမ်ကြိမ် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခြင်းကြောင့် စပိန်တို့အနေနှင့် ဖလော်ရီဒါနှင့် အခြား ပင်လယ်ကွေ့ ကမ်းရိုးတန်း နယ်မြေများကို ၁၈၁၉ ခုနှစ်တွင် လက်လွှတ်ခဲ့သည်။ နဂို နေထိုင်သော အင်ဒီးယန်းတို့ကို ဖယ်ရှားသည့် &quot;မျက်ရည်များ၏ ခြေရာ&quot; (Trail of Tears) ဟု ညွှန်းဆို ခေါ်ဝေါ်ကြသည့် အဖြစ်အပျက်တွင် ၁၈၃၀ ခုနှစ်တွင် အင်ဒီးယန်း ဖယ်ရှားရေး ပေါ်လစီကို အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့ကြပြီး မူလ နေထိုင်သူတို့၏ မြေများကို သိမ်းယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ၁၈၄၅ ခုနှစ်တွင် တက်ကဆပ် သမ္မတနိုင်ငံကို ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ အမေရိကန်တို့သည် မြောက်အမေရိကတိုက်ပေါ်တွင် နယ်မြေချဲ့ထွင်ရန် အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်သည့် အယူအဆ (Manifest Destiny) မှာ ထိုအချိန်တွင် လူကြိုက်များ ထင်ရှားခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Morrison, Michael A. (1999). ''Slavery and the American West: The Eclipse of Manifest Destiny and the Coming of the Civil War''. Chapel Hill: University of North Carolina Press, pp. 13–21. ISBN 0-8078-4796-8.&lt;/ref&gt; ၁၈၄၆ခုနှစ် ဗြိတိသျှ တို့နှင့် ချုပ်ဆိုသော အော်ရီဂွန် စာချုပ်အရ အမေရိကန်တို့သည် ယနေ့ခေတ် အမေရိကန် အနောက်မြောက်ပိုင်း ဒေသကို ထိန်းချုပ်ခွင့် ရခဲ့သည်။ မက္ကဆီကန်-အမေရိကန် စစ်ပွဲတွင် အမေရိကန်တို့ အနိုင်ရခဲ့ခြင်းကြောင့် ၁၈၄၈ ခုနှစ်တွင် မက္ကဆီကန်တို့ [[ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်]] နှင့် ယနေ့ခေတ် အနောက်တောင်ပိုင်း အမေရိကန်ဒေသတို့ကို လက်လွတ် ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ ၁၈၄၈-၄၉ ခုနှစ် ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင် ရွှေ အလုအယက် တူးဖော်ကြခြင်း (California Gold Rush) ကြောင့် အနောက်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းမှုများ ပိုမို ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ရထားလမ်း အသစ်များ ဖောက်လုပ်ခြင်းကြောင့် ပြောင်းရွှေ့လိုသူတို့ အတွက် ရွှေ့ပြောင်းမှု ကို လွယ်ကူသွားစေပြီး နဂိုမူလ အမေရိကန် နေထိုင်သူတို့နှင့် ပဋိပက္ခများ ပိုမို ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ရာစုနှစ် တဝက်အတွင်းတွင် အမေရိကန် ဘိုင်ဆန် သို့ ကျွဲ အကောင်ရေ သန်း၄၀ ကျော်ကို အရေခွံရရန်၊ အစားစားရန်နှင့် ရထားလမ်းဖောက်လုပ်ရာတွင် လွယ်ကူရန် သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကျွဲများသည် နဂိုမူလ နေထိုင်သူ အင်ဒီးယန်းတို့၏ အဓိက ရင်းမြစ်ဖြစ်သောကြောင့် ကျွဲများ ဆုံးရှုံးခြင်းသည် မူလနေထိုင်သူတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု ကို အကြီးအကျယ် ထိခိုက်စေခဲ့သည်။

=== ပြည်တွင်းစစ်နှင့် စက်မှုထွန်းကားလာခြင်း ===
[[File:Battle of Gettysburg, by Currier and Ives.png|thumb|left|ကာရီယာ နှင့် အိုက်ဗ်တို့၏ လက်ရာပုံတူ &quot;ဂက်တီဘတ်ခ်တိုက်ပွဲ&quot; ၁၈၆၃]]
ကျွန်စနစ် ကျင့်သုံးသော ပြည်နယ်များ နှင့် ကျွန်စနစ် မရှိသော ပြည်နယ်များ အကြား တင်းမာမှုသည် ပြည်နယ် နှင့် ဖက်ဒရယ် အစိုးရ အကြား ဆက်ဆံရေး နှင့် ပတ်သက်သည့် ငြင်းခုံမှုဖြင့် ကြီးထွားလာခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ပြည်နယ် အသစ်များ အကြားတွင် ကျွန်စနစ် ပျံ့နှံ့မှုနှင့် ပတ်သက်၍ သွေးထွက်သံယို ပြင်းထန်သော ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၈၆၀ ခုနှစ်တွင် ကျွန်စနစ်ကို ဆန့်ကျင်သူ အများအပြား ပါဝင်သော ရီပတ်ဘလစ်ကင် ပါတီမှ [[အေဘရာဟမ် လင်ကွန်း]] သမ္မတ အဖြစ် အရွေးချယ် ခံခဲ့ရသည်။ သူသည် သမ္မတ အဖြစ် တာဝန် မထမ်းဆောင်မီတွင် ကျွန်စနစ် ကျင့်သုံးသော ပြည်နယ် ၇ ခုက ခွဲထွက်ရန် ကြေညာခဲ့ပြီး အမေရိကား ၏ ကွန်ဖက်ဒရိတ် ပြည်နယ်များ အဖြစ် ထူထောင်ခဲ့သည်။ ဖက်ဒရယ် အစိုးရက ထိုကြေညာချက်ကို တရားမဝင်ကြောင်း သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ကွန်ဖက်ဒရိတ် ပြည်နယ်များက ဆမ်တာခံတပ်ကို တိုက်ခိုက်ရာမှ [[အမေရိကန် ပြည်တွင်းစစ်]] စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး အခြား ကျွန်စနစ် ကျင့်သုံးသော ပြည်နယ် ၄ခုက ကွန်ဖက်ဒရိတ် ပြည်နယ်များနှင့် ပူးပေါင်းခဲ့သည်။ လင်ကွန်း၏ ၁၈၆၃ ခုနှစ် ကြေညာချက်မှ ကွန်ဖက်ဒရိတ် ပြည်နယ်များ အတွင်း ရှိနေသော ကျွန်များကို လွတ်မြောက်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ယူနီယံ တပ်တို့မှ ၁၈၆၅ ခုနှစ် အောင်ပွဲရအပြီးတွင် အမေရိကန် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေတွင် ပြင်ဆင်ချက် ၃ ခုကို ထည့်သွင်းခဲ့ပြီး ထို့ပြင်ဆင်ချက်မှ ကျွန်ဖြစ်နေသော ၄ သန်းနီးပါးမျှ ရှိသည့် အာဖရိက-အမေရိကန်တို့ကို လွတ်လပ်သူများ အဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1860a-02.pdf|title=1860 Census|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2007-06-10}} Page 7 lists a total slave population of 3,953,760.&lt;/ref&gt; သူတို့အား နိုင်ငံသားများ အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကာ မဲပေးနိုင်သော အခွင့်အရေးကို ပေးအပ်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲနှင့် စစ်ပွဲ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်မှ ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ အာဏာကို သိသိသာသာ မြှင့်တင်ပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;De Rosa, Marshall L. (1997). ''The Politics of Dissolution: The Quest for a National Identity and the American Civil War''. Edison, NJ: Transaction, p. 266. ISBN 1-56000-349-9.&lt;/ref&gt; ထိုစစ်ပွဲသည် အမေရိကန် သမိုင်းတွင် အသေအပျောက် အများဆုံး ပဋိပက္ခ တစ်ခုဖြစ်ပြီး စစ်သား ၆၂၀,၀၀၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;Maris Vinovskis (1990). &quot;''[http://books.google.com/books?id=gySktxKYPGoC&amp;pg=PA6&amp;dq&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Toward a social history of the American Civil War: exploratory essays]''&quot;. Cambridge University Press. p.6. ISBN 0-521-39559-3&lt;/ref&gt;

[[File:Ellis island 1902.jpg|thumb|နယူးယောက် ဆိပ်ကမ်း၊ အဲလစ်ကျွန်းတွင် အမေရိကားသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာကြသူများ၊ ၁၉၀၂]]
စစ်ပွဲအပြီးတွင် လင်ကွန်း လုပ်ကြံခံခဲ့ရပြီးသည့်နောက် တောင်ဘက် ပြည်နယ်များကို ပြန်လည် ထည့်သွင်းဖွဲ့စည်းရေး နှင့် ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေး အတွက် ရည်ရွယ်ချက်ထားပြီး လတ်တလော လွတ်မြောက်လာကြသော ကျွန်တို့၏ အခွင့်အရေးကို အဓိကထားသည့် ရီပတ်ဘလစ်ကင်တို့၏ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေး ပေါ်လစီတွင် အစွန်းရောက် သမားများ ကြီးစိုးလာခဲ့သည်။ ၁၈၇၆ ခုနှစ် သမ္မတ ရွေးကောက်ပွဲ အပေါ် အငြင်းပွားမှု နှင့် ၁၈၇၇ ခုနှင့် ပြန်လည် ညှိနှိုင်းမှုတို့မှ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ မကြာမီတွင် ဂျင်မ်ခရိုး ဥပဒေဖြင့် အာဖရိက-အမေရိကန်တို့၏ မဲပေးပိုင်ခွင့်ကို အကာအကွယ် ပေးခဲ့သည်။ မြောက်ဘက် ဒေသတွင်မူ မြို့ပြများ ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်းနှင့် ယခင်က မကြုံဖူးအောင် များပြားလှသော ဥရောပတောင်ပိုင်း နှင့် အရှေ့ပိုင်းမှ ရွှေ့ပြောင်းလာသူများကြောင့် နိုင်ငံ၏ စက်မှု ထွန်းကားရေးကို မြန်ဆန်စေခဲ့သည်။ ၁၉၂၉ အထိတိုင်အောင်ပင် အများအပြား ရွှေ့ပြောင်းလာကြသူများကြောင့် အလုပ်သမား ဦးရေများပြားလာပြီး အမေရိကန် ယဉ်ကျေးမှု ကို ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။ နိုင်ငံ၏ အခြေခံ အဆောက်အအုံများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာမှုကလည်း စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု ကို အထောက်အကူ ပေးခဲ့သည်။ ၁၈၆၇ ခုနှစ်တွင် ရုရှားတို့ထံမှ အလက်စကာ ဒေသကို ဝယ်ယူခြင်းဖြင့် ကုန်းမကြီးအား ချဲ့ထွင်မှု ကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ၁၈၉၀ ခုနှစ် ဝေါင်းဒက်နီး စမ်းချောင်းတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုလိုက် အပြုံလိုက်သတ်ဖြတ်မှု (Wounded Knee Massacre) သည် အင်ဒီးယန်းတို့နှင့် စစ်ပွဲတွင် နောက်ဆုံး ပဋိပက္ခ ဖြစ်သည်။ ၁၈၉၃ ခုနှစ်တွင် ပစိဖိတ် သမုဒ္ဒရာထဲရှိ ဘုရင်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံဖြစ်သော ဟာဝိုင်အီနိုင်ငံ၏ လက်ရှိဘုရင်စနစ်ကို ထိုဒေသတွင် နေထိုင်သူ အမေရိကန် လူမျိုးများ ဦးဆောင်သည့် အာဏာသိမ်းမှုက ဖယ်ရှားဖြစ်ခဲ့သည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ဟာဝိုင်အီကျွန်းစုကို ၁၈၉၈ တွင် အမေရိကန် နိုင်ငံ အတွင်း ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ထိုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားသော စပိန်-အမေရိကန် စစ်ပွဲတွင် အောင်နိုင်မှုက အမေရိကန် ကို ကမ္ဘာ့အင်အားကြီး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ကြောင်း ပြသခဲ့ပြီး ထိုမှ တဆင့် ပျူရီတို ရီကို၊ ဂူအမ်ကျွန်း နှင့် [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]]တို့ကို အမေရိကန် နိုင်ငံတွင်းသို့ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|author=Gates, John M.|url=http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html|title=War-Related Deaths in the Philippines|work=Pacific Historical Review|publisher=College of Wooster|date=August 1984|accessdate=2007-09-27|archivedate=5 August 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100805061319/http://www3.wooster.edu/history/jgates/book-ch3.html}}&lt;/ref&gt; ဖိလစ်ပိုင်သည် ရာစုနှစ် တစ်ဝက်အကြာတွင် လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့ပြီး ပျူရီတို ရီကို နှင့် ဂူအမ်ကျွန်းမှာ အမေရိကန်၏ နယ်နိမိတ်အတွင်း ဆက်လက် တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။

=== ပထမကမ္ဘာစစ်၊ ကမ္ဘာ့စီးပွားပျက်ကပ် နှင့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ===
[[File:Dust Bowl&amp;nbsp;- Dallas, South Dakota 1936.jpg|thumb|left|၁၉၃၆ခု သဲမုန်တိုင်း ကာလအတွင်း တောင်ဒါကိုတာမှ စွန့်ပစ်ထားသော ယာခင်းတစ်ခု]]

၁၉၁၄ ခုနှစ် [[ပထမကမ္ဘာစစ်]] ဖြစ်ပွားချိန်တွင် အမေရိကန်သည် မည်သူ့ဘက်မှ မလိုက်ခဲ့ပေ။ အမေရိကန် အများစုသည် ဗြိတိသျှနှင့် ပြင်သစ်တို့အား စာနာကြသော်လည်း အများစုမှာ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှု ကို ကန့်ကွက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Foner, Eric, and John A. Garraty (1991). ''The Reader's Companion to American History.'' New York: Houghton Mifflin, p. 576. ISBN 0-395-51372-3.&lt;/ref&gt; ၁၉၁၇ တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် မဟာမိတ် အဖွဲ့သို ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီးနောက် ဂျာမနီပါဝင်သော ဗဟိုအင်အားကြီးနိုင်ငံများ အတွက် အရေးနိမ့်စေခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအပြီးတွင် ဆီးနိတ်လွှတ်တော်မှ [[နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းကြီး]] ဖွဲ့စည်းမှု ပါဝင်သော ဗာဆိုင်းစာချုပ်ကို အတည်မပြုခဲ့ပေ။ အမေရိကန်သည် တဖက်သတ်ဝါဒ (unilateralism) ကို ကျင့်သုံးခဲ့ရာမှ အထီးကျန်ဝါဒ (isolationism) ဖြစ်လုနီးပါးပင် ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;McDuffie, Jerome, Gary Wayne Piggrem, and Steven E. Woodworth (2005). ''U.S. History Super Review''. Piscataway, NJ: Research &amp; Education Association, p. 418. ISBN 0-7386-0070-9.&lt;/ref&gt; ၁၉၂၀ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသမီး အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှု အောင်မြင်၍ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေတွင် အမျိုးသမီးတို့ မဲပေးပိုင်ခွင့် အတွက် ပြင်ဆင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၂၀ ခုနှစ်များအတွင်း အကြီးအကျယ် ကြွယ်ဝချမ်းသာလာခြင်းသည် ၁၉၂၉ ဝေါလ်စထရိ ဈေးကွက် ပြိုလဲခြင်းနှင့် အတူ ပြီးဆုံးခဲ့ပြီး [[ကမ္ဘာ့စီးပွားပျက်ကပ်ကြီး]] ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ရသည်။ ၁၉၃၂ ခုနှစ်တွင် ဖရန်ကလင်ဒီ ရုစဗဲ့ သည် သမ္မတအဖြစ် အရွေးခံရပြီးနောက် စီးပွားရေးအပေါ်တွင် အစိုးရမှ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှုကို တိုးမြှင့်သည့် ပေါ်လစီ အများအပြားကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၀ ခုနှစ်များ အတွင်း သဲမုန်တိုင်းများတိုက်ခိုက်ခြင်းသည် လယ်ယာ လုပ်ကိုင်သည့် လူ့အဖွဲ့အစည်းများကို ချွတ်ခြုံကျသွား စေပြီး အနောက်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းမှု အများအပြား အသစ်တဖန် ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြန်သည်။

[[File:1944 NormandyLST.jpg|thumb|အမေရိကန် စစ်တပ် ခြေလျင် တပ်မ (၁) မှ စစ်သားများ နော်မန်ဒီ ဆိပ်ကမ်းသို့ ဒီဒေးတွင် ကမ်းတက် တိုက်ခိုက်စဉ် ဇွန်လ ၆ ရက်၊ ၁၉၄၄]]

ဒုတိယကမ္ဘာစစ်၏ အစောပိုင်းကာလတွင် မည်သည့်ဘက်မှ ပါဝင်ခြင်း မရှိခဲ့သော အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် နာဇီ ဂျာမနီတို့ ပိုလန်ကို ၁၉၃၉ စက်တင်ဘာလတွင် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ပြီးနောက်တွင် မဟာမိတ် တို့ကို ၁၉၄၁ မတ်လမှစ၍ ငှားရမ်းခြင်း အစီအစဉ်ဖြင့် ပစ္စည်းများ စတင် ထောက်ပံ့ပေးခဲ့သည်။ ၁၉၄၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၇ ရက်တွင် ဂျပန်အင်ပိုင်ယာသည် ပုလဲဆိပ်ကမ်း သို့ အမှတ်မထင် ဝင်ရောက် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ရာမှ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် မဟာမိတ်များ နှင့် ပူးပေါင်းခဲ့ကာ ဝင်ရိုးတန်း အင်အားကြီးနိုင်ငံများကို ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် အပြင် အမေရိကန်ရှိ ဂျပန် ထောင်ပေါင်းများစွာကို စစ်စခန်းများသို့ ပြောင်းရွှေ့ နေရာချထားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Burton, Jeffrey F., et al.|url=http://www.nps.gov/history/history/online_books/anthropology74/ce3.htm|title=A Brief History of Japanese American Relocation During World War II|work=Confinement and Ethnicity: An Overview of World War II Japanese American Relocation Sites|month=October|date=July 2000|accessdate=2010-04-02|publisher=National Park Service}}&lt;/ref&gt; စစ်ပွဲတွင် ပါဝင်လာခြင်းကြောင့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများ နှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်မှုများ တိုးပွားလာခဲ့သည်။ စစ်အတွင်း အဓိက တိုက်ခိုက်သူများတွင် အမေရိကန် နိုင်ငံ တစ်ခုသာလျှင် ပိုမိုချမ်းသာ လာခဲ့သည်။ စစ်ကြောင့် မွဲတေမသွားဘဲ ပို၍ ချမ်းသာ လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Kennedy, Paul (1989). ''The Rise and Fall of the Great Powers''. New York: Vintage, p. 358. ISBN 0-679-72019-7.&lt;/ref&gt; ဘရက်တန် ဝုဒ် နှင့် ယော်လ်တာ တို့တွင် ပြုလုပ်သော မဟာမိတ် ညီလာခံမှ နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်း အတွက် စနစ်အသစ်ကို အကြမ်းမျဉ်း ဆွေးနွေးခဲ့ပြီး ထိုစနစ်တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု နှင့် [[ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု]] တို့ကို ကမ္ဘာ့ အရေးအခင်းများ၏ ဗဟိုချက်မ အဖြစ်ထားရှိခဲ့သည်။ ဥရောပတွင် အောင်ပွဲများ ရရှိပြီးသည့်နောက်တွင် ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် [[ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့]] တွင် နိုင်ငံတကာ ညီလာခံ တစ်ခုကို ကျင်းပခဲ့ပြီး ထိုညီလာခံမှ ကုလသမဂ္ဂ ပဋိဉာဏ် စာတမ်းကို ရေးဆွဲခဲ့ကာ ၎င်းမှာ စစ်အပြီးတွင် အသက်ဝင်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070612221444/http://www.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm|archivedate=12 June 2007|title=The United States and the Founding of the United Nations, August 1941&amp;nbsp;– October 1945|month=October|year=2005|accessdate=2007-06-11|publisher=U.S. Dept. of State, Bureau of Public Affairs, Office of the Historian}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် နျူးကလီးယား လက်နက်ကို ပထမဆုံးထုတ်လုပ်ခဲ့ပြီး ထိုဗုံးများကို [[ဂျပန်နိုင်ငံ]] [[ဟီရိုရှီးမားမြို့|ဟီရိုရှီးမား]] နှင့် [[နာဂါဆာကီမြို့]]တို့ ပေါ်တွင် ဩဂုတ်လတွင် ကျဲချခဲ့သည်။ ဂျပန်တို့သည် စက်တင်ဘာ ၂ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ပြီး စစ်ကြီး ပြီးဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Pacific War Research Society (2006). ''Japan's Longest Day''. New York: Oxford University Press. ISBN 4-7700-2887-3.&lt;/ref&gt;

=== စစ်အေးတိုက်ပွဲ နှင့် ဆန့်ကျင်မှု နိုင်ငံရေး ===
[[File:Martin Luther King&amp;nbsp;- March on Washington.jpg|thumb|upright|[[မာတင်လူသာကင်း ဂျူနီယာ]] &quot;ကျွန်တော့်မှာ အိပ်မက်ရှိတယ်&quot; ဆိုသော မိန့်ခွန်းကို ပြောကြားနေစဉ် ၁၉၆၃]]
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုတို့သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အပြီးတွင် စစ်အေးတိုက်ပွဲ ကာလအတွင်း တန်ခိုးအရှိန်အဝါ အာဏာချင်း အားပြိုင်ကြသည်။ ဥရောပရှိ စစ်ရေးကိစ္စများကို [[နေတိုးအဖွဲ့]] နှင့် [[ဝါဆောစာချုပ်]]အဖွဲ့ တို့မှ တဆင့် လွှမ်းမိုးကြပြီး ဒေသအတော်များများတွင် ကြားခံနိုင်ငံများမှတဆင့် လက်သီးပုန်းစစ်ပွဲများ ဆင်နွှဲကြသည်။ လက်ဝဲဝါဒီတို့၏ ဒေသများနှင့် ဝင်ငွေကို ပြန်လည်ခွဲရေရေး ပရော့ဂျက်များကို ဆန့်ကျင်သည့် အမေရိကန်နိုင်ငံသည် မကြာခဏဆိုသလိုပင် အာဏာရှင် အစိုးရများကို ကူညီပံ့ပိုးလေ့ ရှိသည်။ အမေရိကန် စစ်တပ်တို့သည် တရုတ်ကွန်မြူနစ်တပ်တို့ကို ၁၉၅၀-၅၃ ခုနှစ် [[ကိုရီးယားစစ်ပွဲ]] အတွင်း တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ လွှတ်တော်၏ &quot;အမေရိကန် မဆန်မှုများကို စုံစမ်းသည့်ကော်မတီ&quot; သည် လက်ဝဲဝါဒီတို့၏ အဖျက်အမှောင့် လုပ်ငန်းများကို စုံစမ်းစစ်ဆေးလေ့ ရှိပြီး ဆီးနိတ်လွှတ်တော်အမတ် ဂျိုးဆက် မက်ကာသီ သည် ကွန်မြူနစ် ဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုတွင် အခရာကျသူ ဖြစ်သည်။

၁၉၆၁ ခုနှစ် ဆိုဗီယက်တို့၏ ပထမဆုံး လူသားပါဝင်သည့် အာကာသယာဉ်ကို လွှတ်တင်ပြီးနောက် အမေရိကန် သမ္မတ [[ဂျွန်အက်ဖ်ကနေဒီ]] က အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုကို လပေါ်တွင် ပထမဆုံး ရောက်ရှိသူဖြစ်ရမည်ဟု ကြွေးကြော်ခဲ့ပြီးနောက် ၁၉၆၉ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်တို့ လပေါ်သို့ ဆင်းသက်နိုင်ခဲ့သည်။ ကနေဒီသည် ဆိုဗီယက်တို့ နှင့် ကျူးဘားတွင် နျူးကလီးယား လက်နက်ဆိုင်ရာ တင်းမာမှု တစ်ခုလည်း ဖြစ်ခဲ့သေးသည်။ ထိုအချိန်ကာလ အတောအတွင်းတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် အရှိန်အဟုန်မပျက်သော စီးပွားရေး တိုးတက်မှု ရှိနေခဲ့သည်။ ရိုဆာပတ်ခ်၊ မာတင်လူသာကင်း ဂျူနီယာ၊ ဂျိမ်းစ်ဘီဗဲလ် စသည့် အာဖရိက- အမေရိကန်တို့သည် ပြည်သူ့ အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုများကို ဦးဆောင်ဦးရွက် ပြုခဲ့ပြီး အသားအရောင် ခွဲခြားခြင်း နှင့် ခွဲခြားဆက်ဆံခြင်း ပြဿနာများကို ထိပ်တိုက်ရင်ဆိုင်ခဲ့ကြသည်။ ကနေဒီ လုပ်ကြံခံရပြီးသည့်နောက် ၁၉၆၃ တွင် နောက်တက်လာသည့် သမ္မတ လင်ဒန် ဘီ ဂျွန်ဆင် လက်ထက်တွင် ၁၉၆၄ခုနှစ် ပြည်သူ့အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ ဥပဒေ၊ ၁၉၆၅ခု မဲပေးပိုင်ခွင့် ဥပဒေတို့ အတည်ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဂျွန်ဆင် နှင့် သူ့နောက်တွင် တက်လာသူ ရစ်ချက် နစ်ကဆင် တို့သည့် အရှေ့တောင်အာရှတွင် တဆင့်ခံတိုက်ခိုက်ပြီး မအောင်မြင်ခဲ့သော စစ်ပွဲဖြစ်သည့် ဗီယက်နမ် စစ်ပွဲကို ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် တန်ပြန်ယဉ်ကျေးမှု လှုပ်ရှားမှုများ ထွန်းကားလာပြီးနောက် စစ်ဆန့်ကျင်ရေး၊ လူမည်းမျိုးချစ်စိတ် ဆန့်ကျင်ရေး၊ လိင်မှုဆိုင်ရာ တော်လှန်မှု များကို ဆန့်ကျင်ရေး တို့ကို လုပ်ဆောင်လာခဲ့ကြသည်။ ထို့ပြင် ဘက်တီ ဖရိုင်းဒန်၊ ဂလော်ရီယာ စတိုင်းနန်း နှင့် အခြားအမျိုးသမီးများ ဦးဆောင်သည့် အမျိုးသမီး အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုများ ပေါ်ထွက်လာပြီးနောက် အမျိုးသမီးများ အတွက် နိုင်ငံရေး၊ လူမှုရေး နှင့် စီးပွားရေး ဆိုင်ရာ ညီမျှမှု တို့ကို တောင်းဆိုခဲ့သည်။

၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် [[ဝါးတားဂိတ် အရှုပ်တော်ပုံ]] ကြောင့် နစ်ကဆင်သည် ပထမဆုံးအကြိမ် နုတ်ထွက်ရသည့် သမ္မတဖြစ်လာခဲ့သည်။ တရားစီရင်မှု ကို အဟန့်အတားပြုခြင်း၊ အခွင့်အာဏာကို အလွဲသုံးစား လုပ်ခြင်းစသည့် စွပ်စွဲမှုများဖြင့် ရာထူးမှ ဖယ်ရှားခံရမည်ကို ရှောင်ရှားနိုင်ရန် အတွက် ဖြစ်သည်။ သူ့နောက်တွင် ဂဲရက်ဖို့ဒ် သမ္မတဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၇၀ ခုနှစ်များ နောက်ပိုင်းတွင် သမ္မတဖြစ်ခဲ့သော [[ဂျင်မီ ကာတာ]]၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် အမေရိကန်နိုင်ငံမှာ ငွေကြေးဖောင်းပွပြီး စီးပွားရေးကျဆင်းခြင်း နှင့် အီရန် ဓားစာခံ အဖြစ်အပျက် တို့ သည် ထင်ရှားသည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်တွင် [[ရော်နယ် ရေဂင်]] အရွေးချယ်ခံရခြင်းသည် အမေရိကန် နိုင်ငံရေးအား လက်ဝဲသို့ ယိမ်းသွားစေသည့် လက္ခဏာပင် ဖြစ်သည်။ သူ၏ လက်ထက်တွင် အခွန် နှင့် နိုင်ငံ သုံးစွဲမှုဆိုင်ရာ ပြုပြင်ရေးများကို အကြီးအကျယ် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သူ ဒုတိယအကြိမ် အရွေးခံရပြီးသည့် နောက်တွင် အီရန်-ကွန်ထရာ အဖြစ်အပျက် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုနှင့် သံတမန် ဆက်ဆံရေး သိသိသာသာ တိုးတက်မှု ရခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု ပြိုကွဲသွားခြင်းကြောင့် စစ်အေးတိုက်ပွဲ ပြီးဆုံးခဲ့ရသည်။

=== လက်ရှိခေတ် ===
[[File:UA Flight 175 hits WTC south tower 9-11 edit.jpeg|thumb|right|ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာကို [[စက်တင်ဘာ ၁၁ တိုက်ခိုက်မှု]] ဖြစ်ပွားသည့် မနက်တွင် မြင်တွေ့ရပုံ]]
သမ္မတ ဂျော့ခ် အိတ်ချ် ဒဗလျူ ဘုရှ် လက်ထက်တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ကုလသမဂ္ဂမှ တရားဝင် ခွင့်ပြုချက် ပေးထားသော [[ပင်လယ်ကွေ့ စစ်ပွဲ]] ကို ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ ခေတ်သစ် အမေရိကန် သမိုင်းကြောင်းတွင် ကာလ အရှည်ကြာဆုံး စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးမှု အဖြစ် ၁၉၉၁ မတ်လမှ ၂၀၀၁ ခုနှစ် မတ်လ အထိ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး သမ္မတ [[ဘီလ် ကလင်တန်]] အုပ်ချုပ်သော ကာလအားလုံး ပါဝင်ပြီး [[ဒေါ့ကွန်း ဘပ်ဘယ်လ်]] ကဲ့သို့သော စီးပွားရေး တိုးတက်မှုများကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Voyce, Bill|url=http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003700&amp;print=1|title=Why the Expansion of the 1990s Lasted So Long|publisher=Iowa Workforce Information Network|date=2006-08-21|accessdate=2007-08-16|archivedate=6 October 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061006020321/http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003700&amp;print=1}}&lt;/ref&gt; လိင်ကိစ္စနှင့် ပတ်သက်သော အရှုပ်အထွေးကြောင့် ၁၉၉၈ တွင် သမ္မတ [[ဘီလ် ကလင်တန်]] တရားရင်ဆိုင် ခဲ့ရသော်လည်း သမ္မတရာထူးမှ ထုတ်ပယ်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ &lt;ref&gt;{{cite web|author=Voyce, Bill|url=http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003700&amp;print=1|title=Why the Expansion of the 1990s Lasted So Long|publisher=Iowa Workforce Information Network|date=2006-08-21|accessdate=2007-08-16|archivedate=6 October 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061006020321/http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003700&amp;print=1}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် သမိုင်းတွင် အကြိတ်အနယ် နီးနီးကပ်ကပ် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သော ၂၀၀၀ ခုနှစ် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲ၏ ရလဒ်ကို အမေရိကန် တရားရုံးချုပ် မှ အဆုံးအဖြတ် ပေးခဲ့ရပြီး ဂျော့ချ် အိတ်ချ် ဒဗလျူ ဘုရှ် ၏ သား [[ဂျော့ချ် ဒဗလျူ ဘုရှ်]] သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ 

[[စက်တင်ဘာ ၁၁ တိုက်ခိုက်မှု|၂၀၀၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၁၁]] တွင် [[အယ်လ်ကေးဒါး]] အကြမ်းဖက် သမား အဖွဲ့မှ [[နယူးယောက်မြို့]]တော် ရှိ ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေး အဆောက်အအုံ နှင့် ဝါရှင်တန်ဒီစီ အနီးရှိ ပင်တဂွန် စစ်ဌာနချုပ် တို့အား အကြမ်းဖက် တိုက်ခိုက် ခဲ့သဖြင့် ပြည်သူ ၃၀၀၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့ရသည်။ လက်စားချေ တုံ့ပြန်မှု အနေနှင့် ဘုရှ် ဦးဆောင်သော အစိုးရအဖွဲ့သည် ကမ္ဘာတဝှမ်းလုံးတွင် အကြမ်းဖက်သမားတို့အား စစ်ကြေညာ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀၀၁ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် အမေရိကန် စစ်တပ်တို့သည် [[အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံ]] ကို ဝင်ရောက်စီးနင်းပြီး တာလီဘန် အစိုးရ နှင့် အယ်လ်ကေးဒါးတို့၏ လေ့ကျင့်ရေး စခန်းများကို ဖယ်ရှားပစ်ခဲ့သည်။ တာလီဘန် သူပုန် တို့က ပြောက်ကျားစနစ်ဖြင့် ဆက်လက် တိုက်ခိုက်နေကြဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် ဘုရှ် အစိုးရသည် အငြင်းပွားစရာ ရှိသည့် အကြောင်းပြချက်များဖြင့် [[အီရတ်နိုင်ငံ]] အစိုးရကို ဖယ်ရှားနိုင်ရန် စတင်လှုံ့ဆော်ခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Many Europeans Oppose War in Iraq|work=USA Today|url=http://www.usatoday.com/news/world/2003-02-14-eu-survey.htm|date=2003-02-14|accessdate=2008-09-01}}{{cite web|author=Springford, John|title='Old’ and ‘New’ Europeans United: Public Attitudes Towards the Iraq War and US Foreign Policy|publisher=Centre for European Reform|url=http://www.cer.org.uk/pdf/back_brief_springford_dec03.pdf|month=December|year=2003|accessdate=2008-09-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040328182510/http://www.cer.org.uk/pdf/back_brief_springford_dec03.pdf|archivedate=28 March 2004}}&lt;/ref&gt; စစ်ရေးဆိုင်ရာ ကျူးကျော်မှုအတွက် [[နေတိုးအဖွဲ့]] ၏ထောက်ခံမှု နှင့် ကုလသမဂ္ဂ မှ တရားဝင်သဘောတူညီချက် မရသဖြင့် ဘုရှ်သည် စိတ်အားထက်သန်သော မဟာမိတ်များကို စုစည်းကာ ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် မဟာမိတ်တပ် တို့သည် အီရတ်ကို ၂၀၀၃ တွင် လက်ဦးမှု ရယူ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြကာ အာဏာရှင် [[ဆဒမ် ဟူစိန်]] ကို ဖယ်ရှားခဲ့ကြသည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ကက်ထရီနာ ဟာရီကိန်း မုန်တိုင်းသည် ပင်လယ်ကွေ့ ကမ်းရိုးတန်း (Gulf Coast) တလျှောက်ကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခတ် ဖျက်စီးခဲ့ပြီး နယူးအော်လင်းပြည်နယ် ကို အကြီးအကျယ် ပျက်စီးစေခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၄ရက်တွင် ကမ္ဘာ့ စီးပွားရေး ကျဆင်းမှုများ ကြားတွင် [[ဘာရတ်အိုဘားမား]] သည် ပထမဆုံး အာဖရိကန် အမေရိကန် သမ္မတ အဖြစ် ရွေးချယ်ခံခဲ့ရသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု စနစ်နှင့် ငွေကြေးစနစ်ကို အကြီးအကျယ် ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထိုနှစ်အတွင်း မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဒိ(ပ်) ဝါးတား ဟော်ရီဇုန် ရေနံဖိတ်စဉ်မှုသည် စစ်ပွဲမရှိသော ကာလတွင် အကြီးအကျယ်ဆုံးသော ကပ်ဘေးဆိုက်မှုပင် ဖြစ်ပေသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|author=|title=BP Oil Spill Is Now The Largest Ever In Gulf|publisher=CBS/Associated Press|url=http://www.cbsnews.com/stories/2010/07/01/national/main6636406.shtml|date=2010-07-01|accessdate=2010-07-01|archivedate=25 May 2012|archiveurl=https://archive.today/20120525210100/http://www.cbsnews.com/stories/2010/07/01/national/main6636406.shtml}}&lt;/ref&gt;

== အစိုးရ နှင့် ရွေးကောက်ပွဲ ==
[[File:Capitol Building Full View.jpg|thumb|right|အမေရိကန် ကွန်ဂရက် လွှတ်တော် ကျင်းပရာ နေရာဖြစ်သော ကက်ပီတိုလ် အဆောက်အအုံကို အနောက်ဘက် အခြမ်းမှ တွေ့ရစဉ်]]
အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကျန်ရှိနေသေးသော ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံများတွင် သက်တမ်းအရှည်ဆုံးသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ အင်္ဂလိပ်လက်အောက်မှ လွတ်မြောက် သည့်အချိန်ကစ၍ ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံ အဖြစ် တည်ထောင်ထားခဲ့သည်။ နိုင်ငံရေး စနစ်မှာ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ အခြေခံသော သမ္မတနိုင်ငံ နှင့် ကိုယ်စားပြု ဒီမိုကရေစီ စနစ်ဖြစ်ပြီး ထိုစနစ်၏ သဘောသဘာဝမှာ &quot;အများစု၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဥပဒေဖြင့် အကာကွယ် ပေးထားသည့် လူနည်းစု အခွင့်အရေးဖြင့် ပြန်လည် ထိန်းချုပ်ထားသည့်စနစ်&quot; ဟု ဖွင့်ဆိုထားသည်။ &lt;ref&gt;Scheb, John M., and John M. Scheb II (2002). ''An Introduction to the American Legal System''. Florence, KY: Delmar, p. 6. ISBN 0-7668-2759-3.&lt;/ref&gt; အစိုးရကို နိုင်ငံ၏ အထွဋ်အထိပ် တရားဥပဒေ ဆိုင်ရာ စာရွက်စာတမ်းဖြစ်သော အမေရိကန် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေတွင် ပြဋ္ဌာန်းထားသည့် ပြန်လည်စောင့်ကြပ် ကြည့်ရှုစစ်ဆေးခြင်း ဖြင့် ကန့်သတ်ထိန်းချုပ်ထားသည်။ အမေရိကန် ဖက်ဒရယ် စနစ်တွင် နိုင်ငံသားတို့ကို ဖက်ဒရယ်၊ ပြည်နယ် နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ဆိုသော အစိုးရ အဆင့် (၃) ရပ်ဖြင့် အုပ်ချုပ်သည်။ ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရ၏ တာဝန်ကို ကောင်တီ ဆိုင်ရာ နှင့် စည်ပင်သာယာရေး ဆိုင်ရာ ဟူ၍ ပြန်လည် ခွဲဝေလေ့ ရှိသည်။ သို့သော် နေရာတိုင်းလိုလို တွင် အမှုဆောင် နှင့် ဥပဒေပြု အရာရှိများကို နယ်မြေဒေသ အတွင်းရှိ နိုင်ငံသားတို့၏ မဲဆန္ဒဖြင့် တာဝန်ခွဲဝေချထားလေ့ ရှိသည်။ ဖက်ဒရယ် အစိုးရ တွင် မည်သည့် အစုအဖွဲ့မှ ကိုယ်စားလှယ် မည်မျှ ပါဝင်ရမည် စသော ကန့်သတ်ချက်မျိုး မရှိဘဲ အောက်ခြေ အဆင့်တွင်လည်း ထိုသို့ ခွဲဝေနေရာချထားမှုမျိုး အလွန်ပင် ရှားပါးသည်။

[[File:WhiteHouseSouthFacade.JPG|thumb|left| အမေရိကန် သမ္မတ၏ နေထိုင်ရာ နှင့် ရုံးဖြစ်သော အိမ်ဖြုတော်၏ တောင်ဘက် မျက်နှာစာ]]
၁၇၈၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၇ ရက်နေ့က အတည်ပြုခဲ့သော ဖွဲ့စည်း အုပ်ချုပ်ပုံ အခြေခံဥပဒေအရ ဖက်ဒရယ် အစိုးရ တွင် အစိတ်အပိုင်း သုံးခုရှိသည်။
* ဥပဒေပြုရေး။ ။ ဆီးနိတ်လွှတ်တော် (အထက်လွှတ်တော်) နှင့် အောက်လွှတ်တော် ဟု နှစ်ပိုင်းခွဲခြားထားသော အမေရိကန် ကွက်ဂရက်သည် ဖက်ဒရယ် ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းခြင်း၊ စစ်ကြေညာခြင်း၊ စာချုပ်စာတမ်းများကို အတည်ပြုခြင်း စသည့် အခွင့်အာဏာများရှိသည်။ ထို့အပြင် ဘတ်ဂျက် အသုံးစရိတ် နှင့် အခွန်အတုပ်ဆိုင်ရာ အခွင့်အာဏာလည်း ရှိပြီး အစိုးရ အဖွဲ့အတွင်းရှိ တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူများအား အရေးပေါ်လာပါက စစ်ဆေးပြီး ရာထူးမှ ဖယ်ရှားနိုင်သော အခွင့်အာဏာလည်း ရှိသည်။

* အုပ်ချုပ်ရေး ။ ။ အုပ်ချုပ်ရေးဌာနတွင် သမ္မတသည် အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် ဖြစ်၏။ သမ္မတကို လေးနှစ်တစ်ကြိမ် ရွေးကောက်တင်မြှောက် ရ၏။ နိုင်ငံ၏အခြေခံဥပဒေအရ သမ္မတအား အပ်နှင်းထား သော အာဏာများမှာ လွန်စွာပင် များပြားကျယ်ဝန်းလှပေ သည်။ သမ္မတသည် နိုင်ငံခြား တိုင်းပြည်များနှင့် စာချုပ်ချုပ် နိုင်၏။ သံအမတ်များ၊ အစိုးရ ကက်ဘိနက် အဖွဲ့ဝင် ဝန်ကြီးများ၊ ဖက်ဒရယ် ဥပဒေ နှင့် ပေါ်လစီဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲသူများကို ခန့် ထားနိုင်၏။ သို့ရာတွင်အစိုးရ ကက်ဘိနက် အဖွဲ့ဝင် ဝန်ကြီးများကို ခန့်ထားရာတွင် အထက်လွှတ် တော်၏ သဘောတူညီချက်ကို ခံယူရသည်။ အမေရိကန် သမ္မတသည် အမေရိကန် စစ်တပ်၏ စစ်ဦးစီးချုပ် ဖြစ်ပြီး အဆိုပြုလာသော ဥပဒေများကို အတည်မပြုမီတွင် ဗီတိုအာဏာသုံး၍ ပယ်ချနိုင်ခွင့် ရှိသည်။ 

* တရားစီရင်ရေး။ ။ ပြည်ထောင်စု တရား လွှတ်တော်ချုပ်နှင့် ထိုထက်နိမ့်သော ဖက်ဒရယ် တရားရုံးများ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့၏ တရားသူကြီးများကို သမ္မတက အထက်လွှတ်တော်၏ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် ခန့်အပ်ရသည်။ ၎င်းတို့မှ ဥပဒေများကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းရပြီး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ နှင့် မကိုက်ညီသော တရားစီရင်မှုများကို ပယ်ဖျက်ခွင့် ရှိသည်။

[[File:USSupremeCourtWestFacade.JPG|thumb|right|အမေရိကန် တရားရုံးချုပ် အဆောက်အဦး၏ အနောက်ဘက် မျက်နှာစာ]]
အောက်လွှတ်တော်တွင် မဲပေးနိုင်သော အမတ် ၄၃၅ ဦးရှိပြီး သူတို့သည် ကွန်ဂရယ် မဲဆန္ဒနယ်ကို ၂ နှစ်သက်တမ်းဖြင့် ကိုယ်စားပြုကြသည်။ အောက်လွှတ်တော် အမတ်နေရာ အရေအတွက် ကို ပြည်နယ်အတွင်းရှိ လူဦးရေ ပေါ်တွင် မူတည်၍ ၁၀ နှစ်တစ်ကြိမ် ပြန်လည်ခွဲဝေ နေရာချထားလေ့ ရှိသည်။ ၂၀၀၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်းအရ ပြည်နယ် ၇ ခုတွင် အနည်းဆုံး အမတ် ၁ နေရာစီသာ ရှိပြီး လူဦးရေ အများဆုံးဖြစ်သော ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်တွင် အောက်လွှတ်တော် အမတ် ၅၃ ဦး ရှိသည်။ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်တွင် အမတ် ၁၀၀ ဦး ရှိပြီး ပြည်နယ်တစ်ခုစီ အတွက် ကိုယ်စားပြုသူ အမတ် ၂ ဦးစီ ဖြစ်ကာ ရွေးကောက်တက်မြှောက်မှု သက်တမ်းမှာ ၆ နှစ်တစ်ကြိမ်ဖြစ်သည်။ သမ္မတ ၏ ရွေးကောက်တင်မြှောက်မှု သက်တမ်းမှာ ၄ နှစ်တစ်ကြိမ်မျှ ဖြစ်ပြီး သမ္မတသည် သက်တမ်း ၂ ခုထက် ပို၍ အရွေးခံခွင့် မရှိပေ။ သမ္မတကို စုစုပေါင်း မဲအရေအတွက်ဖြင့် တိုက်ရိုက် တင်မြှောက်ခြင်း မဟုတ်ပဲ ပြည်နယ်အလိုက် အချိုးကျ ခွဲဝေထားသော အီလက်ထရိုရယ် ကောလိပ် စနစ်ဖြင့် တင်မြှောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ တရားရုံးချုပ်ကို အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု ၏ တရားသူကြီးချုပ်က ဦးဆောင်ကာ အဖွဲ့ဝင် ၉ ဦးရှိပြီး သက်တမ်း သတ်မှတ်ထားခြင်း မရှိပေ။

ပြည်နယ်အစိုးရများ၏ ဖွဲ့စည်းပုံမှာ အကြမ်းမျဉ်းအားဖြင့် အတူတူပင် ဖြစ်သည်။ နီဘရားစကားပြည်နယ် တစ်ခုတွင်သာ အထက်လွှတ်တော် အောက်လွှတ်တော် မခွဲပဲ လွှတ်တော် တစ်ခုတည်း ရှိသည်။ ပြည်နယ်တစ်ခုစီ၏ ပြည်နယ် အုပ်ချုပ်ရေးမှူးကို ပြည်နယ်အတွင်း မဲဆန္ဒဖြင့် တိုက်ရိုက် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ကြသည်။ အချို့သော ပြည်နယ် တရားသူကြီးများနှင့် ကက်ဘိနက် အရာရှိများကို ပြည်နယ် အုပ်ချုပ်ရေးမှူးမှ တိုက်ရိုက် တာဝန်ပေး ခန့်အပ်ပြီး အချို့ကိုမူ မဲဆန္ဒစနစ်ဖြင့် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ကြသည်။

ဥပဒေနှင့် အစိုးရ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ အားလုံးကို တရားစီရင်ရေး ဌာန မှ ပြန်လည် သုံးသပ်ရန် လိုအပ်ပြီး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေအား ဖောက်ဖျက်ခြင်းကို တွေ့ရှိပါက ပယ်ဖျက်လေ့ ရှိသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ၏ မူရင်း ရေးသားချက်များတွင် ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ပြည်နယ်တစ်ခုချင်းစီ နှင့် ဆက်စပ်မှုကို ရှင်းလင်းစွာ ဖွင့်ဆိုထားသည်။ အခန်း(၁) တွင် ဟာဘေး ကော်ပတ်စ် (habeas corpus) အရ လူတစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်းအား တရားဥပဒေမဲ့ ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ခြင်းကို အကာအကွယ် ပေးထားပြီး အခန်း (၃) တွင် ရာဇဝတ်မှုအားလုံး အတွက် တရားရုံးတွင် ရင်ဆိုင်ဖြေရှင်းနိုင်ခွင့် အတွက် အာမခံချက်ပေးထားသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေကို ပြင်ဆင်ရန် အတွက် ပြည်နယ်အားလုံး၏ ၄ ပုံ ၃ ပုံမှ သဘောတူညီရန် လိုအပ်သည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေကို ၂၇ ကြိမ်တိုင် ပြင်ဆင်ခဲ့ပြီး ပထမ ၁၀ ကြိမ်မှာ အခွင့်အရေး ဆိုင်ရာ ဥပဒေများ (Bill of Rights) ကို ပြင်ဆင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ၁၄ကြိမ်မြောက် ပြင်ဆင်မှုသည် အမေရိကန် နိုင်ငံသား တစ်ဦးချင်းစီ၏ အခွင့်အရေးများ ၏ အခြေခံ အချက်အလက်များကို ပြင်ဆင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ အစိတ်အပိုင်း တစ်ခုစီ တစ်ခုစီ၌ ကိုယ်ပိုင်တန်ခိုးအာဏာများရှိရာ ထိုတန်ခိုး အာဏာများကို ကျန်ဌာနနှစ်ခုက ဖြည့်စွက်ခြင်း၊ ရုပ်သိမ်းခြင်း မပြုလုပ်နိုင်ချေ။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)&lt;/ref&gt;
=== ပါတီများ၊ ခံယူချက်များ နှင့် နိုင်ငံရေး ===
[[File:Barack Obama&amp;nbsp;- ITN.jpg|thumb|upright|[[ဘာရတ်အိုဘားမား]] အမေရိကန် သမ္မတအဖြစ် အမေရိကန် တရားသူကြီးချုပ် ဂျွန်ရောဘတ်၏ ရှေ့မှောက်တွင် ကျမ်းသစ္စာကျိန်ဆိုနေစဉ် (၂၀၀၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀)]]
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် သမိုင်းကြောင်းတလျှောက် အချိန်ကာလ အတော်များများတွင် ပါတီနှစ်ခု ကြီးစိုးသော စနစ်ဖြင့် ရပ်တည်ခဲ့သည်။ အဆင့်အမျိုးမျိုးအတွက် ရာထူးများကို ပြည်နယ်အဆင့်မှ စီမံခန့်ခွဲသော ပဏာမ ရွေးကောက်ပွဲများကို ကျင်းပ၍ နောက်ထပ်မံ ပြုလုပ်မည့် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ အတွက် ပါတီ အသီးသီးမှ အမတ်လောင်းများကို ရွေးချယ်ကြသည်။ ၁၈၅၆ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲမှ စ၍ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ဩဇာရှိသော အဓိက ပါတီ ၂ ခုမှာ ၁၈၂၄ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သော ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ နှင့် ၁၈၅၄ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သော ရီပတ်ဘလစ်ကင် ပါတီ တို့ဖြစ်သည်။ ပြည်တွင်းစစ် ပြီးသည့် အချိန်မှစ၍ အခြားပါတီမှ သမ္မတလောင်း တစ်ဦးသာလျှင် ထွက်ပေါ်ခဲ့ပြီး ထိုသူမှာ ယခင် သမ္မတဟောင်း သီအိုဒိုး ရုစဗဲ့ ဖြစ်သည်။ သူသည် ၁၉၁၂ ခုနှစ်တွင် ပရိုဂရက်ဆစ် ပါတီ အတွက် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး မဲရာခိုင်နှုန်း ၂၀ ကျော်မျှ ရရှိခဲ့သည်။

အမေရိကန် နိုင်ငံရေးရပ်ဝန်းတွင် ရီပတ်ဘလစ်ကင် ပါတီသည် ကွန်ဆာဗေးတစ်ဖြစ်သည် သို့ လက်ယာဘက် ယိမ်းသည်ဟု ယူဆနိုင်ပြီး ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီမှာမူ လစ်ဘရယ်ဖြစ်သည် သို့မဟုတ် လက်ဝဲဘက်ယိမ်းသည် ဟု ယူဆနိုင်သည်။ အရှေ့မြောက်ပိုင်း ရှိပြည်နယ်များ၊ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်း ပြည်နယ်များ နှင့် ရေကန်ကြီးများ ရှိရာ ပြည်နယ်များမှာ အပြာရောင်ပြည်နယ်များဟု ခေါ်ပြီး လစ်ဘရယ် ဖြစ်ကြသည်။ တောင်ဘက်ရှိပြည်နယ်များ၊ ဂရိတ်ပလိန်း၏ တစိတ်တပိုင်း နှင့် ရော့ကီးတောင်တန်းပြည်နယ်များမှာမူ အနီရောင်ပြည်နယ်များဟု ခေါ်ပြီး ကွန်ဆာဗေးတစ် ဖြစ်ကြသည်။

၂၀၀၈ ခုနှစ် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရခဲ့သော ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ မှ ဘာရတ်အိုဘားမား သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ၄၄ ယောက်မြောက် သမ္မတဖြစ်သည်။ ယခင် သမ္မတများ အားလုံးမှာ ဥရောပသားမှ ဆင်းသက်လာသူများသာ ဖြစ်ကြသည်။ ၂၀၁၀ နှစ်လယ် ရွေးကောက်ပွဲ ရလဒ်အရ ရီပတ်ဘလစ်ကင် ပါတီသည် အောက်လွှတ်တော်ကို ထိန်းချုပ်ထားပြီး ဆီးနိတ်လွှတ်တော်တွင် နေရာရလာသော်လည်း အထက်လွှတ်တော်တွင် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီမှ အများစုဖြစ်နေသေးသည်။ ၁၁၂ ကြိမ်မြောက် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ကွန်ဂရက်တွင် ဆီးနိတ် လွှတ်တော်တွင် ဒီမိုကရက် ၅၁ ဦး၊ ဒီမိုကရက်များကို ထောက်ခံသော တစ်သီးပုဂ္ဂလ ၂ ဦး နှင့် ရီပတ်ဘလစ်ကင် ပါတီမှ ၄၇ ဦး ရှိပြီး အောက်လွှတ်တော်တွင် ရီပတ်ဘလစ်ကင် ၂၄၂ ဦး နှင့် ဒီမိုကရက် ၁၉၃ ဦး ရှိသည်။ ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးမှူးများတွင် ရီပတ်ဘလစ်ကင် ၂၉ ဦး၊ ဒီမိုကရက် ၂၀ ဦးနှင့် တစ်သီးပုဂ္ဂလ တစ်ဦး ပါဝင်သည်။

== နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ ==
[[File:Hague Clinton May 14 2010 Crop.jpeg|thumb|right|ဗြိတိသျှ နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး ဝီလီယမ် ဟိတ်ဂ် နှင့် အမေရိကန် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး [[ဟီလာရီ ကလင်တန်]] ၂၀၁၀ မေလ]]

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာတဝှမ်းလုံးတွင် စီးပွားရေး၊နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေးဆိုင်ရာ လွှမ်းမိုးမှုရရန် ကြိုးပမ်းလေ့ ရှိသည်။ ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ အမြဲတမ်း အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ကုလသမဂ္ဂ ဌာနချုပ်သည် [[နယူးယောက်မြို့]]တော် တွင် ရှိသည်။ ဂျီအိတ် (G8)၊ ဂျီ တွမ်တီး (G20)၊ အိုအီးစီဒီ အဖွဲ့တို့၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတိုင်းလိုလိုသည် ဝါရှင်တန်ဒီစီတွင် သံရုံးများ ထားရှိကြပြီး နိုင်ငံအများအပြားမှာ နိုင်ငံအနှံ့တွင် အတွင်းဝန်ရုံးများ ထားရှိကြသည်။ အလားတူပင် နိုင်ငံတိုင်းလိုလိုတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ သံရုံးများ ရှိကြသည်။ သို့သော်လည်း [[ကျူးဘားနိုင်ငံ]]၊ [[အီရန်နိုင်ငံ]]၊ [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]]၊ [[ဘူတန်နိုင်ငံ]] နှင့် [[ထိုင်ဝမ်]]နိုင်ငံတို့သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် တရားဝင် သံတမန် ဆက်ဆံရေး မရှိပေ။

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း နှင့် အထူးသီးသန့်ဆက်ဆံရေး ရှိပြီး ကနေဒါနိုင်ငံ၊ ဩစတေးလျနိုင်ငံ၊ နယူးဇီလန်နိုင်ငံ၊ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၊ ဂျပန်နိုင်ငံ၊ တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၊ အစ္စရေးနိုင်ငံနှင့် အချို့သော ဥရောပနိုင်ငံများနှင့် မဟာမိတ်ကဲ့သို့သော ဆက်ဆံရေးမျိုး ရှိသည်။ စစ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေး ကိစ္စများအတွင် နေတိုးအဖွဲ့ဝင်များနှင့် အတူတကွ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်လေ့ ရှိသည်။ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် အမေရိကားနိုင်ငံများ အဖွဲ့ကဲ့သို့သော အဖွဲ့များဖြင့် အတူတကွ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်လေ့ ရှိပြီး ကနေဒါ၊ မက္ကဆီကိုတို့ဖြင့် ချုပ်ဆိုထားသော မြောက်အမေရိကနိုင်ငံများ၏ လွတ်လပ်စွာ ကုန်သွယ်ခွင့် သဘောတူညီချက်ဖြင့် စီးပွားရေးအားဖြင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်လေ့ ရှိသည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် နိုင်ငံတကာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အစီအစဉ်တွင် စုစုပေါင်း အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂၅.၄ ဘီလီယံများ သုံးစွဲခဲ့ပြီး တကမ္ဘာလုံးတွင် အများဆုံး သုံးစွဲခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံအလိုက် စုစုပေါင်း ဝင်ငွေ အနေနှင့် ကြည့်လျှင်မူ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ထောက်ပံ့မှုမှာ ၀.၁၈ ရာခိုင်နှုန်းသာ ရှိသဖြင့် လှူဒါန်းသည့် နိုင်ငံများတွင် နံပါတ် ၂၂ နေရာတွင်သာ ရှိသည်။ အခြားတစ်ဖက်မှ ကြည့်လျှင်မူ အမေရိကန်လူမျိုးတို့၏ နိုင်ငံခြားတိုင်းပြည်များတွင် လှူဒါန်းမှုများမှာ အလွန်ရက်ရောသည်ကို တွေ့နိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Shah, Anup|title=US and Foreign Aid Assistance|date=2009-04-13|publisher=GlobalIssues.org|url=http://www.globalissues.org/article/35/us-and-foreign-aid-assistance|accessdate=2009-10-11}}&lt;/ref&gt;

[[File:USS Abraham Lincoln(CVN 72).jpg|thumb|left|အမေရိကန် လေယာဉ်တင်သင်္ဘော ယူအက်စ်အက်စ် အေဘရာဟမ် လင်ကွန်း]]

အမေရိကန်သမ္မတသည် နိုင်ငံ၏ စစ်တပ်တွင် စစ်သေနာပတိချုပ်ရာထူးကို ရယူထားပြီး ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးနှင့် စစ်ဦးစီးချုပ်အဖွဲ့ကို ခန့်အပ်ပိုင်ခွင့် ရှိသည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၏ ကာကွယ်ရေး ဦးစီးဌာနမှာ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များကို အုပ်ချုပ်ပြီး ၎င်းတို့တွင် ကြည်းတပ်၊ ရေတပ်၊ မရိန်းတပ်၊ လေတပ် တို့ ပါဝင်သည်။ ကမ်းခြေစောင့်တပ်ကို စစ်မက် ဖြစ်ပွားမနေသော အချိန်တွင် ပြည်ထဲရေး ဌာနမှ အုပ်ချုပ်ပြီး စစ်မက်ဖြစ်ပွားနေချိန်တွင် ရေတပ်မှ အုပ်ချုပ်သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် လက်နက်ကိုင် တပ်ဖွဲ့များတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူ ၁.၄ သန်းမျှ ရှိပြီး အရန်အင်အား နှင့် အမျိုးသားအစောင့်တပ်ဖွဲ့များကို ထည့်သွင်း ရေတွက်ပါက အားလုံးပေါင်း ၂.၃ သန်းမျှ ရှိသည်။ ကာကွယ်ရေး ဦးစီးဌာနတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူများတွင် ကန်ထရိုက်တာများ မပါဝင်ဘဲ အရပ်သား ၇ သိန်းကျော် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Magazine%20Documents/2009/May%202009/0509facts_fig.pdf|title=The Air Force in Facts and Figures (Armed Forces Manpower Trends, End Strength in Thousands)|work=Air Force Magazine|date=May 2009|accessdate=2009-10-09}}&lt;/ref&gt;

စစ်မှုထမ်းရန် အတွက်မှာ မိမိဆန္ဒအလျောက်သာ ဖြစ်ပြီး စစ်ပွဲကာလ အတွင်းတွင် စစ်မှုမထမ်း မနေရ စနစ်ကို ကြိုတင်ရွေးချယ်ထားသူ များအပေါ်တွင် ပြဋ္ဌာန်းလေ့ ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.sss.gov/what.htm | title=WHAT DOES SELECTIVE SERVICE PROVIDE FOR AMERICA? | publisher=Selective Service System | work=www.sss.gov | accessdate=February 11, 2012 | archivedate=15 September 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120915102215/http://www.sss.gov/what.htm }}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် စစ်တပ်များကို လေတပ် အတွင်းရှိ များပြားလှစွာသော သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး လေယာဉ်များကို အသုံးပြု၍ ဖြစ်စေ၊ ရေတပ်မှ လက်ရှိသုံးစွဲနေသော လေယာဉ်တင် သင်္ဘော ၁၁ စင်း ဖြင့် ဖြစ်စေ၊ ရေတပ်၏ အတ္တလန္တိတ်နှင့် ပစိဖိတ် ဒေသရှိ သင်္ဘောများ ဖြင့် ဖြစ်စေ အလျှင်အမြန် နေရာ ချထားနိုင်သည်။ အမေရိကန် စစ်တပ်တွင် အခြေစိုက်စခန်း နှင့် နိုင်ငံခြား အခြေခံစခန်း ပေါင်း ၈၆၅ ခု ရှိပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.defense.gov/pubs/BSR_2008_Baseline.pdf|title=Base Structure Report, Fiscal Year 2008 Baseline|publisher=Department of Defense|accessdate=2009-10-09}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံပေါင်း ၂၅ နိုင်ငံတွင် တာဝန်ချထားသူပေါင်း ၁၀၀ ကျော် မျှ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst1003.pdf|title=Active Duty Military Personnel Strengths by Regional Area and by Country (309A)|publisher=Department of Defense|date=2010-03-31|accessdate=2010-10-07|archivedate=24 July 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724211511/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst1003.pdf}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် စစ်တပ်၏ စုစုပေါင်း သုံးစွဲငွေမှာ ဘီလီယံ ၇၀၀ ခန့်မျှ ဖြစ်ပြီး တကမ္ဘာလုံးရှိ စစ်တပ်များ သုံးစွဲငွေ၏ ၄၃ ရာခိုင်နှုန်း မျှ ဖြစ်ပြီး အခြားနိုင်ငံကြီး ၁၄ နိုင်ငံ၏ စစ်ရေး သုံးစွဲစရိတ် ပေါင်းထားခြင်း ထက်ပင် များသည်။ ဂျီဒီပီ၏ ၄.၈ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စစ်ရေး စရိတ် အသုံးအများဆုံးသော နိုင်ငံ ၁၅ နိုင်ငံတွင် ဆော်ဒီအာရေဗျ ပြီးလျှင် ဒုတိယ နေရာမှ လိုက်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/15majorspenders|title=The 15 Countries with the Highest Military Expenditure in 2010|publisher=Stockholm International Peace Research Institute|accessdate=2012-02-05|archivedate=28 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100328104327/http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/15majorspenders}}&lt;/ref&gt; ကာကွယ်ရေး ဦးစီးဌာန၏ ၂၀၁၂ ခုနှစ် အတွက် လျာထားသော ဘတ်ဂျက်မှာ ၅၅၃ ဘီလီယံ ဒေါ်လာမျှ ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ် လျာထားသော ဘတ်ဂျက်ထက် ၄.၂ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ပိုမြင့်သည်။ အီရတ်နိုင်ငံနှင့် အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံ အတွင်း စစ်ရေးအရ သုံးစွဲရန် ၁၁၈ ဘီလီယံ ထပ်မံ လျာထားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://comptroller.defense.gov/defbudget/fy2012/FY2012_Budget_Request_Overview_Book.pdf|title=Fiscal Year 2012 Budget Request Overview|publisher=Department of Defense|date=February 2011|accessdate=2011-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110304062616/http://comptroller.defense.gov/defbudget/fy2012/FY2012_Budget_Request_Overview_Book.pdf|archivedate=4 March 2011}}&lt;/ref&gt;အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ နောက်ဆုံး တပ်ဖွဲ့မှာ အီရတ်နိုင်ငံမှ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ထွက်ခွာခဲ့သည်။ အီရတ်စစ်ပွဲတွင် အမေရိကန် တပ်သားပေါင်း ၄,၄၈၄ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://icasualties.org/Iraq/index.aspx|title=Operation Iraqi Freedom|publisher=Iraq Coalition Casualty Count|date=2012-02-05|accessdate=2012-02-05|archivedate=21 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဧပြီလ စာရင်းအရ အာဖဂန်နစ္စတန် နိုင်ငံတွင် အမေရိကန် တပ်သားပေါင်း ၉ သောင်းခန့်မျှ တာဝန် ထမ်းဆောင်လျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.frontline.in/stories/20120420290705200.htm|author=Cherian, John|title=Turning Point|publisher=Frontline|date=2012-04-20|accessdate=2012-04-04|archivedate=7 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120407115236/http://www.frontline.in/stories/20120420290705200.htm}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဧပြီ လအထိ အာဖဂန်နစ္စတန် စစ်ပွဲ အတွင်းတွင် အမေရိကန် စစ်သားပေါင်း ၁၉၂၄ ဦးမျှ သေဆုံးခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://icasualties.org/OEF/index.aspx|title=Operation Enduring Freedom|publisher=Iraq Coalition Casualty Count|date=2012-04-04|accessdate=2012-04-04|archivedate=29 December 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229103806/http://www.icasualties.org/OEF/index.aspx}}&lt;/ref&gt;

== စီးပွားရေး ==
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;font-size: 90%; border: 1px solid #999; float: right; margin-left: 1em; width: 270px;&quot;
|- style=&quot;background:#f5f5f5;&quot;
! colspan=&quot;3&quot; | Economic indicators
|-
| အလုပ်လက်မဲ့ ရာခိုင်နှုန်း || ၈.၂% &lt;small&gt;(မတ်လ ၂၀၁၂)&lt;/small&gt; || style=&quot;text-align: right;&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bls.gov/news.release/empsit.nr0.htm|title=Employment Situation Summary|publisher=U.S. Dept. of Labor|date=2012-04-06|accessdate=2012-04-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| GDP တိုးတက်မှု || ၂.၈% &lt;small&gt;(4Q 2011)&lt;/small&gt;၊ ၁.၇% &lt;small&gt;(၂၀၁၁)&lt;/small&gt;|| style=&quot;text-align: right;&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/gdpnewsrelease.htm|title=Gross Domestic Product, 4th Quarter 2011 and Annual 2011 (Advance Estimate)|publisher=Bureau of Economic Analysis|date=2012-01-27|accessdate=2012-02-03}} Change is based on [[Chained dollars|chained 2005 dollars]]. Quarterly growth is expressed as an annualized rate.&lt;/ref&gt;
|-
| စားသုံးသူတို့၏ ကုန်ဈေးနှုန်း ညွှန်းကိန်း ငွေကြေးဖောင်းပွမှု || ၂.၇% &lt;small&gt;(မတ်လ ၂၀၁၁&amp;nbsp;– မတ်လ ၂၀၁၂)&lt;/small&gt; || style=&quot;text-align: right;&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bls.gov/news.release/cpi.nr0.htm|title=Consumer Price Index: March 2012|publisher=Bureau of Labor Statistics|date=2012-04-13|accessdate=2012-04-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| ဆင်းရဲမွဲတေမှု || ၁၅.၁% &lt;small&gt;(၂၀၁၀)&lt;/small&gt; || style=&quot;text-align: right;&quot; | &lt;ref name=CBPR10&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2011pubs/p60-239.pdf|title=Income, Poverty, and Health Insurance Coverage in the United States: 2010|publisher=U.S. Census Bureau|date=2010-09-14|accessdate=2011-09-16}}&lt;/ref&gt;
|-
| အများပြည်သူဆိုင်ရာ အကြွေး || $၁၅.၆၂ ထရီလီယံ &lt;small&gt;(ဧပြီလ ၁၃၊ ၂၀၁၂)&lt;/small&gt; || style=&quot;text-align: right;&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.treasurydirect.gov/NP/BPDLogin?application=np|title=Debt Statistics|publisher=U.S. Dept. of the Treasury|accessdate=2012-04-17|archivedate=18 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110418203433/http://www.treasurydirect.gov/NP/BPDLogin?application=np}}&lt;/ref&gt;
|-
| အိမ်ထောင်စုများ၏ ပိုင်ဆိုင်မှု || $၅၈.၅ ထရီလီယံ &lt;small&gt;(4Q ၂၀၁၁)&lt;/small&gt; || style=&quot;text-align: right;&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/releases/Z1/Current/z1r-1.pdf|title=Flow of Funds Accounts of the United States: Flows and Outstandings Fourth Quarter 2011|publisher=U.S. Federal Reserve|date=2012-03-08|accessdate=2012-04-17}}&lt;/ref&gt;
|}

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် များပြားလှစွာသော သဘာဝအရင်းအမြစ်များ၊ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ပြီးသော အခြေခံအဆောက်အအုံများ၊ မြင့်မားသော ကုန်ပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေးစွမ်းအား များဖြင့် မောင်းနှင်ထားသော အရင်းရှင်စီးပွားရေးစနစ် ရှိသည်။&lt;ref&gt;Wright, Gavin, and Jesse Czelusta, &quot;Resource-Based Growth Past and Present&quot;, in ''Natural Resources: Neither Curse Nor Destiny'', ed. Daniel Lederman and William Maloney (World Bank, 2007), p. 185. ISBN 0-8213-6545-2.&lt;/ref&gt; နိုင်ငံတကာ ငွေကြေးအဖွဲ့၏ အဆိုအရ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ဂျီဒီပီ ၁၅.၁ ထရီလီယံ ဒေါ်လာမှာ ဈေးကွက် ငွေလဲလှယ်နှုန်းထားဖြင့် ကြည့်မည် ဆိုလျှင် တကမ္ဘာလုံး ထုတ်ကုန် စုစုပေါင်း၏ ၂၂ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိပြီး [[ဝယ်ယူနိုင်စွမ်းအား ကွာခြားမှုနှုန်း]] (PPP) ကိုထည့်တွက်မည် ဆိုပါက တကမ္ဘာလုံး ထုတ်ကုန်၏ ၁၉ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိသည်။.&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot;&gt; {{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=56&amp;pr.y=10&amp;sy=2009&amp;ey=2012&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=111&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=|title=United States|publisher=International Monetary Fund|accessdate=April 22, 2012}}&lt;/ref&gt; အခြားနိုင်ငံများနှင့် ယှဉ်လျှင် တစ်နိုင်ငံချင်းစီထက် ဂျီဒီပီ ပိုမြင့်သော်လည်း ၂၀၀၈ ခုနှစ် စာရင်းအရ PPP ကို ထည့်တွက်မည် ဆိုလျှင် ဥရောပသမဂ္ဂ၏ ဂျီဒီပီထက် ၅ ရာခိုင်နှုန်းမျှ လျော့နည်းသည်။ တကမ္ဘာလုံးတွင် လူတစ်ဦးချင်း ဂျီဒီပီ အားဖြင့် နံပါတ် ၉ နေရာတွင် လည်းကောင်း၊ PPP ကို ထည့်တွက်ထားသော ဂျီဒီပီ အနေနှင့် နံပါတ် ၆ နေရာတွင် လည်းကောင်း ရှိသည်။.&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot;/&gt; အမေရိကန် ဒေါ်လာသည် တကမ္ဘာလုံးသုံးသော အဓိက အရံငွေ အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/np/sta/cofer/eng/cofer.pdf |title=Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves |format=PDF |date= |accessdate=2012-04-09}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကုန်စည်တင်သွင်းမှု အများဆုံးသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး တတိယမြောက် ကုန်စည် တင်ပို့မှု အများဆုံး နိုင်ငံဖြစ်သည်။ သို့သော် လူတစ်ဦးချင်း ပို့ကုန်တင်ပို့မှုမှာမူ မများလှပေ။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၏ စုစုပေါင်း ကုန်သွယ်ရေး အရှုံးပြမှုမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၆၃၅ ဘီလီယံမျှ ရှိသည်။&lt;ref name=Trade&gt;{{cite web|title=Trade Statistics|url=http://greyhill.com/trade-statistics|publisher=Greyhill Advisors|accessdate=2011-10-06}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါနိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ၊ မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ၊ ဂျပန်နိုင်ငံ နှင့် ဂျာမနီနိုင်ငံတို့မှာ ထိပ်ဆုံး ကုန်သွယ်ဖက်များပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/foreign-trade/top/dst/current/balance.html|title=Top Ten Countries with which the U.S. Trades|publisher=U.S. Census Bureau|date=August 2009|accessdate=2009-10-12}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ်အတွင်း ရေနံမှာ တင်သွင်းမှု အများဆုံး ကုန်စည်ဖြစ်ပြီး သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး စက်ကိရိယာများမှ အများဆုံးသော ပို့ကုန် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=Trade/&gt; တရုတ်နိုင်ငံသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အများပြည်သူဆိုင်ရာ အကြွေးအများဆုံး ရှိသော ကြွေးရှင်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.csmonitor.com/USA/Politics/DC-Decoder/2011/0204/National-debt-Whom-does-the-US-owe|title=National debt: Whom does the US owe??publisher=CSMonitor.com|date=2011-02-04|accessdate=2011-07-14|archivedate=11 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120411202257/http://www.csmonitor.com/USA/Politics/DC-Decoder/2011/0204/National-debt-Whom-does-the-US-owe}}&lt;/ref&gt;

[[File:Wall-Street Nueva York6397.JPG|thumb|left|ဝေါလ်စထရိ နှင့် နယူးယောက် စတော့အိတ်ချိန်း သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒေါ်လာ ပမာဏအားဖြင့် ကြည့်ပါက အကြီးဆုံးသော ငွေကြေးဈေးကွက်များ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ir.nyse.com/phoenix.zhtml?c=129145&amp;p=irol-newsArticle&amp;ID=1036503&amp;highlight=|title=New Release/Ultra Petroleum Corp.,|publisher=NYSE Euronext|date=2007-07-03|accessdate=2007-08-03}}&lt;/ref&gt;]]
၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ပုဂ္ဂလိကလုပ်ငန်းများမှ နိုင်ငံစီးပွားရေး၏ ၈၆.၄ % အထိ ပါဝင်ခဲ့ပြီး ဖက်ဒရယ်အစိုးရ၏ လုပ်ငန်းများမှ ၄.၃ % မျှ ပါဝင်ခဲ့ကာ ပြည်နယ်နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရများက ကျန်ရှိသော ၉.၃ % ကို ပါဝင်ခဲ့သည်။.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://greyhill.com/gdp-by-industry/ |title=GDP by Industry|publisher=Greyhill Advisors|accessdate=2011-10-13}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးမှာ စက်မှုခေတ်လွန် အဆင့်သို့ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခဲ့ပြီး ဖြစ်၍ ဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းများမှာ ဂျီဒီပီ၏ ၆၇.၈ % ကို ပံ့ပိုးပေးထားသော်လည်း အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် စက်မှုဆိုင်ရာ အင်အားကြီးနိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ရှိနေသေးသည်။&lt;ref name=Econ&gt;{{cite web|url=http://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080312123609/http://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html|archivedate=12 March 2008|accessdate=2008-03-12|title=USA Economy in Brief|publisher=U.S. Dept. of State, International Information Programs}}&lt;/ref&gt; စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများတွင် ငွေလည်ပတ်မှု အများဆုံး လုပ်ငန်းမှာ လက်လီ လက်ကား ရောင်းဝယ်ရေး လုပ်ငန်း ဖြစ်ပြီး ဝင်ငွေအများဆုံး လုပ်ငန်းမှာ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/compendia/statab/2009/tables/09s0724.xls|title=Table 724—Number of Tax Returns, Receipts, and Net Income by Type of Business and Industry: 2005|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2009-10-12}}&lt;/ref&gt; ထုတ်ကုန်များတွင် ဦးဆောင်ဦးရွက် ပြုနေသည်မှာ ဓာတုဆိုင်ရာ ထုတ်ကုန်များ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/compendia/statab/2009/tables/09s0964.xls|title=Table 964—Gross Domestic Product in Current and Real (2000) Dollars by Industry: 2006|publisher=U.S. Census Bureau|date=May 2008|accessdate=2009-10-12}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တတိယမြောက် အများဆုံး ရေနံထုတ်လုပ်သည့် နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ရေနံ တင်သွင်းမှု အများဆုံး နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2173rank.html|title=Rank Order—Oil (Production)|publisher=CIA|work=The World Factbook|accessdate=2009-10-12|archivedate=12 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120512233445/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2173rank.html}}{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html|title=Rank Order—Oil (Consumption)|publisher=CIA|work=The World Factbook|accessdate=2009-10-12|archivedate=26 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226073521/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html%20}}{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/pub/oil_gas/petroleum/data_publications/company_level_imports/current/import.html|title=Crude Oil and Total Petroleum Imports Top 15 Countries|publisher=U.S. Energy Information Administration|date=2009-09-29|accessdate=2009-10-12}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာပေါ်တွင် လျှပ်စစ်စွမ်းအင် နှင့် နျူးကလီယား စွမ်းအင် ထုတ်လုပ်ရာတွင် ပထမ နေရာမှ ရှိနေပြီး သဘာဝဓာတ်ငွေ့ရည်၊ ကန့်၊ ဖော့စဖိတ် နှင့် ဆား ထုတ်လုပ်ရာတွင်လည်း ပထမနေရာမှ ရှိသည်။ စိုက်ပျိုးရေး လုပ်ငန်းသည် အမေရိကန် ဂျီဒီပီ၏ ၁ ရာခိုင်နှုန်းမျှ သာ ရှိသည်။&lt;ref name=Econ/&gt; သို့သော်လည်း အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပြောင်းဖူး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.grains.org/page.ww?section=Barley,+Corn+%26+Sorghum&amp;name=Corn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080112182404/http://www.grains.org/page.ww?section=Barley,+Corn+%26+Sorghum&amp;name=Corn|archivedate=12 January 2008|title=Corn|publisher=U.S. Grains Council|accessdate=2008-03-13}}&lt;/ref&gt; နှင့် ပဲပုတ် (soybean) &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldwatch.org/node/5442|title=Soybean Demand Continues to Drive Production|publisher=Worldwatch Institute|date=2007-11-06|accessdate=2008-03-13|archivedate=16 March 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080316060234/http://www.worldwatch.org/node/5442}}&lt;/ref&gt;ထုတ်လုပ်ရာတွင် ပထမနေရာတွင် ရှိသည်။ အမေရိကန် ကုမ္ပဏီများ ဖြစ်သည့် ကိုကာကိုလာ နှင့် မက်ဒေါ်နယ်တို့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူသိအများဆုံး အမှတ် တံဆိပ် ၂ ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cheskin.com/view_news.php?id=2|title=Sony, LG, Wal-Mart among Most Extendible Brands|publisher=Cheskin|date=2005-06-06|accessdate=2007-06-19|archivedate=12 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312001935/http://www.cheskin.com/view_news.php?id=2}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၀ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ စာရင်းအရ အမေရိကန်နိုင်ငံတွင် အလုပ်လုပ်ကိုင်သူ ၁၅၄.၁ သန်း ရှိသည်။ အစိုးရဝန်ထမ်းပေါင်း ၂၁.၂ သန်းမျှ ရှိသဖြင့် အစိုးရသည် အကြီးဆုံးသော အလုပ်ရှင် ဖြစ်သည်။ ပုဂ္ဂလိက လုပ်ငန်းခွင်များတွင် အလုပ်သမား အများဆုံးရှိသော ကဏ္ဍများမှာ ကျန်းမာရေး နှင့် လူမှုဖူလုံရေး ကဏ္ဍတို့ ဖြစ်ပြီး အလုပ်သမား ၁၆.၄ သန်းမျှ ရှိသည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုရှိ အလုပ်သမားများ၏ ၁၂ % မှာ သမဂ္ဂဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး အနောက် ဥရောပတွင် ၃၀ % မျှ ရှိသဖြင့် အနောက်ဥရောပနိုင်ငံများလောက် သမဂ္ဂဝင်သူ မများပေ။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Fuller, Thomas|url=http://www.iht.com/articles/2005/06/14/news/europe.php|title=In the East, Many EU Work Rules Don't Apply|date=2005-06-15|work=International Herald Tribune|accessdate=2007-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050616015106/http://www.iht.com/articles/2005/06/14/news/europe.php|archivedate=16 June 2005}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ အဆိုအရ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် အလုပ်သမားများကို အလုပ်ခန့်ရန် နှင့် အလုပ်ဖြုတ်ရန် အတွက် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အလွယ်ကူဆုံးသော တိုင်းပြည်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;EDBI&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.doingbusiness.org/ExploreEconomies/?economyid=197|accessdate=2007-06-28|title=Doing Business in the United States (2006)|publisher=World Bank}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ် စာရင်း အရ ကမ္ဘာပေါ်တွင် တတိယမြောက် အလုပ်ပေါ်မှ ပြန်ရသည့် အကျိုးအမြတ် (Productivity) အမြင့်မားဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး လူဇင်ဘတ်နိုင်ငံ နှင့် နော်ဝေနိုင်ငံတို့၏ နောက်မှ လိုက်သည်။ တစ်နာရီချင်း အလုပ်ပေါ်မှ ပြန်ရသည့် အကျိုးအမြတ် အနေဖြင့် ကြည့်ပါက စတုတ္ထနေရာတွင် ရှိပြီး ထိုနှစ်နိုင်ငံနှင့် နယ်သာလန်နိုင်ငံတို့၏ နောက်မှ လိုက်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.conference-board.org/data/economydatabase/|title=Total Economy Database, Summary Statistics, 1995–2010|publisher=The Conference Board|work=The Conference Board Total Economy Database|date=September 2010|accessdate=2009-09-20}}&lt;/ref&gt; ဥရောပနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၏ အိမ်ခွန် မြေခွန် နှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းခွန်များမှာ မြင့်မားပြီး အလုပ်သမားအခွန် နှင့် စားသုံးမှု အခွန်များမှာ နည်းပါးသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|author=Gumbel, Peter|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,662737-2,00.html|title=Escape from Tax Hell|date=2004-07-11|work=Time|accessdate=2007-06-28|archivedate=7 January 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100107005616/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,662737-2,00.html}}&lt;/ref&gt;

=== ဝင်ငွေနှင့် လူသားဖွံ့ဖြိုးမှု ===
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း ဌာန၏ စာရင်းအရ အခွန်မကောက်ခံရမီ အိမ်ထောင်စု တစ်ခုချင်း၏ အလယ်အလတ် ဝင်ငွေမှာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၄၉,၄၄၅ မျှ ဖြစ်သည်။ အာရှ-အမေရိကန် အိမ်ထောင်စုများ၏ အလယ်အလတ်ဝင်ငွေမှာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၆၄,၃၀၈ အထိ ရှိပြီး အာဖရိကန်-အမေရိကန် အိမ်ထောင်စုများ၏ အလယ်အလတ်ဝင်ငွေမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃၂,၆၀၈ မျှသာ ရှိသည်။&lt;ref name=CBPR10/&gt; ဝယ်ယူနိုင်စွမ်းအား ကွာခြားမှုနှုန်းကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်ပါက အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ အိမ်ထောင်စုတို့၏ အလယ်အလတ် ဝင်ငွေမှာ ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများမှ ချမ်းသာသော လူတန်းစားတို့၏ ဝင်ငွေနှင့် ညီမျှသည်။ ၂၀ ရာစု အလယ်ပိုင်းတွင် ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှုန်းမှာ အလျှင်အမြန် လျော့ကျသွားခဲ့သော်လည်း ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ်များတွင် ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှုန်းမှာ ပြန်လည်မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်းတွင် အမေရိကန် နိုင်ငံသား၏ ၁၁% မှ ၁၅% အထိမှာ ဆင်းရဲမွဲတေမှုမျဉ်း၏ အောက်တွင် ရှိနေပြီး ၅၈.၅% သော နိုင်ငံသားတို့မှာ အသက် ၂၅ နှစ်မှ အသက် ၇၅ နှစ်အတွင်း အနည်းဆုံး ၁ နှစ်မျှ ဆင်းရဲချို့တဲ့စွာ သုံးစွဲရမှု ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;USCB IP&amp;HIC 2007&quot;&gt;{{cite web|author=DeNavas-Walt, Carmen, Bernadette D. Proctor, and Jessica Smith|url=http://www.census.gov/prod/2008pubs/p60-235.pdf|format=PDF|title=Income, Poverty, and Health Insurance Coverage in the United States: 2007|publisher=U.S. Census Bureau|month=August|year=2008|accessdate=2008-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hacker|first=Jacob S.|year=2006|title=The Great Risk Shift: The New Economic Insecurity and the Decline of the American Dream|url=https://archive.org/details/greatriskshiftas00hack|location=New York|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-533534-1}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ဆင်းရဲသား အမေရိကန်နိုင်ငံသား ၄၆.၂ သန်းမျှရှိပြီး ၄ နှစ်ဆက်တိုက် မြင့်တက်လာသော အရေအတွက်ပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=CBPR10/&gt;

[[File:South San Jose (crop).jpg|thumb|ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်၊ ဆန်ဂျို့စ်မြို့ရှိ လူလတ်တန်းစားတို့၏ ဆင်ခြေဖုံး]]
ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံများထဲတွင် အစိုးရက နိုင်ငံသားတို့၏ လူမှုဖူလုံရေးကို ကြည့်ရှုစောင့်ရှောက်မှုတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် အနည်းဆုံး နိုင်ငံများတွင် ပါသည်။ ဆင်းရဲချမ်းသာ ကွာဟမှုနှင့် ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှုန်းကို လျော့ချရာတွင် ချမ်းသာသောနိုင်ငံများထဲ၌ အလယ်ခေါင် အဆင့် ထက်ပင် နိမ့်ကျသေးသည်။&lt;ref name=&quot;Sme&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Smeeding | first1 = T. M. | year = 2005 | title = Public Policy: Economic Inequality and Poverty: The United States in Comparative Perspective | url =https://archive.org/details/sim_social-science-quarterly_2005-12_86_4/page/n199| journal = Social Science Quarterly | volume = 86 | issue = | pages = 955–983 | doi = 10.1111/j.0038-4941.2005.00331.x }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Kenworthy | first1 = L. | year = 1999 | title = Do Social-Welfare Policies Reduce Poverty? A Cross-National Assessment&quot; ''Social Forces'' 77(3), 1119–1139. Bradley, D., E. Huber, S. Moller, F. Nielsen, and J. D. Stephens (2003). &quot;Determinants of Relative Poverty in Advanced Capitalist Democracies | url = | journal = American Sociological Review | volume = 68 | issue = 1| pages = 22–51 }}&lt;/ref&gt;သို့သော်လည်း လူမှုရေး လုပ်ငန်းများတွင် အသုံးပြုသည့် အစိုးရနှင့် ပုဂ္ဂလိကတို့၏ အသုံးစရိတ်များမှာ လူတစ်ဦးချင်းစီ အတွက် ကြည့်လျှင် မြင့်မားသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Fishback|first=Price V.|date=May 2010|title=Social Welfare Expenditures in the United States and the Nordic Countries: 1900–2003|journal=NBER Working Paper series|volume=15982|url=http://papers.nber.org/papers/w15982}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်၏ လူမှုဖူလုံရေး စောင့်ရှောက်မှုမှာ အသက်ကြီးသူများအတွက် ဆင်းရဲမှုကို သိသိသာသာ လျှော့ချပေးနိုင်သော်လည်း&lt;ref&gt;Orr, D. (November–December, 2004). &quot;Social Security Isn't Broken: So Why the Rush to 'Fix' It?&quot; In C. Sturr and R. Vasudevan, eds. (2007). ''Current Economic Issues''. Boston: Economic Affairs Bureau.&lt;/ref&gt; ငယ်ရွယ်သူများအတွက်မူ ထောက်ပံ့မှုမှာ အတော်ပင် နည်းသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.prospect.org/cs/articles?article=a_new_deal_of_their_own|author=Starr, Paul|date=2008-02-25|title=A New Deal of Their Own|work=American Prospect|accessdate=2008-07-24|archivedate=5 May 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080505021735/http://www.prospect.org/cs/articles?article=a_new_deal_of_their_own}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် စက်မှုလုပ်ငန်း တိုးတက်သော နိုင်ငံ ၂၁ နိုင်ငံရှိ ကလေးသူငယ်များ၏ ပျော်ရွှင်ကျန်းမာမှုကို ယူနီဆက်ဖ် အဖွဲ့မှ လေ့လာရာတွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် နောက်ဆုံးမှ စ၍ ရေတွက်လျှင် ဒုတိယနေရာတွင် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/nol/shared/bsp/hi/pdfs/13_02_07_nn_unicef.pdf|title=Child Poverty in Perspective: An Overview of Child Well-Being in Rich Countries|author=UNICEF|work=BBC|year=2007|accessdate=2007-09-10}}&lt;/ref&gt;

၁၉၄၇ ခုနှစ် နှင့် ၁၉၇၉ ခုနှစ်ကြားတွင် အမေရိကန်ရှိ လူတန်းစား အားလုံး၏ ဝင်ငွေအစစ်အမှန်မှာ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး ဆင်းရဲသော အမေရိကန်များ၏ ဝင်ငွေမှာ ချမ်းသာသော အမေရိကန်များ၏ ဝင်ငွေထက် ပို၍ လျင်မြန်စွာ မြင့်တက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=Hartman&gt;{{cite web|url=http://www.demos.org/inequality/numbers.cfm#1|author=Hartman, Chris|year=2008|title=By the Numbers: Income|publisher=Demos|accessdate=2008-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725230318/http://www.demos.org/inequality/numbers.cfm#1|archivedate=25 July 2011}}&lt;/ref&gt; ထိုနောက်ပိုင်းတွင် ဝင်ငွေတိုးတက်မှုမှာ နှေးကွေးလာခဲ့ပြီး ပို၍ မညီမမျှ ဖြစ်လာခဲ့ကာ စီးပွားရေးအတွက် လုံခြုံစိတ်ချရမှုမှာ လျော့နည်းလာခဲ့သည်။&lt;ref name=Hartman/&gt;&lt;ref&gt;Bartels, L. M. (2008). ''Unequal Democracy: The Political Economy of the New Gilded Age''. Princeton, NJ: Princeton University Press, p. 20.&lt;/ref&gt; ၁၉၈၀ ခုနှစ်မှ စ၍ လူတန်းစားအားလုံး၏ မိသားစုအလိုက် ဝင်ငွေမှာ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|author=Henderson, David R.|url=http://www.hoover.org/publications/digest/3522596.html|title=The Rich—and Poor—Are Getting Richer|work=Hoover Digest|year=1998|accessdate=2007-06-19}}&lt;/ref&gt; လင်မယား နှစ်ယောက်စလုံး အလုပ်လုပ်ကြသည့် အတွက်ကြောင့် လည်းကောင်း၊ ယောက်ျား မိန်းမ လစာ ကွာဟမှု လျော့နည်းလာသည့် အတွက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလုပ်ချိန် များပြားလာသည့် အတွက်ကြောင့် လည်းကောင်း ထိုသို့ မြင့်တက်လာခြင်း ဖြစ်ပြီး ထိပ်ဆုံးမှ အချမ်းသာဆုံးသော သူများအတွက် တိုးတက်မှု ပိုများလာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Sme&quot;/&gt;&lt;ref name=Hartman/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.frbsf.org/news/speeches/2006/1106.html|author=Yellen, J.|year=2006|title=Speech to the Center for the Study of Democracy 2006–2007 Economics of Governance Lecture University of California, Irvine|publisher=Federal Reserve Board|location=San Francisco|accessdate=2008-07-24|archivedate=5 December 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101205221853/http://www.frbsf.org/news/speeches/2006/1106.html}}{{cite web|author=Shapiro, Isaac|url=http://www.cbpp.org/cms/?fa=view&amp;id=746|title=New IRS Data Show Income Inequality Is Again on the Rise|date=2005-10-17|publisher=Center on Budget and Policy Priorities|accessdate=2007-05-16}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ဝင်ငွေ အကောင်းဆုံး ထိပ်ဆုံး ၁% မှ ၂၁.၈% အထိသော သူများ၏ ဝင်ငွေမှာ ၁၉၈၀ ခုနှစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၂ ဆမျှ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/03/29/business/29tax.html?ex=1332820800&amp;en=fb472e72466c34c8&amp;ei=5088&amp;partner=rssnyt&amp;emc=rss|title=Income Gap Is Widening, Data Shows|author=Johnston, David Cay|work=New York Times|date=2007-03-29|accessdate=2007-05-16}}&lt;/ref&gt; ထို့အတွက်ကြောင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံများတွင် ဆင်းရဲချမ်းသာ ကွာဟမှု အများဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။.&lt;ref name=&quot;Sme&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://elsa.berkeley.edu/~saez/TabFig2005prel.xls|author=Saez, E.|title=Table A1: Top Fractiles Income Shares (Excluding Capital Gains) in the U.S., 1913–2005|publisher=UC Berkeley|month=October|year=2007|accessdate=2008-07-24}}{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|title=Field Listing—Distribution of Family Income—Gini Index|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=2007-06-14|accessdate=2007-06-17|archivedate=13 June 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613005439/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် ဝင်ငွေအလိုက် ကောက်ခံသော အမြတ်ခွန်စနစ် ရှိ၍ ဝင်ငွေများသူများမှ အမြတ်ခွန် ရာခိုင်နှုန်း များများ ပိုပေးရသော စနစ် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.taxfoundation.org/blog/show/27134.html | title=No Country Leans on Upper-Income Households as Much as U.S | publisher=The Tax Foundation | date=March 21, 2011 | accessdate=March 15, 2012 | author=Hodge, Scott | archivedate=12 May 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120512050914/http://www.taxfoundation.org/blog/show/27134.html }}&lt;/ref&gt; ထိပ်ဆုံး ၁ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ဖက်ဒရယ်အစိုးရ အတွက် အမြတ်ခွန် ၂၇.၆% ကို ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ထိပ်ဆုံး ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမှ အမြတ်ခွန် ၅၄.၇ ရာခိုင်နှုန်းကို ပေးခဲ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cbo.gov/ftpdocs/88xx/doc8885/EffectiveTaxRates.shtml|title=Shares of Federal Tax Liabilities, 2004 and 2005|publisher=Congressional Budget Office|accessdate=2008-11-02}}&lt;/ref&gt; ဝင်ငွေ အမြတ်ခွန် စသည်တို့နှင့် အလားတူပင် ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုမှာလည်း ထိပ်ဆုံးရှိ လူတန်းစားတွင် အများဆုံးဖြစ်သည်။ အချမ်းသာဆုံးသော လူဦးရေ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမှာ တစ်နိုင်ငံလုံး ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၏ ၆၉.၈ ရာခိုင်နှုန်းကို ပိုင်ဆိုင်ကြပြီး ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများတွင် ဒုတိယမြောက် အများဆုံးသော ဝေစုပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Domhoff, G. William|url=http://sociology.ucsc.edu/whorulesamerica/power/wealth.html|title=Table 4: Percentage of Wealth Held by the Top 10% of the Adult Population in Various Western Countries|publisher=University of California at Santa Cruz, Sociology Dept.|work=Power in America|month=December|year=2006|accessdate=2006-08-21|archive-date=20 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020134522/http://sociology.ucsc.edu/whorulesamerica/power/wealth.html}}&lt;/ref&gt; အချမ်းသာဆုံးသော ၁% မှာ စုစုပေါင်း ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၏ ၃၃.၄% ကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Kennickell, Arthur B.|url=http://www.federalreserve.gov/pubs/oss/oss2/papers/concentration.2004.5.pdf|title=Table11a: Amounts (Billions of 2004 Dollars) and Shares of Net Worth and Components Distributed by Net Worth Groups, 2004|publisher=Federal Reserve Board|work=Currents and Undercurrents: Changes in the Distribution of Wealth, 1989–2004|date=2006-08-02|accessdate=2007-06-24}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးရေး အစီအစဉ်မှ ဆင်းရဲချမ်းသာ ကွာဟမှုနှုန်းကို ထည့်တွက်ထားသော လူသားဖွံ့ဖြိုးမှု ညွှန်းကိန်း (inequality-adjusted human development index သို့ IHDI) တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုကို တကမ္ဘာလုံးရှိ နိုင်ငံပေါင်း ၁၃၉ နိုင်ငံ အတွင်း နံပါတ် ၁၂ နေရာတွင် အဆင့်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ဆင်းရဲချမ်းသာ ကွာဟမှုနှုန်းကို ထည့်မတွက်ထားသော လူသား ဖွံ့ဖြိုးမှု ညွှန်းကိန်း(Human Development Index သို့ HDI) ထက် ၈ နေရာမျှ အောက်ရောက်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/statistics/ihdi/ |title=Statistics &amp;#124; Inequality-adjusted HDI &amp;#124; Human Development Reports (HDR) &amp;#124; United Nations Development Programme (UNDP) |publisher=Hdr.undp.org |date= |accessdate=2010-11-05 |archive-date=6 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806085450/http://hdr.undp.org/en/statistics/ihdi/ }}&lt;/ref&gt;

== အခြေခံ အဆောက်အအုံ ==
=== သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ ===
[[File:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|upright|အပိုလို ၁၁ အာကာသယာဉ်မှ ရိုက်ကူးထားသော ဓာတ်ပုံ တစ်ပုံဖြစ်ပြီး ဘပ်ဇ်အယ်လ်ဒရင် အား လ၏ မျက်နှာပြင် ပေါ်တွင် တွေ့ရစဉ်]]
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် သိပ္ပံဆိုင်ရာ သုတေသနနှင့် နည်းပညာဆိုင်ရာ ကြံဆတီထွင်မှုတို့တွင် ၁၉ ရာစု နှောင်းပိုင်းကတည်းက ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ရှိနေသည်။ ၁၈၇၆ ခုနှစ်တွင် [[အလက်ဇန္ဒား ဂရေဟမ် ဘဲလ်]]အား အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ တယ်လီဖုန်းနှင့် ပတ်သတ်သော ပထမဆုံး မူပိုင်ခွင့်ကို ချထားပေးခဲ့သည်။ [[သောမတ် အက်ဒီဆင်]]၏ ဓာတ်ခွဲခန်းမှ ပထမဦးဆုံးသော ဓာတ်ပြားဖွင့်စက်၊ ပထမဦးဆုံး ကြာရှည်ခံ မီးလုံး၊ ပထမဆုံး အသုံးပြုနိုင်သည့် ရုပ်ရှင်ကင်မရာတို့ကို တီထွင် ထုတ်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ နီကိုလာ တက်စလာမှ အေစီ လျှပ်စီးကြောင်း၊ အေစီ မော်တာနှင့် ရေဒီယိုတို့ကို ပထမဦးဆုံး တီထွင်ကြံဆခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းတွင် ရမ်ဆန် အီး အိုးလ် နှင့် [[ဟင်နရီ ဖို့ဒ်]] တို့၏ မော်တော်ကား ကုမ္ပဏီမှစ၍ အလိုအလျောက် ကုန်ထုတ်လုပ်ရေး လိုင်းများ စတင်ခေတ်စားလာခဲ့သည်။ ၁၉၀၃ ခုနှစ်တွင် ရိုက်ညီနောင်မှ ပထမဆုံး ထိန်းချုပ်မောင်းနှင်နိုင်သော လေယာဉ်ကို စတင် တီထွင် ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web| author =Benedetti, François| url =http://www.fai.org/news_archives/fai/000295.asp| archiveurl =https://web.archive.org/web/20070912065254/http://www.fai.org/news_archives/fai/000295.asp| archivedate =12 September 2007| title =100 Years Ago, the Dream of Icarus Became Reality| publisher =Fédération Aéronautique Internationale (FAI)| date =2003-12-17| accessdate =2007-08-15}}&lt;/ref&gt;

၁၉၃၀ ခုနှစ်တွင် နာဇီဝါဒ ထွန်းကားလာမှုကြောင့် အဲလ်ဘတ် အိုင်းစတိုင်း၊ အန်ရစ်ကို ဖာမီ နှင့် ဂျွန် ဗွန် နျူမန် အပါအဝင် ဥရောပ သိပ္ပံပညာရှင် အတော်များများသည် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသို့ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင် လာခဲ့ကြသည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း မန်ဟတ်တန် ပရော့ဂျက်မှ အဏုမြူဗုံးကို စတင်တီထွင်ခဲ့ပြီး အဏုမြူခေတ်သို့ လမ်းပြ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ အာကာသအတွင်း အပြိုင်အဆိုင် ဝင်ရောက်ရန် ကြိုးပမ်းမှုများမှ ဒုံးပျံများ၊ မက်တီးရီးယဲလ် နည်းပညာများ၊ ကွန်ပျူတာ ပညာရပ်များ အလျှင်အမြန် တိုးတက်လာခဲ့သည်။ အိုင်ဘီအမ်၊ အက်ပဲလ် ကွန်ပျူတာ နှင့် [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ်]]တို့မှ ကွန်ပျူတာ နည်းပညာကို မွမ်းမံပြီး လူတစ်ဦးချင်းသုံး ကွန်ပျူတာများကို ထုတ်လုပ်ရောင်းချရာမှ ကွန်ပျူတာများ ခေတ်စားလာခဲ့သည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုမှ အင်တာနက် နည်းပညာကို အစပျိုးသော အေပရာနက် (APRANET) နှင့် [[အင်တာနက်]] ကို တီထွင်ရာတွင် အဓိကနေရာမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် သုတေသန လုပ်ငန်းအတွက် အသုံးပြုငွေ၏ ၆၄% မှာ ပုဂ္ဂလိက လုပ်ငန်းများမှ ပံ့ပိုးခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.census.gov/compendia/statab/2008/tables/08s0775.xls | title = Research and Development (R&amp;D) Expenditures by Source and Objective: 1970 to 2004 | publisher = U.S. Census Bureau | accessdate = 2007-06-19 }}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် သိပ္ပံဆိုင်ရာ သုတေသန စာတမ်းများ ထုတ်ဝေရာတွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိပ်ဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://www.guardian.co.uk/education/2006/mar/21/highereducation.uk4 |author=MacLeod, Donald| title = Britain Second in World Research Rankings | date=2006-03-21 | work = Guardian | accessdate = 2006-05-14 | location=London}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် အမေရိကန် အိမ်ထောင်စုများ၏၆၈% သည် မြန်နှုန်းမြင့် အင်တာနက်ကို တပ်ဆင်အသုံးပြုလျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web| url =http://www.esa.doc.gov/Reports/exploring-digital-nation-computer-and-internet-use-home| title =Exploring the Digital Nation—Computer and Internet Use at Home| publisher =U.S. Dept. of Commerce, Economics and Statistics Administration| date =2011-11-08| accessdate =2012-04-11| archivedate =16 May 2012| archiveurl =https://web.archive.org/web/20120516052644/http://www.esa.doc.gov/Reports/exploring-digital-nation-computer-and-internet-use-home}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်သည် ဗီဇအား ပြုပြင်ထားသော အစားအစာများကို အဓိက တီထွင်စိုက်ပျိုးသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး တကမ္ဘာလုံးရှိ ဇီဝနည်းပညာ အသုံးပြု စိုက်ပျိုးထားသော သီးနှံများ၏ တစ်ဝက်ခန့်ကို စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/39/download/isaaa-brief-39-2008.pdf | title = ISAAA Brief 39-2008: Executive Summary—Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops: 2008 | publisher = International Service for the Acquisition of Agri-Biotech Applications |page=15| accessdate = 2010-07-16 }}&lt;/ref&gt;

=== သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ===
[[File:Map of current Interstates.svg|thumb|ပြည်နယ်အချင်းချင်း ဆက်သွယ်ထားသော အဝေးပြေးလမ်းစနစ်မှာ ၄၆,၈၇၆မိုင် (၇၅,၄၄၀ ကီလိုမီတာ)မျှ ရှည်လျားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Interstate FAQ (Question #3) |publisher=Federal Highway Administration |year=2006 |url=http://www.fhwa.dot.gov/interstate/faq.htm#question3 |accessdate=2009-03-04}}&lt;/ref&gt;]]
လူတစ်ဦးချင်း အတွက် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးတွင် မော်တော်ကားမှာ အဓိကဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရှည်ဆုံးသော အဝေးပြေးလမ်းမ စနစ်များ တွင် တစ်ခု အပါအဝင်ဖြစ်သော လမ်းမများ အပါအဝင် ၁၃ သန်းမျှ ရှိသော လမ်းများ ဆက်သွယ်နေသော ကွန်ယက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Newgeography.com |url=http://www.newgeography.com/content/002003-china-expressway-system-exceed-us-interstates |title=China Expressway System to Exceed US Interstates |publisher=Newgeography.com |date=2011-01-22 |accessdate=2011-09-16}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံးသော မော်တော်ကား ဈေးကွက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|author=Agencies |url=http://www.guardian.co.uk/business/2010/jan/08/china-us-car-sales-overtakes |title=China overtakes US in car sales &amp;#124; Business &amp;#124; guardian.co.uk |publisher=Guardian |date= 2010-01-08|accessdate=2011-07-10 |location=London}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူတစ်ဦးချင်း အလိုက် မော်တော်ကား အစင်းရေ အများဆုံးရှိပြီး လူ ၁ ထောင်လျှင် မော်တော်ကား ၇၆၅ စီး မျှ အချိုးအစား ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/tra_mot_veh-transportation-motor-vehicles |title=Motor vehicles statistics&amp;nbsp;– countries compared worldwide |publisher=NationMaster |date= |accessdate=2011-07-10}}&lt;/ref&gt; အိမ်သုံးကားများ၏ ၄၀% ခန့်မှာ ဗင်န်ကားများ၊ SUV များနှင့် လိုက်ထရပ်များ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url =http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_01.html|title =Household, Individual, and Vehicle Characteristics|publisher =U.S. Dept. of Transportation, Bureau of Transportation Statistics|work =2001 National Household Travel Survey|accessdate =2007-08-15|archivedate =29 September 2007|archiveurl =https://web.archive.org/web/20070929125403/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_01.html}}&lt;/ref&gt; ပျမ်းမျှ အနေနှင့် ကြည့်ပါက အမေရိကန် တစ်ယောက်လျှင် (ယာဉ်မောင်းသူ နှင့် မမောင်းသူပါ ထည့်တွက်ထားသည်။) ကားမောင်းချိန် တစ်နေ့လျှင် ၅၅ မိနစ်မျှ ရှိပြီး ၂၉မိုင် (၄၇ ကီလိုမီတာ) မျှ သွားလာနေ ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url =http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_02.html|title =Daily Passenger Travel|publisher =U.S. Dept. of Transportation, Bureau of Transportation Statistics|work =2001 National Household Travel Survey|accessdate =2007-08-15|archivedate =29 September 2007|archiveurl =https://web.archive.org/web/20070929125646/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_02.html}}&lt;/ref&gt;

အများသုံးယာဉ်များဖြင့် အလုပ်သွားကြသူများမှာ ၉ ရာခိုင်နှုန်း ရှိပြီး&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.policy.rutgers.edu/vtc/documents/TOD.Euro-Style_Planning-Renne-Wells.pdf | format = PDF | author = Renne, John L., and Jan S. Wells | title = Emerging European-Style Planning in the United States: Transit-Oriented Development (p. 2) | year = 2003 | publisher = Rutgers, The State University of New Jersey | accessdate = 2007-06-11 | archivedate = 12 September 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140912143021/http://www.policy.rutgers.edu/vtc/documents/TOD.Euro-Style_Planning-Renne-Wells.pdf }}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံပေါင်း ၁၇ နိုင်ငံကို စာရင်းကောက်ရာတွင် နောက်ဆုံးနေရာမှ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://switchboard.nrdc.org/blogs/kbenfield/natgeo_surveys_countries_trans.html |title=NatGeo surveys countries' transit use: guess who comes in last &amp;#124; Kaid Benfield's Blog &amp;#124; Switchboard, from NRDC |publisher=Switchboard.nrdc.org |date=2009-05-18 |accessdate=2011-07-10 |archivedate=20 January 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150120234533/http://switchboard.nrdc.org/blogs/kbenfield/natgeo_surveys_countries_trans.html }}&lt;/ref&gt; ရထားဖြင့် ကုန်စည်ပို့ဆောင်ခြင်းမှာ အများအပြားပင် ဖြစ်သော်လည်း ရထားဖြင့် ခရီးသွားသူ အလွန်နည်းသည်။&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.gao.gov/products/GAO-07-15 | title = Intercity Passenger Rail: National Policy and Strategies Needed to Maximize Public Benefits from Federal Expenditures| date=2006-11-13| publisher = U.S. Government Accountability Office| accessdate = 2007-06-20 }}&lt;/ref&gt; အမ်ထရက် (Amtrak) ဟုခေါ်သည့် တစ်နိုင်ငံလုံးရှိ မြို့များအချင်းချင်း သွားလာသည့် ခရီးသည်တင် ရထားလုပ်ငန်းမှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၀ ခုနှစ် အတွင်း ၃၇ ရာခိုင်နှုန်းမျှ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Amtrak Ridership Records|url=http://www.amtrak.com/servlet/BlobServer?blobcol=urldata&amp;blobtable=MungoBlobs&amp;blobkey=id&amp;blobwhere=1249227805921&amp;blobheader=application%2Fpdf&amp;blobhead|publisher=Amtrak|date=2011-06-08|accessdate=2012-02-29}}&lt;/ref&gt; ရထားအသေးစား (Light rail) များမှာ ယခုနှစ်များအတွင်း တိုးတက်လာခဲ့သော်လည်း အမြန်ရထားများမှာ ဥရောပထက် အဆင့်နိမ့်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metaefficient.com/trains/master-2.html |title=3 Reasons Light Rail Is an Efficient Transportation Option for U.S. Cities|author=McGill, Tracy|publisher=MetaEfficient|date=2011-01-01 |accessdate=2011-08-29}}&lt;/ref&gt; စက်ဘီးဖြင့် အလုပ်သွားသူ အနည်းငယ်မျှသာ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://trafficsafety.org/safety/sharing/bike/bike-facts/bicycling-to-work |title=Bicycling to Work |publisher=Trafficsafety.org |date= |accessdate=2011-07-10 |archivedate=31 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110831100622/http://trafficsafety.org/safety/sharing/bike/bike-facts/bicycling-to-work }}&lt;/ref&gt;

လေကြောင်းလိုင်းများ အားလုံးမှာ ပုဂ္ဂလိကပိုင်ဖြစ်ပြီး ၁၉၇၈ ခုနှစ်မှ စတင်၍ ပုဂ္ဂလိကပိုင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း လေဆိပ် အများစုမှာ အစိုးရပိုင် ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ခရီးသည်ပို့ဆောင်မှု အများဆုံး သော လေကြောင်းလိုင်း ၃ ခုစလုံးမှာ အမေရိကန်တွင် အခြေစိုက်ပြီး ပထမနေရာတွင် ရှိသည်မှာ [[ဒယ်လ်တာ လေကြောင်းလိုင်း]] ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.iata.org/ps/publications/Pages/wats-passenger-carried.aspx|title=Scheduled Passengers Carried|publisher=International Air Transport Association (IATA)|year=2011|accessdate=2012-02-17|archivedate=12 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110612080336/http://www.iata.org/ps/publications/Pages/wats-passenger-carried.aspx}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာပေါ်တွင် အလုပ်အများဆုံးသော လေဆိပ် အခု ၃၀ တွင် အမေရိကန်မှ ၁၆ ခုပါဝင်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် အလုပ်အများဆုံး ဖြစ်သည့် ဟတ်ဖီးဂျက်ဆန် အတ္တလန္တာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် အပါအဝင်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.airports.org/cda/aci_common/display/main/aci_content07_c.jsp?zn=aci&amp;cp=1-5-54-55_666_2__|title=Passenger Traffic 2006 Final|publisher=Airports Council International|date=2007-07-18|accessdate=2007-08-15|archivedate=29 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120429000000/http://www.airports.org/cda/aci_common/display/main/aci_content07_c.jsp?zn=aci&amp;cp=1-5-54-55_666_2__}}&lt;/ref&gt;

=== စွမ်းအင် ===
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ စွမ်းအင်ဈေးကွက်မှာ တစ်နှစ်လျှင် ၂၉,၀၀၀ တယ်ရာ ဝပ် နာရီ (terawatt hour) မျှ ရှိသည်။ လူတစ်ဦးချင်း စွမ်းအင်သုံးစွဲမှုနှုန်းမှာ တစ်နှစ်လျှင် ရေနံ ၇.၈တန် နှင့် ညီမျှပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒသမမြောက် အများဆုံး ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် စာရင်းအရ စွမ်းအင် သုံးစွဲမှုမှာ ဓာတ်ဆီ ၄၀ %၊ ကျောက်မီးသွေး ၂၃ %၊ သဘာဝဓာတ်ငွေ့ ၂၂ % ဖြစ်သည်။ ကျန်ရှိနေသေးသော စွမ်းအင်များကို အဏုမြူစွမ်းအင်နှင့် တဖန်ပြန်လည်သုံးစွဲနိုင်သော စွမ်းအင် (renewable energy) အရင်းအမြစ် များမှ ရရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.eia.doe.gov/emeu/aer/pdf/pages/sec1_3.pdf |title= Diagram 1: Energy Flow, 2007 |work=EIA Annual Energy Review 2007 |publisher=U.S. Dept. of Energy, Energy Information Administration |accessdate=June 25, 2008}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဓာတ်ဆီ သုံးစွဲမှု အများဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html |title=Rank Order—Oil (Consumption) |publisher=CIA |work=The World Factbook |date=September 6, 2007 |accessdate=September 14, 2007 |archivedate=26 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226073521/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html%20 }}&lt;/ref&gt; ဆယ်စုနှစ်များစွာ တိုင်အောင်ပင် အခြားသော ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အဏုမြူစွမ်းအင် သုံးစွဲမှုမှာ အလွန်နည်းပါးသည်။ အကြောင်းရင်းမှာ ၁၉၇၉ ခုနှစ်က ဖြစ်ပွားခဲ့သော ၃ မိုင်ကျွန်း နျူးကလီးယား မတော်တဆမှု အပြီးတွင် အများပြည်သူမှ အဏုမြူ စွမ်းအင် သုံးစွဲရန် မလိုလား၍ ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်အတွင်း အဏုမြူ စွမ်းအင် စက်ရုံ ဆောက်လုပ်ရန် လျှောက်ထားမှုများ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url= http://www.economist.com/science/displaystory.cfm?story_id=9762843 |title= Atomic Renaissance |work=The Economist |location =London |accessdate=September 6, 2007 |date=September 6, 2007}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် တကမ္ဘာလုံး အတိုင်းအတာနှင့် ကျောက်မီးသွေး ၂၇ % ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;BPReview&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.bp.com/liveassets/bp_internet/globalbp/globalbp_uk_english/reports_and_publications/statistical_energy_review_2007/STAGING/local_assets/downloads/spreadsheets/statistical_review_full_report_workbook_2007.xls |title= BP Statistical Review of World Energy |publisher= British Petroleum |format= XLS |month= June |year= 2007 |accessdate= February 22, 2010 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20090206104056/http://www.bp.com/liveassets/bp_internet/globalbp/globalbp_uk_english/reports_and_publications/statistical_energy_review_2007/STAGING/local_assets/downloads/spreadsheets/statistical_review_full_report_workbook_2007.xls |archivedate= 6 February 2009 }}&lt;/ref&gt;

=== ပညာရေး ===
[[File:University-of-Virginia-Rotunda.jpg|thumb| ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းသော အမေရိကန် ကျောင်းသားများသည် [[သောမတ် ဂျက်ဖာဆင်]] တည်ထောင်ခဲ့သော ဗာဂျီးနီးယား တက္ကသိုလ် ကဲ့သို့သော အများပြည်သူဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ်များတွင် ပညာသင်ကြား ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Public Education for the Common Good |author=Rosenstone, Steven J. |publisher=University of Minnesota |url=http://cla.umn.edu/news/clatoday/summer2002/dean.php |date=2009-12-17 |accessdate=2009-03-06 |archivedate=1 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140801114734/http://cla.umn.edu/news/clatoday/summer2002/dean.php }}&lt;/ref&gt;]]

အမေရိကန်ရှိ အများပြည်သူဆိုင်ရာ ကျောင်းများကို ပြည်နယ်နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရ အဖွဲ့များမှ ဖွင့်လှစ်ဆောင်ရွက်ကြပြီး ထောက်ပံ့ကြေးများကို ကန့်သတ်ခွဲဝေပေးခြင်းဖြင့် စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများကို ချမှတ်ကြသည်။ ပြည်နယ်အများစုတွင် ကလေးများသည် ၆ နှစ် သို့ ၇ နှစ်မှစ၍ (သူငယ်တန်း နှင့် ပထမတန်း) ကျောင်းတက်ရန် လိုအပ်ပြီး ၁၈ နှစ်အထိ ကျောင်းတက်ရလေ့ ရှိသည်။ ထိုအချိန်တွင် ယေဘုယျအားဖြင့် ၁၂ တန်းသို့ ရောက်ရှိနေပြီ ဖြစ်ပြီး အထက်တန်း ပညာရေး ပြီးဆုံးပြီ ဖြစ်သည်။ အချို့သော ပြည်နယ်များတွင် ကျောင်းသားများအား ၁၆ နှစ် သို့မဟုတ် ၁၇ နှစ်တွင် ကျောင်းမှ ထွက်ခွင့် ပြုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp |title=Ages for Compulsory School Attendance... |accessdate = 2007-06-10 |publisher=U.S. Dept. of Education, National Center for Education Statistics}}&lt;/ref&gt; ၁၂% မျှသော ကလေးငယ်တို့သည် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ကျောင်းများနှင့် လူမျိုးဘာသာ ခွဲခြားမှု မရှိသော ပုဂ္ဂလိကကျောင်းများတွင် ပညာသင်ကြားကြသည်။ ၂ % မျှသော ကလေးငယ်များသာ မိမိတို့ အိမ်တွင် ပညာသင်ကြားကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www2.ed.gov/about/offices/list/oii/nonpublic/statistics.html |title=Statistics About Non-Public Education in the United States |accessdate = 2007-06-05 |publisher=U.S. Dept. of Education, Office of Non-Public Education}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် အောင်မြင်သော အစိုးရနှင့် ပုဂ္ဂလိကပိုင် အဆင့်မြင့် ပညာသင် တက္ကသိုလ် အများအပြား ရှိသည်။ နိုင်ငံတကာတွင် ထင်ရှားသော အဆင့်သတ်မှတ်ချက်များအရ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိပ်ဆုံး ကျောင်း ၂၀ တွင် အမေရိကန်မှ ကောလိပ်နှင့် တက္ကသိုလ် ၁၃ ခု သို့ ၁၅ ခု ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010 |title=QS World University Rankings |publisher=Topuniversities |date= |accessdate=2011-07-10 |archivedate=3 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110403044940/http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2010-2011/top-200.html |title=Top 200&amp;nbsp;– The Times Higher Education World University Rankings 2010–2011 |publisher=Timeshighereducation.co.uk |date= |accessdate=2011-07-10}}&lt;/ref&gt; ဒေသခံ ကွန်မျူနတီ ကောလိပ်များလည်း ရှိပြီး ဝင်ခွင့်ရရန် ပိုမိုလွယ်ကူ၍ ပညာသင်ကြားသည့် ကာလ ပိုမို တိုတောင်းကာ ကျောင်းလခလည်း ပို၍ ဈေးနည်းသည်။ ၂၅ နှစ်နှင့် အထက်ရှိသော အမေရိကန်နိုင်ငံသားများတွင် ၈၄.၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ အထက်တန်းပညာရေး အဆင့်ကို ပြီးဆုံးပြီး၊ ၅၂.၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ကောလိပ်ပညာရေး ရှိကာ၊ ၂၇.၂ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ဘွဲ့ရပြီး ၉.၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ဘွဲ့လွန် ပညာရေး ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2004pubs/p20-550.pdf|title=Educational Attainment in the United States: 2003|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate = 2006-08-01}}&lt;/ref&gt; အခြေခံ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်းမှာ ၉၉ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;WF&quot; /&gt;&lt;ref&gt;For more detail on U.S. literacy, see [http://nces.ed.gov/NAAL/PDF/2006470.PDF A First Look at the Literacy of America’s Adults in the 21st century], U.S. Department of Education (2003).&lt;/ref&gt; ကုလသမဂ္ဂမှ အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ ပညာရေးဆိုင်ရာ ညွှန်းကိန်းကို ၀.၉၇ အဖြစ်သတ်မှတ်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် နံပါတ် ၁၂ နေရာတွင် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Human Development Indicators|year=2005|publisher=United Nations Development Programme, Human Development Reports|accessdate=2008-01-14|url=http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070620235428/http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf|archivedate=20 June 2007}}&lt;/ref&gt;

=== ကျန်းမာရေး ===
[[File:Aerial view of Texas Medical Center.jpg|thumb|တက္ကဆပ် ကျန်းမာရေး ရုံးသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံး ကျန်းမာရေးရုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/FactsandFigures/Facts+and+Figures.htm|title=2007 Facts &amp; Figures|accessdate=2008-11-07|publisher=Texas Medical Center|archivedate=23 June 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100623171812/http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/FactsandFigures/Facts+and+Figures.htm}}&lt;/ref&gt;]]

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ လူတစ်ဦးချင်း သက်တမ်းမှာ ၇၈.၄ နှစ်ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံပေါင်း ၂၂၁ နိုင်ငံတွင် နံပါတ် ၅၀ နေရာတွင် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html|title=Country Comparison: Life Expectancy at Birth|publisher=CIA|work=The World Factbook|accessdate=2011-10-25|archivedate=2 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180102233121/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html}}&lt;/ref&gt; ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် တကမ္ဘာလုံး၌ အဆင့် ၁၁ ရှိခဲ့သော်လည်း အဝလွန်နှုန်း တိုးတက်လာခြင်း နှင့် ကမ္ဘာ၏ အခြားသောနေရာများတွင် ကျန်းမာရေး တိုးတက်လာခြင်းတို့ကြောင့် အဆင့်လျော့ကျ သွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|author=MacAskill, Ewen|url=http://www.guardian.co.uk/world/2007/aug/13/usa.ewenmacaskill |title=US Tumbles Down the World Ratings List for Life Expectancy|date=2007-08-13 |work= Guardian|accessdate = 2007-08-15|location=London}}&lt;/ref&gt; ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် အရွယ်ရောက်ပြီးသူ အားလုံး၏ ၃ပုံ ၁ပုံမှာ အဝလွန်လျက် ရှိပြီး ကျန်ရှိသူများထဲမှ ၃ ပုံ ၁ပုံမှာ ပုံမှန်ထက် ပို၍ ဝကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cdc.gov/nchs/products/pubs/pubd/hestats/overweight/overwght_adult_03.htm |title=Prevalence of Overweight and Obesity Among Adults: United States, 2003–2004 |accessdate = 2007-06-05 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Health Statistics}}&lt;/ref&gt; ရာစုနှစ်၏ နောက်ဆုံး ၄ပုံ ၁ ပုံအတွင်း အဝလွန်နှုန်းမှာ ၂ ဆမျှ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး စက်မှုထွန်းကားသော နိုင်ငံများတွင် အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book | author= Schlosser, Eric | year = 2002 | title = Fast Food Nation | url= https://archive.org/details/fastfoodnationti00eric | publisher = Perennial | location = New York| isbn = 0-06-093845-5 |page = [https://archive.org/details/fastfoodnationti00eric/page/240 240] }}&lt;/ref&gt; ကျန်းမာရေး ဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်သူများ၏ အဆိုအရ အဝလွန်မှုနှင့် ဆက်စပ်နေသော [[ဆီးချိုအမျိုးအစား-၂]] ဖြစ်ပွားသူမှာ အလျှင်အမြန် တိုးတက်များပြားလျက် ရှိကြောင်း သိရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atvb.ahajournals.org/cgi/content/full/25/12/2451#R3-101329 |title=Fast Food, Central Nervous System Insulin Resistance, and Obesity|year=2005 |accessdate = 2007-06-17|work= [[Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology]]|publisher=American Heart Association}}&lt;/ref&gt; မွေးကင်းစ ကလေးသူငယ် သေဆုံးမှုနှုန်းမှာ လူ ၁၀၀၀ လျှင် ၆.၀၆ ဦး ရှိသဖြင့် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုအား နိုင်ငံပေါင်း ၂၂၂ နိုင်ငံတွင် နံပါတ် ၁၇၆ နေရာ၌ ရှိနေစေပြီး အနောက်ဥရောပ နိုင်ငံအားလုံးထက် ပို၍ မြင့်မားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html|title=Country Comparison: Infant Mortality Rate|publisher=CIA|work=The World Factbook|accessdate=2011-10-25|archivedate=7 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180207062332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ သုံးစွဲမှုနှုန်းမှာ အခြားနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် လူတစ်ဦးချင်း အနေနှင့် လည်းကောင်း၊ ဂျီဒီပီ၏ ရာခိုင်နှုန်းအနေနှင့် လည်းကောင်း အခြားနိုင်ငံများထက် ပို၍ မြင့်မားသည်။&lt;ref&gt;''OECD Health Data 2000: A Comparative Analysis of 29 Countries'' [CD-ROM] (OECD: Paris, 2000). See also {{cite web|url=http://dll.umaine.edu/ble/U.S.+HCweb.pdf|title=The U.S. Healthcare System: The Best in the World or Just the Most Expensive??year=2001|accessdate=2006-11-29|publisher=University of Maine|archivedate=18 November 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061118234952/http://dll.umaine.edu/ble/U.S.+HCweb.pdf}}&lt;/ref&gt; [[ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့]]မှ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ကျန်းမာရေးစနစ်အား ကမ္ဘာပေါ်တွင် အလျင်မြန်ဆုံး တုံ့ပြန်နိုင်သည့် နိုင်ငံ အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ သော်လည်း အားလုံးပေါင်း အကျိုး သက်ရောက်နိုင်မှု အနေနှင့် အဆင့် ၃၇ သာလျှင် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။

ကျန်းမာရေးနှင့်ဆိုင်သော အာမခံများကို အစိုးရနှင့် ပုဂ္ဂလိကမှ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ကြပြီး အခြားသော ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံများကဲ့သို့ အားလုံးအတွက် ကျန်းမာရေး အာမခံ ရှိသည် မဟုတ်ပေ။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ပုဂ္ဂလိက အာမခံ မှ ၃၆ ရာခိုင်နှုန်းသော ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ သုံးစွဲမှုများကို ပေးချေခဲ့ပြီး၊ မိမိဘာသာ အိတ်ကပ် အတွင်းမှ စိုက်ထုတ် သုံးစွဲမှုမှာ ၁၅ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိကာ၊ ဖက်ဒရယ်၊ ပြည်နယ်နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရများမှ ၄၄ % မျှ ပေးချေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;CDC H&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus06.pdf|title=Health, United States, 2006|accessdate = 2006-11-24 |publisher=Centers for Disease Control, National Center for Health Statistics}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ၄၆.၆ သန်း သို့မဟုတ် လူဦးရေ၏ ၁၅.၉% မျှသော အမေရိကန် ပြည်သူတို့တွင် ကျန်းမာရေး အာမခံ မရှိသဖြင့် ၂၀၀၁ ခုနှစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၅.၄သန်းမျှ ပိုများသည်။ ထိုသို့ များပြား လာရခြင်း၏ အဓိက အကြောင်းရင်းမှာ အလုပ်ရှင်များက ကျန်းမာရေး အာမခံပေးမှု လျော့နည်းလာသောကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;CBPP&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbpp.org/cms/?fa=view&amp;id=629|title=Poverty Remains Higher, and Median Income for Non-Elderly Is Lower, Than When Recession Hit Bottom: Poor Performance Unprecedented for Four-Year Recovery Period|publisher=Center for Budget and Policy Priorities|date =2006-09-01|accessdate = 2007-06-24}}&lt;/ref&gt; ကျန်းမာရေး အာမခံ မရှိသော ပြည်သူများနှင့် ကျန်းမာရေး အာမခံ မလုံလောက်သော ပြည်သူများနှင့် ဆိုင်သော ကိစ္စမှာ အဓိက နိုင်ငံရေး ပြဿနာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|author=Abelson, Reed|url=http://www.nytimes.com/2008/06/10/health/policy/10health.html|title=Ranks of Underinsured Are Rising, Study Finds|date= 2008-06-10|work=New York Times|accessdate=2008-10-25}} {{cite journal|author=Blewett, Lynn A. et al.|title=How Much Health Insurance Is Enough? Revisiting the Concept of Underinsurance|year= 2006|work=Medical Care Research and Review|volume=63|issue=6|pages=663–700|doi=10.1177/1077558706293634|journal=Medical Care Research and Review|pmid=17099121|month=Dec|first1=LA|first2=A|first3=TJ|issn=1077-5587}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ် လေ့လာမှု အရ ကျန်းမာရေး အာမခံ မရှိမှုကြောင့် တစ်နှစ်လျှင် သေဆုံးရသော လူပေါင်း၏ ၄၅,၀၀၀ ခန့် သေဆုံးရသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|author=Park, Madison |url=http://www.cnn.com/2009/HEALTH/09/18/deaths.health.insurance/index.html?eref=rss_latest|title=45,000 American Deaths Associated with Lack of Insurance |publisher=CNN|date=2009-09-18|accessdate = 2009-10-01}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ် မှ လူတိုင်းတွင် ကျန်းမာရေး အာမခံ ရှိစေရန် ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|author=Fahrenthold, David A.|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/04/04/AR2006040401937.html|title= Mass. Bill Requires Health Coverage|date= 2006-04-05|work=Washington Post|accessdate=2007-06-19}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ် အစောပိုင်း၌ ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သော ဖက်ဒရယ်အစိုးရ၏ ဥပဒေအရ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် တစ်နိုင်ငံလုံးရှိ လူတိုင်း အားလုံးနီးပါးတွင် ကျန်းမာရေး အာမခံ ရှိစေမည် ဖြစ်သည်။

== ရာဇဝတ်မှုနှင့် တရားဥပဒေ စိုးမိုးရေး ==
[[File:Ford Crown Victoria 1.JPG|thumb|အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးကို ဒေသခံ ရဲအဖွဲ့များက ဆောင်ရွက်သည်။ နယူးယောက်မြို့တော် ရဲဌာနသည် တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bjs.ojp.usdoj.gov/content/pub/pdf/lpd03.pdf|title=Local Police Departments, 2003|publisher=U.S. Dept. of Justice, Bureau of Justice Statistics|date=May 2006|accessdate=2011-12-07|archivedate=16 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716170620/http://bjs.ojp.usdoj.gov/content/pub/pdf/lpd03.pdf}}&lt;/ref&gt;]]

အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးကို ဒေသခံ ရဲအဖွဲ့များနှင့် မြို့ဝန်ဌာန (sheriff's departments) မှ ဆောင်ရွက်သည်။ ပြည်နယ်ရဲ အဖွဲ့မှာ ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို ဆောက်ရွက်ကြသည်။ အက်ဖ်ဘီအိုင် နှင့် ယူအက်စ် မာရှယ် ဆားဗစ် ကဲ့သို့သော ဖက်ဒရယ် အေဂျင်စီများမှာ ပိုမို အထူးပြုသော တာဝန်များကို ထမ်းဆောင်ကြသည်။ ဖက်ဒရယ် အဆင့်နှင့် ပြည်နယ်များတွင် တရားရေးဌာနများသည် သာတူညီမျှ တရားစီရင်ရေး စနစ်ကို ကျင့်သုံးကြသည်။ ပြည်နယ် တရားရုံးများမှ ရာဇဝတ်မှု အများစုကို စီရင်လေ့ ရှိပြီး ဖက်ဒရယ် တရားရုံးများမှ အချို့သော အမှုအခင်း အမျိုးအစားများကို ကိုင်တွယ်ဆောင်ရွက်လေ့ ရှိသည့်အပြင် ပြည်နယ် တရားရုံးများမှ တက်လာသော အချို့သော အယူခံဝင်မှုများကို ဆောင်ရွက်ကြသည်။ မူးယစ်ဆေးဝါးကို ဖက်ဒရယ် ဥပဒေအရ တားဆီးထားသော်လည်း အချို့သော ပြည်နယ်များသည် မူးယစ်ဆေးဝါးကို တရားဝင် သုံးစွဲခွင့်ပြုသော ဥပဒေများကို ဖက်ဒရယ်စနစ်နှင့် ဆန့်ကျင်၍ ပြဋ္ဌာန်းရန် ကြိုးပမ်းလေ့ ရှိသည်။ ဆေးလိပ်သောက်နိုင်သည့် အသက် ကန့်သတ်ချက်မှာ ၁၈ နှစ်ဖြစ်ပြီး အရက်သောက်နိုင်သည့် အသက်ကန့်သတ်ချက်မှာ ၂၁ နှစ် ဖြစ်သည်။

ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံများထဲတွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ပျမ်းမျှအဆင့်ထက် ပိုသော အကြမ်းဖက် ရာဇဝတ်မှုများ ဖြစ်ပွားလေ့ ရှိပြီး သေနတ်ကိုင် အကြမ်းဖက်မှုနှင့် လူသတ်မှုများ များပြားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unodc.org/pdf/crime/eighthsurvey/8sv.pdf|title=Eighth United Nations Survey of Crime Trends and Operations of Criminal Justice Systems (2001–2002) |publisher=United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC) |date = 2005-03-31|accessdate=2008-05-18}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ် စာရင်းအရ လူ ၁ သိန်းလျှင် လူသတ်မှု ၅ မှုမျှ ဖြစ်ပွားပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၁၀.၄% ကျဆင်းလာခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.fbi.gov/ucr/cius2009/offenses/violent_crime/murder_homicide.html|title=Murder|work=Crime in the United States 2009|publisher=FBI|month=September|year=2010|accessdate=2011-07-23|archive-date=9 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509211957/http://www2.fbi.gov/ucr/cius2009/offenses/violent_crime/murder_homicide.html}}&lt;/ref&gt; သေနတ်ကိုင်ဆောင်ခွင့် နှင့် ဆိုင်သော ကိစ္စမှာ နိုင်ငံရေးအရ အငြင်းပွားမှု များပြားသော ကိစ္စတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တရားဝင် မှတ်တမ်းဖြင့် အကျဉ်းချမှု အများဆုံးနိုင်ငံ &lt;ref name=&quot;SP&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sentencingproject.org/doc/publications/inc_newfigures.pdf|title=New Incarceration Figures: Thirty-Three Consecutive Years of Growth|month=December|year=2006|accessdate=2007-06-10|publisher=Sentencing Project|archivedate=10 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410214453/http://www.sentencingproject.org/doc/publications/inc_newfigures.pdf}}&lt;/ref&gt; နှင့် အကျဉ်းသား ဦးရေ အများဆုံးနိုင်ငံ&lt;ref&gt;{{cite web |author=Walmsley, Roy |url=http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/world-prison-population-list-2005.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070628215935/http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/world-prison-population-list-2005.pdf |archivedate=28 June 2007 |title=World Prison Population List |year=2005 |accessdate=2007-10-19 |publisher=King's College London, International Centre for Prison Studies }} For the latest data, see {{cite web|url=http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/worldbrief/north_america_records.php?code=190|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070804061423/http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/worldbrief/north_america_records.php?code=190|archivedate=4 August 2007|title=Prison Brief for United States of America|date=2006-06-21|accessdate=2007-10-19|publisher=King's College London, International Centre for Prison Studies}} For other estimates of the incarceration rate in China and North Korea see {{cite web|author=Adams, Cecil|url=http://www.straightdope.com/columns/read/2494/does-the-united-states-lead-the-world-in-prison-population|title=Does the United States Lead the World in Prison Population?|date=2004-02-06|accessdate=2007-10-11|publisher=The Straight Dope}}&lt;/ref&gt; ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် အစပိုင်းတွင် အကျဉ်းကျနေသူ ၂.၃ သန်းမျှ ရှိပြီး လူ၁၀၀ လျှင် ၁ ယောက်နှုန်းထက် ပိုများသည်။ လက်ရှိနှုန်းသည် ၁၉၈၀ ခုနှစ်မှ စာရင်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ၇ ဆမျှ ပိုများသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ojp.usdoj.gov/bjs/glance/tables/incrttab.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070611192107/http://www.ojp.usdoj.gov/bjs/glance/tables/incrttab.htm |archivedate=11 June 2007 |title=Incarceration Rate, 1980–2005 |year=2006 |accessdate=2007-06-10 |publisher=U.S. Dept. of Justice, Bureau of Justice Statistics }}&lt;/ref&gt; အိုအီးစီဒီ နိုင်ငံများတွင် ဒုတိယမြောက်အများဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်သော [[ပိုလန်နိုင်ငံ]]နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၃ ဆမျှ ပိုများသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.prisonstudies.org/info/downloads/wppl-8th_41.pdf|title=World Prison Population List (8th edition)|year=2009|accessdate=2011-07-23|publisher=King's College London, International Centre for Prison Studies|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726170615/http://www.prisonstudies.org/info/downloads/wppl-8th_41.pdf|archivedate=26 July 2011}}&lt;/ref&gt; အာဖရိကန်-အမေရိကန်များ၏ အကျဉ်းကျမှုနှုန်းမှာ လူဖြူများထက် ၆ ဆမျှ ပိုများပြီး စပိန်အနွယ်များထက် ၃ ဆမျှ ပိုများသည်။&lt;ref name=&quot;SP&quot;/&gt; အကျဉ်းကျသူ ဤမျှ များပြားရခြင်းမှာ ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ အမိန့်ချမှတ်မှုဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများနှင့် မူးယစ်ဆေးဝါးနှင့် သက်ဆိုင်သော ပေါ်လစီများကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;SP&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HRW&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hrw.org/legacy/reports/2000/usa/Rcedrg00-05.htm |title=The Impact of the War on Drugs on U.S. Incarceration |month=May | year=2000 |accessdate = 2007-06-10 |publisher=Human Rights Watch}}&lt;/ref&gt;

အနောက်နိုင်ငံ အများစုတွင် သေဒဏ်ပေးခြင်းကို ဖျက်သိမ်းပြီး ဖြစ်သော်လည်း အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ပြည်နယ် ၃၄ခု တွင် အချို့သော အစိုးရ နှင့် စစ်ရေးဆိုင်ရာ ပြစ်မှုများအတွက် သေဒဏ်ပေးခြင်းကို ခွင့်ပြုထားသည်။ ၁၉၇၆ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် တရားရုံးချုပ်မှ ၄ နှစ်ကြာမျှ ဆိုင်းငံ့ထားသော သေဒဏ်ပေးခြင်းကို ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းပြီးနောက်တွင် လူ ၁၀၀၀ ကျော်ကို ကွပ်မျက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.deathpenaltyinfo.org/executions-united-states-2007|title=Executions in the United States in 2007|accessdate=2007-06-15|publisher=Death Penalty Information Center|archivedate=7 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080907020938/http://www.deathpenaltyinfo.org/executions-united-states-2007}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပဉ္စမမြောက် အများဆုံး သေဒဏ်ပေးမှု ရှိခဲ့ပြီး [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[အီရန်နိုင်ငံ]]၊ [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]] နှင့် [[ယီမင်နိုင်ငံ]] တို့၏ နောက်မှ လိုက်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.deathpenaltyinfo.org/death-penalty-international-perspective#interexec |title=Executions Around the World|accessdate = 2011-07-23|year=2010 |publisher=Death Penalty Information Center}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် နယူးဂျာစီပြည်နယ်သည် ပထမဆုံး အနေနှင့် သေဒဏ်ပေးခြင်းကို ဥပဒေပြဋ္ဌာန်း ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ၁၉၇၆ ခုနှစ် တရားရုံးချုပ်၏ ဆုံးဖြတ်ချက်အပြီး တွင် ပထမဆုံး ဥပဒေပြဋ္ဌာန်း ဖျက်သိမ်းခဲ့သော ပြည်နယ် ဖြစ်သည်။ နယူးမက္ကဆီကိုပြည်နယ်မှ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး [[အီလီနွိုင်းပြည်နယ်]]မှ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;QuinnSignsAbolition&quot;&gt;{{cite news|url=http://newsblogs.chicagotribune.com/clout_st/2011/03/quinn-signs-death-penalty-ban-commutes-15-death-row-sentences-to-life.html|title=Quinn Signs Death Penalty Ban, Commutes 15 Death Row Sentences to Life|date=2011-03-09|accessdate=2011-03-09|newspaper=[[Chicago Tribune]]}}&lt;/ref&gt;

== လူဦးရေပျံ့နှံ့ နေထိုင်မှု ==
[[File:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County.svg|thumb|320px|ဒေသအလိုက် အများဆုံးသော လူမျိုးစုများ၊ ၂၀၀၀ ခုနှစ်]]
{|class=&quot;infobox&quot; style=&quot;font-size: 90%; border: 1px solid #999; float: right; margin-left: 1em; width: 240px;&quot;
|- style=&quot;background:#f5f5f5;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | လူမျိုး (၂၀၁၀)&lt;ref name=&quot;Cen2010Summary&quot;&gt;{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/|title=2010 Census Data|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2011-03-29|archivedate=6 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706203009/http://2010.census.gov/2010census/data/}}&lt;/ref&gt;
|-
| လူဖြူ || style=&quot;text-align: center;&quot; |၇၂.၄%
|-
| လူမည်း/ အာဖရိကန်-အမေရိကန် || style=&quot;text-align: center;&quot; |၁၂.၆%
|-
| အာရှသား || style=&quot;text-align: center;&quot; |၄.၈%
|-
| အမေရိကန် လူနီများနှင့် အလာစကာ ရှေးဦးနေထိုင်သူများ || style=&quot;text-align: center;&quot; |၀.၉%
|-
| ဟာဝိုင်အီ ရှေးဦးနေထိုင်သူများ နှင့် ပစိဖိတ်ကျွန်းသားများ|| style=&quot;text-align: center;&quot; |၀.၂%
|-
| အခြား|| style=&quot;text-align: center;&quot; |၆.၂%
|-
| လူမျိုး ၂ မျိုး နှင့် အထက်|| style=&quot;text-align: center;&quot; | ၂.၉%
|-
| ဟစ်စပန်းနစ်/ လက်တီနို (''of any race'') || style=&quot;text-align: center;&quot; |၁၆.၃%
|}

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း ဗျူရို၏ ခန့်မှန်းမှုအရ အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ လက်ရှိ လူဦးရေကို ၃၁၃,၅၁၂,၀၀၀ ဦး ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းကြပြီး တရားမဝင် ဝင်ရောက်နေထိုင်သူ ၁၁.၂ သန်းကိုပါ ထည့်တွက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.cis.org/articles/2008/back808.pdf| author = Camarota, Steven A., and Karen Jensenius| title = Homeward Bound: Recent Immigration Enforcement and the Decline in the Illegal Alien Population| month = July| year = 2008| publisher = Center for Immigration Studies| accessdate = 2008-08-06| archiveurl = https://web.archive.org/web/20080809030605/http://www.cis.org/articles/2008/back808.pdf| archivedate = 9 August 2008}}&lt;/ref&gt; ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် လူဦးရေ ၇၆ သန်းမျှသာ ရှိသော်လည်း ၂၀ ရာစုအတွင်း အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ၄ဆမျှ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2005pubs/06statab/pop.pdf |format=PDF|title=Statistical Abstract of the United States |publisher=[[United States Census Bureau]]}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာပေါ်တွင် တရုတ်နိုင်ငံ နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံတို့ ပြီးလျှင် လူဦးရေ အများဆုံး ဖြစ်ပြီး အဓိက စက်မှုဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများတွင် လူဦးရေ တိုးတက်မှု အမြန်ဆုံးရှိသော တစ်ခုတည်းသောနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;PRC&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html|title=Executive Summary: A Population Perspective of the United States|publisher=Population Resource Center|month=May|year=2000|accessdate=2007-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070604165856/http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html|archivedate=4 June 2007}}&lt;/ref&gt; မွေးဖွားမှုနှုန်းမှာ လူ ၁၀၀၀ လျှင် ၁၃.၈၂ သာရှိပြီး ကမ္ဘာ့ပျမ်းမျှ မွေးဖွားမှုနှုန်း၏ အောက်တွင် ရှိသော်လည်း လူဦးရေ တိုးတက်မှုနှုန်းမှာ အကောင်းဘက်တွင် ရှိပြီး ၁% မျှ ရှိကာ အခြားသော ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံ အတော်များများထက် သိသိသာသာ ပို၍ များသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html|title=Rank Order—Birth Rate|publisher=CIA|work=The World Factbook|year=2009|accessdate=2009-10-11|archivedate=10 March 2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0FiNNzQ?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၁ ဘဏ္ဍာရေးနှစ် အတွင်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ ၁ သန်းခန့်အား အမြဲတမ်း နေထိုင်သူ အဆင့် သတ်မှတ်ပေးခဲ့ပြီး အများစုမှာ မိသားစု ပြန်လည်ပေါင်းစည်းရေး ပေါ်လစီဖြင့် ရရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;LPR&quot;&gt;[http://www.dhs.gov/xlibrary/assets/statistics/publications/lpr_fr_2011.pdf “U.S. Legal Permanent Residents: 2011”]. [[Office of Immigration Statistics]] ''Annual Flow Report.''&lt;/ref&gt; မက္ကဆီကိုနိုင်ငံသည် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ အများဆုံး ပြောင်းရွှေ့လာရာ နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ၁၉၉၈ ခုနှစ်မှစ၍ တရုတ်နိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ နှင့် ဖိလစ်ပိုင် နိုင်ငံတို့သည် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ အများဆုံး လာရောက်ရာ နိုင်ငံများအဖြစ် နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ရှိနေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.dhs.gov/files/statistics/publications/LPR07.shtm|title=Persons Obtaining Legal Permanent Resident Status by Region and Country of Birth: Fiscal Years 1998 to 2007 (Table 3)|publisher=U.S. Dept. of Homeland Security|accessdate=2008-09-06}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် လူမျိုးပေါင်းစုံ ရှိပြီး လူဦးရေ ၁ သန်းကျော်သော မျိုးနွယ်ဆက် မတူညီသော မျိုးနွယ်စု ၃၁ ခု ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;An2000&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf|title=Ancestry 2000|publisher=U.S.Census Bureau|month=June|year=2004|accessdate=2007-06-13}}&lt;/ref&gt; လူဖြူများမှာ အများဆုံး လူမျိုးဖြစ်ပြီး ဂျာမန်အမေရိကန်များ၊ အင်္ဂလိပ် အမေရိကန်များ နှင့် အိုင်းရစ်ရှ် အမေရိကန်များ ပါဝင်သဖြင့် နိုင်ငံအတွင်း လူဦးရေ အများဆုံးသော မျိုးနွယ်ဆက် အစုအဖွဲ့ ၄ ခုမှ ၃ ခု ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;An2000&quot;/&gt; အာဖရိကန် အမေရိကန်များမှာ နိုင်ငံအတွင်း လူဦးရေ အများဆုံးသော လူနည်းစုအဖွဲ့ဝင် လူမျိုးစု ဖြစ်ပြီး မျိုးနွယ်ဆက် အစုများတွင် တတိယမြောက် အများဆုံး အစုအဖွဲ့ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;An2000&quot;/&gt; အာရှ အမေရိကန်များမှာ ဒုတိယမြောက် လူဦးရေ အများဆုံးသော လူနည်းစု အဖွဲ့ဝင် လူမျိုးစုဖြစ်သည်။ အာရှ အမေရိကန်များတွင် လူဦးရေ အများဆုံး လူမျိုး ၂ ခုမှာ တရုတ်-အမေရိကန် များနှင့် ဖိလစ်ပိုင်-အမေရိကန်များ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;An2000&quot;/&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ် စာရင်းအရ အမေရိကန် လူဦးရေတွင် ၅.၂ သန်းမှာ အင်ဒီးယန်း လူနီများနှင့် အလက်စကာ ရှေးဦးနေထိုင်သူများမှ ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်ပြီး (၂.၉ သန်းမှာ ထိုလူမျိုးစု စင်စစ်များဖြစ်သည်။) ၁.၂ သန်းသော လူဦးရေမှာ ဟာဝိုင်အီ ရှေးဦး နေထိုင်သူများနှင့် ပစိဖိတ်ကျွန်းသားများမှ ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်သည်။ (၀.၅ သန်းမှာ လူမျိုးစု စင်စစ် ဖြစ်သည်။)&lt;ref name=&quot;Cen2010Race&quot;&gt;{{cite web|author=Humes, Karen R., Nicholas A. Jones, and Roberto R. Ramirez|url=http://www.census.gov/prod/cen2010/briefs/c2010br-02.pdf|title=Overview of Race and Hispanic Origin: 2010| publisher = U.S. Census Bureau| date = March 2011| accessdate = 2011-03-29}}&lt;/ref&gt;သန်းခေါင် စာရင်းအတွင်း လူဦးရေ ၁၉ သန်းကျော်ကို အခြားလူမျိုးစုများဟု ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ခဲ့ပြီး ထိုသူများမှာ အဓိက မျိုးနွယ်စုကြီး ငါးခု အတွင်း ထည့်သွင်းရေတွက်ခြင်း မပြုနိုင်သူများ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Cen2010Race&quot;/&gt;

ဟစ်စပန်းနစ် နှင့် လာတီနို အမေရိကန်များ၏ လူဦးရေ တိုးပွားမှုမှာ အဓိက လူဦးရေ ပြောင်းလဲမှု ပင် ဖြစ်သည်။ ၅၀.၅ သန်းသော အမေရိကန်များမှာ ဟစ်စပန်းနစ် မှ ဆင်းသက်လာသူများဖြစ်ပြီး&lt;ref name=&quot;Cen2010Race&quot;/&gt; သန်းခေါင်စာရင်း ဗျူရိုမှာ တူညီသော မျိုးနွယ်စု လက္ခဏာများကို ဝေမျှ ပိုင်ဆိုင် ထားကြသည်ဟု ဆိုထားသည်။ ၆၄ ရာခိုင်နှုန်းသော ဟစ်စပန်းနစ်- အမေရိကန်များမှာ မက္ကဆီကို မျိုးနွယ်ဆက်များ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=CB2007&gt;{{cite web | url = http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&amp;-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&amp;-CONTEXT=dt&amp;-mt_name=ACS_2007_1YR_G2000_B03001&amp;-redoLog=true&amp;-geo_id=01000US&amp;-geo_id=04000US48&amp;-format=&amp;-_lang=en&amp;-SubjectID=15233304 | title = B03001. Hispanic or Latino Origin by Specific Origin | work = 2007 American Community Survey | publisher = U.S. Census Bureau | accessdate = 2008-09-26 | archivedate = 12 February 2020 | archiveurl = https://archive.today/20200212040125/http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&amp;-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&amp;-CONTEXT=dt&amp;-mt_name=ACS_2007_1YR_G2000_B03001&amp;-redoLog=true&amp;-geo_id=01000US&amp;-geo_id=04000US48&amp;-format=&amp;-_lang=en&amp;-SubjectID=15233304 }}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၀ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၀ ခုနှစ်အတွင်း ဟစ်စပန်းနစ် ဦးရေမှာ ၄၃% မျှ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ဟစ်စပန်းနစ် မဟုတ်သော လူဦးရေမှာ ၄.၉%သာ တိုးတက်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Cen2010Summary&quot;/&gt; ထိုတိုးတက်မှု၏ အများစုမှာ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်လာမှုများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် စာရင်းအရ အမေရိကန် လူဦးရေ၏ ၁၂.၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ နိုင်ငံခြားတိုင်းပြည်များတွင် မွေးဖွားကြသူများ ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့ထဲမှ ၅၄%မှာ လက်တင်အမေရိကတွင် မွေးဖွားသူများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2008pubs/09statab/pop.pdf|publisher=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2009| title=Tables 41 and 42—Native and Foreign-Born Populations|accessdate = 2009-10-11}}&lt;/ref&gt; မွေးဖွားမှုနှုန်းမှာလည်း အခြား သက်ဆိုင်သော အချက်တစ်ချက်ပင် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် စာရင်းအရ ဟစ်စပန်းနစ် အမျိုးသမီးတစ်ဦးသည် သူမ၏ ဘဝသက်တမ်း တလျှောက်တွင် ပျမ်းမျှအားဖြင့် ကလေး ၂.၄ ဦးနှုန်း မွေးဖွားလေ့ ရှိပြီး ဟစ်စပန်းနစ် မဟုတ်သော လူမည်း အမျိုးသမီးများမှာ ၁.၈ဦးနှုန်း မွေးဖွားကာ ဟစ်စပန်းနစ် မဟုတ်သော လူဖြူ အမျိုးသမီးများမှာ ၁.၈ဦးနှုန်းသာ မွေးဖွားကြသည်။ (ပြန်လည် အစားထိုးနှုန်း ၂.၁ ဦးနှုန်း၏ အောက်တွင် ရှိသည်။)&lt;ref&gt;{{cite web|author=Hamilton, Brady E., Joyce A. Martin, and Stephanie J. Ventura | url = http://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr60/nvsr60_02.pdf | title = Births: Preliminary Data for 2010 | work = National Vital Statistics Reports, Volume 60, Number 2 | publisher = U.S. Dept. of Health and Human Services|date=2011-11-17 | accessdate = 2012-04-16}}&lt;/ref&gt; လူနည်းစု လူမျိုးစု (သန်းခေါင်စာရင်း အဖွဲ့၏ အဆိုအရ ဟစ်စပန်းနစ် မဟုတ်သူနှင့် လူဖြူမဟုတ်သော အခြားလူမျိုးစုများ) များ၏ လူဦးရေမှာ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ၃၆.၃% ရှိပြီး&lt;ref&gt;[http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn123.html US Census Bureau: &quot;U.S. Census Bureau Delivers Final State 2010 Census Population Totals for Legislative Redistricting&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514153207/http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn123.html |date=14 May 2012 }} see custom table, 2nd worksheet&lt;/ref&gt; ကလေးသူငယ်များ၏ ၅၀% ခန့်မှာ အသက် ၁ နှစ်အောက်တွင် ရှိကာ&lt;ref&gt;{{cite news|author=El Nasser, Haya|url=http://www.usatoday.com/news/parenting-family/babies/story/2011-08-25/Minority-babies-almost-the-majority/50127816/1|title=Minority babies almost the majority|date=2011-08-24|work=USA TODAY|accessdate=2011-10-17|archivedate=18 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120418144917/http://www.usatoday.com/news/parenting-family/babies/story/2011-08-25/Minority-babies-almost-the-majority/50127816/1}}&lt;/ref&gt; ၂၀၄၂ ခုနှစ်တွင် လူများစု လူမျိုးစု အဖြစ် ပြောင်းလဲရောက်ရှိလာနိုင်သည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/012496.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080822044429/http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/012496.html|archivedate=22 August 2008|title=An Older and More Diverse Nation by Midcentury|publisher=U.S. Census Bureau|date=2008-08-14|accessdate=2008-09-06}}&lt;/ref&gt;

၈၂% သော အမေရိကန်များသည် မြို့ပြများနှင့် မြို့ပြများ၏ ဆင်ခြေဖုံးများတွင် နေထိုင်ကြပြီး&lt;ref name=&quot;WF&quot;/&gt; ၎င်းတို့ထဲမှ တစ်ဝက်ခန့်မှာ လူဦးရေ ၅ သောင်းကျော်သော မြို့ကြီးများတွင် နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&amp;-state=gct&amp;-ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;-_box_head_nbr=GCT-P1&amp;-mt_name=&amp;-_caller=geoselect&amp;-geo_id=&amp;-format=US-1&amp;-_lang=en| title = United States—Urban/Rural and Inside/Outside Metropolitan Area (GCT-P1. Population, Housing Units, Area, and Density: 2000)| publisher = U.S. Census Bureau| date = 2000-04-01| accessdate = 2008-09-23| archivedate = 12 February 2020| archiveurl = https://archive.today/20200212044207/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&amp;-state=gct&amp;-ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;-_box_head_nbr=GCT-P1&amp;-mt_name=&amp;-_caller=geoselect&amp;-geo_id=&amp;-format=US-1&amp;-_lang=en}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ၂၈၃ ခုမျှသော မြို့များတွင် လူဦးရေ ၁ သိန်းကျော်ရှိပြီး မြို့ကြီး ၉ ခုတွင် လူဦးရေ ၁ သန်းကျော် ရှိကာ [[နယူးယောက်မြို့]]၊[[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့]]၊ [[ရှီကာဂိုမြို့]] နှင့် [[ဟူစတန်မြို့]] ကဲ့သို့သော ဂလိုဘယ်လ် စီးတီး ၄မြို့တွင် လူဦးရေ ၂ သန်းကျော် ရှိသည်။&lt;ref name=PopEstBigCities&gt;{{cite web | url = http://hawaii.gov/dbedt/info/census/popestimate/copy_of_2008-subcounty-population-hawaii/SUB_EST2008_01.pdf | archiveurl = https://www.webcitation.org/5lpvuJk99?url=http://hawaii.gov/dbedt/info/census/popestimate/copy_of_2008-subcounty-population-hawaii/SUB_EST2008_01.pdf | archivedate = 7 December 2009 | format = PDF | title = Table 1: Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by July 1, 2008 Population: April 1, 2000 to July 1, 2008 | work = 2008 Population Estimates | publisher = U.S. Census Bureau, Population Division | date = 2009-07-01 | accessdate = 2009-10-11 }}&lt;/ref&gt; လူဦးရေ ၁ သန်း ကျော်သော မက်ထရိုပိုလစ်တန် ဒေသ ၅၂ ခု ရှိသည်။&lt;ref name=PopEstMSA&gt;{{cite web | url = http://hawaii.gov/dbedt/info/census/popestimate/2008_MSA_Hawaii/CBSA_EST2008_05.pdf | archiveurl = https://www.webcitation.org/5lpvuJzkG?url=http://hawaii.gov/dbedt/info/census/popestimate/2008_MSA_Hawaii/CBSA_EST2008_05.pdf | archivedate = 7 December 2009 | format = PDF | title = Table 5. Estimates of Population Change for Metropolitan Statistical Areas and Rankings: July 1, 2007 to July 1, 2008 | work = 2008 Population Estimates | publisher = U.S. Census Bureau | date = 2009-03-19 | accessdate = 2009-10-11 }}&lt;/ref&gt; အလျှင်အမြန် တိုးတက်နေသော မက်ထရိုဧရိယာ ၅၀ ခုတွင် ၄၇ ခုမှာ နိုင်ငံ၏ တောင်ဘက်ပိုင်းနှင့် အနောက်ဘက်ပိုင်းတွင် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/population/cb09-45.html|title=Raleigh and Austin are Fastest-Growing Metro Areas|publisher=U.S. Census Bureau|date=2009-03-19|accessdate=2009-10-11}}&lt;/ref&gt; ဒါးလတ်စ်မြို့၊ ဟူစတန်မြို့၊ အတ္တလန္တာမြို့ နှင့် ဖီးနစ်မြို့ ၄မြို့သည် ၂၀၀၀ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အတွင်း လူဦးရေ ၁သန်းကျော်မျှ တိုးပွားလာခဲ့သည်။&lt;ref name=PopEstMSA/&gt;
&lt;center&gt;{{အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အကြီးမားဆုံး မက်ထရိုပိုလစ်တန် ဒေသများ}}&lt;/center&gt;
{{-}}
=== ဘာသာစကား ===
{|class=&quot;infobox&quot; style=&quot;font-size: 90%; border: 1px solid #999; float: right; margin-left: 1em; width: 250px;&quot;
|- style=&quot;background:#f5f5f5;&quot;
!colspan=&quot;2&quot;|ဘာသာစကား(၂၀၁၀)&lt;ref name=Lang&gt; &quot;Language Spoken at Home by the U.S. Population, 2010&quot;, American Community Survey, U.S. Census Bureau, in ''World Almanac and Book of Facts 2012'', p. 615.&lt;/ref&gt;
|-
|[[အင်္ဂလိပ်ဘာသာ|အင်္ဂလိပ်]] (''တစ်မျိုးတည်း'')||style=&quot;text-align: center;&quot;| ၂၂၉.၇ သန်း
|-
|[[စပိန်ဘာသာ|စပိန်]] (မျိုးကွဲများအပါအဝင်)||style=&quot;text-align: center;&quot;|၃၇.၀သန်း 
|-
|[[တရုတ်ဘာသာ|တရုတ်]]||style=&quot;text-align: center;&quot;|၂.၈ သန်း
|-
|[[ပြင်သစ်ဘာသာ|ပြင်သစ်]] (မျိုးကွဲများအပါအဝင်)||style=&quot;text-align: center;&quot;|၂.၁ သန်း
|-
| တာဂါးလော့||style=&quot;text-align: center;&quot;|၁.၆ သန်း
|-
|ဗီယက်နမ်||style=&quot;text-align: center;&quot;| ၁.၄ သန်း
|-
|ကိုရီးယား||style=&quot;text-align: center;&quot;| ၁.၁ သန်း
|-
|ဂျာမန်||style=&quot;text-align: center;&quot;| ၁.၁ သန်း
|}

အင်္ဂလိပ်စကား သည် လူအများသုံးကြသော ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတော် ဘာသာစကားဟူ၍ သတ်မှတ် မထားပေ။ သို့သော်လည်း အမေရိကန်နိုင်ငံသား အဖြစ်ပြောင်းလဲသည့် ဥပဒေတွင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာကို စံအဖြစ် သုံးသော ဘာသာစကား အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ သန်း ၂၃၀ သို့မဟုတ် လူဦးရေ၏ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်း အသက် ၅ နှစ်နှင့် အထက်တို့သည် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ စကားကို အိမ်တွင် ပြောဆိုသုံးနှုန်းကြသည်။ စပိန်ဘာသာ စကားကို လူဦးရေ၏ ၁၂ ရာခိုင်နှုန်းက အိမ်တွင် သုံးကြပြီး ဒုတိယ ဘာသာစကားတွင် သင်ကြားမှု အများဆုံး ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။&lt;ref name=Lang/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf| title = Foreign Language Enrollments in United States Institutions of Higher Learning| date = fall 2002| publisher = MLA| accessdate = 2006-10-16| archivedate = 3 August 2008| archiveurl = https://web.archive.org/web/20080803020358/http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf}}&lt;/ref&gt; အချို့သော အမေရိကန် ဥပဒေပညာရှင်တို့က အင်္ဂလိပ်ကို နိုင်ငံတော် ဘာသာစကား အဖြစ် သတ်မှတ်ရန် ကြိုးစားမှုများ ဖြစ်ပြီး အနည်းဆုံး ပြည်နယ် ၂၈ ခုတွင် တရားဝင်ဘာသာစကား အဖြစ် သတ်မှတ်ထားပြီး ဖြစ်သည်။&lt;ref name=ILW&gt;{{cite web |author=Feder, Jody |url= http://www.ilw.com/immigrationdaily/news/2007,0515-crs.pdf |title= English as the Official Language of the United States: Legal Background and Analysis of Legislation in the 110th Congress |date=January 25, 2007 |publisher= Ilw.com (Congressional Research Service) |accessdate= June 19, 2007}}&lt;/ref&gt; ဟာဝိုင်အီ ပြည်နယ်တွင် ဟာဝိုင်အီကျွန်းသုံး ဘာသာစကားနှင့် အင်္ဂလိပ်စကား ၂ ခုစလုံးသည် ပြည်နယ်ဥပဒေ အရ တရားဝင် ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html|title=The Constitution of the State of Hawaii, Article XV, Section 4|publisher=Hawaii Legislative Reference Bureau|date=1978-11-07|accessdate=2007-06-19|archivedate=24 July 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724231656/http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html}}&lt;/ref&gt;

တရားဝင် ဘာသာစကားဟူ၍ သတ်မှတ်ထားခြင်း မရှိသော်လည်း နယူးမက္ကဆီကိုပြည်နယ်တွင် အင်္ဂလိပ် နှင့် စပိန်ဘာသာ အသုံးပြုခြင်းကို လည်းကောင်း၊ လူဝီစီးယားနားပြည်နယ်တွင် အင်္ဂလိပ် နှင့် ပြင်သစ် ဘာသာစကား အသုံးပြုခြင်းကို လည်းကောင်း ဥပဒေအရ ခွင့်ပြုထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite book| author =Dicker, Susan J. | title = Languages in America: A Pluralist View | url =https://archive.org/details/languagesinameri00dick |year=2003|pages=[https://archive.org/details/languagesinameri00dick/page/216 216], 220–25 | location =Clevedon, UK| publisher = Multilingual Matters|isbn=1-85359-651-5}}&lt;/ref&gt; [[ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်]] ကဲ့သို့သော အချို့ပြည်နယ်များတွင် တရားရုံးသုံး စာရွက်စာတမ်းများ အပါအဝင် အချို့သော အစိုးရ ဆိုင်ရာ စာရွက်စာတမ်းများကို စပိန်ဘာသာ ဖြင့်လည်း ပြန်ဆို ထုတ်ဝေရန် ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=ccp&amp;group=00001-01000&amp;file=412.10-412.30|title=California Code of Civil Procedure, Section 412.20(6)|publisher=Legislative Counsel, State of California|accessdate=2007-12-17|archivedate=22 July 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100722010302/http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=ccp&amp;group=00001-01000&amp;file=412.10-412.30}} {{cite web|url=http://www.courtinfo.ca.gov/forms/allforms.htm|title=California Judicial Council Forms|publisher=Judicial Council, State of California|accessdate=2007-12-17}}&lt;/ref&gt; အင်္ဂလိပ်စကား မပြောသော ပြည်သူများ ရှိရာ အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသများတွင် အစိုးရဆိုင်ရာ စာရွက်စာတမ်းများ (အထူးသဖြင့် မဲပေးခြင်းနှင့် သက်ဆိုင်သော အချက်အလက်များ) ကို ထိုဒေသရှိ လူအများပြောသော ဘာသာစကားတို့ဖြင့် ပြန်ဆို ထုတ်ဝေလေ့ ရှိသည်။ အချို့သော အမေရိကန်ပိုင်း ကျွန်းများတွင် ဒေသခံဘာသာစကားကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာ စကားနှင့် အတူ အသိအမှတ်ပြုထားသည်။ အမေရိကန် ဆာမိုအာ နှင့် ဂူအမ်ကျွန်း တို့တွင် ဆာမိုအန် ဘာသာစကား နှင့် ချာမော်ရိုဘာသာစကားတို့ကို အသီးသီး အသိအမှတ်ပြုထားကြသည်။ မြောက်မာရီယာနာကျွန်းများတွင် ကာရိုလီနီးယန်း နှင့် ချာမိုရို ဘာသာစကားတို့ကို အသိအမှတ် ပြုထားသည်။ ပျူရီတို ရီကိုကျွန်းတွင် တရားဝင်ဘာသာစကားမှာ စပိန်ဘာသာ ဖြစ်သည်။

=== ကိုးကွယ်မှု ===
[[File:BrunswickWhiteChurch.jpg|thumb|upright| ပရက်စ်ဘီတေးရီးယန်း ဘုရားရှိခိုးကျောင်း တစ်ခု၊ အမေရိကန် အများစုကို ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင် အဖြစ် တွေ့ရသည်။]]

အမေရိကန်နိုင်ငံသည် ဘာသာတရား နှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်နွယ် မနေသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ၏ ပထမအကြိမ် ပြင်ဆင်ချက်မှ ဘာသာရေး လွတ်လပ်ခွင့်ကို အာမခံချက်ပေးထားပြီး ဘာသာရေး ဆိုင်ရာ အစိုးရ ဖွဲ့စည်းခြင်းကို တားမြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ် လေ့လာချက်အရ ၅၉% သော အမေရိကန်တို့မှ ဘာသာရေးသည် သူတို့ဘဝတွင် အလွန်အရေးပါသော နေရာမှ ပါဝင် ပတ်သက်နေသည်ဟု ဖြေကြားခဲ့ပြီး အခြားသော ကြွယ်ဝချမ်းသာသော နိုင်ငံများနှင့် ယှဉ်လျှင် အလွန်မြင့်မားသော နှုန်းပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pewglobal.org/reports/display.php?ReportID=167|title=Among Wealthy Nations...U.S. Stands Alone in its Embrace of Religion|publisher=Pew Research Center|work=Pew Global Attitudes Project|date=2002-12-19|accessdate=2008-10-23|archive-date=22 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110822083255/http://pewglobal.org/2002/12/19/among-wealthy-nations/}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ် စစ်တမ်းကောက်ယူချက် တစ်ခု အရ ၇၈.၄%သော အရွယ်ရောက်ပြီးသူတို့သည် ခရစ်ယာန် ဘာသာဝင် အဖြစ် ခံယူထားကြောင်း သိရပြီး&lt;ref name=&quot;Pew&quot;&gt;{{cite web|url=http://religions.pewforum.org/pdf/affiliations-all-traditions.pdf|title=Religious Composition of the U.S.| publisher=Pew Forum on Religion &amp; Public Life|work=U.S. Religious Landscape Survey|year=2007|accessdate=2008-10-23}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၀ ခုနှစ်က ၈၆.၄% နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ကျဆင်းသွားခြင်းဟု ဆိုနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;ARIS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gc.cuny.edu/CUNY_GC/media/CUNY-Graduate-Center/PDF/ARIS/ARIS-PDF-version.pdf?ext=.pdf|title=American Religious Identification Survey 2001|author=Kosmin, Barry A., Egon Mayer, and Ariela Kaysar|publisher=CUNY Graduate Center|date=2001-12-19|accessdate=2011-09-16|archivedate=16 July 2015|archiveurl=https://www.webcitation.org/6a4Q9IlrZ?url=http://www.gc.cuny.edu/CUNY_GC/media/CUNY-Graduate-Center/PDF/ARIS/ARIS-PDF-version.pdf?ext=.pdf}}&lt;/ref&gt; ပရိုတက်စတင့် ဂိုဏ်းဝင် ၅၁.၃% ရှိပြီး ရိုမန်ကက်သလစ်ဂိုဏ်းဝင် ၂၃.၉ ရာခိုင်နှုန်းရှိသည်။ ထိုလေ့လာမှုမှ လူဦးရေ၏ ၂၆.၃%မှာ လူဖြူ အီဗန်ဂယ်လစ် ဝါဒီ (ပရိုတက်စတင့်ဂိုဏ်းခွဲ) များ အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး နိုင်ငံအတွင်း လူဦးရေအများဆုံး အယူဝါဒ အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Pew&quot;/&gt; အခြား လေ့လာမှု တစ်ခုမှ လူမျိုးစု အားလုံးတွင် အီဗန်ဂယ်လစ် ဝါဒီ ပေါင်း လူဦးရေ၏ ၃၀% မှ ၃၅% အထိ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uakron.edu/bliss/docs/Religious_Landscape_2004.pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/5lpvuMoCD?url=http://www.uakron.edu/bliss/docs/Religious_Landscape_2004.pdf|archivedate=7 December 2009|author=Green, John C|title=The American Religious Landscape and Political Attitudes: A Baseline for 2004|publisher=University of Akron Ray C. Bliss Institute of Applied Politics|accessdate=2007-06-18}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင် မဟုတ်သော အခြားဘာသာဝင်များမှာ ၄.၇% ရှိပြီး ၁၉၉၀ ခုနှစ် ၃.၃% မှ မြင့်တက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;ARIS&quot;/&gt; ခရစ်ယာန် မဟုတ်သော ဘာသာတရားများထဲမှ ကိုးကွယ်မှုများသော ဘာသာများမှာ [[ရဟူဒီဘာသာ]] (၁.၇%)၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (၀.၇%)၊ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] (၀.၆%)၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] (၀.၄%) နှင့် ယူနီတေးရီးယန်း ယူနီဗာဆယ် ဝါဒီ (၀.၃%) တို့ အသီးသီး ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Pew&quot;/&gt; ထိုစစ်တမ်းမှပင် သိရသည်မှာ ၁၆.၁% သော အမေရိကန်တို့သည် မည်သည့်ဘုရားမှ ရှိသည်ဟု မယုံကြည်သူ၊ ဘုရားမဲ့ဝါဒီ သို့မဟုတ် အရှင်းဆုံးပြောရလျှင် ဘာသာမဲ့များဟု ခံယူကြပြီး ၁၉၉၀ ခုနှစ် ၈.၂% မှ တိုးမြင့်လာခြင်းပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Pew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ARIS&quot;/&gt;

=== မိသားစု ပုံစံ ===

၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ၁၈နှစ်နှင့် အထက် အမေရိကန်များထဲတွင် အိမ်ထောင်ရှိသူ ၅၈%၊ အိမ်ထောင်ဖက် သေဆုံးသွားသူ ၆%၊ ကွာရှင်းပြတ်စဲထားသူ ၁၀% နှင့် တစ်ခါမျှ လက်မထပ်ရသေးသူ ၂၅% ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2008pubs/09statab/pop.pdf|publisher=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2009| title=Table 55—Marital Status of the Population by Sex, Race, and Hispanic Origin: 1990 to 2007|accessdate = 2009-10-11}}&lt;/ref&gt; အမျိုးသမီး အများစုသည် အိမ်ပြင်ပတွင် အလုပ်လုပ်ကြပြီး အများစုမှာ ဘွဲ့ရရှိထားသူများ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.iserp.columbia.edu/news/articles/female_college.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070609151527/http://www.iserp.columbia.edu/news/articles/female_college.html |archivedate=9 June 2007 |title=Women's Advances in Education |publisher=Columbia University, Institute for Social and Economic Research and Policy |year=2006 |accessdate=2007-06-06 }}&lt;/ref&gt;

လိင်တူခြင်း လက်ထပ်ခြင်းမှာ နိုင်ငံရေး အရ အငြင်းပွားစရာ ကိစ္စတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ အချို့သော ပြည်နယ်များတွင် လိင်တူအချင်းချင်း လက်ထပ်ခြင်း မဟုတ်သော်လည်း ဥပဒေအရ ပေါင်းစည်းနေထိုင်ခြင်း နှင့် လက်မထပ်ဘဲ အတူတကွ နေထိုင်ခြင်းတို့ကို လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်းအစား ခွင့်ပြုထားသည်။ ၂၀၀၃ ခုနှစ်မှစ၍ အချို့သော ပြည်နယ်များသည် တရားစွဲဆိုမှုများနှင့် ဥပဒေပြုမှုများကြောင့် ယောက်ျားချင်း လက်ထပ်ခြင်းကို ဥပဒေနှင့် အညီ ခွင့်ပြုခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဖက်ဒရယ် အစိုးရ နှင့် ပြည်နယ် အများစုတွင် လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်းကို ယောက်ျားနှင့် မိန်းမ ပေါင်းစည်းခြင်းဟုသာ သတ်မှတ်ထားခြင်းနှင့် လိင်တူချင်း လက်ထပ်ခြင်းကို တရားဝင် တားမြစ်ထားခြင်းများ ရှိသည်။ ထိုကိစ္စနှင့် ပတ်သက်၍ လူအများစု၏ အယူအဆမှာ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များက အများစုက ဆန့်ကျင်ကြသော်လည်း ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် စာရင်းဇယားအရ မတင်မကျ ဖြစ်နေသော ကိစ္စအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gallup.com/poll/147662/First-Time-Majority-Americans-Favor-Legal-Gay-Marriage.aspx |title=For First Time, Majority of Americans Favor Legal Gay Marriage |publisher=Gallup.com |date= |accessdate=2011-07-10}}&lt;/ref&gt;

ဆယ်ကျော်သက်များ ကိုယ်ဝန်ရရှိမှုမှာ အမျိုးသမီး ၁၀၀၀ လျှင် ၇၉.၈ ဦးမျှ ဖြစ်ပြီး အိုအီးစီဒီ နိုင်ငံများတွင် အများဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/peo_tee_bir_rat-people-teenage-birth-rate |title=Teenage birth rate statistics&amp;nbsp;– countries compared&amp;nbsp;– NationMaster People |publisher=Nationmaster.com |date= |accessdate=2011-07-10}}&lt;/ref&gt; ယခင်က ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချမှုနှင့် ပတ်သက်သော ကိစ္စကို ပြည်နယ်အလိုက် ဆုံးဖြတ်ခွင့် ပေးထားသော်လည်း ၁၉၇၃ခုနှစ် တရားရုံးချုပ်၏ ဆုံးဖြတ်ချက်မှ အစပြု၍ တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ခွင့်ပြုပေးခဲ့သည်။ ထိုကိစ္စမှာ အငြင်းပွားစရာ ကိစ္စတစ်ရပ် ဖြစ်နေခဲ့ပြီး နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာသည့်တိုင်အောင်ပင် အများပြည်သူ၏ အယူအဆမှာ အမျိုးမျိုး အစားစား ကွဲပြား နေခဲ့သည်။ ပြည်နယ်အများစုတွင် ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း အတွက် အများပြည်သူဆိုင်ရာ ထောက်ပံ့ကြေးကို တားမြစ်ထားခြင်း၊ နှောင်းမှ ဖျက်ချခြင်းကို ကန့်သတ်ထားခြင်း၊ အရွယ်မရောက်သေးသူများ အတွက် မိဘအား အသိပေးရန် လိုအပ်ခြင်း နှင့် မဖျက်ချမီ အချိန်ကာလ တစ်ခု စောင့်ဆိုင်းရန် ပြဋ္ဌာန်းထားခြင်းတို့ ရှိသည်။ ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချမှုနှုန်းမှာ ကျဆင်းလာသော်လည်း အချိုးအစား အရ ကလေး ၁၀၀၀ လျှင် ၂၄၁ ဦး ဖျက်ချမှု ရှိနေပြီး ၁၅ နှစ်မှ ၄၄ နှစ်အတွင်း အမျိုးသမီး ၁၀၀၀ တွင် ၁၅ ဦး ဖျက်ချမှု ရှိနေသဖြင့် အခြားသော အနောက်နိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက များပြားနေသေးသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/ss5511a1.htm|author=Strauss, Lilo T., et al.|title=Abortion Surveillance—United States, 2003|accessdate = 2007-06-17 |publisher=Centers for Disease Control, National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Division of Reproductive Health|work=MMWR|date=2006-11-24}}&lt;/ref&gt;

== ယဉ်ကျေးမှု ==
[[File:Liberty-statue-from-below.jpg|right|thumb|[[လစ်ဘာတီ ရုပ်တု]] အား တကမ္ဘာလုံးမှ အမေရိကန်၏ ပြယုဂ် အဖြစ်နှင့် လွတ်လပ်မှု၊ ဒီမိုကရေစီနှင့် အခွင့်အလမ်းတို့၏ ဝိဉာဏ အဖြစ် မှတ်ယူကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web| title = Statue of Liberty| work=World Heritage| publisher=UNESCO| url = http://whc.unesco.org/en/list/307| accessdate = 2011–10–20}}&lt;/ref&gt;]]

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ယဉ်ကျေးမှုမျိုးစုံသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး လူမျိုးစု၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ တန်ဖိုးထားမှု အမျိုးမျိုးအစားစားတို့ တည်ရှိရာ နိုင်ငံဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Society in Focus&quot;&gt;Thompson, William, and Joseph Hickey (2005). ''Society in Focus''. Boston: Pearson. ISBN 0-205-41365-X.&lt;/ref&gt; လူနီ များနှင့် ဟာဝိုင်အီကျွန်းသားများမှ လွဲလျှင် အခြားသော အမေရိကန် အားလုံး နှင့် ၎င်းတို့၏ ဘိုးစဉ်ဘောင်ဆက်များမှာ လွန်ခဲ့သော ၅ ရာစု အတွင်းက အမေရိကန်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာကြခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Fiorina, Morris P., and Paul E. Peterson (2000). ''The New American Democracy''. London: Longman, p. 97. ISBN 0-321-07058-5.&lt;/ref&gt; အမေရိကန်၏ အဓိက ယဉ်ကျေးမှုမှာ ဥရောပမှ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူတို့ ထံမှ ဆင်းသက်လာသော အနောက်တိုင်းယဉ်ကျေးမှု ဖြစ်ပြီး အာဖရိကမှ ကျွန်များ ယူဆောင်လာသည့် ယဉ်ကျေးမှု ကဲ့သို့သော အခြားယဉ်ကျေးမှုများမှ လွှမ်းမိုးမှုများ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;Holloway, Joseph E. (2005). ''Africanisms in American Culture'', 2d ed. Bloomington: Indiana University Press, pp. 18–38. ISBN 0-253-34479-4. Johnson, Fern L. (1999). ''Speaking Culturally: Language Diversity in the United States''. Thousand Oaks, Calif., London, and New Delhi: Sage, p. 116. ISBN 0-8039-5912-5.&lt;/ref&gt; လတ်တလော အာရှမှ ရွှေ့ပြောင်းလာသူများနှင့် အထူးသဖြင့် လက်တင်အမေရိကမှ ပြောင်းလဲလာသော သူတို့ထံမှ ယဉ်ကျေးမှုများ ထပ်မံ ရောစွက်လိုက်သဖြင့် လက်ရှိယဉ်ကျေးမှု အခြေအနေတို့ကို ဟင်းအိုးထဲတွင် ရောမွှေထားသကဲ့သို့ ရှိသော ယဉ်ကျေးမှုဟု ပုံဖော်လေ့ ရှိကြသလို ပြောင်းရွှေ့လာသူများနှင့် သူတို့၏ မျိုးဆက်များမှ ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုကို ထိန်းသိမ်းကြသဖြင့် အသုပ်ပန်းကန်ကဲ့သို့ တသီးတခြား ယဉ်ကျေးမှုများ ပေါင်းစပ်နေသော ယဉ်ကျေးမှုဟုလည်း ပုံဖော်လေ့ ရှိကြသည်။

အမေရိကန် ယဉ်ကျေးမှုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တစ်သီးတစ်သန့် အဖြစ်ဆုံး ယဉ်ကျေးမှုဟု မှတ်ယူကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.clearlycultural.com/geert-hofstede-cultural-dimensions/individualism/|title=Individualism| publisher = Clearly Cultural|accessdate=2009-02-28}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် အိပ်မက် သို့မဟုတ် အမေရိကန်တို့သည် လူမှုအဆင့်အတန်း အမြင့်ဆုံး အထိ မြင့်တက်လာနိုင်သည့် အခွင့်အလမ်းရှိသည် ဟူသည့် အယူအဆမှ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ချင်သူ အများစုကို ဆွဲဆောင်နိုင်သည်။.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.oecd.org/dataoecd/2/7/45002641.pdf|title=A Family Affair: Intergenerational Social Mobility across OECD Countries|publisher=OECD|work=Economic Policy Reforms: Going for Growth|year=2010|accessdate=2010-09-20}} {{cite web|url=http://www.suttontrust.com/reports/IntergenerationalMobility.pdf|title=Intergenerational Mobility in Europe and North America|author=Blanden, Jo, Paul Gregg, and Stephen Malchin|publisher=Centre for Economic Performance|month=April|year=2005|accessdate=2006-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060623094610/http://www.suttontrust.com/reports/IntergenerationalMobility.pdf|archivedate=23 June 2006}}&lt;/ref&gt; အဓိက ယဉ်ကျေးမှုအရ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် အဆင့်အတန်း ခွဲခြားမှု မရှိသော လူ့အဖွဲ့အစည်းအဖြစ် သတ်မှတ်သော်လည်း&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gutfield |first=Amon |year=2002 |title=American Exceptionalism: The Effects of Plenty on the American Experience |publisher=Sussex Academic Press |location=Brighton and Portland |page=65 |isbn=1-903900-08-5}}&lt;/ref&gt; ပညာရှင်များက နိုင်ငံအတွင်း လူမှု အဆင့်အတန်းများ သိသိသာသာ ကွဲပြားသဖြင့် အချင်းချင်း ပေါင်းစည်းခြင်း၊ ဘာသာစကား နှင့် တန်ဖိုးထားမှု တို့အပေါ်တွင် အကျိုးသက်ရောက်မှု ရှိသည် ဆိုသည့် အချက်ကို ထုတ်နှုတ်ပြထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zweig |first=Michael |year=2004 |title=What's Class Got To Do With It, American Society in the Twenty-First Century |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, NY |isbn=0-8014-8899-0}} {{cite web |url=http://eric.ed.gov/ERICWebPortal/Home.portal?_nfpb=true&amp;_pageLabel=RecordDetails&amp;ERICExtSearch_SearchValue_0=ED309843&amp;ERICExtSearch_SearchType_0=eric_accno&amp;objectId=0900000b800472a5 |title=Effects of Social Class and Interactive Setting on Maternal Speech |publisher=Education Resource Information Center |accessdate=2007-01-27}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်၏ လူလတ်တန်းစား နှင့် ပရော်ဖက်ရှင်နယ် အဆင့်အတန်း ရှိသူများမှ ခေတ်သစ် သာတူညီမျှ အမျိုးသမီးဝါဒ၊ ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေး ဝါဒ နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အမျိုးမျိုးရှိသော ဝါဒ အစရှိသော ယနေ့လက်ရှိ လူမှုရေး လမ်းကြောင်းများကို အစပျိုးပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ehrenreich |first=Barbara |year=1989 |title=Fear of Falling, The Inner Life of the Middle Class |url=https://archive.org/details/fearoffallinginn00ehre |publisher=HarperCollins |location=New York |isbn=0-06-097333-1}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်တို့၏ မိမိဘာသာ ရှုမြင်မှု၊ လူမှုရေး အမြင် နှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လိုအပ်ချက်များသည် ၎င်းတို့ လုပ်ကိုင်သော အလုပ်အကိုင်နှင့် မကြုံစဖူး နီးစပ်နေလေ့ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Eichar |first=Douglas |year=1989 |title=Occupation and Class Consciousness in America |url=https://archive.org/details/occupationclassc00eich |publisher=Greenwood Press |location=Westport, CT |isbn=0-313-26111-3}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်များ အနေနှင့် လူမှုစီးပွားရေး ဆိုင်ရာ အောင်မြင်မှုများကို အလွန်တန်ဖိုးထားလေ့ ရှိသော်လည်း သူလိုငါလို လူသာမန် ဖြစ်ခြင်းကို ယေဘုယျအားဖြင့် ကောင်းသည့် အချက်အဖြစ် ရှုမြင်လေ့ ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=O'Keefe |first=Kevin |year=2005 |title=The Average American |url=https://archive.org/details/averageamericant00okee |publisher=PublicAffairs |location=New York |isbn=1-58648-270-X}}&lt;/ref&gt;

=== ခေတ်စားသော မီဒီယာများ ===
[[File:PB050006.JPG|thumb|left|ဟောလိဝုဒ် ဆိုင်းဘုတ်]]
ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပထမဆုံးသော စီးပွားဖြစ် ရုပ်ရှင်ပြသမှုကို ၁၈၉၄ ခုနှစ်က နယူးယောက်မြို့တော်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး သောမတ် အက်ဒီဆင် ၏ ကိုင်နက်တိုစကုပ် ခေါ် ရုပ်ရှင်ပြစက်ကို အသုံးပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် ပထမဆုံးသော ရုပ်ရှင်ပွဲကို နယူးယောက် မြို့တော်တွင်ပင် ပြသခဲ့ပြီး နောက်ထပ် ဆယ်စုနှစ်များတွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် အသံထွက် ရုပ်ရှင် ထုတ်လုပ်မှုတွင် ရှေ့ပြေးဖြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုနှစ် အစောပိုင်းမှစ၍ အမေရိကန် ရုပ်ရှင်လုပ်ငန်းသည် ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ် ဟောလိဝုဒ် တွင်သာ အများအားဖြင့် အခြေပြုခဲ့သည်။ ဒါရိုက်တာ ဒီ ဒဗလျူ ဂရစ်ဖစ်သည် ရုပ်ရှင်ဆိုင်ရာ အသုံးအနှုန်းများကို တီထွင်ရာတွင် အဓိက ဖြစ်ခဲ့ပြီး အော်လ်ဆန် ဝဲလ် ရိုက်ကူးသည် စီတီဇင် ကိန်း (၁၉၄၁) ဆိုသော ရုပ်ရှင်မှာ အချိန်တိုင်းအတွက် အကောင်းဆုံး ရုပ်ရှင်ဟု မကြာခဏ ရည်ညွှန်းလေ့ ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;[http://www.filmsite.org/villvoice.html ''Village Voice'': 100 Best Films of the 20th century (2001)]. Filmsite.org; [http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/critics-long.html ''Sight and Sound'' Top Ten Poll 2002]. BFI. Retrieved on 2007-06-19.&lt;/ref&gt; အမေရိကန် ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ ဖြစ်ကြသော ဂျွန်ဝိန်း နှင့် [[မာရီလင်မွန်ရိုး]] တို့သည် အလွန်နာမည်ကျော်ကြားသော သရုပ်ဆောင်များ ဖြစ်ခဲ့ကြပြီး ထုတ်လုပ်သူနှင့် စွန့်ဦးတီထွင်သူ တစ်ဦး ဖြစ်သည့် ဝေါ့သ် ဒစ်စနေး သည် ကာတွန်းကား နှင့် ရုပ်ရှင်ရောင်းဝယ်ရေး တွင် ဦးဆောင်ဦးရွက် ပြုသူ တစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဟောလိဝုဒ်မှာ အဓိက ရုပ်ရုင် စတူဒီယိုများသည် စတားဝါး (၁၉၇၇) နှင့် တိုက်တန်းနစ် (၁၉၉၇) အစရှိသော စီးပွားရေး အရ အကျိုးအမြတ် အများဆုံး ရုပ်ရှင်များကို ထုတ်လုပ် ရိုက်ကူးခဲ့ကြပြီး ဟောလိဝုဒ်မှ ထွက်ရှိသော ရုပ်ရှင်များမှာ ကမ္ဘာ့ရုပ်ရှင်လုပ်ငန်းတွင် ယနေ့တိုင် အဓိကနေရာမှ ပါဝင်လျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unesco.org/bpi/eng/unescopress/2000/00-120e.shtml |title=World Culture Report 2000 Calls for Preservation of Intangible Cultural Heritage |date=2000-11-17 |publisher=UNESCO |accessdate=2007-09-14 }} {{cite web |url=http://www1.worldbank.org/economicpolicy/globalization/thwart.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071017111347/http://worldbank.org/economicpolicy/globalization/thwart.html |archivedate=17 October 2007 |title=Summary: Does Globalization Thwart Cultural Diversity? |publisher=World Bank Group |accessdate=2007-09-14 }}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်များသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တယ်လီဗွီးရှင်း အကြည့်ဆုံးသော လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/graph/med_tel_vie-media-television-viewing |title=Media Statistics &gt; Television Viewing by Country |publisher=NationMaster |accessdate=2007-06-03}}&lt;/ref&gt; တယ်လီဗွီးရှင်း ကြည့်သော အချိန်မှာ တဖြည်းဖြည်း မြင့်တက်လျက် ရှိပြီး ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ပျမ်းမျှ တစ်နေ့ ၅ နာရီနှုန်း အထိ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.emarketer.com/Article.aspx?R=1005003 |title=Broadband and Media Consumption |date=2007-06-07 |publisher=eMarketer |accessdate=2007-06-10 |archive-date=19 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090719045955/http://www.emarketer.com/Article.aspx?R=1005003 }}&lt;/ref&gt; တယ်လီဗွီးရှင်း လွှင့်ထုတ်သော အဓိက ကွန်ယက် ၄ ခုစလုံးမှာ စီးပွားဖြစ် ထုတ်လွှင့်မှုများ ဖြစ်ကြသည်။ အမေရိကန်တို့သည် ရေဒီယိုထုတ်လွှင့်မှုများကိုလည်း နားထောင်လေ့ ရှိပြီး အများအားဖြင့် စီးပွားဖြစ် ထုတ်လွှင့်မှုများကို နားထောင်လေ့ ရှိကာ ပျမ်းမျှအားဖြင့် တစ်နေ့လျှင် ၂ နာရီခွဲနှုန်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.emarketer.com/Article.aspx?R=1004830 |title=TV Fans Spill into Web Sites |date=2007-06-07 |publisher=eMarketer |accessdate=2007-06-10 |archive-date=24 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100624071851/http://www.emarketer.com/Article.aspx?R=1004830 }}&lt;/ref&gt; ဝက်ဘ်ပေါ်တယ်များနှင့် ရှာဖွေသည့် ဝက်ဘ်ဆိုက်ဒ်များမှ လွဲလျှင် ခေတ်အစားဆုံး ဝက်ဘ်ဆိုက်ဒ်များမှာ [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်]]၊ [[ယူကျု(ဘ်)]]၊ [[ဝီကီပီးဒီးယား]]၊ ဘလော့ဂါ၊ အီးဘေး နှင့် ခရိတ်ခ်လစ် (Craigslist) တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;alexa-topsitesus&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.alexa.com/topsites/countries/US |title=Top Sites in United States |year=2010 |publisher=Alexa |accessdate=2010-03-27 |archivedate=9 April 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160409001248/http://www.alexa.com/topsites/countries/US }}&lt;/ref&gt;

စည်းချက်ကျပြီး လှပသော စာသားများပါဝင်သည့် အာဖရိကန်-အမေရိကန် ဂီတသည် အမေရိကန် ဂီတတစ်ခုလုံး အပေါ်တွင် နက်ရှိုင်းစွာ လွှမ်းမိုးမှု ရှိပြီး ဥရောပ ရိုးရာဂီတမှ ကွဲပြားခြားနား သွားစေသည်။ ဖော့ခ် ဂီတ၏ အစိတ်အပိုင်းများမှ အသုံးအနှုန်းများ ဖြစ်ပြီး ယခုအခါတွင် ခေတ်ဟောင်းဂီတဟု သိရှိနေကြသည့် ဘလူး ဂီတ စသည်တို့အား တကမ္ဘာလုံးရှိ ပရိသတ်တို့ နှစ်ခြိုက်အားပေးသော ဂီတအမျိုးအစားများ အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့ကြသည်။ ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းတွင် လူးဝစ် အမ်းစထရောင်း နှင့် ဒျု အယ်လင်တန် အစရှိသူတို့က ဂျက်ဇ်ဂီတ ကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၂၀ ခုနှစ်များအတွင်း ကျေးလက်ဂီတကို တီထွင်ခဲ့ကြပြီး ၁၉၄၀ နှစ်များတွင် ရစ်သမ်နှင့် ဘလူး သို့ R&amp;B ဂီတကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ [[ပရက်စလေ|အဲလ်ဗစ် ပရက်စလေ]] နှင့် ချပ်ခ် ဘယ်ရီတို့သည် ၁၉၅၀ ခုနှစ် အလယ်ပိုင်းများ အတွင်း ရော့ခ်အင်ရိုးဂီတကို ရှေးဦးဖန်တီးခဲ့သူများတွင် ပါဝင်သည်။ ၁၉၆၀ ခုနှစ်များတွင် ဘော့ပ် ဒိုင်လန်မှ ဖော့ခ် ဂီတကို ပြန်လည်ဆန်းသစ်ရာမှ လူသိများ အထင်ရှားဆုံးသော တေးရေးဆရာ တစ်ယောက် ဖြစ်ခဲ့ပြီး ဂျိမ်းစ်ဘရောင်းမှ ဖန့်ခ်ဂီတ ဖန်တီးမှုများတွင် ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ အမေရိကန်တို့၏ လတ်တလော တီထွင်မှုများတွင် ဟစ်ဟော့ပ် ဂီတ နှင့် ဟောက်စ် ဂီတတို့ ပါဝင်သည်။ အမေရိကန် ပေါ့ပ်စတားများဖြစ်ကြသော ပရက်စလေ၊ [[မိုက်ကယ်လ် ဂျက်ဆင်]] နှင့် မက်ဒေါနား တို့သည် ကမ္ဘာကျော် အဆိုတော်များ အဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Biddle, Julian (2001). ''What Was Hot!: Five Decades of Pop Culture in America''. New York: Citadel, p. ix. ISBN 0-8065-2311-5.&lt;/ref&gt;

=== စာပေ၊ အတွေးအခေါ်နှင့် အနုပညာ ===
[[File:Kerouac by Palumbo.jpg|thumb|upright|၁၉၅၀ ခုနှစ်များမှ ထင်ရှားလာခဲ့သော ဘိမျိုးဆက်ဟု ခေါ်သည့် စာရေးဆရာ အုပ်စုထဲမှ ထင်ရှားသော စာရေးဆရာ တစ်ဦးဖြစ်သည့် ဂျက် ကီရွက်]]

၁၈ ရာစုနှစ်နှင့် ၁၉ ရာစု အစောပိုင်းကာလများက အမေရိကန် အနုပညာနှင့် စာပေတို့သည် ဥရောပမှ နည်းပေး လမ်းပြမှုများကို ခံယူခဲ့ကြသည်။ နသန်နီယယ် ဟော်သွန်း၊ အက်ဒ်ဂါ အယ်လန် ပိုး နှင့် ဟင်နရီ ဒေးဗစ် သောရိုး တို့က ၁၉ ရာစု အလယ်ပိုင်းတွင် အမေရိကန် စာပေ၏ တသီးတခြား ထင်ရှားသောဟန်ကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ ကြသည်။ မာ့ခ်တွန်း နှင့် ကဗျာဆရာ ဝေါ့သ် ဝှစ်တ်မန်း တို့မှာ ရာစုနှစ်၏ ဒုတိယပိုင်း တစ်ဝက်တွင် အဓိက အရေးပါသော ထင်ရှားသူများ ဖြစ်ကြသည်။ အယ်မလီ ဒစ်ကင်ဆန် ကို သူမ အသက်ရှင်စဉ်ကာလက သိရှိသူ မရှိသလောက် နည်းသော်လည်း အခုအခါတွင် အမေရိကန်၏ မရှိမဖြစ် ကဗျာဆရာမ တစ်ဦး အဖြစ် အသိအမှတ် ပြုလာကြသည်။&lt;ref&gt;[[Harold Bloom|Bloom, Harold]]. 1999. ''Emily Dickinson''. Broomall, PA: Chelsea House Publishers. p. 9. ISBN 0-7910-5106-4.&lt;/ref&gt; နိုင်ငံနှင့် ဆိုင်သော အတွေ့အကြုံတို့၏ အခြေခံမြင်ကွင်းများ နှင့် ဇာတ်ကောင်စရိုက်များကို အသားပေး ရေးထားသော ဝတ္ထုများ ဖြစ်ကြသည့် ဟာမန်း မယ်လ်ဗေးလ် ၏ မော်ဘီဒစ်ခ် (၁၈၅၁)၊ မာ့ခ်တွန်း၏ ဟပ်ကယ်ဘယ်ရီ ဖင်န် ၏ စွန့်စားခန်းများ (၁၈၈၅)၊ အက်ဖ် စကော့ ဖစ်ဇ်ဂျာရဲလ် ၏ မဟာ ဂက်စဘီ (၁၉၂၅) အစရှိသော စာအုပ်တို့ကို အမေရိကန်၏ မဟာဝတ္ထုများ အဖြစ် ဂုဏ်ပြုခေါ်ဆိုနိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Buell, Lawrence|title=The Unkillable Dream of the Great American Novel: ''Moby-Dick'' as Test Case |year= 2008|work=American Literary History|volume=20|issue=1–2|pages=132–155|doi=10.1093/alh/ajn005|journal=American Literary History|month=Spring/Summer|issn=0896-7148}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်နိုင်ငံသား ၁၂ ဦးတို့သည် စာပေဆိုင်ရာ နိုဘယ်လ်ဆုကို ရရှိခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးရရှိခဲ့သူမှာ ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် ရရှိခဲ့သော လူးဝီစ် ဂလက်ဒ် ဖြစ်သည်။ ဝီလီယမ် ဖော့သ်ကနာ နှင့် အားနတ်စ် ဟဲမင်းဝေးတို့အား မကြာခဏဆိုသလိုပင် ၂၀ ရာစု၏ လွှမ်းမိုးမှု အရှိဆုံး စာရေးဆရာများ အဖြစ် အမည်တပ် လေ့ ရှိသည်။&lt;ref&gt;Quinn, Edward (2006). ''A Dictionary of Literary and Thematic Terms''. Infobase, p. 361. ISBN 0-8160-6243-9. Seed, David (2009). ''A Companion to Twentieth-Century United States Fiction''. Chichester, West Sussex: John Wiley and Sons, p. 76. ISBN 1-4051-4691-5. Meyers, Jeffrey (1999). ''Hemingway: A Biography''. New York: Da Capo, p. 139. ISBN 0-306-80890-0.&lt;/ref&gt; အနောက်တိုင်း ကောင်ဘွိုင်စာပေများနှင့် စုံထောက်ရာဇဝတ်မှုကို အခြေခံထားသော ဝတ္ထုများမှာ အမေရိကန်မှ စတင်ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ ဘိ မျိုးဆက်ဟု ခေါ်သည့် စာရေးဆရာ တစ်စုက ခေတ်သစ် စာပေ အရေးအသားများကို စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး ထိုအုပ်စုထဲတွင် ပို့စ်မော်ဒန် စာရေးဆရာများ ဖြစ်ကြသော ဂျွန်ဘာ့တ်၊ သောမတ်စ် ပင်ချွန် နှင့် ဒွန် ဒယ်လီလို စသူတို့ ပါဝင်သည်။

သော်ရိုးနှင့် ရပ်ဖ် ဝေါ်လ်ဒို အီမာဆန် တို့ ဦးဆောင်သော အမေရိကန်တွေ့ကြုံလွန်ဝါဒီ (transcendentalists) များက ပထမဆုံး အမေရိကန် အတွေးအခေါ် ဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ အမေရိကန် ပြည်တွင်းစစ် အပြီးတွင် ချားလ်စ် ဆန်ဒါ ပီးယားစ် မှ စတင်ပြီး ဝီလီယမ် ဂျိမ်းစ်နှင့် ဂျွန်ဒူဝီတို့က ဆက်ခံကာ လက်တွေ့ပဓာနဝါဒ (pragmatism) ကို ဦးဆောင် ထုတ်ဖော်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀ ရာစု အတွင်းတွင် နိုရမ် ချောင်စကီး၏ အယူဝါဒအပေါ်တွင် ဒဗလျူ ဗွီ ကွိုင်း နှင့် ရစ်ချက် ရော်တီတို့က ထပ်ဆင့်မွမ်းမံ ထားသည့် အတွေးအခေါ်များ ဖြစ်သည် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ အတွေးအခေါ် ပညာ (analytic philosophy) ကို အမေရိကန် ပညာရှင်တို့၏ ရှေ့မှောက်သို့ ဆောင်ယူလာခဲ့သည်။ ဂျွန်ရောလ် နှင့် ရောဘတ် နိုဇစ်ခ် တို့က နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ အတွေးအခေါ်ပညာကို ပြန်လည် အသက်သွင်းခဲ့သည်။

ရုပ်ပြအနုပညာများတွင် ဟတ်ဒ်ဆန်မြစ် အနုပညာကျောင်းသည် ဥရောပသားတို့၏ သဘာဝတ္တဗေဒ (naturalism ) ပေါ်တွင် မူတည် လှုပ်ရှားသည့် ၁၉ ရာစု အလယ်ပိုင်း လှုပ်ရှားမှု တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သောမတ်စ် အီကင်၏ သရုပ်မှန် ပန်းချီများမှာ ယခုအခါတွင် အလွန်ထင်ရှားနေပြီ ဖြစ်သည်။ ၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင် နယူးယောက် မြို့တွင် ပြသခဲ့သည့် အာမာရီ ပြပွဲ ဟုခေါ်သည့် ဥရောပ မော်ဒန်ပန်းချီပြပွဲမှ အများအား အံ့အား သင့်သွားစေခဲ့ပြီး အမေရိကန် ပန်းချီ၏ အခင်းအကျင်းကို ပြောင်းလဲသွားစေခဲ့သည်။
&lt;ref&gt;Brown, Milton W. (1988 1963). ''The Story of the Armory Show''. New York: Abbeville. ISBN 0-89659-795-4.&lt;/ref&gt; ဂျော်ဂျီယာ အို ကိဖ်၊ မားစ်ဒန် ဟတ်တလေနှင့် အခြားသူတို့သည် အသစ်အဆန်း ပုံစံအသစ်များကို စမ်းသပ်ခဲ့ကြသည်။ အရေးပါသော အနုပညာလှုပ်ရှားမှုများ ဖြစ်ကြသည့် ဂျက်ဆန် ပိုးလော့ခ် နှင့် ဝီလမ် ဒီ ကွန်းနင်း တို့၏ အက်ဘ်ဆထရက် အိတ်စပရက်ရှင်နစ်ဇင် ဝါဒ၊ အန်ဒီ ဝါဟိုး နှင့် ရွိုင်း လစ်တန်ရှတိန်းတို့၏ ပေါ့ပ်အတ် စသည်တို့သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင်ပင် အများစု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ မော်ဒန်ဝါဒနှင့် ပို့စ်မော်ဒန်ဝါဒ ရေစီးကြောင်းများက အမေရိကန် ဗိသုကာပညာရှင်များ ဖြစ်ကြသော ဖရန့်ခ် လွိုက် ရိုက်၊ ဖိလစ် ဂျွန်ဆင် နှင့် ဖရန့်ခ် ဂေရီ တို့အား ကျော်ကြားမှု ရရှိစေခဲ့သည်။


အမေရိကန်တွင် ပြဇာတ်နှင့် ပတ်သက်၍ အဓိက မြှင့်တင်ခဲ့သူမှာ ပြဇာတ်စီစဉ်သူ ပီ တီ ဘာနမ် ဖြစ်ပြီး ၁၈၄၁ ခုနှစ်တွင် မက်ဟက်တန် အောက်ပိုင်းတွင် ဖျော်ဖြေရေး အဆောက်အဦးများကို စတင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၈၇၀ နှောင်းပိုင်းနှစ်များမှ စ၍ ဟယ်ရီဂန် နှင့် ဟတ် တို့က ထင်ရှားသော သီချင်းဖွဲ့ ဟာသပြဇာတ်များကို ထုတ်ဖော် တင်ဆက်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုတွင် ဘရော့ဒ်ဝေး၌ ခေတ်သစ် ဂီတပုံစံများ ထွက်ပေါ်လာခဲ့ပြီး ဇာတ်ရုံမှ သီချင်းများကို ရေးသားသူ အိုက်ဗင် ဘာလင်၊ ကိုးလ် ပေါ်တာ၊ စတီဖင် ဆုံဟိမ်း တို့၏ သီချင်းများမှာ ပေါ့ပ်ဂီတ၏ စံနှုန်းများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ပြဇာတ်ရေးဆရာ ယူဂျင်း အို နေးလ်သည် ၁၉၃၆တွင် စာပေ ဆိုင်ရာ နိုဘယ်လ်ဆုကို ရရှိခဲ့ပြီး အခြားပြဇာတ်နှင့် သက်ဆိုင်သူများထဲမှ ဆုရရှိကြသူများမှာ ပူလစ်ဇာဆု ရရှိခဲ့ကြသော တင်နက်ဆီ ဝီလီယမ်၊ အက်ဒဝပ် အယ်လ်ဘီး နှင့် အော်ဂတ်စ် ဝီလ်ဆင်တို့ ဖြစ်ကြသည်။

ထိုအချိန်ထိုအခါက လူသိနည်းခဲ့သော်လည်း ၁၉၁၀ ခုနှစ်များမှ ချားလ်စ်အိုက်ဗ်၏ ရေးသားတက်ဆက်မှုများမှာ ဂန္ထဝင်ဆိုင်ရာ ဂီတတွင် အမေရိကန် တေးရေးဆရာ တစ်ယောက်၏ ပထမဆုံး အဓိက ပါဝင်ပတ်သက်မှု ပင် ဖြစ်သည်။ စမ်းသပ်တီထွင်သူများ ဖြစ်ကြသည့် ဟင်နရီ ကိုဝဲလ် နှင့် ဂျွန်ကေ့ဂျ် တို့သည် ဂန္ထဝင်ဂီတ ဆိုင်ရာ တေးသွားများ ရေးဖွဲ့မှုအတွက် တမူထူးခြားသော အမေရိကန် နည်းလမ်းဖြင့် ချည်းကပ်မှုကို ဖန်တီးခဲ့သည်။ အာရွန် ကော့ပ်လန်းနှင့် ဂျော့ရှ် ဂါ့ရှ်ဝင်တို့က ခေတ်ပေါ်ဂီတနှင့် ဂန္ထဝင်ဂီတ အရောအနှောကို ဖန်တီး ခဲ့ကြသည်။ အကဆရာများ ဖြစ်ကြသည့် အစ်ဆာဒိုရာ ဒွန်ကန် နှင့် မာသာ ဂရေဟမ် တို့သည် ခေတ်ပေါ်အကကို ကူညီ တီထွင်ခဲ့ကြပြီး ဂျော့ရှ် ဘလန်ချိုင်း နှင့် ဂျရုန်း ရော်ဘင်တို့မှာ ၂၀ ရာစု ဘဲလေး အက၏ ဦးဆောင်ဦးရွက် ပြုသူများ ဖြစ်ကြသည်။ အမေရိကန်တို့သည် ခေတ်ပေါ် အနုပညာဖြစ်သော ဓာတ်ပုံပညာတွင် အရေးပါခဲ့သည်မှာ ကြာမြင့်လှပြီ ဖြစ်သည်။ အဓိက နာမည်ကြီး ဓာတ်ပုံဆရာများတွင် အဲဖရက် စတေးဂလစ်၊ အက်ဒဝပ် စတိုင်းချန်း နှင့် အန်ဆယ် အဒမ် စသူတို့ ပါဝင်သည်။ သတင်းစာများမှ ဟာသကာတွန်းတိုများနှင့် ရုပ်ပြစာအုပ်များမှာ အမေရိကန်တို့၏ တီထွင်မှုများ ဖြစ်ကြသည်။ ရုပ်ပြများထဲတွင် ထူးခြားသော အရည်အသွေးရှိသည်ဟု စံတင်ထိုက်သည့် မဟာ သူရဲကောင်း စူပါမင်းမှာ အမေရိကန်၏ ပြယုဂ်တစ်ခုပင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book | last=Daniels | first=Les | authorlink=Les Daniels | year=1998 | title=Superman: The Complete History | page=11 | edition=1st | publisher=[[Titan Books]] | isbn=1-85286-988-7 }}&lt;/ref&gt;

=== အစားအစာ ===
အမေရိကန်၏ အဓိကအစားအစာများမှာ အခြား အနောက်နိုင်ငံများနှင့် တူညီသည်။ ဂျုံသည် အဓိက စားသုံးသည့် သီးနှံဖြစ်သည်။ လူနီများ နှင့် အစောပိုင်း ဥရောပ အခြေချ နေထိုင်သူများ စားသုံးကြသည့် ဟင်းလျာများတွင် ကြက်ဆင်သား၊ သမင်သား၊ အာလူး၊ ကန်းစွန်းဥ၊ ပြောင်းဖူး၊ မေပယ်လ်အရည် စသည့် အဆာပလာ အမျိုးမျိုးတို့ကို ထည့်သွင်း ချက်ပြုတ်ကြသည်။ ဖြည်းဖြည်းချင်း ချက်ထားသော ဝက်သားနှင့် အမဲသား ဘာဘီကျူးများ၊ ကဏန်းကိတ်များ၊ အာလူးကြော် နှင့် ချော့ကလက် ချစ်ပ် ကွက်ကီး စသည်တို့မှာ အမေရိကန် အစားအစာ သီးသန့် ဖြစ်ကြသည်။ ဆိုးလ်ဖု ဟု ခေါ်ကြသော အာဖရိကကျွန်များ ချက်ပြုတ်လေ့ ရှိသော အစားအစာများမှာ တောင်ပိုင်းတွင် လူကြိုက်များပြီး အခြားသော ဒေသများမှ အာဖရိကန်-အမေရိကန်များ ကြားတွင် လည်း တွေ့ရလေ့ ရှိသည်။ အစားအစာ နှစ်မျိုး သုံးမျိုးကို ပေါင်းစပ်ထားသော လူဝီစီးယားနား ခရီယိုး၊ ကေဂျွန် နှင့် တက်စ်- မက်စ် စသည်တို့မှာလည်း ဆိုင်ရာ ဒေသအသီးသီး အတွင်း ထင်ရှားသည်။

အမေရိကန်၏ သွင်ပြင်လက္ခဏာ အစားအစာများဟု ခေါ်နိုင်သော ပန်းသီးမုန့်၊ ကြက်ကြော်၊ ပီဇာ၊ ဟမ်ဘာဂါ နှင့် ဟော့ဒေါ့စသည်တို့မှ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်လာသူ အမျိုးမျိုး တို့၏ ဟင်းလျာများမှ ပြောင်းလဲ ရယူထားခြင်း ဖြစ်သည်။ အာလူးကြော်၊ ဘာရီတို နှင့် တာကို အစရှိသော မက္ကဆီကန် ဟင်းလျာများ၊ ပတ်စတာ ဟင်းလျာများတို့သည် အီတလီ ဟင်းလျာများမှ ဆင်းသက်လာပြီး အများစု စားသုံးလျက် ရှိကြသည်။&lt;ref name=&quot;IFT&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.newswise.com/articles/what-when-and-where-americans-eat-in-2003|author=Klapthor, James N. |title=What, When, and Where Americans Eat in 2003 |publisher=Newswise/Institute of Food Technologists |date=2003-08-23|accessdate=2007-06-19}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်များသည် ကော်ဖီကို လက်ဖက်ရည်ထက် ပို၍ ကြိုက်ကြသည်။ အမေရိကန် စားသောက်ကုန် လုပ်ငန်းရှင်၏ အရောင်းမြှင့်တင်မှုများမှ တဆင့် လိမ္မော်ရည်နှင့် နွားနို့တို့သည် နေရာတိုင်းတွင် တွေ့ရသော နံနက်စာ သောက်စရာများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Smith, Andrew F. (2004). ''The Oxford Encyclopedia of Food and Drink in America''. New York: Oxford University Press, pp. 131–32. ISBN 0-19-515437-1. Levenstein, Harvey (2003). ''Revolution at the Table: The Transformation of the American Diet''. Berkeley, Los Angeles, and London: University of California Press, pp. 154–55. ISBN 0-520-23439-1.&lt;/ref&gt;

ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံးဖြစ်သော အမေရိကန်တို့၏ အမြန်အစားအစာ လုပ်ငန်းသည် ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ်များတွင် ကားပေါ်မှ မဆင်းဘဲ ဝယ်ယူနိုင်သော စနစ်ကို စတင် ခဲ့သည်။ အမြန်အစားအစာများကို စားသုံးကြခြင်းသည် ကျန်းမာရေး အတွက် စိုးရိမ်စရာ တစ်ခု ဖြစ်လာစေခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များ နှင့် ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် အမေရိကန်တို့၏ ကယ်လိုရီ စားသုံးမှုမှာ ၂၄% မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;IFT&quot; /&gt; အမြန်အစားအစာ ဆိုင်များတွင် မကြာခဏ စားသုံးခြင်းသည် ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး ဆိုင်ရာ အရာရှိများက &quot;အမေရိကန်တို့၏ အဝလွန်နှုန်း ပျံနှံ့ခြင်း&quot;ဟု ခေါ်သော ကျန်းမာရေး ပြဿနာတစ်ရပ်ကို ဖြစ်ပွားစေသည်။&lt;ref&gt;Boslaugh, Sarah (2010). &quot;Obesity Epidemic&quot;, in ''Culture Wars: An Encyclopedia of Issues, Viewpoints, and Voices'', ed. Roger Chapman. Armonk, N.Y.: M. E. Sharpe, pp. 413–14. ISBN 978-0-7656-1761-3.&lt;/ref&gt; အလွန်ပင် ချိုလှသော အအေးများမှ အမေရိကန်တွင် လူကြိုက်များပြီး သကြားပါသော ဖျော်ရည်များသည် အမေရိကန်တို့အတွက် ကယ်လိုရီ စားသုံးမှု၏ ၉% နှုန်းခန့်မျှ နှင့် သက်ဆိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fast Food, Central Nervous System Insulin Resistance, and Obesity |publisher=American Heart Association |year=2005 |work=[[Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology]] |url=http://atvb.ahajournals.org/cgi/content/full/25/12/2451#R3-101329 |accessdate=2007-06-09 }} {{cite web |title=Let's Eat Out: Americans Weigh Taste, Convenience, and Nutrition |publisher=U.S. Dept. of Agriculture |url=http://www.ers.usda.gov/publications/eib19/eib19_reportsummary.pdf |accessdate=2007-06-09 |archivedate=7 December 2009 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5lpvum1lU?url=http://www.ers.usda.gov/publications/eib19/eib19_reportsummary.pdf }}&lt;/ref&gt;

=== အားကစား ===
[[File:Shea Smith-edit1.jpg|thumb| အမေရိကန် ဘောလုံး ကစားပွဲတွင် ဘောလုံးကိုသယ်ပြေးလာသော နောက်တန်းလူ တစ်ဦး]]
၁၉ရာစု နှောင်းပိုင်းမှ အစပြု၍ ဘေ့စ်ဘောလ်ကို အမျိုးသား အားကစားနည်း တစ်ရပ်အဖြစ် မှတ်ယူခဲ့သည်။ သို့သော် အချို့သော ဆန်းစစ်ချက်များအရ အမေရိကန် ဘောလုံးသည် ကြည့်ရှုသူ အများဆုံး အားကစားနည်း တစ်ရပ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Krane, David K.|title=Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation's Favorite Sport|url=http://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337|publisher=Harris Interactive|date=2002-10-30|accessdate=2007-09-14|archivedate=9 July 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100709111448/http://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337}} Maccambridge, Michael (2004). ''America's Game: The Epic Story of How Pro Football Captured a Nation''. New York: Random House. ISBN 0-375-50454-0.&lt;/ref&gt; ဘတ်စကက်ဘောနှင့် ရေခဲပြင် ဟော်ကီကစားနည်းတို့သည် အသင်းလိုက် အားကစားနည်းများတွင် ဦးဆောင်ဦးရွက် အားကစားနည်းများ အဖြစ် ပါဝင်သည်။ ကောလိပ်ကျောင်းများ အတွင်း ယှဉ်ပြိုင်ကစားကြသော အမေရိကန် ဘောလုံး နှင့် ဘတ်စကက်ဘော တို့သည် ပရိသတ် အများအပြားကို ဆွဲဆောင်နိုင်သည်။ လက်ဝှေ့နှင့် မြင်းပြိုင်ပွဲတို့မှာ လူအများဆုံး ကြည့်ရှုကြသည့် တစ်ဦးချင်း ကစားနည်းများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |author=Cowen, Tyler, and Kevin Grier |title=What Would the End of Football Look Like??url=http://www.grantland.com/story/_/id/7559458/cte-concussion-crisis-economic-look-end-football|publisher=Grantland/ESPN|date=2012-02-09|accessdate=2012-02-12}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ဂေါက်သီးကစားခြင်းနှင့် ကားပြိုင်ခြင်းတို့ကြောင့် ထိုကစားနည်းများ မှေးမှိန်လာခဲ့သည်။ ဘောလုံးကစားခြင်းကို လူငယ်များနှင့် အပျော်တမ်း အဆင့်တွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ကစားကြသည်။ တင်းနစ်နှင့် အခြား ပြင်ပတွင် ကစားရသော ကစားနည်း အချို့မှာလည်း လူကြိုက်များသည်။

အမေရိကန်တွင် ကစားနည်း အများစုမှာ ဥရောပကစားနည်းများမှ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သော်လည်း ဘော်လီဘော ကစားခြင်း၊ ဘုတ်စကိတ် စီးခြင်း၊ နှင်းလျှောစီးခြင်း နှင့် ချီးယားလိဒင်း တို့မှာ အမေရိကန်တို့၏ တီထွင်မှုများ ဖြစ်ကြသည်။ ဘတ်စကတ်ဘောကို ကနေဒါနိုင်ငံဖွား ဂျိမ်းစ် နိုက်စမစ်က မက်ဆာချူးဆက်တွင် တီထွင်ခဲ့သည်။ လာခရော့စ်နှင့် ရေလွှာစီးခြင်းတို့မှာ အမေရိကန် ရှေးဦးနေထိုင်သူနှင့် ဟာဝိုင်အီ ကျွန်းသားထံမှ အနောက်တိုင်းသားများ ဆက်ခံရရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အိုလံပစ် ကစားပွဲတော် ၈ ခုကို အမေရိကန်တွင် ကျင်းပခဲ့ဖူးသည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတော်တွင် ဆုတံဆိပ် ၂,၃၀၁ ခု ရရှိခဲ့ဖူးပြီး အခြားတိုင်းပြည် အားလုံးထက်များသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=All-Time Medal Standings, 1896–2004 | publisher = Information Please|url=http://www.infoplease.com/ipsa/A0115108.html | accessdate=2007-06-14}} {{cite web|title=Distribution of Medals—2008 Summer Games| publisher = Fact Monster|url=http://www.factmonster.com/sports/olympics/2008/distribution-medals-summer-games.html| accessdate=2008-09-02}}&lt;/ref&gt; ဆောင်းရာသီ အိုလံပစ်ကစားပွဲတွင်မူ ၂၅၃ ခု ရရှိခဲ့ပြီး ဒုတိယမြောက် အများဆုံး ရရှိသော နိုင်ငံ ဖြစ်ကာ နော်ဝေနောက်မှ လိုက်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=All-Time Medal Standings, 1924–2006|publisher=Information Please|url=http://www.infoplease.com/ipsa/A0115207.html|accessdate=2007-06-14}} {{cite web|title=Olympic Medals|publisher=Vancouver Organizing Committee|url=http://www.vancouver2010.com/olympic-medals/|accessdate=2010-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101225190920/http://www.vancouver2010.com/olympic-medals/|archivedate=25 December 2010}} Norway is first.&lt;/ref&gt;

=== အတိုင်းအတာစနစ် ===
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ရိုးရာတိုင်းတာမှုများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားပြီး ၎င်းတို့တွင် ယခင်က ဗြိတိသျှ အင်ပီယီရယ်လ် အတိုင်းအတာများ ဖြစ်ကြသော မိုင်၊ ကိုက် နှင့် ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက် စသည်တို့ ပါသည်။ အမေရိကန်၏ ထူးခြားသော အတိုင်းအတာများမှာ ဂါလန် နှင့် ပိုင့် စသော ထုထည် အတိုင်းအတာများ ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် နိုင်ငံတကာ အတိုင်းအတာ စံနှုန်း သတ်မှတ်ချက်ကို မလိုက်နာသော နိုင်ငံ ၃ နိုင်ငံ တွင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[လိုက်ဘေးရီးယားနိုင်ငံ]] တို့နှင့် အတူ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ပါဝင်သည်။ သို့သော်လည်း သိပ္ပံ၊ ဆေးပညာ နှင့် အခြားသော စက်မှုဆိုင်ရာ နယ်ပယ်များတွင် မက်ထရစ်စနစ်ကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုလာကြပြီ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-g.html|title=Appendix G: Weights and Measures|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=|accessdate=2010-04-01|archivedate=6 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110406124728/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-g.html}}&lt;/ref&gt;

== ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် ==

== ရည်ညွှန်းချက်များ ==
{{reflist|2}}


[[Category:အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]
[[ကဏ္ဍ:မြောက်အမေရိကတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]
[[Category:နေတိုး အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:အင်အားကြီး နိုင်ငံများ]]</text>
      <sha1>rlnjccjaj7sbznmqa5rzk3piy60uqug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မွန်လူမျိုး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2641</id>
    <revision>
      <id>1026970</id>
      <parentid>1025083</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T02:37:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1026970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38654" sha1="6vdby0ojkguufacupbbgsusj8tp3f8q" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
|group= Mon
|native_name = {{native name|mnw|ဂကူမန်(ဂကူမည်)}}&lt;br&gt;{{native name|my|မွန်}}
|native_name_lang = mnw။              | image            = 20200206 150859 Mon Girls in Mawlamyaing Myanmar anagoria.JPG
| image_caption    = Mon girls wearing traditional dress in [[Mawlamyine]]     | flag             = Flag of Mon State (2018).svg
| flag_caption     = မွန်လူမျိုးအလံတော်
|pop              = ခန့်မှန်း ၂.၅ – ၃ သန်း
|region1          = {{flag|Myanmar}}
|pop1             = ခန့်မှန်း ၂ သန်းခန့်
|region2          = {{flag|Thailand}}
|pop2             = ခန့်မှန်း ၅၀၀,၀၀၀
| region3          = {{flag|Laos}}
| pop3             = 9000{{efn|name=burmese}}
| region4          = {{flag|United States}}
| pop4             = 8000{{efn|name=burmese}}
| region5          = {{flag|Canada}}
| pop5             = 650{{efn|name=burmese}}
|rels= အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]]
|langs=[[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာ]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
|related=[[ခမာလူမျိုး|ခမာ]] နှင့် အခြား [[ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] ဘာသာစကားပြောဆိုသူများ
|image caption=ရိုးရာအဝတ်အစားနှင့် မွန်မိန်းကလေး (မော်လမြိုင်)
}}

'''မွန်လူမျိုး''' ({{lang-mnw|ဂကူမန်}}) သည် [[မွန်-ခမာ]] ဘာသာစကားအုပ်စုတွင် ပါဝင်သော လူမျိုးတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိက တိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စုများထဲမှ တစ်စုဖြစ်သည်။ သမိုင်းပညာရှင်များ၏ အမြင်အရ မွန်လူမျိုးများသည် အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင် အဟောင်းဆုံးနေထိုင်သူများထဲမှ တစ်စုဖြစ်ကြပြီး အနည်းဆုံး အေဒီ ၆ ရာစုမတိုင်မီကတည်းက ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်းနှင့် ထိုင်းဒေသများတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Mon |url=https://www.britannica.com/topic/Mon-people |publisher=Encyclopaedia Britannica}}&lt;/ref&gt;

သမိုင်းတလျှောက်တွင် မွန်လူမျိုးများသည် သထုံနှင့် ဟံသာဝတီကဲ့သို့သော နိုင်ငံများကို တည်ထောင်ခဲ့ကြပြီး အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ပါဠိစာပေယဉ်ကျေးမှုနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုများ ပြန့်ပွားရာတွင် အရေးကြီးသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

၁၄ ရာစုမှ ၁၆ ရာစုအတွင်း ဟံသာဝတီနိုင်ငံသည် မွန်နိုင်ငံ၏ အရေးပါဆုံးခေတ်ဖြစ်ပြီး ရာဇာဓိရာဇ်၊ ရှင်စောပု၊ ဓမ္မစေတီတို့ကဲ့သို့သော မင်းများ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Luce |first=G.H. |title=Old Burma – Early Pagan |year=1969 |publisher=J.J. Augustin}}&lt;/ref&gt;

၁၀၅၇ ခုနှစ်တွင် ပုဂံဘုရင် အနော်ရထာက သထုံကို သိမ်းယူပြီး မွန်ဘုန်းတော်ကြီးများ၊ စာပေယဉ်ကျေးမှုနှင့် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို ပုဂံသို့ ယူဆောင်ခဲ့သည်ဟု သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Myanmar – The Mon Kingdoms |url=https://www.britannica.com/place/Mon-kingdom |publisher=Encyclopaedia Britannica}}&lt;/ref&gt;

၁၈ ရာစုတွင် ကုန်းဘောင်မင်း အလောင်းဘုရား၏ စစ်အောင်မြင်မှုများကြောင့် ဟံသာဝတီနိုင်ငံ ပျက်စီးသွားပြီး မွန်လူမျိုးများအချို့သည် ထိုင်းနိုင်ငံသို့ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

== နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ ==
မွန်-ခမာတို့ အုပ်စုသည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်း ယန်စီမြစ်ဝှမ်း (Yangtze Kiang) တွင် စတင်အခြေတည် နေထိုင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ပါမောက္ခ G.H.Luce ၏ ''Old Burma, Early Pagan'' (1969) စာအုပ်တွင် ဤသို့ ဖော်ပြထားသည်။

=== မျိုးရိုးဗီဇ ===
မွန် လူမျိုးများသည် မျိုးရိုးဗီဇတွင် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]]အုပ်စုနှင့် အဓိက ဆက်နွယ်ထားပြီး Y-DNA သုတေသနများအရ မွန်များတွင် Haplogroup O1b1a1a (O-M95) သည် အများဆုံးတွေ့ရသည်&lt;ref&gt;Karmin, M., et al. (2015). &quot;A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture&quot;. ''Genome Research''. 25(4): 459–466.&lt;/ref&gt;။ ထို့အပြင် မွန်လူမျိုးတချို့တွင် O-M122 ကဲ့သို့သော် တိဗက်-ဗမာ မျိုးရိုးဗီဇများကိုလည်းတွေ့ရပြီး သမိုင်းတလျောက်ပင်လယ်ရေကြောင်းကုန်သွယ်မှုများမှ R1a, R1b, J စသည့် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်မှမျိုးရိုးဗီဇများ နှင့် အနောက်အာရှမှ မျိုးရိုးဗီဇများ ပါဝင်ခြင်းကိုလည်း သုတေသနများက ဖော်ပြထားသည်&lt;ref&gt;Trejaut, J.A., et al. (2014). &quot;Genetic legacy of the Austroasiatic expansion in Southeast Asia&quot;. ''Molecular Biology and Evolution''. 31(5): 1016–1035.&lt;/ref&gt;။  

မွန်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ အခြား တိုင်းရင်းသားအုပ်စုများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇစီးဆင်းမှုများ ရှိသော်လည်း အဓိကမျိုးရိုးဗီဇအခြေခံမှာ [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]]  ဖြစ်ပြီး၊ ဗမာတို့၏ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]](တိဗက်-ဗမာ) နှင့် ရှမ်းတို့၏ [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်]]  အခြေခံများနှင့် ကွာခြားသည်။  

===[[မွန်-ခမာ]] အုပ်စုဝင် ===
သမိုင်းပါမောက္ခ ဒေါက်တာသန်းထွန်းကလည်း အောက်ပါအတိုင်း မှတ်ချက်ချထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ &quot;မွန်နှင့် ခမာလူမျိုးတို့ကား မွန်ဂိုလွိုက် အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်၍ ဝ၊ ပလောင်၊ ရိယန်တို့မှာ မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်များ ဖြစ်သော်လည်း ဝ တို့၌ တောင်ဘက်အမျိုး (Australoid) ရောနှောမည်ဟု သံသယရှိသည်&quot; ဟု ဆိုထားသည်။ 

မွန်ရာဇဝင်သမိုင်းတစောင်တွင် မွန်လူမျိုးတို့သည် ရှေးပဝေသဏီအခါက မွန်တိအမည်တွင်လျက် ရှမ်း (စောထိုင် သို့မဟုတ် ထိုင်း)ခမာတို့နှင့်အတူကုန်းမြင့်တောင်တန်းကြီး တလျှောက် မြို့ရွာပြုစု နေထိုင်ကြကြောင်း၊ နောင်ကာလရှည်လျားမှ တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ဆင်း၍ အဆိုပါမြစ်ကြီးတို့၏ အဝရှိ အရပ်ဒေသတို့တွင် နေထိုင်ကြသည်&quot; ဟုဆိုသည်။

ထိုင်းနိုင်ငံအတွင်းရှိ မွန်တို့မှာ ဆုံးခန်းတိုင် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရသော်လည်း [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]]တို့မှာမူ ထိုင်းတို့နှင့် သမိုင်းတလျှောက် စစ်ပြုကာ ဆက်လက်နေထိုင်နိုင်ခဲ့ပြီး ယနေ့တွင် [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]အဖြစ် ရပ်တည်နေနိုင်သေးသည်။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ မွန်တို့မှာ ပုဂံ အင်အားနည်းချိန်တွင် [[မဂဒူး မင်းဆက်|မဂဒူးမင်းဆက်]] ဨကရာဇ်မန် သၞောဝ်သ္တောဝ်သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ် &lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;ရာဇာဓိရာဇ် သ္ကိုပ်ပၞာန်ဗညာဒလ&quot; /&gt;ကို ထူထောင်ကာ မုတ္တမကို ဗဟိုပြုကာ ပြန်လည်ဦးမော့ခဲ့သော်လည်း ရှေးမွန်တို့၏ မြင့်မားခြင်းကို ပြန်မရနိုင်တော့ပေ။ နောက်ပိုင်းတွင် ဟံသာဝတီ (ပဲခူး) မှာ မင်းနေပြည်တော် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မွန်လူမျိုးတို့သည် (၉) ရာစုမှ (၁၁) ရာစု၊ (၁၃)ရာစုမှ (၁၆)ရာစုအထိနှင့် (၁၈)ရာစုတွင် နှစ်အပိုင်းအခြား တိုတောင်းသည့် ကာလများအတွင်း မြန်မာနိုင်ငံတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;ဦးဘသန်းရေး၏ မြန်မာ့ရာဇဝင်&lt;/ref&gt;

=== ရှေးဟောင်းမွန်လူမျိုးများ ===
 အရှေ့အာရှတိုက်ဆိုင်ရာ သမိုင်းပညာရှင်များ ဖြစ်ကြသည့် အိုနယ်လုစ်နှင့် ဟာဘတ် အေစတက်တို့က အာရှတိုက် တောင်ပိုင်းဒေသများသို့ဝင်ရောက်လာသည့် မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များဟု ဆိုကြသည် သို့သော် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]]၊ [[တိုင်လူမျိုး|ခရာ-တိုင်]] အနွယ်ဝင်များနှင့် မဆိုင်ပဲ ဩစထရိုအေရှတစ်အုပ်စုဝင် လူမျိုးနွယ်များ အဖြစ် မွန်ခမာလူမျိုးများအား သတ်မှတ်ကြသည်။

အိန္ဒိယပြည် ဒဏ္ခိဏ ကုန်းမြေတဝိုက်ရှိ မွန်းဒတ်စ် လူမျိုးများ၊ ဘင်္ဂလားနယ်ရှိ ဆန်သာလ် လူမျိုးများ၊ အာသံနယ်ရှိ ခါဆီးလူမျိုးများ၊ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပလောင်၊ ဝ၊ မွန်လူမျိုးများသည် မူလက လူမျိုးတမျိုးတည်း ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ယူဆကြသည်။ သို့သော် အာရှ တိုက်တောင်ပိုင်းသို့ ဝင်ရောက်လာကြရင်း အိန္ဒိယ၊ မြန်မာ၊ အင်ဒိုချိုင်းနား ကျွန်းဆွယ် ဒေသများသို့ ပြန့်နှံ့သွားကြသည်ဟု သမိုင်း သုတေသီများက ယူဆကြသည်။ မွန်လူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံတွင်းသို့ ဝင်ရောက် မလာခင်က ၎င်းတို့နှင့် အနွယ်တူ ခမာလူမျိုးများနှင့် အတူ အင်ဒိုချိုင်းနား တဝိုက်တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြကြောင်း သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများ တွေ့ရှိရသည်။ ယိုးဒယား (ထိုင်း) များမှာ ၁၃ ရာစု လောက်ကမှ ဝင်ရောက်နေထိုင်ကြသည်။

အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ် မဲနမ်မြစ်ဝှမ်းဒေသတဝိုက်တွင် ရှေးဟောင်း မွန်လူမျိုးများနှင့် သက်ဆိုင်သည့် မြို့ဟောင်းမြို့ပျက်များ၊ ဘာသာ ကိုးကွယ်မှု ဆိုင်ရာ ရှေးဟောင်း ကျောက်စာများကို တွေ့ရှိရသည်။ မွန်ရာဇဝင်ဟောင်းများ၌ မဲနမ်မြစ်ဝှမ်း မြောက်ပိုင်းဒေသကို ယောနကတိုင်း-ဟရိပုဉ္စပြည်နယ်၊ တောင်ပိုင်းဒေသကို အယဇ္ဈယတိုင်း-ဒွါရဝတီပြည်နယ်ဟု ရေးသားဖော်ပြသည် ရှေးဟောင်း မွန်လူမျိုးများသည် အိန္ဒိယ တောင်ပိုင်း ဒေသများနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံခဲ့ကြပြီး ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် အခြား ယဉ်ကျေးမှုများကိုလက်ခံကျင့်သုံးခဲ့ကြသည်။

၃ ရာစု ဝန်းကျင် လောက်တွင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည့် စမ္ပပြည်နယ်နှင့်လည်းကောင်း၊ ၅ ရာစု လောက်တွင် စတင် တည်ထောင် ၍ ၁၃ ရာစုခန့်အထိ အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်နှင့် အရှေ့အာရှတိုက် တောင်ပိုင်းတွင် ကြီးကျယ် ကောင်းစားခဲ့သည့် ခမာ လူမျိုးများ၏နိုင်ငံတော်ကြီးနှင့် ရှေးဟောင်းမွန်လူမျိုးများသည် ဆက်သွယ်မှုများ ရှိခဲ့ကြသည်။ ရှေးဟောင်း မွန်လူမျိုးများသည် မဲနမ်မြစ်ဝှမ်းဒေသ တဝိုက်တွင် နှစ်ကာလများစွာ နေထိုင်ပြီးမှ မြန်မာနိုင်ငံ တောင်ပိုင်းဒေသ ဖြစ်သည့် တနင်္သာရီ ဘက်သို့ ပြန့်နှံ့ဝင်ရောက်လာကြသည်။ ထို့နောက် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းများနှင့်၊ စစ်တောင်း၊ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်၊ [[ပဲခူး]]ဘက်သို့ ပြန့်နှံ့လာပြီး ၉ ရာစုနှစ်ခန့်တွင် ဥဿာပဲခူးပြည်နှင့် မာလမင်းဆက်ကို ထူထောင်ကြသည်။{{cn}}

ထိုသို့ထူထောင်စဉ် မြန်မာနိုင်ငံ ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းဘက်ကို အခြေစိုက် ထူထောင်ရန် ကြိုးပမ်းအားထုတ်ကြသည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ တောင်ပိုင်း ချိုလာမင်းဆက် ဘုရင်များနှင့် တိုက်ခိုက်ကြရသည့် စစ်ပွဲများအကြောင်း မွန်ရာဇဝင်များ၌ ရေးသားထားသည်။ ၁၀ ရာစုခန့်က အိန္ဒိယတောင်ပိုင်း ချိုလာမင်းဆက် ရာဂျန်ဒရာမင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းကို တိုက်ခိုက် သိမ်းပိုက်ထားကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။

ခမာ လူမျိုးတို့၏ ကမ္ဗောဒီးယားနိုင်ငံ တန်ခိုးကြီးမားခဲ့စဉ်က မွန်လူမျိုးတို့၏ မြို့ပြ ပြည်နယ်များကို ယင်းတို့နိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်းတခု အဖြစ် ဆက်ဆံခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ [[အနော်ရထာ]] မင်း လက်ထက်တွင် မွန်ဥဿပဲခူးအား မဲနမ်မြစ်ဝှမ်းမှ ဂျွန်း (ဂျွမ်း) စစ်သည်များ လာရောက် တိုက်ခိုက်၍ အနော်ရထာဘုရင်၏ တပ်များက သွားရောက် ကူညီရကြောင်း ရာဇဝင်သမိုင်းများ၏ ရေးသားထားချက်များကိုလည်း ဆက်စပ်လေ့လာကြည့်နိုင်သည်။ရှေးဟောင်း မွန်လူမျိုးများသည် ထိုင်းနိုင်ငံဒွါရဝတီကို ရောက်ရှိလာပြီး ရာစုနှစ် အနည်းငယ်အတွင်း ပြန့်နှံ့သွားကြသည်။

၁၄ ရာစုခန့်တွင် မွန်လူမျိုးတို့ အပြည်ပြည် အကွဲကွဲ အပြားပြား အမင်းမင်း ဖြစ်နေခြင်းအား စတင်ထူထောင်သည့် ဝါရီရူမင်းဆက် ရာဇာဓိရာဇ်ဘုရင်က ပထမဦးဆုံးအကြိမ် စည်းလုံးသိမ်းသွင်းခဲ့သည်။ မွန်လူမျိုးတို့၏ မြို့ဟောင်းများ စေတီများ ကိုးကွယ်မှု ဆိုင်ရာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများအား လေ့လာတွေ့ရှိချက်တွင် ဗြဟ္မဏနှင့် မဟာယနများ ထေရဝါဒ ဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့် ရောနှော တွေ့ရှိရသည်။ ဗိသုကာ နည်းပညာမှာ မွန်တို့ရဲ့ ကိုယ်ပိုင်နည်းပညာဖြင့် 
သက္ကတစာပေကို အခြေခံယူ၍ ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာဖန်တီးကာ အရေးအသားမှာ အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့တောင်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းဒေသသုံး ပလ္လဝ အက္ခရာမျိုးနှင့် ဆင်တူလေသည်။
&lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;ရာဇာဓိရာဇ် သ္ကိုပ်ပၞာန်ဗညာဒလ&quot;&gt;ရာဇဓိရာဇ် အရေးတော်ပုံ။ ဗညားဒလ&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;အရှေ့တောင်အာရှ ရာဇဝင်၊ ဟော-၁၉၅၅&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;မြန်မာ ရာဇဝင် (ဟာဗေး ၁၉၂၅)&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;မိတ်ဆိနာ-ခေတ်ဦး ဖုနန်-ဖန်-ပျူ နှင့် ရခိုင် ယိုးဒယားသင်းဂျာနယ်။&lt;/ref&gt;

== ရိုးရာဝတ်စုံ ==
၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် မွန်လူကြီး၊လူငယ်များ၊ ရဟန်းတော်များ၊ ဆရာ၊ဆရာမများ စုပေါင်း၍ ကော်မတီဖွဲ့စည်းကာ ရှေးခေတ်အဝတ်အစားများ/ အထောက်အထားများကို ပြန်လည်ရှာဖွေဖော်ထုတ်ရန် မွန်ဒေသအစုံသို့ သွားရောက်ခဲ့ကြသည်။ ရရှိလာသော အထောက်အထားများပေါ်တွင် မူတည်၍ အားလုံးစုပေါင်းကာ မွန်ရိုးရာဝတ်စုံ၏ ပုံပန်းသဏ္ဏာန် နှင့် အရောင်ကို အတည်ပြု သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mon Traditional Dress |url=https://www.weavingecologies.com/patterns-link/mon-traditional-dress |access-date=2026-04-22 |website=Weaving Ecologies |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ဘာသာစကား နှင့် စာပေ ==

မွန်ဘာသာစကားသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတွင် နေထိုင်ကြသော မွန်လူမျိုးတို့အသုံးပြုသည့် အရှေ့တောင်အာရှသုံး ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ မွန်ဘာသာစကားသည် ကမ္ဘောဒီးယား ဘာသာစကားနှင့် အနည်းငယ်ဆင်တူပါသည် ယနေ့ မွန်ဘာသာစကားကို လူဦးရေ နှစ်သန်းကျော်သောသူများက ပြောဆိုလျက်ရှိကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် မွန်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူအများစုသည် မွန်ပြည်နယ်တွင် နေထိုင်ကြပြီး တနင်္သာရီတိုင်းနှင့် ကရင်ပြည်နယ် တို့တွင်လည်း မွန်စကားကို ပြောဆိုကြသည်။

မွန်လူမျိုး ကို [[မွန်ဘာသာ]]ဖြင့် ဂကူမည်(မန်) ဟုရေးသားသည်။ မွန်စာပေတွင် [[ဗျည်း]] (၃၅) လုံးရှိပြီး၊ [[သရ]] (၁၂) လုံး ရှိသည်။
မွန်စာပေသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အဟောင်းဆုံးစာပေစနစ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး အော်စ်ထရိုအာရှာတစ် (Austroasiatic) ဘာသာစကားမိသားစုဝင် မွန်ဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို ရည်ညွှန်းသည်။ မွန်စာပေ၏အစပြုကာလကို ခရစ်နှစ် ၆ ရာစုမှ ၁၀ ရာစုအတွင်းတွင် တွေ့ရှိရသော ကျောက်စာများမှ စတင်သတ်မှတ်ကြသည်။&lt;ref&gt;Shorto, H. L. (1971). ''A Dictionary of the Mon Inscriptions from the Sixth to the Sixteenth Centuries''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;
မွန်စာရေးစနစ်သည် အိန္ဒိယမှ ပျံ့နှံ့လာသော ဘရာဟ္မီ (Brahmi) စာလုံးစနစ်မှ ဆင်းသက်လာပြီး၊ ဘရာဟ္မီ စာလုံးပုံစံသည် နောက်ပိုင်းတွင် ဗမာစာနှင့် ထိုင်း၊ ခမာ စာလုံးများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာရာတွင် အရေးပါသော အခြေခံတစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Daniels, Peter T. &amp; Bright, William (1996). ''The World's Writing Systems''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;ယနေ့ခေတ်တွင် မွန်စာပေသည် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်အဖြစ် ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားပြီး၊ မွန်လူမျိုးတို့၏ အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် အရေးပါနေဆဲဖြစ်သည်။

=== တူရိယာ ===
မွန်လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု တူရိယာမှာ [[မိကျောင်း(တူရိယာ)]] ဖြစ်သည်။

==ထင်ရှားသော မွန်လူမျိုးများ==
*ရှၚ်[[ဗုဒ္ဓဃောသ]](ရာမညပုတ္တော ဗုဒ္ဓဃောသော) - ပိဋကတ်သုံးပုံကို သီဟိုဠ်ဘာသာမှ ပါဠိသို့ဘာသာပြန်သူ
*[[ရှင်အရဟံ]] - ဗုဒ္ဓသာသနာသန့်ရှင်း ထွန်းလင်းစေသူ
*[[မနုဟာမင်း|မနူဟာမင်း]] (ခေါ်) မကုဋ- သုဝဏ္ဏဘူမိ သထုံမွန်မင်းဆက်၏ ၂၅ဆက်မြောက်မင်း
*[[ရာဇာဓိရာဇ်]] (ခေါ်) ဗညားနွဲ့ -  [[ဟံသာဝတီ]]မွန်မင်းဆက်၏ ၉ဆက်မြောက်မင်း၊ [[အင်းဝ-ဟံသာဝတီ အနှစ်လေးဆယ်စစ်]]၏ အထင်ကရစစ်ဘုရင်
*[[အမတ်ဒိန်]] - ရာဇာဓိရာဇ်ဘုရင်၏ အတိုင်ပင်ခံအမတ်ကြီး
*[[လဂွန်းအိန်၊ မဟာစော|လဂွန်းအိန်]] (မဟာစော) - ဟံသာဝတီဘုရင့်တပ်တော်၏ ရှေ့ဖျားချီစစ်မှူး ၊ အနှစ်လေးဆယ်စစ်၏ထင်ရှားသော မွန်သူရဲကောင်း 
* [[ရှင်စောပု]] - မွန်ဘုရင်မကြီး &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kaowao Burmese Version&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.kaowao.org/b/art08-24.php |accessdate=18 August 2013 |archivedate=22 June 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090622045437/http://www.kaowao.org/b/art08-24.php }}&lt;/ref&gt;
* [[ဓမ္မစေတီ|ဓမ္မစေတီမင်း]]  (ခေါ်) ရာမာဓိပတိ- ဗုဒ္ဓဘာသာသာသနာတော် အတွက်ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် ထင်ရှားသော မွန်ဘုရင်
* [[သမိန်ဗရမ်း]] - မွန်သူရဲကောင်း
* အမတ်ကြီး [[ဗညားဒလ (ဝန်ကြီး)|ဗညားဒလ]] -  ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်တည်ထောင်သူဘုရင့်နောင်၏ အတိုင်ပင်ခံဝန်ကြီးချုပ်၊ အဂ္ဂမဟာသေနာပတိ
*[[မဟာရဋ္ဌသာရ၊ သျှင်|ရှင်မဟာရဋ္ဌသာရ]] - အင်းဝခေတ်စာဆိုတော်ရဟန်း
*[[:en:Rama_I|ဗုဒ္ဓ ယော့ဖာ စုဠာလောက]] (ရာမ၁) ''-'' ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ၏ [[ချက္ကရီမင်းဆက်]] တည်ထောင်သူဘုရင်&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-04-18 |title=ထိုင်းနိုင်ငံကို ကျွန်မဖြစ်အောင် ကာကွယ်ပေးတဲ့ ရာမမင်းဆက် |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-47977744 |access-date=2026-02-08 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;
*[[:en:Amarindra|အမရိန္ဒြာ]] - ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ၏ [[ချက္ကရီမင်းဆက်]] တည်ထောင်သူ ရာမ(၁)ဘုရင်၏ [[ထိုင်းနိုင်ငံ၏ မိဖုရားခေါင်များ|မိဖုရားခေါင်]]ကြီး၊ ရာမ(၂)ဘုရင်၏ မယ်​တော်
*[[ဗညားဒလ]] -  ဒုတိယဟံသာဝတီမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံး ဘုရင်
*မိတလထော - ဟံသာဝတီ တိဿရာဇာမင်းမိဖုရား 
*[[မကုဋ]] (ခေါ်) [[:en:Mongkut|မောင်းကွတ်]] - ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ ချက္ကရီမင်းဆက်၏ ၄ဆက်မြောက်မင်း၊ ထိုင်းနိုင်ငံကိုခေတ်မှီအောင်အစပြုခဲ့သူ
*[[မောင်ထော်လေး၊ စစ်ကဲ|မောင်ထော်လေး]] - စစ်ကဲ

*ဦး[[နာအောက်၊ ဦး|နာအောက်]] - ကိုလိုနီခေတ် မီးသင်္ဘောသူဋ္ဌေး
*[[သွင်၊ ဦး ဆာ|ဆာဦးသွင်]]  - ကိုလိုနီခေတ် သူဌေးကြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံ [[ကုန်သည်များနှင့် စက်မှုလက်မှု လုပ်ငန်းရှင်များအသင်း]]ကို စတင်တည်ထောင်သူ
*[[မောင်ကြီး၊ ဆာ ဂျေအေ|ဆာဂျေအေမောင်ကြီး]] - ကိုလိုနီခေတ် မြန်မာလူမျိုး ပထမဆုံး ဘုရင်ခံ
*[[မြန်မာ့ ပထမဆုံးများ|မြန်မာ့ ပထမဆုံး]] အနောက်တိုင်းဆရာဝန် [[ရှောလူး၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာရှောလူး]]
*မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ကာယဗလလေ့ကျင့်သူ ဒေါက်တာ[[ချစ်ထွန်း၊ ဦး (ဝေါ်လတာ)|ဝေါ်လတာချစ်ထွန်း]]
*မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ပါရဂူ [[ဘဟန်၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာဘဟန်]]
*မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး နိုင်ငံတော်အဓိပတိ [[ဒေါက်တာဘမော်]]
*မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး အမျိုးသမီး မင်းတိုင်ပင်အမတ် [[နှင်းမြ၊ ဒေါ်|ဒေါ်နှင်းမြ]]
*မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး အသည်းအစားထိုးကုဆရာဝန်ကြီး [[နော်မန်လှ၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာနော်မန်လှ]]
* ခေတ်စမ်းစာပေကို ဦးဆောင်ခဲ့သူ [[မင်းသုဝဏ်]] ( [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ]] ဦး[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ထင်ကျော်]]၏ ဖခင်)
* [[:en:Apasra_Hongsakula|အပါစရာ ဟံသာကုလ]] -  [[မယ်စကြဝဠာ]] ၁၉၆၅
*[[ဇာဂနာ(ရုပ်ရှင်နှင့် သဘင်ပညာရှင်)|ဇာဂနာ]] - ရုပ်ရှင်နှင့် သဘင်ပညာရှင်
*[[ထူးအိမ်သင်]] - တေးရေးတေးဆို
*[[ထုံချိုင်း မက်အင်တိုင်ယာ]] - ထိုင်း အဆိုတော် နှင့် ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
*[[ကေအေတီ]] - တေးရေးဆရာ
*[[မျိုးကျော့မြိုင်]] - တေးရေးတေးဆို၊ မြန်မာ့ ဟစ်ဟော့လောကကို စတင်ခဲ့သူ
*ဗညားနိုင် - အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့ဝင်
*[[မင်းကိုနိုင်]] - ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်
*ဦး[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] - ဒုတိယ သမ္မတ
*[[:en:Anand_Panyarachun|အာနန်ပန်ယာချွန်]] - ထိုင်းဝန်ကြီးချုပ်
*[[နန္ဒာလှိုင်]] - မြန်မာရုပ်ရှင်မင်းသမီး
*[[:en:Natapohn_Tameeruks|နက်သာပွန်တီမီရက်]] - ထိုင်းရုပ်ရှင်မင်းသမီး၊ Taew ဟု နိုင်ငံတကာတွင်ကျော်ကြားသူ
*[[အိချောပို]] - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ်
*ပပဝင်းခင် - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ်
*သင်ဇာဝင့်ကျော် - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ်
*[[အာဘွိုင်း]] - ဟစ်ဟော့အဆိုတော်
*မိစန္ဒီ - အမျိုးသမီးဟစ်ဟော့အဆိုတော်&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.mmload.com/news/64534 |accessdate=12 November 2020 |archivedate=19 April 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210419064932/https://www.mmload.com/news/64534 }}&lt;/ref&gt;
*ထွန်းမင်းနိုင် - ဝမ်းချန်ပီယံရှစ်လက်ဝှေ့ချန်ပီယံ
*ခိုင်သဇင်ငုဝါ - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ်
*ဗညာဘုန်းပြည့်-သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ်
*Lily Pantila Win - ထိုင်းရုပ်ရှင်မင်းသမီး၊ မော်ဒယ်

== မွန်အလံများ ==
({{mnw|အလာံဂကူမန်}})
&lt;gallery&gt;
ဖိုင်:Flag of the Mon people.png|မြန်မာနိုင်ငံရှိမွန်အမျိုးသားအလံ
ဖိုင်:Mon Thai Flag.jpg|ထိုင်းနိုင်ငံရှိမွန်အမျိုးသားအလံ
ဖိုင်:The flag of the Mon people Paphaya Rajasri King.jpg|မွန်ဘုရင်အလံ အေဒီ၂၄၁-၂၁၈
ဖိုင်:Paphaya Rajasri King.jpg|မွန်ဘုရင်အလံ
ဖိုင်:Swan-shaped national flag.jpg|မွန်ဘုရင်အလံ- အေဒီ ၁၁၁၆ 
ဖိုင်:Flag of Mon State (2018).svg|[[မွန်ပြည်နယ်]]အလံ
&lt;/gallery&gt;

== ကိုးကား ==
{{reflist}}
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>6vdby0ojkguufacupbbgsusj8tp3f8q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026973</id>
      <parentid>1026970</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T02:43:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1026973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37996" sha1="7ey2xxtsmcu2z1utlnzai68c1rf7b3x" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
|group= Mon
|native_name = {{native name|mnw|ဂကူမန်(ဂကူမည်)}}&lt;br&gt;{{native name|my|မွန်}}
|native_name_lang = mnw။              | image            = 20200206 150859 Mon Girls in Mawlamyaing Myanmar anagoria.JPG
| image_caption    = Mon girls wearing traditional dress in [[Mawlamyine]]     | flag             = Flag of Mon State (2018).svg
| flag_caption     = မွန်လူမျိုးအလံတော်
|pop              = ခန့်မှန်း ၂.၅ – ၃ သန်း
|region1          = {{flag|Myanmar}}
|pop1             = ခန့်မှန်း ၂ သန်းခန့်
|region2          = {{flag|Thailand}}
|pop2             = ခန့်မှန်း ၅၀၀,၀၀၀
| region3          = {{flag|Laos}}
| pop3             = 9000{{efn|name=burmese}}
| region4          = {{flag|United States}}
| pop4             = 8000{{efn|name=burmese}}
| region5          = {{flag|Canada}}
| pop5             = 650{{efn|name=burmese}}
|rels= အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]]
|langs=[[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာ]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
|related=[[ခမာလူမျိုး|ခမာ]] နှင့် အခြား [[ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] ဘာသာစကားပြောဆိုသူများ
|image caption=ရိုးရာအဝတ်အစားနှင့် မွန်မိန်းကလေး (မော်လမြိုင်)
}}

'''မွန်လူမျိုး''' ({{lang-mnw|ဂကူမန်}}) သည် [[မွန်-ခမာ]] ဘာသာစကားအုပ်စုတွင် ပါဝင်သော လူမျိုးတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိက တိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စုများထဲမှ တစ်စုဖြစ်သည်။ သမိုင်းပညာရှင်များ၏ အမြင်အရ မွန်လူမျိုးများသည် အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင် အစောဆုံးအခြေချနေထိုင်သူများထဲမှ တစ်စုဖြစ်ကြပြီး အနည်းဆုံး အေဒီ ၆ ရာစုမတိုင်မီကတည်းက ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်းနှင့် ထိုင်းဒေသများတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Mon |url=https://www.britannica.com/topic/Mon-people |publisher=Encyclopaedia Britannica}}&lt;/ref&gt;

သမိုင်းတလျှောက်တွင် မွန်လူမျိုးများသည် သထုံနှင့် ဟံသာဝတီကဲ့သို့သော နိုင်ငံများကို တည်ထောင်ခဲ့ကြပြီး အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ပါဠိစာပေယဉ်ကျေးမှုနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုများ ပြန့်ပွားရာတွင် အရေးကြီးသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;၁၄ ရာစုမှ ၁၆ ရာစုအတွင်း ဟံသာဝတီနိုင်ငံသည် မွန်နိုင်ငံ၏ အရေးပါဆုံးခေတ်ဖြစ်ပြီး ရာဇာဓိရာဇ်၊ ရှင်စောပု၊ ဓမ္မစေတီတို့ကဲ့သို့သော မင်းများ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Luce |first=G.H. |title=Old Burma – Early Pagan |year=1969 |publisher=J.J. Augustin}}&lt;/ref&gt;၁၈ ရာစုတွင် ကုန်းဘောင်မင်း အလောင်းဘုရား၏ စစ်အောင်မြင်မှုများကြောင့် ဟံသာဝတီနိုင်ငံ ပျက်စီးသွားပြီး မွန်လူမျိုးများအချို့သည် ထိုင်းနိုင်ငံသို့ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

== နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ ==
မွန်-ခမာတို့ အုပ်စုသည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်း ယန်စီမြစ်ဝှမ်း (Yangtze Kiang) တွင် စတင်အခြေတည် နေထိုင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ပါမောက္ခ G.H.Luce ၏ ''Old Burma, Early Pagan'' (1969) စာအုပ်တွင် ဤသို့ ဖော်ပြထားသည်။

=== မျိုးရိုးဗီဇ ===
မွန် လူမျိုးများသည် မျိုးရိုးဗီဇတွင် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]]အုပ်စုနှင့် အဓိက ဆက်နွယ်ထားပြီး Y-DNA သုတေသနများအရ မွန်များတွင် Haplogroup O1b1a1a (O-M95) သည် အများဆုံးတွေ့ရသည်&lt;ref&gt;Karmin, M., et al. (2015). &quot;A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture&quot;. ''Genome Research''. 25(4): 459–466.&lt;/ref&gt;။ ထို့အပြင် မွန်လူမျိုးတချို့တွင် O-M122 ကဲ့သို့သော် တိဗက်-ဗမာ မျိုးရိုးဗီဇများကိုလည်းတွေ့ရပြီး သမိုင်းတလျောက်ပင်လယ်ရေကြောင်းကုန်သွယ်မှုများမှ R1a, R1b, J စသည့် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်မှမျိုးရိုးဗီဇများ နှင့် အနောက်အာရှမှ မျိုးရိုးဗီဇများ ပါဝင်ခြင်းကိုလည်း သုတေသနများက ဖော်ပြထားသည်&lt;ref&gt;Trejaut, J.A., et al. (2014). &quot;Genetic legacy of the Austroasiatic expansion in Southeast Asia&quot;. ''Molecular Biology and Evolution''. 31(5): 1016–1035.&lt;/ref&gt;။  

မွန်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ အခြား တိုင်းရင်းသားအုပ်စုများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇစီးဆင်းမှုများ ရှိသော်လည်း အဓိကမျိုးရိုးဗီဇအခြေခံမှာ [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]]  ဖြစ်ပြီး၊ ဗမာတို့၏ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]](တိဗက်-ဗမာ) နှင့် ရှမ်းတို့၏ [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်]]  အခြေခံများနှင့် ကွာခြားသည်။  

===[[မွန်-ခမာ]] အုပ်စုဝင် ===
သမိုင်းပါမောက္ခ ဒေါက်တာသန်းထွန်းကလည်း အောက်ပါအတိုင်း မှတ်ချက်ချထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ &quot;မွန်နှင့် ခမာလူမျိုးတို့ကား မွန်ဂိုလွိုက် အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်၍ ဝ၊ ပလောင်၊ ရိယန်တို့မှာ မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်များ ဖြစ်သော်လည်း ဝ တို့၌ တောင်ဘက်အမျိုး (Australoid) ရောနှောမည်ဟု သံသယရှိသည်&quot; ဟု ဆိုထားသည်။ 

မွန်ရာဇဝင်သမိုင်းတစောင်တွင် မွန်လူမျိုးတို့သည် ရှေးပဝေသဏီအခါက မွန်တိအမည်တွင်လျက် ရှမ်း (စောထိုင် သို့မဟုတ် ထိုင်း)ခမာတို့နှင့်အတူကုန်းမြင့်တောင်တန်းကြီး တလျှောက် မြို့ရွာပြုစု နေထိုင်ကြကြောင်း၊ နောင်ကာလရှည်လျားမှ တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ဆင်း၍ အဆိုပါမြစ်ကြီးတို့၏ အဝရှိ အရပ်ဒေသတို့တွင် နေထိုင်ကြသည်&quot; ဟုဆိုသည်။

ထိုင်းနိုင်ငံအတွင်းရှိ မွန်တို့မှာ ဆုံးခန်းတိုင် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရသော်လည်း [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]]တို့မှာမူ ထိုင်းတို့နှင့် သမိုင်းတလျှောက် စစ်ပြုကာ ဆက်လက်နေထိုင်နိုင်ခဲ့ပြီး ယနေ့တွင် [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]အဖြစ် ရပ်တည်နေနိုင်သေးသည်။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ မွန်တို့မှာ ပုဂံ အင်အားနည်းချိန်တွင် [[မဂဒူး မင်းဆက်|မဂဒူးမင်းဆက်]] ဨကရာဇ်မန် သၞောဝ်သ္တောဝ်သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ် &lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;ရာဇာဓိရာဇ် သ္ကိုပ်ပၞာန်ဗညာဒလ&quot; /&gt;ကို ထူထောင်ကာ မုတ္တမကို ဗဟိုပြုကာ ပြန်လည်ဦးမော့ခဲ့သော်လည်း ရှေးမွန်တို့၏ မြင့်မားခြင်းကို ပြန်မရနိုင်တော့ပေ။ နောက်ပိုင်းတွင် ဟံသာဝတီ (ပဲခူး) မှာ မင်းနေပြည်တော် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မွန်လူမျိုးတို့သည် (၉) ရာစုမှ (၁၁) ရာစု၊ (၁၃)ရာစုမှ (၁၆)ရာစုအထိနှင့် (၁၈)ရာစုတွင် နှစ်အပိုင်းအခြား တိုတောင်းသည့် ကာလများအတွင်း မြန်မာနိုင်ငံတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;ဦးဘသန်းရေး၏ မြန်မာ့ရာဇဝင်&lt;/ref&gt;

=== ရှေးဟောင်းမွန်လူမျိုးများ ===
 အရှေ့အာရှတိုက်ဆိုင်ရာ သမိုင်းပညာရှင်များ ဖြစ်ကြသည့် အိုနယ်လုစ်နှင့် ဟာဘတ် အေစတက်တို့က အာရှတိုက် တောင်ပိုင်းဒေသများသို့ဝင်ရောက်လာသည့် မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များဟု ဆိုကြသည် သို့သော် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]]၊ [[တိုင်လူမျိုး|ခရာ-တိုင်]] အနွယ်ဝင်များနှင့် မဆိုင်ပဲ ဩစထရိုအေရှတစ်အုပ်စုဝင် လူမျိုးနွယ်များ အဖြစ် မွန်ခမာလူမျိုးများအား သတ်မှတ်ကြသည်။

အိန္ဒိယပြည် ဒဏ္ခိဏ ကုန်းမြေတဝိုက်ရှိ မွန်းဒတ်စ် လူမျိုးများ၊ ဘင်္ဂလားနယ်ရှိ ဆန်သာလ် လူမျိုးများ၊ အာသံနယ်ရှိ ခါဆီးလူမျိုးများ၊ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပလောင်၊ ဝ၊ မွန်လူမျိုးများသည် မူလက လူမျိုးတမျိုးတည်း ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ယူဆကြသည်။ သို့သော် အာရှ တိုက်တောင်ပိုင်းသို့ ဝင်ရောက်လာကြရင်း အိန္ဒိယ၊ မြန်မာ၊ အင်ဒိုချိုင်းနား ကျွန်းဆွယ် ဒေသများသို့ ပြန့်နှံ့သွားကြသည်ဟု သမိုင်း သုတေသီများက ယူဆကြသည်။ မွန်လူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံတွင်းသို့ ဝင်ရောက် မလာခင်က ၎င်းတို့နှင့် အနွယ်တူ ခမာလူမျိုးများနှင့် အတူ အင်ဒိုချိုင်းနား တဝိုက်တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြကြောင်း သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများ တွေ့ရှိရသည်။ ယိုးဒယား (ထိုင်း) များမှာ ၁၃ ရာစု လောက်ကမှ ဝင်ရောက်နေထိုင်ကြသည်။

အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ် မဲနမ်မြစ်ဝှမ်းဒေသတဝိုက်တွင် ရှေးဟောင်း မွန်လူမျိုးများနှင့် သက်ဆိုင်သည့် မြို့ဟောင်းမြို့ပျက်များ၊ ဘာသာ ကိုးကွယ်မှု ဆိုင်ရာ ရှေးဟောင်း ကျောက်စာများကို တွေ့ရှိရသည်။ မွန်ရာဇဝင်ဟောင်းများ၌ မဲနမ်မြစ်ဝှမ်း မြောက်ပိုင်းဒေသကို ယောနကတိုင်း-ဟရိပုဉ္စပြည်နယ်၊ တောင်ပိုင်းဒေသကို အယဇ္ဈယတိုင်း-ဒွါရဝတီပြည်နယ်ဟု ရေးသားဖော်ပြသည် ရှေးဟောင်း မွန်လူမျိုးများသည် အိန္ဒိယ တောင်ပိုင်း ဒေသများနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံခဲ့ကြပြီး ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် အခြား ယဉ်ကျေးမှုများကိုလက်ခံကျင့်သုံးခဲ့ကြသည်။

၃ ရာစု ဝန်းကျင် လောက်တွင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည့် စမ္ပပြည်နယ်နှင့်လည်းကောင်း၊ ၅ ရာစု လောက်တွင် စတင် တည်ထောင် ၍ ၁၃ ရာစုခန့်အထိ အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်နှင့် အရှေ့အာရှတိုက် တောင်ပိုင်းတွင် ကြီးကျယ် ကောင်းစားခဲ့သည့် ခမာ လူမျိုးများ၏နိုင်ငံတော်ကြီးနှင့် ရှေးဟောင်းမွန်လူမျိုးများသည် ဆက်သွယ်မှုများ ရှိခဲ့ကြသည်။ ရှေးဟောင်း မွန်လူမျိုးများသည် မဲနမ်မြစ်ဝှမ်းဒေသ တဝိုက်တွင် နှစ်ကာလများစွာ နေထိုင်ပြီးမှ မြန်မာနိုင်ငံ တောင်ပိုင်းဒေသ ဖြစ်သည့် တနင်္သာရီ ဘက်သို့ ပြန့်နှံ့ဝင်ရောက်လာကြသည်။ ထို့နောက် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းများနှင့်၊ စစ်တောင်း၊ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်၊ [[ပဲခူး]]ဘက်သို့ ပြန့်နှံ့လာပြီး ၉ ရာစုနှစ်ခန့်တွင် ဥဿာပဲခူးပြည်နှင့် မာလမင်းဆက်ကို ထူထောင်ကြသည်။{{cn}}

ထိုသို့ထူထောင်စဉ် မြန်မာနိုင်ငံ ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းဘက်ကို အခြေစိုက် ထူထောင်ရန် ကြိုးပမ်းအားထုတ်ကြသည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ တောင်ပိုင်း ချိုလာမင်းဆက် ဘုရင်များနှင့် တိုက်ခိုက်ကြရသည့် စစ်ပွဲများအကြောင်း မွန်ရာဇဝင်များ၌ ရေးသားထားသည်။ ၁၀ ရာစုခန့်က အိန္ဒိယတောင်ပိုင်း ချိုလာမင်းဆက် ရာဂျန်ဒရာမင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းကို တိုက်ခိုက် သိမ်းပိုက်ထားကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။

ခမာ လူမျိုးတို့၏ ကမ္ဗောဒီးယားနိုင်ငံ တန်ခိုးကြီးမားခဲ့စဉ်က မွန်လူမျိုးတို့၏ မြို့ပြ ပြည်နယ်များကို ယင်းတို့နိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်းတခု အဖြစ် ဆက်ဆံခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ [[အနော်ရထာ]] မင်း လက်ထက်တွင် မွန်ဥဿပဲခူးအား မဲနမ်မြစ်ဝှမ်းမှ ဂျွန်း (ဂျွမ်း) စစ်သည်များ လာရောက် တိုက်ခိုက်၍ အနော်ရထာဘုရင်၏ တပ်များက သွားရောက် ကူညီရကြောင်း ရာဇဝင်သမိုင်းများ၏ ရေးသားထားချက်များကိုလည်း ဆက်စပ်လေ့လာကြည့်နိုင်သည်။ရှေးဟောင်း မွန်လူမျိုးများသည် ထိုင်းနိုင်ငံဒွါရဝတီကို ရောက်ရှိလာပြီး ရာစုနှစ် အနည်းငယ်အတွင်း ပြန့်နှံ့သွားကြသည်။

၁၄ ရာစုခန့်တွင် မွန်လူမျိုးတို့ အပြည်ပြည် အကွဲကွဲ အပြားပြား အမင်းမင်း ဖြစ်နေခြင်းအား စတင်ထူထောင်သည့် ဝါရီရူမင်းဆက် ရာဇာဓိရာဇ်ဘုရင်က ပထမဦးဆုံးအကြိမ် စည်းလုံးသိမ်းသွင်းခဲ့သည်။ မွန်လူမျိုးတို့၏ မြို့ဟောင်းများ စေတီများ ကိုးကွယ်မှု ဆိုင်ရာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများအား လေ့လာတွေ့ရှိချက်တွင် ဗြဟ္မဏနှင့် မဟာယနများ ထေရဝါဒ ဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့် ရောနှော တွေ့ရှိရသည်။ ဗိသုကာ နည်းပညာမှာ မွန်တို့ရဲ့ ကိုယ်ပိုင်နည်းပညာဖြင့် 
သက္ကတစာပေကို အခြေခံယူ၍ ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာဖန်တီးကာ အရေးအသားမှာ အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့တောင်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းဒေသသုံး ပလ္လဝ အက္ခရာမျိုးနှင့် ဆင်တူလေသည်။
&lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;ရာဇာဓိရာဇ် သ္ကိုပ်ပၞာန်ဗညာဒလ&quot;&gt;ရာဇဓိရာဇ် အရေးတော်ပုံ။ ဗညားဒလ&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;အရှေ့တောင်အာရှ ရာဇဝင်၊ ဟော-၁၉၅၅&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;မြန်မာ ရာဇဝင် (ဟာဗေး ၁၉၂၅)&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;မိတ်ဆိနာ-ခေတ်ဦး ဖုနန်-ဖန်-ပျူ နှင့် ရခိုင် ယိုးဒယားသင်းဂျာနယ်။&lt;/ref&gt;

== ရိုးရာဝတ်စုံ ==
၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် မွန်လူကြီး၊လူငယ်များ၊ ရဟန်းတော်များ၊ ဆရာ၊ဆရာမများ စုပေါင်း၍ ကော်မတီဖွဲ့စည်းကာ ရှေးခေတ်အဝတ်အစားများ/ အထောက်အထားများကို ပြန်လည်ရှာဖွေဖော်ထုတ်ရန် မွန်ဒေသအစုံသို့ သွားရောက်ခဲ့ကြသည်။ ရရှိလာသော အထောက်အထားများပေါ်တွင် မူတည်၍ အားလုံးစုပေါင်းကာ မွန်ရိုးရာဝတ်စုံ၏ ပုံပန်းသဏ္ဏာန် နှင့် အရောင်ကို အတည်ပြု သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mon Traditional Dress |url=https://www.weavingecologies.com/patterns-link/mon-traditional-dress |access-date=2026-04-22 |website=Weaving Ecologies |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ဘာသာစကား နှင့် စာပေ ==

မွန်ဘာသာစကားသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတွင် နေထိုင်ကြသော မွန်လူမျိုးတို့အသုံးပြုသည့် အရှေ့တောင်အာရှသုံး ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ မွန်ဘာသာစကားသည် ကမ္ဘောဒီးယား ဘာသာစကားနှင့် အနည်းငယ်ဆင်တူပါသည် ယနေ့ မွန်ဘာသာစကားကို လူဦးရေ နှစ်သန်းကျော်သောသူများက ပြောဆိုလျက်ရှိကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် မွန်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူအများစုသည် မွန်ပြည်နယ်တွင် နေထိုင်ကြပြီး တနင်္သာရီတိုင်းနှင့် ကရင်ပြည်နယ် တို့တွင်လည်း မွန်စကားကို ပြောဆိုကြသည်။

မွန်လူမျိုး ကို [[မွန်ဘာသာ]]ဖြင့် ဂကူမည်(မန်) ဟုရေးသားသည်။ မွန်စာပေတွင် [[ဗျည်း]] (၃၅) လုံးရှိပြီး၊ [[သရ]] (၁၂) လုံး ရှိသည်။
မွန်စာပေသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အဟောင်းဆုံးစာပေစနစ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး အော်စ်ထရိုအာရှာတစ် (Austroasiatic) ဘာသာစကားမိသားစုဝင် မွန်ဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို ရည်ညွှန်းသည်။ မွန်စာပေ၏အစပြုကာလကို ခရစ်နှစ် ၆ ရာစုမှ ၁၀ ရာစုအတွင်းတွင် တွေ့ရှိရသော ကျောက်စာများမှ စတင်သတ်မှတ်ကြသည်။&lt;ref&gt;Shorto, H. L. (1971). ''A Dictionary of the Mon Inscriptions from the Sixth to the Sixteenth Centuries''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;
မွန်စာရေးစနစ်သည် အိန္ဒိယမှ ပျံ့နှံ့လာသော ဘရာဟ္မီ (Brahmi) စာလုံးစနစ်မှ ဆင်းသက်လာပြီး၊ ဘရာဟ္မီ စာလုံးပုံစံသည် နောက်ပိုင်းတွင် ဗမာစာနှင့် ထိုင်း၊ ခမာ စာလုံးများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာရာတွင် အရေးပါသော အခြေခံတစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Daniels, Peter T. &amp; Bright, William (1996). ''The World's Writing Systems''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;ယနေ့ခေတ်တွင် မွန်စာပေသည် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်အဖြစ် ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားပြီး၊ မွန်လူမျိုးတို့၏ အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် အရေးပါနေဆဲဖြစ်သည်။

=== တူရိယာ ===
မွန်လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု တူရိယာမှာ [[မိကျောင်း(တူရိယာ)]] ဖြစ်သည်။

==ထင်ရှားသော မွန်လူမျိုးများ==
*ရှၚ်[[ဗုဒ္ဓဃောသ]](ရာမညပုတ္တော ဗုဒ္ဓဃောသော) - ပိဋကတ်သုံးပုံကို သီဟိုဠ်ဘာသာမှ ပါဠိသို့ဘာသာပြန်သူ
*[[ရှင်အရဟံ]] - ဗုဒ္ဓသာသနာသန့်ရှင်း ထွန်းလင်းစေသူ
*[[မနုဟာမင်း|မနူဟာမင်း]] (ခေါ်) မကုဋ- သုဝဏ္ဏဘူမိ သထုံမွန်မင်းဆက်၏ ၂၅ဆက်မြောက်မင်း
*[[ရာဇာဓိရာဇ်]] (ခေါ်) ဗညားနွဲ့ -  [[ဟံသာဝတီ]]မွန်မင်းဆက်၏ ၉ဆက်မြောက်မင်း၊ [[အင်းဝ-ဟံသာဝတီ အနှစ်လေးဆယ်စစ်]]၏ အထင်ကရစစ်ဘုရင်
*[[အမတ်ဒိန်]] - ရာဇာဓိရာဇ်ဘုရင်၏ အတိုင်ပင်ခံအမတ်ကြီး
*[[လဂွန်းအိန်၊ မဟာစော|လဂွန်းအိန်]] (မဟာစော) - ဟံသာဝတီဘုရင့်တပ်တော်၏ ရှေ့ဖျားချီစစ်မှူး ၊ အနှစ်လေးဆယ်စစ်၏ထင်ရှားသော မွန်သူရဲကောင်း 
* [[ရှင်စောပု]] - မွန်ဘုရင်မကြီး &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kaowao Burmese Version&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.kaowao.org/b/art08-24.php |accessdate=18 August 2013 |archivedate=22 June 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090622045437/http://www.kaowao.org/b/art08-24.php }}&lt;/ref&gt;
* [[ဓမ္မစေတီ|ဓမ္မစေတီမင်း]]  (ခေါ်) ရာမာဓိပတိ- ဗုဒ္ဓဘာသာသာသနာတော် အတွက်ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် ထင်ရှားသော မွန်ဘုရင်
* [[သမိန်ဗရမ်း]] - မွန်သူရဲကောင်း
* အမတ်ကြီး [[ဗညားဒလ (ဝန်ကြီး)|ဗညားဒလ]] -  ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်တည်ထောင်သူဘုရင့်နောင်၏ အတိုင်ပင်ခံဝန်ကြီးချုပ်၊ အဂ္ဂမဟာသေနာပတိ
*[[မဟာရဋ္ဌသာရ၊ သျှင်|ရှင်မဟာရဋ္ဌသာရ]] - အင်းဝခေတ်စာဆိုတော်ရဟန်း
*[[:en:Rama_I|ဗုဒ္ဓ ယော့ဖာ စုဠာလောက]] (ရာမ၁) ''-'' ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ၏ [[ချက္ကရီမင်းဆက်]] တည်ထောင်သူဘုရင်&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-04-18 |title=ထိုင်းနိုင်ငံကို ကျွန်မဖြစ်အောင် ကာကွယ်ပေးတဲ့ ရာမမင်းဆက် |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-47977744 |access-date=2026-02-08 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;
*[[:en:Amarindra|အမရိန္ဒြာ]] - ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ၏ [[ချက္ကရီမင်းဆက်]] တည်ထောင်သူ ရာမ(၁)ဘုရင်၏ [[ထိုင်းနိုင်ငံ၏ မိဖုရားခေါင်များ|မိဖုရားခေါင်]]ကြီး၊ ရာမ(၂)ဘုရင်၏ မယ်​တော်
*[[ဗညားဒလ]] -  ဒုတိယဟံသာဝတီမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံး ဘုရင်
*မိတလထော - ဟံသာဝတီ တိဿရာဇာမင်းမိဖုရား 
*[[မကုဋ]] (ခေါ်) [[:en:Mongkut|မောင်းကွတ်]] - ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ ချက္ကရီမင်းဆက်၏ ၄ဆက်မြောက်မင်း၊ ထိုင်းနိုင်ငံကိုခေတ်မှီအောင်အစပြုခဲ့သူ
*[[မောင်ထော်လေး၊ စစ်ကဲ|မောင်ထော်လေး]] - စစ်ကဲ

*ဦး[[နာအောက်၊ ဦး|နာအောက်]] - ကိုလိုနီခေတ် မီးသင်္ဘောသူဋ္ဌေး
*[[သွင်၊ ဦး ဆာ|ဆာဦးသွင်]]  - ကိုလိုနီခေတ် သူဌေးကြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံ [[ကုန်သည်များနှင့် စက်မှုလက်မှု လုပ်ငန်းရှင်များအသင်း]]ကို စတင်တည်ထောင်သူ
*[[မောင်ကြီး၊ ဆာ ဂျေအေ|ဆာဂျေအေမောင်ကြီး]] - ကိုလိုနီခေတ် မြန်မာလူမျိုး ပထမဆုံး ဘုရင်ခံ
*[[မြန်မာ့ ပထမဆုံးများ|မြန်မာ့ ပထမဆုံး]] အနောက်တိုင်းဆရာဝန် [[ရှောလူး၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာရှောလူး]]
*မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ကာယဗလလေ့ကျင့်သူ ဒေါက်တာ[[ချစ်ထွန်း၊ ဦး (ဝေါ်လတာ)|ဝေါ်လတာချစ်ထွန်း]]
*မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ပါရဂူ [[ဘဟန်၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာဘဟန်]]
*မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး နိုင်ငံတော်အဓိပတိ [[ဒေါက်တာဘမော်]]
*မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး အမျိုးသမီး မင်းတိုင်ပင်အမတ် [[နှင်းမြ၊ ဒေါ်|ဒေါ်နှင်းမြ]]
*မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး အသည်းအစားထိုးကုဆရာဝန်ကြီး [[နော်မန်လှ၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာနော်မန်လှ]]
* ခေတ်စမ်းစာပေကို ဦးဆောင်ခဲ့သူ [[မင်းသုဝဏ်]] ( [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ]] ဦး[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ထင်ကျော်]]၏ ဖခင်)
* [[:en:Apasra_Hongsakula|အပါစရာ ဟံသာကုလ]] -  [[မယ်စကြဝဠာ]] ၁၉၆၅
*[[ဇာဂနာ(ရုပ်ရှင်နှင့် သဘင်ပညာရှင်)|ဇာဂနာ]] - ရုပ်ရှင်နှင့် သဘင်ပညာရှင်
*[[ထူးအိမ်သင်]] - တေးရေးတေးဆို
*[[ထုံချိုင်း မက်အင်တိုင်ယာ]] - ထိုင်း အဆိုတော် နှင့် ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
*[[ကေအေတီ]] - တေးရေးဆရာ
*[[မျိုးကျော့မြိုင်]] - တေးရေးတေးဆို၊ မြန်မာ့ ဟစ်ဟော့လောကကို စတင်ခဲ့သူ
*ဗညားနိုင် - အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့ဝင်
*[[မင်းကိုနိုင်]] - ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်
*ဦး[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] - ဒုတိယ သမ္မတ
*[[:en:Anand_Panyarachun|အာနန်ပန်ယာချွန်]] - ထိုင်းဝန်ကြီးချုပ်
*[[နန္ဒာလှိုင်]] - မြန်မာရုပ်ရှင်မင်းသမီး
*[[:en:Natapohn_Tameeruks|နက်သာပွန်တီမီရက်]] - ထိုင်းရုပ်ရှင်မင်းသမီး၊ Taew ဟု နိုင်ငံတကာတွင်ကျော်ကြားသူ
*[[အိချောပို]] - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ်
*ပပဝင်းခင် - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ်
*သင်ဇာဝင့်ကျော် - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ်
*[[အာဘွိုင်း]] - ဟစ်ဟော့အဆိုတော်
*မိစန္ဒီ - အမျိုးသမီးဟစ်ဟော့အဆိုတော်&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.mmload.com/news/64534 |accessdate=12 November 2020 |archivedate=19 April 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210419064932/https://www.mmload.com/news/64534 }}&lt;/ref&gt;
*ထွန်းမင်းနိုင် - ဝမ်းချန်ပီယံရှစ်လက်ဝှေ့ချန်ပီယံ
*ခိုင်သဇင်ငုဝါ - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ်
*ဗညာဘုန်းပြည့်-သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ်
*Lily Pantila Win - ထိုင်းရုပ်ရှင်မင်းသမီး၊ မော်ဒယ်

== မွန်အလံများ ==
({{mnw|အလာံဂကူမန်}})
&lt;gallery&gt;
ဖိုင်:Flag of the Mon people.png|မြန်မာနိုင်ငံရှိမွန်အမျိုးသားအလံ
ဖိုင်:Mon Thai Flag.jpg|ထိုင်းနိုင်ငံရှိမွန်အမျိုးသားအလံ
ဖိုင်:The flag of the Mon people Paphaya Rajasri King.jpg|မွန်ဘုရင်အလံ အေဒီ၂၄၁-၂၁၈
ဖိုင်:Paphaya Rajasri King.jpg|မွန်ဘုရင်အလံ
ဖိုင်:Swan-shaped national flag.jpg|မွန်ဘုရင်အလံ- အေဒီ ၁၁၁၆ 
ဖိုင်:Flag of Mon State (2018).svg|[[မွန်ပြည်နယ်]]အလံ
&lt;/gallery&gt;

== ကိုးကား ==
{{reflist}}
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>7ey2xxtsmcu2z1utlnzai68c1rf7b3x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026974</id>
      <parentid>1026973</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T02:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1026974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37984" sha1="dyyktl5a9eix035esjtpi1cd19ul00i" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
|group= Mon
|native_name = {{native name|mnw|ဂကူမန်(ဂကူမည်)}}&lt;br&gt;{{native name|my|မွန်}}
|native_name_lang = mnw။              | image            = 20200206 150859 Mon Girls in Mawlamyaing Myanmar anagoria.JPG
| image_caption    = Mon girls wearing traditional dress in [[Mawlamyine]]     | flag             = Flag of Mon State (2018).svg
| flag_caption     = မွန်ပြည်နယ်အလံ
|pop              = ခန့်မှန်း ၂.၅ – ၃ သန်း
|region1          = {{flag|Myanmar}}
|pop1             = ခန့်မှန်း ၂ သန်းခန့်
|region2          = {{flag|Thailand}}
|pop2             = ခန့်မှန်း ၅၀၀,၀၀၀
| region3          = {{flag|Laos}}
| pop3             = 9000{{efn|name=burmese}}
| region4          = {{flag|United States}}
| pop4             = 8000{{efn|name=burmese}}
| region5          = {{flag|Canada}}
| pop5             = 650{{efn|name=burmese}}
|rels= အဓိကအားဖြင့် [[ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ]]
|langs=[[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာ]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
|related=[[ခမာလူမျိုး|ခမာ]] နှင့် အခြား [[ဩစထြိုအေးရှားတစ်]] ဘာသာစကားပြောဆိုသူများ
|image caption=ရိုးရာအဝတ်အစားနှင့် မွန်မိန်းကလေး (မော်လမြိုင်)
}}

'''မွန်လူမျိုး''' ({{lang-mnw|ဂကူမန်}}) သည် [[မွန်-ခမာ]] ဘာသာစကားအုပ်စုတွင် ပါဝင်သော လူမျိုးတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး မြန်မာနိုင်ငံ၏ အဓိက တိုင်းရင်းသားမျိုးနွယ်စုများထဲမှ တစ်စုဖြစ်သည်။ သမိုင်းပညာရှင်များ၏ အမြင်အရ မွန်လူမျိုးများသည် အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင် အစောဆုံးအခြေချနေထိုင်သူများထဲမှ တစ်စုဖြစ်ကြပြီး အနည်းဆုံး အေဒီ ၆ ရာစုမတိုင်မီကတည်းက ယနေ့ မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်းနှင့် ထိုင်းဒေသများတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Mon |url=https://www.britannica.com/topic/Mon-people |publisher=Encyclopaedia Britannica}}&lt;/ref&gt;

သမိုင်းတလျှောက်တွင် မွန်လူမျိုးများသည် သထုံနှင့် ဟံသာဝတီကဲ့သို့သော နိုင်ငံများကို တည်ထောင်ခဲ့ကြပြီး အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ပါဠိစာပေယဉ်ကျေးမှုနှင့် အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှုများ ပြန့်ပွားရာတွင် အရေးကြီးသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;၁၄ ရာစုမှ ၁၆ ရာစုအတွင်း ဟံသာဝတီနိုင်ငံသည် မွန်နိုင်ငံ၏ အရေးပါဆုံးခေတ်ဖြစ်ပြီး ရာဇာဓိရာဇ်၊ ရှင်စောပု၊ ဓမ္မစေတီတို့ကဲ့သို့သော မင်းများ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Luce |first=G.H. |title=Old Burma – Early Pagan |year=1969 |publisher=J.J. Augustin}}&lt;/ref&gt;၁၈ ရာစုတွင် ကုန်းဘောင်မင်း အလောင်းဘုရား၏ စစ်အောင်မြင်မှုများကြောင့် ဟံသာဝတီနိုင်ငံ ပျက်စီးသွားပြီး မွန်လူမျိုးများအချို့သည် ထိုင်းနိုင်ငံသို့ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

== နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ ==
မွန်-ခမာတို့ အုပ်စုသည် တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်း ယန်စီမြစ်ဝှမ်း (Yangtze Kiang) တွင် စတင်အခြေတည် နေထိုင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ပါမောက္ခ G.H.Luce ၏ ''Old Burma, Early Pagan'' (1969) စာအုပ်တွင် ဤသို့ ဖော်ပြထားသည်။

=== မျိုးရိုးဗီဇ ===
မွန် လူမျိုးများသည် မျိုးရိုးဗီဇတွင် [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|မွန်-ခမာ]]အုပ်စုနှင့် အဓိက ဆက်နွယ်ထားပြီး Y-DNA သုတေသနများအရ မွန်များတွင် Haplogroup O1b1a1a (O-M95) သည် အများဆုံးတွေ့ရသည်&lt;ref&gt;Karmin, M., et al. (2015). &quot;A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture&quot;. ''Genome Research''. 25(4): 459–466.&lt;/ref&gt;။ ထို့အပြင် မွန်လူမျိုးတချို့တွင် O-M122 ကဲ့သို့သော် တိဗက်-ဗမာ မျိုးရိုးဗီဇများကိုလည်းတွေ့ရပြီး သမိုင်းတလျောက်ပင်လယ်ရေကြောင်းကုန်သွယ်မှုများမှ R1a, R1b, J စသည့် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်မှမျိုးရိုးဗီဇများ နှင့် အနောက်အာရှမှ မျိုးရိုးဗီဇများ ပါဝင်ခြင်းကိုလည်း သုတေသနများက ဖော်ပြထားသည်&lt;ref&gt;Trejaut, J.A., et al. (2014). &quot;Genetic legacy of the Austroasiatic expansion in Southeast Asia&quot;. ''Molecular Biology and Evolution''. 31(5): 1016–1035.&lt;/ref&gt;။  

မွန်လူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ အခြား တိုင်းရင်းသားအုပ်စုများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇစီးဆင်းမှုများ ရှိသော်လည်း အဓိကမျိုးရိုးဗီဇအခြေခံမှာ [[ဩစထြိုအေးရှားတစ် ဘာသာစကားများ|ဩစထြိုအေးရှားတစ်]]  ဖြစ်ပြီး၊ ဗမာတို့၏ [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]](တိဗက်-ဗမာ) နှင့် ရှမ်းတို့၏ [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်]]  အခြေခံများနှင့် ကွာခြားသည်။  

===[[မွန်-ခမာ]] အုပ်စုဝင် ===
သမိုင်းပါမောက္ခ ဒေါက်တာသန်းထွန်းကလည်း အောက်ပါအတိုင်း မှတ်ချက်ချထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ &quot;မွန်နှင့် ခမာလူမျိုးတို့ကား မွန်ဂိုလွိုက် အနွယ်ဝင်များ ဖြစ်၍ ဝ၊ ပလောင်၊ ရိယန်တို့မှာ မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်များ ဖြစ်သော်လည်း ဝ တို့၌ တောင်ဘက်အမျိုး (Australoid) ရောနှောမည်ဟု သံသယရှိသည်&quot; ဟု ဆိုထားသည်။ 

မွန်ရာဇဝင်သမိုင်းတစောင်တွင် မွန်လူမျိုးတို့သည် ရှေးပဝေသဏီအခါက မွန်တိအမည်တွင်လျက် ရှမ်း (စောထိုင် သို့မဟုတ် ထိုင်း)ခမာတို့နှင့်အတူကုန်းမြင့်တောင်တန်းကြီး တလျှောက် မြို့ရွာပြုစု နေထိုင်ကြကြောင်း၊ နောင်ကာလရှည်လျားမှ တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ဆင်း၍ အဆိုပါမြစ်ကြီးတို့၏ အဝရှိ အရပ်ဒေသတို့တွင် နေထိုင်ကြသည်&quot; ဟုဆိုသည်။

ထိုင်းနိုင်ငံအတွင်းရှိ မွန်တို့မှာ ဆုံးခန်းတိုင် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရသော်လည်း [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]]တို့မှာမူ ထိုင်းတို့နှင့် သမိုင်းတလျှောက် စစ်ပြုကာ ဆက်လက်နေထိုင်နိုင်ခဲ့ပြီး ယနေ့တွင် [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]အဖြစ် ရပ်တည်နေနိုင်သေးသည်။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ မွန်တို့မှာ ပုဂံ အင်အားနည်းချိန်တွင် [[မဂဒူး မင်းဆက်|မဂဒူးမင်းဆက်]] ဨကရာဇ်မန် သၞောဝ်သ္တောဝ်သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ် &lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;ရာဇာဓိရာဇ် သ္ကိုပ်ပၞာန်ဗညာဒလ&quot; /&gt;ကို ထူထောင်ကာ မုတ္တမကို ဗဟိုပြုကာ ပြန်လည်ဦးမော့ခဲ့သော်လည်း ရှေးမွန်တို့၏ မြင့်မားခြင်းကို ပြန်မရနိုင်တော့ပေ။ နောက်ပိုင်းတွင် ဟံသာဝတီ (ပဲခူး) မှာ မင်းနေပြည်တော် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ မွန်လူမျိုးတို့သည် (၉) ရာစုမှ (၁၁) ရာစု၊ (၁၃)ရာစုမှ (၁၆)ရာစုအထိနှင့် (၁၈)ရာစုတွင် နှစ်အပိုင်းအခြား တိုတောင်းသည့် ကာလများအတွင်း မြန်မာနိုင်ငံတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;ဦးဘသန်းရေး၏ မြန်မာ့ရာဇဝင်&lt;/ref&gt;

=== ရှေးဟောင်းမွန်လူမျိုးများ ===
 အရှေ့အာရှတိုက်ဆိုင်ရာ သမိုင်းပညာရှင်များ ဖြစ်ကြသည့် အိုနယ်လုစ်နှင့် ဟာဘတ် အေစတက်တို့က အာရှတိုက် တောင်ပိုင်းဒေသများသို့ဝင်ရောက်လာသည့် မွန်ဂိုလွိုက်အနွယ်ဝင်များဟု ဆိုကြသည် သို့သော် [[တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ|တရုတ်-တိဗက်]]၊ [[တိုင်လူမျိုး|ခရာ-တိုင်]] အနွယ်ဝင်များနှင့် မဆိုင်ပဲ ဩစထရိုအေရှတစ်အုပ်စုဝင် လူမျိုးနွယ်များ အဖြစ် မွန်ခမာလူမျိုးများအား သတ်မှတ်ကြသည်။

အိန္ဒိယပြည် ဒဏ္ခိဏ ကုန်းမြေတဝိုက်ရှိ မွန်းဒတ်စ် လူမျိုးများ၊ ဘင်္ဂလားနယ်ရှိ ဆန်သာလ် လူမျိုးများ၊ အာသံနယ်ရှိ ခါဆီးလူမျိုးများ၊ မြန်မာနိုင်ငံရှိ ပလောင်၊ ဝ၊ မွန်လူမျိုးများသည် မူလက လူမျိုးတမျိုးတည်း ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ယူဆကြသည်။ သို့သော် အာရှ တိုက်တောင်ပိုင်းသို့ ဝင်ရောက်လာကြရင်း အိန္ဒိယ၊ မြန်မာ၊ အင်ဒိုချိုင်းနား ကျွန်းဆွယ် ဒေသများသို့ ပြန့်နှံ့သွားကြသည်ဟု သမိုင်း သုတေသီများက ယူဆကြသည်။ မွန်လူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံတွင်းသို့ ဝင်ရောက် မလာခင်က ၎င်းတို့နှင့် အနွယ်တူ ခမာလူမျိုးများနှင့် အတူ အင်ဒိုချိုင်းနား တဝိုက်တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြကြောင်း သမိုင်းဝင် အထောက်အထားများ တွေ့ရှိရသည်။ ယိုးဒယား (ထိုင်း) များမှာ ၁၃ ရာစု လောက်ကမှ ဝင်ရောက်နေထိုင်ကြသည်။

အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ် မဲနမ်မြစ်ဝှမ်းဒေသတဝိုက်တွင် ရှေးဟောင်း မွန်လူမျိုးများနှင့် သက်ဆိုင်သည့် မြို့ဟောင်းမြို့ပျက်များ၊ ဘာသာ ကိုးကွယ်မှု ဆိုင်ရာ ရှေးဟောင်း ကျောက်စာများကို တွေ့ရှိရသည်။ မွန်ရာဇဝင်ဟောင်းများ၌ မဲနမ်မြစ်ဝှမ်း မြောက်ပိုင်းဒေသကို ယောနကတိုင်း-ဟရိပုဉ္စပြည်နယ်၊ တောင်ပိုင်းဒေသကို အယဇ္ဈယတိုင်း-ဒွါရဝတီပြည်နယ်ဟု ရေးသားဖော်ပြသည် ရှေးဟောင်း မွန်လူမျိုးများသည် အိန္ဒိယ တောင်ပိုင်း ဒေသများနှင့် ကူးလူးဆက်ဆံခဲ့ကြပြီး ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် အခြား ယဉ်ကျေးမှုများကိုလက်ခံကျင့်သုံးခဲ့ကြသည်။

၃ ရာစု ဝန်းကျင် လောက်တွင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည့် စမ္ပပြည်နယ်နှင့်လည်းကောင်း၊ ၅ ရာစု လောက်တွင် စတင် တည်ထောင် ၍ ၁၃ ရာစုခန့်အထိ အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်နှင့် အရှေ့အာရှတိုက် တောင်ပိုင်းတွင် ကြီးကျယ် ကောင်းစားခဲ့သည့် ခမာ လူမျိုးများ၏နိုင်ငံတော်ကြီးနှင့် ရှေးဟောင်းမွန်လူမျိုးများသည် ဆက်သွယ်မှုများ ရှိခဲ့ကြသည်။ ရှေးဟောင်း မွန်လူမျိုးများသည် မဲနမ်မြစ်ဝှမ်းဒေသ တဝိုက်တွင် နှစ်ကာလများစွာ နေထိုင်ပြီးမှ မြန်မာနိုင်ငံ တောင်ပိုင်းဒေသ ဖြစ်သည့် တနင်္သာရီ ဘက်သို့ ပြန့်နှံ့ဝင်ရောက်လာကြသည်။ ထို့နောက် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းများနှင့်၊ စစ်တောင်း၊ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်၊ [[ပဲခူး]]ဘက်သို့ ပြန့်နှံ့လာပြီး ၉ ရာစုနှစ်ခန့်တွင် ဥဿာပဲခူးပြည်နှင့် မာလမင်းဆက်ကို ထူထောင်ကြသည်။{{cn}}

ထိုသို့ထူထောင်စဉ် မြန်မာနိုင်ငံ ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းဘက်ကို အခြေစိုက် ထူထောင်ရန် ကြိုးပမ်းအားထုတ်ကြသည့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ တောင်ပိုင်း ချိုလာမင်းဆက် ဘုရင်များနှင့် တိုက်ခိုက်ကြရသည့် စစ်ပွဲများအကြောင်း မွန်ရာဇဝင်များ၌ ရေးသားထားသည်။ ၁၀ ရာစုခန့်က အိန္ဒိယတောင်ပိုင်း ချိုလာမင်းဆက် ရာဂျန်ဒရာမင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းကို တိုက်ခိုက် သိမ်းပိုက်ထားကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။

ခမာ လူမျိုးတို့၏ ကမ္ဗောဒီးယားနိုင်ငံ တန်ခိုးကြီးမားခဲ့စဉ်က မွန်လူမျိုးတို့၏ မြို့ပြ ပြည်နယ်များကို ယင်းတို့နိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်းတခု အဖြစ် ဆက်ဆံခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ [[အနော်ရထာ]] မင်း လက်ထက်တွင် မွန်ဥဿပဲခူးအား မဲနမ်မြစ်ဝှမ်းမှ ဂျွန်း (ဂျွမ်း) စစ်သည်များ လာရောက် တိုက်ခိုက်၍ အနော်ရထာဘုရင်၏ တပ်များက သွားရောက် ကူညီရကြောင်း ရာဇဝင်သမိုင်းများ၏ ရေးသားထားချက်များကိုလည်း ဆက်စပ်လေ့လာကြည့်နိုင်သည်။ရှေးဟောင်း မွန်လူမျိုးများသည် ထိုင်းနိုင်ငံဒွါရဝတီကို ရောက်ရှိလာပြီး ရာစုနှစ် အနည်းငယ်အတွင်း ပြန့်နှံ့သွားကြသည်။

၁၄ ရာစုခန့်တွင် မွန်လူမျိုးတို့ အပြည်ပြည် အကွဲကွဲ အပြားပြား အမင်းမင်း ဖြစ်နေခြင်းအား စတင်ထူထောင်သည့် ဝါရီရူမင်းဆက် ရာဇာဓိရာဇ်ဘုရင်က ပထမဦးဆုံးအကြိမ် စည်းလုံးသိမ်းသွင်းခဲ့သည်။ မွန်လူမျိုးတို့၏ မြို့ဟောင်းများ စေတီများ ကိုးကွယ်မှု ဆိုင်ရာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများအား လေ့လာတွေ့ရှိချက်တွင် ဗြဟ္မဏနှင့် မဟာယနများ ထေရဝါဒ ဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုများနှင့် ရောနှော တွေ့ရှိရသည်။ ဗိသုကာ နည်းပညာမှာ မွန်တို့ရဲ့ ကိုယ်ပိုင်နည်းပညာဖြင့် 
သက္ကတစာပေကို အခြေခံယူ၍ ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာဖန်တီးကာ အရေးအသားမှာ အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့တောင်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းဒေသသုံး ပလ္လဝ အက္ခရာမျိုးနှင့် ဆင်တူလေသည်။
&lt;ref name=&quot;:0&quot; group=&quot;ရာဇာဓိရာဇ် သ္ကိုပ်ပၞာန်ဗညာဒလ&quot;&gt;ရာဇဓိရာဇ် အရေးတော်ပုံ။ ဗညားဒလ&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;အရှေ့တောင်အာရှ ရာဇဝင်၊ ဟော-၁၉၅၅&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;မြန်မာ ရာဇဝင် (ဟာဗေး ၁၉၂၅)&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;မိတ်ဆိနာ-ခေတ်ဦး ဖုနန်-ဖန်-ပျူ နှင့် ရခိုင် ယိုးဒယားသင်းဂျာနယ်။&lt;/ref&gt;

== ရိုးရာဝတ်စုံ ==
၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် မွန်လူကြီး၊လူငယ်များ၊ ရဟန်းတော်များ၊ ဆရာ၊ဆရာမများ စုပေါင်း၍ ကော်မတီဖွဲ့စည်းကာ ရှေးခေတ်အဝတ်အစားများ/ အထောက်အထားများကို ပြန်လည်ရှာဖွေဖော်ထုတ်ရန် မွန်ဒေသအစုံသို့ သွားရောက်ခဲ့ကြသည်။ ရရှိလာသော အထောက်အထားများပေါ်တွင် မူတည်၍ အားလုံးစုပေါင်းကာ မွန်ရိုးရာဝတ်စုံ၏ ပုံပန်းသဏ္ဏာန် နှင့် အရောင်ကို အတည်ပြု သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mon Traditional Dress |url=https://www.weavingecologies.com/patterns-link/mon-traditional-dress |access-date=2026-04-22 |website=Weaving Ecologies |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ဘာသာစကား နှင့် စာပေ ==

မွန်ဘာသာစကားသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတွင် နေထိုင်ကြသော မွန်လူမျိုးတို့အသုံးပြုသည့် အရှေ့တောင်အာရှသုံး ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ မွန်ဘာသာစကားသည် ကမ္ဘောဒီးယား ဘာသာစကားနှင့် အနည်းငယ်ဆင်တူပါသည် ယနေ့ မွန်ဘာသာစကားကို လူဦးရေ နှစ်သန်းကျော်သောသူများက ပြောဆိုလျက်ရှိကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် မွန်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူအများစုသည် မွန်ပြည်နယ်တွင် နေထိုင်ကြပြီး တနင်္သာရီတိုင်းနှင့် ကရင်ပြည်နယ် တို့တွင်လည်း မွန်စကားကို ပြောဆိုကြသည်။

မွန်လူမျိုး ကို [[မွန်ဘာသာ]]ဖြင့် ဂကူမည်(မန်) ဟုရေးသားသည်။ မွန်စာပေတွင် [[ဗျည်း]] (၃၅) လုံးရှိပြီး၊ [[သရ]] (၁၂) လုံး ရှိသည်။
မွန်စာပေသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အဟောင်းဆုံးစာပေစနစ်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး အော်စ်ထရိုအာရှာတစ် (Austroasiatic) ဘာသာစကားမိသားစုဝင် မွန်ဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေများကို ရည်ညွှန်းသည်။ မွန်စာပေ၏အစပြုကာလကို ခရစ်နှစ် ၆ ရာစုမှ ၁၀ ရာစုအတွင်းတွင် တွေ့ရှိရသော ကျောက်စာများမှ စတင်သတ်မှတ်ကြသည်။&lt;ref&gt;Shorto, H. L. (1971). ''A Dictionary of the Mon Inscriptions from the Sixth to the Sixteenth Centuries''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;
မွန်စာရေးစနစ်သည် အိန္ဒိယမှ ပျံ့နှံ့လာသော ဘရာဟ္မီ (Brahmi) စာလုံးစနစ်မှ ဆင်းသက်လာပြီး၊ ဘရာဟ္မီ စာလုံးပုံစံသည် နောက်ပိုင်းတွင် ဗမာစာနှင့် ထိုင်း၊ ခမာ စာလုံးများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာရာတွင် အရေးပါသော အခြေခံတစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Daniels, Peter T. &amp; Bright, William (1996). ''The World's Writing Systems''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;ယနေ့ခေတ်တွင် မွန်စာပေသည် ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်အဖြစ် ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားပြီး၊ မွန်လူမျိုးတို့၏ အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် အရေးပါနေဆဲဖြစ်သည်။

=== တူရိယာ ===
မွန်လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု တူရိယာမှာ [[မိကျောင်း(တူရိယာ)]] ဖြစ်သည်။

==ထင်ရှားသော မွန်လူမျိုးများ==
*ရှၚ်[[ဗုဒ္ဓဃောသ]](ရာမညပုတ္တော ဗုဒ္ဓဃောသော) - ပိဋကတ်သုံးပုံကို သီဟိုဠ်ဘာသာမှ ပါဠိသို့ဘာသာပြန်သူ
*[[ရှင်အရဟံ]] - ဗုဒ္ဓသာသနာသန့်ရှင်း ထွန်းလင်းစေသူ
*[[မနုဟာမင်း|မနူဟာမင်း]] (ခေါ်) မကုဋ- သုဝဏ္ဏဘူမိ သထုံမွန်မင်းဆက်၏ ၂၅ဆက်မြောက်မင်း
*[[ရာဇာဓိရာဇ်]] (ခေါ်) ဗညားနွဲ့ -  [[ဟံသာဝတီ]]မွန်မင်းဆက်၏ ၉ဆက်မြောက်မင်း၊ [[အင်းဝ-ဟံသာဝတီ အနှစ်လေးဆယ်စစ်]]၏ အထင်ကရစစ်ဘုရင်
*[[အမတ်ဒိန်]] - ရာဇာဓိရာဇ်ဘုရင်၏ အတိုင်ပင်ခံအမတ်ကြီး
*[[လဂွန်းအိန်၊ မဟာစော|လဂွန်းအိန်]] (မဟာစော) - ဟံသာဝတီဘုရင့်တပ်တော်၏ ရှေ့ဖျားချီစစ်မှူး ၊ အနှစ်လေးဆယ်စစ်၏ထင်ရှားသော မွန်သူရဲကောင်း 
* [[ရှင်စောပု]] - မွန်ဘုရင်မကြီး &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kaowao Burmese Version&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.kaowao.org/b/art08-24.php |accessdate=18 August 2013 |archivedate=22 June 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090622045437/http://www.kaowao.org/b/art08-24.php }}&lt;/ref&gt;
* [[ဓမ္မစေတီ|ဓမ္မစေတီမင်း]]  (ခေါ်) ရာမာဓိပတိ- ဗုဒ္ဓဘာသာသာသနာတော် အတွက်ကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် ထင်ရှားသော မွန်ဘုရင်
* [[သမိန်ဗရမ်း]] - မွန်သူရဲကောင်း
* အမတ်ကြီး [[ဗညားဒလ (ဝန်ကြီး)|ဗညားဒလ]] -  ဒုတိယမြန်မာနိုင်ငံတော်တည်ထောင်သူဘုရင့်နောင်၏ အတိုင်ပင်ခံဝန်ကြီးချုပ်၊ အဂ္ဂမဟာသေနာပတိ
*[[မဟာရဋ္ဌသာရ၊ သျှင်|ရှင်မဟာရဋ္ဌသာရ]] - အင်းဝခေတ်စာဆိုတော်ရဟန်း
*[[:en:Rama_I|ဗုဒ္ဓ ယော့ဖာ စုဠာလောက]] (ရာမ၁) ''-'' ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ၏ [[ချက္ကရီမင်းဆက်]] တည်ထောင်သူဘုရင်&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-04-18 |title=ထိုင်းနိုင်ငံကို ကျွန်မဖြစ်အောင် ကာကွယ်ပေးတဲ့ ရာမမင်းဆက် |url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-47977744 |access-date=2026-02-08 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;
*[[:en:Amarindra|အမရိန္ဒြာ]] - ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ၏ [[ချက္ကရီမင်းဆက်]] တည်ထောင်သူ ရာမ(၁)ဘုရင်၏ [[ထိုင်းနိုင်ငံ၏ မိဖုရားခေါင်များ|မိဖုရားခေါင်]]ကြီး၊ ရာမ(၂)ဘုရင်၏ မယ်​တော်
*[[ဗညားဒလ]] -  ဒုတိယဟံသာဝတီမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံး ဘုရင်
*မိတလထော - ဟံသာဝတီ တိဿရာဇာမင်းမိဖုရား 
*[[မကုဋ]] (ခေါ်) [[:en:Mongkut|မောင်းကွတ်]] - ထိုင်းဘုရင့်နိုင်ငံ ချက္ကရီမင်းဆက်၏ ၄ဆက်မြောက်မင်း၊ ထိုင်းနိုင်ငံကိုခေတ်မှီအောင်အစပြုခဲ့သူ
*[[မောင်ထော်လေး၊ စစ်ကဲ|မောင်ထော်လေး]] - စစ်ကဲ

*ဦး[[နာအောက်၊ ဦး|နာအောက်]] - ကိုလိုနီခေတ် မီးသင်္ဘောသူဋ္ဌေး
*[[သွင်၊ ဦး ဆာ|ဆာဦးသွင်]]  - ကိုလိုနီခေတ် သူဌေးကြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံ [[ကုန်သည်များနှင့် စက်မှုလက်မှု လုပ်ငန်းရှင်များအသင်း]]ကို စတင်တည်ထောင်သူ
*[[မောင်ကြီး၊ ဆာ ဂျေအေ|ဆာဂျေအေမောင်ကြီး]] - ကိုလိုနီခေတ် မြန်မာလူမျိုး ပထမဆုံး ဘုရင်ခံ
*[[မြန်မာ့ ပထမဆုံးများ|မြန်မာ့ ပထမဆုံး]] အနောက်တိုင်းဆရာဝန် [[ရှောလူး၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာရှောလူး]]
*မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ကာယဗလလေ့ကျင့်သူ ဒေါက်တာ[[ချစ်ထွန်း၊ ဦး (ဝေါ်လတာ)|ဝေါ်လတာချစ်ထွန်း]]
*မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ပါရဂူ [[ဘဟန်၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာဘဟန်]]
*မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး နိုင်ငံတော်အဓိပတိ [[ဒေါက်တာဘမော်]]
*မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး အမျိုးသမီး မင်းတိုင်ပင်အမတ် [[နှင်းမြ၊ ဒေါ်|ဒေါ်နှင်းမြ]]
*မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး အသည်းအစားထိုးကုဆရာဝန်ကြီး [[နော်မန်လှ၊ ဒေါက်တာ|ဒေါက်တာနော်မန်လှ]]
* ခေတ်စမ်းစာပေကို ဦးဆောင်ခဲ့သူ [[မင်းသုဝဏ်]] ( [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ]] ဦး[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ထင်ကျော်]]၏ ဖခင်)
* [[:en:Apasra_Hongsakula|အပါစရာ ဟံသာကုလ]] -  [[မယ်စကြဝဠာ]] ၁၉၆၅
*[[ဇာဂနာ(ရုပ်ရှင်နှင့် သဘင်ပညာရှင်)|ဇာဂနာ]] - ရုပ်ရှင်နှင့် သဘင်ပညာရှင်
*[[ထူးအိမ်သင်]] - တေးရေးတေးဆို
*[[ထုံချိုင်း မက်အင်တိုင်ယာ]] - ထိုင်း အဆိုတော် နှင့် ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်
*[[ကေအေတီ]] - တေးရေးဆရာ
*[[မျိုးကျော့မြိုင်]] - တေးရေးတေးဆို၊ မြန်မာ့ ဟစ်ဟော့လောကကို စတင်ခဲ့သူ
*ဗညားနိုင် - အိုင်းရင်းခရော့စ် ([[Iron Cross|Iron Cross)]] တီးဝိုင်းအဖွဲ့ဝင်
*[[မင်းကိုနိုင်]] - ကျောင်းသားခေါင်းဆောင်
*ဦး[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|မြင့်ဆွေ]] - ဒုတိယ သမ္မတ
*[[:en:Anand_Panyarachun|အာနန်ပန်ယာချွန်]] - ထိုင်းဝန်ကြီးချုပ်
*[[နန္ဒာလှိုင်]] - မြန်မာရုပ်ရှင်မင်းသမီး
*[[:en:Natapohn_Tameeruks|နက်သာပွန်တီမီရက်]] - ထိုင်းရုပ်ရှင်မင်းသမီး၊ Taew ဟု နိုင်ငံတကာတွင်ကျော်ကြားသူ
*[[အိချောပို]] - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ်
*ပပဝင်းခင် - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ်
*သင်ဇာဝင့်ကျော် - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ်
*[[အာဘွိုင်း]] - ဟစ်ဟော့အဆိုတော်
*မိစန္ဒီ - အမျိုးသမီးဟစ်ဟော့အဆိုတော်&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.mmload.com/news/64534 |accessdate=12 November 2020 |archivedate=19 April 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210419064932/https://www.mmload.com/news/64534 }}&lt;/ref&gt;
*ထွန်းမင်းနိုင် - ဝမ်းချန်ပီယံရှစ်လက်ဝှေ့ချန်ပီယံ
*ခိုင်သဇင်ငုဝါ - သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ်
*ဗညာဘုန်းပြည့်-သရုပ်ဆောင်၊ မော်ဒယ်
*Lily Pantila Win - ထိုင်းရုပ်ရှင်မင်းသမီး၊ မော်ဒယ်

== မွန်အလံများ ==
({{mnw|အလာံဂကူမန်}})
&lt;gallery&gt;
ဖိုင်:Flag of the Mon people.png|မြန်မာနိုင်ငံရှိမွန်အမျိုးသားအလံ
ဖိုင်:Mon Thai Flag.jpg|ထိုင်းနိုင်ငံရှိမွန်အမျိုးသားအလံ
ဖိုင်:The flag of the Mon people Paphaya Rajasri King.jpg|မွန်ဘုရင်အလံ အေဒီ၂၄၁-၂၁၈
ဖိုင်:Paphaya Rajasri King.jpg|မွန်ဘုရင်အလံ
ဖိုင်:Swan-shaped national flag.jpg|မွန်ဘုရင်အလံ- အေဒီ ၁၁၁၆ 
ဖိုင်:Flag of Mon State (2018).svg|[[မွန်ပြည်နယ်]]အလံ
&lt;/gallery&gt;

== ကိုးကား ==
{{reflist}}
&lt;references/&gt;</text>
      <sha1>dyyktl5a9eix035esjtpi1cd19ul00i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3198</id>
    <revision>
      <id>1026910</id>
      <parentid>1024957</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T19:01:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="286942" sha1="8yfi9cr0a38lo7szzi9ndc7hu1q61av" xml:space="preserve">{{coord|16|N|108|E|display=title}}
{{Infobox country
| နိုင်ငံအမည်အပြည့် = ဗီယက်နမ်ဆိုရှယ်လစ်သမ္မတနိုင်ငံ
| common_name = ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ
| အမည်_ရင်း = {{native name|vi|Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa&lt;br&gt;Việt Nam}}
| ပုံ_အလံ = Flag of Vietnam.svg
| ပုံ_တံဆိပ် = Coat of arms of Vietnam.svg
| နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = {{native phrase|vi|Độc lập – Tự do – Hạnh phúc|paren=omit}}&lt;br&gt;
&quot;လွတ်လပ်ရေး - လွတ်မြောက်ရေး - သုခ&quot;
| englishmotto = &quot;Independence – Liberty – Happiness&quot;
| နိုင်ငံတော်သီချင်း = {{lang|vi|[[Tiến Quân Ca]]}}&lt;br /&gt;&quot;ချီတက်နေသော စစ်သည်တော်များ၏ သီချင်း&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Quoc ca Viet Nam.ogg]]}}
| ပုံ_နေရာ = {{Switcher|[[File:Vietnam (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|ကမ္ဘာလုံးတွင် ပြရန်|[[File:Location Vietnam ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|အာဆီယံတွင် ပြရန်|default=1}}
| map_caption = {{map caption|location_color=အစိမ်း|region=[[အာဆီယံ]]|region_color=မီးခိုးရင့်|legend=Location Vietnam ASEAN.svg}}
| မြို့တော် = [[ဟနွိုင်းမြို့]]
| coordinates = {{coord|21|2|N|105|51|E|type:city}}
| အကြီးဆုံးမြို့ = [[ဟိုချီမင်းစီးတီး|ဟိုချီးမင်​ မြို့ကြီး]]&lt;br /&gt;{{coord|10|48|N|106|39|E|type:city}}
| အကြီးဆုံးပြည်နယ် = 
| languages_type = အမျိုးသားဘာသာစကား
| languages = [[ဗီယက်နမ်ဘာသာစကား|ဗီယက်နမ်]]{{#tag:ref|The Constitution of the Socialist Republic of Vietnam states that Vietnamese language is the &quot;national language&quot;, rather than the &quot;official language&quot;; Vietnamese is the only language used in official documents and legal proceedings ''[[de facto]]''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://vietnamnews.vn/politics-laws/250222/the-constitution-of-the-socialist-republic-of-viet-nam.html#pKxAv0j1eAlwxQq9.97|title=The Constitution of the Socialist Republic of Vietnam|publisher=Vietnam News Agency|date=15 January 2014|access-date=13 June 2019|accessdate=30 October 2021|archivedate=1 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190501011011/https://vietnamnews.vn/politics-laws/250222/the-constitution-of-the-socialist-republic-of-viet-nam.html#pKxAv0j1eAlwxQq9.97}}&lt;/ref&gt;|group=&quot;n&quot;}}
| ethnic_groups = {{vunblist
  | ၈၅.၃၂% [[ဗီယက်လူမျိုး]]
  | ၁၄.၆၈% [[:en:List of ethnic groups in Vietnam|အခြား]]{{sfn|General Statistics Office of Vietnam|2019}}}}
| ethnic_groups_year = ၂၀၁၉
| religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; 
|၇၃..၇% [[ဘာသာမဲ့ အယူဝါဒ|ဘာသာမဲ့]] / [[:en:Vietnamese folk religion|ရိုးရာ]] 
|၁၄.၉% [[:en:Buddhism in Vietnam|ဗုဒ္ဓဘာသာ]] 
|၈.၅% [[:en:Christianity in Vietnam|ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] 
|၁.၅% [[:en:Hoahaoism|Hoahaoism]] 
|၁.၂% [[:en:Caodaism|Caodaism]]  
|၀.၂% [[:en:Religion in Vietnam|အခြား]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/vietnam/|title=2019 Report on International Religious Freedom: Vietnam|website=[[U.S. Department of State]]}}&lt;/ref&gt;}}
| religion_year = ၂၀၁၉
| demonym = [[:en:Vietnamese people|Vietnamese]]
| government_type = [[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[:en:Marxism–Leninism|မက်စ်-လီနင်ဝါဒ]] [[:en:One-party state|တပါတီ]] [[:en:Socialist state|ဆိုရှယ်လစ်]] [[သမ္မတနိုင်ငံ|သမ္မတနိုင်ငံစနစ်]]&lt;!-- The Constitution of Vietnam states that the country is a &quot;socialist republic&quot;. This is often regarded as being interchangeable with &quot;communist state&quot; by Western scholars, but legally and officially speaking it is not. --&gt;
| leader_title1 = [[:en:General Secretary of the Communist Party of Vietnam|ပါတီအထွေထွေအတွင်းရေးမှူး]] {{efn| နိုင်ငံတော်သမ္မတသည် နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲဖြစ်သော်လည်း၊ အာဏာအရှိဆုံးသော နိုင်ငံရေးရာထူးမှာ နိုင်ငံတော်သမ္မတ မဟုတ်ဘဲ ဗီယက်နမ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး ဖြစ်သည်။ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးသည် ဗီယက်နမ်၏ အမြင့်ဆုံး ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်သည့်အဖွဲ့များဖြစ်သော ပေါလစ်ဗျူရိုနှင့် အတွင်းရေးမှူးချုပ်အဖွဲ့ကို ထိန်းချုပ်သဖြင့် ရာထူးလက်ရှိဖြစ်သူသည် ဗီယက်နမ်၏ ခေါင်းဆောင် ဖြစ်သည်။}}နှင့်  [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]]
| leader_name1 = Tô Lâm
| leader_title3 = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]]
| leader_name3 = Lê Minh Hưng
| leader_title4 = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ အမျိုးသားလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ|အမျိုးသားလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]]
| leader_name4 = Trần Thanh Mẫn
| legislature = [[အမျိုးသားလွှတ်တော် (ဗီယက်နမ်)|အမျိုးသားလွှတ်တော်]]
| sovereignty_type = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ သမိုင်း|တည်ထောင်ခြင်း]]
| sovereignty_note = 
| established_event1 = [[:en:Ngô dynasty|ပထမ ဧကရာဇ်မင်းဆက်]]
| established_date1 = ၉၃၉
| established_event2 = [[French Colonial Empire|ပြင်သစ်]]ထံမှ [[:en:Proclamation of Independence of the Democratic Republic of Vietnam|လွတ်လပ်ရေးကြေညာခြင်း]]
| established_date2 = ၁၉၄၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂ ရက်
| established_event3 = [[:en:1954 Geneva Conference|ဂျီနီဗာ သဘောတူညီချက်]]
| established_date3 = ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၁ ရက်
| established_event4 = [[:en:Fall of Saigon|ဆိုင်ဂုံမြို့ ကျဆုံးခြင်း]]
| established_date4 = ၁၉၇၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၃၀ ရက်
| established_event5 = ပြန်လည်ပေါင်းစည်းခြင်း
| established_date5 = ၁၉၇၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂ ရက်
| established_event6 = [[:en:Constitution of the Socialist Republic of Vietnam|လက်ရှိဖွဲ့စည်းပုံ]]
| established_date6 = ၂၀၁၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၈ ရက်{{#tag:ref|In effect since 1 January 2014.{{sfn|Constitution of Vietnam|2014}}|group=&quot;n&quot;}}
| area_km2 = ၃၃၁,၆၉၉
| ဧရိယာအဆင့် = ၆၆
| area_sq_mi = ၁၂၈,၀၆၉
| ဧရိယာရေရာခိုင်နှုန်း = ၆.၃၈
| population_census = ၉၆,၂၀၈,၉၈၄{{sfn|General Statistics Office of Vietnam|2019}}
| population_census_year = ၂၀၁၉
| population_census_rank = ၁၅
| population_density_km2 = ၂၉၅.၀
| population_density_sq_mi = ၇၅၂
| population_density_rank = ၂၉
| GDP_PPP = {{increase}} $၁,၀၄၇.၃၁၈  ဘီလီယံ{{sfn|International Monetary Fund}}
| GDP_PPP_year = ၂၀၂၀
| GDP_PPP_rank = ၂၃
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $၁၀,၇၅၅{{sfn|International Monetary Fund}}
| GDP_PPP_per_capita_rank = ၁၀၆
| GDP_nominal = {{increase}} $၃၄၀.၆၀၂ ဘီလီယံ{{sfn|International Monetary Fund}}
| GDP_nominal_year = ၂၀၂၀
| GDP_nominal_rank = ၃၅
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $၃,၄၉၈{{sfn|International Monetary Fund}}
| GDP_nominal_per_capita_rank = ၁၁၅
| Gini = ၃၅.၇ &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year = ၂၀၁၈
| Gini_change = decrease
| Gini_ref = {{sfn|World Bank|2018c}}
| Gini_rank = 
| HDI = ၀.၇၀၄&lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = ၂၀၁၉&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref&gt;{{cite book |title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene |date=15 December 2020 |publisher= [[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစဉ်]]|isbn=978-9-211-26442-5 |pages=343–346 |website=hdr.undp.org |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |access-date=15 December 2020 |archive-date=15 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215063955/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = ၁၁၇
| ဗဟိုဘဏ် = 
| ငွေ = [[ဗီယက်နမ် ဒေါင်|ဒေါင်]] (₫)
| currency_code = VND
| time_zone = [[UTC+07:00|ဗီယက်နမ် စံ‌တော်ချိန်]]
| utc_offset = +07:00
| utc_offset_DST = 
| time_zone_DST = 
| date_format = dd/mm/yyyy
| electricity = [[Mains electricity by country|220 V – 50 Hz]]
| drives_on = ညာ
| calling_code = [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံရှိ တယ်လီဖုန်းနံပါတ်များ|+၈၄]]
| cctld = [[.vn]]
| today = 
| အထိမ်းအမှတ်များ = ကြာပန်း,လယ်သမား​ဆောင်းခ​မောက်
| linking_name = ဗီယက်နမ်ဆိုရှယ်လစ်သမ္မတနိုင်ငံ
}}
'''ဗီယက်နမ်''' ({{lang-en|Vietnam}}; {{IPAc-en|ˌ|v|iː|ə|t|ˈ|n|aː|m|audio=En-us-Vietnam.ogg}}; {{Lang-vi|Việt Nam}}) သို့ ရုံးသုံးအမည်အားဖြင့် ''ဗီယက်နမ်ဆိုရှယ်လစ်သမ္မတနိုင်ငံ''သည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် ရှိပြီး အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ်၏ အရှေ့ဘက်စွန်းတွင် တည်ရှိသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ၂၀၂၀ ခုနှစ် စာရင်းအရ လူဦးရေ ၉၇.၈ သန်း ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၆ ခုမြောက် လူဦးရေ အများဆုံးနိုင်ငံဖြစ်ပြီး အာရှတွင် အဋ္ဌမမြောက် လူဦးရေ အများဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ မြောက်ဘက်တွင် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်မြောက်ဘက်တွင် [[လောနိုင်ငံ]]၊ အနောက်တောင်ဘက်တွင် [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]နှင့် အရှေ့တောင်ဘက်တွင် [[မလေးရှားနိုင်ငံ|မလေးရှား]]နှင့် ခြားနားထားသော [[တောင်တရုတ်ပင်လယ်]]တို့က ဝိုင်းရံထားသည်။ ၁၉၇၅ ခုနှစ် တောင်ဗီယက်နမ် နှင့် မြောက်ဗီယက်နမ်တို့ ပေါင်းစည်းပြီးနောက် မြို့တော်မှာ [[ဟနွိုင်းမြို့]] ဖြစ်လာခဲ့သည်။

ဗီယက်နမ်သည် တရုတ်မင်းဆက်၏ လက်အောက်ခံအဖြစ် ဘီစီ ၁၁၁ ခုနှစ်မှ အေဒီ ၉၃၉ ခုနှစ် အထိ နှစ်ပေါင်းထောင်ကျော်မျှနေခဲ့ရသည်။ လွတ်လပ်သော ဗီယက်နမ်နိုင်ငံကို ဘတ်ဒမ်မြစ် တိုက်ပွဲတွင် အောင်ပွဲခံပြီးနောက် အေဒီ ၉၃၉ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ် တော်ဝင်မင်းဆက် ပေါင်းများစွာတို့သည် အရှေ့တောင်အာရှ အတွင်းပိုင်းအထိ ပထဝီအနေအထားနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ဖြန့်ကျက်မှုတို့ဖြင့် ကြွယ်ဝချမ်းသာခဲ့ကြသည်မှာ ၁၉ရာစုအလယ်ပိုင်း ပြင်သစ်တို့၏ ကိုလိုနီအဖြစ် သိမ်းပိုက်ခြင်းမခံရမီ အချိန်အထိဖြစ်သည်။ ၁၉၄၀ ခုနှစ်များတွင် ဂျပန်တို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက် သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ဗီယက်နမ်တို့သည် ပြင်သစ်တို့အား ပထမ အင်ဒိုချိုင်းနား စစ်ပွဲမှစ၍ တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး နောက်ဆုံး ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်တို့အား ဗီယက်နမ်မြေပေါ်မှ အပြီးတိုင် မောင်းထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင်မူ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် တောင်ဗီယက်နမ် နှင့် မြောက်ဗီယက်နမ် ဆိုသော နိုင်ငံရေး အရ ပြိုင်ဘက်များဖြစ်သည့် နိုင်ငံ နှစ်နိုင်ငံ အဖြစ် နှစ်ခြမ်းကွဲခဲ့သည်။ ထိုနှစ်ဖက်တို့၏ ပဋိပက္ခများသည် [[ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ]]တွင် အင်အားပြင်ထန်လာခဲ့သည်။ ၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင် မြောက်ဗီယက်နမ်မှ အနိုင်ရပြီး စစ်ပွဲပြီးဆုံးခဲ့သည်။

ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် ကွန်မြူနစ် အစိုးရ လက်အောက်တွင် ပေါင်းစည်းသွားခဲ့သော်လည်း ဆင်းရဲမွဲတေပြီး နိုင်ငံရေး အရ အထီးကျန် ဖြစ်နေခဲ့သည်။ ၁၉၈၆ ခုနှစ်တွင် အစိုးရမှ စီးပွားရေး နှင့် နိုင်ငံရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကို ဆက်တိုက် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ထိုမှစ၍ ဗီယက်နမ်သည် ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး နှင့် စတင်ပေါင်းစည်းခြင်း လမ်းစပေါ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;BBC2004&quot;&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3752682.stm | publisher=BBC News | title=Vietnam's new-look economy | date=18 October 2004| accessdate=21 November 2015}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၀ ခုနှစ်သို့ ရောက်သော အခါတွင် နိုင်ငံအားလုံးနှင့် သံတမန် ဆက်ဆံရေး တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၀ ခုနှစ်မှစ၍ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး မှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် တိုးတက်မှုနှုန်း အမြင့်ဆုံး နိုင်ငံများတွင် ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် အဓိက စီးပွားရေး နိုင်ငံ ၁၁ နိုင်ငံထဲတွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တိုးတက်မှုနှုန်း အဖော်ဆောင်နိုင်ဆုံး နိုင်ငံအဖြစ် ထိပ်ဆုံးမှ ရပ်တည်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Weisenthal|first= Joe |url=http://www.businessinsider.com/willem-buiter-3g-countries-2011-2?slop=1 |title=3G Countries |publisher=Business Insider |date=22 February 2011 |accessdate=6 August 2011}}&lt;/ref&gt; ၎င်းတို့၏ အောင်မြင်သော စီးပွားရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေး အဖွဲ့သို့ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ဝင်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် နိုင်ငံတကာ ဖရန်ကိုဖုန်းနီ နိုင်ငံများတွင် ပါဝင်ခဲ့ဖူးသော သမိုင်းကြောင်းလည်း ရှိသည်။ ဗီယက်နမ်သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ တစ်ပါတီ စနစ် ကျင့်သုံးပြီး ကွန်မြူနစ် စနစ်ကို လက်ခံကျင့်သုံးသော နိုင်ငံ ၄ နိုင်ငံတွင် တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ကျန်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။

ဗီယက်နမ်သည် အလယ်အလတ်အဆင့် ဝင်ငွေနိမ့်သော စီးပွားရေးရှိသည့် ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဂတိလိုက်စားမှု၊ ဆင်ဆာဖြတ်တောက်မှု၊ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာပြဿနာများနှင့် လူ့အခွင့်အရေးမှတ်တမ်း အားနည်းမှုများ မြင့်မားစွာရှိသည်။ ၎င်းသည် [[အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအသင်း|အာဆီယံ]] (ASEAN)၊ အေပက် (APEC)၊ ဘက်မလိုက်လှုပ်ရှားမှု (Non-Aligned Movement)၊ အိုအိုင်အက်ဖ် (OIF) နှင့် ဒဗလျူတီအို (WTO) အပါအဝင် နိုင်ငံတကာနှင့် အစိုးရအချင်းချင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သည့် အဖွဲ့အစည်းများ၏ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်သည်။ ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီတွင် နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် အလှည့်ကျအဖွဲ့ဝင်အဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သည်။

== အမည်ရင်းမြစ် ==

''ဗီယက်နမ်''ဆိုသောအမည်မှာ ''နမ်ဗီယက်''ဆိုသော အမည်မှ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်ပြီး ထိုစကားလုံးအား ၂ရာစုတွင် အုပ်စိုးခဲ့သော ''ထရူးမင်းဆက်''လက်ထက်မှ စတင် သုံးနှုန်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Woods38&quot;&gt;{{harvnb|Woods|2002|page=38}}&lt;/ref&gt; ဗီယက်ဆိုသော စကားလုံးမှာ တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းနှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတို့တွင် နေထိုင်သော ဘက်ရှ်ဗီယက် ဆိုသော လူမျိုးစု၏ နာမည်အတိုဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Yue-Hashimoto&quot;&gt;{{harvnb|Yue-Hashimoto|1972|page=1}}&lt;/ref&gt; ဗီယက်နမ်ဆိုသော စကားလုံးအား ၁၆ ရာစုနှစ်က ကဗျာတစ်ပုဒ်တွင် စတင်သုံးနှုန်းထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ထို့ပြင် ၁၆ ရာစုနှင့် ၁၇ ရာစု အတွင်း ထွင်းထုခဲ့သော ကျောက်စာတိုင် ၁၂ တိုင်တွင်လည်း သုံးနှုန်းထားသည်ကို တွေ့ရသည်။ ထို့ပြင် ၁၅၅၈ ခုနှစ်က စတင်တည်ထားခဲ့သော ဟိုင်ဖုန်းမြို့မှ ဘောင်လန်ဘုရားတွင်လည်း တွေ့ရသည်။

၁၈၀၂ ခုနှစ်တွင် ငုယင်ဖွတ်အန်း မှ ငုယင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး တည်ထောင်ပြီး ဒုတိယမြောက်နှစ်တွင်  [[ချင်မင်းဆက်]] ဧကရာဇ် ကျားချင် မှ ၎င်းအား နမ်ဗီယက်/နမ်ယူး ဘုရင် အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးရန် ပန်ကြားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ချင်မင်းဆက် အရာရှိများက နမ်ဗီယက်/နမ်ယူး ဆိုသော အမည်တွင် တရုတ်နိုင်ငံမှ ကွမ်းရှိပြည်နယ် နှင့် [[ကွမ်တုန်းပြည်နယ်]] များလည်း ပါဝင်ပြီး ငုယင်ဖွတ်အန်း၏ ဒေသမှာ ယခင်က ကျောင်းရှီဒေသဖြစ်သော အန်နမ် ဒေသသာလျှင် ဖြစ်သဖြင့် နမ်ဗီယက်/နမ်ယူး ဘုရင် အဖြစ် မသတ်မှတ် နိုင်ကြောင်း ထောက်ပြ ပြောဆိုခဲ့ပြီး ထို့အတွက် ၎င်းတို့၏ နိုင်ငံအား ယူးနန်/ ဗီယက်နမ်ဟု သတ်မှတ် ပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;《嘉庆重修一统志》卷五五三&lt;/ref&gt;

၁၈၀၄ ခုနှစ် မှ ၁၈၁၃ ခုနှစ် အတွင်းတွင် ကျားလုံ ဧကရာဇ်မှ  ထိုအမည်အား တရားဝင် သုံးစွဲခဲ့သည်။ ထိုအမည်အား ၂၀ရာစု အစောပိုင်းတွင် ဖန်ဗွိုင်းချောင် ရေးသားသော ဗီယက်နမ်၏ ပျောက်ဆုံးနေသော သမိုင်းကြောင်း စာအုပ်တွင် ပြန်လည်ဖော်ထုတ်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် ဗီယက်နမ် မျိုးချစ် ပါတီမှ ဆက်လက်သုံးစွဲခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Tonnesson117&quot;&gt;{{harvnb|Tonnesson|Antlov|1996|page=117}}&lt;/ref&gt; ၁၉၄၅ ခုနှစ် အထိ နိုင်ငံ၏ အမည်ကို အန်နမ် ဟု သုံးစွဲခဲ့ပြီး ဟူးမြို့ရှိ တော်ဝင်အစိုးရနှင့် ဟနွိုင်းရှိ ဗီယက်မင်း အစိုးရ ၂ ရပ်စလုံးမှ ထို အချိန်မှစ၍ ဗီယက်နမ်ဟု  ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ် သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{harvnb|Tonnesson|Antlov|1996|page=126}}&lt;/ref&gt;
== သမိုင်း ==
===သမိုင်းမတင်မီခေတ် နှင့် ရှေးခေတ်သမိုင်း===
[[File:Trong dong Dong Son Guimet.jpg|thumb|left|ဒေါင်ဆမ် ကြေးစည်၊ ဘီစီ ၈၀၀ ခုနှစ်]]
ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှုများ အရ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် [[ကျောက်ခေတ်လယ်]]မှ အစပြု၍ လူတို့နေထိုင်သော အထောက်အထားများ တွေ့ရှိရသည်။ လန်ဆွန်းပြည်နယ် နှင့် ငဲ့အန်း ပြည်နယ်တို့ရှိ ဂူများ အတွင်းတွင် ဘီစီ ၅၀၀,၀၀၀ ခန့်မှ ဟိုမိုအီရပ်တပ်စ် တို့၏ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ &lt;ref&gt;[http://voices.yahoo.com/the-human-migration-homo-erectus-ice-age-3357450.html &quot;The Human Migration: ''Homo erectus'' and the Ice Age&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112203432/http://voices.yahoo.com/the-human-migration-homo-erectus-ice-age-3357450.html |date=12 November 2012 }}. Yahoo!. 27 May 2009. Retrieved 24 January 2013.&lt;/ref&gt; အရှေ့တောင်အာရှတွင် ရှေးအကျဆုံး ဟိုမိုဆေးပီးယန်း (လူ) ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းအား ပလိုင်စတိုဆင်း ခေတ်လယ်တွင် တွေ့ရှိရပြီး သွားအပိုင်းအစများကို သန်အွမ် နှင့် ဟန်းဟမ် မှ တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ &lt;ref&gt;Kha and Bao, 1967; Kha, 1975; Kha, 1976; Long et al., 1977; Cuong, 1985; Ciochon and Olsen, 1986; Olsen and Ciochon, 1990.&lt;/ref&gt; ပလိုင်စတိုဆင်း ခေတ်နှောင်းမှ ဟိုမိုဆေးပီးယန်းတို့၏ သွားများကိုမူ ဒေါင်ကန်ဒေသတွင် တွေ့ရှိရကာ &lt;ref name=Cuong1986&gt;Cuong, 1986.&lt;/ref&gt; ဟိုလိုဆင်းခေတ်ဦးမှ  သွားများကိုမူ မိုင်ဒဒျူး &lt;ref name=Cuong1986/&gt;၊ လန်ဂေါင်း &lt;ref&gt;Colani, 1927.&lt;/ref&gt; နှင့် ကွမ် ဒေသတို့တွင် တွေ့ရှိရသည်။ &lt;ref&gt;Demeter, 2000.&lt;/ref&gt;

ဘီစီ ၁၀၀၀ ခုနှစ်ခန့်တွင် မားမြစ် နှင့် မြစ်နီမြစ်တို့၏ ရေလွှမ်းလွင်ပြင် ဒေသများ အတွင်း ဆန်စပါး စိုက်ပျိုးမှု နှင့် ကြေးသွန်းမှု ထွန်းကားလာရာမှ  ဒေါင်ဆမ် ယဉ်ကျေးမှု ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက် လာခဲ့သည်။ ဒေါင်ဆမ်တို့၏ စည် မှာ ထင်ရှားသော အမှတ်အသား တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုအချိန်တွင် အစောပိုင်း ဗီယက်နမ် ပြည်ထောင်များ ဖြစ်သော ဗန်းလန်ပြည် နှင့် အောလပ်စ် ပြည်တို့ စတင်ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ပြီး ၎င်းတို့ ယဉ်ကျေးမှု၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုမှာ ပင်လယ်ပိုင်း အရှေ့တောင်အာရှ အပါအဝင် အခြားသော အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသများ သို့  ဘီစီ ပထမ ထောင်စုနှစ် အတွင်း ပျံ့နှံ့ ရောက်ရှိသွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[http://www.littlevietnamtours.com.vn/about_vietnam/vietnam_culture/dong_son_culture.php &quot;Dong Son culture&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426081801/http://www.littlevietnamtours.com.vn/about_vietnam/vietnam_culture/dong_son_culture.php |date=26 April 2013 }}. LittleVietnamTours.com.vn. Retrieved 28 January 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nola Cooke, Tana Li, James Anderson (2011). ''The Tongking Gulf Through History''. p.46: &quot;Nishimura actually suggested the Đông Sơn phase belonged in the late metal age, and some other Japanese scholars argued that, contrary to the conventional belief that the Han invasion ended Đông Sơn culture, Đông Sơn artifacts, ...&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vietnam Fine Arts Museum (2000). &quot;... the bronze cylindrical jars, drums, Weapons and tools which were sophistically carved and belonged to the World famous Đông Sơn culture dating from thousands of years; the Sculptures in the round, the ornamental architectural Sculptures ...&quot;&lt;/ref&gt;

===ဗီယက်နမ် ဘုရင်ခေတ်===
ဗီယက်နမ် နိုင်ငံတွင် ဗန်းလန် ဟု သိကြသော ဟုန်ဘုရင်တို့၏ ဟုန်ဘန်းမင်းဆက်သည် ဗီယက်နမ်တို့၏ ပထမဆုံး နိုင်ငံဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။ ဘီစီ ၂၅၇ ခုနှစ်တွင် နောက်ဆုံး ဟုန်ဘုရင်အား သပ်ဖန် မှ အနိုင်ယူခဲ့ပြီး လပ်စ်ဗီယက် နှင့် အောဗီယက်လူမျိုးတို့ကို ပူးပေါင်းကာ အောလပ်စ်နိုင်ငံ အဖြစ် ထူထောင်ခဲ့ကာ အန်းဒုန်ဗွန်းဟူသော ဘွဲ့အမည်ကို ခံယူခဲ့သည်။ ဘီစီ ၂၀၇ ခုနှစ်တွင် တရုတ် စစ်ဗိုလ်ချုပ် ကျောင်တျို မှ အန်းဒုန်းဗွန်းအား အနိုင်ရခဲ့ပြီး အောလပ်စ်နိုင်ငံအား နန်ယူးဒေသအတွင်း သွတ်သွင်းခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဘီစီ ၁၁၁ ခုနှစ် ဟန်-နန်ယူးစစ်ပွဲ အပြီးတွင် နန်ယူးသည် တရုတ်ဟန်မင်းဆက်၏ အင်ပါယာ အတွင်းသို့ သွတ်သွင်း ခံခဲ့ရသည်။

[[File:Vietnam territorial expansion (900–1760 AD).gif|thumb|190px|တောင်ပိုင်း (နန်းတျန်) အား အောင်မြင်မှုကို ပြသော ဗီယက်နမ် မြေပုံ ၁၀၆၉-၁၇၅၇
{{legend|#ffdd00|၉၀၀}}
{{legend|#ffff88|၁၁၀၀}}
{{legend|#bbff88|၁၄၇၅}}
{{legend|#66ff66|၁၆၅၀}}
{{legend|#bbbbff|၁၇၆၀}}
]]

နောင် နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာ အတွင်းတွင် ယခု ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းသည် တရုတ်တို့၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင်သာ ရှိနေခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://asia.msu.edu/seasia/Vietnam/History/chinesecolonization.html|title=Chinese Colonization (200BC – 938AD)|publisher=Asia.msu.edu|accessdate=28 April 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070825192025/http://www.asia.msu.edu/seasia/Vietnam/History/chinesecolonization.html|archivedate=25 August 2007}}&lt;/ref&gt; အစောပိုင်း လွတ်မြောက်ရေး လှုပ်ရှားမှုများ ဖြစ်သော ထရွန်းညီအစ်ကိုများ၏ လှုပ်ရှားမှု နှင့် လေဒီထရူးတို့၏ လှုပ်ရှားမှုများမှာ တဒင်္ဂသာလျှင် အောင်မြင်ခဲ့သော်လည်း ဗန်ရွှန်းဟု အမည်တွင်သော အစောပိုင်း လိုင်မင်းဆက်မှာမူ အေဒီ ၅၄၄ ခုနှစ်မှ ၆၀၂ ခုနှစ်အထိ လွတ်လပ်စွာ တည်ရှိနိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.easyrider.vn/contents.php?ids=144|title=Country's Official Name|publisher=Easy Riders Vietnam|accessdate=18 July 2013|archivedate=9 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109220805/http://www.easyrider.vn/contents.php?ids=144}}&lt;/ref&gt; ၁၀ ရာစု အစောပိုင်းတွင်မူ ခွပ်မိသားစု ၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင် ကိုင်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့် ရရှိခဲ့သော်လည်း အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံအဖြစ် မရရှိခဲ့ပေ။

အေဒီ ၉၃၈ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ် ပဒေသရာဇ် ငိုကူရင် သည် တရုတ် တောင်ပိုင်းဟန်ပြည်နယ်၏ တပ်များကို ဗတ်ဒန်းမြစ်တိုက်ပွဲတွင် အနိုင်တိုက်ခဲ့ပြီး တရုတ်တို့၏ အုပ်စိုးမှု အောက်တွင် နှစ်ပေါင်း တစ်ထောင်ကျော် နေထိုင်ခဲ့ရမှ လွတ်လပ်ရေး အပြည့်အဝ ရရှိခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://vietnamnews.vnagency.com.vn/showarticle.php?num=04SUN220106 |title=Spears offer insight into early military strategy |publisher=Viet Nam News |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090304011202/http://vietnamnews.vnagency.com.vn/showarticle.php?num=04SUN220106 |archivedate=4 March 2009 |date=22 January 2006}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံ၏ အမည်အား ဒိုင်းဗီယက် (မဟာ ဗီယက်) ဟု ပြောင်းလဲ မှည့်ခေါ်ခဲ့ပြီး လိုင်မင်းဆက် နှင့် ထရန်မင်းဆက်တို့၏ အောက်တွင် ရွှေရောင်လွှမ်းသော နေ့ရက် များကို ဖြတ်သန်းနိုင်ခဲ့သည်။ ထရန်မင်းဆက်၏ အုပ်စိုးမှု အောက်တွင် ဒိုင်းဗီယက်တို့သည် မွန်ဂိုတို့၏ ကျူးကျော်မှု သုံးကြိမ်ကို တွန်းလှန်နိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://countrystudies.us/vietnam/9.htm |title=The Trần Dynasty and the Defeat of the Mongols |publisher=Countrystudies.us |accessdate=28 April 2010}}&lt;/ref&gt; ထိုအတောအတွင်း၌ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထွန်းကားလာခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော် ဘာသာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ 

ဟိုးမင်းဆက် ပြုတ်ကျခဲ့သော ၁၄၀၆-၇ ခုနှစ် မင်း-ဟိုး စစ်ပွဲ နောက်ပိုင်းတွင် ဗီယက်နမ်တို့သည် ခဏတာမျှ  လွတ်လပ်ရေး ဆုံးရှုံးခဲ့ပြီး တရုတ် မင် မင်းဆက်၏ အုပ်စိုးမှုကို ခံခဲ့ရသော်လည်း လဲ မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့သူ လဲလွိုင်မှ ဗီယက်နမ် လွတ်လပ်ရေးကို ပြန်လည် ရယူခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်မင်းဆက်များသည် ၁၅ ရာစု လဲ မင်းဆက် လက်ထက်တွင် အထွဋ်အထိပ်သသို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် လဲဧကရာဇ် လဲသန်တောင် (၁၄၆၀-၁၄၉၇)၏ လက်ထက်တွင် ဖြစ်သည်။ ၁၁ ရာစုနှင့် ၁၈ ရာစု ကြားတွင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် နမ်တျန် (တောင်ပိုင်းသို့ချဲ့ထွင်ခြင်း) အမည်ရသော အစီအစဉ်ဖြင့် တောင်ပိုင်းသို့ ချဲ့ထွင်ခဲ့ပြီး &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://countrystudies.us/vietnam/11.htm |title=The Lê Dynasty and Southward Expansion |publisher=Countrystudies.us|accessdate=28 April 2010}}&lt;/ref&gt; နောက်ဆုံးတွင် ချန်ပါပြည် နှင့် ခမာ အင်ပိုင်ယာ၏ တစိတ်တပိုင်းကို အောင်မြင်စွာ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ancientworlds.net/aw/Article/549713 |title=The Kingdom of Champa |publisher=Ancientworlds.net |accessdate=28 April 2010 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511081540/http://www.ancientworlds.net/aw/Article/549713 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cpamedia.com/history/cham_survivors/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100110131508/http://www.cpamedia.com/history/cham_survivors/ |archivedate=10 January 2010 |title=The Chams: Survivors of a Lost Civilisation |publisher=Cpamedia.com |accessdate=28 April 2010}}&lt;/ref&gt;

၁၆ ရာစု နောက်ပိုင်းတွင် လူထု အုံကြွမှုများ နှင့် မကြာခဏ ဖြစ်ပွားသော နိုင်ငံရေး ပဋိပက္ခများက ဗီယက်နမ်နိုင်ငံကို လွှမ်းခြုံထားခဲ့သည်။ ပထမပိုင်းတွင် တရုတ်တို့ ထောက်ခံသော မက် မင်းဆက်က လဲ မင်းဆက်၏ အာဏာကို စိန်ခေါ်ခဲ့သည်။ မက် မင်းဆက် အား နှိမ်နှင်းပြီးနောက် လဲ မင်းဆက်ကို အမည်အားဖြင့် ပြန်လည် အသက်သွင်းခဲ့သော်လည်း အာဏာမှာ မြောက်ပိုင်းရှိ ထရင်း ပဒေသရာဇ်များ နှင့် တောင်ပိုင်းရှိ ငုယင် ပဒေသရာဇ် တို့ထံတွင် ကွဲပြားစွာ ရှိနေခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် နှစ် ၄၀ ကျော်မျှ ပြည်တွင်းစစ် အဖြစ် တိုက်ခိုက်နေခဲ့ပြီး ၁၆၇၀ ခုနှစ်များတွင် တိုက်ခိုက်မှု ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက် ရရှိခဲ့သည်။ ထို အချိန်အတွင်း ငုယင်တို့သည် ဗီယက်နမ်တောင်ပိုင်းကို မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသသို့ ချဲ့ထွင်ခဲ့ပြီး အလယ်ပိုင်း ကုန်းမြင့် နှင့် ခမာတို့၏ မြေများကို မဲခေါင် မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသ အတွင်း သွတ်သွင်းခဲ့သည်။ 

နိုင်ငံအတွင်း ကွဲပြားနေမှုများသည် တေးရွှန်း ညီအကိုများမှ မင်းဆက် အသစ်ကို တည်ထောင်ပြီးနောက်တွင် အပြီးသတ်သွားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၎င်းတို့၏ အုပ်ချုပ်မှုမှာ ကြာရှည်မခံခဲ့ပေ။ ၎င်းတို့အား ငုယင် ပဒေသရာဇ်တို့၏ အကြွင်းအကျန်ဖြစ်သော ငုယင်အန်း မှ ပြင်သစ်တို့၏ အကူအညီဖြင့် အနိုင်ယူ ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=qFTHBoRvQbsC&amp;pg=PA723&amp;dq=Puymanel&amp;lr=&amp;sig=ACfU3U0QtLHIsVz76dH6VpFbsBYgm8FA8Q ''Colonialism'' by Melvin Eugene Page and Penny M. Sonnenburg] via Google Books. p.723. Retrieved 24 October 2012.&lt;/ref&gt; ငုယင်အန်းသည် ဗီယက်နမ်ကို ပေါင်းစည်းခဲ့ပြီး ငုယင်မင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့ကာ ဂျားလောင်း အမည်ဖြင့် အုပ်စိုးခဲ့သည်။

===၁၈၆၂-၁၉၄၅ ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနား===
[[File:Indochine française (1913).jpg|thumb|left|၁၉၁၃ ခုနှစ် ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနား]]

ပြင်သစ်တို့မှ ကက်သလစ် စစ်သွေးကြွတို့၏ အကူအညီဖြင့် ၁၈၅၉ ခုနှစ်မှ ၁၈၈၅ ခုနှစ် အတွင်း ရရှိခဲ့သော ဆက်တိုက် စစ်ရေး အောင်မြင်မှုများကြောင့် ဗီယက်နမ်တို့၏ လွတ်လပ်ရေး ယုတ်လျော့လာခဲ့သည်။ ၁၈၆၂ ခုနှစ်တွင် တောင်ပိုင်း သုံးပုံ တစ်ပုံသည် ပြင်သစ်တို့၏ ကိုလိုနီ ဖြစ်သော ကိုချင်ချိုင်းနား ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၈၈၄ ခုနှစ်သို့ ရောက်သော အခါတွင် တစ်နိုင်ငံလုံးသည် ပြင်သစ်လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့ပြီး ဗီယက်နမ် အလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်းတို့ကို အန်နမ် အစောင့်အရှောက်ခံနယ်မြေ နှင့် တွန်ကင် အစောင့်အရှောက်ခံနယ်မြေဟူ၍ ပြင်သစ် အစောင့်အရှောက်ခံ နယ်မြေ နှစ်ခု အဖြစ် ခွဲခြားထားခဲ့သည်။ ထိုဗီယက်နမ် နယ်မြေ ၃ ခု တို့အား ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနား ပြည်ထောင်စု အဖြစ် ၁၈၈၇ ခုနှစ်တွင် တရားဝင် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ ပြင်သစ်တို့၏ အုပ်ချုပ်မှုသည် ဗီယက်နမ် လူ့အဖွဲ့အစည်း အတွင်း ထင်ရှားသော နိုင်ငံရေး နှင့် ယဉ်ကျေးမှုအပြောင်းအလဲများကို ဖြစ် ပေါ်စေခဲ့သည်။ အနောက်တိုင်းပုံစံ ခေတ်မီ ပညာရေးစနစ်ကို ဖော်ဆောင်ခဲ့ပြီး ရိုမန်ကက်သလစ် ဘာသာကို ကျယ်ပြန့်စွာ ဖြန့်ဖြူးခဲ့သည်။ အင်ဒိုချိုင်းနားတွင် လာရောက် နေထိုင်ကြသော ပြင်သစ် အများစုမှာ ကိုချင်ချိုင်းနားတွင် စုစည်းနေခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် ဆိုင်းဂုံ ဒေသတွင် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;[http://cgsc.leavenworth.army.mil/carl/docrepository/FrenchAlgeria.pdf &quot;French Counterrevolutionary Struggles: Indochina and Algeria&quot; (PDF)]{{Dead link|date=December 2020 }}. United States Military Academy. 1968. Retrieved 6 July 2013.&lt;/ref&gt; ဆယ်စုနှစ် တစ်ခုမျှ ပြင်သစ်တို့၏ အုပ်ချုပ်မှုကို ပုန်ကန်ခဲ့သော ဘုရင့် သစ္စာခံတို့၏ ခန်ဗူအန်း လှုပ်ရှားမှုမှာ ၁၈၉၀ ခုနှစ်များတွင် ကျရှုံးခဲ့သည်။ ထိုအတော အတွင်းတွင် ခန်ဗူအန်း ပြောက်ကျား တို့သည် ဗီယက်နမ် ခရစ်ယာန် လူဦးရေ၏ ၃ ပုံ ၁ ပုံ ခန့်မျှကို သတ်ဖြတ် ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Fourniau, Annam–Tonkin, pp. 39–77&lt;/ref&gt;

ဆေးရွက်ကြီး၊ မဲနယ်၊ လက်ဖက် နှင့် ကော်ဖီ တင်ပို့မှုတို့ကို တိုးမြှင့်ရန် အတွက် စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်ရေးကို မြှင့်တင်ခဲ့သော်လည်း ပြင်သစ်တို့သည် ဗီယက်နမ်တို့ တောင်းဆိုသော ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်မှုနှင့် လူထုအခွင့်အရေးများကို လျစ်လျူရှုထားခဲ့သည်။ အမျိုးသားရေးဆိုင်ရာ နိုင်ငံရေး လှုပ်ရှားမှုများ မကြာမီတွင် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး လွတ်လပ်ရေးအတွက် တိုက်ပွဲဝင်သော သို့မဟုတ် တောင်းဆိုသော ဖန်ဘိုချော၊ ဖန်ချူထရင်း၊ ဖန်ဒင်ဖုံ၊ ဧကရာဇ် ဟမ်ငိ နှင့် [[ဟိုချီမင်း]] အစရှိသော ခေါင်းဆောင်များ ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၃၀ ခုနှစ် ဗီယက်နမ် မျိုးချစ်ပါတီ၏ ယန်ဘိုင်း သူပုန်ထမှုအား ပြင်သစ်တို့က အလွယ်တကူ နှိမ်နင်း နိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.executedtoday.com/2013/06/17/1930-13-viet-nam-quoc-dan-dang-cadres-for-the-yen-bai-mutiny/|title=1930: 13 Viet Nam Quoc Dan Dang cadres, for the Yen Bai mutiny|publisher=ExecutedToday.com|date=17 June 2013|accessdate=6 July 2013|archive-date=29 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129215246/http://www.executedtoday.com/2013/06/17/1930-13-viet-nam-quoc-dan-dang-cadres-for-the-yen-bai-mutiny/}}&lt;/ref&gt; ပြင်သစ်တို့သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ဖြစ်သည် အထိ ၎င်းတို့၏ ကိုလိုနီ နယ်မြေများကို အပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သော်လည်း ပစိဖိတ်စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားသည်မှ အစပြု၍ ဂျပန်တို့သည် ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနားအား ၁၉၄၀ တွင် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ ဂျပန် အင်ပိုင်ယာအား ၏ တပ်များကို  ဗီယက်နမ်တွင် တပ်စွဲခွင့် ပေးခဲ့ရပြီး ဂျပန်တို့မှ ဗီရှီပြင်သစ် ထောက်ခံသူတို့အား ၎င်းတို့၏ ကိုလိုနီ အုပ်ချုပ်ရေးကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခွင့် ပေးခဲ့သည်။ ဂျပန်တို့သည် ၎င်းတို့၏ စစ်ဆင်ရေးများကို ထောက်ပံ့ရန်အတွက် ဗီယက်နမ်တို့၏ သဘာဝ အရင်းအမြစ်များကို အသုံးချခဲ့ပြီး တဖြည်းဖြည်းနှင့် ၁၉၄၅ခုနှစ် မတ်လတွင် တစ်နိုင်ငံလုံးကို လုံးဝ သိမ်းပိုက်ခဲ့ကာ ၁၉၄၅ခုနှစ်တွင် လူ ၂ သန်းကျော် သေဆုံးစေခဲ့သော  ဗီယက်နမ် ဒုဗ္ဘိက္ခန္တာရကပ် ဆိုက်ရောက်စေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Hirschman&quot;/&gt;

===၁၉၄၆-၅၄ ပထမ အင်ဒိုချိုင်းနား စစ်ပွဲ===
[[File:First Indochina War map 1954 de.svg|thumb|right|၁၉၅၄ ခုနှစ် အဆုံးပိုင်း ပထမအင်ဒိုချိုင်းနား စစ်ပွဲ အခြေအနေ&lt;br /&gt;Legend:&lt;br /&gt;{{Legend|#ff6a00|ဗီယက်မင်းတို့ ထိန်းချုပ်ထားသော ဒေသများ}}
{{Legend|#800080|ပြင်သစ်တို့ ထိန်းချုပ်ထားသော ဒေသများ}}
{{Legend|#00000|ဗီယက်မင်း ပြောက်ကျားတို့ တပ်စွဲထားသော/တိုက်ခိုက်နေသော နေရာများ}}]]

၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် မာ့က်ခ်စ်ဝါဒ-လီနင်ဝါဒ စွဲကိုင်ထားသော တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင် ဟိုချီမင်း၏ ဦးဆောင်မှု ဖြင့် ဗီယက်မင်းဟု ခေါ်သော ကွန်မြူနစ် နှင့် အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး လှုပ်ရှားမှု ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ဟိုချီမင်းသည် ဗီယက်နမ်အား ပြင်သစ်တို့ထံမှ လွတ်လပ်ရေး ရရန်နှင့် ဂျပန်တို့၏ ကျူးကျော်မှု အဆုံးသတ်ရန် ဦးတည် လှုပ်ရှားခဲ့သည်။ ဂျပန်တို့ စစ်ရှုံးပြီး ဗီယက်နမ်ရှိ ၎င်းတို့၏ ရုပ်သေးအစိုးရ ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ပြုတ်ကျပြီးနောက် ဗီယက်မင်းတို့သည် ဟနွိုင်းမြို့ကို သိမ်းပိုက်၍ ယာယီအစိုးရ အဖြစ် စက်တင်ဘာလ ၂ ရက်နေ့တွင် လွတ်လပ်ရေး ကြေညာခဲ့သည်။ ထိုနှစ် အတွင်းမှာပင် ပြင်သစ်သမ္မတနိုင်ငံ၏ ယာယီအစိုးရအဖွဲ့မှ ပြင်သစ် အရှေ့ဖျားစူးစမ်းရှာဖွေရေးတပ်ဖွဲ့အား ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်ရေးကို ပြန်လည် အသက်သွင်းရန် စေလွှတ်ခဲ့သဖြင့် ၁၉၄၆ ခုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် ဗီယက်မင်းတို့မှ ပြင်သစ်တို့အား ပြောက်ကျားစစ်ဆင်ရေးဖြင့် စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://parallelnarratives.com/vietnam-notebook-the-first-indochina-war-early-years-1946-1950/|title=Vietnam Notebook: First Indochina War, Early Years (1946–1950)|publisher=Parallel Narratives|accessdate=25 July 2013}}&lt;/ref&gt; ထို့အတွက် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပထမ အင်ဒိုချိုင်းနားစစ်သည် ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ အထိ ကြာမြင့်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[http://coombs.anu.edu.au/%7Evern/van_kien/declar.html Declaration of Independence, Democratic Republic of Vietnam (2 September 1945)]. Vietnam Documents. Retrieved 15 October 2012.&lt;/ref&gt;

ပြင်သစ်နှင့် ၎င်းတို့၏ ဗီယက်နမ် သစ္စာခံတို့အား ၁၉၅၄ ဒျန်ဗျန်ဖူး တိုက်ပွဲ၌ အနိုင်ရခဲ့ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ကျင်းပသော ဂျီနီဗာ ကွန်ဖရင့်တွင် ဟိုချီမင်းသည် အသာစီးရသော အခြေအနေမှ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး အတွက် ဆွေးနွေးနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၄ ခုနှစ် ဂျီနီဗာ သဘောတူညီချက်အရ ကိုလိုနီ အုပ်ချုပ်ရေးကို အဆုံးသတ်ခဲ့ပြီး ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနားအား ဖျက်သိမ်းခဲ့ကာ ထိုမှ တဆင့် ပြင်သစ် သစ္စာခံတပ်နှင့် ကွန်မြူနစ်တို့အား မြောက်လတ္တီကျု ၁၇ ဒီဂရီတွင် စစ်ပွဲကင်းမဲ့ဇုံ အဖြစ် နှစ်ပိုင်း ပိုင်းခြားထားခဲ့သည်။ ထိုသို့ ခွဲခြမ်းပြီးနောက် မြောက်ပိုင်းတွင် ဟိုချီမင်း၏ ဗီယက်နမ် ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံ နှင့် တောင်ပိုင်းတွင် ဘောင်ဒိုင်းဧကရာဇ်၏ ဗီယက်နမ် နိုင်ငံ ဟူ၍ နိုင်ငံ ၂ ခု ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ရက် ၃၀၀ အတွင်း လွတ်လပ်စွာ ရွှေ့ပြောင်းခွင့်ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သဖြင့် ၁ သန်းနီးပါးခန့်ရှိသော အထူးသဖြင့် ကက်သလစ် ဘာသာဝင် ဖြစ်သော မြောက်ပိုင်းသားများ ကွန်မြူနစ်တို့၏ ဖိနှိပ်ခံရမည်ကို ကြောက်ရွံ့သဖြင့် တောင်ပိုင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://econlog.econlib.org/archives/2012/07/vietnams_300_da.html|title=Vietnam's 300 Days of Open Borders: Operation Passage to Freedom|publisher=Library of Economics and Liberty|date=3 July 2012|accessdate=12 July 2013}}&lt;/ref&gt;

ဂျီနီဗာ သဘောတူညီချက်အရ ဗီယက်နမ်အား ၂ ပိုင်းကန့်ခြင်းမှာ အမြဲတမ်းအတွက် မရည်ရွယ်ဘဲ ၁၉၅၆ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲ အပြီးတွင် ပြန်လည်ပေါင်းစည်းရန် သဘောတူထားခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;ClemsonEdu&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/viet4.html|title=The Geneva Accords|author=Moïse, Edwin |publisher=Clemson University|date=4 November 1998|accessdate=12 July 2013}}&lt;/ref&gt;သို့သော်လည်း ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ် ငိုဒင်းဒရိန် မှ ၎င်းနှင့် ညီအစ်ကို တော်စပ်သူ ငိုဒင်းနူ ဦးစီးကျင်းပသော မသမာသည့် ဆန္ဒခံယူပွဲဖြင့် ဘောင်ဒိုင်းအား ဖြုတ်ချခဲ့ပြီး မိမိဘာသာ ဗီယက်နမ် သမ္မတနိုင်ငံ၏ သမ္မတ အဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/viet5.html|title=The Aftermath of Geneva, 1954–1961|author=Moïse, Edwin |publisher=Clemson University|date=4 November 1998|accessdate=12 July 2013}}&lt;/ref&gt;

===၁၉၅၄-၇၅ ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ===
{{Main|ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ}}
[[File:Defoliation agent spraying.jpg|thumb|left|၁၉၆၉ခုနှစ် အမေရိကန် ဟယ်လီကော်ပတာ တစ်စင်းမှ မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတွင် ရွက်ကြွေဆေး (လိမ္မော်ရောင် အေးဂျင့် ဖြစ်နိုင်သည်) ဖျန်းနေစဉ်)]]
ဟနွိုင်းအစိုးရကို ထောက်ခံသော ဗီယက်ကောင်းတို့က ၁၉၅၀ ခုနှစ်များ၏ နှောင်းပိုင်းတွင် ဒျမ် အစိုးရကို ဖြုတ်ချရန် အတွက်  ပြောက်ကျားစစ်ကို စတင် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;USvietAnalysis&quot;&gt;''The United States in Vietnam – An Analysis in Depth of America's Involvement in Vietnam''. George McTurnin Kahin and John W. Lewis (1967). Delta Books.&lt;/ref&gt; ၁၉၅၃ မှ ၁၉၅၆ အတွင်း မြောက်ဗီယက်နမ် အစိုးရသည် လယ်ယာမြေ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများကို ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့တွင် မြေငှားခ လျှော့ချရေး နှင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးတို့ ပါဝင်ကာ ထို့အတွက်ကြောင့် ထင်ရှားသိသာသော နိုင်ငံရေး ဖိနှိပ်မှုများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ လယ်ယာမြေ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး ကာလအတွင်း မြောက်ဗီယက်နမ် မျက်မြင်သက်သေတို့၏ အဆိုအရ ကျေးရွာနေ လူဦးရေ ၁၆၀ တွင် တစ်ယောက်မျှ အသတ်ခံခဲ့ရပြီး တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာဖြင့် တွက်ကြည့်မည် ဆိုပါက လူ ၁၀၀,၀၀၀ ခန့် အထိ သတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရသည်ဟု မှန်းဆနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ထို စစ်ဆင်ရေးမှာ မြစ်နီ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတွင် အများဆုံး ဖြစ်ပွားခဲ့သဖြင့် ပညာရှင်အများစုက အနည်းဆုံး ၅၀,၀၀၀ ခန့်မျှ အသတ်ခံရမည်ဟု လက်ခံခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|last=Turner|first=Robert F.|title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development|year=1975|publisher=Hoover Institution Publications|isbn=978-0817964313|p=143}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;cf. Gittinger, J. Price, [http://www.jstor.org/discover/10.2307/3024603?uid=3739656&amp;uid=2134&amp;uid=367529391&amp;uid=2&amp;uid=70&amp;uid=3&amp;uid=367529381&amp;uid=3739256&amp;uid=60&amp;sid=21101618662091 &quot;Communist Land Policy in Viet Nam&quot;], ''Far Eastern Survey'', Vol. 29, No. 8, 1957, p. 118.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Courtois|first=Stephane et al.|title=The Black Book of Communism|publisher=Harvard University Press|year=1997|isbn=978-0-674-07608-2|page=569}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dommen, Arthur J. (2001), ''The Indochinese Experience of the French and the Americans'', Indiana University Press, p. 340, gives a lower estimate of 32,000 executions.&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ဗီယက်နမ် နှင့် ဟန်ဂေရီတို့၏ ကန့်သတ်စာရွက်စာတမ်းများကို ကန့်သတ် အဆင့်မှ အများသို့ ထုတ်ပြန်သည့် အခါတွင်မူ သတ်ဖြတ်မှုများမှာ ထိုအချိန်က သတင်းရခဲ့သော အရေအတွက်ထက် အလွန်ပင် နည်းပါးလျက် ရှိပြီး ၁၃,၅၀၀ ကျော်မျှ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်း ရသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html|title=Newly released documents on the land reform|work=Vietnam Studies Group|accessdate=2016-07-15|quote='''Vu Tuong''': There is no reason to expect, and no evidence that I have seen to demonstrate, that the actual executions were less than planned; in fact the executions perhaps exceeded the plan if we consider two following factors. First, this decree was issued in 1953 for the rent and interest reduction campaign that preceded the far more radical land redistribution and party rectification campaigns (or waves) that followed during 1954-1956. Second, the decree was meant to apply to free areas (under the control of the Viet Minh government), not to the areas under French control that would be liberated in 1954-1955 and that would experience a far more violent struggle. Thus the number of 13,500 executed people seems to be a low-end estimate of the real number. This is corroborated by Edwin Moise in his recent paper &quot;Land Reform in North Vietnam, 1953-1956&quot; presented at the 18th Annual Conference on SE Asian Studies, Center for SE Asian Studies, University of California, Berkeley (February 2001). In this paper Moise (7-9) modified his earlier estimate in his 1983 book (which was 5,000) and accepted an estimate close to 15,000 executions. Moise made the case based on Hungarian reports provided by Balazs, but the document I cited above offers more direct evidence for his revised estimate. This document also suggests that the total number should be adjusted up some more, taking into consideration the later radical phase of the campaign, the unauthorized killings at the local level, and the suicides following arrest and torture (the central government bore less direct responsibility for these cases, however).|archivedate=20 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html}} cf. {{cite journal|last=Szalontai|first=Balazs|title=Political and Economic Crisis in North Vietnam, 1955–56|journal=Cold War History|volume=5|number=4|date=November 2005|pages=395–426}} cf. {{cite book|last=Vu|first=Tuong|url=https://books.google.com/books?id=uZbr9iD1HZ8C&amp;q=15%2C000#v=snippet&amp;q=15%2C000&amp;f=false|title=Paths to Development in Asia: South Korea, Vietnam, China, and Indonesia|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9781139489010|p=103}}&lt;/ref&gt; တောင်ပိုင်းတွင်မူ ဒျမ်အစိုးရမှ မြောက်ဗီယက်နမ်တို့၏ အဖျက်အမှောင့် လုပ်ရပ်များ (၁၉၅၆ ခုနှစ် ဗီယက်နမ် အရာရှိ ၄၅၀ ကျော်ကို လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခြင်း အပါအဝင်) ကို တန်ပြန်သည့် အနေနှင့် ကွန်မြူနစ်ဟု သံသယရှိသူ သောင်းဂဏန်းမျှကို ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းပြီး နိုင်ငံရေး ပြုပြင်သင်ကြားရေး အကျဉ်းစခန်းများသို့ ပို့ခဲ့သည်။ ထိုအစီအစဉ်မှာ ရက်စက်သော လုပ်ရပ်ဖြစ်ပြီး ကွန်မြူနစ် မဟုတ်သူ အများအပြား ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်း ခံခဲ့ရသော်လည်း နိုင်ငံအတွင်းရှိ ကွန်မြူနစ်တို့၏ လှုပ်ရှားမှုများကို ထိုအတောအတွင်း ဟန့်တားနိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအစီအစဉ် အတွင်း လူ ၂,၁၄၈ ဦးမျှ သေဆုံးခဲ့ရသည်ဟု မြောက်ဗီယက်နမ်အစိုးရမှ ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Turner|first=Robert F.|title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development|year=1975|publisher=Hoover Institution Publications|isbn=978-0817964313|pp=174–178}}&lt;/ref&gt; ၁၉၆၀ နှင့် ၁၉၆၂ တို့တွင် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုနှင့် မြောက်ဗီယက်နမ်တို့ ကြား ဆိုဗီယက်မှ စစ်ရေး အထောက်အပံ့များ ဆက်လက် ပေးအပ်သွားရန် သဘောတူ စာချုပ်များကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။ 

၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် ဒျမ်အစိုးရအား မကျေနပ်သော ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့မှ ဆန္ဒပြမှု အကြီးအကျယ် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ထိုအရေးအခင်းကို အစိုးရမှ အကြမ်းဖက် နှိမ်နင်းခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/?id=qh5lffww-KsC&amp;pg=PA1351&amp;lpg=PA1351&amp;dq=xa+loi+pagoda+raids#v=onepage&amp;q=xa%20loi%20pagoda%20raids&amp;f=false|title=The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History|editor=Spencer C. Tucker|publisher=ABC-CLIO via Google Books|year=2011|accessdate=14 July 2013|isbn=9781851099610}}&lt;/ref&gt; ထို့အတွက်ကြောင့် ဒျမ်အစိုးရနှင့် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတို့ကြား ဆက်ဆံရေး ပျက်ပြားခဲ့ရကာ နောက်ဆုံး ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် အာဏာသိမ်းမှု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ဒျမ်နှင့် နူတို့မှာ လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB101/|title=JFK and the Diem Coup|publisher=National Security Archive|date=5 November 2003|accessdate=12 July 2013}}&lt;/ref&gt; ဒျမ်အစိုးရ နောက်ပိုင်းတွင် ၁၉၆၅ ခုနှစ် အလယ်ပိုင်း လေတပ်ဦးစီးချုပ် ငုယင် ကောင်ကီးနှင့် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ငုယင်ဗန်သျူး တို့ အာဏာရယူချိန် အထိ တစ်ဒါဇင် ကျော်မျှရှိသော စစ်အစိုးရ အဆက်ဆက် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ သျူးက ကီးအား ကွက်ကျော်ရိုက်ခဲ့ကာ ၁၉၆၇ ခုနှစ် နှင့် ၁၉၇၁ ခုနှစ် မဲလိမ်မဲခိုးသော ရွေးကောက်ပွဲများဖြင့် ၎င်း၏ အာဏာ ကိုင်စွဲမှုကို ပိုမိုခိုင်မာအောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/thieu-ky-ticket-wins-national-election|title=This Day in History (Sep 3, 1967): Thieu-Ky ticket wins national election|publisher=History.com|accessdate=26 November 2012}}&lt;/ref&gt; ထိုသို့ နိုင်ငံရေး မတည်ငြိမ်မှု များအတွင်း ကွန်မြူနစ်တို့ နေရာယူလာနိုင်ခဲ့သည်။ 

တောင်ဗီယက်နမ်တွင် ကွန်မြူနစ်တို့၏ ထကြွမှုကို နှိမ်နင်းရာ၌ အကူအညီပေးရန် အတွက် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုမှ စစ်ရေး အကြံပေးများကို စတင်တိုးမြှင့် ကူညီ ခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှု အတွက် အမေရိကန် မှ ၁၉၆၄ ခုနှစ် တွန်ကင် ပင်လယ်ကွေ့ အဖြစ်အပျက်ကို အကြောင်းပြခဲ့သည်။ အမေရိကန်တပ်များသည် ၁၉၆၅ မှစ၍ မြေပြင်စစ်ပွဲများတွင် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး အမြင့်ဆုံး အခြေအနေတွင် တပ်သား ၅၀၀,၀၀၀ မျှ ရှိခဲ့သည်။  &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.seasite.niu.edu/crossroads/cneher/cn.vietnamwar.htm |title=Vietnam War |publisher=Seasite.niu.edu |accessdate=28 April 2010 |archive-date=7 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107011840/http://www.seasite.niu.edu/crossroads/cneher/cn.vietnamwar.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20061006233048/http://www.digitalhistory.uh.edu/database/article_display.cfm?HHID=513 &quot;The War's Costs&quot;]. DigitalHistory.uh.edu. 2006. Retrieved 25 February 2014.&lt;/ref&gt;အမေရိကန်တို့က ဝေဟင်မှ ဗုံးများ ဆက်တိုက်ကြဲချခြင်း ကန်ပိမ်းများကိုလည်း လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်အတွင်း တရုတ်နှင့် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုတို့မှ မြောက်ဗီယက်နမ်အား သိသာထင်ရှားသော လက်နက် အကူအညီများ ပေးခဲ့ပြီး စစ်ရေးအကြံပေး ၁၅,၀၀၀ ဦးမျှလည်း အကူအညီ ပေးခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|title=Soviet Aid to North Vietnam|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/vietnam/hist-2nd-indochina-ussr.htm|publisher=GlobalSecurity.org|accessdate=12 March 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/chinesesupport.aspx|title=Chinese Support for North Vietnam during the Vietnam War: The Decisive Edge|publisher=Military History Online|year=2008|accessdate=17 April 2013|archive-date=13 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213214134/http://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/chinesesupport.aspx}}&lt;/ref&gt; ကွန်မြူနစ်တပ်များသည် ဗီယက်ကောင်းတို့အား [[လောနိုင်ငံ]] ကို ဖြတ်သွားသော ဟိုချီမင်းလမ်းကြောင်းမှ တဆင့် ထောက်ပံ့ရေးပစ္စည်းများ သယ်ယူ ပို့ဆောင်ပေးခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/travel/2011/jul/28/ho-chi-minh-trail-motorbike|title=Riding Vietnam's Ho Chi Minh Trail|work=The Guardian|date=28 July 2011|accessdate=12 July 2013}}&lt;/ref&gt;


ကွန်မြူနစ်တို့က ၁၉၆၈ ခုနှစ် တက်တ် ထိုးစစ်အတွင်း တောင်ဗီယက်နမ်ရှိ ပစ်မှတ်များကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ထိုထိုးစစ်မှာ စစ်ရေး အရ ရှုံးနိမ့်ခဲ့သော်လည်း အမေရိကန် အစိုးရကို ထိတ်လန့်တုန်လှုပ် စေခဲ့ပြီး အမေရိကန် ပြည်သူတို့တွင် ထိုစစ်ပွဲအား ဆန့်ကျင်သော သဘောထားများ ပေါ်ပေါက်လာစေခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;[http://www.vwam.com/vets/tet/tet.html &quot;Tet Offensive&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806015346/http://www.vwam.com/vets/tet/tet.html |date=6 August 2016 }}. Vets With A Mission. Retrieved 10 October 2012. &quot;...NLF/NVA troops and commandos attacked virtually every major town and city in South Vietnam as well as most of the important American bases and airfields...In Saigon, nineteen VC commandos blew their way through the outer walls of the US Embassy...&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.vcdh.virginia.edu/HIUS316/mbase/docs/hue.html|title=The Massacre at Hue|work=TIME|date=31 October 1969|accessdate=12 July 2013|archivedate=8 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150308220933/http://www2.vcdh.virginia.edu/HIUS316/mbase/docs/hue.html}}&lt;/ref&gt; ထိုးစစ် အတွင်းတွင် ကွန်မြူနစ်တပ်များက ဟူးမြို့တွင် အရပ်သား ၃,၀၀၀ ကျော်မျှကို သတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|last=Turner|first=Robert F.|title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development|year=1975|publisher=Hoover Institution Publications|isbn=978-0817964313|p=251}}&lt;/ref&gt;အကျအဆုံးများပြားခြင်း၊ ပြည်တွင်းတွင် ဆန့်ကျင်မှုများ မြင့်တက်လာခြင်း နှင့် နိုင်ငံတကာမှ ရှုံ့ချမှုများ တိုးပွားလာခြင်း တို့ကြောင့် အမေရိကန်တို့သည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်းတွင် မြေပြင်တိုက်ခိုက်ရေးတပ်များအား ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းခဲ့သည်။ ထိုအဖြစ်အပျက်မှ တောင်ဗီယက်နမ်အား အားကောင်းလာစေရန်နှင့် တည်ငြိမ်စေရန် လုပ်ဆောင်ခြင်းကိစ္စ မအောင်မြင်မှုကို ညွှန်ပြခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/Vietnamisation|title=Vietnamization|publisher=The Free Dictionary|accessdate=12 July 2013}}&lt;/ref&gt;

၁၉၇၃ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၇ ရက် ပါရီငြိမ်းချမ်းရေး စာချုပ် အရ အမေရိကန် တိုက်ခိုက်ရေးတပ်များ ၁၉၇၃ ခုနှစ် မတ်လ ၂၉ ရက် နောက်ဆုံးထား၍ ရုပ်သိမ်းရန် သဘောတူခဲ့သည်။ ၁၉၇၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် မြောက်ဗီယက်နမ်မှ ဖုလောင် ပြည်နယ်ကို သိမ်းယူ၍ အပြည့်အဝ ထိုးစစ် စတင်ခဲ့ကာ ၁၉၇၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၃၀ ရက်တွင် ဆိုင်းဂုံမြို့ အား သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/learning/general/specials/saigon/introduction_full.html|title=Saigon's Finale|work=New York Times|date=13 October 1999|accessdate=14 July 2013}}&lt;/ref&gt; မြောက်ဗီယက်နမ်တို့ စစ်ရေးအရ ကျူးကျော်စဉ်တွင် တောင်ဗီယက်နမ်အား ယာယီအစိုးရမှ ခေတ္တမျှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂ ရက်တွင် မြောက်ဗီယက်နမ် နှင့် တောင်ဗီယက်နမ်တို့ ပေါင်းစည်း၍ ဗီယက်နမ် ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတနိုင်ငံ အဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;Robbers 1021&quot;&gt;{{cite book |last=Robbers |first=Gerhard |title=Encyclopedia of world constitutions |url=https://books.google.com/books?id=M3A-xgf1yM4C&amp;pg=PA1021 |accessdate=1 July 2011 |date=30 January 2007 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-6078-8 |page=1021}}&lt;/ref&gt; စစ်ပွဲကြောင့် ဗီယက်နမ်အား အကြီးအကျယ် ပျက်စီးစေခဲ့ပြီး စုစုပေါင်း သေဆုံးမှုမှာ ၈၀၀,၀၀၀ နှင့် ၃.၁ သန်းကြား ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်း ရသည်။ &lt;ref name=&quot;Hirschman&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.soc.washington.edu/users/brines/vietcasualties.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100620194237/http://www.soc.washington.edu/users/brines/vietcasualties.pdf|archivedate=20 June 2010|last=Hirschman|first=Charles|title=Vietnamese Casualties During the American War: A New Estimate|journal=Population and Development Review|year=1995|jstor=2137774|volume=21|issue=4|pages=783–812|doi=10.2307/2137774|last2=Preston|first2=Samuel|last3=Vu Manh Loi|archive-date=20 June 2010|access-date=4 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20100620194237/http://www.soc.washington.edu/users/brines/vietcasualties.pdf|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.soc.washington.edu/users/brines/vietcasualties.pdf |access-date=4 February 2017 |archive-date=20 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620194237/http://www.soc.washington.edu/users/brines/vietcasualties.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;afp1995&quot;&gt;{{cite news |title=20 Years After Victory, Vietnamese Communists Ponder How to Celebrate |first=Philip |last=Shenon |url=http://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html |date=23 April 1995 |newspaper=The New York Times |accessdate=24 February 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AP&quot;&gt;Associated Press (3 April 1995). &quot;Vietnam Says 1.1 Million Died Fighting For North.&quot;&lt;/ref&gt;

===၁၉၇၆ မှ ယခု ပြန်လည် ပေါင်းစည်းခြင်း နှင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး===
[[File:Ho Chi Minh Mausoleum 2006.jpg|thumb|left|[[ဟနွိုင်းမြို့]] ရှိ ဟိုချီမင်း၏ ဂူဗိမာန်]]

စစ်ပွဲအပြီး လဲဒွမ် အစိုးရ၏ လက်ထက်တွင် အမေရိကန် သို့မဟုတ် ဆိုင်းဂုံ အစိုးရ နှင့် ပူးပေါင်းသော တောင်ဗီယက်နမ်သားများကို  အနောက်နိုင်ငံများမှ စိုးရိမ်ထား သကဲ့သို့  အစုလိုက် အပြုံလိုက်
သတ်ဖြတ်ခြင်းမျိုး မရှိခဲ့ပေ။&lt;ref&gt;{{cite book|title=RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era|last=Elliot|first=Duong Van Mai|publisher=RAND Corporation|year=2010|isbn=9780833047540|pages=499, 512–513|chapter=The End of the War}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း တောင်ဗီယက်နမ်သား ၃၀၀,၀၀၀ ကျော်ကို ပြန်လည်ပြုပြင်သင်ကြားရေး အကျဉ်းစခန်းများသို့ ပို့ခဲ့ပြီး အများစုမှာ အလုပ်ကြမ်းများကို အတင်းအကြပ် စေခိုင်းခံရပြီး  ညှင်းပန်းနှိပ်စက်မှု၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှု နှင့် ရောဂါဘယ များဖြင့် ရင်ဆိုင်ကြရသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|last1=Sagan|first1=Ginetta|last2=Denney|first2=Stephen|url=https://www.ocf.berkeley.edu/~sdenney/Vietnam-Reeducation-Camps-1982|title=Re-education in Unliberated Vietnam: Loneliness, Suffering and Death|work=The Indochina Newsletter|date=October–November 1982|accessdate=2016-09-01}}&lt;/ref&gt;အစိုးရမှ လယ်ယာမြေများ နှင့် စက်ရုံများကို စုပေါင်းပိုင်ဆိုင်သော စနစ်သို့ ပြောင်းလဲခြင်းကို အကြီးအကျယ် လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1314&amp;dat=19770628&amp;id=XjxOAAAAIBAJ&amp;sjid=1-0DAAAAIBAJ&amp;pg=6918,5104561|title=Vietnam Outlines Collectivization Goal|newspaper=The Spokesman-Review|publisher=Google News Archive|date=28 June 1977|accessdate=20 July 2013}}&lt;/ref&gt; ထို့အတွက်ကြောင့် စီးပွားရေး မတည်ငြိမ်မှုများ ဖြစ်ခဲ့ပြီး ဂဏန်း ၃ လုံး အထိ ငွေကြေး ဖောင်းပွခြင်း ဖြစ်ပွားခဲ့ကာ နိုင်ငံပြန်လည်တည်ဆောက်ရေး အတွက် ကြိုးပမ်းမှုများကို နှေးကွေးစေခဲ့သည်။ ၁၉၇၈ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ် စစ်တပ်သည် ကမ္ဘောဒီးယား နိုင်ငံသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး ဗီယက်နမ် နယ်စပ်ရှိ ရွာများကို တိုက်ခိုက်လျက် ရှိသော ခမာနီ အစိုးရကို ဖြုတ်ချရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;[http://countrystudies.us/cambodia/33.htm Cambodia – The Fall of Democratic Kampuchea]. U.S. Library of Congress. Retrieved 9 July 2013.&lt;/ref&gt; ထိုစစ်ပွဲတွင် ဗီယက်နမ်တို့ အောင်ပွဲခံခဲ့ပြီး ၁၉၈၉ ခုနှစ် အထိ ကမ္ဘောဒီးယားကို အုပ်ချုပ်သော အစိုးရ တစ်ရပ်ကို တင်မြှောက်နိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blogs.nationalgeographic.com/blogs/news/chiefeditor/2009/06/preah-vihear.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090804092239/http://blogs.nationalgeographic.com/blogs/news/chiefeditor/2009/06/preah-vihear.html|archivedate=4 August 2009|title=Photographer Showcases Legendary Khmer Temple Preah Vihear|work=National Geographic|accessdate=12 July 2010|date=23 June 2009}}&lt;/ref&gt; ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်းက တရုတ်တို့နှင့် ဆက်ဆံရေးကို ပျက်ပြားစေခဲ့ပြီး တရုတ်တို့က ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ် မြောက်ပိုင်းကို ခဏတာမျှ ကျူးကျော် ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/war/prc-vietnam.htm Chinese Invasion of Vietnam – February 1979]. GlobalSecurity.org. Updated 2011. Retrieved 6 October 2012.&lt;/ref&gt;ထိုပဋိပက္ခကြောင့် ဗီယက်နမ်တို့ အနေနှင့် ဆိုဗီယက်ထံမှ စီးပွားရေးနှင့် စစ်ရေး အကူအညီများပေါ်တွင် ပိုမို၍ မှီခိုခဲ့ရသည်။ 

၁၉၈၆ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ဗီယက်နမ် ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ ဆဋ္ဌမ အကြိမ်မြောက် နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ညီလာခံတွင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လိုလားသူ နိုင်ငံရေးသမားများက အိမ်စောင့် အစိုးရ ဟောင်းကို ဖြုတ်ချ၍ ခေါင်းဆောင်မှု အသစ်ကို တင်မြှောက်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;Stowe&quot;&gt;Stowe, Judy (28 April 1998). &quot;Obituary: Nguyen Van Linh&quot;. ''The Independent'' (London). p. 20.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ackland&quot;&gt;Ackland, Len (20 March 1988). &quot;Long after U.S. war, Vietnam is still a mess&quot;. ''St. Petersburg Times'' (Florida). Page 2-D.&lt;/ref&gt; ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သမားများကို အသက် ၇၁ နှစ် အရွယ်ရှိ ငုယင်ဗန်လင်း မှ ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး ၎င်းမှာ ပါတီ၏ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး အသစ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;Stowe&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ackland&quot;/&gt; လင်း နှင့် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး သမားများသည် ဒွိုင်းမွိုင် (ပြန်လည်ပြုပြင်ခြင်း) ဟု အမည်ရသော လွတ်လပ်သော ဈေးကွက် ဖြစ်ပေါ်လာစေရေးအတွက် ဆက်တိုက် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြပြီး ဗဟိုမှ ချုပ်ထိန်းသော စီးပွားရေး စနစ်မှ ဆိုရှယ်လစ်စနစ်ကို အခြေခံသော ဈေးကွက်စီးပွားရေး စနစ်ကို ပြောင်းလဲရင် ဂရုတစိုက် စီမံခန့်ခွဲခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Murray, Geoffrey (1997). ''Vietnam: Dawn of a New Market''. New York: St. Martin's Press. p. 24–25. ISBN 0-312-17392-X.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Loan&quot;&gt;{{cite news |author=Hoang Thi Bich Loan |date=18 April 2007 |url=http://www.tapchicongsan.org.vn/details_e.asp?Object=29152838&amp;News_ID=18459436 |title=Consistently pursuing the socialist orientation in developing the market economy in Vietnam |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110510005305/http://www.tapchicongsan.org.vn/details_e.asp?Object=29152838&amp;News_ID=18459436 |archivedate=10 May 2011 |work=Communist Review|publisher=TạpchíCộngsản.org.vn}}&lt;/ref&gt;

ဒွိုင်းမွိုင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဖြင့် နိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ကို မပြောင်းလဲသော်လည်း အစိုးရမှ လယ်ယာမြေနှင့် စက်ရုံများအား ပုဂ္ဂလိက ပိုင်ဆိုင်မှုကို အားပေးခြင်း၊ စီးပွားရေး မူဝါဒများ ဖြေလျှော့ပေးခြင်း နှင့် နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်မှုများကို အားပေးခြင်း တို့ကို ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း မဟာဗျူဟာမြောက်သော စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများကို ဆက်လက်ချုပ်ကိုင် ထားခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;Loan&quot;/&gt; ထို့နောက်တွင် ဗီယက်နမ် စီးပွားရေး၌ လယ်ယာနှင့် စက်မှု ထုတ်ကုန်များ၊ ဆောက်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းများ၊ နိုင်ငံခြားသို့ တင်ပို့ရောင်းချခြင်း နှင့် နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ထိုသို့ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများမှ ဝင်ငွေကွာဟမှု နှင့် ကျား/မ ခွဲခြားမှုကို ပိုမို မြင့်မားလာစေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;sciencedirect.com&quot;&gt;[http://natureconservancyblog.blogspot.com/2015/02/palace-supreme-harmony.html  Palace of Supreme Harmony in Hue (Vietnam)]
{{Cite journal | last1 = Wagstaff | first1 = A. | last2 = Van Doorslaer | first2 = E. | last3 = Watanabe | first3 = N. | title = On decomposing the causes of health sector inequalities with an application to malnutrition inequalities in Vietnam | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-econometrics_2003-01_112_1/page/207 | doi = 10.1016/S0304-4076(02)00161-6 | journal = Journal of Econometrics | volume = 112 | pages = 207 | year = 2003 | pmid =  | pmc = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jstor.org&quot;&gt;{{Cite journal | last1 = Goodkind | first1 = D. | title = Rising Gender Inequality in Vietnam Since Reunification | url = https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_fall-1995_68_3/page/342 | journal = Pacific Affairs | volume = 68 | issue = 3 | pages = 342–359 | doi = 10.2307/2761129 | year = 1995 | pmid =  | pmc = | jstor = 2761129 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ideas.repec.org&quot;&gt;{{cite web|author=Gallup, John Luke |url=https://ideas.repec.org/p/wbk/wbrwps/2896.html |title=The wage labor market and inequality in Viet Nam in the 1990s |publisher=Ideas.repec.org |year=2002 |accessdate=7 November 2010}}&lt;/ref&gt;

== နိုင်ငံရေးနှင့် အစိုးရ ==
[[File:Presidential Palace Hanoi 388606781 40a24f0ceb.jpg|thumb|right|ဟနွိုင်းမြို့ရှိ သမ္မတနန်းတော်၊ ယခင်က ပြင်သစ်အင်ဒိုချိုင်းနား ဘုရင်ခံချုပ်၏ နန်းတော်ဖြစ်ခဲ့သည်။]]
[[File:Secretary Kerry Addresses Vietnamese Communist Party Secretary General Trong (11403201556).jpg|thumb|right|ကွန်မြူနစ်ပါတီ ဥက္ကဋ္ဌ ငုယင်ဖူထယောင်းကို အမေရိကန် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဂျွန်ကယ်ရီ နှင့် အတူ ဟနွိုင်းတွင် တွေ့ရစဉ်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်]]{{Further information|ဗီယက်နမ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ}}
ဗီယက်နမ် ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတနိုင်ငံသည် [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျူးဘားနိုင်ငံ]]နှင့် [[လောနိုင်ငံ]]တို့နှင့်အတူ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကွန်မြူနစ် စနစ် ကျင့်သုံးသော တစ်ပါတီ ဆိုရှယ်လစ်နိုင်ငံ ၄ နိုင်ငံတွင် တစ်ခု အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ လက်ရှိ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ကွန်မြူနစ်ပါတီကသာ အစိုးရ၊ နိုင်ငံရေး နှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်းတို့၏ အစိတ်အပိုင်း အားလုံးတွင် အဓိက အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။  [[ဗီယက်နမ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ|ကွန်မြူနစ်ပါတီ]]၏ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးသည် စီမံခန့်ခွဲရေး နှင့် အုပ်ချုပ်ရေး တာဝန် အများအပြားကို လုပ်ကိုင်ဆောင်ရွက်လျက် ရှိပြီး ပါတီ၏ နိုင်ငံတော်အဆင့် ဖွဲ့စည်းမှုဆိုင်ရာ အလုပ်၊ နိုင်ငံတော်ဆိုင်ရာ ရာထူး ခန့်အပ်မှု အလုပ်များ အပြင် မူဝါဒ ချမှတ်မှုများကို ချုပ်ကိုင်ထားသည်။ ကွန်မြူနစ် ပါတီနှင့် ပတ်သက်ဆက်နွယ်နေသော သို့မဟုတ် ကွန်မြူနစ်ပါတီမှ ထောက်ခံသော နိုင်ငံရေး အဖွဲ့အစည်းများသာလျှင် ဗီယက်နမ် ရွေးကောက်ပွဲတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်နိုင်ခွင့် ရှိသည်။ ထိုအဖွဲ့အစည်းများတွင် ဗီယက်နမ် အဖမြေ တပ်ဦး၊ အလုပ်သမားနှင့် ကုန်သည် သမဂ္ဂပါတီများ ပါဝင်သည်။ နိုင်ငံတော် အနေနှင့် ဆိုရှယ်လစ်ဝါဒကို ယုံကြည်ချက် အဖြစ် စွဲကိုင်ထားသည် ဆိုသော်လည်း ၎င်းတို့၏ စီးပွားရေး ပေါ်လစီများမှာ အရင်းရှင်စနစ်ဖက်သို ပို၍ တိမ်းညွှတ်လာလျက် ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592581,00.html |title=The Spoils of Capitalism |work=Time |location=New York |date=22 February 2007 |accessdate=19 May 2010 |author=Johnson, Kay |archivedate=24 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130824185440/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1592581,00.html }}&lt;/ref&gt; အီကော်နောမစ် မဂ္ဂဇင်းမှ ဗီယက်နမ်၏ ဦးဆောင်မှုကို &quot;အရင်းရှင် စိတ် ထက်သန်သော ကွန်မြူနစ်များ&quot; ဟု သမုတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.economist.com/specialreports/displaystory.cfm?story_id=E1_TTDQTVQR|title=A bit of everything: Vietnam's quest for role models|date=24 April 2008|accessdate=19 May 2010|work=The Economist |location =London}} {{Subscription}}&lt;/ref&gt;

===ဥပဒေပြုရေး===
ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ လွှတ်တော်မှာ နိုင်ငံတော်အဆင့် လွှတ်တော် တစ်ခုတည်း ရှိပြီး အမတ် ၄၉၈ ဦး ပါဝင်သည်။ လွှတ်တော်အား လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌမှ ဦးဆောင်၍ လွှတ်တော်သည် အုပ်ချုပ်ရေး နှင့် တရားစီရင်ရေး ကဏ္ဍ နှစ်ရပ်၏ အထက်တွင်ရှိသည်။ အစိုးရ ဝန်ကြီးများအားလုံး ကို လွှတ်တော်အမတ်များထဲမှ ရွေးချယ် ခန့်အပ် ကြသည်။

===အုပ်ချုပ်ရေး===
{{Further information|ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ သမ္မတ}}[[File:Парад в честь 70-летия Великой Победы - 18.jpg|thumb|right|ဗီယက်နမ် သမ္မတဟောင်း ထရွန်းတန်ဆန်းအား ၎င်း၏ ဇနီး နှင့် အတူ ၂၀၁၅ ခုနှစ် မော်စကို အောင်ပွဲနေ့ စစ်ရေးပြ အခမ်းအနားတွင် တွေ့ရစဉ်၊ ၂၀၁၅ မေလ ၉ ရက်]]
ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော် သမ္မတသည် အဆောင်အယောင် တစ်ခု အဖြစ်ရှိနေသော နိုင်ငံတော် ဥသျှောင် ဖြစ်ပြီး အမည်ခံ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်လည်း ဖြစ်သည့်အပြင် နိုင်ငံတော် ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေး ကောင်စီ၏ ဥက္ကဋ္ဌလည်းဖြစ်သည်။ ဝန်ကြီးချုပ်သည် အစိုးရအဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ပြီး ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ် ၃ ဦး ၊ ဝန်ကြီးဌာန နှင့် ကော်မရှင် ၂၆ ခုတို့၏ အကြီးအကဲများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော ဝန်ကြီးအဖွဲ့ကို ဦးဆောင်သည်။
===တရားစီရင်ရေး===
ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ပြည်သူ့ တရားလွှတ်တော်ချုပ်ကို တရားသူကြီးချုပ် တစ်ဦးမှ ဦးဆောင်ပြီး အယူခံလွှာတင်သွင်းနိုင်သော အမြင့်ဆုံး တရားရုံးဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း နိုင်ငံတော်လွှတ်တော်ကို ၏ မေးခွန်းထုတ်မှုကို ဖြေကြားပေးရသည်။ ပြည်သူ့တရားလွှတ်တော်ချုပ်၏ အောက်တွင် ပြည်နယ်အဆင့် မြူနီစီပါယ်ဒေသအဆင့် တရားရုံးများ နှင့် ဒေသခံ တရားရုံး အများအပြား ရှိသည်။ စစ်ခုံရုံးသည် နိုင်ငံတော် လုံခြုံရေးနှင့် ပတ်သတ်သော ကိစ္စရပ်များတွင် အထူး တရားစီရင်ပိုင်ခွင့် ရှိသည်။ ဗီယက်နမ်သည် အမျိုးမျိုးသော ပြစ်မှုများအတွက် သေဒဏ်ပေးခြင်းကို လုပ်ဆောင်နေဆဲဖြစ်ပြီး ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် သေဒဏ်ကျခံနေရသော အကျဉ်းသား ၇၀၀ ခန့်မျှ ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|title=UN urged to act on Vietnam over death penalty|url=http://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/un-urged-to-act-on-vietnam-over-death-penalty/2014/02/11/de74e9f8-938d-11e3-9e13-770265cf4962_story.html|accessdate=12 February 2014|newspaper=The Washington Post|date=12 February 2014|archivedate=12 February 2014|archiveurl=https://archive.today/20140212151404/http://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/un-urged-to-act-on-vietnam-over-death-penalty/2014/02/11/de74e9f8-938d-11e3-9e13-770265cf4962_story.html}}&lt;/ref&gt;

=== တပ်မတော် ===
[[File:Quân đội duyệt binh ở Trường Sa.JPG|thumb|right|ဗီယက်နမ်တပ်များကို ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွားနေသော စပရက်ထလီကျွန်းများပေါ်တွင် တွေ့ရစဉ် ၊ ၂၀၀၉ ခုနှစ်]]
ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့တွင် ဗီယက်နမ်ပြည်သူ့တပ်မတော်၊ ဗီယက်နမ် ရဲတပ်ဖွဲ့ နှင့် ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့စစ် တပ်ဖွဲ့တို့ ပါဝင်သည်။ ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့ တပ်မတော်သည် ဗီယက်နမ်ရှိ အမြဲတမ်း စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများ၏ တရားဝင် အမည် ဖြစ်ပြီး ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့ကြည်းတပ်၊ ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့ ရေတပ်၊ ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့ လေတပ် ၊ ဗီယက်နမ် နယ်ခြားကာကွယ်ရေးတပ် နှင့် ဗီယက်နမ် ကမ်းခြေစောင့်တပ် ဟူ၍ ထပ်မံ ခွဲခြားထားသည်။ ဗီယက်နမ် ပြည်သူ့တပ်မတော်တွင်  အမြဲတမ်း စစ်သည်အင်အား ၄၅၀,၀၀၀ ခန့် ရှိပြီး အရန်တပ်များပါ ပါဝင်ပါက စုစုပေါင်းအင်အားသည် ၅၀၀,၀၀၀ အထိ ရှိနိုင်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite book| title=The Military Balance 2010| url=https://archive.org/details/militarybalance0000inte_f0f9| author1=International Institute for Strategic Studies| authorlink1=International Institute for Strategic Studies| author2=Hackett, James (ed.)| date=3 February 2010| publisher=Routledge| location=London| isbn=1-85743-557-5| ref=IISS2010}}&lt;/ref&gt;၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်၏ စစ်ရေးအသုံးစရိတ် စုစုပေါင်းသည် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂.၄၈ ဘီလီယံ ခန့် ရှိပြီး ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဂျီဒီပီ၏ ၂.၅% ခန့်နှင့် ညီမျှသည်။&lt;ref&gt;[http://milexdata.sipri.org/ The SIPRI Military Expenditure Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160123190846/http://milexdata.sipri.org/ |date=23 January 2016 }}. Retrieved 3 May 2012.&lt;/ref&gt;

===နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရေး===
ဗီယက်နမ်၏ သမိုင်းကြောင်း တလျှောက်တွင် အဓိက နိုင်ငံခြား ဆက်ဆံရေးမှာ ၎င်း၏ အကြီးဆုံးအိမ်နီးချင်းနိုင်ငံနှင့် တစ်ချိန်က နယ်ချဲ့ အုပ်စိုးသူ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသော တရုတ်နိုင်ငံနှင့် ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်၏ အချုပ်အခြာ အာဏာဆိုင်ရာ မူများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လွတ်လပ်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်သော သန္ဒိဋ္ဌာန်များကို ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အတွင်း စာပေအမြောက်အမြားတွင် ကမ္ဗည်းထက် မော်ကွန်းတင်ထားခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဆိုရလျှင် ၁၁ ရာစု မျိုးချစ်ကဗျာ ဖြစ်သော &quot;တောင်ပိုင်းနိုင်ငံ၏ တောင်တန်းနှင့်မြစ်များ&quot; ကဗျာ နှင့် ၁၄၂၈ ခုနှစ် လွတ်လပ်ရေးကြေညာစာတမ်းတို့တွင် တွေ့နိုင်သည်။ တရုတ်နှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတို့သည် တရားဝင်အားဖြင့် ငြိမ်းချမ်းရေးရနေကြသော်လည်း နယ်နိမိတ် အငြင်းပွားမှု နှင့် ပတ်သက်သော တင်းမာမှု နိုင်ငံနှစ်ခု အကြားတွင် အထင်အရှား ရှိနေသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nationalinterest.org/commentary/escalating-tensions-the-south-china-sea-7414|title=Escalating Tensions in the South China Sea|work=The National Interest|date=10 September 2012}}&lt;/ref&gt;

လက်ရှိ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီနှင့် ပတ်သက်သော လုပ်ငန်းစဉ် ကြေညာချက်မှာ &quot;လွတ်လပ်ရေး၊ ကိုယ့်အားကိုယ်ကိုးရေး၊ ငြိမ်းချမ်းရေး၊ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး နှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးတို့ အတွက် တသမတ်တည်းရှိသော နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီကို အကောင်အထည်ပေါ်ရန်၊ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေးတွင် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု၊ အမျိုးမျိုးအစားစား ကွဲပြားမှု နှင့် နိုင်ငံအများနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု တို့ ဖြစ်စေမည့် နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီ ဖြစ်စေရန်၊ နိုင်ငံတကာ စီးပွားရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုတွင် ကြိုတင်ဖန်တီးသူ သို့မဟုတ် တက်ကြွစွာ ပါဝင်သူ ဖြစ်ရန် နှင့် အခြားကဏ္ဍများတွင်လည်း တက်ကြွစာ ပါဝင်သူ ဖြစ်စေရန် &quot; ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=HereWe/&gt;ဆက်လက်၍ ကြေညာထားသည်မှာ &quot;ဗီယက်နမ်သည် နိုင်ငံတကာ အသိုင်းအဝိုင်းရှိ နိုင်ငံအားလုံး၏ မိတ်ဆွေ နှင့် အားကိုးရသော မိတ်ဖက်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတကာ နှင့် ဒေသတွင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများတွင် တက်ကြွစွာ ပါဝင်လျက် ရှိသည်။&quot; ဟူ၍ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=HereWe&gt;{{cite web | url=http://www.mofa.gov.vn/en/cs_doingoai/ | title=Vietnam Foreign Policy | publisher=Ministry of Foreign Affairs | accessdate=25 February 2009 | archive-date=18 January 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090118165608/http://www.mofa.gov.vn/en/cs_doingoai/ }}&lt;/ref&gt;

၂၀၀၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ဗီယက်နမ်သည် နိုင်ငံပေါင်း ၁၇၂ နိုင်ငံနှင့် သံတမန် ဆက်ဆံရေး ရှိပြီး ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင်မှ ဆက်ဆံရေး ပုံမှန်ပြန်ဖြစ်သော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည်လည်း တစ်နိုင်ငံ အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.vn/en/cn_vakv |publisher=Ministry of Foreign Affairs |title=List of countries which maintain diplomatic relations with the Socialist Republic of Vietnam |date=December 2007 |accessdate=25 February 2009 |archive-date=16 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116143650/http://www.mofa.gov.vn/en/cn_vakv/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://vietnam.usembassy.gov/relations.html|title=US-Vietnamese Relations|accessdate=8 December 2009|publisher=US Embassy|archivedate=9 December 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091209220514/http://vietnam.usembassy.gov/relations.html}}&lt;/ref&gt; ဗီယက်နမ်သည် နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်း ၆၃ ခု၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့တွင် [[ကုလသမဂ္ဂ]]၊ [[အာဆီယံ]]၊ [[ဘက်မလိုက်နိုင်ငံများအသင်း]]၊ ဖရန်ကိုဖုန်းနီအဖွဲ့ နှင့် [[ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့]] တို့ ပါဝင်သည်။ ထို့ပြင် အစိုးရ မဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်း ၆၅၀ ကျော်နှင့်လည်း ဆက်ဆံရေးရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mofa.gov.vn/en/ctc_quocte |title=Vietnam and International Organizations |accessdate=25 February 2009 |publisher=Ministry of Foreign Affairs |archive-date=26 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726035213/http://www.mofa.gov.vn/en/ctc_quocte/ }}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၆ ခုနှစ် မေလတွင် အမေရိကန် သမ္မတ [[အိုဘားမား]] မှ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံအား သေစေနိုင်လောက်သော လက်နက်များ ရောင်းချခြင်း အပါအဝင် လက်နက်တင်ပို့မှု ပိတ်ပင်ခြင်းကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ခြင်းဖြင့် ဗီယက်နမ်နှင့် ဆက်ဆံရေးကို ပို၍ ပုံမှန် ဖြစ်စေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|page= |newspaper=Reuters |date=March 23, 2016|title=U.S. Lifts arms ban on old foe Vietnam as regional tensions simmer|author=Matt Spetalnick |accessdate=March 23, 2016|url=http://www.reuters.com/article/us-vietnam-obama-idUSKCN0YD050}}&lt;/ref&gt;

===အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသများ===
ဗီယက်နမ် နိုင်ငံအား ပြည်နယ် ၅၈ ခုဖြင့် ပိုင်းခြား ထားသည်။ ထို့ပြင် ပြည်နယ်တို့နှင့် အုပ်ချုပ်ရေး အဆင့် တူညီသော စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ် ၅ ခု လည်း ရှိသည်။
&lt;br/&gt;
[[ဖိုင်:Vietnam location map coloured.svg|center|880x880px]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; class=&quot;unsortable&quot; |
! rowspan=&quot;2&quot; |အမည်
! colspan=&quot;2&quot; |အမည်
(ဗီယက်နမ်)
! rowspan=&quot;2&quot; |မြို့တော်
! rowspan=&quot;2&quot; |လူဦးရေ (၂၀၂၅)
! rowspan=&quot;2&quot; |ဧရိယာ (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! rowspan=&quot;2&quot; |လူဦးရေသိပ်သည်းမှု
|-
!'''ခေတ်ပေါ်'''
!'''ရိုးရာ'''
|-
! colspan=&quot;8&quot; |မြူနီစီပါယ်အုပ်ချုပ်ရေးမြို့ကြီးများ (၆) မြို့
|-
|၁
|[[ဟနွိုင်းမြို့]]
|Hà Nội
|河內
|[[ဟွမ်‌ကီးအန်းခရိုင်]]
|8.807.523
|3.359,84
|
|-
|၂
|[[ဟိုချီမင်းမြို့]]
|Hồ Chí Minh
|胡志明
|[[ဆိုင်္ဂုန်ခရိုင်]]
|14.002.598
|6.772,59
|
|-
|၃
|[[ဒါနန့်မြို့]]
|Đà Nẵng
|沱囊
|[[ဟိုင့်‌ကျုံခရိုင်]]
|3.065.628
|11.859,59
|
|-
|၄
|[[ဟိုင့်‌ဖောင်မြို့]]
|Hải Phòng
|海防
|[[ဟုန်ဘန်ခရိုင်]]
|4.664.124
|3.194,72
|
|-
|၅
|[[ကန္ထားမြို့]]
|Cần Thơ
|芹苴
|[[နင်းကီအောင်ခရိုင်]]
|4.199.824
|6.360,83
|
|-
|၆
|[[ဟွေးမြို့]]
|Huế
|化
|[[ထွမ်ဟွားခရိုင်]]
|1.865.270
|13.795,50
|
|-
! colspan=&quot;8&quot; |'''ပြည်နယ်'''
|-
|၁
|[[ကောင်းဘန်ပြည်နယ်|ကောင်းဘန်]]
|Cao Bằng
|高平
|[[ထွတ်ဖန်းခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |573.119
| style=&quot;text-align:right;&quot; |6.700,39
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
|-
|၂
|[[လောင်ကိုင်းပြည်နယ်|လောင်ကိုင်း]]
|Lào Cai
|牢該
|[[ဤအန်ဘိုင်းခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.778.785
| style=&quot;text-align:right;&quot; |13.256,92
|
|-
|၃
|[[ရှန်လာပြည်နယ်|ရှန်လာ]]
|Sơn La
|山羅
|[[ကျီအန်ကိုင်းခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.404.587
| style=&quot;text-align:right;&quot; |14.108,89
|
|-
|၄
|[[လိုင်ကျုံပြည်နယ်|လိုင်ကျုံ]]
|Lai Châu
|莱州
|[[သံဖောင်ခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |512.601
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9.068,73
|
|-
|၅
|[[လံရှန်းပြည်နယ်|လံရှန်း]]
|Lạng Sơn
|諒山
|[[လူအန်ဗန်ချီခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |881.384
| style=&quot;text-align:right;&quot; |8.310,18
|
|-
|၆
|[[သွီအန်ကွမ်‌ပြည်နယ်|သွီအန်ကွမ်‌]]
|Tuyên Quang
|宣光
|[[မင်စွမ်‌ခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.865.270
| style=&quot;text-align:right;&quot; |13.795,50
|
|-
|၇
|[[ထိုင်းငွီအန်ပြည်နယ်|ထိုင်းငွီအန်]]
|Thái Nguyên
|太原
|[[ဖန်းဒင်ဖွန်ခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.799.489
| style=&quot;text-align:right;&quot; |8.375,21
|
|-
|၈
|[[ဒျန်ဘျန်းပြည်နယ်|ဒျန်ဘျန်း]]
|Điện Biên
|奠邊
|[[ဒျန်ဘျန်းခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |673.091
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9.539,93
|
|-
|၉
|[[ဖူး‌ထော်ပြည်နယ်|ဖူး‌ထော်]]
|Phú Thọ
|富壽
|[[ဗျတ်ချီခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |4.022.638
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9.361,38
|
|-
|၁၀
|[[ဘတ်နင်ပြည်နယ်|ဘတ်နင်]]
|Bắc Ninh
|北寧
|
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3.619.433
| style=&quot;text-align:right;&quot; |4.718,60
|
|-
|၁၁
|[[ကွမ့်နင်ပြည်နယ်|ကွမ့်နင်]]
|Quảng Ninh
|廣寧
|[[ဟာလောင်းခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.497.447
| style=&quot;text-align:right;&quot; |6.207,95
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
|-
|၁၂
|[[ဟွန်‌ဤအန်ပြည်နယ်|ဟွန်‌ဤအန်]]
|Hưng Yên
|興安
|[[ဖိုးဟျန်းခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3.567.943
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.514,81
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
|-
|၁၃
|[[နင်းဘင်ပြည်နယ်|နင်းဘင်]]
|Ninh Bình
|寧平
|[[ဟွာလူခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |4.412.264
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3.942,62
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
|-
|၁၄
|[[ထိုင်ဟွားပြည်နယ်|ထိုင်ဟွား]]
|Thanh Hóa
|清化
|[[ဟတ်ထိုင်ခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |4.324.783
| style=&quot;text-align:right;&quot; |11.114,71
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
|-
|၁၅
|[[ငေအန်းပြည်နယ်|ငေအန်း]]
|Nghệ An
|藝安
|[[ချူအမ္ဗင်းခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3.831.694
| style=&quot;text-align:right;&quot; |16.486,50
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
|-
|၁၆
|[[ဟာသင့်ပြည်နယ်|ဟာသင့်]]
|Hà Tĩnh
|河靜
|[[ထိုင်စိန်းခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.622.901
| style=&quot;text-align:right;&quot; |5.994,45
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
|-
|၁၇
|[[ကွမ့်ချီပြည်နယ်|ကွမ့်ချီ]]
|Quảng Trị
|廣治
|[[ဒုံဟိုင်းခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1.870.845
| style=&quot;text-align:right;&quot; |12.700
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
|-
|၁၈
|[[ကွမ့်ငိုင့်ပြည်နယ်|ကွမ့်ငိုင့်]]
|Quảng Ngãi
|廣義
|[[ကမ့်ထိုင်ခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.161.755
| style=&quot;text-align:right;&quot; |14.832,55
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
|-
|၁၉
|[[ဇာလိုင်ပြည်နယ်|ဇာလိုင်]]
|Gia Lai
|嘉萊
|[[ကွီညံခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3.583.693
| style=&quot;text-align:right;&quot; |21.576,93
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
|-
|၂၀
|[[ဒတ်လတ်ပြည်နယ်|ဒတ်လတ်]]
|Đắk Lắk
|得刻
|[[ဘူအမ္မထုအတ်ခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3.346.853
| style=&quot;text-align:right;&quot; |18.096,40
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
|-
|၂၁
|[[ခိုင်းဟွာပြည်နယ်|ခိုင်းဟွာ]]
|Khánh Hòa
|慶和
|[[ညာချန်ခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.243.554
| style=&quot;text-align:right;&quot; |8.555,86
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
|-
|၂၂
|[[လမ်းဒုံပြည်နယ်|လမ်းဒုံ]]
|Lâm Đồng
|林垌
|[[ဒာလတ်စွမ်‌ဟူအန်ခရိုင်|စွမ်‌ဟူအန်ခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3.872.999
| style=&quot;text-align:right;&quot; |24.233,07
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
|-
|၂၃
|[[သိန္နင်ပြည်နယ်|သိန္နင်]]
|Tây Ninh
|西寧
|[[လောင်အန်ခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3.254.170
| style=&quot;text-align:right;&quot; |8.536,44
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
|-
|၂၄
|[[ဒုံနိုင်းပြည်နယ်|ဒုံနိုင်း]]
|Đồng Nai
|垌𬸼
|[[ချန်းဘျန်ခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |4.491.408
| style=&quot;text-align:right;&quot; |12.737,18
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
|-
|၂၅
|[[ဒုန္ထတ်‌ပြည်နယ်|ဒုန္ထတ်‌]]
|Đồng Tháp
|垌塔
|[[မိထေါ်ခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |4.370.046
| style=&quot;text-align:right;&quot; |5.938,64
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
|-
|၂၆
|[[အန်ဇန်ပြည်နယ်|အန်ဇန်]]
|An Giang
|安江
|[[ရိုက်ဇားခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |4.952.238
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9.888,91
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
|-
|၂၇
|[[ဗင့်လောင်ပြည်နယ်|ဗင့်လောင်]]
|Vĩnh Long
|永龍
|[[လောင်ကျုံခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |4.257.581
| style=&quot;text-align:right;&quot; |6.296,20
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
|-
|၂၈
|[[ကာမောင်းပြည်နယ်|ကာမောင်း]]
|Cà Mau
|鎶䋃
|[[သိန်းထိုင်ခရိုင်]]
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2.606.672
| style=&quot;text-align:right;&quot; |7.942,39
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
|}
== ပထဝီဝင်==
[[File:Vietnam Topography.png|thumbnail|right|ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ပြ မြေပုံ]]
[[File:Vietnam map of Köppen climate classification.svg|thumb|ကော့ပင် ရာသီဥတု မျိုးကွဲများကို ပြထားသော ဗီယက်နမ် မြေပုံ]]
ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် အရှေ့ အင်ဒိုချိုင်းနားကျွန်းဆွယ် ပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး မြောက်လတ္တီကျု ၈° နှင့် ၂၄° ကြား၊ အရှေ့လောင်ဂျီကျု ၁၀၂° နှင့် ၁၁၀°ကြားတွင် တည်ရှိသည်။ စုစုပေါင်း အကျယ်အဝန်းမှာ ၁၂၇,၈၈၁ စတုရန်းမိုင် (၃၃၁,၂၁၀ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ခန့်မျှ ရှိသဖြင့်&lt;ref name=IndexMundi2011&gt;[http://www.indexmundi.com/vietnam/geography_profile.html &quot;Vietnam – Geography&quot;]. Index Mundi. 12 July 2011. Retrieved 19 December 2011.&lt;/ref&gt; [[ဂျာမနီနိုင်ငံ]]၏ အရွယ်အစားနီးပါး ရှိသည်။ နိုင်ငံ ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ်၏ အရှည်စုစုပေါင်းမှာ ၂,၈၈၃ မိုင် (၄,၆၃၉ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျားပြီး ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းမှာ ၂,၁၄၀ မိုင် (၃,၄၄၄ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျားသည်။ &lt;ref name=IndexMundi2011/&gt;နိုင်ငံ၏ အကျဉ်းမြောင်းဆုံးနေရာမှာ အလယ်ပိုင်း ကွမ်ဘင်းပြည်နယ်တွင် ရှိပြီး ၃၁မိုင် (၅၀ ကီလိုမီတာ) မျှသာ ရှိသော်လည်း နိုင်ငံ၏ မြောင်ပိုင်းတွင်မူ ၃၇၀မိုင် (၆၀၀ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျားသည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ မြေပြင်မှာ တောင်ကုန်းများပြားပြီး သစ်တောထူထပ်ကာ မြေပြန့်မှာ ၂၀% ထက် မကျော်ပေ။ တောင်ကုန်းများမှာ နိုင်ငံကုန်းမြေ ဧရိယာ၏ ၄၀% မျှ ရှိပြီး အပူပိုင်း သစ်တောများမှာ  နိုင်ငံကုန်းမြေ ဧရိယာ၏ ၄၂% မျှ ရှိသည်။

နိုင်ငံ၏မြောက်ပိုင်းမှာ ကုန်းမြင့်များသာ အများစု ရှိပြီး မြစ်နီမြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသ တည်ရှိရာ ဒေသလည်း ဖြစ်သည်။ လောင်ကိုင်းပြည်နယ်တွင် ရှိသော ဖန်စီပန်းတောင်မှာ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးတောင် ဖြစ်ပြီး ၁၀,၃၁၂ ပေ (၃,၁၄၃ မီတာ) မျှ မြင့်မားသည်။ ဗီယက်နမ် တောင်ပိုင်းတွင် ကမ်းရိုးတန်း မြေနိမ့် ဒေသများ၊ အန်နာမိုက်တောင်တန်းရှိ တောင်ကုန်းများနှင့် ကျယ်ပြောသော သစ်တောများ ရှိသည်။ ဗဆော့မြေ အမျိုးအစား ဖြစ်ပြီး အတန်အသင့် ညီညာသော ကုန်းမြေမြင့် ၅ ခု ပါဝင်သည် ကုန်းမြင့်ဒေသသည် နိုင်ငံ၏ စိုက်ပျိုးနိုင်သောမြေ၏ ၁၆% နှင့် သစ်တောမြေ၏ ၂၂% မျှ ရှိသည်။ တောင်ဗီယက်နမ်ရှိ မြေအများစုမှာ အာဟာရဓာတ် အတော်နည်းပါးသည်ကို တွေ့ရသည်။

တြိဂံပုံစံရှိပြီး ၅,၇၉၂ စတုရန်းမိုင် (၁၅,၀၀၀ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ရှိသော မြစ်နီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသသည် &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://xttm.agroviet.gov.vn/en/newsletter/2005/September.asp |work=Agroviet Newsletter |date=September 2005 |title=Agricultural advanced technologies in Red river delta, Viet Nam these days |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080221184058/http://xttm.agroviet.gov.vn/en/newsletter/2005/September.asp |archivedate=21 February 2008}}&lt;/ref&gt; မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသထက် ပို၍ သေးငယ်သော်လည်း ပိုမို၍ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ပြီး လူဦးရေလည်း ပို၍ သိပ်သည်းသည်။ ယခင်က တုန်ကင်ပင်လယ်ကွေ့၏ ဝင်ပေါက်ဖြစ်ခဲ့သော မြစ်နီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသသည် နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာ အတွင်း တင်ကျန်နေခဲ့သော နုန်းမြေ အနည်များဖြင့် ပြည့်ဝလျက် ရှိသည်။ ၁၅,၄၄၄ စတုရန်းမိုင် (၄၀,၀၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ) မျှ ကျယ်ဝန်းသော မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသသည် မည်သည့်နေရာတွင် မှ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်ထက် ၁၀ပေ (၃ မီတာ) ထက် ပို၍ မမြင့်ပေ။ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသအတွင်း မြစ်များနှင့် တူးမြောင်းများ ဟိုမှသည်မှ ဖြတ်လျှက် တည်ရှိပြီး ၎င်းတို့မှ အနည်အများအပြားကို ပို့ချသဖြင့် မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသသည် တစ်နှစ်လျှင် ပင်လယ်တွင်းသို့ ၁၉၇ ပေ မှ ၂၆၃ပေ (၆၀ မီတာ မှ ၈၀ မီတာ) အထိ ဆန့်ထွက်လျက် ရှိသည်။
===မြင်ကွင်းကျယ်===
[[File:HaLongBayBIG.jpg|thumb|centre|750px|ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေခံ ဒေသတစ်ခု ဖြစ်သော ဟလောင်ပင်လယ်အော်၏ မြင်ကွင်းကျယ်]]

===ရာသီဥတု===
[[File:Mai Chau - Haus im Reisfeld, Palmen.jpg|thumb|စိုစွတ်သော အပူလျော့ပိုင်း ရာသီဥတု ရှိသည့် ဗီယက်နမ်မြောက်ပိုင်း မိုင်ချောဒိစတြိတ်မှ ကျေးရွာတစ်ခု]]
ဗီယက်နမ်နိုင်ငံအများစုသည် အပူပိုင်းရာသီဥတုရှိပြီး ဗီယက်နမ်မြောက်ပိုင်း (ဟနွိုင်းအပါအဝင်) သည် အပူပိုင်းဒေသရာသီဥတုရှိသည်။

ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် လတ္တီကျု အများအပြား ရှိပြီး မြေမျက်နှာသွင်ပြင်မှာ အနိမ့်အမြင့် မတူညီသဖြင့် ရာသီဥတုမှ တစ်နေရာနှင့် တစ်နေရာ သိသာစွာ ကွဲပြားခြားနားသည်။ နိုဝင်ဘာလမှ ဧပြီလ အထိ ရှိသော ဆောင်းရာသီ သို့မဟုတ် ခြောက်သွေ့သော ရာသီတွင် မုတ်သုံလေသည် အရှေ့မြောက်ဘက်ရှိ တရုတ်ကမ်းရိုးတန်းမှ တုန်ကင်ပင်လယ်ကွေ့ကို ဖြတ်သန်းတိုက်ခိုက်ပြီး ရေငွေ့များကို သိသိသာသာ သယ်ဆောင်လာလေ့ ရှိသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် နိုင်ငံ၏ နေရာအများစုမှာ မိုးရာသီ သို့မဟုတ် နွေရာသီ နှင့် နှိုင်းယှဉ်မှသာ ခြောက်သွေ့သည်ဟု ထင်ရသည်။ နှစ်စဉ် ပျမ်းမျှ အပူချိန်မှာ မြေပြန့်ဒေသများတွင် တောင်ကုန်းဒေသများထက် ပို၍ မြင့်မားပြီး တောင်ပိုင်းတွင် မြောက်ပိုင်းထက် ပို၍ မြင့်မားသည်။ တောင်ပိုင်း မြေပြန့်ဒေသများ ဖြစ်သော ဟိုချီမင်းစီးတီး တစ်ဝိုက် နှင့် မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတို့တွင် အပူချိန် ကွာဟမှု နည်းပါးပြီး တစ်နှစ်တာလုံး  ၂၁° ဆဲလ်စီးယပ်စ် မှ ၂၈° ဆဲလ်စီးယပ်စ် အတွင်းသာ ရှိသည်။ ရာသီဥတု ပြောင်းလဲမှုမှာ မြောက်ပိုင်း တောင်ကုန်းများ နှင့် ကုန်းမြင့်ဒေသများတွင် ပို၍ သိသာပြီး ဒီဇင်ဘာ နှင့် ဇန်နဝါရီ လတွင် ၅° ဆဲလ်စီးယပ်စ် မှ ဇူလိုင် နှင့် ဩဂုတ်လတို့တွင် ၃၇° ဆဲလ်စီးယပ်စ် အထိ ရှိသည်။

===ဂေဟစနစ် နှင့် ဇီဝမျိုးကွဲများ===
ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် သဘာဝ နေရာ နှစ်ခု ရှိပြီး ဟလောင် ပင်လယ်အော် နှင့် ဖောင်းနကီဘန် အမျိုးသား ဥယျာဉ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ဇီဝထု ထိန်းသိမ်းရေး နေရာ ခြောက်ခု ရှိပြီး ၎င်းတို့မှာ ကန်ဂျောင် လမုတော၊ ကက်တရန် အမျိုးသား ဥယျာဉ်၊ ကတ်ဗာ့ အမျိုးသားဥယျာဉ်၊ အူမင်းသျောင် အမျိုးသား ဥယျာဉ်၊ မြစ်နီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ နှင့် အနောက်ငဲ့အန်းဒေသတို့ ဖြစ်သည်။

[[File:Pseudoryx nghetinhensis.PNG|thumb|ဗီယက်နမ်၏ မျိုးရင်းသတ္တဝါဖြစ်သော ကမ္ဘာ့အရှားပါးဆုံး နို့တိုက်သတ္တဝါဖြစ်သည့် ဆယ်အိုလာကောင်]]
ဗီယက်နမ်သည် အင်ဒိုမလာယာ ဂေဟဇုံ အတွင်း ကျရောက်သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် အမျိုးသား ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ လက်ရှိအခြေအနေ အစီရင်ခံစာအရ &lt;ref name=Repeated&gt;{{cite web |url=http://www.nea.gov.vn/HTMT_ddsh05.htm |title=Báo cáo Hiện trạng môi trường quốc gia 2005 |language=Vietnamese |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090223065322/http://www.nea.gov.vn/HTMT_ddsh05.htm |archivedate=23 February 2009}}&lt;/ref&gt; ဗီယက်နမ်သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဇီဝမျိုးကွဲ မြင့်မားစွာကွဲပြားသော နိုင်ငံ ၂၅ နိုင်ငံတွင် တစ်နိုင်ငံ အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဇီဝမျိုးကွဲ များပြားစွာ ရှိသော နိုင်ငံ စာရင်းတွင် အဆင့် ၁၆ ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မျိုးစိတ်အားလုံး၏ ၁၆% ခန့် နေထိုင်သည်။ ဒေသရင်းမျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၅,၉၈၆ ခုကို စစ်ဆေးတွေ့ရှိပြီး ၎င်းတို့အတွင်းမှ ၁၀% မှာ ဇာတိရင်းဖြစ် မျိုးစိတ်များ ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ဒေသရင်း တိရစ္ဆာန်များတွင် နီမာတိုဒါ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၃၀၇ မျိုး၊ အော်လီဂိုချယ်တာ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂၀၀ မျိုး၊ အက်ကရီနာ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၄၅ မျိုး၊ စပရင်းတေးမျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၁၃ မျိုး၊ အင်းဆက် မျိုးစိတ်ပေါင်း ၇၇၅၀ မျိုး၊ တွားသွားသတ္တဝါ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၂၆၀ မျိုး၊ ကုန်းနေရေနေသတ္တဝါ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၂၀မျိုး ၊ ငှက်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၈၄၀မျိုး နှင့် နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၃၁၀ မျိုးတို့ ရှိကြပြီး ၎င်းတို့ထဲမှ ငှက်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၀၀ နှင့် နို့တိုက်သတ္တဝါ ၇၈မျိုး တို့မှာ ဇာတိရင်းဖြစ် မျိုးစိတ်များ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=Repeated/&gt;

ထို့ပြင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် ရေချို မိုက်ခရိုအယ်လဂျီ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁,၄၃၈ မျိုး ရှိပြီး မိုက်ခရိုအယ်လဂျီ မျိုးစိတ်အားလုံးတို့၏ ၉.၆% ဖြစ်ကာ ရေနေ ကျောရိုးမဲ့ သတ္တဝါ ၇၉၄မျိုး နှင့် ပင်လယ်ငါးမျိုးစိတ်ပေါင်း ၂,၄၅၈ မျိုးတို့လည်း နေထိုင်ကြသည်။ &lt;ref name=Repeated/&gt; လတ်တလောနှစ်များ အတွင်းတွင် ဗီယက်နမ်ရှိ ဇာတိရင်းဖြစ်မျိုးစိတ်များ ထဲမှ မျိုးစု ၁၃ခု၊ မျိုးစိတ် ၂၂၂ ခု၊ တက်ဆာ ၃၀ခုတို့ကို အသစ်ထပ်မံ ဖော်ထုတ်ထားသည်။ &lt;ref name=Repeated/&gt; နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးစိတ်သစ် ၆ မျိုးတွင် ဆယ်အိုလာကောင်၊ မန့်ဂျပ်ကောင်ကြီး၊ တုန်ကင်နှာခေါင်းတိုမျောက် တို့ပါဝင်ပြီး ငှက်မျိုးစိတ်သစ်တွင် မျိုးသုဉ်းမည်ကို စိုးရိမ်ရသော အက်ဒဝပ်ရစ်ငှက်လည်း ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=253|title=Edwards's Pheasant (Lophura edwardsi)|publisher=BirdLife International|accessdate=1 September 2012}}&lt;/ref&gt; ၁၉၈၀ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းများတွင် ကက်တရန် အမျိုးသား ဥယျာဉ်အတွင်း ဂျာဗားကြံ့အနည်းငယ်ကို တွေ့ရသော်လည်း ထိုမျိုးစိတ်၏ နောက်ဆုံးအကောင်ကို ၂၀၁၀ ခုနှစ်က တစ်စုံတစ်ယောက်မှ သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news |title = Javan rhino 'now extinct in Vietnam' |author= Kinver, Mark |work= BBC News |date= 25 October 2011 |accessdate=25 October 2011 |url= http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-15430787 }}&lt;/ref&gt;

စိုက်ပျိုးရေးဆိုင်ရာ မျိုးရိုးဗီဇ မျိုးကွဲများ အနေနှင့် ကြည့်မယ်ဆိုပါက ဗီယက်နမ်သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မျိုးယဉ် ဗဟိုဌာန ၁၂ ခုတွင် တစ်ခု အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ် အမျိုးသား မျိုးယဉ် ဗီဇ ဘဏ်တွင် မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၁၅ ခု၏ မျိုးယဉ် ၁၂,၃၀၀ ခုအား ထိန်းသိမ်းထားသည်။&lt;ref name=Repeated/&gt; ဗီယက်နမ် အစိုးရသည် ၂၀၀၄ ခုနှစ် တစ်နှစ်ထဲတွင် ဇီဝမျိုးကွဲများ ထိန်းသိမ်းရေးအတွက် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄၉.၀၇ သန်း အသုံးပြုခဲ့ပြီး ထိန်းသိမ်းသည့် ဒေသ ၁၂၆ ခုကို ထူထောင်ခဲ့ကာ ၎င်းတို့ထဲတွင် အမျိုးသားဥယျာဉ် ၂၈ ခုလည်း ပါဝင်သည်။&lt;ref name=Repeated/&gt;
{{Clear}}

== စီးပွားရေး ==
[[File:LANDMARK72.jpg|thumb|left|ဟနွိုင်းရှိ ကီးနောင်ဟနွိုင်း လန်းမတ်တာဝါ၊ ဗီယက်နမ်ရှိ အမြင့်ဆုံး အဆောက်အဦး]]
၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်းပြည်တွင်းထုတ်ကုန်၏ လက်ရှိတန်ဖိုးမှာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁၃၈ ဘီလီယံ အထိ တိုးတက်သွားခဲ့ပြီး လူတစ်ဦးချင်း အနေနှင့် တွက်ကြည့်မည် ဆိုပါက အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁,၅၂၇ အထိ ရှိသည်။ &lt;ref name=imf2&gt; {{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=73&amp;pr.y=7&amp;sy=2014&amp;ey=2018&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=582&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook: Vietnam |publisher=International Monetary Fund |date=October 2013 |accessdate=14 February 2017}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ဂိုးမန်းဆက်ချ် ကုမ္ပဏီမှ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးသည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် စုစုပေါင်းပြည်တွင်းထုတ်ကုန် လက်ရှိတန်ဖိုး အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄၃၆ ဘီလီယံ ဒေါ်လာ နှင့် လူတစ်ဦးချင်း အနေနှင့် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၄,၃၅၇ ဒေါ်လာ မျှ ရှိလာပြီး   ကမ္ဘာ့အဆင့် နံပါတ် ၂၁ ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fwa.org/pdf/Vietnam_posttrip_article.pdf|title=The Vietnamese Stock Market|publisher=Financial Women's Association of New York|accessdate=7 May 2010|archivedate=5 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181005111807/https://www.fwa.org/pdf/Vietnam_posttrip_article.pdf}}&lt;/ref&gt; ဗီယက်နမ်သည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် ဒေါ်လာတန်ဖိုးအစစ်ဖြင့် တွက်ကြည့်မည် ဆိုပါက တစ်နှစ်လျှင် ၁၀% တိုးတက်မှုနှုန်းဖြင့်  ကမ္ဘာ့ စီးပွားရေး နောက်ထွက်နိုင်ငံများထဲတွင် တိုးတက်မှု အမြန်ဆုံး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာမည်ဟု ပရိုက်စ်ဝါးတားဟောက်စ်ကူးပါး၏ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ခန့်မှန်းထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite press release |url=http://www.pwc.com/vn/en/releases2008/vietnam-may-be-fastest-growing-emerging-economy.jhtml |title=Vietnam may be fastest growing emerging economy |date=12 March 2008 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=20 October 2011}}&lt;/ref&gt; ဗီယက်နမ်၏ စုစုပေါင်းပြည်တွင်း ထုတ်ကုန် တန်ဖိုးသည် ၂၀၅၀ ခုနှစ်တွင် တွင် နော်ဝေ၊ စင်ကာပူ နှင့် ပေါ်တူဂီနိုင်ငံတို့ကို ကျော်တက်သွားမည်ဟု  ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ဟောင်ကောင်-ရှန်ဟိုင်း ဘဏ်ကော်ပိုရေးရှင်း အဖွဲ့မှ ဟောကိန်း ထုတ်ထားသည်။&lt;ref&gt;[http://www.tuoitrenews.vn/cmlink/tuoitrenews/business/vietnam-to-be-listed-top-economies-by-2050-hsbc-1.58480 &quot;Vietnam to be listed among top economies by 2050: HSBC&quot;]. ''Tuổi Trẻ News''. 14 January 2012. Retrieved 18 April 2012. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120116170035/http://www.tuoitrenews.vn/cmlink/tuoitrenews/business/vietnam-to-be-listed-top-economies-by-2050-hsbc-1.58480 |date=16 January 2012 }}&lt;/ref&gt;

ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် သမိုင်းကြောင်းတလျှောက်တွင် စပါးစိုက်ပျိုးမှုကို အခြေခံသော စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး အဓိကပြုလုပ်သည့် လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အလူမီနီယမ် ထုတ်လုပ်ရာတွင် အရေးကြီးသော ကုန်ကြမ်းတစ်မျိုးဖြစ်သည့် ဗောက်ဆိုက်တူးဖော်ရေး လုပ်ငန်းလည်း ရှိသည်။ ဗီယက်နမ်၏ စီးပွားရေးကို အဓိက ပုံဖော်သည်မှာ ဗီယက်နမ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ ဗဟိုကော်မတီနှင့် အမျိုးသား ကွန်ဂရက်များ၏ စုံညီအစည်းအဝေးများမှ ချမှတ်သော ငါးနှစ်စီမံကိန်းများ ဖြစ်သည်။

[[File:Floating Market - Can Tho - Vietnam.JPG|thumb|right|မဲခေါင်မြစ်ဝ ကျွန်းပေါ်ဒေသရှိ ရေပေါ်ဈေး]]
လယ်ယာများ၊ စက်ရုံများ နှင့် ငွေကြေး အရင်းအနှီးများကို စုပေါင်းလုပ်ကိုင်ခြင်းသည် ဗဟိုပြုစီမံမှု၏ အစိတ်အပိုင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး လူသန်းပေါင်းများစွာတို့သည် အစိုးရ၏ အစီအစဉ်များတွင် လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဗီယက်နမ် စီးပွားရေးသည် စွမ်းရည်မပြည့်ဝမှု များနှင့် ခြစားမှုများ၊ အရည်အသွေး ညံ့ဖျင်းမှုများနှင့် အပြည့်အဝ မထုတ်လုပ်နိုင်ခြင်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် ဥရောပနိုင်ငံ အများစုမှ ပြုလုပ်သော စစ်အပြီး ကုန်သွယ်ရေး ပိတ်ဆို့မှုများ၏ ဒဏ်ကိုလည်း ခံခဲ့ကြရသည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ် များ၏ နှောင်းပိုင်းတွင် ဗီယက်နမ်၏ အဓိက ကုန်သွယ်ဖက်များ ဖြစ်ကြသော ဆိုဗီယက်အုပ်စု အင်အားလျော့နည်းလာခြင်းကြောင့် ထိုပြဿနာများကို ပိုမို၍ ဆိုးရွားသွားစေသည်။

၁၉၈၆ ခုနှစ် ဆဋ္ဌမအကြိမ်မြောက် ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ အမျိုးသားကွန်ဂရက်တွင် ဆိုရှယ်လစ်စနစ်ကို အခြေခံသော ဈေးကွက်စီးပွားရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုကို ဒွိုင်းမွိုင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး အစီအစဉ်၏ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် စတင် မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း၊ ကုန်သွယ်ရေး နှင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးတို့တွင် ပုဂ္ဂလိက ပိုင်ဆိုင်မှုကို အားပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[http://ssrn.com/abstract=1442384 Vuong, Quan-Hoang; Tran, Tri-Dung (2009). &quot;The cultural dimensions of the Vietnamese private entrepreneurship&quot;]. ''Icfai Journal of Entrepreneurship Development'', Vol. VI, Nos. 3 &amp; 4 (September &amp; December 2009), pp. 54–78. Icfai University Press via SSRN. Retrieved 4 October 2012.&lt;/ref&gt; ထိုသို့ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ဗီယက်နမ်၏ စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန်မှာ ၁၉၉၀ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၇ ခုနှစ်အတွင်း နှစ်စဉ် ၈%  ခန့် တိုးတက် လာခဲ့သည်။ ၂၀၀၀ ခုနှစ်များ နှောင်းပိုင်းရှိ ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး ကျဆင်းမှုတွင်ပင် စီးပွားရေး တိုးတက်မှုမှာ ဆက်လက် အားကောင်းနေခဲ့ပြီး ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ၆.၈%  မျှ ရှိခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၂၀၁၀ ဒီဇင်ဘာလတွင် ဗီယက်နမ်၏ ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှုန်းမှာ ၁၁.၈%  ခန့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင်ပင် ဗီယက်နမ်ဒေါင်ငွေကြေး၏ တန်ဖိုးကို ၃ ကြိမ်မျှ လျှော့ချခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vietfinancenews.com/2010/12/vietnam-2010-growth-fastest-in-three.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110104115530/http://www.vietfinancenews.com/2010/12/vietnam-2010-growth-fastest-in-three.html |archivedate=4 January 2011 |title=Vietnam 2010 growth fastest in three years – Vietnam Banking Finance News |publisher=Vietfinancenews.com |date=29 December 2010 |accessdate=6 August 2011}}&lt;/ref&gt;

[[File:Rice fields near Sapa, Viêt Nam.jpg|thumb|left|ဆာပါးရှိ စပါးခင်းများ]]
ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း၊ သတင်းအချက်အလက် နည်းပညာ လုပ်ငန်းနှင့် ဟိုင်းတက်ခ် လုပ်ငန်း တို့မှာ နိုင်ငံစီးပွားရေး၏ ကြီးမားသော အစိတ်အပိုင်း နှင့် အလျင်မြန်ဆုံး တိုးတက်သော အစိတ်အပိုင်း တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်သည် ရေနံလုပ်ငန်းတွင် နောက်ကျမှ ဝင်ရောက်လုပ်ကိုင်သော နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သော်လည်း ယခုအခါ အရှေ့တောင်အာရှတွင် တတိယ အကြီးဆုံး ရေနံထုတ်လုပ်သည့် နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် တစ်နေ့လျှင် ရေနံစည်ပေါင်း ၃၁၈,၀၀၀ စည် (၅၆,၀၀၀ ကုဗမီတာ) မျှ ထုတ်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eia.gov/countries/country-data.cfm?fips=VM|title=Vietnam|publisher=United States Energy Information Administration|year=2011|accessdate=6 November 2012}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်သည် အာရှ-ပစိဖိတ် ဒေသတွင် အဋ္ဌမမြောက် အများဆုံး ရေနံစိမ်း ထုတ်လုပ်သည့် နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Fong-Sam, Yolanda (August 2012) [http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/2010/myb3-2010-vn.pdf &quot;Vietnam&quot;] in ''2010 Minerals Yearbook''. USGS. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130302030501/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/2010/myb3-2010-vn.pdf |date=2 March 2013 }}&lt;/ref&gt; ၎င်း၏ အိမ်နီးချင်း တရုတ်နိုင်ငံကဲ့သို့ပင် ဗီယက်နမ်သည် ငါးနှစ်တာ အတွက် ဗဟိုမှ ရေးဆွဲသော စီမံကိန်းများကို ဆက်လက် အသုံးချဆဲ ဖြစ်သည်။ 

တစ်နေ့လျှင် ဝင်ငွေ တစ်ဒေါ်လာထက်နည်းသော လူဦးရေကို ရေတွက်သော အလွန်အမင်း ဆင်းရဲမွဲတေမှုသည် ဗီယက်နမ်တွင် သိသာစွာ လျော့ကျ လာခဲ့ပြီး တရုတ်၊ အိန္ဒိယ နှင့် ဖိလစ်ပိုင် နိုင်ငံများထက် ဆင်းရဲမှုနှုန်း လျော့နည်း ပေသည်။ &lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html Economy of Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211129/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html |date=24 December 2018 }}. CIA World Factbook. Updated 21 September 2012. Retrieved 4 October 2012.&lt;/ref&gt; ထိုသို့ ဆင်းရဲမှုနှုန်း လျော့ကျရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းမှာ လူနေမှု စနစ်ကို မြှင့်တင်ရန်နှင့် စီးပွားရေးမညီမျှမှုများ တိုးပွားလာခြင်းကို တားဆီးရန် ရည်ရွယ်သော မျှတသည့် စီးပွားရေး ပေါ်လစီများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုပေါ်လစီများတွင် ဒွိုင်မွိုင် အစီအစဉ်၏ အစတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော မြေများကို အညီအမျှ ခွဲဝေပေးခြင်း၊ ဆင်းရဲသော ဝေးလံခေါင်ဖျား ဒေသများတွင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံခြင်း နှင့် ပညာရေးနှင့် ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုတို့တွက် အထောက်အပံ့ပေးခြင်း စသည့် ပေါ်လစီများ ပါဝင်သည်။ &lt;ref name=ODI1/&gt; နိုင်ငံတကာ ငွေကြေးအဖွဲ့၏ အဆိုအရ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်၏ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းမှာ ၄.၄၆% မျှသာ ရှိသည်။&lt;ref name=imf2/&gt;

===ကုန်သွယ်ရေး===
[[File:Saigon Trade Center vươn mình trong nắng.jpg|thumb|right|ဒွိုင်းမွိုင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး အပြီးတွင် ဟိုချီမင်းစီးတီးတွင် ဦးစွာတည်ဆောက်ခဲ့သော မိုးမျှော်တိုက်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည့် ဆိုင်းဂုံထရိတ်စင်တာ]]
၂၀၀၀ ခုနှစ်များ၏ အစောပိုင်းမှ အစပြု၍ ဗီယက်နမ်သည် ကုန်သွယ်ရေးဆိုင်ရာ လျှော့ပေါ့မှုများကို ဆက်တိုက် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး တစ်ဖက်မှ အချို့သော စီးပွားရေး ကဏ္ဍများတွင် နိုင်ငံတကာ ဈေးကွက်သို့ ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သလို အချို့သော ကဏ္ဍများအား ဆက်လက် ထိန်းသိမ်းခဲ့ခြင်းအားဖြင့် နှစ်လမ်းသွား နည်းလမ်းကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ &lt;ref name=ODI1&gt;{{cite web |author= Vandemoortele, Milo |author2= Bird, Kate |year= 2010 |url= http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5057&amp;title=viet-nams-progress-economic-growth-poverty-reduction-impressive-improvements |title= Viet Nam's Progress on Economic Growth and Poverty Reduction: Impressive improvements |location= London |publisher= Overseas Development Institute |accessdate= 11 February 2017 |archivedate= 14 May 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110514200140/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5057&amp;title=viet-nams-progress-economic-growth-poverty-reduction-impressive-improvements }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ODI3&gt;{{cite web |author=Vandemoortele, Milo |year=2010 |url=http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=4751&amp;title=millennium-development-goals-equity-development |title=The MDG fundamentals: improving equity for development |location=London |publisher=Overseas Development Institute |accessdate=11 February 2017 |archivedate=15 May 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100515181557/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=4751&amp;title=millennium-development-goals-equity-development }}&lt;/ref&gt;၂၀၀၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ဗီယက်နမ်သည် ၎င်းတို့၏ ဉာဏမူပိုင်ပစ္စည်းဆိုင်ရာ ဥပဒေများကို ထရစ်ပ် သဘောတူညီချက် နှင့်အညီ ပြင်ဆင်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၁ ရက်တွင် ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ်သည် ယခုအခါတွင် အာရှ၏ အပွင့်လင့်ဆုံး စီးပွားရေးစနစ်ရှိသော နိုင်ငံများတွင် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်နေပြီး အသွားအပြန် ကုန်သွယ်မှု တန်ဖိုးမှာ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ဂျီဒီပီ၏ ၁၆၀% မျှ ရှိနေသဖြင့် တစ်ချိန်တည်းတွင်ရှိသော တရုတ်၏ အချိုးထက် နှစ်ဆများ များနေပြီး အိန္ဒိယ၏ အချိုးထက် ၄ ဆ မျှ များနေသည်။&lt;ref&gt;[http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2006/11/13/8393174/index.htm Vietnam Vrooooom: Asia's second-fastest-growing economy takes the global stage.] CNN Money. 13 November 2006.&lt;/ref&gt; ဗီယက်နမ်၏ အဓိက ကုန်သွယ်ဖက် နိုင်ငံများတွင် တရုတ်၊ ဂျပန်၊ ဩစတြေးလျ၊ အာဆီယံ နိုင်ငံများ၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် အနောက်ဥရောပနိုင်ငံများ ပါဝင်သည်။

ဗီယက်နမ် အကောက်ခွန်ဌာန၏ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ အစီရင်ခံစာအရ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ပထမ နှစ်တစ်ဝက်တွင် နိုင်ငံတကာ ကုန်ပစ္စည်းများကုန်သွယ်မှုမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၂၄ ဘီယံ အထိ ရှိပြီး ၂၀၁၂ ခုနှစ် ထိုအချိန်ကာလနှင့် နိုင်းယှဉ်ပါက ၁၅.၇% မျှ ပို၍ မြင့်မားသည်ကို တွေ့ရသည်။ မိုဘိုင်းဖုန်း နှင့် ဆက်စပ်ပစ္စည်းများကို အမြောက်အမြား တင်ပို့မှု တင်သွင်းမှု ပြုလုပ်ပြီး သဘာဝ အရင်းအမြစ် ဈေးကွက်တွင် အမြင့်ဆုံးတင်ပို့မှုမှာ ရေနံစိမ်း ဖြစ်ပြီး တစ်ချိန်တည်းမှာပင် သံ နှင့် စတီးလ် များကို အများဆုံးတင်သွင်းခဲ့သည်ကို တွေ့ရသည်။ အမေရိကန်သည် ဗီယက်နမ်၏ တင်ပို့မှု အမြောက်အမြားကို ဝယ်ယူသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး တင်သွင်းမှု အများဆုံးမှာ တရုတ်ကုန်ပစ္စည်းများ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|title=Developments and trends of Vietnam international merchandise trade in June and the first half of 2013|url=http://www.customs.gov.vn/English/Lists/News/ViewDetails.aspx?ID=195|work=Vietnam Customs|publisher=General Department of Vietnam Customs|accessdate=31 July 2013|date=23 July 2013|archive-date=11 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150111213559/http://www.customs.gov.vn/English/Lists/News/ViewDetails.aspx?ID=195}}&lt;/ref&gt;

မြေယာပြုပြင် ပြောင်းလဲရေး ပြုလုပ်ခြင်း၏ ရလဒ် အဖြစ် ဗီယက်နမ်သည် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ဆိုင်ရာ ထုတ်ကုန်များကို အဓိက တင်ပို့ရောင်းချသော နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ယခုအခါ ကမ္ဘာပေါ်တွင် သီဟိုဠ်စေ့ အများဆုံး တင်ပို့သော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ကော်ဖီ ဒုတိယအများဆုံး တင်ပို့သည့် နိုင်ငံ ဖြစ်လာသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/magazine-25811724|title=How Vietnam became a coffee giant - BBC News|author=|date=|work=bbc.com}}&lt;/ref&gt;ဗီယက်နမ်သည် နှစ်ရှည်ပင် စိုက်ပျိုးရန် အတွက် ၆.၉၃% မျှသော မြေကို အသုံးပြုထားသဖြင့် မဲခေါင် ဒေသကြီးတွင် သုံးစွဲမှု အချိုး အများဆုံး ဖြစ်သည်။ အခြားသော အဓိက ပို့ကုန်များတွင် လက်ဖက်၊ ရာဘာ နှင့် ရေထွက်ပစ္စည်းများ ပါဝင်သည်။ သို့သော်လည်း ဂျီဒီပီတွင် ပါဝင်သော စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ၏ ဝေစုမှာ လတ်တလော ဆယ်စုနှစ်များ အတွင်း ကျဆင်းလာခဲ့ပြီး ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် ၄၂% မှ ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် ၂၀% အထိ ကျဆင်းလာခဲ့ကာ စီးပွားရေး၏ အခြားကဏ္ဍများမှာ ပိုမိုတိုးတက်လာခဲ့သည်။

၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်သည် ဥရောပသမဂ္ဂ နှင့် ကုန်သွယ်ရေး လွတ်လပ်ခွင့် အတွက် ညှိနှိုင်းခဲ့ပြီး ဥရောပသမဂ္ဂ၏ ဂျီအက်စ်ပီ စနစ်သို့ ဝင်ရောက်ခွင့် ရရန် ကြိုးစားခဲ့သည်။ ထိုစနစ်သို့ ဝင်ရောက်ခွင့် ရသော ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများသည် ဥရောပဈေးကွက် အတွင်း ကုန်ပစ္စည်းများကို အခွန်နှုန်း သက်သာစွာဖြင့် တင်ပို့ခွင့် ရရှိကြသည်။ &lt;ref name=&quot;EUfta&quot;&gt;{{cite news|title=Vietnam-EU free trade agreement set to fire|url=http://www.vietnamtribune.com/index.php/sid/222099915/scat/fc849e836694179b/ht/Vietnam-EU-free-trade-agreement-set-to-fire|accessdate=19 May 2014|publisher=''Vietnam Tribune''|archivedate=19 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140519224620/http://www.vietnamtribune.com/index.php/sid/222099915/scat/fc849e836694179b/ht/Vietnam-EU-free-trade-agreement-set-to-fire}}&lt;/ref&gt;

===သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ===
[[File:TOPIO 3.jpg|thumb|left|လူပုံစံ တိုပီယို ၃.၀ စက်ရုပ်]]
ဗီယက်နမ် ပညာရှင်များသည် ဘုရင်ခေတ်မှ အစပြု၍ အများအပြားသော ပညာရပ်နယ်ပယ်များတွင် တိုးတက်စေရန် ကြံဆောင်ခဲ့ကြပြီး အထူးသဖြင့် လူမှုရေးသိပ္ပံ ပညာရပ်များနှင့် လူသားဆိုင်ရာ ပညာရပ်များတွင် ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်တွင် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု သမိုင်းပညာရပ်နှင့် ပတ်သက်၍ နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာသော သမိုင်းကြောင်း ရှိသည်။ ၁၃ ရာစုတွင် နန်းစွန့်ခဲ့သော ဧကရာဇ် ထရန်နန်တောင်သည် ဘုန်းကြီးများကို ဦးဆောင်၍ ဒဿနိကဗေဒ၏ ဘာသာရပ်ခွဲတစ်ခု ဖြစ်သော ထရပ်လမ်ဇန် ဘာသာရပ်ကို တိုးတက်စေရန် ကြိုးစားခဲ့ကြသည်။ ပေါင်းနှုတ်မြှောက်စား နှင့် ဂျီဩမေတြီ ပညာရပ်များကို ၁၅ ရာစုမှ စတင်၍ ဗီယက်နမ်တွင် လူအမ်သာဗင်း၏ ဖတ်စာအုပ်ပေါ်တွင် အခြေခံ၍ သင်ကြားခဲ့ကြသည်။ လူအမ်သာဗင်းသည် ဗီယက်နမ်အား သုည နှင့် စတင်မိတ်ဆက်ပေးခဲ့ပြီး မာ့ခ်ဟျန်တစ်ချ်မှ အနှုတ်ကိန်းများကို မသိကိန်း၊ လျှို့ဝှက်ကိန်း နှင့် ဝှက်ကိန်းများကို မိတ်ဆက်ပေးခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင် ဗီယက်နမ် ပညာရှင်များသည် စွယ်စုံကျမ်း အများအပြားကို ရေးသား ထုတ် ဝေခဲ့သည်။

မျက်မှောက်ခေတ်တွင် ဗီယက်နမ် သိပ္ပံပညာရှင်တို့သည် ပညာရပ် နယ်ပယ်အမျိုးမျိုးတွင် ထင်ရှားသော ပံ့ပိုးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြပြီး အထူးသဖြင့် သင်္ချာဘာသာရပ် တွင် ဖြစ်သည်။ ဟွမ်းတေသည် အသုံးချ သင်္ချာ ဘာသာရပ်ရှိ ဂလိုဘယ် အော့ပတီမိုက်ဇေးရှင်း ဘာသာရပ်ခွဲကို ၂၀ ရာစုတွင် စတင်ဖော်ထုတ်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်သည် လက်ရှိတွင် ပြည်တွင်းဖြစ် အာကာသ စူးစမ်းလေ့လာရေး အစီအစဉ်ကို ဆောင်ရွက်နေပြီး ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်း၆၀၀ တန်ဖိုးရှိသည့် ဗီယက်နမ် အာကာသ ဗဟိုဌာနကို ဆောက်လုပ်ရန် စီစဉ် ဆောင်ရွက်နေသည်။&lt;ref&gt;[http://www.asianscientist.com/topnews/vietnam-build-us600m-national-space-center-by-2018/ &quot;Vietnam To Build US$600m National Space Center By 2018&quot;]. Asian Scientist, 22 November 2011. Retrieved 27 November 2011.&lt;/ref&gt; ဗီယက်နမ်သည် စက်ရုပ်များ တီထွင်ထုတ်လုပ်ခြင်းတွင်လည်း ထင်ရှားသော တိုးတက်မှုများ ရှိပြီး တိုပီယို လူပုံစံ စက်ရုပ်မှာ ဥပမာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.diginfo.tv/2007/12/05/07-0601-d.php |title=Nano technology &amp;#124; Computer &amp;#124; Robot &amp;#124; TOSY TOPIO – Table Tennis Playing Robot |work=DigInfo News |location=Tokyo |date=5 December 2007 |accessdate=12 February 2017 |archivedate=21 May 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090521023057/http://www.diginfo.tv/2007/12/05/07-0601-d.php }}&lt;/ref&gt;၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ အတွက် ဗီယက်နမ်၏ နိုင်ငံတော် အသုံးစရိတ်မှာ ဂျီဒီပီ၏ ၀.၄၅% မျှရှိသည်။&lt;ref&gt;[http://vietnamnews.vnagency.com.vn/Economy/206910/tech-science-spending-too-low.html &quot;Tech, science spending too low&quot;]. VietNam News, 21 December 2010. Retrieved 30 April 2012.&lt;/ref&gt;
{{Clear}}

===သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး===
ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ လက်ရှိ သယ်ယူပိုဆောင်ရေး ကွန်ယက်၏ မူလအစမှာ ပြင်သစ်တို့ အုပ်ချုပ်စဉ်က ကုန်ကြမ်းပစ္စည်းများကို သယ်ယူပို့ဆောင်ရန် အတွက် တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ဗီယက်နမ် စစ်ပွဲအပြီးတွင် ခေတ်မီရန်အတွက် အကြီးအကျယ် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။
====လေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး====
[[File:Tan Son Nhat International Airport.jpg|thumb|right|ဟိုချီမင်းစီးတီး ရှိ[[တန်ဆွန်းညက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]]မှာ ဗီယက်နမ်ရှိ အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်တစ်ခုဖြစ်သည်။]]
ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် အများပြည်သူသုံး အဓိက လေဆိပ် ၂၁ ခုရှိပြီး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် ၃ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ဟနွိုင်းမြို့ရှိ နွိုင်းဘိုင်လေဆိပ်၊ ဒါနန်းရှိ ဒါနည်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် နှင့် ဟိုချီမင်းစီးတီးရှိ [[တန်ဆွန်းညက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ တန်ဆွန်းညက်သည် နိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးလေဆိပ်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတကာခရီးသည်များ၏ ၇၅% ကို လက်ခံ ပို့ဆောင်ပေးလျက် ရှိသည်။ နိုင်ငံတော်မှ သဘောတူထားသော အစီအစဉ်အရ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ် ၁၀ ခု အထိ ရှိလာမည် ဖြစ်သည်။ ထိုလေဆိပ်များတွင် ဗင်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်၊ ဖူးဘိုင်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်၊ ကမ်ရန်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်၊ ဖူးကောက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်၊ ကက်ဘီ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်၊ ကန်သိုး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် နှင့် လောင်သမ်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်တို့ ပါဝင်သည်။ အစီအစဉ်ထဲတွင် ပါဝင်သော လောင်သမ်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်သည် ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် အပြည့်အဝ တည်ဆောက်ပြီးစီးပါက တစ်နှစ်လျှင် ခရီးသည် သန်း ၁၀၀ ကို ဝန်ဆောင်မှုပေးနိုင်မည် ဖြစ်သည်။

ဗီယက်နမ် လေကြောင်းလိုင်းသည် နိုင်ငံတော်ပိုင် လေကြောင်းလိုင်း ဖြစ်ပြီး ခရီးသည်တင် လေယာဉ် ၆၉ စင်းမျှ ရှိပြီး &lt;ref name=&quot;fleet&quot;&gt;{{cite web| title = Vietnam Airlines Details and Fleet History | publisher = PlaneSpotters.net | date = 1 April 2010 | url = http://www.planespotters.net/Airline/Vietnam-Airlines | accessdate =1 April 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = Fleet Information | publisher = Vietnam Airlines | url = http://vietnamairlines.com.vn/wps/portal/en/site/flight_info/fleet_information/!ut/p/c5/fY1RC4IwFEZ_UdybWturjHSFbmSMdC-xQoYwXQ8R-O_beqkXvffx8J0DGsJP5j1Y8xr8ZBy0oPc3VuY8IxUiMkYxIbzKUqW2iLvAuz9e1nURuKKkOYgvX1-fQFvn76FzjeVlEyXrPJYix4XLEQT3Yw8daPKzSCVJsDRnkSYSJSJ0rrfmMcNzbOfLcVN8ALBLRCU!/dl3/d3/L0lJSklna21BL0lKakFBQ3lBQkVSQ0pBISEvNEZHZ3NvMFZ2emE5SUFnIS83X0NHQUg0N0wwME9VTzcwMjdSUU4zMk8wTzAwL0FsX19fNTI!/?WCM_PORTLET=PC_7_CGAH47L00OUO7027RQN32O0O00_WCM&amp;WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/en/site/flight_info/fleet_information/ | accessdate = 30 June 2011 | archivedate = 4 October 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111004121039/http://vietnamairlines.com.vn/wps/portal/en/site/flight_info/fleet_information/!ut/p/c5/fY1RC4IwFEZ_UdybWturjHSFbmSMdC-xQoYwXQ8R-O_beqkXvffx8J0DGsJP5j1Y8xr8ZBy0oPc3VuY8IxUiMkYxIbzKUqW2iLvAuz9e1nURuKKkOYgvX1-fQFvn76FzjeVlEyXrPJYix4XLEQT3Yw8daPKzSCVJsDRnkSYSJSJ0rrfmMcNzbOfLcVN8ALBLRCU!/dl3/d3/L0lJSklna21BL0lKakFBQ3lBQkVSQ0pBISEvNEZHZ3NvMFZ2emE5SUFnIS83X0NHQUg0N0wwME9VTzcwMjdSUU4zMk8wTzAwL0FsX19fNTI!/?WCM_PORTLET=PC_7_CGAH47L00OUO7027RQN32O0O00_WCM&amp;WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Fwps%2Fwcm%2Fconnect%2Fen%2Fsite%2Fflight_info%2Ffleet_information%2F }}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် လေယာဉ် ၁၅၀ စင်း အထိ တိုးမြှင့်ရန် စီစဉ်ထားသည်။ ဗီယက်နမ်တွင် ရှိသော အခြား ပုဂ္ဂလိက လေကြောင်းလိုင်းများမှာ အဲယားမဲခေါင်၊ ဂျက်စတား ပစိဖတ် လေကြောင်းလိုင်း၊ ဗက်စကို နှင့် ဗီယက်ဂျက်အဲယား တို့ ဖြစ်ကြသည်။

====ကုန်းလမ်းပို့ဆောင်ရေး====
[[File:Cao toc Cau Gie Ninh Binh.JPG|thumb|right|ကောင်ဂီ နှင့် နင်းဗင်းမြို့တို့ကို ဆက်သွယ်ထားသော တောင်မြောက် အမြန်လမ်း၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ]]
ဗီယက်နမ်နိုင်ငံရှိ လမ်းများတွင် ဗဟိုမှာ စီမံခန့်ခွဲသော နိုင်ငံတော်အဆင့်လမ်းများ၊ ပြည်နယ်များမှ စီမံခန့်ခွဲသော ပြည်နယ်အဆင့်လမ်းများ၊ ခရိုင်မှ စီမံခန့်ခွဲသော ခရိုင်အဆင့် လမ်းများ၊ မြို့တော်နှင့် မြို့များမှ စီမံခန့်ခွဲသော မြို့ပြလမ်းများ နှင့် ကွန်မြူးမှ စီမံခန့်ခွဲသော ကွန်မြူးအဆင့်လမ်းများတို့ ပါဝင်သည်။ ဗီယက်နမ်ရှိ မြို့ပြဧရိယာများတွင် စက်ဘီးများ၊ စက်တပ် စကူတာများ၊ မော်တော်ဆိုင်ကယ်များသည် လူသုံးများသော ယာဉ်များ အဖြစ် ရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး အထူးသဖြင့် မြို့ကြီးများတွင် မော်တော်ယာဉ် ပိုင်ဆိုင်မှုမှာ မြင့်တက်လာလျက် ရှိသည်။ ပုဂ္ဂလိက ကုမ္ပဏီများမှ ပြေးဆွဲသော အများပြည်သူသုံး ဘတ်စ်ကားများသည် လူအများစုမှ ခရီးဝေးသွားရာတွင် အဓိက သုံးစွဲလျက် ရှိကြသည်။

ယာဉ်အန္တရာယ် လမ်းအန္တရာယ်မှာ ဗီယက်နမ်တွင် အလွန်ဆိုးရွားသော ပြဿနာတစ်ရပ်ဖြစ်ပြီး နေ့စဉ် ပျမ်းမျှ လူ ၃၀ ခန့် ယာဉ်မတော်တဆမှုဖြင့် သေဆုံးကြသည်။ &lt;ref&gt;[http://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=622&amp;ItemID=11314 Social and economic situation, 8 months of 2011]. General Statistics Office of Vietnam. Retrieved 1 September 2011.&lt;/ref&gt; ဟနွိုင်းမြို့နှင့် ဟိုချီမင်းစီးတီးမြို့များတွင် ယာဉ်ကြောကြပ်တည်းမှုမှာ ဆိုးရွားလာသော ပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်ပြီး မြို့တော်များ၏ လမ်းများအား မော်တော်ယာဉ်သုံးစွဲမှု မြင့်တက်လာခြင်းနှင့် ကာမိစေရန် အပြင်းအထန် ကြိုးပမ်းလျက် ရှိကြသည်။

====ရထားပို့ဆောင်ရေး====
[[File:My Son railway tracks.jpg|thumb|left|မိုင်ဆွန်အနီးရှိ ရထားလမ်းတစ်ခု]]
ဗီယက်နမ်၏ အဓိက နိုင်ငံတွင်း ရထားလမ်းမှာ ဟိုချီမင်းစီးတီး နှင့် ဟနွိုင်းမြို့ကို ချိတ်ဆက်ထားသော ပြန်လည်ပေါင်းစည်းခြင်း အမြန်ရထားလမ်း ဖြစ်ပြီး အရှည် ကီလိုမီတာ ၂,၀၀၀ ခန့်မျှ ရှိသည်။ ဟနွိုင်းမြို့မှ တဆင့် အရှေ့မြောက်ဘက်၊ မြောက်ဘက် နှင့် အနောက်ဘက်သို့ ဆက်သွယ်ထားသော ရထားလမ်းများ ရှိကြသည်။ အရှေ့ဘက်သို့ သွားသော ရထားလမ်းမှာ ဟနွိုင်းမြို့မှာ ဟလောင်ပင်လယ်အော်သို့ ဆက်သွယ်ထားပြီး မြောက်ဘက်သို့ သွားသော ရထားလမ်းမှာ ဟနွိုင်းမှ ထိုင်းငုရင်သို့ ဆက်သွယ်ထားကာ အရှေ့မြောက်လိုင်းမှာ ဟနွိုင်းမြို့မှ လောင်ကိုင်းသို့ ဆက်သွယ်ထားသည်။

၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံ နှင့် ဂျပန်နိုင်ငံတို့သည် ဂျပန်နည်းပညာကို အသုံးပြုထားသော အမြန်ရထားလမ်း ဆောက်လုပ်ရန် သဘောတူ လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြပြီး ဗီယက်နမ် အင်ဂျင်နီယာ အမြောက်အမြားကို ဂျပန်သို့ စေလွှတ်၍ အမြန်ရထားများအတွက် လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်ခြင်းနှင့် ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းခြင်း လုပ်ငန်းများကို သင်ယူစေခဲ့သည်။ ထိုရထားလမ်းမှာ ၁,၆၃၀ ကီလိုမီတာမျှ ရှည်လျားသော အမြန်ရထားလမ်း ဖြစ်လာမည်ဖြစ်ပြီး &lt;ref&gt;{{Cite news| title=High-speed train planned for Vietnam – Business – International Herald Tribune| newspaper=The New York Times| date=6 February 2007| url=http://www.nytimes.com/2007/02/06/business/worldbusiness/06iht-vietrail.4489612.html| accessdate=9 July 2010}}&lt;/ref&gt; စုစုပေါင်း ဘူတာရုံ ၂၆ ခု ရှိမည်ဖြစ်ကာ ဟနွိုင်းမြို့ နှင့် ဟိုချီမင်းစီးတီးရှိ သူသျမ် ဘူတာတို့လည်း ပါဝင်မည် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news| title=Vietnam to build high-speed rail |newspaper=The Sydney Morning Herald| date=13 November 2009| url=http://www.smh.com.au/travel/vietnam-to-build-highspeed-rail-20081113-62bd.html| accessdate=9 July 2010}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်ရှိ ရှင်းကန်းဆင်ခေါ် ကျည်ဆန်ရထား နည်းပညာ ကို အသုံးပြုမည် ဖြစ်ပြီး ထိုရထားလမ်းတွင် အမြန်ဆုံး တစ်နာရီ မိုင် ၂၂၀ (၃၆၀ ကီလိုမီတာ) မျှ မြန်သော ရထားများ သွားလာနိုင်မည် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ဟနွိုင်းမှ ဗင်း၊ နာထရန်နှင့် ဟိုချီမင်း စီးတီးသို့ စတင်ဖောက်လုပ်မည် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၀ ခုနှစ် အတွင်းတွင် ဗင်းနှင့် နာထရန် အကြား ရထားလမ်း နှင့် ဟနွိုင်းမြို့နှင့် မြောက်ပိုင်းပြည်နယ်များ ဖြစ်ကြသော လောင်ကိုင်း နှင့် လန်ဆွန်းတို့သို့ ဆက်သွယ်သော ရထားလမ်းများကို စတင်ဆောက်လုပ်မည် ဖြစ်သည်။

====ရေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး====
ကမ်းရိုးတန်းနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည့် ဗီယက်နမ်တွင် အဓိက ပင်လယ်ဆိပ်ကမ်း အများအပြား ရှိပြီး ၎င်းတို့တွင် ကမ်ရန်း၊ ဒါနန်း၊ ဟိုင်ဖုန်း၊ ဟိုချီမင်းစီးတီး၊ ဟောင်ဂိုင်း၊ ကွီးနွန်၊ ဗန်ထော နှင့် နာထရန် တို့ ပါဝင်သည်။ ကုန်းတွင်း ပိုကျသော အပိုင်းတွင် ဗီယက်နမ်ရှိ မြောက်မြားလှသော မြစ်များသည် ကျေးလက်ဒေသ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးတွင် အဓိကကျသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေပြီး ၁၁,၀၀၀ မိုင် (၁၇,၇၀၀ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှိသော ကူးသန်းသွားလာနိုင်သော ရေကြောင်းခရီးတွင် ဖယ်ရီများ၊ ဝမ်းပြားရေယာဉ်များ နှင့် ကုတို့သင်္ဘောများ သွားလာလျက် ရှိကြသည်။ &lt;ref&gt;[http://www.indexmundi.com/vietnam/waterways.html Index Mundi]. January 2012. Retrieved 25 April 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.travelblog.org/Photos/4708303 &quot;Water taxi in Ca Mau city, Vietnam&quot;]. TravelBlog. 27 January 2010. Retrieved 25 April 2012.&lt;/ref&gt;

ထို့ပြင် မဲခေါင်မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ နှင့် မြစ်နီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသတို့သည် ဗီယက်နမ်၏ လူမှုရေးနှင့် စီးပွားရေးကိစ္စရပ်များ အတွက် အလွန်အရေးပါဒေသများ ဖြစ်ကြသည်။ နိုင်ငံ၏ လူဦးရေ အများစုမှာ ထိုမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသများ တလျှောက် သို့မဟုတ် မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသများ၏ အနီးအနားတွင် နေထိုင်လျက် ရှိကြပြီး အဓိက မြို့ကြီးများ ဖြစ်ကြသော ဟိုချီမင်းစီးတီးမြို့ နှင့် ဟနွိုင်းမြို့တို့သည် မဲခေါင် နှင့် မြစ်နီ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် ဒေသများ အနီးတွင် တည်ရှိကြသည်။ တောင်တရုတ်ပင်လယ် အတွင်းတွင်မူ ဗီယက်နမ်သည် လက်ရှိ တရုတ်နိုင်ငံနှင့် အခြား အနီးအနားရှိ နိုင်ငံများ နှင့် ကာလရှည်ကြာ ပိုင်ဆိုင်မှု အငြင်းပွား နေသော စပရက်ထလီကျွန်းများ ၏ အများစုကို ထိန်းချုပ်ထားသည်။&lt;ref&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/war/spratly-claims.htm &quot;Territorial claims in the Spratly and Paracel Islands&quot;]. GlobalSecurity.org. 2011. Retrieved 3 February 2013.&lt;/ref&gt;
===ရေပေးဝေမှုနှင့် သန့်ရှင်းရေး===
ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ရေပေးဝေမှုနှင့် သန့်ရှင်းရေးတွင် အောင်မြင်မှုများ ရှိသကဲ့သို့ စိန်ခေါ်မှုများလည်း ရှိနေသည်။ အောင်မြင်မှုများထဲတွင် ၁၉၉၀ ခုနှစ် နှင့် ၂၀၁၀ ခုနှစ် များအတွင်း ရေပေးဝေမှုနှင့် သန့်ရှင်းသော ရေရရှိမှု သိသိသာသာ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ရေမီတာများကို နေရာအမြောက်အမြားတွင် တပ်ဆင်နိုင်ခဲ့ကာ ၂၀၀၇ ခုနှစ်မှ စ၍ ရေဆိုးသန့်စင်ရေး လုပ်ငန်းများတွင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ပို၍ များလာခဲ့သည်။ စိန်ခေါ်မှုများတွင်မူ ရေထုညစ်ညမ်းမှုများ အများအပြား ရှိနေခြင်း၊ ဝန်ဆောင်မှု ညံ့ဖျင်းခြင်း နှင့် ကျေးလက်ဒေသများတွင် တိုးတက်လာသော ရေသန့်စင်ရေး လုပ်ငန်းများ မလုပ်ဆောင်နိုင်ခြင်း၊ ကျေးလက်ဒေသရှိ ရေစနစ်ကို ရေရှည်ထိန်းသိမ်းမှု ပြုလုပ်ရာတွင် ညံ့ဖျင်းခြင်း၊ မြို့ပြ ရေသန့်စင်ရေးတွင် သုံးစွဲထားသလောက် ငွေကြေး အလုံအလောက် ပြန်လည် မရရှိခြင်း၊ ဗီယက်နမ်၏ စီးပွားရေးတိုးတက်လာသည်နှင့် အမျှ အလှူရှင်များမှ လှူဒါန်းငွေအစား ချေးငွေအသွင်သို့ ပြောင်းလဲကြသဖြင့် နိုင်ငံခြား အထောက်အပံ့များ နှင့် ချေးငွေများ လျော့နည်းလာခြင်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အစိုးရမှ ရေခွန် ကောက်ခံရငွေမှ ကုန်ကျစရိတ်များကို ကာမိရန် လုပ်ဆောင်ခြင်း နှင့် ပြည်နယ်အဆင့်တွင် အလိုအလျောက် ရေပေးဝေမှု စနစ်များကို ဆောင်ရွက်ခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ပေါ်လစီများ တစိတ်တပိုင်းသာ အောင်မြင်ခဲ့သည်။ ရေခွန်မှာ ဈေးပေါမြဲသာ ရှိနေပြီး အချို့သော သုံးစွဲမှုများတွင် ခွင့်ပြုထားသည့် အလုပ်ထက်ပို၍ အခြား အလုပ်များကို လုပ်ဆောင်လျက် ရှိကြသည်။

== လူဦးရေပျံနှံ့နေထိုင်မှု ==
[[File:Hmong women at Coc Ly market, Sapa, Vietnam.jpg|thumb|upright|ဗီယက်နမ်မြောက်ပိုင်း ဆာပါးရှိ မှောင်လူမျိုး အမျိုးသမီးတစ်ဦး]]
၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ၉၀.၇ သန်းခန့် ရှိသည်။ ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ် နှစ်နိုင်ငံ ပေါင်းစည်းပြီး လူဦးရေမှာ ၅၂.၇ သန်းမျှသာ ရှိသဖြင့် ၁၉၇၉ ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက သိသိသာသာ တိုးပွားလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://countrystudies.us/vietnam/34.htm |title=Vietnam – population |publisher=Countrystudies.us|accessdate=11 April 2011}}&lt;/ref&gt;
၂၀၁၂ ခုနှစ် ၏ ခန့်မှန်းခြေ လူဦးရေမှာ ၉၀.၃ သန်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=imf2/&gt; ဗီယက်နမ် နိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်း သန္ဓေအောင်နှုန်းမှာ အမျိုးသမီး တစ်ဦးလျှင် ကလေး ၁.၈ ယောက်မျှ ဖြစ်ပြီး &lt;ref name=&quot;Wold Bank TFR&quot;&gt;{{cite web|title=Fertility rate, total (births per woman)|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN|website=World Bank|publisher=World Bank|accessdate=12 March 2015}}&lt;/ref&gt; ထိုသို့ ဖြစ်ရခြင်း၏ အဓိက အကြောင်းမှာ အစိုးရ၏ သားဆက်ခြား စီမံကိန်း နှင့် ကလေး ၂ ယောက် သာယူရမည့် ပေါ်လစီတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။
===လူမျိုးကွဲများ===
၂၀၀၉ ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်းအရ ဗီယက်လူမျိုး သို့မဟုတ် ကင်လူမျိုး များမှာ ၇၃.၆ သန်းမျှ ရှိပြီး လူဦးရေ၏ ၈၅.၈%  မျှ ဖြစ်သည်။ ကင်လူမျိုး များသည် နုန်းမြေပို့ချရာ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသနှင့် နိုင်ငံ၏ ကမ်းရိုးတန်း လွင်ပြင်များတွင် အများဆုံး စုစည်း နေထိုင်ကြသည်။ များသောအားဖြင့် လူမှုရေးနှင့် လူမျိုးအားဖြင့် တူညီကြသော ကင်လူမျိုးများမှာ နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး နှင့် စီးပွားရေး ပေါ်တွင် သိသာစွာ ဩဇာ သက်ရောက်သည်။ သို့သော်လည်း ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် လူမျိုးစုပေါင်း ၅၄ မျိုး နေထိုင်ပြီး ၎င်းတို့တွင် မှောင်လူမျိုး၊ ဒေါင်းလူမျိုး၊ တေလူမျိုး၊ ထိုင်းလူမျိုး နှင့် နောင်းလူမျိုးများ ပါဝင်ကြသည်။ ကင်လူမျိုးများနှင့် အမျိုးအလွန်နီးစပ်သော မြွမ် လူမျိုးများမှာ ဗီယက်နမ်၏ ၃ပုံ ၂ ပုံမျှ ရှိသော ကုန်းမြင့်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဗီယက်နမ် စစ်ပွဲမတိုင်မီက အလယ်ပိုင်းကုန်းမြင့်တွင် လူမျိုးစု ၄၀ ကျော် ပါဝင်သော ဒီဂါးလူမျိုးများသာ နေထိုင်ကြသော်လည်း ငိုဒင်းဒျမ်၏ တောင်ဗီယက်နမ် အစိုးရမှ ကင်များကို ရှေးဦးလူမျိုးများ နေထိုင်ရာ ဒေသတွင် ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်စေရန် အစီအစဉ် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;[http://www.mhro.org/montangards-history/under-south-vietnam-rule &quot;Under South Vietnam Rule&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121006164804/http://www.mhro.org/montangards-history/under-south-vietnam-rule |date=6 October 2012 }}. MHRO.org. 2010. Retrieved 21 April 2012.&lt;/ref&gt; တရုတ်လူမျိုး ဖြစ်သော ဟွာလူမျိုး များနှင့် ခမာခရွမ် လူမျိုးများမှာ မြေနိမ့်ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ၁၉၇၈ နှင့် ၁၉၇၉ ခုနှစ်အတွင်း တရုတ်-ဗီယက်နမ် ဆက်ဆံရေး ဆိုးရွားလာသော အခါတွင် ဟွာလူမျိုး ၄၅၀,၀၀၀ ကျော် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံမှ ထွက်ခွာသွားခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/4130.htm Vietnam (08/08)]. U.S. Department of State. Retrieved 12 February 2013.&lt;/ref&gt;
{{ဗီယက်နမ်နိုင်ငံရှိ အကြီးဆုံး မြို့ကြီးများ}}

===ဘာသာစကားများ===
ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးဘာသာစကား နှင့် အမျိုးသား ဘာသာစကားမှာ ဗီယက်နမ် ဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး တက်ကျသံ ရှိသော မွန်-ခမာ ဘာသာစကား ဖြစ်ကာ လူဦးရေ၏ အများစုမှ ပြောဆိုကြသည်။ သမိုင်းကြောင်း အရ ဗီယက်နမ်လူမျိုးတို့သည် တရုတ်စကားလုံးများကို အသုံးပြု၍ စာရေးခဲ့ကြသည်။ ၁၃ ရာစုသို့ ရောက်သော အခါတွင် ဗီယက်နမ်တို့သည် ချူးနွမ်ဟု ခေါ်သော ကိုယ်ပိုင် အက္ခရာများကို တီထွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ရိုးရာဇာတ်လမ်း တစ်ပုဒ် ဖြစ်သော ငုယင်ဒူး ရေးသားသည့် ကယူးပုံပြင်မှာ ချူးနွမ်အက္ခရာကို အသုံးပြု၍ ရေးသားခဲ့သည်။ စကားပြောရာတွင် သုံးသော အင်္ဂလိပ်စာလုံး အသုံးပြုထားသည့် ကွတ်ငူ အက္ခရာကိုမူ ယေစွိ အလက်ဇန်ဒရေ ဒီ ရုတ်ဒ် နှင့် အခြားသော ကက်သလစ် သာသနာပြု အဖွဲ့ အချို့မှ မှ ၁၇ ရာစုတွင် တီထွင်ခဲ့သည်။  

ဗီယက်နမ်ရှိ လူနည်းစု လူမျိုးများမှာ ဘာသာစကား အမျိုးစုံကို ပြောဆိုကြပြီး ၎င်းတို့တွင် တေ စကား၊ မွမ် စကား၊ ချမ် စကား၊ ခမာ စကား၊ တရုတ်စကား၊ နန်းစကား နှင့် မှောင်စကား တို့ ပါဝင်သည်။ ဗီယက်နမ် အလယ်ပိုင်း ကုန်းမြင့် ဒေသရှိ မွန်တက်ခနတ်ဒ် လူမျိုးများမှာလည်း အသုံးများသော ဘာသာစကား အချို့ ကို အသုံးပြု ပြောဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.montagnard-foundation.org/faq.html|title=Frequently Asked Questions|publisher=Montagnard Foundation|date=12 August 2007|accessdate=18 July 2013|archivedate=4 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130104212658/http://www.montagnard-foundation.org/faq.html}}&lt;/ref&gt; မြို့ကြီးများတွင် လက်ဟန်ခြေဟန်နှင့် သုံးသော ဗီယက်နမ်စကား အချို့ကိုလည်း တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ 

ကိုလိုနီစနစ်၏ အမွေတစ်ခု အနေနှင့် ပညာတတ် ဗီယက်နမ် အချို့သည် ပြင်သစ်ဘာသာစကားကို အသုံးပြု ပြောဆိုကြသည်။ အထူးသဖြင့် လူကြီးပိုင်းများ နှင့် ယခင် တောင်ဗီယက်နမ်တွင် ပညာသင်ယူခဲ့ကြသူများမှလည်း အသုံးပြုကြသည်။ ပြင်သစ်ဘာသာစကားကို အုပ်ချုပ်ရေး ၊ ပညာရေးနှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးတို့တွင်လည်း အသုံးပြုကြသည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် ပြင်သစ်ဘာသာစကားကို အဓိကပြောဆိုသော ဖရန်ကိုဖုန်းနီ အဖွဲ့၏ တင်းပြည့်အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ရှိနေဆဲဖြစ်ပြီး ပညာရေးတွင်လည်း ပြင်သစ်ဘာသာနှင့် ပတ်သက်သည့် စိတ်ဝင်စားမှုများ ပြန်လည်ရှင်သန်လာလျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.senat.fr/rap/r97-001/r97-001.html|title=Annexe au procès-verbal de la séance du 1er octobre 1997|publisher=French Senate|date=1 October 1997|accessdate=25 July 2013|language=French}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Role of English in Vietnam's Foreign Language Policy: A Brief History |url=http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&amp;PT=sl&amp;X=getdoc&amp;Lev1=pub_c07_07&amp;Lev2=c06_thinh |accessdate=19 February 2017 |archivedate=31 August 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070831165148/http://www.englishaustralia.com.au/index.cgi?E=hcatfuncs&amp;PT=sl&amp;X=getdoc&amp;Lev1=pub_c07_07&amp;Lev2=c06_thinh }}&lt;/ref&gt;[[စစ်အေးတိုက်ပွဲ]]ကာလ အတွင်းက ဆိုဗီယက်အုပ်စုနှင့် အဆက်အဆံရှိသော ဗီယက်နမ် မိသားစု အချို့တွင် ရုရှားဘာသာစကား နှင့် အချို့ မိသားစု အနည်းငယ်တွင် ဂျာမန်ဘာသာ၊ ချက်ဘာသာ နှင့် ပိုလန်ဘာသာ တို့ကို နားလည်တတ်ကျွမ်းကြသည်။ &lt;ref name=29PDF&gt;{{cite web|url=http://www.ijhssnet.com/journals/Vol_2_No_23_December_2012/29.pdf|title=How English Has Displaced Russian and Other Foreign Languages in Vietnam Since &quot;Doi Moi&quot;|author=Ngan Nguyen|work=International Journal of Humanities and Social Science|date=December 2012|format=PDF|accessdate=18 July 2013}}&lt;/ref&gt; လတ်တလော နှစ်များတွင် ဗီယက်နမ်နှင့် အနောက်နိုင်ငံများ ဆက်ဆံမှု ပိုမိုများပြား လာသဖြင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားမှာ ဒုတိယ ဘာသာစကားအဖြစ် ရေပန်းစားလာခဲ့သည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို သင်ယူခြင်းမှာ ကျောင်းအများစုတွင် မသင်မနေရ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး အချို့ကျောင်းများတွင် ပြင်သစ်ဘာသာစကား နှင့် အတူ သင်ကြားရကာ ကျောင်းအများအပြားတွင် ပြင်သစ်ဘာသာအစား အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို အစားထိုး သင်ကြားလာကြသည်။&lt;ref name=29PDF/&gt;&lt;ref&gt;[http://siteresources.worldbank.org/EDUCATION/Resources/278200-1121703274255/1439264-1153425508901/Education_Vietnam_Development.pdf Education in Vietnam], The World Bank&lt;/ref&gt; ဗီယက်နမ် နှင့် အခြားအရှေ့အာရှ နိုင်ငံများ၏ ဆက်ဆံရေးမှာ ပိုမိုအားကောင်းလာသဖြင့် ဂျပန်ဘာသာစကား နှင့် ကိုရီးယား ဘာသာစကားတို့လည်း ပို၍ ရေပန်းစားလာလျက် ရှိသည်။

=== ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု===
{{Pie chart
|caption = ဗီယက်နမ်ရှိ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများ (၂၀၁၄)&lt;ref name=&quot;2014data&quot;&gt;Home Office: ''[https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/389940/CIG.Vietnam.Religious_Minority_Groups.v1.0.pdf Country Information and Guidance — Vietnam: Religious minority groups]''. December 2014. Quoting United Nations' [http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=14914&amp;LangID=E &quot;Press Statement on the visit to the Socialist Republic of Viet Nam by the Special Rapporteur on freedom of religion or belief&quot;]. Hanoi, Viet Nam 31 July 2014. [http://www.ohchr.org/Documents/Issues/Religion/StatementVietnameseVersion31July2014.pdf Vietnamese]. Quote, p. 8: &quot;[...] According to the official statistics presented by the Government, the overall number of followers of recognized religions is about 24 million out of a population of almost 90 million. Formally recognized religious communities include 11 million Buddhists, 6.2 million Catholics, 1.4 million Protestants, 4.4 million Cao Dai followers, 1.3 million Hoa Hao Buddhists as well as 75,000 Muslims, 7000 Baha’ís, 1500 Hindus and others. The official number of places of worship comprises 26,387 pagodas, temples, churches and other religious facilities. [...] While the majority of Vietnamese do not belong to one of the officially recognized religious communities, they may nonetheless – occasionally or regularly – practise certain traditional rituals, usually referred to in Viet Nam under the term &quot;belief&quot;. Many of those traditional rituals express veneration of ancestors. [...]&quot;&lt;/ref&gt;
|label1 = ဗီယက်နမ် ရိုးရာဘာသာ သို့ ဘာသာမဲ့
|value1 = 73.2
|color1 = #C00000
|label2 = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
|value2 = 12.2
|color2 = Gold
|label3 = ကက်သလစ်
|value3 = 6.8
|color3 = DarkOrchid
|label4 = ကောင်းဒါအယူဝါဒ
|value4 = 4.8
|color4 = DeepPink
|label5 = ပရိုတက်စတင့်
|value5 = 1.5
|color5 = DodgerBlue
|label6 = ဟွာဟောင်အယူဝါဒ
|value6 = 1.4
|color6 = Tomato
|label7 = အခြား
|value7 = 0.1
|color7 = GreenYellow
}}
[[File:Chua Mot Cot.jpg|thumb|right|ဟနွိုင်းရှိ သမိုင်းဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျောင်းကန်တစ်ခု ဖြစ်သည့် ဝမ်းပေလာ ဘုရား]]
ပြူးသုတေသနဌာန၏ လေ့လာသုံးသပ်ချက်အရ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ၄၅.၃% မျှသော ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသားတို့မှာ ဗီယက်နမ်ရိုးရာ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများကို ကိုးကွယ်ကြပြီး၊ ၁၆.၄% မှာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ၈.၂% မှာ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]၊ ၀.၄% မှာ အခြားဘာသာ နှင့် ၂၉.၆% မှာ ဘာသာမဲ့များ ဖြစ်ကြသည်။

၂၀၀၉ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁ရက် ဗီယက်နမ် အထွေထွေ စာရင်းအင်းရုံး၏ အစီရင်ခံစာအရ ၆.၈သန်း (သို့ လူဦးရေ၏ ၇.၉% မှာ) ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ကြပြီး၊ ၅.၇ သန်း (၆.၆%) မှာ ကက်သလစ် အယူဝါဒ၊ ၁.၄သန်း (၁.၇%) မှာ ဟွာဟောင် အယူဝါဒ၊ ၀.၈သန်း (၀.၉%) မှာ ကောင်ဒါအယူဝါဒ နှင့် ၀.၇ သန်း (၀.၉%) မှာ ပရိုတက်စတင့် အယူဝါဒ ကို ယုံကြည်ကိုးကွယ်ကြသည်။ စုစုပေါင်းအားဖြင့် ၁၅,၆၅၁,၄၆၇ ဦးမျှသော ဗီယက်နမ် (၁၈.၂%) မှာ ကိုးကွယ်ရာ ဘာသာကို တရားဝင် မှတ်ပုံတင်ထားကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=The 2009 Vietnam Population and Housing Census: Completed Results|url=http://www.gso.gov.vn/Modules/Doc_Download.aspx?DocID=12724|publisher=General Statistics Office of Vietnam: Central Population and Housing Census Steering Committee|page=281|date=June 2010|accessdate=12 March 2012|archivedate=18 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131018040824/http://www.gso.gov.vn/Modules/Doc_Download.aspx?DocID=12724}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်း အရ လူဦးရေ ၁၀ သန်းကျော်သည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ရတနာသုံးပါးကို ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vietnamembassy-usa.org/learn_about_vietnam/culture/beliefs_and_religions/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100210021240/http://www.vietnamembassy-usa.org/learn_about_vietnam/culture/beliefs_and_religions/|archivedate=10 February 2010 |title= Beliefs and religions |publisher=Embassy of Vietnam |accessdate=28 April 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html |title=CIA World Factbook- Vietnam |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=6 August 2011 |archivedate=24 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224211129/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html }}&lt;/ref&gt; ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသား အများစုမှာ ဘိုးဘွားများကို တနည်းနည်းဖြင့် ကန်တော့လေ့ ရှိကြသည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် အစီရင်ခံစာအရ ၈၁% မျှသော ဗီယက်နမ်တို့မှာ ဘုရားသခင်ကို မယုံကြည်ကြပေ။&lt;ref name=&quot;zuckerman&quot;&gt;[http://www.pitzer.edu/academics/faculty/zuckerman/Ath-Chap-under-7000.pdf Zuckerman, Phil. &quot;Atheism: Contemporary Rates and Patterns&quot; (PDF), from the ''Cambridge Companion to Atheism'' (2007), edited by Michael Martin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612114443/http://www.pitzer.edu/academics/faculty/zuckerman/Ath-Chap-under-7000.pdf |date=12 June 2009 }}. University of Cambridge Press. Retrieved 23 May 2012.&lt;/ref&gt;

လူဦးရေ၏ ၈% မှာ ခရစ်ယာန် ဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး စုစုပေါင်း အနေနှင့် ရိုမန်ကက်သလစ် ၆ သန်းခန့်နှင့် ပရိုတက်စတင့် ၁ သန်းနီးပါးမျှ ရှိသည်။ ပေါ်တူဂီနှင့် ဒတ်ချ်ကုန်သည်များက ၁၆ ရာစု နှင့် ၁၇ ရာစု နှစ်များ အတွင်း ဗီယက်နမ်နိုင်ငံအား ခရစ်ယာန် ဘာသာ နှင့် စတင်မိတ်ဆက်ပေးခဲ့ပြီး ၁၉ ရာစု နှင့် ၂၀ ရာစုတွင်  ပြင်သစ်သာသနာပြုများက ထပ်မံ၍ ဖြန့်ဖြူးခဲ့သည်။ ဗီယက်နမ် စစ်ပွဲအတွင်းက အမေရိကန် ပရိုတက်စတင့် သာသနာပြုများက သာသနာပြုခဲ့မှု အနည်းငယ်မျှ ရှိပြီး အထူးသဖြင့် တောင်ဗီယက်နမ်ရှိ မွန်တက်ဂ်နတ်တွင် ဖြစ်သည်။

ဗီယက်နမ်ရှိ အကြီးဆုံး ပရိုတက်စတင့် ဘုရားကျောင်းများမှာ ဗီယက်နမ် ဧဝံဂေလိ အသင်းတော် နှင့် မွန်တက်ဂ်နတ် ဧဝံဂေလိ အသင်းတော်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဗီယက်နမ် ပရိုတက်စတင့်များ၏ ၃ ပုံ ၂ပုံမှာ လူနည်းစု လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်ဟု အစီရင်ခံစာများ အရ သိရသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/vietnams-christians-persecuted-as-state-sees-hidden-enemy-543805.html |title=Vietnam's Christians persecuted as state sees hidden enemy |work=The Independent |location=London |date=15 October 2004 |author=Jordan, Sandra |accessdate=20 February 2017 |archivedate=10 October 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010192931/https://www.independent.co.uk/news/world/asia/vietnams-christians-persecuted-as-state-sees-hidden-enemy-543805.html }}&lt;/ref&gt; ကိုးကွယ်ယုံကြည်သူ နည်းပါးသော်လည်း ပရိုတက်စတင့် အယူဝါဒမှာ နိုင်ငံ၏ အမြန်ဆုံး ပြန့်ပွားနေသော အယူဝါဒ ဖြစ်ပြီး ယခင် ဆယ်စုနှစ် အတွင်း ပွားများမှုနှုန်းမှာ ၆၀၀% မျှ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2006/71363.htm|title=Vietnam|author=|date=|work=state.gov}}&lt;/ref&gt;

[[File:CaoDaiMain.jpg|thumb|left|တေနင်းမြို့ရှိ အဓိက ကောင်းဒါ ဘုရားကျောင်း]]
ဗီယက်နမ် အစိုးရသည် ရိုမန်ကက်သလစ် အယူဝါဒပေါ်တွင် မယုံသင်္ကာမှု များပြားသည်ဟု အများက ရှုမြင်ကြသည်။ ထိုသို့ မယုံကြည်ရခြင်း၏ ဇာစ်မြစ်မှာ ၁၉ ရာစု အတွင်းက ကက်သလစ် ဘာသာဝင် အချို့က ပြင်သစ်ကိုလိုနီ နယ်ချဲ့များနှင့် ပူးပေါင်း၍ နိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်အုပ်ချုပ်ရာတွင် ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ခြင်း နှင့် ပြင်သစ်တို့မှ ၁၈၃၃ ခုနှစ် လီဗန်ခွိုင် ပုန်ကန်မှု အတွင်း ကက်သလစ် ဘုရင်ကို ခန့်အပ်ရန် ကြိုးစားရာတွင် ကူညီခဲ့ခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ကက်သလစ် ဘုရားကျောင်း၏ ကွန်မြူနစ် စနစ်ကို ဆန့်ကျင်သော အတွေးအခေါ်ကြောင့်လည်း ဗီယက်နမ် အစိုးရ၏ ရန်သူ ဖြစ်စေခဲ့သည်။ ဗာတီကန် ဘုရားကျောင်းကို ဗီယက်နမ်တွင် တရားဝင် ပိတ်ပင်ထားပြီး အစိုးရမှ ထိန်းချုပ်ထားသော ကက်သလစ် အဖွဲ့အစည်းများကိုသာ ခွင့်ပြုထားသည်။ သို့သော်လည်း ဗာတီကန်မှ ဗီယက်နမ်နှင့် သံတမန် ဆက်ဆံရေး စတင်ရန် လတ်တလောနှစ်များတွင် ကြိုးပမ်းလျက် ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.asianews.it/news-en/Holy-See-and-Vietnam-discuss-opening-of-diplomatic-relations-24083.html|title=Holy See and Vietnam discuss opening of diplomatic relations|publisher=AsiaNews.it|date=27 February 2012|accessdate=16 May 2012}}&lt;/ref&gt;

လူနည်းစု ကိုးကွယ်သော ဘာသာတရားများလည်း ဗီယက်နမ်တွင် ရှိသည်။ ဗီယက်နမ်၏ ဒေသခံ ရိုးရာ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု ဖြစ်သော ကောင်းဒါ အယူဝါဒကို ကိုးကွယ်သူများ သိသာထင်ရှားသော အရေအတွက် ရှိပြီး ထိုဘာသာမှာ ကက်သလစ်ဘုရားကျောင်း၏ ပုံစံကို ယူ၍ တည်ဆောက်ဖွဲ့စည်းထားသည်။။ ဆွန်နီ နှင့် ချမ်ဘာနီ အစ္စလာမ် ဘာသာတို့အား ချမ် တိုင်းရင်းသားတို့မှ ကိုးကွယ်ကြပြီး အနောက်တောင်ပိုင်းတွင်လည်း အစ္စလာမ်ဘာသာ ကိုးကွယ်သော တိုင်းရင်းသားများ ရှိသည်။ စုစုပေါင်း အားဖြင့် ဗီယက်နမ်တွင် မွတ်စလင် ဘာသာဝင် ၇၀,၀၀၀ မျှ ရှိပြီး ဟိန္ဒူဘာသာဝင် ၅၀,၀၀၀ မျှ ရှိကာ ဘာဟိုင်း ဘာသာဝင်များလည်း ရှိကြသည်။

ဗီယက်နမ် အစိုးရသည် ဘာသာရေး လွတ်လပ်ခွင့်များကို ပိတ်ပင်သည်ဟူသော စွပ်စွဲချက်များကို ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။ ဘာသာရေးနှင့် ပတ်သက်၍ နိုင်ငံတော်၏ တရားဝင် ရပ်တည်ချက်မှာ နိုင်ငံသားတိုင်းသည် မိမိတို့ ယုံကြည်ရာကို လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့် ရှိပြီး ဘာသာတရား အားလုံးသည် ဥပဒေ ရှေ့မှောက်တွင် အညီအမျှ ဖြစ်သည် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://moj.gov.vn/vbpq/en/Lists/Vn%20bn%20php%20lut/View_Detail.aspx?ItemID=7818 |title=No: 21/2004/PL-UBTVQH11 Ordinance on Beliefs and Religions |publisher=Ministry of Justice |date=29 June 2004 |accessdate=21 September 2011 |archive-date=18 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111218104411/http://moj.gov.vn/vbpq/en/Lists/Vn%20bn%20php%20lut/View_Detail.aspx?ItemID=7818 }}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း တကယ်တမ်းတွင် အစိုးရမှ ခွင့်ပြုသော ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းများကိုသာ ခွင့်ပြုသည်။ ဥပမာအားဖြင့် တောင်ဗီယက်နမ်မှ တည်ထောင်သော ယူနီဖိုင်း ဗီယက်နမ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းမှာ ကွန်မြူနစ် အစိုးရမှ ခွင့်ပြုသော အဖွဲ့အစည်းကို မျက်နှာသာပေးလို၍ ပိတ်ပင်တားဆီးခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ &lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/reports/1995/Vietnam.htm &quot;Vietnam: The Suppression of the Unified Buddhist Church&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308132625/https://www.hrw.org/reports/1995/Vietnam.htm |date=8 March 2021 }}. Human Rights Watch. March 1995. Retrieved 17 December 2011.&lt;/ref&gt;

===ပညာရေး===
[[File:Nhà điều hành Đại học Quốc Gia TPHCM.jpg|thumb|right|ဟိုချီမင်းစီးတီးရှိ ဗီယက်နမ်အမျိုးသား တက္ကသိုလ်]]
ဗီယက်နမ်တွင် အစိုးရမှ စီမံခန့်ခွဲသော ကျောင်းများ၊ ကောလိပ်များ၊ တက္ကသိုလ်များ များပြားစွာရှိပြီး ပုဂ္ဂလိက ကျောင်းများ နှင့် ပုဂ္ဂလိက တစိတ်တပိုင်း ပါဝင်ပတ်သက်သော ကျောင်းများလည်း များပြားလာသည်။ ဗီယက်နမ်၏ အထွေထွေ ပညာရေးကို ၅ ပိုင်း ပိုင်းခြား နိုင်သည်။ ၎င်းတို့မှာ မူကြို၊ မူလတန်း၊ အလယ်တန်း၊ အထက်တန်း နှင့် တက္ကသိုလ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးတွင် စာတတ်မြောက်မှုကို မြှင့်တင်ရန် အတွက် အများပြည်သူ ဆိုင်ရာ ကျောင်းများကို အမြောက်အမြား ဆောက်လုပ်ခဲ့ပြီး စာတတ်မြောက်မှုနှုန်းမှာ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ၉၀.၃% မျှ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unicef.org/infobycountry/vietnam_statistics.html |title=At a glance: Viet Nam – Statistics |publisher=UNICEF |accessdate=7 November 2010 |archivedate=15 November 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071115042015/http://www.unicef.org/infobycountry/vietnam_statistics.html }}&lt;/ref&gt;

လူအများ ပါးစပ်ဖျားတွင် ရေပန်းစားသော တက္ကသိုလ်များမှာ ဟနွိုင်းနှင့် ဟိုချီမင်း စီးတီးတို့တွင် ရှိသည်။ အကြီးအကျယ် ကပ်ဆိုက်နေသော ဗီယက်နမ်၏ ပညာရေးစနစ်ကို ပြုပြင်ရန် အတွက် အစိုးရမှ အားလုံးပေါင်းစည်း လုပ်ဆောင်သော ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများကို လုပ်ဆောင်လျက် ရှိသည်။ ပညာရေးစနစ်မှာ အခမဲ့ မဟုတ်သဖြင့် အချို့ ဆင်းရဲသော မိသားစုများမှာ အများပြည်သူဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းနှင့် ပုဂ္ဂလိက ထောက်ပံ့မှုတို့မပါဘဲ သားသမီးတို့၏ ကျောင်းလခများကို ပေးနိုင်ရန် အခက်အခဲ ရှိနေကြသည်။ သို့သော်လည်း ကျောင်းတက်ရောက်မှုနှုန်းမှာ ကမ္ဘာ့အမြင့်ဆုံးအဆင့်တွင် ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SE.PRM.NENR|title=School enrollment, primary (% net)|publisher=World Bank|year=2012|accessdate=9 July 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SE.SEC.PROG.ZS|title=Progression to secondary school (%)|publisher=World Bank|year=2012|accessdate=9 July 2013}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၀ ပြည်နှစ်များတွင် ကောလိပ်နှင့် တက္ကသိုလ်များ သိသာထင်ရှားစွာ များပြားလာခဲပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ၁၇၈ ခုမျှ ရှိရာမှာ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ၂၅၅ ခု အထိ ဖြစ်လာခဲ့သည်။

===ကျန်းမာရေး===
[[File:Vinmec-IMG 0074-08032012.jpg|thumb|left|ဟနွိုင်းရှိ ဗင်းမက် နိုင်ငံတကာ ဆေးရုံ]]
၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသားများ၏ တစ်နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ပျမ်းမျှသက်တမ်းမှာ အမျိုးသမီးများအတွက် ၇၆ နှစ် ဖြစ်ပြီး အမျိုးသားများအတွက် ၇၂ နှစ် ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Economist-World-Factbook&quot;&gt;{{Cite book|title=Pocket World in Figures|url=https://archive.org/details/pocketworld200800lond|publisher=The Economist|year=2009|isbn=978-1-84668-123-3}}&lt;/ref&gt; မွေးကင်းစကလေး သေဆုံးမှုနှုန်းမှာ မွေးဖွားမှု ၁,၀၀၀ တွင် ၁ ၂ယောက်မျှ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN|title=Mortality rate, infant (per 1,000 live births)|year=2008|accessdate=13 September 2010|publisher=World Bank}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံလူဦးရေ၏ ၈၅% မှာ တိုးတက်ကောင်းမွန်လာသော ရေအရင်းအမြစ်များကို ရရှိ သုံးစွဲနိုင်လာခဲ့ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;Economist-World-Factbook&quot; /&gt; သို့သော်လည်း ကျေးလက်ပြည်နယ်များတွင် အာဟာရ ချို့တဲ့မှုမှာ သိသာစွာရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://plan-international.org/where-we-work/asia/vietnam/what-we-do/our-successes/tackling-child-malnutrition-in-rural-vietnam/|title=Tackling child malnutrition in rural Vietnam|publisher=Plan Vietnam|year=2008|accessdate=9 July 2013|archivedate=11 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150111204140/http://plan-international.org/where-we-work/asia/vietnam/what-we-do/our-successes/tackling-child-malnutrition-in-rural-vietnam/}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ကျန်းမာရေး အပေါ်တွင် အစိုးရ၏ သုံးစွဲမှုမှာ ဗီယက်နမ် စုစုပေါင်းပြည်တွင်းထုတ်ကုန်၏ ၀.၉% မျှ သာရှိပြီး အစိုးရမှ ကျန်းမာရေး အသုံးစရိတ်၏ ၂၀%မျှကိုသာ အထောက်အပံ့ ပေးနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=cp&gt;[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Vietnam.pdf Vietnam country profile (PDF)]. Library of Congress Federal Research Division. December 2005. Retrieved 9 July 2013. ''This article incorporates text from this source, which is in the public domain.''&lt;/ref&gt;

၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် မြောက်ဗီယက်နမ်မှ ရွာငယ်ဇနပုဒ်များ အထိ ရောက်ရှိသော ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး စနစ်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thecrimson.com/article/1972/12/13/med-school-professor-praises-north-vietnams/|title=Med School Professor Praises North Vietnam's Medical Care|work=The Harvard Crimson|date=13 December 1972|accessdate=31 January 2013}}&lt;/ref&gt; ၁၉၇၅ ခုနှစ် နိုင်ငံ ၂ ခု ပေါင်းစည်းပြီးနောက် တစ်နိုင်ငံလုံး ပါဝင်သော ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုကို စတင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များ၏ နှောင်းပိုင်းတွင် ဘတ်ဂျက် အကန့်အသတ်ရှိခြင်း၊ ပြည်နယ်အဆင့်သို့ တာဝန်ယူမှု လွှဲပြောင်းခြင်း နှင့် အခကြေးငွေ စတင်ကောက်ခံခြင်း တို့ကြောင့် ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု အရည်အသွေးမှာ အဆင့်တစ်ခုသို့ နိမ့်ကျသွားခဲ့သည်။ ဘဏ္ဍာငွေ ပံ့ပိုးမှု မလုံလောက်ခြင်းကြောင့် သူနာပြုများ၊ သားဖွားဆရာမများ နှင့် ဆေးရုံကုတင် အရေအတွက်များ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ အစီရင်ခံစာအရ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် ဆေးရုံကုတင် ၂၅၀,၀၀၀ မျှသာ ရှိသဖြင့် လူဦးရေ ၁၀,၀၀၀ အတွက် ၁၄.၈ ကုတင်မျှ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=cp/&gt;

၂၀၀၀ ခုနှစ်များ၏ အစောပိုင်းမှ စ၍ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် [[ငှက်ဖျားရောဂါ]] တိုက်ဖျက်ရေးတွင် သိသာထင်ရှားသော တိုးတက်မှု ရှိခဲ့ပြီး ၂၀၀၅ ခုနှစ်သို့ ရောက်သော အခါတွင် ပိုမိုကောင်းမွန်သော ငှက်ဖျား တိုက်ဖျက်ရေး ဆေးများ နှင့် ကုသမှုများကို စတင်မိတ်ဆက်ပြီးနောက် ငှက်ဖျားကြောင့် သေဆုံးမှုမှာ ၁၉၉၀နှစ်များ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၅% မျှသာ ရှိတော့သည်။ သို့သော်လည်း [[တီဘီရောဂါ]] ဖြစ်ပွားမှုနှုန်းမှာ မြင့်တက်လျက် ရှိပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ် မေလတွင် တစ်ရက်လျှင် တီဘီကြောင့် သေဆုံးသူ ၅၇ ဦးခန့်မျှ ရှိသည်။ ကာကွယ်ဆေးထိုး အစီအစဉ်များကို ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် ပြုလုပ်ခြင်း၊တကိုယ်ရေ သန့်ရှင်းရေး ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် ပြုလုပ်ခြင်း နှင့် နိုင်ငံခြား အထောက်အပံ့များကြောင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် တီဘီရောဂါ ဖြစ်ပွားမှု နှင့် နှစ်စဉ် တီဘီရောဂါ အသစ် ဖြစ်ပွားမှုတို့ကို သိသာစွာ လျှော့ချနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=cp/&gt;

၂၀၀၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် ဗီယက်နမ်တွင် [[အိတ်ချ်အိုင်ဗွီပိုး]] ရှိသူ ၁၀၁,၂၉၁ ဦးမျှ ရှိပြီး ၁၆,၅၂၈ ဦးမှာ [[အေအိုင်ဒီအက်စ်]] အဆင့်သို့ ရောက်ရှိသွားခဲ့ပြီး ၉,၅၅၄ ဦးမှာ သေဆုံးခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ ပေါ့စတစ်ဇ် ရှိသောသူများမှာ ထိုစာရင်းထက် ပို၍ မြင့်မားသည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ပျမ်းမျှအားဖြင့် တစ်နေ့လျှင် ရောဂါဖြစ်ပွားသူ အသစ် ၄၀မှ ၅၀ ဦးခန့်အထိ ရှိသည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ၏ ၀.၅% မှာ အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ ရောဂါပိုး ရှိနေသည်ဟု ခန့်မှန်းရပြီး ထိုစာရင်းမှာ ၂၀၀၅ ခုနှစ်အထိ ထိုအတိုင်း ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS|title=Prevalence of HIV, total (% of population ages 15–49)|publisher=World Bank |year=2007|accessdate=13 September 2010}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၄ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ဗီယက်နမ်သည် တကမ္ဘာလုံးအတွက် အေအိုင်ဒီအက်စ် တိုက်ဖျက်ရေး အစီအစဉ် အသုံးစရိတ် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁၅ ဘီလီယံ၏ တစိတ်တပိုင်းကို ရရှိမည်ဖြစ်ကြောင်းအမေရိကန်နိုင်ငံမှ ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref name=cp/&gt;

== ယဉ်ကျေးမှု ==
[[File:Ópera, Ciudad Ho Chi Minh, Vietnam, 2013-08-14, DD 02.JPG|thumb|right|ဟိုချီမင်းစီးတီးရှိ မြူနီစီပါယ် ဇာတ်ရုံ]]
ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် ဆန်စပါး စိုက်ပျိုးသည့် စီးပွားရေး ပေါ်တွင် အခြေပြုသော ရှေးခေတ် ဒေသရင်း ဒေါင်ဆမ် ယဉ်ကျေးမှုမှ တိုးတက်ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတော် ယဉ်ကျေးမှု၏ အချို့အစိတ်အပိုင်းများမှာ တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုတွင် မြစ်ဖျားခံပြီး ရိုးရာနိုင်ငံရေးစနစ် နှင့် အတွေးအခေါ်တို့တွင် ကွန်ဖြူးရှပ်အယူဝါဒ နှင့် တာအိုအယူဝါဒတို့မှ အစိတ်အပိုင်းများကို ယူငင်သုံးစွဲထားသည်။ ဗီယက်နမ် လူ့အဖွဲ့အစည်းသည် လန် ဟုခေါ်သော မျိုးရိုးစဉ်ဆက် ကျေးရွာများ ပေါ်တွင် အခြေပြုတည်ဆောက်ထားပြီး ဗီယက်နမ် လူမျိုးအားလုံးတို့သည် လ ပေါ်တွင် အခြေပြုသော ပြက္ခဒိန်၏ သုံးလပိုင်း ဆယ်ရက်နေ့တွင် မျိုးရိုးစဉ်ဆက်ဆိုင်ရာ စုပေါင်း နှစ်ပတ်လည်ပွဲကို ဆင်နွှဲကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://publicholiday.org/calendar/gio-to-hung-vuong/|title=Gio To Hung Vuong 2013|publisher=PublicHoliday.org|accessdate=12 February 2013|archivedate=3 March 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130303043737/http://publicholiday.org/calendar/gio-to-hung-vuong/}}&lt;/ref&gt; ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်လာသူများ ဖြစ်ကြသော ကန်တုံ၊ ဟာကား၊ ဟောက်ကျန့် နှင့် ဟိုင်နန်တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများကိုလည်း တွေ့ရပြီး နိုင်ငံတော် ဘာသာ ဖြစ်သော ဗုဒ္ဓဘာသာသည် လူကြိုက်များသော ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဆက်စပ်ယှက်နွယ်လျက် ရှိသည်။ လတ်တလော ရာစုနှစ်များတွင် အနောက်တိုင်း ယဉ်ကျေးမှု၏ လွှမ်းမိုးမှုများကို တွေ့မြင်ရပြီး အထူးသဖြင့် ပြင်သစ် နှင့် အမေရိကန် ယဉ်ကျေးမှုတို့ ဖြစ်သည်။

ဗီယက်နမ်၏ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုတွင် လူသားဆန်မှု နှင့် သဟဇာတဖြစ်မှု တို့ကို အလေးအနက် ထားကြပြီး မိသားစု နှင့် အသိုင်းအဝိုင်းတို့၏ တန်ဖိုးကို အလွန်ပင် စောင့်ထိန်းကြသည်။ ဗီယက်နမ်တွင် အဓိက ယဉ်ကျေးမှု ပြယုဂ်အချို့ကို အလေးအမြတ် ပြုကြပြီး ၎င်းတို့တွင် မိကျောင်းနှင့် မြွေပုံတို့မှ ပေါင်းစပ်ဆင်းသက်လာသော ဗီယက်နမ် နဂါး၊ ဗီယက်နမ်၏ အမျိုးသား ဖခင် မြင့်မြတ်သော နဂါး အဖြစ် ပုံဖော်ကြသည့် လတ်လောင်ကွမ်း၊ ဗီယက်နမ်၏ အမျိုးသား မိခင်ကို ကိုယ်စားပြုသော မြင့်မြတ်သော လတ် ငှက် နှင့် အခြား ထင်ရှားသော ပြယုဂ်တစ်ခုမှာ အော်ကို နတ်သမီး တို့ ဖြစ်ကြကာ လိပ်နှင့် မြင်းပုံတို့ကိုလည်း အလေးအမြတ် ပြုကြသည်။&lt;ref&gt;[http://www.vietnam-holidays.co.uk/aboutvietnam/ranimism.htm &quot;Animism in Vietnam's culture&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618015211/http://www.vietnam-holidays.co.uk/aboutvietnam/ranimism.htm |date=18 June 2012 }}. Vietnam-Holidays.co.uk. Retrieved 1 October 2012.&lt;/ref&gt;

ခေတ်သစ် အချိန်အခါတွင် ဗီယက်နမ်၏ ယဉ်ကျေးမှုမှာ အစိုးရမှ ထိန်းချုပ်ထားသော မီဒီယာများနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အစီအစဉ်များမှ အလွန်အမင်း လွှမ်းမိုးခြင်း ခံရသည်။ ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာ တိုင်အောင်ပင် နိုင်ငံခြားမှ ယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးခြင်း အထူးသဖြင့် အနောက်နိုင်ငံများမှ အခြေတည်သော ယဉ်ကျေးမှုများကို ရှောင်ကြဉ်ကြသည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်များမှ စ၍ ဗီယက်နမ်သည် အရှေ့တောင်အာရှ၊ ဥရောပ၊ အမေရိကန် ယဉ်ကျေးမှု နှင့် မီဒီယာတို့နှင့် များစွာ ထိတွေ့လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://vovworld.vn/en-US/Culture/Vietnams-cultural-integration-seen-by-researchers/123534.vov|title=Vietnam's cultural integration seen by researchers|publisher=Voice of Vietnam|date=7 December 2012|accessdate=24 December 2012}}&lt;/ref&gt;

===မီဒီယာ===
ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၏ မီဒီယာကဏ္ဍကို အစိုးရမှ ၂၀၀၄ ခုနှစ် ထုတ်ဝေခြင်း ဥပဒေဖြင့် ထိန်းချုပ်ထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Law on Publication (No. 30/2004/QH11 of 3 December 2004)|url=http://vbqppl.moj.gov.vn/vbpq/en/Lists/Vn%20bn%20php%20lut/View_Detail.aspx?ItemID=7315|publisher=Ministry of Justice|accessdate=21 September 2011|archivedate=18 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111218104027/http://vbqppl.moj.gov.vn/vbpq/en/Lists/Vn%20bn%20php%20lut/View_Detail.aspx?ItemID=7315}}&lt;/ref&gt; ယေဘုယျအားဖြင့် လက်ခံထားကြသည်မှာ ဗီယက်နမ်၏ မီဒီယာကဏ္ဍကို အစိုးရမှ တရားဝင် ကွန်မြူနစ်ပါတီ၏ အာဘော်နှင့် ညီအောင် ထိန်းချုပ်ထားသည်ဟု ဖြစ်သော်လည်း အချို့သော သတင်းစာများတွင် မကျေနပ်ချက်များကို ထုတ်ဖော်ရေးသားလေ့ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url= http://www.economist.com/world/asia/displaystory.cfm?story_id=12940221 |title= Muting the Messengers: Vietnam's Press Under Pressure |work=The Economist |location =London |date=15 January 2009 |accessdate=17 January 2009}}&lt;/ref&gt; ဗီယက်နမ် အသံမှာ အစိုးရမှ တရားဝင် ထုတ်လွှင့်သော ရေဒီယို အသံလွှင့်လုပ်ငန်းဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတကာသို့ အခြားတိုင်းပြည်များတွင် ငှားရမ်းထားသော အသံလွှင့်စက်များမှ တဆင့် လှိုင်းတိုဖြင့် လွှင့်ထုတ်ကာ ၎င်း၏ ဝက်ဘ်ဆိုက်ဒ်မှလည်း ထုတ်လွှင့်သည်။ [[ဗီယက်နမ် ရုပ်မြင်သံကြား]]သည် နိုင်ငံတော်ပိုင်း ရုပ်သံထုတ်လွှင့်ရေး ကုမ္ပဏီ ဖြစ်သည်။

၁၉၉၇ ခုနှစ်မှစ၍ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံသည် အင်တာနက် သုံးစွဲမှုကို ဥပဒေကြောင်းအရ လည်းကောင်း၊ နည်းပညာအားဖြင့် လည်းကောင်း ကျယ်ပြန့်စွာ ကန့်သတ်မှုများ ပြုလုပ်လာခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ဖြစ်လာသော အင်တာနက် ပိတ်ဆို့မှုများကို ဝါးဖြင့် လုပ်ထားသော ဖိုင်းယားဝေါလ်ဟု ရည်ညွှန်းသုံးစွဲကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Wilkey, Robert N|url=http://www.jcil.org/journal/articles/160.html|title=Vietnam's Antitrust Legislation and Subscription to E-ASEAN: An End to the Bamboo Firewall Over Internet Regulation?|journal=John Marshall Journal of Computer and Information Law|volume=20|year=2002|issue=4|archive-date=19 July 2012|access-date=20 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20120719190536/http://www.jcil.org/journal/articles/160.html|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.jcil.org/journal/articles/160.html |access-date=20 February 2017 |archive-date=19 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120719190536/http://www.jcil.org/journal/articles/160.html }}&lt;/ref&gt; စုပေါင်းလုပ်ကိုင်ကြသော ပရော့ဂျက် ဖြစ်သည့် အိုးပင်းနက် အစ်နစ်ရှေးတစ်မှ ဗီယက်နမ်၏ အွန်လိုင်း နိုင်ငံရေး ဆင်ဆာဖြတ်မှုကို ကျယ်ပြန့်သော အဆင့်ဟု သတ်မှတ် ထားပြီး&lt;ref name=&quot;oni-research&quot;&gt;{{cite web|url=http://opennet.net/research/profiles/vietnam|author=OpenNet Initiative|title=Country Profile: Vietnam|date=9 May 2007|accessdate=15 July 2008}}&lt;/ref&gt; နယ်စည်းမခြား သတင်းထောက်များ အဖွဲ့မှ ဗီယက်နမ်မှာ တကမ္ဘာလုံးရှိ အင်တာနက်၏ ရန်သူ ၁၅ ဦး ထဲမှ တစ်ဦး အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။&lt;ref name=&quot;rsf&quot;&gt;{{cite web |url=http://en.rsf.org/internet-enemie-vietnam,39763.html |author=Reporters Without Borders |title=Internet Enemies: Vietnam |accessdate=15 July 2008 |archivedate=17 March 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110317075418/http://en.rsf.org/internet-enemie-vietnam,39763.html }}&lt;/ref&gt; ဗီယက်နမ် အစိုးရမှ နိုင်ငံတော်အား ညစ်ညမ်းသော အရာများနှင့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အသားပေးဖော်ပြသော အရာများမှ အင်တာနက်အား ပိတ်ဆို့ခြင်းဖြင့် ကာကွယ်ရန် ကြိုးစားသည်ဟု ဆိုသော်လည်း နိုင်ငံရေး အားဖြင့်လည်းကောင်း ဘာသာရေးအားဖြင့် လည်းကောင်း ထိရှလွယ်သော ဝက်ဘ်ဆိုက်ဒ်များကိုလည်း ဝင်ရောက်ကြည့်ရှုခွင့်မပြုဘဲ တားမြစ်ထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://cyber.law.harvard.edu/newsroom/opennet_vietnam|title=OpenNet Initiative Vietnam Report: University Research Team Finds an Increase in Internet Censorship in Vietnam|publisher=Berkman Center for Internet &amp; Society at Harvard University|date=5 August 2006|accessdate=15 July 2008}}&lt;/ref&gt;

===ဂီတ===
[[File:Vietnamese musical instrument Dan bau 2.jpg|thumb|left|ဗီယက်နမ် ကြိုးတစ်ချောင်းတပ် ဒန်ဘော ဒုံမင်း တူရိယာ]]
ဗီယက်နမ် ရိုးရာဂီတသည် နိုင်ငံ၏ တောင်ပိုင်းဒေသ နှင့် မြောက်ပိုင်းဒေသတို့တွင် ကွဲပြားခြားနားသည်။ မြောက်ပိုင်း ဂန္ထဝင် ဂီတသည် ရှေးအကျဆုံး ဂီတအမျိုးအစား ဖြစ်ပြီး ရိုးရာအားဖြင့် ပို၍ ခမ်းနားသည်။ ဗီယက်နမ် ဂန္ထဝင်ဂီတ၏ ဇာစ်မြစ်ကို လိုက်မည် ဆိုပါက ၁၃ ရာစု အတွင်း မွန်ဂိုတို့၏ ကျူးကျော်မှုတွင် စတင်မည် ဖြစ်ပြီး ထိုစဉ်က ဗီယက်နမ်တို့မှ တရုတ်အော်ပရာ အကအဖွဲ့ တစ်ဖွဲ့အား ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bookrags.com/research/operavietnam-ema-04/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070710194323/http://www.bookrags.com/research/operavietnam-ema-04/|archivedate=10 July 2007|title=Opera—Vietnam|work=Encyclopedia of Modern Asia| via=BookRags.com|year=2006|accessdate=11 August 2012}}&lt;/ref&gt; သမိုင်းကြောင်း တလျှောက်တွင် ဗီယက်နမ်တို့၏ ဂီတတွင် တရုတ်ဂီတမှ အဓိက အစိတ်အပိုင်းအနေနှင့် များစွာ ရိုက်ခတ်မှု ရှိပြီး ကိုရီးယား၊ မွန်ဂိုးလီးယား နှင့် ဂျပန်တို့၏ ရိုတ်ခတ်မှုများလည်း ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia
 | encyclopedia = Encyclopædia Britannica Online
 | title = Southeast Asian arts Vietnam
 | url = http://original.britannica.com/eb/article-29500/Southeast-Asian-arts
 | publisher = Encyclopædia Britannica
 | date = 23 July 2008
 | page = 36
}}&lt;/ref&gt;

နာညတ် ဂီတသည် တော်ဝင်နန်းသုံးဂီတများထဲမှ လူကြိုက်များသော ဂီတတစ်ခုဖြစ်ပြီး ချောင် ဂီတသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ဂီတဇာတ်ရုံများတွင် သုံးသော သရော်သည့် ဂီတတစ်မျိုး ဖြစ်ကာ ဆန်း သို့မဟုတ် ဟတ်ဆန်းဂီတသည် ဗီယက်နမ် ရိုးရာ ဂီတတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကွမ်ဟို ဂီတမှာ ဟာဘတ်ဒေသ (မာနင်း နှင့် ဘတ်ရန်ပြည်နယ် နှစ်ခုပေါင်း) နှင့် ဗီယက်နမ် နိုင်ငံ တဝှမ်းလုံးတွင် လူကြိုက်များသည်။ ဟတ်ချောဗန်း သို့မဟုတ် ဟတ်ဗန်းဂီတမှာမူ ပွဲလမ်းသဘင် ကျင်းပချိန်တွင် နတ်များကို နှိုးဆော်ရန် အတွက် သုံးသော ဂီတအမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ နတ်ဒန်တော့ကိုင်ဗျန်း သည် ဗီယက်နမ် ရိုးရာဂီတ၏ ခေတ်သစ်ပုံစံဖြစ်ပြီး ၁၉၅၀ ခုနှစ်များတွင် ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ ကာထရူး ဂီတသည်လည်း လူကြိုက်များသော ရိုးရာ ဂီတတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဟို ဂီတမှာ ကွမ်းဟိုဂီတ၏ တောင်ပိုင်း စတိုင်လ်ဟု မယူဆနိုင်ပေ။ ရိုးရာတူရိယာများ အများအပြား ရှိပြီး ၎င်းတို့တွင် ဒန်ဘောဟု ခေါ်သော ကြိုးတစ်ချောင်းတပ် ဒုံမင်း၊ ဒန်ဂေါဟု ခေါ်သော ကြိုးနှစ်ချောင်းတပ် အုန်းမုတ်ခွက် တယော နှင့် ဒန်ငုယက်ဟု ခေါ်သော ကြိုးနှစ်ချောင်းတပ် လက်ကွက်ပါဝင်သော ဗျပ်စောင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။

===စာပေ===
[[File:Hanoi Temple of Litterature.jpeg|thumb|ဟနွိုင်းရှိ စာပေကျောင်းတော်]]
ဗီယက်နမ်စာပေတွင် ရာစုနှစ်နှင့် ချီသော သမိုင်းကြောင်းရှိသည်။ ဗီယက်နမ် ရိုးရာစာပေတွင် ကြွယ်ဝသော ယဉ်ကျေးမှုများရှိပြီး ၆ ပိုဒ်မှ ၈ ပိုဒ်အတွင်းရှိသော ကာဒေါင်ဟု ခေါ်သည့် ကဗျာပုံစံကို အခြေခံထားကာ ကျေးရွာရှိ ဘိုးဘွားများ နှင့် သူရဲကောင်းများ အကြောင်းကို အဓိကထား ရေးသားလေ့ ရှိသည်။.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://vietnamnews.vn/Sunday/Features/201033/Folk-poetry-preservation-a-labour-of-love.html|title=Folk poetry preservation a labour of love|work=VietNam News|date=29 June 2010|accessdate=12 February 2013|archivedate=21 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140421000534/http://vietnamnews.vn/Sunday/Features/201033/Folk-poetry-preservation-a-labour-of-love.html}}&lt;/ref&gt; ပေထက် အက္ခရာတင်သော စာပေများကို ၁၀ ရာစုနှစ် ငိုမင်းဆက်လက်ထက်မှ စတင်တွေ့ရှိရပြီး ထင်ရှားသော ရှေးခေတ်စာဆိုတော်များမှာ ငုယင်ထရိုင်၊ ထရန်ဟန်းဒေါင်၊ ငုယင်ဒူး နှင့် ငုယင်ဒင်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အချို့သော စာပေအမျိုးအစားများမှာ ပြဇာတ်ကရာတွင် အရေးပါသော အပိုင်းမှ ပါဝင်ပြီး ဥပမာအားဖြင့် အမျိုးသမီး တစ်ဦးတည်း သီဆိုဖျော်ဖြေသော ကထရူး ဟုခေါ်သော ဖျော်ဖြေမှုများတွင် အသုံးပြုကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indochinatravelplan.com/vietnamese-traditional-music/8886-hat-ca-tru|title=Vietnamese Traditional Music: Hat Ca Tru|publisher=Indochina Travel Plan|year=2012|accessdate=10 March 2013|archivedate=15 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130815232833/http://www.indochinatravelplan.com/vietnamese-traditional-music/8886-hat-ca-tru}}&lt;/ref&gt; တောင်ဒန် ကဲ့သို့သော ကဗျာသမဂ္ဂများကိုလည်း ဗီယက်နမ်တွင် ဖွဲ့စည်းကြသည်။ လတ်တလောခေတ်တွင် ဗီယက်နမ်စာပေများကို အနောက်တိုင်း စတိုင်လ်များမှ လွှမ်းမိုးခြင်း ခံရပြီး ပထမဆုံး စာပေပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လှုပ်ရှားမှု ဖြစ်သော သိုမွိုင်သညည် ၁၉၃၂ ခုနှစ်တွင် စတင်ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://thehuuvandan.org/vietpoet.html|title=Vietnamese Poetry|publisher=Le Cercle Littéraire – Thế Hữu Văn Đàn – The Literary Forum|date=21 June 2008|accessdate=12 February 2013|archivedate=25 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130225165206/http://thehuuvandan.org/vietpoet.html}}&lt;/ref&gt;

===ပွဲတော်များ===
[[File:Hoa mai.jpg|right|thumb|ရိုးရာ တက် နှစ်သစ်ကူးပွဲ သစ်ပင်]]
ဗီယက်နမ်တွင် လဆန်း လဆုတ် ပြက္ခဒိန်ပေါ် အခြေပြုသော ပွဲတော် အမြောက် အများရှိပြီး အရေးအပါဆုံးမှာ တက် နှစ်သစ်ကူးပွဲ ဖြစ်သည်။ ရိုးရာ ဗီယက်နမ် လက်ထပ်မင်္ဂလာပွဲမှာ ရေပန်းစားပြီး နိုင်ငံရပ်ခြားတွင် သွားရောက် အလုပ်လုပ်ကိုင်နေသော ဗီယက်နမ် လူမျိုးများပင် အနောက်နိုင်ငံများတွင် ဆင်နွှဲလေ့ ရှိကြသည်။

===ခရီးသွား လုပ်ငန်း===
[[File:PhoCoHoiAn.jpg||thumb|left|ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် စာရင်းဝင် နေရာဖြစ်သော ဟွိုင်အန်း ရှေးဟောင်းမြို့]]
ဗီယက်နမ်သည် ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်များမှစ၍ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများ လာရောက်လည်ပတ်သည့် အဓိက နေရာတစ်နေရာ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး အစိုးရနှင့် ပုဂ္ဂလိကတို့၏ သိသာထင်ရှားသော ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများကြောင့် ဖြစ်ကာ အဓိကအားဖြင့် ကမ်းရိုးတန်း ဒေသများတွင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://vanban.chinhphu.vn/portal/page/portal/chinhphu/hethongvanban?class_id=2&amp;mode=detail&amp;document_id=153358 |title=Quyết định số 2473/QĐ - TTG của Thủ tướng Chính phủ : Phê duyệt &quot;Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030&quot; |publisher=Cổng Thông tin điện tử Chính phủ |date=31 Dec 2011 |access-date=21 February 2017 |archive-date=8 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170708231539/http://vanban.chinhphu.vn/portal/page/portal/chinhphu/hethongvanban?class_id=2&amp;mode=detail&amp;document_id=153358 }}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ် တစ်နှစ်တည်းတွင်ပင် ဗီယက်နမ်သို့ နိုင်ငံတကာမှာ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား ၃.၇၇ သန်းခန့် လာရောက် လည်ပတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vietnamtourism.com/e_pages/news/index.asp?loai=2&amp;uid=11723 |title=Vietnamtourism |publisher=Vietnamtourism |accessdate=7 November 2010 |archivedate=13 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513084216/http://www.vietnamtourism.com/e_pages/news/index.asp?loai=2&amp;uid=11723 }}&lt;/ref&gt;

လူကြိုက်များ ရေပန်းစားသော ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်း နေရာများမှာ ယခင် ဘုရင်နန်းစိုင်ရာ ဟူး ရွှေမြို့တော်၊ ကမ္ဘာ့အမွေခံ နေရာများဖြစ်သော ဖောင်းနကီဘန် အမျိုးသား ဥယျာဉ်၊ ဟွိုင်အန်း နှင့် မိုင်ဆွန်၊ ကမ်းရိုးတန်း ဒေသဖြစ်သော နာထရန်၊ ဟလောင်ပင်လယ်အော်ရှိ လှိုဏ်ဂူများ နှင့် စကျင်ကျောက် တောင်ကုန်းများတို့ ဖြစ်ကြသည်။ များစွာသော ခရီးသွားလုပ်ငန်း စီမံကိန်းများမှာ တည်ဆောက်ဆဲ ဖြစ်ပြီး ဥပမာအားဖြင့် အရှေ့တောင် အာရှတွင် သဘာဝ မဟုတ်ဘဲ တည်ဆောက်ထားသည့် အကြီးဆုံး ပင်လယ်ဖြစ်သော ဗန်ယောင်း ခရီးသွားများ လည်ပတ်စရာ နေရာ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lookatvietnam.com/2009/01/southeast-asias-largest-artificial-sea-inaugurated-in-binh-duong.html |title=Southeast Asia's largest artificial sea inaugurated in Binh Duong |website=Look At Vietnam |date=19 January 2009 |accessdate=7 November 2010 |archivedate=11 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511053258/http://www.lookatvietnam.com/2009/01/southeast-asias-largest-artificial-sea-inaugurated-in-binh-duong.html }}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၄ ရက်တွင် အမေရိကန် ပေါ့ပ်တေးဂီတ ကြယ်ပွင့် မိုက်ကယ်ဂျက်ဆန် ၏ ဖခင် ဂျိုးဂျက်ဆန်မှ အရှေ့တောင်အာရှတွင် အကြီးဆုံး ဖျော်ဖြေရေး အဆောက်အဦး ဖြစ်လာမည့် ကြယ်ငါးပွင့် ဟိုတယ် နှင့် အပန်းဖြေစခန်း ဖြစ်သော ဟက်ပီးလန်း အား အုတ်မြစ်ချ ဖွင့်လှစ်ပွဲသို့ တက်ရောက် ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂ သန်းတန်သော ထို စီမံကိန်းမှာ နှစ်စဉ် ခရီးသွား ၁၄ သန်းကို တာဝန်ယူ ဧည့်ခံနိုင်မည် ဖြစ်ပြီး ဟိုချီမင်းစီးတီး အနီးရှိ လောင်အန်းပြည်နယ်တွင် တည်ရှိသည်။ ထိုအဆောက်အဦးမှာ ၂၀၁၄ တွင် ပြီးစီးမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.thestar.com/entertainment/music/article/938374--joe-jackson-invests-in-vietnam-theme-park | location=Toronto | work=The Star | title=Joe Jackson invests in Vietnam theme park | date=14 February 2011}}&lt;/ref&gt;

===အဝတ်အထည်===
ပွဲတက်ဝတ်စုံဖြစ်သော အောင်းယိုင် ကို မင်္ဂလာ ဧည့်ခံပွဲ နှင့် ဘာသာရေး ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ တဝှမ်းရှိ အထက်တန်းကျောင်း အများအပြားတွင် မိန်းကလေးများ အနေနှင့် အဖြူရောင် အောင်းယိုင်ကို ယူနီဖောင်း အဖြစ် ဝတ်ဆင်ကြရသည်။ ယခင်က အောင်းယိုင်ကို ကျားမ နှစ်မျိုးစလုံး ဝတ်စားခဲ့ကြသော်လည်း ယနေ့ခေတ်တွင် အမျိုးသမီးများသာ သီးသန့် ဝတ်ဆင်ကြပြီး အမျိုးသားများမှာမူ ရိုးရာ မင်္ဂလာဧည့်ခံပွဲ ကဲ့သို့သော အခမ်းအနားများတွင်သာ ဝတ်ဆင်ကြသည်။&lt;ref&gt;[http://www.activetravelvietnam.com/culture_customs/vietnamese_ao_dai.html &quot;Ao Dai (Long Dress)&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061026185826/http://www.activetravelvietnam.com/culture_customs/vietnamese_ao_dai.html |date=26 October 2006 }}. Active Travel Vietnam. Retrieved 2 January 2012.&lt;/ref&gt; အခြားသော ဗီယက်နမ် ရိုးရာ အဝတ်အစားများတွင် လေးပိုင်းစပ် အမျိုးသမီး ဝတ်စုံဖြစ်သော &quot;အောင်းတူသန်&quot;၊ အောင်းတူသန်ကို ၅ ပိုင်းစပ် ပုံစံဖြစ်သော အောင်းငူ တို့ကို မြောက်ပိုင်းဒေသများတွင် အများအားဖြင့် ဝတ်ဆင်ကြပြီး အခြား ရိုးရာ အဝတ်အစားများမှာ &quot;ယမ်&quot; ဟုခေါ်သော အတွင်းခံ နှင့် &quot;အောင်းဘားဘာ&quot; ဟုခေါ်သော ကျေးလက်ဒေသတွင် အလုပ်လုပ်ရာတွင် ကျားမ နှစ်ဦးစလုံး ဝတ်ဆင်သည့် ဝတ်ရုံရှည်၊ &lt;ref&gt;Erik Harms (2011). ''Saigon's Edge: On the Margins of Ho Chi Minh City''. p.56: &quot;She then left the room to change out of her áo Ba Ba into her everyday home clothes, which did not look like peasant clothes at all. In Hóc Môn, traders who sell goods in the city don &quot;peasant clothing&quot; for their trips to the city and change back&quot;.&lt;/ref&gt; အစိုးရ ဧည့်ခံပွဲများတွင် ဝတ်ဆင်သော ဘရိုကိတ် ပွဲတက်ဝတ်စုံ အင်္ကျီရှည် နှင့် မင်္ဂလာဆောင်တွင် သတို့သား ဝတ်ဆင်သော &quot;အောင်းသဲ&quot; စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရိုးရာ ခေါင်းဆောင်းများတွင် &quot;နွန်လား&quot; ဟုခေါ်သည့် ဗီယက်နမ် ခမောက် နှင့်  မီးအုပ်ဆောင်းနှင့် တူသည် &quot;နွန်ကွိုင်သိုး&quot; တို့လည်း ပါဝင်သည်။

=== အားကစား ===
ဗိုဗီနမ် နှင့် ဘင်းဒင်း ကိုယ်ခံပညာတို့ကို ဗီယက်နမ် နိုင်ငံ အနှံ့အပြားတွင် ကစားကြပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://talkvietnam.com/2012/07/binh-dinh-to-host-intl-vovinam-festival/#.UKZAX4c3aYE|title=Binh Dinh to host Int'l Vovinam festival|publisher=TalkVietnam.com|date=6 July 2012|accessdate=16 November 2012|archive-date=27 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827080758/https://www.talkvietnam.com/2012/07/binh-dinh-to-host-intl-vovinam-festival/#.UKZAX4c3aYE}}&lt;/ref&gt; ဘောလုံးကစားခြင်းမှာ နိုင်ငံအတွင်း ရေပန်း အစားဆုံး အဖွဲ့လိုက် ကစားနည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.saigonnezumi.com/2012/08/02/soccer-is-very-popular-in-vietnam/|title=Soccer is very popular in Vietnam|publisher=SaigonNezumi.com|date=2 August 2012|accessdate=16 November 2012|archivedate=2 November 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121102234125/http://www.saigonnezumi.com/2012/08/02/soccer-is-very-popular-in-vietnam/}}&lt;/ref&gt; ဗီယက်နမ် အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်းသည် ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် အာဆီယံ ဘောလုံး ချန်ပီယံ ဖလားကို ရယူနိုင်ခဲ့သည်။ အခြားသော အနောက်တိုင်း အားကစားနည်းများ ဖြစ်သည့် ကြက်တောင်၊ တင်းနစ်၊ ဘော်လီဘော၊ စားပွဲတင်တင်းနစ် နှင့် စစ်တုရင်တို့မှာလည်း လူကြိုက်များသော ကစားနည်းများ ဖြစ်သည်။

ဗီယက်နမ်သည် နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတွင် ၁၉၅၂ ခုနှစ်မှ စတင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ အနေနှင့် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံ နှစ်ခြမ်းကွဲပြီးနောက် တောင်ဗီယက်နမ်မှသာ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး ၁၉၅၆ ခုနှစ်နှင့် ၁၉၇၂ ခုနှစ်တို့တွင် အားကစားသမားများ စေလွှတ် ယှဉ်ပြိုင်စေခဲ့သည်။ ၁၉၇၆ ခုနှစ် ဗီယက်နမ် နှစ်နိုင်ငံ ပေါင်းစည်းပြီးနောက်တွင် ဗီယက်နမ် ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတနိုင်ငံအနေနှင့် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး ၁၉၈၈ ခုနှစ်မှစ၍ နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတော်တိုင်းတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ လက်ရှိ ဗီယက်နမ် အိုလံပစ် ကော်မတီအား ၁၉၇၆ ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အိုလံပစ် ကော်မတီ (အိုင်အိုစီ) မှ ၁၉၇၉ တွင် တရားဝင် အသိအမှတ် ပြုခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olympic.org/vietnam|title=Vietnam|publisher=Olympic.org|accessdate=19 April 2013}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၄ ခုနှစ် အထိ ဗီယက်နမ်သည် ဆောင်းရာသီ အိုလံပစ် အားကစားတွင် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ဖူးခြင်း မရှိပေ။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ဗီယက်နမ်သည် ဘရာဇီးနိုင်ငံ ရိုင်ယိုဒီဂျနေးရိုးမြို့တွင် ကျင်းပသော နွေရာသီ အိုလံပစ်အားကစားပွဲတွင် ပထမဆုံးသော ရွှေတံဆိပ်ကို ဆွတ်ခူးနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/olympics/rio-2016-vietnam-wins-first-ever-olympic-gold-medal-a7177771.html|title=The country that just won its first ever Olympic gold - and what the athlete will get in return|date=2016-08-07|newspaper=The Independent|language=en-GB|access-date=2016-10-06}}&lt;/ref&gt;

===ဟင်းလျာများ===
[[File:Pho in Ho Chi Minh City by joshua.jpg|thumb|ဗီယက်နမ်၏ လူကြိုက်များသော အစားအစာတစ်ခု ဖြစ်သည့် ဖို ခေါက်ဆွဲ]]
ဗီယက်နမ်၏ ဟင်းလျာများသည် အခြေခံ ရသာ ၅ ပါးတို့၏ ပေါင်းစပ်မှုကို အခြေခံထားသည်။ ၎င်းတို့မှာ အစပ် (သတ္တု) ၊ အချဉ် (သစ်သား) ၊ အခါး (မီး) ၊ အငံ (ရေ) နှင့် အချို (မြေကြီး) တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;[http://www.asianinfo.org/asianinfo/vietnam/pro-food.htm Vietnamese Food]. Asianinfo.org. Retrieved 3 February 2013.&lt;/ref&gt; အများအားဖြင့် ပါဝင်သော အမယ်များမှာ ငံပြာရည်၊ ပုဇွန်ငါးပိ၊ ပဲငံပြာရည်၊ ဆန်၊ လတ်ဆတ်သော ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်များ၊ သစ်သီးများ နှင့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်များတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဗီယက်နမ် ချက်နည်းပြုတ်နည်းများတွင် စပါးလင်၊ ဂျင်း၊ ပူဒီနာ၊ ဗီယက်နမ် ပူဒီနာ၊ နံနံပင်ရှည်၊ ဆိုင်းဂုံ သစ်ကြမ်းပိုးခေါက်၊ ငှက်မျက်စိ ငရုတ်သီး၊ သံပရာသီး နှင့် ပင်စိမ်းရွက်တို့ကို အသုံးပြုကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.wokme.com/ingredients/vietnamese.htm | work = WokMe | year = 2011 |title = Vietnamese Ingredients | accessdate = 2 December 2011}}&lt;/ref&gt;ဗီယက်နမ် ရိုးရာ ချက်နည်းပြုတ်နည်းသည် လတ်ဆတ်သော အမယ်များကို အသုံးပြုခြင်း၊ ဆီကို အနည်းငယ်သာ အသုံးပြုခြင်း၊ ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်များ နှင့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်များအား အားထား ချက်ပြုတ်ခြင်းတို့ကြောင့် ဗီယက်နမ် ဟင်းလျာများသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ကျန်းမာရေးနှင့် အညီညွတ်ဆုံး ဟင်းလျာများတွင် တစ်မျိုး အပါအဝင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news | author = Corapi, Annie | work = CNN Health | url = http://www.cnn.com/2010/HEALTH/08/25/healthiest.ethnic.cuisines/index.html | year = 2011 | accessdate = 3 December 2011 | title = The 10 healthiest ethnic cuisines}}&lt;/ref&gt;

မြောက်ဗီယက်နမ်ရှိ ဒေသခံ အစားအသောက်များမှာ တောင်ပိုင်းအစားအသောက်များထက် ပို၍ အစပ်နည်းပြီး မြောက်ဗီယက်နမ်ရှိ အေးမြသော ရာသီဥတုကြောင့် ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင် အစပ်များ ထုတ်လုပ်ရန်နှင့် ရရှိရန် ခက်ခဲပြီး အစပ်အရသာ ရရှိရန် ငရုတ်သီးအစား ငရုတ်ကောင်းမှုန့်အမည်းကို အသုံးပြုကြသည်။ ဝက်သား၊ အမဲသားနှင့် ကြက်သားတို့အား ယခင်က အနည်းငယ်သာ အသုံးပြုကြပြီး ဟင်းလျာများတွင် ရေချိုငါးများ နှင့် အခွံမာရေနေသတ္တဝါများ ဖြစ်ကြသော ဂဏန်း နှင့် ခရုတို့ကို အဓိကထား ချက်ပြုတ်ကြသည်။ ငံပြာရည်၊ ပဲငံပြာရည်၊ ပုဇွန်ငံပြာရည်နှင့် သံပရာသီးတို့မှာ အဓိက အရသာအဖြစ် ထည့်သွင်းချက်ပြုတ်ထားသော အမယ်များ ဖြစ်သည်။ ဗီယက်နမ်၏ အထိမ်းအမှတ် အစားအသောက်များ ဖြစ်ကြသော ဘွန်ရူး (အသားပါသည့် ကြာဇံပြုတ်) နှင့် ဘန်ကွမ်းတို့မှာ မြောက်ပိုင်းတွင် စတင်ပေါ်ပေါက်လာပြီး ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများမှ အလယ်ပိုင်း နှင့် တောင်ပိုင်းသို့ သယ်ဆောင်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.saveur.com/article/Travels/Heaven-in-a-Bowl#errors | author = Nguyen, Andrea | title = Heaven in a Bowl: The Original Pho | accessdate = 28 December 2011 | date = 13 March 2011}}&lt;/ref&gt;

== ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် ==
* [[ဗီယက်နမ်ကွန်မြူနစ်ပါတီ]]

== မှတ်ချက်များ ==
{{notelist}}
{{Reflist|group=n}}

== ကိုးကား ==
{{Reflist|24em}}

==ပြင်ပလင့်များ==
{{commonscat|Vietnam}}

*[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1243338.stm Vietnam profile] from BBC News
*[http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/vietnam.htm Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003000923/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/vietnam.htm |date=3 October 2012 }} from ''UCB Libraries GovPubs''
*[http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English Portal of the Government of Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528045736/http://www.vietnam.gov.vn/portal/page/portal/English |date=28 May 2012 }}
*[http://www.cpv.org.vn/cpv/ Communist Party of Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115125835/http://www.cpv.org.vn/cpv/ |date=15 November 2010 }} – official website (in Vietnamese)
*[http://quochoi.vn/en-US/Pages/default.aspx National Assembly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208000519/http://quochoi.vn/en-US/Pages/default.aspx |date=8 December 2015 }} – the Vietnamese legislative body
*[http://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=491 General Statistics Office]
*[http://www.mofa.gov.vn/en/ Ministry of Foreign Affairs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091020032719/http://www.mofa.gov.vn/en/ |date=20 October 2009 }}
*[https://web.archive.org/web/20081210074101/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-v/vietnam.html Chief of State and Cabinet Members]

{{ASEAN}}
{{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}}

[[Category:ကွန်မြူနစ် နိုင်ငံများ]]
[[Category:ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ|*]]
[[Category:အာဆီယံအသင်းဝင်နိုင်ငံများ]]
[[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ နိုင်ငံများ]]
[[Category:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]</text>
      <sha1>8yfi9cr0a38lo7szzi9ndc7hu1q61av</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3242</id>
    <revision>
      <id>1026912</id>
      <parentid>1018212</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T19:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="649017" sha1="9cz9sc89o4u6pf1kjqcgmrpb89kttiy" xml:space="preserve">{{Coord|13|N|122|E|type:country_region:PH|display=title}}
{{Infobox country
| နိုင်ငံအမည်အပြည့် = ဖိလစ်ပိုင်သမ္မတနိုင်ငံ
| common_name                   = ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ
| အမည်_ရင်း = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}}
| ပုံ_အလံ = Flag of the Philippines.svg
| ပုံ_တံဆိပ် = Coat of Arms of the Philippines.svg
| other_symbol                  = &lt;div style=&quot;padding:0.3em;&quot;&gt;[[File:Seal of the Philippines.svg|100px|Great Seal of the Philippines]]&lt;/div&gt;
 | other_symbol_type             = [[:en:Great Seal of the Philippines|Great Seal:]]
| နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = &lt;br/&gt;&quot;{{lang|fil|[[Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}&quot;&lt;ref name=ra8491&gt;{{cite web |title=Republic Act No. 8491 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |publisher=Republic of the Philippines |access-date=March 8, 2014 |archive-date=17 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201217200617/http://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&quot;For God, People, Nature and Country&quot;
| နိုင်ငံတော်သီချင်း = ''{{lang|fil|[[Lupang Hinirang]]}}''&lt;br /&gt;({{Lang-my|&quot;ရွေးချယ်ထားသောမြေ&quot;}})&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}}&lt;/div&gt;   
| ပုံ_နေရာ = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|ကမ္ဘာလုံးတွင် ပြန်ရန်|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|အာဆီယံတွင် ပြရန်|default=1}}
| မြို့တော် =[[ မနီလာမြို့]] (''de jure'')&lt;br /&gt;{{Coord|14|35|N|120|58|E|type:city}}&lt;br /&gt;[[မက်ထရို မနီလာ]]{{efn|name=a|While Manila is designated as the nation's capital, the seat of government is the ''National Capital Region'', commonly known as &quot;Metro Manila&quot;, of which the city of Manila is a part.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Presidential Decree No. 940, s. 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |publisher=Malacanang |access-date=April 4, 2015 |location=Manila |archive-date=5 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405101954/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |title=Quezon City Local Government – Background |publisher=Quezon City Local Government |access-date=August 25, 2020 |archive-date=August 20, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |accessdate=26 October 2021 |archivedate=20 August 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background }}&lt;/ref&gt; Many national government institutions aside from Malacañang Palace and some agencies/institutions are located elsewhere in the NCR.}} (''de facto'')
| အကြီးဆုံးမြို့ = ကေဇွန်းစီးတီး ( ကွီဇုံ မြို့ပြ ) &lt;br /&gt;{{coord|14|38|N|121|02|E|display=inline}} &lt;!--Although Davao City has the largest land area, the article on largest city says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is Quezon City. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--&gt;
|official_languages = {{ublist
  | item_style = white-space:nowrap;
  | [[:en:Filipino language|ဖိလစ်ပိုင်]] 
  | [[:en:Philippine English|အင်္ဂလိပ်]] 
 }}
|regional_languages = {{collapsible list
  | title = [[:en:Languages of the Philippines|၁၉ ခု]]
  | [[:en:Aklanon language|Aklanon]]
  | [[:en:Bikol languages|Bikol]]
  | [[:en:Cebuano language|Cebuano]]
  | [[:en:Chavacano|Chavacano]]
  | [[:en:Hiligaynon language|Hiligaynon]]
  | [[:en:Ibanag language|Ibanag]]
  | [[:en:Ilocano language|Ilocano]]
  | [[:en:Ivatan language|Ivatan]]
  | [[:en:Kapampangan language|Kapampangan]]
  | [[:en:Karay-a language|Karay-a]]
  | [[:en:Maguindanao language|Maguindanaon]]
  | [[:en:Maranao language|Maranao]]
  | [[:en:Pangasinan language|Pangasinan]]
  | [[:en:Sambal language|Sambal]]
  | [[:en:Surigaonon language|Surigaonon]]
  | [[:en:Tagalog language|Tagalog]]
  | [[:en:Tausug language|Tausug]]
  | [[:en:Waray language|Waray]]
  | [[:en:Yakan language|Yakan]]&lt;ref name=&quot;7 mother languages&quot; /&gt;
}}
|languages_type = National sign language
|languages =  Filipino Sign Language
|languages_sub =yes
|languages2_type = Other recognized languages{{efn|name=b|As per the 1987 Constitution: &quot;Spanish and Arabic shall be promoted on a voluntary and optional basis.&quot;}}
|languages2 =          {{ublist
  | item_style = white-space:nowrap;
  | [[စပိန်ဘာသာစကား|စပိန်]]
  | [[အာရပ်ဘာသာစကား|အာရပ်]]
  &lt;!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--&gt;
 }}
|languages2_sub =yes
| ethnic_groups                 = {{unbulleted list
  | 33.7% [[:en:Visayans|ဗီဆာယန်း]]
  | 24.4% [[:en:Tagalog people|တာဂါလော့]]
  | 8.4% [[:en:Ilocano people|အီလိုကာနို]]
  | 6.8% [[:en:Bicolano people|ဘီကိုလာနို]]
  | 26.2% [[:en:Ethnic groups in the Philippines|အခြား]]
 }}
 | ethnic_groups_year            = ၂၀၁၅
| religion                      = {{ublist |item_style=white-space:nowrap;
  |၈၈.၇% [[:en:Christianity in the Philippines|ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]
  |—၇၉.၆% [[:en:Catholic Church in the Philippines|ရိုမန်ကက်သလစ်]]
  |—၉.၁% အခြား[[:en:List of Christian denominations|ခရစ်ယာန်]]
  |၆.၀% [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]
  |၅.၃% [[:en:Religion in Philippines|အခြား]] / [[:en:Irreligion in the Philippines|ဘာသာမဲ့]]
  }}
 | religion_year                 = ၂၀၁၅
 | religion_ref                 = &lt;ref name=PSA2019&gt;[https://psa.gov.ph/content/philippines-figures-0 &quot;2019 Philippines In Figures&quot; (as of June 2019)], Philippine Statistics Authority.&lt;!-- from the 2015 column of De4mographics table on page 23 --&gt;&lt;/ref&gt;
 | demonym                       = [[:en:Filipinos|Filipino]]&lt;br /&gt;(''masculine and neutral'')&lt;br /&gt;Filipina&lt;br /&gt;(''feminine'')&lt;br /&gt;
[[Pinoy]]&lt;br /&gt;(''colloquial masculine and neutral'')&lt;br /&gt;Pinay&lt;br /&gt;(''colloquial feminine'')&lt;br /&gt;
Philippine&lt;br /&gt;(''used for certain common nouns'') &lt;!-- &quot;Philippine&quot; is a demonym as it is used to identify natives or residents of a certain or specific place that are derived from the place name Philippines, i.e. Philippine-American War -- refer to Oxford definition of demonym(s). --&gt;
| government_type               = [[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[သမ္မတစနစ်|သမ္မတ]] [[သမ္မတနိုင်ငံ|ဖွဲ့စည်းပုံ သမ္မတနိုင်ငံ]]
 | leader_title1                 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]]
 | leader_name1                  = [[ဘွန်ဘွန်မားကို့စ်]]
 | leader_title2                 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ဒုတိယသမ္မတ|ဒုသမ္မတ]]
 | leader_name2                  = [[ဆာရာ ဒူတာတေး]]
 | leader_title3                 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ|ဆီးနိတ်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]]
 | leader_name3                 = Tito Sotto
 | leader_title4                 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ကိုယ်စားလှယ်များလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ|ကိုယ်စားလှယ်များလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]]
 | leader_name4                  = Lord Allan Velasco
 | leader_title5                 = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ တရားသူကြီးချုပ်|တရားသူကြီးချုပ်]]
 | leader_name5                  = Alexander Gesmundo
| legislature                   = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ကွန်ဂရက်လွှတ်တော်|ကွန်ဂရက်လွှတ်တော်]]
 | upper_house                   = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်|ဆီးနိတ်လွှတ်တော်]]
 | lower_house                   = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ကိုယ်စားလှယ်များလွှတ်တော်|ကိုယ်စားလှယ်များလွှတ်တော်]]
| sovereignty_type              = [[:en:Sovereignty of the Philippines|လွတ်လပ်ရေးရရှိခြင်း]]
 | sovereignty_note              = [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]မှ
 | established_event1            = [[:en:Philippine Declaration of Independence|စပိန်နိုင်ငံမှ လွတ်လပ်ရေးအား ကြေညာခဲ့]]
 | established_date1             = ၁၈၉၈ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၂ ရက်
 | established_event2            = [[:en:Treaty of Paris (1898)|စပိန်မှ အမေရိကန်သို့ ခွဲဝေပေးခဲ့ရခြင်း]]
 | established_date2             = ၁၈၉၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁၀ ရက်
 | established_event3            = [[:en:Treaty of Manila (1946)|အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုထံမှ လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့]]
 | established_date3             = ၁၉၄၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်
| area_km2                      = ၃၀၀,၀၀၀
 | area_link                     = ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ပထဝီဝင်
 | area_label                    = စုစုပေါင်း
 | ဧရိယာအဆင့် = ၇၂
 | area_sq_mi                    = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
 | ဧရိယာရေရာခိုင်နှုန်း = ၀.၆၁&lt;ref name=&quot;CIAfactbook&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |publisher=Central Intelligence Agency |title=East &amp; Southeast Asia :: Philippines |website=The World Factbook |location=Washington, DC |date=October 28, 2009 |access-date=November 7, 2009 |archive-date=20 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;(inland waters)
 | area_label2                   = [[ဧရိယာအလိုက် နိုင်ငံနှင့် နယ်မြေဒေသများ စာရင်း|စုစုပေါင်း ကုန်းမြေဧရိယာ]]
 | area_data2                    = {{convert|298,170|km2|sqmi|abbr=on}}
| population_estimate_year      = 
 | population_estimate           = 
 | population_census             = {{increase}} ၁၀၉,၀၃၅,၃၄၃&lt;ref name=pop2020&gt;{{cite web|url= https://psa.gov.ph/content/2020-census-population-and-housing-2020-cph-population-counts-declared-official-president|title=2020 Census of Population and Housing (2020 CPH) Population Counts Declared Official by the President|publisher=Philippine Statistics Authority}}&lt;/ref&gt;
 | population_census_year        = ၂၀၂၀
 | population_estimate_rank      = ၁၂
 | population_density_km2        = ၃၃၆
 | population_density_sq_mi      = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}&lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
 | population_density_rank       = ၄၇
| GDP_PPP                       = {{increase}} $၁ ထရီလီယံ&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news | url = https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=566,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2019&amp;ey=2026&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 | title = World Economic Outlook database: April 2021 |newspaper = [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့]] |date=April 2021 |access-date=April 6, 2021}}&lt;/ref&gt;
 | GDP_PPP_year                  = ၂၀၂၁
 | GDP_PPP_rank                  = ၂၉
 | GDP_PPP_per_capita            = {{increase}} $၉,၀၆၁&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 | GDP_PPP_per_capita_rank       = ၁၁၅
 | GDP_nominal                   = {{increase}} $၄၀၂.၆၃၈ ဘီလီယံ&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 | GDP_nominal_year              = ၂၀၂၁
 | GDP_nominal_rank              = ၃၂
 | GDP_nominal_per_capita        = {{increase}} $၃,၆၄၆&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
 | GDP_nominal_per_capita_rank   = ၁၁၈
| Gini                          = ၄၂.၃ &lt;!--number only--&gt;
 | Gini_year                     = ၂၀၁၈
 | Gini_change                   = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
 | Gini_ref                      = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=[[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]] |access-date=March 2, 2011}}&lt;/ref&gt;
 | Gini_rank                     = ၄၄
| HDI                           = ၀.၇၁၈ &lt;!--number only--&gt;
 | HDI_year                      = ၂၀၁၉ &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
 | HDI_change                    = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
 | HDI_ref                       = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစဉ်]]|date=December 15, 2020|access-date=December 15, 2020}}&lt;/ref&gt;
 | HDI_rank                      = ၁၀၇
| ဗဟိုဘဏ် = 
| ငွေ     = [[ဖိလစ်ပိုင် ပီဆို]] ([[:en:Philippine peso sign|₱]])
 | currency_code                 = PHP
 | electricity                   = [[Mains electricity by country|220 V–60 Hz]]
 | time_zone                     = [[ဖိလစ်ပိုင် စံတော်ချိန်|PST]]
 | utc_offset                    = +08:00
 | date_format                   = {{abbr|mm|month}}/{{abbr|dd|day}}/{{abbr|yyyy|year}}
 | drives_on                     = ညာ{{efn|name=c|Since March 10, 1945&lt;ref&gt;{{cite web |title=Executive Order No. 34, s. 1945 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1945/03/10/executive-order-no-34-s-1945/ |publisher=Malacanang |access-date=February 9, 2021 |location=Manila |archive-date=12 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171112021049/https://www.officialgazette.gov.ph/1945/03/10/executive-order-no-34-s-1945/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.brianlucas.ca/roadside/ |title=Which side of the road do they drive on? |author=Lucas, Brian |date=August 2005 |access-date=February 22, 2009 }}&lt;/ref&gt;}}
 | calling_code                  = [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံရှိ တယ်လီဖုန်းနံပါတ်များ|+၆၃]]
 | cctld                         = [[.ph]]
| အထိမ်းအမှတ်များ = 
}}
'''ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ''' ({{IPAc-en|audio=En-us-Philippines.ogg|ˈ|f|ɪ|l|ə|p|iː|n|z}})၊ တရားဝင်အမည် '''ဖိလစ်ပိုင်သမ္မတနိုင်ငံ'''သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ရှိ ကျွန်းစုနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ [[ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ]]အနောက်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး ကျွန်းပေါင်း ၇,၆၄၁ ခု ပါဝင်ကာ&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|publisher=''CNN Philippines''|date=February 20, 2016|accessdate=February 20, 2016|archivedate=7 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html}}&lt;/ref&gt; မြောက်ဘက်မှ တောင်ဘက်သို့ လူဇွန်း၊ ဗီဆားယပ် နှင့် မင်းဒါးနောင်း ဟူ၍ အဓိက ပထဝီဒေသကြီး သုံးခု အဖြစ် ပိုင်းခြားထားသည်။ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ မြို့တော်မှာ မနီလာမြို့ ဖြစ်ပြီး လူဦးရေအများဆုံးမြို့မှာ ကွီဇွန်းစီးတီး ဖြစ်ကာ နှစ်မြို့စလုံးသည် မက်ထရိုမနီလာတွင် ပါဝင်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mmda.gov.ph/|title=Metro Manila Official Website|website=Metro Manila Development Authority|accessdate=December 17, 2015}}&lt;/ref&gt;အနောက်ဘက်တွင် [[တောင်တရုတ်ပင်လယ်]]၊ အရှေ့ဘက်တွင် [[ဖိလစ်ပိုင်ပင်လယ်]]နှင့် အနောက်တောင်ဘက်တွင် ဆဲလဘီး ပင်လယ်တို့ဖြင့် ဝန်းရံလျက်ရှိပြီး မြောက်ဘက်တွင် [[ထိုင်ဝမ်နိုင်ငံ]]၊ အနောက်ဘက်တွင် [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၊ အရှေ့ဘက်တွင် [[ပလောင်းနိုင်ငံ]]၊ တောင်ဘက်တွင် [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]]တို့ တည်ရှိသည်။

ပစိဖိတ် ချော်ရည်ပူရပ်ဝန်းပေါ်တွင် တည်ရှိခြင်း နှင့် အီကွေတာနှင့် နီးကပ်ခြင်းတို့ကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် ငလျင် နှင့် တိုင်ဖွန်းမုန်တိုင်း စသော သဘာဝ ဘေးအန္တရာယ်များ မကြာခဏ ဖြစ်ပွားလေ့ ရှိသကဲ့သို့ ပေါများလှသော သဘာဝ အရင်းအမြစ်များ နှင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အများပြားဆုံး ဇီဝမျိုးကွဲများ ရှိရာဒေသလည်း ဖြစ်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ဧရိယာမှာ ၁၂၀,၀၀၀ စတုရန်းမိုင် (၃၀၀,၀၀၀ စတုရန်း ကီလိုမီတာ)&lt;ref name=&quot;psa.gov.ph&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;worldbank.org&quot;/&gt; ရှိပြီး ဖိလစ်ပိုင် စာရင်းအင်း အာဏာပိုင်အဖွဲ့ နှင့် ကမ္ဘာ့ဘဏ်တို့၏ စာရင်းဇယားများအရ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ အနည်းဆုံး သန်း၁၀၀ မျှ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;2015 census&quot; /&gt;၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် အာရှတွင် အဋ္ဌမမြောက် လူဦးရေ အများဆုံးနိုင်ငံဖြစ်ပြီး တကမ္ဘာလုံးတွင် လူဦးရေအများဆုံး အဆင့် ၁၂ ရှိသည်။ ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုး ၁၀ သန်းခန့် သည် နိုင်ငံခြားတိုင်းပြည်များတွင် နေထိုင်ကြသဖြင့် &lt;ref name=&quot;CFO2013&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cfo.gov.ph/images/stories/pdf/StockEstimate2013.pdf|title=Stock Estimate of Filipinos Overseas As of December 2013|publisher=Philippine Overseas Employment Administration|accessdate=September 19, 2015|archivedate=7 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170207092932/http://www.cfo.gov.ph/images/stories/pdf/StockEstimate2013.pdf}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာပေါ်တွင် နိုင်ငံပြင်ပ နေထိုင်သူ အများဆုံးနိုင်ငံဖြစ်သည်။ ကျွန်းများတလျှောက်တွင် လူမျိုးအစု အများအပြားနှင့် ယဉ်ကျေးမှု အများအပြားကို တွေ့နိုင်သည်။ သမိုင်းမတင်မီခေတ်က နီဂရီတိုများသည် ကျွန်းများတွင် အစောဆုံး နေထိုင်ခဲ့သူများ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့နောက်တွင် အော်စထရိုနီးရှန်းလူမျိုးများ တစ်သုတ်ပြီး တစ်သုတ် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;Dyen1965&quot;&gt;{{cite journal |last=Dyen|first=Isidore|authorlink=Isidore Dyen|title=A Lexicostatistical Classification of the Austronesian Languages|journal=Internationald Journal of American Linguistics, Memoir|year=1965|volume=19|pages=38–46}}&lt;/ref&gt;မလေး၊ အိန္ဒိယ၊ အာရပ် နှင့် တရုတ် တိုင်းပြည်များနှင့် ကုန်ဖလှယ်မှုများ ရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် အပြိုင်အဆိုင်ဖြစ်သော ပင်လယ်ဒေသ တိုင်းပြည်များကို ဒါတုများ၊ ရာဂျာများ၊ စူလတန်များ နှင့် လာကန်း များမှ တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။

၁၅၂၁ ခုနှစ်တွင် ပေါ်တူဂီ စူးစမ်းရှာဖွေသူ [[ဖာဒီနန် မဂျဲလန်]]မှ စပိန်သင်္ဘောများကို ဦးဆောင်၍  အရှေ့ဆာမားရှိ ဟိုမွန်ဟွန်ဒေသသို့  ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီးနောက် စပိန်တို့၏ ကိုလိုနီပြုမှု စတင်ခဲ့သည်။ ၁၅၄၃ ခုနှစ်တွင် စပိန် စူးစမ်း ရှာဖွေသူ ရိုင်လိုပက်ဇ် ဒီ ဗီလာလိုဘို မှ ကျွန်းစုများအား စပိန်ဘုရင် ဒုတိယမြောက်ဖိလစ်ကို ဂုဏ်ပြုသည့် အနေနှင့် လာ့ အစ်စလာ ဖီလီပီနာ ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ ၁၅၆၅ ခုနှစ်တွင် မက္ကဆီကိုစီးတီးမှ မစ်ဂူယယ် လိုပက်ဇ် ဒီ လယ်ဂပ်ဇီ ရောက်ရှိလာပြီးနောက် ကျွန်းစုများပေါ်တွင် ပထမဆုံး စပိန်တို့၏ အခြေချနေထိုင်မှုကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cebucitytour.com/about-cebu/history/ |title= History of Cebu |publisher= Cebu City Tour |accessdate=February 22, 2013}}&lt;/ref&gt; ဖိလစ်ပိုင်သည် စပိန်အင်ပိုင်ယာ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု အဖြစ် နှစ်ပေါင်း ၃၀၀ ကျော်မျှ တည်ရှိခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် အဓိက ကိုးကွယ်သည့်ဘာသာမှာ ကက်သလစ် ဘာသာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် မနီလာမှာ ပစိဖိတ်ဖြတ်သန်း ကုန်သွယ်မှု အတွက် အနောက်ဘက် အချက်အချာ ဒေသ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး အာရှအား မက္ကဆီကိုနိုင်ငံရှိ အာကာပူလ်ကိုမြို့ နှင့် မနီလာ ဂယ်လီယွန်ဟု ခေါ်သည့် ကမ္ဘာပတ် စပိန် ကုန်သွယ် သင်္ဘောများဖြင့် ဆက်သွယ်ပေးခဲ့သည်။&lt;ref name=Kane&gt;{{cite book|last = Kane|first = Herb Kawainui|authorlink = Herb Kawainui Kane|editor = Bob Dye|chapter = The Manila Galleons|title = Hawaiʻ Chronicles: Island History from the Pages of Honolulu Magazine|volume = I|publisher =University of Hawaii Press|year = 1996|location = Honolulu|pages = 25–32|isbn = 978-0-8248-1829-6}}&lt;/ref&gt;

၁၉ ရာစုမှ ၂၀ ရာစုသို့ ပြောင်းလဲလာသော အခါတွင် ဖိလစ်ပိုင်တော်လှန်ရေး ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ထိုမှ တဆင့် ခေတ္တမျှသာ သက်တမ်းရှိသော ပထမဆုံး ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတနိုင်ငံတော်ကို မွေးဖွားပေးခဲ့ကာ ထို့နောက်တွင် သွေးစွန်းသော ဖိလစ်ပိုင်-အမေရိကန် စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။&lt;ref name=Constantino1975 /&gt; ထိုစစ်ပွဲကြောင့် အပါအဝင် နောက်ဆက်တွဲ ဖြစ်ပွားသော ကာလဝမ်းရောဂါကပ်ဘေးကြောင့် စစ်ပွဲတွင် ပါဝင်တိုက်ခိုက်သူ ထောင်ဂဏန်း နှင့် အရပ်သား သောင်းဂဏန်း သေဆုံးခဲ့ရသည်။&lt;ref name=Gates /&gt;&lt;ref name=reCasualties&gt;{{citation |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1683&amp;dat=20040208&amp;id=gbIaAAAAIBAJ&amp;sjid=GEUEAAAAIBAJ&amp;pg=5222,6070988 |archive-url=https://archive.today/20121208131624/http://news.google.com/newspapers?nid=1683&amp;dat=20040208&amp;id=gbIaAAAAIBAJ&amp;sjid=GEUEAAAAIBAJ&amp;pg=5222,6070988 |dead-url=yes |archive-date=December 8, 2012 |author=Guillermo, Emil |title=A first taste of empire |journal=Milwaukee Journal Sentinel |date=February 8, 2004 |pages=03J}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Cliff|first1=Andrew|last2=Haggett|first2=Peter|last3=Smallman-Raynor|first3=Matthew|title=Deciphering Global Epidemics: Analytical Approaches to the Disease Records of World Cities, 1888–1912|url=https://books.google.com/books?id=nR4it-IuLpEC|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-47266-1|page=[https://books.google.com/books?id=nR4it-IuLpEC&amp;pg=PA21&amp;dq=philippine 21]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Burdeos|first=Ray L.|title=Filipinos in the U.S. Navy &amp; Coast Guard During the Vietnam War|url=https://books.google.com/books?id=tN__4jLTnd8C|year=2008|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4343-6141-7|page=[https://books.google.com/books?id=tN__4jLTnd8C&amp;pg=PA14&amp;dq=250,000+1,000,000 14]}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်တို့ ဝင်ရောက်သိမ်းယူသည့် အချိန်မှလွဲ၍ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ပြီးသည့် အချိန်အထိ ကျွန်းများ၏ အချုပ်အခြာအာဏာကို ထိန်းချုပ်ထားခဲသည်။  ထို့နောက်တွင် ဖိလစ်ပိုင်အား လွတ်လပ်သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှ စ၍ တပေါင်းတစည်းတည်းဖြစ်သော အချုပ်အခြာအာဏာနိုင်ငံသည် ဆူညံပွက်လောရိုက်နေသော ဒီမိုကရေစီစနစ်၏ အတွေ့အကြုံကို မကြာခဏ တွေ့ကြုံခံစားခဲ့ရပြီး အကြမ်းမဖက်သော တော်လှန်ရေးဖြင့် အာဏာရှင်စနစ်ကို တွန်းလှန်ခဲ့ခြင်းလည်း အပါအဝင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.stuartxchange.org/DayFour.html|title = The Original People Power Revolution|accessdate = February 28, 2008|publisher = Quartet| page= 77}}&lt;/ref&gt;

ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် ကုလသမဂ္ဂ၊ [[ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့]]၊ အာဆီယံ၊ [[အေးပက်|အာရှ-ပစိဖိတ် စီးပွားရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့]] နှင့် အရှေ့အာရှ ထိပ်သီးနိုင်ငံများ အဖွဲ့တို့ကို စတင်တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သောနိုင်ငံဖြစ်သည်။ ထို့ပြင့် အာရှဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ်၏ ဌာနချုပ် တည်ရှိရာ နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title = Departments and Offices|url = http://www.adb.org/about/departments-offices#tabs-0-1|website = Asian Development Bank|publisher = Asian Development Bank|accessdate = November 26, 2015|last = admin}}&lt;/ref&gt; ဖိလစ်ပိုင်အား ထွန်းသစ်စ ဈေးကွက်နိုင်ငံ နှင့် စက်မှုပြောင်းလဲရေး နိုင်ငံအသစ် အဖြစ် မှတ်ယူကြပြီး &lt;ref name=goldmann11&gt;{{cite web|url=http://www.chicagobooth.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20'07-goldmansachs.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110810095039/http://www.chicagobooth.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20%2707-goldmansachs.pdf|title=The N-11: More Than an Acronym |publisher=[[The Goldman Sachs Group, Inc.]]|archivedate=August 10, 2011|date=March 28, 2007}}&lt;/ref&gt; စိုက်ပျိုးရေးကို အခြေခံသော စီးပွားရေးမှ ဝန်ဆောင်မှုနှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်မှုတို့သို့ ပိုမို အခြေခံသော စီးပွားရေး အဖြစ် ပြောင်းလဲလျက် ရှိသည်။ &lt;ref name=CIAfactbookPhilEcon&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html#Econ CIA World Factbook, Philippines] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150719222229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |date=July 19, 2015 }}, Retrieved May 15, 2009.&lt;/ref&gt; အရှေတောင်အာရှတွင် အရှေ့တီမောနိုင်ငံ နှင့် အတူ ခရစ်ယာန်ဘာသာ အဓိက ကိုးကွယ်ရာ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ အဖြစ် တည်ရှိသည်။

== အမည်ရင်းမြစ် ==
[[File:Philip II portrait by Titian.jpg|thumb|upright|left|စပိန် ဒုတိယမြောက် ဖိလစ် ဘုရင်]]

ဖိလစ်ပိုင်ဟူသော အမည်သည် စပိန် ဒုတိယမြောက် ဖိလစ်ဘုရင်ကို ဂုဏ်ပြု၍ မှည့်ခေါ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ စပိန် စွန့်စားရှာဖွေသူ ရိုင်လိုပက်ဇ် ဒီ ဗီလာလိုဘို က ၎င်း၏ ၁၅၄၂ ခုနှစ် ရှာဖွေရေး ခရီးစဉ်အတွင်း လေးယတ် နှင့် ဆာမားကျွန်းများအား ထိုအချိန်က ဩစတြီးယားမင်းသား ဖြစ်နေသူ ဖိလစ်အား အစွဲပြု၍ ဖဲလီပီးနားဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးတွင် လာ့ အစ်စလာ့ ဖီလီပီနာ ဟူသော အမည်သည် ကျွန်းစုအတွင်းရှိ ကျွန်းများအားလုံးကို ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုသော အမည်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုအမည်အား ကျယ်ပြန့်စွာ မသုံးနှုန်းမီက အခြားအမည်များ ဖြစ်သော အစ်စလာ့ ဒယ် ပိုနီယန်တေး (အနောက်ဘက်မှ ကျွန်းများ) နှင့် မဂျဲလင်ပေးခဲ့သည့် အမည်ဖြစ်သော ဆန် လာဇာရို စသော အမည်များကို အသုံးပြု၍လည်း စပိန်တို့မှ ထိုကျွန်းများကို ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုခဲ့သည်။{{sfn|Scott|1994 |page=[https://books.google.com/books?id=15KZU-yMuisC&amp;pg=PA6 6]}}&lt;ref name=&quot;Spate&quot;&gt;{{Cite book |url=http://epress.anu.edu.au/spanish_lake/mobile_devices/ |chapterurl=http://epress.anu.edu.au/spanish_lake/mobile_devices/ch04s05.html |title=The Spanish Lake – The Pacific since Magellan, Volume I |chapter=Chapter 4. Magellan's Successors: Loaysa to Urdaneta. Two failures: Grijalva and Villalobos |last=Spate |first=Oskar H.K. |publisher=Taylor &amp; Francis |year=1979 |page=97 |isbn=978-0-7099-0049-8 |accessdate=January 7, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916101633/http://epress.anu.edu.au/spanish_lake/mobile_devices/ |archive-date=September 16, 2008 |dead-url=yes  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Friis&quot;&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/?id=veuwAAAAIAAJ&amp;cd=5&amp;dq=islas+del+poniente+san+lazaro&amp;q=islas+del+poniente#search_anchor |title=The Pacific Basin: A History of Its Geographical Exploration |editor-last=Friis |editor-first=Herman Ralph |publisher=American Geographical Society |year=1967 |page=369 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Galang&quot;&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/?id=lt5uAAAAMAAJ&amp;cd=2&amp;dq=islas+del+poniente+san+lazaro&amp;q=islas+del+poniente+#search_anchor |title=Encyclopedia of the Philippines, Volume 15 |editor-link=Zoilo Galang |editor-last=Galang |editor-first=Zoilo M. |publisher=E. Floro |edition=3rd|year=1957|page=46}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cambridge1&quot;&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/?id=jtsMLNmMzbkC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q |title=The Cambridge History of Southeast Asia – Volume One, Part Two – From c. 1500 to c. 1800 |last=Tarling |first=Nicholas |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |page=[https://books.google.com/books?id=jtsMLNmMzbkC&amp;pg=PA12&amp;dq=#v=onepage&amp;q&amp;f=false 12] |isbn=978-0-521-66370-0 }}&lt;/ref&gt;

ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ တရားဝင်အမည်သည် သမိုင်းတလျှောက်တွင် အကြိမ်ကြိမ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ဖိလစ်ပိုင်တော်လှန်ရေး ကာလအတွင်းတွင် တော်လှန်ရေးအစိုးရဖြစ်သော မာလိုလော့စ် ကွန်ဂရက်မှ ရီပတ်ဘလစ်ကာ ဖိလစ်ပီနာ သို့ မဟုတ် ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတနိုင်ငံ ကို ထူထောင်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ဖူးသည်။ စပိန်-အမေရိကန်စစ် (၁၈၉၈) မှ ဖိလစ်ပိုင်-အမေရိကန်စစ် (၁၈၉၉-၁၉၀၂) ကို ဖြတ်သန်း၍ ဓနသဟာယနိုင်ငံ ဖြစ်သည့်အချိန် (၁၉၃၅-၁၉၄၆) အထိပင် အမေရိကန် ကိုလိုနီ အာဏာပိုင်များက နိုင်ငံအား ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းများဟု ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုခဲ့ကြပြီး စပိန်အမည်မှ ဘာသာပြန်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Constantino1975&quot;&gt;{{cite book |last1=Constantino |first1=R |title=The Philippines: a Past Revisited |date=1975 |publisher=Tala Pub. Services |location=Quezon City }}&lt;/ref&gt; ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ပြီးသည့် အချိန်တွင် နိုင်ငံ၏ တရားဝင်အမည်သည် ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတနိုင်ငံဖြစ်လာခဲ့သည်။
{{Clear}}

== သမိုင်း ==
===သမိုင်းမတင်မီခေတ်===
[[File:Tabon Cave 2014 04.JPG|thumb|တာဘွန်းဂူများသည် ဖိလစ်ပိုင်ရှိ ရှေးအကျဆုံး လူတို့၏ ရုပ်ကြွင်းများ (တာဘွန်းလူ)ကို တွေ့ရှိရာ နေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်။]]
၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် ကာလင်ဂါပြည်နယ် ရိုင်ဇယ်တွင် တွေ့ရှိရသော ကျောက်ခေတ်ကိရိယာများ နှင့် ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများကြောင့် ကျွန်းစုများတွင် နေထိုင်ခဲ့သော အစောဆုံး ဟိုမီနင်းလူသားများရှိကြောင်း သက်သေအထောက်အထားကို လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇၀၉,၀၀၀ အထိ တွန်းပို့ပေးခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite journal |title=Earliest known hominin activity in the Philippines by 709 thousand years ago |first1=T.|last1=Ingicco |first2=G.D.|last2=van den Bergh |first3=C.|last3=Jago-on |first4=J.-J.|last4=Bahain |first5=M.G.|last5=Chacón |first6=N.|last6=Amano |first7=H.|last7=Forestier |first8=C.|last8=King |first9=K.|last9=Manalo |first10=S.|last10=Nomade |first11=A.|last11=Pereira |first12=M.C.|last12=Reyes |first13=A.-M.|last13=Sémah |first14=Q.|last14=Shao |first15=P.|last15=Voinchet |first16=C.|last16=Falguères |first17=P.C.H.|last17=Albers |first18=M.|last18=Lising |first19=G.|last19=Lyras |first20=D.|last20=Yurnaldi |first21=P.|last21=Rochette |first22=A.|last22=Bautista |first23=J.|last23=de Vos |date=May 1, 2018 |journal=Nature |volume=557 |issue=7704 |pages=233–237 |doi=10.1038/s41586-018-0072-8 |pmid=29720661 |bibcode=2018Natur.557..233I}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းစုများတွင် ယနေ့အထိ တွေ့ရှိရသည့် လူတို့၏ ရုပ်ကြွင်းများကို ယူရေနီယမ် အသုံးပြု တွက်ချက်သည့် နည်းလမ်းဖြင့် စိတ်အချရဆုံး စမ်းသပ်တွေ့ရှိထားသည်မှာ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၆၇,၀၀၀မှ ကာလျောင်းလူ၏ ခြေထောက်အရိုးများပင်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/philippines/7924538/Archaeologists-unearth-67000-year-old-human-bone-in-Philippines.html |title=Archaeologists unearth 67000-year-old human bone in Philippines |date=August 4, 2010 |accessdate=August 4, 2010 |location=London |work=The Daily Telegraph |first=Barney |last=Henderson}}&lt;/ref&gt; ယခင်က ထိုထက်စောစီးစွာ တွေ့ရှိရသည်မှာ ကာဘွန်အသုံးပြု တွက်ချက်သည့် နည်းလမ်းဖြင့် စမ်းသပ်ထားသည့် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၆,၅၀၀ မှ ပလာဝမ်ရှိ တာဘွန်းလူများ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/?id=pd6AAAAAMAAJ&amp;q=tabon+man |title=The Tabon Caves: Archaeological Explorations and Excavations on Palawan |author=Fox, Robert B. |year=1970 |page=44 |accessdate=December 16, 2009 |publisher=National Museum |asin=B001O7GGNI}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Scott|1984|p=15}} နီဂရီတိုများသည် ကျွန်းစုများတွင် အစောဆုံးနေထိုင်သော လူများဖြစ်သောလည်း ၎င်းတို့၏ ဖိလစ်ပိုင်တွင် ပထမဆုံး အခြေချနေထိုင်မှုကို စိတ်ချရသည့် နည်းလမ်းဖြင့် စမ်းသပ်ထားခြင်း မရှိပေ။{{sfn|Scott|1984|ps=, &quot;Not one roof beam, not one grain of rice, not one pygmy Negrito bone has been recovered. Any theory which describes such details is therefore pure hypothesis and should be honestly presented as such.&quot;|p=138}}

ရှေးခေတ် ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးများ၏ ဇာစ်မြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်နေသာ သီအိုရီအချို့ရှိသည်။ အက်ဖ် လန်ဒါ ဂျိုကာနို၏ သီအိုရီ အရ ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘေးများသည် ဒေသတွင်း၌ပင် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ဝီလ်ဟမ် ဆိုလ်ဟိမ်း၏ ကျွန်းဇာစ်မြစ်သီအိုရီ အရ &lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=SiOgq0OPT_MC&amp;pg=PA57&amp;lpg= |title=Archaeology and Culture in Southeast Asia: Unraveling the Nusantao |last=Solheim |first=Wilhelm G. |last2=Bulbeck |first2=David |last3=Flavel |first3=Ambika |date=2006 |publisher=UP Press |isbn=978-971-542-508-7 |pages=57–139 |language=en}}&lt;/ref&gt; ဘီစီ ၄၈,၀၀၀ မှ ၅,၀၀၀ ခုနှစ် အတွင်း ယခု ပင်လယ်ရေအောက်သို့ မြုပ်နေသာ ဆွန်ဒါလန်း ကုန်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်းမှ တဆင့် ကျွန်းစုများသို့  လူများ တဖြည်းဖြည်း ရောက်ရှိလာခြင်း ဖြစ်ပြီး အများကြီး တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပြောင်းရွှေ့လာခြင်းမဟုတ်ဟု ဆွေးနွေးထားသည်။ အော်စထရိုနီးရှန်း ချဲ့ထွင်မှု သီအိုရီ အရ ထိုင်ဝမ်မှ မလာယို-ပိုလီနီးရှန်း လူမျိုးများသည် ဖိလစ်ပိုင်သို့ ဘီစီ ၄,၀၀၀ ခန့်တွင် ပြောင်းရွှေ့လာခဲ့ပြီး နဂိုမူလလူများနေရာတွင် ဝင်ရောက် အစားထိုး နေထိုင်ကြသည်ဟု ရှင်းပြထားသည်။&lt;ref name=mijares2006&gt;{{cite journal|last=Mijares|first=Armand Salvador B.|year=2006|url=http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140707050814/http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9|archivedate=July 7, 2014|title=The Early Austronesian Migration To Luzon: Perspectives From The Peñablanca Cave Sites|journal=Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association|issue=26|pages=72–78|archive-date=7 July 2014|access-date=10 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707050814/http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9 |access-date=10 March 2019 |archive-date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130823055847/http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9 }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9 |accessdate=10 March 2019 |archivedate=23 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130823055847/http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9 }}&lt;/ref&gt;

ရှေးဟောင်းသုတေသနနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ သက်သေများအရ အများစု လက်ခံထားသည့် သီအိုရီမှ ထိုင်ဝမ်မှ ပြောင်းရွှေ့လာသည်ဆိုသော သီအိုရီဖြစ်ပြီး ထိုသီအိုရီအရ ယန်စီမြစ်ဝှမ်းရှိ လျံဇူးယဉ်ကျေးမှု အစရှိသော ယဉ်ကျေးမှုလောကများမှ ဆင်းသက်လာသော&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Bellwood|first1=Peter|title=The Global Prehistory of Human Migration|date=2014|page=213}}&lt;/ref&gt; ထိုင်ဝမ်မှ အော်စထရိုနီးရှန်းများသည် ဘီစီ ၄,၀၀၀ ခန့်တွင် ဖိလစ်ပိုင်သို့ စတင်ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ပြီး အစောပိုင်းရောက်ရှိနေသူများနေရာတွင် အစားထိုး ဝင်ရောက်ခဲ့သည် ဟု ယူဆထားကြသည်။&lt;ref name=mijares2006 /&gt;&lt;ref name=&quot;solheim&quot;&gt;{{cite book |url=http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080803020434/http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf |archivedate=August 3, 2008 |title=Origins of the Filipinos and Their Languages |last=Solheim |first=Wilhelm G., II. |date=January 2006 |accessdate=August 27, 2009}}&lt;/ref&gt; ကျောက်ခေတ်သစ်ကာလအတွင်း ကျောက်စိမ်းယဉ်ကျေးမှု တည်ရှိခဲ့သည်ဟု ယူဆရပြီး ဖိလစ်ပိုင်တွင် ဘီစီ ၂,၀၀၀ ခုနှစ်ခန့်က အထိ ရှေးကျသည့် ကျောက်စိမ်းဖြင့် အနုစိတ်ထွင်းထုထားသော လက်မှုပစ္စည်းများကို သောင်းဂဏန်းမျှ တွေ့ရှိရသည်။{{sfn|Scott|1984|p=17}}&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Bellwood|first1=Peter|title=Pathos of Origin|date=2011|pages=31–41}}&lt;/ref&gt;

ကျောက်စိမ်းသည် အနီးအနားရှိ ထိုင်ဝမ်မှ ရောက်ရှိလာခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြပြီး အရှေ့တောင်အာရှ၏ ကုန်းမကြီးနှင့် ကျွန်းများတွင်လည်း တွေ့ရှိရသည်။ ထိုလက်မှုပစ္စည်းများကြောင့် သမိုင်းမတင်မီခေတ်က အရှေ့တောင်အာရှ လူ့အဖွဲ့အစည်းများကြားတွင် အကွာအဝေး ရှည်လျားစွာ ဆက်သွယ်မှုရှိသည်ဆိုသော အချက်အတွက် သက်သေဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Hsiao-Chun|first1=Hung|title=Ancient jades map 3,000 years of prehistoric exchange in Southeast Asia|date=2007}}&lt;/ref&gt; ဘီစီ ၁၀၀၀ ခုနှစ်သို့ ရောက်သော အခါတွင် ကျွန်းစုများတွင် နေထိုင်သူများသည် လူမှုအဖွဲ့အစည်း ၄ ခု အဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး ၎င်းတို့မှာ မုဆိုး-ရှာဖွေစုဆောင်းသူ လူမျိုးစုများ၊ စစ်သူရဲလူမျိုးစုများ၊ တောင်ကုန်းနေ ဓနရှင်အုပ်စိုးသော လူမျိုးစုများ နှင့် ဆိပ်ကမ်းနေ လူမျိုးစုများတို့ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite journal|author = Legarda, Benito, Jr. |journal = Kinaadman (Wisdom) A Journal of the Southern Philippines |title = Cultural Landmarks and their Interactions with Economic Factors in the Second Millennium in the Philippines |volume = 23 |year = 2001 |page = 40}}&lt;/ref&gt;

===ကိုလိုနီ မတိုင်မီခေတ်===
[[File:Naturales 4.png|thumb|upright|left|ဘောက်ဆာကုတ်ဒက်စ် ဟု ခေါ်သော မှတ်တမ်းမှ ကာဒါတွမ် သို့မဟုတ် တူမော ဟုခေါ်သော သူကောင်းမျိုးကို ဖော်ပြထားသောပုံ]]
ယခုအချိန်တွင် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ သမိုင်းမတင်မီခေတ်နှင့် အစောပိုင်းသမိုင်းကို ခွဲခြားထားသော အပိုင်းအခြားမှာ အေဒီ ၉၀၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၁ ရက် ဖြစ်ပြီး ထိုနေ့မှာ လာဂူးနား ကြေးနီပြားပေါ်တွင် ရေးထိုးထားသော ဂရီဂိုးရီးယန်း ပြက္ခဒိန်နှင့် ညီမျှသော နေ့စွဲ ဖြစ်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ အစောဆုံး မပျက်မစီးကျန်ရစ်သော မှတ်တမ်းစာ  လည်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=Postma1992&gt;{{cite journal|url=http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/1033/1018|title=The Laguna Copper-Plate Inscription: Text and Commentary|last=Postma|first=Antoon|journal=Philippine Studies|volume=40|issue=2|pages=182–203|date=1992|archive-date=8 December 2015|access-date=18 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208053836/http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/1033/1018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ထိုနေ့မှာ မနုဿဗေဒပညာရှင်တို့မှ ဖိလစ်ပိုင်၏ တိုးတက်လာသော အချိန်အပိုင်းအခြားဟု သတ်မှတ်ထားသည် ၁ရာစု မှ ၁၄ ရာစု ၏ အလယ်ဖြစ်သည်။ တိုးတက်လာသော အချိန်အပိုင်းအခြားမှာ လူအဖွဲ့အစည်း နှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ပုံစံများ အသစ်ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း၊ လူမှုရေးဆိုင်ရာ အဆင့်အတန်းများ ကွဲပြား၍ အထူးပြုအလုပ်များ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း နှင့် ဒေသတွင်းနှင့် နိုင်ငံတကာသို့ ကုန်သွယ်မှုများ ပြုလုပ်လာခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Jocano2001&quot;&gt;{{cite book
  | last = Jocano
  | first = F. Landa
  | title = Filipino Prehistory: Rediscovering Precolonial Heritage
  | publisher = Punlad Research House, Inc.
  | date = 2001
  | location = Quezon City
  | pages =
  | volume =
  | edition =
  | url =
  | doi =
  | id =
  | isbn = 978-971-622-006-3 }}&lt;/ref&gt; ၁၃၀၀ ခုနှစ်များသို့ ရောက်သောအခါတွင် ကမ်းရိုးတန်းရှိ ကျယ်ပြန့်သော မြို့ရွာဒေသများမှာ တိုးတက်နေသော ကုန်သွယ်ရေးဌာနများ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး လူ့အဖွဲ့အစည်း အပြောင်းအလဲအတွက် ဗဟိုချက်မ ဖြစ်လာခဲ့ကာ ရှုပ်ထွေးသော ဘဝပုံစံများဆီသို့ လမ်းပြခေါ်ဆောင်သွားခဲ့သည်။ ထို သွင်ပြင်လက္ခဏာကို ဖိလစ်ပိုင် မနုဿဗေဒပညာရှင် အက်ဖ် လန်ဒါ ဂျိုကာနိုက ဖိလစ်ပိုင် အစောပိုင်းသမိုင်း၏ ဘာရန်ဂစ်အစိတ်အပိုင်းဟု အမည်ပေးခဲ့ပြီး ထိုအချိန်ကာလမှာ ၁၄ ရာစု အစမှ စပိန်ကိုလိုနီနယ်ချဲ့တို့ ရောက်ရှိလာပြီး ဖိလစ်ပိုင်၏ ကိုလိုနီခေတ်စသည့် အချိန် အထိပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Jocano2001&quot; /&gt;

အေဒီ ၁ ရာစုတွင် သံကို တွေ့ရှိခဲ့သည်မှ စ၍ ထင်ရှားသော လူမှုရေးနှင့် စီးပွားရေး အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ထို့အတွက်ကြောင့် မြို့ရွာဒေသများ ကြီးမားကျယ်ပြန့်လာခဲ့ကာ အလွှာခွဲခြားခြင်းနှင့် အထူးပြုလုပ်ကိုင်ခြင်း စသော လူမှုဘဝ ပုံစံအသစ်များ ဖြစ်ထွန်းလာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Jocano2001&quot; /&gt;

ဤလူ့အဖွဲ့အစည်းများထဲမှ အချို့ အထူးသဖြင့်  မြစ်ကြီးများ၏ မြစ်ဝ သို့မဟုတ် မြစ်ဝအနီးတွင်ရှိသော ကမ်းရိုးတန်းမြို့ရွာဒေသများ&lt;ref name=&quot;Junker1999&quot;&gt;{{cite book|last1=Junker|first1=L|title=Raiding, Trading, and Feasting the Political Economy of Philippine Chiefdoms|url=https://archive.org/details/raidingtradingfe0000junk|date=1999|publisher=University of Hawaiì Press|location=Honolulu}}&lt;/ref&gt;မှာ နောက်ဆုံးတွင် အရှေ့တောင်အာရှ၏ အစောပိုင်း ကုန်သွယ်ရေး အင်အားကြီးနိုင်ငံများနှင့် သိသာသော ပမာဏတစ်ခုမျှ ကုန်သွယ်မှုပြုသည် အထိ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် အိန္ဒိယ ယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးသော မလေးရှားပြည် နှင့် ဂျားဗားပြည် တို့အပြင် တရုတ်ရှိ မင်းဆက်အမျိုးမျိုး&lt;ref name=&quot;Junker1999&quot;/&gt; ထိုင်း,&lt;ref name=&quot;Miksic2009&quot;&gt;{{Cite book |title=Southeast Asian Ceramics: New Light on Old Pottery |last=Miksic |first=John N. |publisher=Editions Didier Millet |year=2009 |isbn=978-981-4260-13-8}}&lt;/ref&gt; နှင့် နောက်ပိုင်းတွင် မွတ်စလင် စူလတန်နယ် ဘရူနိုင်း{{sfn|Scott |1994}}တို့ ပါဝင်သည်။ ထို့အပြင် ဗီယက်နမ် &lt;ref name=&quot;Miksic2009&quot; /&gt; ဂျပန် &lt;ref name=&quot;Sals2005&quot;&gt;{{cite book | last = Sals | first = Florent Joseph | author-link = | title = The history of Agoo : 1578–2005 | publisher = Limbagan Printhouse | date = 2005 | location = La Union | pages = 80 | language = English}}&lt;/ref&gt; နှင့် အခြားသော အော်စထရိုနီးရှန်း တိုင်းပြည်များ&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{cite web|title=Timeline of history|url=http://valoable1.webs.com/timelineofhistory.htm|accessdate=October 9, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091123061819/http://valoable1.webs.com/timelineofhistory.htm|archivedate=November 23, 2009}}&lt;/ref&gt; နှင့်လည်း ကုန်သွယ်မှုပြုခဲ့ကြသည်။

ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ တွေ့ရှိချက်များ အရ တရုတ်တို့နှင့် ကုန်သွယ်ခြင်းသည် တန်မင်းဆက် လက်ထက်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး ဆောင်မင်းဆက် လက်ထက်တွင် ပိုမိုကျယ်ပြန့်လာခဲ့သည်။{{sfn|Scott |1994}} အေဒီ ၂ ရာစုသို့ ရောက်သော အခါတွင် ဖိလစ်ပိုင်ရှိ အချို့သော (အကုန်မဟုတ်ပေ) လူ့အဖွဲ့အစည်းများသည် တရုတ်သို့ ကိုယ်စားလှယ်များ စေလွှတ်ပြီး တရုတ်တော်ဝင်နန်းတော်မှ သတ်မှတ်ထားသော အစွယ်အပွား စနစ်တွင် ပါဝင်ခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ {{sfn|Scott |1994}}   ထိုသို့သော အစွယ်အပွားနိုင်ငံများသည် တရုတ်ဗဟိုပြု စနစ်ကို လက်ခံကြရပြီး ထိုစနစ်မှ တရုတ်နှင့် တော်ဝင်နန်းတော်တို့အား ကမ္ဘာ၏ ယဉ်ကျေးမှု ဗဟိုဌာန အဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။ ဖိလစ်ပိုင်၏ အစောပိုင်း လူ့အဖွဲ့အစည်းများသည် ထိုစနစ်ကို ကျင့်သုံးခြင်းဖြင့် တရုတ်နှင့် ကုန်သွယ်ရန် လိုအပ်ချက်ကို ဖြည့်ဆည်းနိုင်ခဲ့သော်လည်း ထိုအခြေအနေသည် စစ်ရေး နိုင်ငံရေး အရ ထိန်းချုပ်နိုင်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ် အမှန်တကယ် မသက်ရောက်ခဲ့ပေ။
{{sfn|Scott |1994}}&lt;ref name=&quot;Junker1999&quot; /&gt;
[[File:Rice terraces.png|thumb|လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂,၀၀၀ ကျော်ကပင် အီဖုဂေါင်း/အီဂိုရော့ လူမျိုးများသည် မတ်စောက်သော တောင်ကုန်းဒေသများတွင် လှေကားထစ် စိုက်ပျိုးရေး စနစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။]]
အစောပိုင်း ဖိလစ်ပိုင်လူ့အဖွဲ့အစည်းများ အင်ဒိုနီးရှား နှင့် မလေးရှားရှိ နိုင်ငံအဆင့် အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ဆက်ဆံရေးနှင့် ပတ်သက်၍မူ ဒဏ္ဍာရီများတွင် အစောပိုင်း ဖိလစ်ပိုင် လူ့အဖွဲ့အစည်းများသည် သီရိဝိဇယ အင်ပိုင်ယာနှင့် ဆက်ဆံရေး ရှိကြောင်း ပြောလေ့ရှိသော်လည်း ထိုသို့ ဆက်ဆံရေး ရှိကြောင်းကို သက်သေပြနိုင်မည့် မည်သို့သော ရှေးဟောင်း သုတေသန အထောက်အထားကိုမှ မတွေ့ရှိခဲ့ရပေ။ &lt;ref name=&quot;Jocano2001&quot; /&gt;သို့သော်လည်း အခြားတစ်ဖက်တွင် မာဂျာပါဟစ် အင်ပိုင်ယာ နှင့် ကုန်သွယ်မှု ပြုခဲ့ကောင်းကိုမူ လုံလောက်သော အထောက်အထား များ တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;JocanoJr2012&quot;&gt;{{Cite book |title=A Question of Origins |last=Jocano |first=Felipe Jr. |date=August 7, 2012 |work=Arnis: Reflections on the History and Development of Filipino Martial Arts |publisher=Tuttle Publishing |isbn=978-1-4629-0742-7 |editor-last=Wiley |editor-first=Mark |language=en}}&lt;/ref&gt;

ဖိလစ်ပိုင်၏ အစောပိုင်း လူ့အဖွဲ့အစည်းများအပေါ်တွင် အိန္ဒိယတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု မည်မျှ အတိုင်းအတာ အထိ ရှိသည် နှင့် မည်သို့ ရှိသည် ဆိုသော အချက်မှာ အရှေ့တောင်အာရှ သမိုင်းပညာရှင်များကြားတွင် အငြင်းပွားစရာ အချို့ ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Jocano2001&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Osborne2004&quot;&gt;{{cite book  | last = Osborne  | first = Milton  | title = Southeast Asia: An Introductory History  | publisher = Allen &amp; Unwin  | date = 2004  | location = Australia  | pages =  | volume =  | edition = Ninth  | url =https://archive.org/details/southeastasiaint0000osbo_v1c2| doi =  | id =    | isbn = 978-1-74114-448-2 }}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း လက်ရှိတွင် ပညာရှင် အများ သဘောတူညီမှု ရထားသည်မှာ ထိုစဉ်က အိန္ဒိယနှင့် ဖိလစ်ပိုင်ကြားတွင် တိုက်ရိုက် ကုန်သွယ်မှု အနည်းငယ်မျှသာ ရှိသည် သို့မဟုတ် လုံးဝ မရှိသလောက် ဖြစ်သည် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Jocano2001&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Osborne2004&quot; /&gt; အိန္ဒိယ၏ ယဉ်ကျေးမှု လက္ခဏာများ ဖြစ်သော စကားလုံး အသုံးအနှုန်း များနှင့်  ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ကိုးကွယ်မှုများ&lt;ref name=&quot;JocanoJr2012&quot; /&gt;မှာ ၁၀ ရာစုမှ ၁၄ ရာစု အစောပိုင်းအတွင်း စိမ့်ဝင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး အစောပိုင်း ဖိလစ်ပိုင် လူ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် ဟိန္ဒူမာဂျာပါဟစ် အင်ပိုင်ယာတို့ ကြားရှိ ဆက်ဆံရေးမှ တဆင့် ရောက်ရှိလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ &lt;ref name=&quot;Jocano2001&quot; /&gt; ထို့ကြောင့် ဖိလစ်ပိုင် ကျွန်းစုများသည် မဟာအိန္ဒိယ ယဉ်ကျေးမှုဇုံ၏ အပြင်ဘက် အစွန်းတွင် ရှိသော နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ (အခြားသောနိုင်ငံများမှာ အာဖဂန်နစ္စတန် နှင့် တောင်ဗီယက်နမ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Osborne2004&quot; /&gt;

ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းစုများ၏ အစောပိုင်းလူ့အဖွဲ့အစည်းများ၏ သွင်ပြင်လက္ခဏာမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် အဆင့်အတန်း ၃ ခု ခွဲခြားထားသည်။ &lt;ref name=&quot;Jocano2001&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Junker1999&quot; /&gt; ကွဲပြားသော ယဉ်ကျေးမှုများတွင် ထိုအဆင့်အတန်း ၃ခုကို ကွဲပြားသော အသုံးအနှုန်းများဖြင့် ဖော်ပြလေ့ ရှိသော်လည်း မပြောင်းမလဲ ရှိသည်မှာ အထက်တန်းစာ သူကောင်းမျိုး အဆင့်၊ လွတ်လပ်သော လူ အဆင့် နှင့် အလီပင် သို့ မဟုတ် အိုရီပန်ဟု ခေါ်သော ကြွေးမြီရှိသူ မှီခိုအဆင့်တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Jocano2001&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Junker1999&quot; /&gt;  သူကောင်းမျိုး အဆင့်တွင် ပါဝင်သူများထဲတွင် နိုင်ငံအုပ်ချုပ်ရေး တာဝန်ကိုယူထားသော ဒါတု များ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့သည် ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်သည့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ အစုအဖွဲ့များ ဖြစ်သော ဘာရန်းဂေး သို့မဟုတ် ဒူလိုဟန်တို့အား ဦးဆောင်ဦးရွက် ပြုကြသည်။ ထိုဘာရန်ဂေးများ ပေါင်းစပ်ကြသည့် အခါတွင် ပိုမိုကြီးပြသော မြို့ရွာဒေသများကို တည်ထောင်ကြသည် သို့မဟုတ် ပထဝီ အနေအထားရ ပိုမို၍ လျော့ရဲသော မဟာမိတ် အဖွဲ့များ,&lt;ref name=&quot;Junker1999&quot; /&gt; အဖြစ် နေထိုင်လေ့ ရှိကြလေသည်။&lt;ref name=&quot;Junker1999&quot; /&gt; ထိုအစုအဖွဲ့များတွင် အသက်အကြီးဆုံး သို့မဟုတ် လူအလေးစား ခံရဆုံး သူအား ထိပ်ဆုံး ဒါတု အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကြပြီး လာကန်၊ ဆူလတန်၊ ရာဂျာ သို့မဟုတ် ပိုမို၍ လုပ်သက်ရင့်သော ဒါတု ဟု အမျိုးမျိုး ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။{{sfn|Scott |1994}}&lt;ref name=&quot;Jocano2001&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Legarda, Benito, Jr. 2001 40&quot;&gt;{{Cite journal|author = Legarda, Benito, Jr. |journal = Kinaadman (Wisdom) A Journal of the Southern Philippines |title = Cultural Landmarks and their Interactions with Economic Factors in the Second Millennium in the Philippines |volume = 23 |year = 2001 |page = 40 |ref = harv}}&lt;/ref&gt;

====အစောပိုင်း သမိုင်းဝင် ကမ်းရိုးတန်း မြို့ပြနိုင်ငံများနှင့် အစိုးရများ====
[[File:Laguna Copperplate Inscription.gif|thumb|အေဒီ ၉၀၀ ခုနှစ်တွင် တွေ့ရသောလာဂူးနား ကြေးပြားစာသည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတွင် အစောဆုံးတွေ့ရသော သမိုင်းမှတ်တမ်းဖြစ်ပြီး လာဂူးနား၊ လမ်ဘန်းတွင် တွေ့ရှိခဲ့သည်။]]
ထိုမြို့ပြနိုင်ငံနှင့် ပြည်ထောင်များ၏ အစောဆုံးသမိုင်းမှတ်တမ်းမှာ လာဂူးနား ကြေးပြားစာပေါ်တွင် တွေ့ရပြီး ထိုမှတ်တမ်းမှ တာဂါးလော့ နိုင်ငံဖြစ်သော တွန်ဒို (အေဒီ ၉၀၀ မတိုင်မီ မှ အေဒီ ၁၅၈၉) နှင့် တွန်ဒိုအနီးတဝိုက်တွင် တည်ရှိမည်ဟု ယူဆရသော အခြားဒေသ နှစ်ခု သုံးခု တို့ အပြင် မင်ဒါနောင်းရှိ ဒီဝါတာတောင် အနီးမှ ဒေသတစ်ခု နှင့် ဂျားဗားကျွန်းပေါ်မှ မီဒန်ဘုရားကျောင်း အစုအဝေးတို့ ကို သွယ်ဝိုက်ရည်ညွှန်းထားသည်။&lt;ref name=&quot;Postma1992&quot; /&gt; ထိုနိုင်ငံများ၏ နိုင်ငံရေး ဆက်သွယ်မှု အတိအကျကို ကြေးပြားစာပေါ်တွင် ဖော်ပြထားသည်မှာ မရှင်းသော်လည်း ထိုကြေးပြားစာသည် ဒေသတွင်းနှင့် ဒေသပြင်ပ နိုင်ငံရေးဆက်သွယ်မှုများ အေဒီ ၉၀၀ မတိုင်မီကပင် ရှိခဲ့ကြောင်းကို ပုံမှန်အားဖြင့် လက်ခံထားသည့် သက်သေ အထောက်အထားပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Postma1992&quot; /&gt;{{sfn|Scott |1994}}&lt;ref name=&quot;Junker1999&quot; /&gt; ၁၅၀၀ ခုနှစ်များတွင် အစောဆုံး ဥရောပသား လူမျိုးခွဲဗေဒပညာရှင်များ ရောက်ရှိလာသည့် အခါတွင် တွန်ဒိုအား &quot;လာကန်း&quot; ဟု ခေါ်သည့် အာဏာစက်ပြင်းသည့် ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးမှ အုပ်ချုပ်လျက် ရှိသည်။{{sfn|Scott|1994}}&lt;ref name=&quot;Junker1999&quot; /&gt; ၎င်းသည် အဓိက ကုန်သွယ်ရေးဌာန တစ်ခု ဖြစ်လာပြီး တရုတ်ပြည် မင်မင်းဆက်နှင့် ကုန်သွယ်ရေးအား မနီလာ ရာဂျာပြည်နှင့် အတူ ကျွန်းစု တစ်ခုလုံးရှိ ကုန်ပစ္စည်းများအား {{sfn|Scott |1994}}  လက်ဝါးကြီးအုပ် ချုပ်ကိုင်ထားခဲ့သည်။&lt;ref name=Ring&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/?id=vWLRxJEU49EC&amp;pg=PA565 |title = International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania |author = Ring, Trudy |author2 = Robert M. Salkin |author3 = Sharon La Boda |last-author-amp = yes |publisher = Taylor &amp; Francis |year = 1996 |pages = 565–569 |isbn = 978-1-884964-04-6 |accessdate = January 7, 2010}}&lt;/ref&gt; ထိုကုန်သွယ်ရေးမှာ အလွန်အရေးပါသဖြင့် ယောင်ဂယ်လ်ဘုရင်သည် ကိုချာလောင်း အမည်ရှိသော တရုတ်ဘုရင်ခံအား ကုန်သွယ်ရေးများကို စောင့်ကြည့်နိုင်ရန် ခန့်အပ်ထားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ho Khai Leong|title=Connecting and Distancing: Southeast Asia and China|url=https://books.google.com/books?id=EwnzBiM0LmAC&amp;pg=PA33|year=2009|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=978-981-230-856-6|page=33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=VbwogbQ3l8UC&amp;pg=PT84&amp;lpg=PT84&amp;dq=Yung+lo+governor+luzon#v=onepage&amp;q=Yung%20lo%20governor%20luzon&amp;f=false|title=In Our Image|accessdate=August 24, 2015|isbn=978-0-307-77543-6|last1=Karnow|first1=Stanley|year=2010}}&lt;/ref&gt;

နောက်ထပ် ဖိလစ်ပိုင်အတွင်းရှိ ဒေသတစ်ခုအား သမိုင်းမှတ်တမ်းတွင် ရည်ညွှန်းထားခဲ့ခြင်းမှာ ဆောင်မင်းဆက်၏ တရားဝင် သမိုင်းစာအုပ် အတွဲ ၁၈၆ တွင် ဖြစ်ပြီး ၎င်းစာအုပ်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ တိုင်းပြည်ဟု ယူဆသော မာအီပြည်ဟု (အေဒီ ၉၇၁ မတိုင်မီ မှ ၁၃၃၉ အကျော်အထိ) ဖော်ပြထားခဲ့သည်။ ဆောင်မင်းဆက်မှ ကုန်သည်များသည် မာအီသို့ နှစ်စဉ် လာရောက်လေ့ ရှိကြပြီး ၎င်းတို့၏ မှတ်တမ်းများတွင် မာအီ၏ ပထဝီဝင်၊ ကုန်သွယ်သည့် ပစ္စည်းများနှင့် အုပ်စိုးသူ၏ ကုန်သွယ်ရေး အပြုအမူများကို ဖော်ပြထားခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;KansaiICIS&quot;&gt;{{cite journal |last=Zhenping |first=Wang |title=Reading Song-Ming Records on the Pre-colonial History of the Philippines |journal=Journal of East Asian Cultural Interaction Studies |year=2008 |volume=1 |pages=249–260 |issn=1882-7756 |url=http://www.icis.kansai-u.ac.jp/data/journal01-v1/journal01-19-wang.pdf |archive-date=13 March 2013 |access-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313164616/http://www.icis.kansai-u.ac.jp/data/journal01-v1/journal01-19-wang.pdf |url-status=dead }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.icis.kansai-u.ac.jp/data/journal01-v1/journal01-19-wang.pdf |access-date=3 July 2019 |archive-date=13 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313164616/http://www.icis.kansai-u.ac.jp/data/journal01-v1/journal01-19-wang.pdf }}&lt;/ref&gt; တရုတ်ကုန်သည်များမှ မာအီနိုင်ငံသားများသည် ရိုးသားပြီး ယုံကြည်ရသူများ ဖြစ်သည်ဟု မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့သည်။{{sfn|Scott|1984|p=67}} သို့သော်လည်း ထိုမှတ်တမ်းများတွင် မာအီ၏ တည်နေရာကို ရှင်းလင်းစွာ မဖောပြထားသဖြင့် မာအီ၏ တည်နေရာမှာ အငြင်းပွားဖွယ် ဖြစ်နေပြီး အချို့သော ပညာရှင်များက လာဂွန်းနား ပြည်နယ် ဘေးမြို့ နေရာတွင် တည်ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြပြီး&lt;ref name=&quot;Go2005&quot;&gt;{{cite journal | last = Go | first = Bon Juan | title = Ma'I in Chinese Records – Mindoro or Bai? An Examination of a Historical Puzzle | journal = Philippine Studies | volume = 53 | issue = 1 | pages = 119–138 | date = 2005 | url = http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/216/223 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131021221348/http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/216/223 | archivedate = October 21, 2013 | deadurl = no | archive-date = 21 October 2013 | access-date = 3 July 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131021221348/http://www.philippinestudies.net/ojs/index.php/ps/article/download/216/223 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;  အခြားသူများက မင်ဒိုရိုကျွန်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။{{sfn|Scott|1984|p={{page needed|date=August 2018}}}}

[[File:Butuan Ivory Seal.jpg|thumb|၁၉၇၀ ဘွမ်တမ်တွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော ၁၀၀၂ ခုနှစ်မှ ဘွမ်တွမ် ဆင်စွယ်တံဆိပ်]]
[[File:Joangan, or the Spanish-built Joanga.jpg|thumb|left| ၁၇ ရာစုတွင် ဖရန်စစ္စကို အစ်ဂနာရှိ အယ်လ်စီနာ ရေးသားသော ''Historia de las islas e indios de Bisayas'' (1668) မှ ဗီဆာရန်း အမည်ရှိသော ကာရာကောင်းခေါ် ဖော့တပ်စစ်လှေ ကို ပုံဖော်ရေးဆွဲထားပုံ&lt;ref name=&quot;alcina&quot;&gt;{{cite book|author=Francisco Ignacio Alcina|title =Historia de las islas e indios de Bisayas|year =1668|url =https://trove.nla.gov.au/work/21366897?selectedversion=NBD197673}}&lt;/ref&gt;]]

ဆောင်မင်းဆက်၏ တရားဝင် သမိုင်းမှ ထပ်မံရည်ညွှန်းသည်မှာ မင်ဒါနောင်း အရှေ့မြောက်ပိုင်းရှိ ဘူတွမ် ရာဂျားနယ်မြေ ({{circa|before ၁၀၀၁–၁၇၅၆}}) ဖြစ်ပြီး ၎င်းမှာ ဖိလစ်ပိုင် ကျွန်းစုများမှ တရုတ်အင်ပိုင်ယာသို့ ၁၀၀၁ ခုနှစ် မတ်လ ၁၇ ရက်တွင် ပထမဆုံး သံတမန်အဖွဲ့စေလွှတ်သော တိုင်းနိုင်ငံ အဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ဘူတွမ်သည် ဆရီ ဘာတာ ရှားဂျာ ရာဂျာ ၏ လက်အောက်တွင် ထင်ရှားခဲ့ပြီး &lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot; /&gt; ထိုသူမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ အုပ်စိုးသူလူတန်းစားမှ  ဟိန္ဒူနိုင်ငံကို အုပ်ချုပ်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ထိုနိုင်ငံသည် နိုင်ငံတွင်း ရွှေပန်းတိမ် လုပ်ငန်းကြောင့် အင်အားကြီးလာခဲ့ပြီး ချမ်ပါး ယဉ်ကျေးမှုလောက နှင့် သံတမန် အပြိုင်အဆိုင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဘူတွမ်သည် အလွန်ပင် ကြွယ်ဝချမ်းသာခဲ့ပြီး လတ်တလော ဘူတွမ်မှ တူးဖော် ရရှိခဲ့သော ရွှေ ပမာဏသည် ပိုမိုထင်ရှားသော သီရိဝိဇယ နိုင်ငံထက်ပင် ပို၍ များပြားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://asiasociety.org/new-york/exhibitions/philippine-gold-treasures-forgotten-kingdoms |title=The Kingdom of Butuan |website=Philippine Gold: Treasures of Lost Kingdoms |publisher=Asia Society New York |access-date=2019-03-08 |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

သမိုင်းပညာရှင် အီဖရန် အီဆိုရယ်နာ၏ အယူအဆအရ ဗီဆာယန်း ဓားပြအဖွဲ့များသည် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း ဆိပ်ကမ်းမြို့များကို အေဒီ ၁၁၇၄ မှ ၁၁၉၀ အတွင်း လုယက်ခဲ့ကြပြီး အခြား သမိုင်းပညာရှင်များကမူ ထိုဓားပြအဖွဲ့များသည် ဖော်မိုဆာ (ယနေ့ခေတ် ထိုင်ဝမ်) မှ ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref name=inquirer2013-06-13&gt;[http://newsinfo.inquirer.net/421631/raiding-china.htm Jobers Bersales: ''Raiding China'' at Inquirer.net] Retrieved June 13, 2013&lt;/ref&gt; ဗီဆာယန်း ဓားပြအဖွဲ့များတွင် ဒါပီတန် ကယ်ဒါတွမ်ပြည်မှ လူများ ပါဝင်ပြီး ၎င်းနိုင်ငံမှာ လေတီ မှ ဒါတု ဆူမန်ဂါ မှ ဘတ်ဘန်း ဟာမူဆာနွမ်း မင်းသမီးအား တရုတ်အင်ပိုင်ယာ အတွင်းသို့ ထိုးဖောက်တိုက်ခိုက်နိုင်သော ၎င်း၏ စစ်အင်အားကို ပြ၍ နှစ်သက်အောင် ပြုလုပ်ပြီးနောက် တည်ထောင်ထားသော တိုင်းနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ သူတို့သည် သူတို့၏ နယ်မြေအား ချမ်းသာကြွယ်ဝပြီး အင်အားကြီးသော ပင်လယ်ကမ်းစပ် နိုင်ငံတော် အဖြစ် ဖန်တီးခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးတွင် ၎င်းအား &quot;ဗီဆာယား ၏ ဗင်းနစ်မြို့&quot; ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;[http://www.discoverbohol.com/Features/Dauis-History-Part-1.htm History of the Kingdom of Dapitan]. Retrieved February 3, 2017.&lt;/ref&gt;

ဒဏ္ဍာရီများ အရ မတ်ဒ်ဂျာ-အက်စ် ကယ်ဒါတွမ်ပြည် ({{circa|၁၂၀၀–၁၅၆၉}}) အား သီရိဝိဇယနိုင်ငံ ပျက်သုဉ်းခဲ့သည့် ပြည်တွင်းစစ်ပွဲပြီးနောက်တွင် သီရိဝိဇယရှိ မလေးဒါတု များကို သစ္စာခံသူများက ကျူးကျော်သူ ခိုလာမင်းဆက် နှင့် ၎င်း၏ ရုပ်သေး ရာဂျာ မာကာတူနောင်း ကို ဆန့်ကျင်ပြီး ဗီဆာယားကျွန်းများတွင် လက်ကျန်နိုင်ငံကို ထူထောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းအား တည်ထောင်ခဲ့သော ဒါတု ဖြစ်သူ ပူတီသည် ၎င်း၏ တိုင်းပြည်အသစ် နယ်နိမိတ်အား မူလရင်းနေ လူမျိုးစုဖြစ်သော အာတီတို့၏ လူစွမ်းကောင်း မာရီကူဒို ထံမှ ဝယ်ယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;G. Nye Steiger 1929, p. 121&quot;&gt;G. Nye Steiger, H. Otley Beyer, Conrado Benitez, ''A History of the Orient'', Oxford: 1929, Ginn and Company, p. 121.&lt;/ref&gt; မတ်ဒ်ဂျာ-အက်စ် အား ပါနေးကျွန်းပေါ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ပါနေးကျွန်းဆိုသော အမည်မှာ ပျက်သုဉ်းသွားခဲ့သော ပန်နိုင်းနိုင်ငံ အား အစွဲပြုမှည့်ခေါ်ထားခြင်း ဖြစ်သလို  ပန်နိုင်းနိုင်ငံမှ ဆင်းသက်လာသူတို့ နေထိုင်ရာ ဖြစ်သည်။ ပန်နိုင်းသည် [[ဆူမတြာကျွန်း]]ပေါ်တွင် တည်ရှိသော သီရိဝိဇယနိုင်ငံ၏ လက်အောက်ခံနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့ အလုပ်အရှုပ်ဆုံး ပင်လယ်ရေကြောင်းသွား လမ်းကြပ်ဖြစ်သည့်&lt;ref&gt;{{cite report |date= November 10, 2014 |url=http://www.eia.gov/countries/analysisbriefs/World_Oil_Transit_Chokepoints/wotc.pdf |section=Strait of Malacca |title=World Oil Transit Chokepoints |dead-url=yes |archive-url=https://web.archive.org/web/20141122053242/http://www.eia.gov/countries/analysisbriefs/World_Oil_Transit_Chokepoints/wotc.pdf |archive-date=2014-11-22 |publisher=U.S. Energy Information Administration}}&lt;/ref&gt;  [[မလက္ကာရေလက်ကြား]]အား အောင်မြင်စွာ ကာကွယ်နိုင်ခဲ့သော ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓဘာသာ တပ် နေထိုင်ရာ နေရာ ဖြစ်ပြီး &lt;ref name=&quot;Wonderful&quot;&gt;{{cite web |title=The Temples Of Bahal (Portibi): Traces of Vajranaya Buddhism in Sumatra |work=Wonderful Indonesia |url=http://indonesia.travel/en/destination/613/the-temples-of-bahal-portibi |accessdate=22 July 2015 |archive-date=22 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722094350/http://indonesia.travel/en/destination/613/the-temples-of-bahal-portibi }}&lt;/ref&gt; မလက္ကာရေလက်ကြားကို ကာကွယ်ရန်သည် ထိုအချိန်က သိသာသော စိန်ခေါ်မှု ဖြစ်ကာ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ လူဦးရေ အများဆုံး နိုင်ငံ သုံးခုဖြစ်သည့် တရုတ်၊ အိန္ဒိယ နှင့် အင်ဒိုနီးရှားတို့က ဝိုင်းရံထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပန်နိုင်းလူမျိုးတို့သည် ထိုရေလက်ကြားအား ၇၂၇ နှစ်တိုင် အန္တရာယ် ရန်စွယ်အားလုံးမှ ကာကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်လာသူ ခိုလာ အင်ပိုင်ယာအား ပုန်ကန်ရာတွင် သစ္စာရှိ စစ်သူရဲများဖြစ်ကြသော မတ်ဒ်ဂျာ-အက်စ် လူမျိုးတို့သည် အနောက်ဘက်မှ ရောက်ရှိလာသော ဟိန္ဒူနှင့် အစ္စလာမ် ကျူးကျော်သူများအား ၎င်းတို့ အခြေစိုက်ရာ ဗီဆားယားကျွန်းများမှ ဆန့်ကျင်မှု ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;saleeby 152-153&quot;&gt;{{cite book |url=https://archive.org/stream/historysulu00islagoog#page/n58/mode/2up |title=The History of Sulu|author=Najeeb Mitry Saleeby |year=1908 |series=Ethnological Survey for Philippine Islands |publisher=Bureau of Printing, Harvard University |pages=152–153|oclc=3550427|accessdate=20 June 2019|edition=Illustrated |via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt;


စီဘူး ရာဂျာပြည် &lt;ref&gt;Zhang Xie. (1618) (in Chinese). ''Dong Xi Yang Kao'' [''A Study of the Eastern and Western Oceans''] ''[http://www.lib.kobe-u.ac.jp/directory/sumita/5A-161/volume05.html Volume 5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010145223/http://www.lib.kobe-u.ac.jp/directory/sumita/5A-161/volume05.html |date=10 October 2017 }}'' ({{zh|[http://www.lib.kobe-u.ac.jp/directory/sumita/5A-161/ 東西洋考]}}). {{ISBN|7-5325-1593-1}}. MID 00024687. Retrieved December 18, 2009.&lt;/ref&gt;({{circa|၁၂၀၀–၁၅၆၅}}) မှာ ဗီဆာယားရှိ မတ်ဒ်ဂျာအက်စ်ပြည်၏ အိမ်နီးချင်း ဖြစ်ပြီး တမီးလ်သွေးပါဝင်သော ရာဂျာတစ်ဦး ဖြစ်သည့်အပြင် ချိုလာမင်းဆက် မျိုးနွယ်စုဝင် ဖြစ်သည့် ရာဂျာမူဒါ ဆရီ လူမေး မှ အုပ်ချုပ်သည်။ ဆရီလူမေးအား ချိုလာ မဟာရာဂျာမှ မတ်ဒ်ဂျာ-အက်စ် အား ကျူးကျော်ရန် စေလွှတ်လိုက်သော်လည်း ပုန်ကန်ခြားနားပြီး ၎င်း၏ ကိုယ်ပိုင် တမီးလ်-မလေး ရာဂျာပြည်ကို ထူထောင်ခဲ့သည်။ မဟာရာဂျာမှ ဆင်းသက်လာသူဖြစ်သော်လည်း ၎င်းဘာသာ စီဘူး ရာဂျာပြည်ကို ထူထောင်သူအဖြစ် နှိမ့်ချစွာ နေထိုင်ပြီး သူကိုယ်တိုင် ဗီဆာယန်းများနှင့် ပေါင်းသင်းနေခဲ့သည်။ ထိုပြည်သည် ကျွန်းများအတွင်း ရေကြောင်းပို့ဆောင် ဆက်သွယ်ခြင်းဖြင့် ချမ်းသာကြွယ်ဝလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[http://cebu-online.com/swum/html/exhibits.html Cebu, a Port City in Prehistoric and in Present Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303205118/http://cebu-online.com/swum/html/exhibits.html |date=3 March 2016 }}. Accessed September 5, 2008.&lt;/ref&gt; ဘူတွမ် နှင့် စီဘူး ရာဂျာပြည် နှစ်ခုစလုံးသည် မဟာမိတ်ဖွဲ့ခဲ့ကြပြီး ၎င်းတို့ နှစ်ပြည်စလုံးသည် အိန္ဒိယကုန်သည်များမှ ဘော်နီယိုကျွန်း တောင်ပိုင်းတွင် တည်ထောင်ထားသော&lt;ref&gt;[http://www.joshuaproject.net/peopctry.php?rop3=106159&amp;rog3=ID The Tenggarong Kutai] in the Joshua Project&lt;/ref&gt;  ဟိန္ဒူပြည်ဖြစ်သည့်&lt;ref name=Coedes&gt;{{cite book|last= Coedès|first= George|authorlink= George Coedès|editor= Walter F. Vella|translator= Susan Brown Cowing |title= The Indianized States of Southeast Asia|year= 1968|publisher= University of Hawaii Press|isbn= 978-0-8248-0368-1}}&lt;/ref&gt; ကူတိုင်းပြည်နှင့် ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းကို ထိန်းသိမ်းထားခဲ့သည်။

ဂန္ထဝင်ကဗျာရှည်ကြီး တစ်ပုဒ်ဖြစ်သည့် နာဂရာခရက်တီဂါမာ ကဗျာ အရ ဂျာဗားတွင် အခြေစိုက်သော မာဂျာပါဟစ် အင်ပိုင်ယာသည် လူဇုန်ကျွန်းပေါ်ရှိ ဆလူဒေါင် (မနီလာ) နှင့် ဆူလူးကျွန်းစု ရှိ ဆိုလော့ (ဆူလူး) တို့အား ကိုလိုနီနယ် အဖြစ် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သူတို့သည် ဗီဆာယားကျွန်းများပေါ်တွင် အခြေတည်နိုင်ခဲ့ခြင်း မရှိဘဲ သီရိဝိဇယမင်း သစ္စာခံများက အဆက်မပြတ် ပြောက်ကျားစစ်ပွဲများ ဖြင့် ၎င်းတို့အား တိုက်ခိုက်နေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ နောက်ဆုံးတွင် မနီလာတိုက်ပွဲ (၁၃၆၅) အပြီးတွင် လူဇုန်ကျွန်းသည် လွတ်လပ်ရေး ပြန်လည် ရရှိခဲ့ပြီး ဆူလူးတို့မှလည်း လွတ်လပ်ရေး ပြန်လည်တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ကာ ကလဲ့စားချေသည့် အနေနှင့် မာဂျာပါဟစ်၏ ခရိုင်တစ်ခု ဖြစ်သော ပိုနီ (ဘရူနိုင်း) အား တိုက်ခိုက်ခဲ့ကာ မြို့တော်မှ တပ်များက ၎င်းတို့အား ပြန်လည်မောင်းထုတ်ခဲ့သည့် အချိန် အထိ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite book |title=History for Brunei Darussalam: Sharing our Past |year=2009 |publisher=Curriculum Development Department, Ministry of Education |isbn=978-99917-2-372-3 |ref={{harvid|History for Brunei Darussalam|2009}}|p=44}}&lt;/ref&gt; တွန်ဒိုမှ ပါဆစ်မြစ်၏ တစ်ဖက်ကမ်း လူဇုန်ကျွန်းပေါ်တွင် မနီလာရာဂျာပြည်  (c.၁၂၅၈–၁၅၇၁) ကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ယခင်က ထိုဒေသရှိ မွတ်ဆလင်တို့ကို အုပ်စိုးခဲ့သော ဘရူနိုင်း ရာဂျာ အာမက် မှ မာဂျာပါဟစ် ရာဂျာ အဗီဂျီကာရ အား ရေကြောင်းတိုက်ပွဲတွင် အောင်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက်တွင် ဖြစ်သည်။ အရှေ့တောင်အာရှတွင် အစ္စလာမ်ဘာသာ ဆက်လက်ပျံ့နှံ့လာပြီး မွတ်စလင် ဖြစ်သွားသော ပြည်နယ်များမှ ခွဲထွက်ကာ လွတ်လပ်သော စူလတန်ပြည်များကို သီးခြားတည်ထောင်ကြသဖြင့် နောက်ဆုံးတွင် မာဂျာပါဟစ် အင်ပိုင်ယာ ပျက်သုဉ်းခဲ့ရသည်။ နောက်ဆုံးတွင် အစ္စလာမ်ဘာသာသို့ ပြောင်းလဲရန် ရင်ဆိုင်နေရသော ဟိန္ဒူ မာဂျာပါဟစ် အကြွင်းအကျန်တို့သည် ဘာလီကျွန်း သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ကြသည်။{{sfn|Barski|p=46}} တရုတ်တို့သည် လူဇုန် ဟု အမည်ရသော ပြည်ကိုလည်း ၎င်းတို့မှတ်တမ်းတွင် ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ ၎င်းမှာ မနီလာကို ရည်ညွှန်းသည်ဟု ယူဆရပြီး ၁၅၂၀ ခုနှစ်များမှ ပေါ်တူဂီနှင့် စပိန်တို့၏ မှတ်တမ်းများတွင် လူဆွန် နှင့် မနီလာသည် တစ်ခုတည်း ဖြစ်သည်ဟု ဖော်ပြထားခဲ့ ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ {{sfn|Scott |1994}} သို့သော် အချို့သော သမိုင်းပညာရှင်များက ငြင်းချက်ထုတ်ကြသည်မှာ ထိုသူများ အားလုံးသည် မနီလာသို့ ရောက်ရှိခြင်း မရှိကြဘဲ လူဆွန် ဆိုသည်မှာ မနီလာပင်လယ်အော်ပေါ်ရှိ တာဂါးလော့ နှင့် ကာပမ်ပန်ဂမ်ပြည်များ အားလုံးကို အလွယ်တကူ ညွှန်းဆိုခြင်းသာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ &lt;ref name=&quot;Alfonso2016&quot;&gt;{{cite book | title=The Nameless Hero: Revisiting the Sources on the First Filipino Leader to Die for Freedom | publisher=Holy Angel University Press | author=Alfonso, Ian Christopher B. | year=2016 | location=Angeles | isbn=978-971-0546-52-7}}&lt;/ref&gt; မည်သို့ပင် ဖြစ်စေ ၁၅၀၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်း နှင့် ၁၅၆၀ ခုနှစ်များ အထိ ထို ပင်လယ် ခရီးသွားလူမျိုးများကို ပေါ်တူဂီတို့၏ မလက္ကာမြို့တွင် လူဆိုးရက်စ် ဟု ရည်ညွှန်းခဲ့ကြပြီး ၎င်းတို့သည် အရှေ့တောင်အာရှ တခွင်တွင် ပြည်ပ အသိုင်းအဝန်းများ တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့သည် တောင်ငူမင်းဆက်ခေတ် မြန်မာပြည်၊ မလက္ကာ စူလတန်ပြည် နှင့် အရှေ့တီမောတို့သို့ စွန့်စား ကုန်သွယ်ရန် သွားရောက်ပြီး စစ်ပွဲများတွင် ပါဝင်ခဲ့ကြကာ &lt;ref&gt;Lucoes warriors aided the Burmese king in his invasion of Siam in 1547&amp;nbsp;AD. At the same time, Lusung warriors fought alongside the Siamese king and faced the same elephant army of the Burmese king in the defence of the Siamese capital at Ayuthaya, p. 195.&lt;/ref&gt;{{efn|1=The former sultan of Malacca decided to retake his city from the Portuguese with a fleet of ships from Lusung in 1525 AD.{{refn|1=Barros, Joao de, Decada terciera de Asia de Ioano de Barros dos feitos que os Portugueses fezarao no descubrimiento dos mares e terras de Oriente [1628], Lisbon, 1777, courtesy of Scott 1994 p.94}} }}&lt;ref name=&quot;Pigafetta&quot;&gt;{{Cite journal |last = Pigafetta |first = Antonio |author-link = Antonio Pigafetta |title = First voyage round the world |language = English |translator = J.A. Robertson |year = 1969 |place = Manila |publisher = Filipiniana Book Guild |orig-year = 1524}}&lt;/ref&gt; ကုန်သည်များ နှင့် ကြေးစားစစ်သား များအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Pires&quot;&gt;{{Cite book |last = Pires |first = Tomé |author-link = Tomé Pires |title = A suma oriental de Tomé Pires e o livro de Francisco Rodriguez: Leitura e notas de Armando Cortesão [1512–1515] |translator = Armando Cortesao |language = Portuguese |place = Cambridge |publisher = Hakluyt Society |year = 1944 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lach&quot;&gt;{{cite book |last = Lach |first = Donald Frederick |title = Asia in the Making of Europe |year = 1994 |publisher = University of Chicago Press |location = Chicago |chapter = Chapter 8: The Philippine Islands |isbn = 978-0-226-46732-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reid&quot;&gt;{{cite book |last = Reid |first = Anthony |editor = Peter Bellwood |editor2 = James J. Fox |editor3 = Darrell Tryon |editor3-link = Darrell Tryon |title = The Austronesians: Historical and comparative perspectives |year = 1995 |publisher = Department of Anthropology, The Australian National University |location = Canberra |chapter = Continuity and Change in the Austronesian Transition to Islam and Christianity |chapterurl = http://epress.anu.edu.au/austronesians/austronesians/mobile_devices/ch16.html |access-date = 5 July 2019 |archive-date = 2 September 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070902152346/http://epress.anu.edu.au/austronesians/austronesians/mobile_devices/ch16.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ထင်ရှားသော လူဆိုးရက်စ် တစ်ဦးမှာ ပေါ်တူဂီ မလက်ကာပြည်ရှိ ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင် သူဌေး နှင့် တီမန်ဂေါင်း (ဘုရင်ခံ နှင့် ဗိုလ်ချုပ်)&lt;ref name=&quot;turnbull&quot;&gt;{{cite book|last=Turnbull|first=C.M.|title=A History of Singapore: 1819–1975|year=1977|publisher=Oxford University Press|location=Kuala Lumpur|isbn=978-0-19-580354-9}}&lt;/ref&gt; ဖြစ်သူ ရယ်ဂျီမို ဒီ ရာဂျာ ဖြစ်သည်။ သူသည် အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ၊ မလက်ကာ ရေလက်ကြား၊ တောင်တရုတ်ပင်လယ်&lt;ref&gt;Antony, Robert J. Elusive Pirates, Pervasive Smugglers: Violence and Clandestine Trade in the Greater China Seas. Hong Kong: Hong Kong University Press, 2010. Print, 76.&lt;/ref&gt; နှင့် အလယ်ခေတ် ဖိလစ်ပိုင် ပင်လယ်နိုင်ငံများ&lt;ref&gt;Junker, Laura L. Raiding, Trading, and Feasting: The Political Economy of Philippine Chiefdoms. Honolulu: University of Hawaiì Press, 1999.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Wilkinson, R J. An Abridged Malay-English Dictionary (romanised). London: Macmillan and Co, 1948. Print, 291.&lt;/ref&gt; တို့အတွင်း ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ပြုလုပ် ထိန်းချုပ်ထားသော အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သင်္ဘောအစုအဝေး၏ အကြီးအကဲလည်း ဖြစ်သည်။

သမိုင်းပညာရှင် တစ်ဦးဖြစ်သူ ပေါလ် ကီကိုင်း မာနန်ဆာလာ၏ အဆိုအရ နာမည်ကြီး မင်မင်းဆက် ဗိုလ်ချုပ် ကျန်းဟီ သည် လူဇုန်အား တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီး မနီလာအား ဖျက်စီးခဲ့သော်လည်း ဒေသတွင်း မဟာမိတ်တိုင်းပြည်များက ၎င်း၏ စစ်တပ်ကို ပြန်လည် တွန်းလှန်တိုက်ခိုက်ခဲ့သဖြင့် ၎င်း၏ အောင်မြင်မှုသည် ပန်ဂါဆီနန် အထိသာ ရှိနေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[http://sambali.blogspot.com/2005/11/glossary-lues.html Glossary: Luções By Paul Kekai Manansala in the &quot;Quest of the Dragon and Bird Clan.&quot;]&lt;/ref&gt; လူဇုန်မြောက်ပိုင်းတွင် ကာဘိုလိုအန် (ပန်ဂါဆီနန်) ({{circa|၁၄၀၆–၁၅၇၆}}) သည် ၁၄၀၆ မှ ၁၄၀၁၁ အတွင်း တရုတ်ပြည်သို့ လက်အောက်ခံ တိုင်းပြည်တစ်ခု အဖြစ် အထူးသံတမန်များ စေလွှတ်ခဲ့ပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-21-1983/scott.pdf|title=Filipinos in China in 1500|last=Scott|first=William Henry|website=China Studies Program|page=8|publisher=De la Salle University|year=1989|access-date=April 17, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150724123829/http://www.asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-21-1983/scott.pdf|archive-date=July 24, 2015|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံနှင့်လည်း ကုန်သွယ်မှုများ ပြုခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite book | last = Sals | first = Florent Joseph | author-link = | title = The history of Agoo : 1578–2005 | publisher = Limbagan Printhouse | date = 2005 | location = La Union | page = 80 | language = English}}&lt;/ref&gt; မော်ရိုကို စူးစမ်းရှာဖွေသူ အီဘင် ဘာတူတာ၏ အဆိုအရ မွန်ဂိုအင်ပိုင်ယာ ဖွံ့ဖြိုးလာသည့် အချိန်တွင် ပန်ဂါဆီနန်သည် အလွန် အင်အားတောင့်တင်းသော်လည်း ပန်ဂါဆီနန်ရှိ ပြည်သူတို့သည် ထောင်လွှားခြင်း မရှိကြဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;Ibn Battuta, ''The Travels of Ibn Baṭṭūṭa, A.D. 1325–1354'', vol. 4, trans. H. A. R. Gibb and C. F. Beckingham (London: Hakluyt Society, 1994), pp. 884–5.&lt;/ref&gt; ပန်ဂါဆီနန် (ကာဘိုလိုအန်း) မှ စစ်သူရဲ မင်းသမီး အာဒူဂျာသည် နိုင်ငံ နှင့် မဟာမိတ်တို့ကို ခေါင်းဆောင်ပြီး မွန်ဂိုအင်ပိုင်ယာ တစ်ခုလုံး၏ ပြိုင်ဘက်တစ်ဦး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ကာဘိုလိုအန်း တို့သည် မင်မင်းဆက်၏ လက်အောက်ခံ ဖြစ်လာသော အခါ မွန်ဂိုတို့ကို ဆန့်ကျင်သော မင်မင်းဆက်နှင့် တစ်သွေးတည်း တစ်သားတည်း ရှိကြောင်း ပြခဲ့သည်။{{sfn|Scott |1994 |p=187}} 

[[File:Kris and scabbard.jpg|thumb|upright|right|ခရစ် (သို့ ကာလစ်) ဟု ခေါ်သော ကိုလိုနီခေတ် မတိုင်မီ ဖိလစ်ပိုင် လူမျိုးတို့ အသုံးပြုခဲ့သော မြင့်မြတ်သော ဓား။ ထိုဓားအား ပုံမှန် လက်နက် အဖြစ် ကိုင်ဆောင်လေ့ ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Frey |first=Edward |title=The Kris: Mystic Weapon of the Malay World |year=1989 |publisher=Oxford University Press |location=Selangor Darul Ehsan |isbn=978-0-19-588906-2}}&lt;/ref&gt;]]
၁၃၀၀ ခုနှစ်များတွင် ဖိလစ်ပိုင် ကျွန်းစုများသို့ အစ္စလာမ်ဘာသာ ရောက်ရှိလာပြီး နောက်ဆုံးတွင် ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်။ ၁၃၈၀ တွင် ကာရင်မ် အူလ် မက်ကဒမ် နှင့် ဂျိုဟိုးတွင် မွေးဖွားသော အာရပ်ကုန်သည် ရှာရီဖူးလ်း ဟာရှမ် ဆိုင်ယတ်ဒ် အဘူ ဘာကာ တို့သည် မလက္ကာ မှ ဆူလူးကျွန်းသို့ ရောက်ရှိလာပြီး ဆူလူး ရာဂျာဖြစ်သူ ရာဂျာ ဘာဂွင်ဒါ အလီ အား အစ္စလာမ်ဘာသာသို့ သွတ်သွင်းပြီး သူ၏ သမီးတော်ကို လက်ဆက်ကာ ဆူလူး စူလတန်ပြည်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;100 Events That Shaped The Philippines (Adarna Book Services Inc. 1999 Published by National Centennial Commission) Page 72 &quot;The Founding of the Sulu Sultanate&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |author=Bascar, C.M. |url=http://www.royalsulu.com/history.html |title=Sultanate of Sulu, &quot;The Unconquered Kingdom&quot; |dead-url=yes |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201232156/http://www.royalsulu.com/history.html |archive-date=December 1, 2008 |access-date=December 19, 2009 |via=[http://www.royalsulu.com/ The Royal Hashemite Sultanate of Sulu &amp; Sabah Website]}}&lt;/ref&gt; ၁၅ ရာစု အကုန်တွင် ဂျိုဟိုးမှ ရှရစ်ဖ် မိုဟာမက် ကာဘန်ဆူဝမ် သည် မင်ဒါနောင်းကျွန်းသို့ အစ္စလာမ်ဘာသာကို မိတ်ဆက်ပေးခဲ့ပြီး မာဂွင်ဒါနောင်း စူလတန်ပြည်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ စူလတန် ပုံစံ ရှိသော အုပ်ချုပ်ရေး သည် လာနောင်း အထိ ချဲ့ထွင်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;[http://www.mnlf.net/History/The%20Maguindanao%20Sultanate.htm &quot;The Maguindanao Sultanate&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030126203422/http://www.mnlf.net/History/The%20Maguindanao%20Sultanate.htm |date=26 January 2003 }}, Moro National Liberation Front web site. &quot;The Political and Religious History of the Bangsamoro People, condensed from the book ''Muslims in the Philippines'' by Dr. C.A. Majul.&quot; Retrieved January 9, 2008.&lt;/ref&gt;
[[File:Iranun lanong warship by Rafael Monleón (1890).jpg|thumb|left|၁၈၉၀ခုနှစ်တွင် ရာဖဲလ် မွန်လီယွန်မှ ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်း အီရန်နန် လူမျိုးတို့၏ ပင်လယ်ဓားပြတိုက်ရာ နှင့် ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးရာတွင် အသုံးပြုသော လာနောင်း စစ်သင်္ဘောများကို သရုပ်ဖော်ထားပုံ]]
အစ္စလာမ်ဘာသာသည်သည် တောင်ဘက်တွင် မင်ဒါနောင်း အထိ ပျံ့နှံ့ခဲ့ပြီး မြောက်ဘက်တွင် လူဇုန်အထိ ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Majul, Muslims, 81–83.&lt;/ref&gt; ထိုသို့ အောင်မြင်ရခြင်း အကြောင်းမှာ ပိုနီဟု ယခင်က ခေါ်ဝေါ်သော ဘရူနိုင်း စူလတန်ပြည်သည် မာဂျာပါဟစ် အင်ပိုင်ယာမှ ခွဲထွက်ပြီး အစ္စလာမ်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းကာ မက္ကာမှ အာရပ်စော်ဘွား တစ်ဦးဖြစ်သူ ရှာရစ်ဖ် အလီအား စူလတန် အဖြစ် လာရောက် အုပ်ချုပ်ရန် ဖိတ်ကြားခဲ့ပြီး ထိုစူလတန်မှ ဆင်းသက်သူ စူလတန် ဘိုလ်ကရား သည် ၎င်း အုပ်ချုပ်စဉ် ၁၄၈၅ မှ ၁၅၂၁ အတွင်း လူဇုန်ကျွန်းတွင် မနီလာအား အစ္စလာမ် ကိုလိုနီနယ်မြေ အဖြစ် ထူထောင်ခဲ့သော ကြောင့် ဖြစ်သည်။  &lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia|author=Sidhu, Jatswan S. |year=2009 |title=Bolkiah, Sultan (r. 1485–1524) |encyclopedia=Historical Dictionary of Brunei Darussalam |edition=second |location=Lanham, MD |publisher=Scarecrow Press |page=37 |isbn=978-0-8108-7078-9}}&lt;/ref&gt; ထို့နောက်တွင် ရာဂျာ ဂန်ဘမ်အား တိုက်ပွဲတွင် အနိုင်ရခဲ့ပြီးနောက် ပုန်ကန်ထကြွသော တွန်ဒိုတို့အား အောင်မြင်ခဲ့ပြီး မွတ်ဆလင် ရာဂျာ ဆာလာလီလာအား နန်းတင်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မွတ်ဆလင် ရာဂျာနိုင်ငံဖြစ်သော မေနီလာ အား ပြန်လည်တည်ထောင်ကာ ဘရူနိုင်း၏ လက်အောက်ခံနိုင်ငံအဖြစ် လူဇုံမှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.history-centre.gov.bn/sultanbrunei.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170109041503/http://www.history-centre.gov.bn/sultanbrunei.htm|archivedate=January 9, 2017|title=Info Sejarah|publisher=The Government of Burnei Darussalam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=McAmis&gt;{{harvnb|McAmis|2002|pp=18–24, 53–61}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;end&quot;&gt;{{cite book |last=Munoz |first=Paul Michel |title=Early Kingdoms of the Indonesian Archipelago and the Malay Peninsula |url=https://archive.org/details/earlykingdomsofi0000muno |publisher=Editions Didier Millet |year=2006 |location=Singapore|page=[https://archive.org/details/earlykingdomsofi0000muno/page/171 171] |isbn= 978-981-4155-67-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;U.S. Department of State. Bureau of East Asian and Pacific Affairs. (June 2009). [https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2700.htm Background Note: Brunei]. Retrieved December 18, 2009.&lt;/ref&gt;စူလတန် ဘိုလ်ကရားသည် အစ္စလာမ်ဘာသာသို့ အသစ်ကူးပြောင်းထားသော စူလူးကျွန်းမှ စူလူး စူလတန် အာမာ အူလ်-အွမ်ဘရာ၏ သမီးတော် လိုင်လာ မက်ကာနာအား လက်ဆက်ခဲ့ပြီး ဘရူနိုင်း၏ ဩဇာကို လူဇုံကျွန်းနှင့် စူလူးကျွန်းစုတို့အထိ ဖြန့်ကျက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Sidhu&quot;&gt;{{Cite encyclopedia|author=Sidhu, Jatswan S. |year=2009 |title=Bolkiah, Sultan (r. 1485–1524) |encyclopedia=Historical Dictionary of Brunei Darussalam |edition=second |location=Lanham, Maryland |publisher=Scarecrow Press |page=37 |isbn=978-0-8108-7078-9}}&lt;/ref&gt; ဘရူနိုင်းသည် အလွန်ပင် အင်အားကြီးခဲ့ပြီး ၎င်းသည် ဘော်နီယို အိမ်နီးချင်းဖြစ်သော တောင်ဘက်ရှိ ကူတိုင်းကို အောင်မြင်ခဲ့သည်။ သို့သော် ကူတိုင်းမှာ ဟိန္ဒူနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် ကျူးကျော်လာသော အစ္စလာမ် အင်အားကြီးနိုင်ငံများ ဖြစ်သည့် မာဂွင်ဒါနောင်းကဲ့သို့သော တိုင်းပြည်များနှင့် တွန်းလှန်တိုက်ခိုက်နေရသည့်  ဘူတွမ် နှင့် စီဘူးတို့နှင့် နောက်ဆုံးအနေနှင့် မဟာမိတ်ပြုခဲ့ခြင်းဖြင့် အသက်ဆက်နိုင်ခဲ့သည်။ ဘရူနိုင်းသည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ မြောက်ဘက် သုံးပုံတစ်ပုံနှင့် တောင်ပိုင်း သုံးပုံတစ်ပုံကို အောင်မြင်စွာ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သော်လည်း{{sfn|Saunders|2013|pp=60}}{{sfn|Herbert|Milner|1989|pp=99}}{{sfn|Lea|Milward|2001|pp=16}}{{sfn|Hicks|2007|pp=34}}{{sfn|Church|2012|pp=16}}{{sfn|Eur|2002|pp=203}}{{sfn|Abdul Majid|2007|pp=2}}{{sfn|Welman|2013|pp=8}} စူလတန် ဘိုလ်ကရားမှာ ၎င်းကိုယ်တိုင် မိခင်ဘက်မှ ဗီဆာယန်း သွေးတစ်ဝက်ပါသော်လည်း ဗီဆာယန်းကျွန်းများကို မအောင်မြင်နိုင်ခဲ့ပေ။ ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ ဒဏ္ဍာရီများထဲတွင် ရုပ်ချောပြီး ယောက်ျားပီသကာ သန်မာသော ဂီတအားဖြင့် ဘုရားပေးသည့် ပါရမီရှိပြီး နတ်သားကဲ့သို့ အသံရှိသည့် အပြင် ကိုယ်ခံပညာတော်သဖြင့် ကျော်ကြားသော သီချင်းဆိုသည့် သင်္ဘောကပ္ပတိန်  နာခိုဒါ ရာဂမ် ဆိုသူ ရှိပြီး ၎င်းမှာ စူလတန် ဘိုလ်ကရားနှင့် တွဲဖက်မြင်ကြသည်။ စူလတန် ဘိုလ်ကရားမှာ နာခိုဒါ ရာဂမ် ဖြစ်နိုင်သည့် အထောက်အထားများ ရှိပြီး ၎င်းမှာ ဗီဆာယန်းနှင့် ဖိလစ်ပိုင် သွေးတစ်ဝက်ပါသည့် အမျိုးမှ ဆင်းသက်လာသူဖြစ်ပြီး နောက်ပိုင်း စပိန်တို့၏ မှတ်တမ်းများအရ ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးများ အထူးသဖြင့် ဗီဆာယန်းများသည် သီချင်းဆိုရာတွင် ဝါသနာကြီးကြပြီး အထူးသဖြင့် စစ်သူရဲလူတန်းစားများမှာ ၎င်းတို့၏ သီချင်းဆိုကောင်းမှုကြောင့် ကျော်ကြားသည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;Cf.  William Henry Scott (1903). &quot;Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society&quot;. (1 January 1994) pp. 109–110.&lt;/ref&gt;

ထို့နောက်တွင် မွတ်ဆလင်တို့သည် ဗီဆာယန်းတို့အား စစ်ပွဲများ ဆက်လက်တိုက်ခိုက်ကြပြီး ကျွန်အဖြစ် ဆက်လက်ဖမ်းဆီးခြင်းများ လုပ်ဆောင်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;macachor&quot;&gt;{{cite journal |author=Celestino C. Macachor |year=2011 |title=Searching for Kali in the Indigenous Chronicles of Jovito Abellana |journal=Rapid Journal |volume=10 |issue=2 |url=http://cebueskrima.s5.com/custom3.html |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120703210211/http://cebueskrima.s5.com/custom3.html |archivedate=July 3, 2012 |df= |archive-date=3 July 2012 |access-date=13 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120703210211/http://cebueskrima.s5.com/custom3.html |url-status=dead }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://cebueskrima.s5.com/custom3.html |access-date=13 July 2019 |archive-date=3 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120703210211/http://cebueskrima.s5.com/custom3.html }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://cebueskrima.s5.com/custom3.html |accessdate=13 July 2019 |archivedate=3 July 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120703210211/http://cebueskrima.s5.com/custom3.html }}&lt;/ref&gt;မွတ်ဆလင်တို့၏ စစ်ပွဲများတွင် ပါဝင်သည့် ပါပူအာ-အင်ဒိုနီးရှား၏ အနီးတစ်ဝိုက်တွင် ဗဟိုချက်မအဖြစ် အခြေစိုက်သော မွတ်ဆလင် နိုင်ငံတစ်ခုဖြစ်၍ ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင် ရောင်းဝယ်ရေးကို လက်ဝါးကြီးအုပ်ကာ အင်အားကြီးလာသော တာနိတ် စူလတန်ပြည်သည် အန်နီမစ်ဆင် ကိုးကွယ်သည့် မလာယို-ပိုလီနီးရှန်း ဒါပီတန် ကယ်ဒါတွမ်ပြည်အား ဘိုဟိုးတွင် ဆက်လက်ဖျက်စီးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; ထို့အတွက်ကြောင့် ဒါပီတန် ပြည်သူတို့ အနေဖြင့် ၎င်းတို့၏ တိုင်းပြည်ကို မင်ဒါနောင်းမြောက်ပိုင်းတွင် ပြန်လည်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့ ထိုနေရာကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည့် အတွက် ထိုနေရာတွင် နေထိုင်သူ လာနောင်း စူလတန်ပြည်မှ ပြည်သူများ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ရသည်။ ဟိန္ဒူရာဂျာပြည်များဖြစ်ကြသော ဘူတွမ် နှင့် စီဘူးတို့မှာလည်း မာဂွင်ဒါနောင်း စူလတန်ပြည်မှ ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးရန် သိမ်းပိုက်ခြင်းနှင့် စစ်ပြုခြင်းများကို ကြံ့ကြံ့ခံနေရပြီး &lt;ref name=&quot;marivir&quot;&gt;Marivir Montebon, Retracing Our Roots – A Journey into Cebu's Pre-Colonial Past, p.15&lt;/ref&gt; ၎င်းတို့၏ တောင်ပိုင်းရှိ ဟိန္ဒူမဟာမိတ်ဖြစ်သော ကူတိုင်း ရာဂျာပြည်မှာလည်း  ဘော်နီယိုကျွန်းပေါ်တွင် စိုးမိုးနိုင်ရေးအတွက် ဘရူနိုင်း စူလတန်ပြည်နှင့် အပြင်းအထန် ရုန်းကန် တိုက်ခိုက်နေရသည်။ ထိုသို့ ဗီဆာယန်းများအား ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးရန် တိုက်ခိုက်ခြင်းများနှင့် အပြိုင်အဖြစ် စီဘူးရာဂျာ ဟူမာဘွမ် အား မက်ကန် မှ ဒါတု လာပူး-လာပူးမှ ပုန်ကန်ခြားနားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=de Guzman|first=Maria O.|title=The Filipino Heroes|publisher=National Bookstore, Inc.|year=1967|pages=58|isbn=978-971-08-2987-3}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် တွန်ဒို နိုင်ငံ နှင့် ဘရူနိုင်း၏ လက်အောက်ခံနိုင်ငံဖြစ်သော မေနီလာ အစ္စလာမ်ရာဂျာပြည်တို့ကြားတွင် နယ်နိမိတ် အငြင်းပွားမှုများဖြင့် ကျွက်ကျွက်ဆူနေခဲ့ပြီး မေနီလာကို အုပ်ချုပ်သူ ရာဂျာ မာတန်ဒါမှ တွန်ဒိုအား တိုက်ခိုက်ရာတွင် ဘရူနိုင်းစူလတန်ပြည်ရှိ  ၎င်းနှင့် အမျိုးတော်သူများမှ စစ်ကူတောင်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Relazione del primo viaggio intorno al mondo|last=Pigafetta|first=Antonio|year=1524|isbn=|location=|pages=}}&lt;/ref&gt;

ဒါတုများ၊ ရာဂျာများ၊ စူလတန်များနှင့် လာကန်းများအကြား အပြိုင်အဆိုင် ဖြစ်နေမှုကြောင့် စပိန်တို့အတွက် ကိုလိုနီပြုရန် လွယ်ကူခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ကျွန်းများသည် အမြဲတမ်း ဖြစ်နေတတ်သော သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များ&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Locsin|first1=Joel|title=For improved response? PAGASA to adopt 'super typhoon' category in 2015|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/386166/weather/for-improved-response-pagasa-to-adopt-super-typhoon-category-in-2015|accessdate=November 2, 2014|publisher=GMA News Online|date=November 1, 2014}}&lt;/ref&gt; နှင့် နိုင်ငံအချင်းချင်း ပဋိပက္ခများကြောင့် လူဦးရေ ကျဲပါးသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|url = http://www.gutenberg.org/files/38269/38269-h/38269-h.htm#pb139 |title = A History of the Philippines |last = Barrows |first = David |journal = Guttenburg Free Online E-books |year = 2014 |volume = 1 |page = 139 |quote = Fourth.—In considering this Spanish conquest, we must understand that the islands were far more sparsely inhabited than they are to-day. The Bisayan islands, the rich Camarines, the island of Luzon, had, in Legaspi's time, only a small fraction of their present great populations. This population was not only small, but it was also extremely disunited. Not only were the great tribes separated by the differences of language, but, as we have already seen, each tiny community was practically independent, and the power of a dato very limited. There were no great princes, with large forces of fighting retainers whom they could call to arms, such as the Portuguese had encountered among the Malays south in the Moluccas.}}&lt;/ref&gt; ထို့အတွက်ကြောင့် လူနည်းသော နယ်မြေများကို အလွယ်တကူပင် အောင်မြင်နိုင်ပြီး ကျွန်းစုအတွင်း နိုင်ငံငယ်များကို စပိန်အင်ပိုင်ယာအတွင်းသို့ အလျင်အမြန် သွတ်သွင်းနိုင်ခဲ့ကာ စပိန်ယဉ်ကျေးမှု သွတ်သွင်းခဲ့ပြီး ခရစ်ယာန်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းစေနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=Agoncillo&gt;{{cite book|author=Agoncillo, Teodoro A.|title=History of the Filipino People|url=https://archive.org/details/historyoffilipin00teod|edition=8th|publisher=Garotech Publishing|year=1990|isbn=978-971-8711-06-4|page=[https://archive.org/details/historyoffilipin00teod/page/22 22]}}&lt;/ref&gt;

===ကိုလိုနီခေတ်===
သတင်းစာဆရာ အလန်ရော်ဘယ်က &quot; ကိုလိုနီစနစ်မှ ဖိလစ်ပိုင်ကို ဖန်တီးခဲ့ပြီး ၎င်း၏ နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုကို ပုံဖော်ပေးခဲ့သည့်အပြင် လူတို့၏ အတွေးအမြင်များကိုလည်း လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ စပိန်တို့လက်အောက် ၃၃၃ နှစ်နှင့် အမေရိကန်တို့လက်အောက် ဆယ်စုနှစ် ၅ ခုမှ နိုင်ငံကို ခိုင်မာစွာ ပုံသွင်းခဲ့သည်။&quot; ဟူ၍ သူ၏ အယူအဆကို ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;D+C&quot;&gt;{{cite news |title=No trust in institutions|url=https://www.dandc.eu/en/article/anti-democratic-legacy-spanish-and-us-colonialism-philippines|author=Alan C. Robles|work=D+C, development and cooperation |date=October 15, 2017 |accessdate=November 23, 2017}}&lt;/ref&gt; မနုဿဗေဒပညာရှင် ပရော်စပယ်ရို ကိုဗာမှ သူ၏ လေ့လာတွေ့ရှိချက်ကို ဖော်ပြရာတွင် &quot;ကျွန်ုပ်တို့၏ တွေးခေါ်မှု၊ ယဉ်ကျေးမှု နှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာတို့သည် ကျွန်ုပ်တို့ကိုယ်တိုင် အာရှသားများ ဖြစ်သော်လည်း အနောက်တိုင်းပုံစံ ဖြစ်လာခဲ့သည်&quot; ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;quoted in {{cite book|last=Mendoza|first=Susanah Lily L.|title=Between the Homeland and the Diaspora: The Politics of Theorizing Filipino and Filipino American Identities : a Second Look at the Poststructuralism-indigenization Debates|url=https://books.google.com/books?id=cKlw1AlY9OYC|year=2002|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-93157-1|pages=[https://books.google.com.ph/books?id=cKlw1AlY9OYC&amp;pg=PA50 50–51]}}&lt;/ref&gt;
====စပိန် အုပ်စိုးစဉ် ကာလ====

၁၅၂၁တွင် ပေါ်တူဂီ စွန့်စားရှာဖွေသူ [[မဂျဲလင်|ဖာဒီနန် မဂျဲလင်]] ၏ အဖွဲ့သည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီး စပိန်အတွက် ကျွန်းများကို သိမ်းယူနိုင်ခဲ့သော်လည်း မဂျဲလင်မှာ မက်တန်ကျွန်းတိုက်ပွဲတွင် သေဆုံးခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;etymology&quot;&gt;{{cite book|author1=Zaide, Gregorio F. |author2=Sonia M. Zaide |lastauthoramp=yes |title=Philippine History and Government|url=https://archive.org/details/philippinehistor0000zaid |edition=6th|publisher=All-Nations Publishing Company |year=2004}}&lt;/ref&gt; စပိန်စွန့်စားရှာဖွေသူ မစ်ဂူရယ် လိုပက်ဇ် ဒီ လီဂက်ဇ်ပီ သည် ၁၅၆၅ ခုနှစ်တွင် မက္ကဆီကိုမှ ရောက်ရှိလာပြီး စီဘူးတွင် စပိန်တို့၏ ပထမဆုံးအခြေချနေထိုင်မှုကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ပနေးကျွန်းသို့ ပြောင်းရွှေ့အခြေချပြီး ဒေသခံ ဖိလစ်ပိုင် ဗီဆာယန်းများနှင့် မဟာမိတ်ပြုပြီးနောက် စပိန်စစ်သားများနှင့် လက်တင်-အမေရိက တပ်သားသစ်များသည် မက္ကဆီကိုတွင် မွေးဖွားသော စစ်သူရဲကောင်း ယွမ် ဒီ ဆယ်စီဒို &lt;ref&gt;{{cite book|author=Marciano R. De Borja|title=Basques in the Philippines|url=https://books.google.com/books?id=xXpiujH2uOwC|year=2005|publisher=University of Nevada Press|isbn=978-0-87417-590-5|page={{page needed|date=January 2019}}}}{{Dead link|date=August 2021 }}&lt;/ref&gt;၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် မွတ်ဆလင်တို့၏ မနီလာကို ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ယွမ် ဒီ ဆယ်စီဒိုသည် ဘရူနိုင်းတို့ သိမ်းပိုက်ထားသော တွန်ဒိုရှိ မင်းသမီး ကန်ဒါရာပါ အား ချစ်သော သူ၏ အချစ်ကြောင့် စစ်တပ်အား အားအင်တက်ကြွအောင် လှုံ့ဆော်ခဲ့သည်။ သူတို့တွင် ဝမ်းနည်းစရာကောင်းသော လျှို့ဝှက် အချစ်ဇာတ်လမ်း ရှိခဲ့သည်။ မင်းသမီး ကန်ဒါရာပါသည် မက္ကဆီကို သူရဲကောင်းသည် မာကာဘီဘီ ရာဂျာ၏ သမီးတော်အား လက်ထပ်သွားပြီဆိုသော မုသားစကားကို ကြားသော အခါတွင် အသည်းကွဲ၍ သေဆုံးသွားခဲ့ခြင်းဖြင့် သူမ၏ အချစ်စွမ်းအား ကြီးမားခြင်းကို ပြသခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;Ordoñez20120819&quot;&gt;{{Cite news |url=http://lifestyle.inquirer.net/6t2474/love-and-power-among-the-conquistadors |title=Love and power among the 'conquistadors' |last=Ordoñez |first=Minyong |date=August 19, 2012 |work=Philippine Daily Inquirer |access-date=September 28, 2017 |language=en}}&lt;/ref&gt; ထိုအချစ်ဇာတ်လမ်း ဖြစ်ပေါ်နေချိန်တွင် စပိန်-မက္ကဆီကို-ဖိလစ်ပိုင် မဟာမိတ်တပ်ပေါင်းစုများက အစ္စလာမ် လွှမ်းမိုးသော မနီလာကို ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့ကာ လွတ်လပ်ရေး ယူပေးခဲ့ပြီး တွန်ဒိုနှင့် ပေါင်းစပ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် မဟာလီကက်စ်ပုန်ကန်ရန် ကြံစည်မှုကို နှိမ်နင်းခဲ့ပြီး စီစဉ်ခဲ့သူများကို ဂူအမ်ကျွန်းနှင့် ဂွါရယ်ရိုတို့သို့ ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Citation|url=http://geocities.com/sinupan/magatsalamat.htm |title=Magat Salamat |author=Tomas L. |accessdate=July 14, 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091027123420/http://geocities.com/sinupan/magatsalamat.htm |archivedate=October 27, 2009 |deadurl=unfit}}&lt;/ref&gt;စပိန်တို့၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ၎င်းတို့သည် မနီလာအား စပိန်အရှေ့အိန္ဒိယ၏ မြို့တော် အဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal|url = http://ejournals.ph/index.php?journal=malay&amp;page=article&amp;op=view&amp;path%5B%5D=1006&amp;path%5B%5D=1062 |title = Isang Maikling Kasaysayan ng Pandacan, Maynila 1589–1898 |author = Fernando A. Santiago Jr. |accessdate = July 18, 2008 |journal = Malay |volume = 19 |issue = [http://www.philjol.info/philjol/index.php/MALAY/article/view/80 2] |pages = 70–87 |year = 2006}}&lt;/ref&gt;

ယခင်က မနီလာအား အုပ်ချုပ်ခဲ့သော ဘရူနိုင်း မွတ်ဆလင် သူကောင်းမျိုးတို့အား အတင်းအကြပ် ခရစ်ယာန်ဘာသာသို့ သွတ်သွင်းသဖြင့် ၎င်းတို့က ကလဲ့စားချေသည့် အနေနှင့် ဂျပန်ရှိုးဂန်းများနှင့် ဘရူနိုင်း စူလတန်ပြည်တို့နှင့် ပူးပေါင်း၍ မနီလာကို ပြန်လည်ကျူးကျော်၍ အစ္စလာမ်ဘာသာကို ပြန်လည်တည်ထောင်ရန် ကြိုးစားခဲ့ကြသည်။ မနီလာကို ပြန်သိမ်းရန်အတွက် ဘရူနိုင်းတွင် စစ်သင်္ဘောများကို တည်ဆောက်ရန် ကြိုးစားသော်လည်း မအောင်မြင်ခဲ့ပေ။ သို့သော်လည်း ယခင်က ဗုဒ္ဓဘာသာပြည်ဖြစ်ခဲ့ပြီး မွတ်ဆလင် ကိုလိုနီ အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့ကာ ကိုယ်ပိုင် ကျောက်တုံးခံတပ်နှင့် အမြောက်မြားရှိသော အနီးအနားရှိ မင်ဒိုရိုမှာမူ ခရစ်ယာန်နှင့် မွတ်ဆလင် အင်အားကြီးတပ်တို့၏ ပြိုင်ဆိုင်တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် စစ်တလင်းအဖြစ် ပြောင်းလဲသွားခဲ့ရသည်။ ထိုဒေသတွင် မင်ဒါနောင်းမှ မိုးရို့စ်တို့မှ လတ်တလော ခရစ်ယာန်အဖြစ် ပြောင်းလဲသွားသူများကို ကျွန်ပြုခြင်း နှင့် ၎င်းတို့အား အစ္စလာမ်သို့ ပြန်လည်ပြောင်းလဲစေခြင်းဖြင့် အစ္စလာမ်ပြည်ဖြစ်အောင် ပြန်လည် လုပ်ဆောင်ကြသော်လည်း မနီလာမှ ခရစ်ယာန်တို့က ဆက်တိုက်ဆိုသလို ဖျက်ဆီးမှုများ ပြုလုပ်ခြင်း နှင့် မွတ်ဆလင်တို့၏ ခံတပ်တည်ဆောက်မှုကို ဖျက်ဆီးခြင်း နှင့် ၎င်းတို့ တွေ့ကြုံရသော မွတ်ဆလင်များကို ခရစ်ယာန်အဖြစ် ပြောင်းလဲစေခြင်းတို့ဖြင့်  ဆန့်ကျင်ခဲ့ပြီး အခြေအနေကို ပိုမိုဆိုးရွား သွားစေခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် တစ်ချိန်က ချမ်းသာကြွယ်ဝပြီး လူဦးရေ ထူထပ်သော မင်ဒိုရိုရှိမြို့များကို ဖျက်စီးခဲ့ပြီး ထိုဒေသအား ဆင်းရဲမွဲတေသွားစေခဲ့ကာ စစ်မျက်နှာပြင်အဖြစ် ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/Vol12No.1,Apr1974.pdf|title=Culture Contact and Ethnogenesis in Mindoro up to the End of the Spanish Rule|last=Lopez|first=Violeta B.|date=April 1974|website=|publisher=Asian Studies, Volume XII, Number 1|access-date=3 February 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Majul, op. cit., p. 108.&lt;/ref&gt;

စပိန်တို့သည် တရုတ်ဓားပြဗိုလ် လီမာဟောင်း ကိုလည်း အနိုင်ရခဲ့သည်။.&lt;ref&gt;Kurlansky, Mark. (1999). ''The Basque History of the World''. New York: Walker &amp; Company. p. 64. {{ISBN|0-8027-1349-1}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JoaquinPhilBecoming&quot;&gt;Joaquin, Nick. (1988). ''Culture and History: Occasional Notes on the Process of Philippine Becoming''. Manila: Solar Publishing.&lt;/ref&gt; ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံအား အစ္စလာမ်အဖြစ် သွတ်သွင်းခြင်းမှ တန်ပြန်ရန်အတွက် စပိန်တို့သည် ဘရူနိုင်းကို ရည်ရွယ်သော&lt;ref name=&quot;McAmis 2002 33&quot;&gt;{{Harvnb|McAmis|2002|p=33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=de Sande|first1=Francisco|title=Letter from Francisco de Sande to Felipe II|url=http://www.filipiniana.net/publication/letter-from-francisco-de-sande-to-felipe-ii/12791881675822|website=Filipiniana.net|accessdate=January 15, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120730162315/http://www.filipiniana.net/publication/letter-from-francisco-de-sande-to-felipe-ii/12791881675822|archivedate=July 30, 2012}}&lt;/ref&gt; ကက်စတီလန်စစ်ပွဲကို ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ တားနိတ်တို့မှ စပိန်တို့၏ လက်အောက်ခံနိုင်ငံများဖြစ်သော ဒါပီတန်ပြည် နှင့် ဘူတွမ်ပြည်တို့ကို ကျွန်ပြုရန် တိုက်ခိုက်ခြင်းနှင့် ဓားပြတိုက်ခြင်းတို့အား တုံ့ပြန်သည့် အနေနှင့် တားနိတ် နှင့် တီဒိုး စူလတန်ပြည်တို့အား လည်း စစ်မက် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;RICKLEFSp25&quot;&gt;{{cite book|last =Ricklefs |first =M.C. |title =A History of Modern Indonesia Since c |edition =1300, 2nd |publisher =MacMillan |year =1993 |location =London |url = |doi = |isbn = 978-0-333-57689-2 |page =25}}&lt;/ref&gt; ဘရူနိုင်းတိုင်းပြည်တွင် တရားဝင်အုပ်ချုပ်သူဖြစ်သော ပန်ဂီရန် ဆယ်ရီ လီလာ အား ၎င်း၏ ညီအစ်ကိုတော်စပ်သူ စူလတန် ဆိုင်ဖူး ရီဂျယ်မှာ မနာလိုသဖြင့် နေရာမှ ဖယ်ရှားခဲ့သဖြင့် ပြည်တွင်းစစ်ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ပန်ဂီရန် ဆယ်ရီလီလာမှ ၎င်းနန်းပြန်ရလျှင် စပိန်လက်အောက်ခံပြည်အဖြစ် နေမည်ဟု ကတိပြုခဲ့သဖြင့်လည်း ကက်စတီလန်စစ်ပွဲ သည် တရားဝင်ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{harvnb|Melo Alip|1964|p=201,317}}&lt;/ref&gt; စပိန်တို့သည် မြို့တော်ကို ဖျက်ဆီးခဲ့ပြီး ပန်ဂီရမ် ဆယ်ရီ လီလာအား နန်းပြန်တင်ရန် ကြိုးစားခဲ့သော်လည်း ကံမကောင်း အကြောင်းမလှသဖြင့် ၎င်းမှာ အဆိပ်ခပ်ခံရသည်ဟု ယူဆရသော အကြောင်းဖြင့် ကွယ်လွန်ခဲ့ရသည်။ စပိန်တပ်များမှာလည်း ဝမ်းရောဂါ ရုတ်တရက်ဖြစ်ပွားသဖြင့် စွန့်ခွာခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း ဘရူနိုင်းတော်ဝင် မင်းသမီးမှာ စပိန်တို့နှင့်လိုက်သွားခဲ့ပြီး တွန်ဒိုမှ ခရစ်ယာန် တာဂါးလော့ စစ်သူရဲ အာဂတ်စတင်း ဒီ လီဂတ်ဇပီ နှင့် လက်ဆက်ခဲ့သည်။ သူမသည် ကိုရမ်ကျမ်းမှ မွတ်ဆလင် မဟုတ်သော ယောက်ျားနှင့် လက်ထပ်သော မွတ်ဆလင်အမျိုးသမီးများအား ကျောက်တုံးဖြင့် ထုသတ်ရန် ဆိုသော အပြစ်ပေးခြင်းကို ရဲဝံ့စွာ ဆန့်ကျင်ပြခဲ့ပြီး&lt;ref&gt;Kecia Ali, Marriage and Slavery in Early Islam. Cambridge, MA: Harvard University Press&lt;/ref&gt; သူတို့ လင်မယားသည် ဖိလစ်ပိုင်တွင် မိသားစုဘဝတစ်ခု တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ဘရူနိုင်း-ဖိလစ်ပိုင် ဆက်ဆံရေး ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာရခြင်းမှာ ဖိလစ်ပိုင် ဗိသုကာပညာရှင် လီဒရို ဗွီ လော့ဆင်မှ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံး နန်းတော်စံအိမ်ဖြစ်လာမည့် အစ်စတန်းနား နူရူ အီမန် အား ဒီဇိုင်းထုတ်ရာတွင် အကူအညီ ပေးခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Largest residential palace|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/largest-residential-palace|publisher=Guinness World Records|accessdate=30 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150530064553/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/largest-residential-palace|archivedate=30 May 2015}}&lt;/ref&gt; ဘရူနိုင်းသည်လည်း ဘော်နီယိုကျွန်းပေါ်တွင်လည်း ရှိပြီး ၎င်းနေရာမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒုတိယမြောက် ရှေးအကျဆုံး မိုးသစ်တောရှိရာ ဒေသဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့ အဏ္ဏဝါ ဇီဝမျိုးကွဲပေါင်းစုံရှိရာ၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်သော သန္တာတြိဂံဒေသ၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=delineating1&gt;Hoeksema BW. 2007.Delineation of the Indo-Malayan Centre of Maximum Marine Biodiversity: The Coral Triangle. In: W. Renema (ed.) Biogeography, Time and Place: Distributions, Barriers and Islands, pp 117–178. Springer, Dordrecht.&lt;/ref&gt; စပိန်တို့သည် ၎င်းတို့၏ အရှေ့တောင်အာရှရှိ မွတ်ဆလင်များနှင့် စစ်ပွဲကို ရီကွန်ကွစ်စတာ &lt;ref&gt;Reviving the Reconquista in Southeast Asia: Moros and the Making of the Philippines, 1565–1662 By: Ethan P. Hawkley&lt;/ref&gt; ဟု ခေါ်သည့် စပိန်တို့၏ အမိမြေကို အူမာယတ် ကယ်လီဖိတ်ရှိ မွတ်စလင်များမှ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခြင်းအား ပြန်လည် ရယူပြီး ခရစ်ယာန်အဖြစ် ပြန်လည်ပြောင်းလဲသည့် ရာစုနှစ် တစ်ခုကြာ တိုက်ပွဲ၏ အစိတ်အပိုင်း အဖြစ် မှတ်ယူကြသည်။ စပိန်တို့ ဖိလစ်ပိုင်သို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခြင်းသည်လည်း ကမ္ဘာ့ စပိန်-အစ္စလာမ် ပဋိပက္ခ၏ တစိတ်တဒေသဖြစ်ပြီး&lt;ref&gt;Charles A. Truxillo (2012), Jain Publishing Company, &quot;Crusaders in the Far East: The Moro Wars in the Philippines in the Context of the Ibero-Islamic World War&quot;.&lt;/ref&gt; ထိုပဋိပက္ခတွင် အနီးအနားရှိ အစောင့်အရှောက်ခံနယ်မြေဖြစ်သော အာချေးစူလတန်ပြည်အား ဗဟိုပြု၍ အရှေ့အလယ်ပိုင်းရှိ ယခင် ခရစ်ယာန်မြေများအား လတ်တလော ကျူးကျော်သိမ်းပိုင်ထားသည့် အော်တမန် ကယ်လီဖိတ်အား တိုက်ခိုက်ခြင်းလည်း ပါဝင်သည်။ အာချေးသည် တောင်အာရှတွင် အစ္စလာမ်ဘာသာ ပျံ့နှံ့ရာတွင် သာသနာပြု ဗဟိုဌာနဖြစ်ပြီး အစ္စလာမ်ဘာသာ ဝါးမျိုလာမှုတွင် ၎င်းတို့၏ ဘာသာကို ဆက်လက်စောင့်ထိန်းကြသော အန်နီမစ်များ၊ ဟိန္ဒူများနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာတိုင်းပြည်တို့ကြောင့် ကျယ်ပြန့်လာခဲ့သော ဒေသဖြစ်သည်။ ထိုတိုင်းပြည်များအား အသစ်ရောက်လာသော ခရစ်ယာန်တို့က မဟာမိတ်ဖွဲ့ရန် လိုလားကြသည်။&lt;ref name = &quot;herwig&quot;&gt;{{cite book | last =Zahorka  | first =Herwig   | publisher= Cipta Loka Caraka  | title = The Sunda Kingdoms of West Java, From Tarumanagara to Pakuan Pajajaran with Royal Center of Bogor, Over 1000 Years of Propsperity and Glory | year =2007| url =| accessdate =  }}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ဖိလစ်ပိုင်ရှိ မွတ်ဆလင် စူလတန်များကမူ တစ်မျိုးတွေးကြပြီး ၎င်းတို့အတွက်မူ အစ္စလာမ်ဘာသာအား ထိန်းသိမ်းခြင်း နှင့် ဖြန့်ကျက်ခြင်းသည် ခရစ်ယာန်ကျူးကျော်သူများအား ကာကွယ်ခြင်းသာ ဖြစ်သည်ဟု တွေးကြသည်။&lt;ref&gt;[https://kahimyang.com/kauswagan/articles/1226/the-stupidity-of-submitting-to-spanish-sovereignty-sultan-kudarat War Speech by Sultan Muhammad Kudarat: &quot;You men of the Lake! Forgetting your ancient liberty, have submitted to the Castilians. Such submission is sheer stupidity. You cannot realise to what your surrender binds you. You are selling yourselves into slavery to toil for the benefit of these foreigners. Look at the regions that have already submitted to them. Note how abject is the misery to which their peoples are now reduced. Behold the condition of the Tagalogs and of the Visayans whose chief men are trampled upon by the meanest Castilian. If you are of no better spirit than these, then you must expect similar treatment. You, like them, will be obliged to row in the galleys. Just as they do, you will have to toil at the shipbuilding and labor without ceasing on other public works. You can see for yourselves that you will experience the harshest treatment while thus employed. Be men. Let me aid you to resist. All the strength of my Sultanate, I promise you, shall be used in your defence! What matters it if the Castilians at first are successful? That means only the loss of a year's harvest. Do you think that too dear a price to pay for liberty?&quot;]&lt;/ref&gt; နှစ်ဖက်စလုံးတွင် တစ်ဖက်နှင့် တစ်ဖက်တိုက်ခိုက်ခြင်းအတွက် ကောင်းမွန်မြင့်မြတ်သော အကြောင်းများ ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။&lt;ref&gt;Steven Shirley, Guided By God: The Legacy of the Catholic Church in Philippine Politics (Singapore: Marshall Cavendish Academic, 2004).&lt;/ref&gt; ခရစ်ယာန်ဘက်တွင် လူမျိုးများ အမျိုးစုံပါဝင်ပြီး မက်စတီဇိုလူမျိုးများ နှင့် မူလက်တိုလူမျိုးများ နှင့် ဒေသရင်း အမေရိကန်လူမျိုးများဖြစ်သော အက်ဇ်တက်၊ မာယာ နှင့် အင်ကာတို့ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့မှာ အမေရိကားတွင် စုဆောင်း၍ ပို့လွှတ်လိုက်ခြင်းဖြစ်ပြီး စပိန်အရာရှိများက ဦးဆောင်ကာ ဒေသခံ ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးများနှင့် ပူးပေါင်း၍ အရှေ့တောင်အာရှတစ်ခွင်တွင် စစ်ပွဲများ ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ မွတ်ဆလင်ဘက်ခြမ်းတွင်လည်း လူမျိုးပေါင်းစုံ ရှိသည်သာဖြစ်သည်။ ဒေသခံ မလေး စစ်သူရဲများသာမက အော့တမန် တို့ကလည်း စစ်တပ်များကို အနီးအနားရှိ အာချေးသို့ စေလွှတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုစစ်တပ်များတွင် တူရကီ၊ အီဂျစ်၊ ဆွာဟီလီ၊ ဆိုမာလီ၊ ဆင်ဒီ၊ ဂူဂျာရတ်တီ နှင့် မလဘာ လူမျိုးတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=jtsMLNmMzbkC&amp;pg=PA39 ''The Cambridge History of Southeast Asia'' by Nicholas Tarling p.39]&lt;/ref&gt; ထိုစစ်တပ်များသည် အနီးအနားရှိ ဘရူနိုင်းကဲ့သို့သော စူလတန်ပြည်များသို့လည်း ဖြန့်ကျက်သွားလာကြပြီး ဒေသခံ မူဂျာဟစ်ဒင်များကို ခေတ်ပေါ်အမြောက်မြား မည်သို့မည်ပုံ ပြုလုပ်သည် အစရှိသော တိုက်ခိုက်နည်းနှင့် ဗျူဟာ အသစ်များကို သင်ကြားပေးခဲ့သည်။ အော့တမန်တို့၏ ထုတ်လုပ်ရေးနည်းလမ်းများနှင့် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများမှာ အလွန်ခိုင်မာသည် အစရှိသည့် အော့တမန်တို့၏ မလေးစစ်တပ်အပေါ် လွှမ်းမိုးမှုကို မလေး စူလတန်ပြည်များနှင့် တိုက်ခိုက်သော ခရစ်ယာန်စစ်သားများမှ လေ့လာ တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;''[https://books.google.com/books?id=neUKEvaYPZYC Cambridge illustrated atlas, warfare: Renaissance to revolution, 1492–1792]'' by Jeremy Black p.[&amp;pg=PA16 16]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[https://www.earthobservatory.sg/resources/publications/mapping-acehnese-past MAPPING THE ACEHNESE PAST]'' Edited by R. MICHAEL FEENER, PATRICK DALY and ANTHONY REID (Page 65: CHAPTER IV, Ottoman-Aceh relations as documented in Turkish sources by İsmail Hakkı Göksoy)&lt;/ref&gt; ထိုအချိန်တွင်ပင် ထိုင်ဝမ်ကျွန်းနှင့် မာလူကူးကျွန်းများတို့တွင် စပိန်တို့၏ ခံတပ်များကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း စပိန်စစ်သားများနှင့် ခရစ်ယာန်ဘာသာသို့ အသစ်ပြောင်းလဲထားသော တားနိတ်စူလတန်ပြည်၊ မိုလက်ကာ မှ ဒေသခံများသည် ၎င်းတို့ကို ပစ်ထားခဲ့ပြီး ဖိလစ်ပိုင်သို့ ဆုတ်ခွာခဲ့ကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော တုန်နည်းပြည်ကို အုပ်စိုးသူ မင်မင်းဆက်၏ သစ္စာခံ ဂျပန်တွင် မွေးဖွားသော ကိုစင်ဂါမှ ကျူးကျော်ရန် ခြိမ်းခြောက်နေသဖြင့် ၎င်းတို့၏ တပ်များကို ပြန်လည်စုစည်းရန်အတွက် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Spanish experience in Taiwan, 1626–1642: the Baroque ending of a Renaissance endeavor |publisher=Hong Kong University Press |author=Borao, José Eugenio |year=2010 |page=199 |isbn=978-962-209-083-5 |jstor=j.ctt1xcrpk}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း စီစဉ်ထားသည့် ကျူးကျော်မှုမှာ ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းသွားခဲ့သည်။ ထိုအချိန်အတွင်းတွင် အခြေချနေထိုင်သူများကို ပစိဖိတ်ကျွန်းများဖြစ်သော ပလောကျွန်းနှင့် မာရီယာနာကျွန်းတို့သို့ ပို့လွှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://micsem.org/pubs/articles/religion/frames/cathmissionsfr.htm|title=Catholic Missions in the Carolines and Marshall Islands|accessdate=19 July 2019|archivedate=28 November 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171128085201/http://www.micsem.org/pubs/articles/religion/frames/cathmissionsfr.htm}}&lt;/ref&gt; ရှာရီယာ ဥပဒေ အရ မွတ်ဆလင် မဟုတ်သောသူများကိုသာ ကျွန်အဖြစ် စေခိုင်းနိုင်သည့်အတွက် အရှေ့တောင်အာရှအား အစ္စလာမ် ဘာသာအဖြစ် ပြောင်းလဲသည့်အချိန်တွင် မွတ်ဆလင်မဟုတ်သော စပိန်ဖိလစ်ပိုင်တို့သည် အနောက်ဘက်ရှိ မွတ်ဆလင်တိုင်းပြည်များအတွက် ကျွန်လုပ်သားအဖြစ် တင်ပို့ရန်အတွက် အရင်းအမြစ်ဖြစ်ခဲ့ပြီး ပုံမှန်အားဖြင့် ကျွန်လုပ်သားများသည် အရှေ့မှ အနောက်တိုင်းသို့ ပို့ဆောင်ခြင်း ခံရသည်။&lt;ref&gt;Junker, “Trade Competition,” 248–255, and Raiding, 339–343.&lt;/ref&gt; မြေထဲပင်လယ်ဒေသတွင်လည်း စပိန်တို့သည် ပင်လယ်၏ ခရစ်ယာန်တို့ နေထိုင်သည့် အပိုင်းတွင် မွတ်ဆလင်တို့၏ ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးရန် တိုက်ခိုက်ခြင်းအား ရင်ဆိုင်ဖြေရှင်းနေရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title= Christian Slaves, Muslim Masters: White Slavery in the Mediterranean, the Barbary Coast and Italy, 1500-1800|url= https://archive.org/details/trent_0116405722392|last= Davis|first= Robert C.|publisher= Palgrave Macmillan|year= 2003|isbn= 978-0-333-71966-4|location= |pages= |quote= |via= }}&lt;/ref&gt; ထို့အတွက်ကြောင့် တကမ္ဘာလုံးတွင် အစ္စလာမ်တို့၏ ကျွန်အဖြစ် ဖမ်းဆီးရန်တိုက်ခိုက်ခြင်း တိုးပွားလာသည်နှင့်အမျှ စပိန်တို့အနေနှင့် နေရာအနှံ့ပူးပေါင်းရင်ဆိုင် တွန်းလှန်နေရသည်။&lt;ref name=&quot;McAmis 2002 33&quot;/&gt; သို့သော်လည်း တရုတ် သို့မဟုတ် ဂျပန်တို့နှင့် ကုန်သွယ်သည်လောက် အမြတ်မရသည့်အတွက် စပိန်တို့အနေနှင့် မနီလာ၊ မင်ဒိုရို၊ ပလာဝမ် နှင့် ဇမ်ဘူရန်းဂါး တို့မှ အပ မွတ်စလင်တို့၏ ဒေသကို ခရစ်ယာန်အဖြစ် ပြောင်းလဲရန် စိတ်ဝင်စားမှု နည်းပါးလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;AGI AF 18B Antonio de Morga 6 July 1596. These expeditions also aimed to gain control of the trade with China and within the archipelago (Wiliam Henry Scott, Cracks In the Parchment Curtain, Page 47, Year 1978.)&lt;/ref&gt;

[[File:Spanish Galleon.jpg|thumb|upright|မနီလာနှင့် အကာပူကိုကို ကုန်သွယ်ရာတွင် သုံးသည့် မနီလာ ဂယ်လီယွန်ဟု ခေါ်သော ကုန်သွယ်သင်္ဘောများ]]
စပိန်တို့၏ အုပ်စိုးမှုကြောင့် ကျွန်းစုများအတွင်း အစိတ်စိတ် အမြွှာမြွှာဖြစ်နေသော နိုင်ငံများကို နိုင်ငံရေးအရ ညီညွတ်အောင် သိသာစွာ ပံ့ပိုးပေးနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၅၆၅ ခုမှ ၁၈၂၁ ခုနှစ်အထိ ဖိလစ်ပိုင်အား မက္ကဆီကိုတွင် အခြေစိုက်သော စပိန်ပြည်သစ်နယ်မြေ၏ အစိတ်အပိုင်း အဖြစ် အုပ်ချုပ်ခဲ့သော်လည်း မက္ကဆီကို လွတ်လပ်ရေး စစ်ပွဲအပြီးတွင် မက်ဒရစ်မှ တိုက်ရိုက် အုပ်ချုပ် စီမံခန့်ခွဲခဲ့သည်။ ယနေ့ အထိ တည်ဆောက်ခဲ့သမျှထဲတွင် အကြီးဆုံး သစ်သားသင်္ဘောများဖြစ်ကြသော မနီလာ ဂယ်လီယွန်ဟု ခေါ်သော သင်္ဘောများကို ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ ဘိုင်ကောလ်ဒေသ နှင့် ကာဗိုက်ဒေသတို့တွင် တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.themua.org/collections/files/original/34a74c76efdb951655b9bde1213812dc.pdf|title=Astilleros: the Spanish shipyards of Sorsogon|website=Mary Jane Louise A. Bolunia|publisher=Archaeology Division, National Museum of the Philippines|accessdate=October 26, 2015}}&lt;/ref&gt; မနီလာ ဂယ်လီရွန်သင်္ဘောများသည် မနီလာ နှင့် မက္ကဆီကိုရှိ အကာပူကို တို့ကြား သွားလာရာတွင် များပြားလှစွာသော ရေတပ်သင်္ဘောများ အစောင့်အရှောက်ဖြင့် သွားလေ့ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |author=Williams, Glyn |year=1999 |title=The Prize of All the Oceans |publisher=Viking |location=New York |isbn=978-0-670-89197-9 |page=4}}&lt;/ref&gt; ဂယ်လီလွန် သင်္ဘောများသည် ၁၆ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်း တစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ်သို့မဟုတ် နှစ်ကြိမ်မျှ ရွက်လွှင့်သွားလာလေ့ ရှိသည်။&lt;ref&gt;Schurz, William Lytle. The Manila Galleon, 1939. p. 193.&lt;/ref&gt; မနီလာ ဂယ်လီယွန် သင်္ဘောများသည် ၎င်းတို့နှင့် အတူ လက်တင် အမေရိကမှ ဖိလစ်ပိုင်အတွက် ကုန်စည်များ&lt;ref&gt;1996. &quot;Silk for Silver: Manila-Macao Trade in the 17th Century.&quot; ''Philippine Studies'' 44, 1:52–68.&lt;/ref&gt; settlers&lt;ref&gt;&quot;Forced Migration in the Spanish Pacific World&quot; By Eva Maria Mehl, page 235.&lt;/ref&gt; နှင့် စစ်လက်နက် ဖြည့်တင်းခြင်းများ သယ်ယူသွားလေ့ ရှိသည်။ &lt;ref&gt;[http://www.gutenberg.org/files/16086/16086-h/16086-h.htm Letter from Fajardo to Felipe III From Manila, August 15 1620.(From the Spanish Archives of the Indies)](&quot;The infantry does not amount to two hundred men, in three companies. If these men were that number, and Spaniards, it would not be so bad; but, although I have not seen them, because they have not yet arrived here, I am told that they are, as at other times, for the most part boys, mestizos, and mulattoes, with some Indians (Native Americans). There is no little cause for regret in the great sums that reënforcements of such men waste for, and cost, your Majesty. I cannot see what betterment there will be until your Majesty shall provide it, since I do not think, that more can be done in Nueva Spaña, although the viceroy must be endeavoring to do so, as he is ordered.&quot;)&lt;/ref&gt; မနီလာမှ အကာပူကို သို့ အပြန်တွင် အာရှမှ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရန် ကုန်စည်များ&lt;ref&gt;Fish, Shirley. The Manila-Acapulco Galleons: The Treasure Ships of the Pacific, with an Annotated List of the Transpacific Galleons 1565–1815. Central Milton Keynes, England: Authorhouse 2011.&lt;/ref&gt; နှင့် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မည့်သူများကို &lt;ref&gt;{{cite book|last=Seijas|first=Tatiana|title=Asian Slaves in Colonial Mexico: From Chinos to Indians|url=https://books.google.com/books?id=d-DGAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-95285-9}}&lt;br /&gt;{{cite web |url=https://15minutehistory.org/2016/01/13/episode-76-the-trans-pacific-slave-trade/ |title=Episode 76: The Trans-Pacific Slave Trade |last1=Rose |first1=Christopher |date=January 13, 2016 |website=15 Minute History |publisher=University of Texas at Austin |access-date=January 13, 2016 |accessdate=19 July 2019 |archivedate=19 July 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190719171701/https://15minutehistory.org/2016/01/13/episode-76-the-trans-pacific-slave-trade/ }}&lt;/ref&gt; အမေရိကားတိုက်၏ အနောက်ပိုင်းဒေသများသို့ သယ်ဆောင်သွားကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://personal.anderson.ucla.edu/eloisa.borah/chronology.pdf |title=Chronology of Filipinos in America Pre-1989 |author=Eloisa Gomez Borah |year=1997 |website=Anderson School of Management |publisher=University of California, Los Angeles |accessdate=February 25, 2012 |archivedate=8 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120208123432/http://personal.anderson.ucla.edu/eloisa.borah/chronology.pdf }}&lt;/ref&gt;

ကုန်သွယ်မှုမှတဆင့် မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ နှင့် ပီရူးနိုင်ငံတို့မှ ပြောင်းများ၊ ခရမ်းချဉ်သီးများ၊ အာလူးများ၊ ငရုတ်ကောင်းမှုန့်များ၊ ချော့ကလက်များ နှင့် နာနတ်သီးများ အစရှိသည့် စားစရာများကို ဖိလစ်ပိုင်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ဖိလစ်ပိုင်တွင် နီဂရိုးကျွန်းများကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး အုပ်ချုပ်ရန်အတွက် ပထမဆုံး ကမ္ဘာပတ် ရွက်လွှင့်ရာမှ ကျန်ရစ်သူ ဆီဘက်စတိန်း အယ်လ်ကာနို နှင့် ၎င်း၏ သင်္ဘောသားများ၊ သူတို့၏ မျိုးဆက်များကို အခွင့်အာဏာ အပ်နှင်းခဲ့သည်။ မြို့သစ်များကိုလည်း တည်ထောင်ခဲ့ပြီး&lt;ref name=&quot;JoaquinPhilBecoming&quot; /&gt; ကက်သလစ် သာသနာပြုများမှ အနိမ့်ပိုင်းတွင် နေထိုင်သူများကို ခရစ်ယာန်ဘာသာသို့ သွတ်သွင်းခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Russell, S.D. (1999) {{cite news |url = http://www.seasite.niu.edu/crossroads/russell/christianity.htm |title = Christianity in the Philippines |accessdate = April 2, 2013 |archivedate = 11 May 2019 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190511151342/http://www.seasite.niu.edu/crossroads/russell/christianity.htm }}&lt;/ref&gt; သူတို့သည် ဘာရော့ငလျင် ဗိသုကာ စတိုင်လ် တည်ဆောက်ထားသော စာသင်ကျောင်းများ၊ တက္ကသိုလ် တစ်ခု၊ ဆေးရုံများနှင့် ဘုရားရှိခိုးကျောင်းများကိုလည်း တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[http://www.aenet.org/manila-expo/page16.htm &quot;The City of God: Churches, Convents and Monasteries&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160512205811/http://www.aenet.org/manila-expo/page16.htm |date=12 May 2016 }}. Discovering Philippines. Retrieved on July 6, 2011.&lt;/ref&gt; သူတို့၏ မြို့ရွာများကို ကာကွယ်ရန်အတွက် စပိန်တို့သည် ပရယ်ဆီဒီယိုဟု ခေါ်သော စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ ခံတပ်များကို ကျွန်းစုများ အနှံ့ တည်ဆောက်၍ တပ်စွဲခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://filipinokastila.tripod.com/fort.html/|title=Fortress of Empire|author=Rene Javellana, S.J. |date=1997}}&lt;/ref&gt; စပိန်တို့သည် ၁၈၆၃ ခုနှစ်တွင် အစိုးရကျောင်းများတွင် အခမဲ့ ပညာသင်ကြားခွင့် အမိန့်ထုတ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{harvnb|Dolan|1991}}, [http://countrystudies.us/philippines/53.htm Education].&lt;/ref&gt; ကျွန်စနစ်ကိုလည်း ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။ ထိုပေါ်လစီများကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ အဆမတန် တိုးပွားလာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Gonzalez93&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.populstat.info/Asia/philippc.htm |title=The Philippines: historical demographic data of the whole country |accessdate=July 19, 2003 |first=Jan |last=Lahmeyer |year=1996 |archivedate=3 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303214300/http://www.populstat.info/Asia/philippc.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://1898.mforos.com/1026829/7262657-censos-de-cuba-puerto-rico-filipinas-y-espana-estudio-de-su-relacion/ |title=Censos de Cúba, Puerto Rico, Filipinas y España. Estudio de su relación |accessdate=December 12, 2010 |publisher=Voz de Galicia |year=1898 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Landing Balanguingui.jpg|thumb|left|စပိန်ပန်းချီဆရာ အန်တိုနီယို ဘရူဂါဒါ ရေးဆွဲထားသော စပိန်တို့ စူလူးသို့ စူးစမ်းရှာဖွေ ရောက်ရှိခြင်း ပန်းချီကား]]
စပိန်တို့ အုပ်ချုပ်နေစဉ် ကာလအတွင်း ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံအတွင်းမှ ဒေသခံတို့၏ ပုန်ကန်မှုများစွာကို ရင်ဆိုင်နှိမ်နင်းခဲ့ရသည်။ ထို့အပြင် ပြင်ပရှိ တရုတ်နှင့် ဂျပန် ပင်လယ်ဓားပြများ၊ ဒတ်ချ်၊ အင်္ဂလိပ်၊ ပေါ်တူဂီ နှင့် အရှေ့တောင်အာရှမှ မွတ်ဆလင်တို့၏ စစ်ရေး အရ စိန်ခေါ်မှုများနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံကို ဂျပန်မှ အင်ဒိုနီးရှား အထိ လခြမ်းပုံစံ ဝိုင်းရံတိုက်ခိုက်သည်နှင့် ကြုံရသော်လည်း ထိုသို့ လာရောက်တိုက်ခိုက်သူများကို တိုက်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ စပိန်တို့ အုပ်ချုပ်စဉ်အတွင်း ဖိလစ်ပိုင်ကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ရန် အရင်းအနှီးကြီးမားစွာ ပေးဆပ်ခဲ့ရသည်။ ၁၇ ရာစုအတွင်း အနောက်ဘက်မှ ဒတ်ချ်တို့နှင့် ကာလ ကြာရှည်စွာ စစ်ဖြစ်ပွားခြင်း နှင့် အတူ တောင်ဘက်မှ မွတ်ဆလင်တို့နှင့် ကြိုကြားကြိုကြား ဆိုသကဲ့သို့ ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားခြင်း နှင့် မြောက်ဘက်မှ ဂျပန်-တရုတ်တို့၏ ဝိုကိုး ပင်လယ်ဓားပြများကို တိုက်ခိုက်နေရခြင်းတို့ကြောင့် ကိုလိုနီဘဏ္ဍာများမှာ ဒေဝါလီခံရလု နီးနီး ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ &lt;ref&gt;{{Harvnb|Dolan|1991}}, [http://countrystudies.us/philippines/4.htm The Early Spanish Period].&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် အမြဲလိုလို စစ်ဖြစ်နေရခြင်းကြောင့် မက္ကဆီကို နှင့်&lt;ref&gt;&quot;In Governor Anda y Salazar’s opinion, an important part of the problem of vagrancy was the fact that Mexicans and Spanish disbanded after finishing their military or prison terms &quot;all over the islands, even the most distant, looking for subsistence.&quot;&quot; ~CSIC riel 208 leg.14&lt;/ref&gt;ပီရူး မှ စေလွှတ်လိုက်ပြီး ဖိလစ်ပိုင်တွင် အခြေစိုက်သော စပိန်စစ်သားများ အများအပြား တပ်ပြေးခြင်းနှင့် ရင်ဆိုင်ကြုံတွေ့ ရသည်။ &lt;ref&gt;Garcıa de los Arcos, &quot;Grupos etnicos,&quot; ´ 65–66&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;CSIC ser. Consultas riel 301 leg.8 (1794)&lt;/ref&gt; ထို့အတွက်ကြောင့် စစ်သားအဖြစ်နှင့် အသင့်လျှော်ဆုံးနှင့် အသန်မာဆုံး သူများသာ စစ်မှုထမ်းရန် ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။ ထွက်ပြေးခြင်းမှာ ကျွန်းစုများ အနှံ့ စစ်ပွဲများ တိုက်ခိုက်ရန်နှင့် အခြားနေရာများတွင် ခံတပ်များနှင့် အများပြည်သူသုံး အခြေခံအဆောက်အအုံများ ဆောက်လုပ်ရန် စပိန်တို့မှ ငှားရမ်းထားသော ဒေသခံ ဖိလစ်ပိုင် စစ်သူရဲများနှင့် အလုပ်သမားများ ကြားတွင်လည်း ကြုံတွေ့ရသည်။ စစ်ပွဲများ ဆက်တိုက် တိုက်နေရခြင်း၊ လခမရခြင်း၊ နေရာပြောင်းနေရခြင်းနှင့် ငတ်မွတ်ခြင်း စသော အခြေအနေများကို ပြင်းထန်စွာ ရင်ဆိုင်နေရသဖြင့် လက်တင်အမေရိကမှ ပို့လွှတ်လိုက်သော စစ်သားများနှင့် ဒေသအတွင်း ရှာဖွေခန့်အပ်ထားသော စစ်သူရဲများနှင့် အလုပ်သမားများမှာ သေဆုံးခြင်း သို့မဟုတ် ကစဉ့်ကလျား တပ်ပျက်၍ ဥပဒေမရှိသော ကျေးလက်ဒေသရှိ ပုန်ကန်သူ ဒေသခံများ အကြား ခြေသလုံးအိမ်တိုင် အဖြစ်နေထိုင်ကြခြင်း တို့ ဖြစ်ခဲ့ကြပြီး အိန္ဒိယမှ ကျွန်ပြုခံထားရသော ကျွန်များနှင့်&lt;ref&gt;The Diversity and Reach of the Manila Slave Market Page 36&lt;/ref&gt; နီဂရီတို့ ခြေသလုံးအိမ်တိုင် လှည့်လည်သွားလာနေကြသူများမှာ ဗလက္ကာယပြုခြင်း သို့မဟုတ် ပြည်တန်ဆာလုပ်ငန်းမှ တဆင့် ,&lt;ref&gt;&quot;The descendants of Mexican mestizos and native Filipinos were numerous but unaccounted for because they were mostly the result of informal liasons.&quot; ~Garcia de los Arcos, Forzados, 238&lt;/ref&gt; သွေးနှောသွားကြပြီး မြို့များနှင့် မြို့ကြီးများတွင် စပိန်တို့ အပြင်းအထန် ကြိုးစားထိန်းသိမ်း ထားခဲ့ရသော လူမျိုးရေး ခွဲခြားမှုမှာ နောက်တစ်ဆင့် ထပ်မံ ဝေဝါးသွားခဲ့ရသည်။.&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;Tomás de Comyn, general manager of the Compañia Real de Filipinas, in 1810 estimated that out of a total population of 2,515,406, &quot;the European Spaniards, and Spanish creoles and mestizos do not exceed 4,000 persons of both sexes and all ages, and the distinct castes or modifications known in America under the name of mulatto, quarteroons, etc., although found in the Philippine Islands, are generally confounded in the three classes of pure Indians, Chinese mestizos and Chinese.&quot; In other words, the Mexicans who had arrived in the previous century had so intermingled with the local population that distinctions of origin had been forgotten by the 19th century. The Mexicans who came with Legázpi and aboard succeeding vessels had blended with the local residents so well that their country of origin had been erased from memory.&lt;/ref&gt;ထိုအခြေအနေများကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်ကို အုပ်ချုပ်ရန် အခက်အခဲများ ပိုမို တိုးပွားလာခဲ့ရသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် မနီလာကို အပိုင်စားရသော တော်ဝင်မြို့စားမှ စပိန် ဒုတိယမြောက် ချားလ်ဘုရင်ထံ စာရေးပြီး ထိုကိုလိုနီကို စွန့်လွှတ်ရန် အကြံပေးခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဖိလစ်ပိုင်ကို အခြေစိုက်၍ အရှေ့ဖျားဒေသကို ခရစ်ယာန်အဖြစ်ပြောင်းလဲရန် ကြိုးစားမည်ဆိုသော ဘာသာရေး နှင့် သာသာနာပြုရေးဆိုင်ရာ ပုဂ္ဂိုလ်များက ထိုအကြံပေးချက်ကို အောင်မြင်စွာ ဆန့်ကျင်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Blair, E., Robertson, J., &amp; Bourne, E. (1903). The Philippine islands, 1493–1803 : explorations by early navigators, descriptions of the islands and their peoples, their history and records of the Catholic missions, as related in contemporaneous books and manuscripts, showing the political, economic, commercial and religious conditions of those islands from their earliest relations with European nations to the beginning of the nineteenth century. Cleveland, Ohio.&lt;/ref&gt;အကျိုးအမြတ်မရသော စစ်ကြောင့် ပျက်စီးနေသော ဖိလစ်ပိုင်ကိုလိုနီမှာ စပိန်ဘုရင်မှ ထောက်ပံ့ပြီး တစ်ခါတစ်ရံ နယူးစပိန် (မက္ကဆီကို) ဘုရင်ခံထံမှ ရရှိသော အခွန်အခများနှင့် အမြတ်အစွန်းများမှ ရရှိသော ထောက်ပံ့ငွေများကြောင့် ဆက်လက်ရှင်သန်ခဲ့ပြီး ဘိုလီးဗီးယားနိုင်ငံ ပိုတိုဆီရှိ မီတား ခေါ် အဓ္ဓမ ခိုင်းစေမှု စနစ်ဖြင့် ရာပေါင်းထောင်ပေါင်းများစွာသော အင်ကာလူမျိုးတို့၏ အသက်များကို ရင်း၍  သတ္တုတွင်းများမှ စုဆောင်းတူးဖော် ရရှိခဲ့သော ငွေသားတန်ချိန် ၇၅ တန်ကို နှစ်စဉ် ပို့ပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Cole|first=Jeffrey A.|title=The Potosí mita, 1573–1700 : compulsory Indian labor in the Andes|url=https://archive.org/details/potosmita15731700000cole|year=1985|publisher=Stanford University Press|location=Stanford, Calif.|isbn=978-0804712569|pages=[https://archive.org/details/potosmita15731700000cole/page/20 20]}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ပြန်မရနိုင်သော လူ့အသက်များကို ရင်း၍ တူးဖော်ခဲ့ရပြီး အဖိုးတန် သတ္တုများ ဖြစ်သဖြင့် တူးဖော်ရရှိရန် အကန့်အသတ်ရှိသော ငွေသတ္တုများမှာ ကျွန်းစုနေရာ အနှံ့အပြားရှိ ခံတပ်များတွင် တပ်စွဲထားပြီး အစဉ်တစိုက် ကျူးကျော်မှုများကို ရင်ဆိုင်နေရသည့် ငတ်မွတ်နေသော သို့မဟုတ် သေလုမျောပါး ဖြစ်နေသော စပိန်၊ မက္ကဆီကို၊ ပီရူး နှင့် ဖိလစ်ပိုင် စစ်သားများထံသို့ အနည်းငယ်မျှသာ ရောက်ရှိပြီး မနီလာရှိ တရုတ်၊ အိန္ဒိယ၊ အာရပ်နှင့် မလေးကုန်သည်များမှ စပိန်လူမျိုးများအား ၎င်းတို့၏ အဖိုးတန်သတ္တုများကို ပိုးထည်များ၊ ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်များ၊ ပုလဲများ နှင့် အမွှေးနံ့သာများ အစရှိသည်တို့နှင့် လဲလှယ် ရောင်းချခြင်းဖြင့် ကုန်ဆုံး သွားခဲ့သည်။ ထိုကုန်ပစ္စည်းများမှာ စိုက်ပျိုးခြင်း၊ ထုတ်လုပ်ခြင်းဖြင့် ရရှိနိုင်သော်လည်း အမေရိကန်တို့၏ ငွေသတ္တုများမှာမူ တူးဖော်ရာတွင် အကန့်အသတ်ဖြင့်သာ ရနိုင်သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် မနီလာရှိ နှစ် ၂၀၀ သက်တမ်းရှိသော ခံတပ်များမှာ အစောပိုင်း စပိန်ကိုလိုနီနယ်ချဲ့များ တည်ဆောက်ခဲ့သည်အတိုင်းသာ ရှိနေပြီး များစွာ တိုးတက်ပြောင်းလဲမှု မရှိခဲ့ပေ။&lt;ref name=tracy1995p12p55&gt;{{Harvnb|Tracy|1995|pp=12, 55}}&lt;/ref&gt;  ထို့အတွက်ကြောင့် မနီလာသို့ ဗြိတိသျှတို့ ခဏမျှ သိမ်းယူနိုင်ရန် အခြေအနေ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။

ဗြိတိသျှတို့သည် [[ခုနစ်နှစ်စစ်]] ၏ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် ၁၇၆၂ မှ ၁၇၆၄ အထိ မနီလာကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဗြိတိသျှတို့သည် ၎င်းတို့၏ အောင်မြင်မှုကို မနီလာ အပြင်ဘက်သို့ ဆက်လက်ချဲ့ထွင်နိုင်ခြင်း မရှိသဖြင့် စိတ်ပျက်လက်ပျက် ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ၁၇၆၃ ပါရီစာချုပ်အရ စပိန်တို့ ပြန်လည် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=Agoncillo /&gt;&lt;ref name=Halili&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/?id=gUt5v8ET4QYC&amp;pg=PA119 |title=Philippine History |last=Halili |first=Maria Christine N. |publisher=Rex Bookstore |year=2004 |pages=119–120 |isbn=978-971-23-3934-9 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=DeBorja&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/?id=xXpiujH2uOwC&amp;pg=PA81 |title=Basques in the Philippines |last=de Borja |first=Marciano R. |publisher=University of Nevada Press |year=2005 |pages=81–83 |isbn=978-0-87417-590-5 }}&lt;/ref&gt; စပိန်-မိုရို စစ်ပွဲမှာ နှစ်ရာပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်ခဲ့သည်။ ၁၉ ရာစု၏ နောက်ဆုံး တစ်စိတ်တွင် စပိန်တို့သည် မင်ဒါနောင်း၏ အစိတ်အပိုင်းများကို အောင်မြင်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီး ဆူလူး စူလတန်ပြည်မှ မိုရို မွတ်စလင်တို့မှာ စပိန်တို့၏ အချုပ်အခြာအာဏာကို တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့ရသည်။ 
[[File:Katipuneros.jpg|thumb|ကာတီပူနီရိုဟု သိကြသော ဖိလစ်ပိုင် တော်လှန်ရေးသမားများ၏ ဓာတ်ပုံ]]
၁၉ ရာစုတွင် ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ ဆိပ်ကမ်းများမှာ ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေး အတွက် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး ဖိလစ်ပိုင် လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ယခင်က အိုင်ဘေးရီးယန်းကျွန်းဆွယ်တွင် မွေးဖွားသော စပိန်များသာ ကြီးစိုးထားသည့် အစိုးရ ရာထူးများကို ချမ်းသာကြွယ်ဝလာကြသော ဖိလစ်ပိုင်တွင် မွေးဖွားသော စပိန်လူမျိုးများ (ခရီရိုလော့စ်) &lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.gutenberg.org/files/38269/38269-h/38269-h.htm#pb139 |title=A History of the Philippines |last=Barrows |first=David |year=2014 |volume=1 |page=179 |quote=Within the walls, there were some six hundred houses of a private nature, most of them built of stone and tile, and an equal number outside in the suburbs, or ''{{lang|es|arrabales}}'', all occupied by Spaniards (''{{lang|es|todos son vivienda y poblacion de los Españoles}}''). This gives some twelve hundred Spanish families or establishments, exclusive of the religious, who in Manila numbered at least one hundred and fifty, the garrison, at certain times, about four hundred trained Spanish soldiers who had seen service in Holland and the Low Countries, and the official classes.}}&lt;/ref&gt; နှင့် ကပြားများ (မက်စတီဇော့စ်) တို့ အပြင် စပိန်အမေရိကန် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများ လျှောက်ထားရယူနိုင်လာကြသည်။ ဖိလစ်ပိုင်တွင် မွေးဖွားသော မာဆယ်လို အက်ဇ်ကာရာဂါ ပါလ်မယ်ရိုသည် ကြယ်သုံးပွင့်အဆင့် ဗိုလ်ချုပ် ရာထူးဖြင့် တော်လှန်ရေးသမားများမှ ဖြုတ်ချခဲ့သော ဘော်ဘွန်း မင်းဆက်အား နန်းပြန်တင်ပေးနိုင်ခဲ့သဖြင့် သူရဲကောင်း တစ်ယောက် ဖြစ်လာခဲ့ပြီး စပိန်-ဖိလစ်ပိုင်တို့ အထွဋ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ သူသည် နောက်ဆုံးတွင် စပိန်အင်ပိုင်ယာ၏ ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ သူကောင်းမျိုးနွယ်ရာထူးများအတွင် အထူးဂုဏ်ရှိသည်ဟု သတ်မှတ်ခြင်းခံရသော&lt;ref name=&quot;Manila, My Manila&quot;&gt;{{cite book|author=Joaquin, Nick|title=Manila, My Manila|publisher=Vera-Reyes, Inc.|year=1990|isbn=|pages=|url=}}&lt;/ref&gt; အော်ဒါအော့ဖ် ဂိုးလ်ဒင်းဖလိ ၏ အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း ကျွန်းများအတွင်း သူပုန်ထရန် နှင့် လွတ်လပ်ရေး အတွက် အကြံအစည်များ စတင်ပျံ့နှံ့လာခဲ့သည်။ လက်တင်အမေရိကသားများ &lt;ref&gt;&quot;Officers in the army of the Philippines were almost totally composed of Americans,&quot; observed the Spanish historian José Montero y Vidal. &quot;They received in great disgust the arrival of peninsular officers as reinforcements, partly because they supposed they would be shoved aside in the promotions and partly because of racial antagonisms.&quot;&lt;/ref&gt; နှင့် ခရီရိုလော့စ်များမှာ စပိန်ဖိလစ်ပိုင် စစ်တပ်အတွင်း အရာရှိများ ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း လက်တင်အမေရိကန် လွတ်လပ်ရေး စစ်ပွဲများကြောင့် သူတို့၏ သစ္စာရှိမှုကို သံသယဝင်လာခဲ့ပြီး သူတို့၏ နေရာတွင် စပိန်တွင် မွေးဖွားသော အရာရှိများဖြင့် အစားထိုး လာခဲ့သည်။ ထိုစပိန်ဖွား အရာရှိများမှာ သူတို့ တာဝန်ပေးအပ်ခြင်းခံရသည့် ပြည်သူများအပေါ်တွင် အာရုံ စူးစိုက်မှု နည်းပါးပြီး စပိန်သို့ မပြန်မီ ၎င်းတို့ဘာသာ ချမ်းသာကြွယ်ဝစေရန် အတွက်သာ ဆန္ဒရှိကြသည့် ဒေသခံများ၏ အကျိုးထက် စပိန်နိုင်ငံ၏ အကျိုးကိုသာ လိုလားသော ခေါင်းပုံဖြတ်သူများသာ အများစု ဖြစ်ကြသည်။ ခရီရိုလို နှင့် လာတီနိုတို့မှာ သူတို့၏ မြေကို ချစ်သောစိတ်နှင့် သူတို့၏ ပြည်သူများ ဒုက္ခရောက်နေသည်ကို မြင်ရခြင်းကြောင့် အုံကြွလာကြပြီး သူတို့၏ လူမျိုးကြောင့်နှင့် အမိမြေကို မမှိတ်မသုံ သစ္စာရှိမှုကြောင့်တို့သာ ခန့်အပ်ထားခြင်းခံထားရသော ခေါင်းပုံဖြတ်သူ ကျွန်းဆွယ်သားတို့အပေါ် အမုန်းမီးများ ကြီးထွားလာခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်တွင် မွေးဖွားပြီး ပိုမိုချမ်းသာသော စပိန်တွင် အလွန်အောင်မြင်ကျော်ကြားမှု ရခဲ့သော်လည်း ဆင်းရဲသော ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတွင်သာ ပြန်လည် အမှုထမ်းခဲ့သော စစ်သား အန်ဒရေ နိုဗာလက် ၏ ပုန်ကန်ထကြွမှု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၎င်းအား ဒေသခံ စစ်သားများက ထောက်ခံကြသလို ယခင်က ဖိလစ်ပိုင် စပိန်တပ်မတော်တွင် အမှုထမ်းခဲ့သော အရာရှိများဖြစ်ပြီး ယခုအခါ လွတ်လပ်သော နိုင်ငံများဖြစ်သည့် မက္ကဆီကို၊ ကိုလံဘီယာ၊ ဗင်နီဇွဲလား၊ ပီရူး၊ ချီလီ၊ အာဂျင်တီးနား နှင့် ကော့စတာရီကာ နိုင်ငံတို့တွင် နေထိုင်ကြသောသူများကလည်း ထောက်ခံခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Garcia de los Arcos has noted that the Regiment of the King, which had absorbed a large percentage of Mexican recruits and deportees between the 1770s and 1811, became the bastion of discontent supporting the Novales mutiny. ~Garcia de los Arcos, “Criollismo y conflictividad en Filipinas a principios del siglo XIX,” in El lejano Oriente espanol: Filipinas ( ˜ Siglo XIX). Actas, ed. Paulino Castaneda ˜ Delgado and Antonio Garcia-Abasolo Gonzalez (Seville: Catedra General Casta ´ nos, ˜
1997), 586.&lt;/ref&gt; ထိုပုန်ကန်မှုသည် ရက်စက်စွာ နှိမ်နင်းခံခဲ့ရသော်လည်း ၎င်းသည် ဖိလစ်ပိုင်တော်လှန်ရေး၏ အစဖြစ်သော ကာဗိုက်သူပုန်ထမှုအတွက် အကြို နိမိတ်ပြခဲ့သည်။ &lt;ref name=Agoncillo /&gt;&lt;ref name=&quot;Cavite Mutiny&quot;&gt;Nuguid, Nati. (1972). [http://stuartxchange.com/CaviteMutiny.html &quot;The Cavite Mutiny&quot;]. in Mary R. Tagle. ''12 Events that Have Influenced Philippine History''. [Manila]: National Media Production Center. Retrieved December 20, 2009 from [http://stuartxchange.com/ StuartXchange Website].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;[[Nick Joaquin|Joaquin, Nick]]. ''A Question of Heroes''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=RichardsonBonifacio&gt;{{cite web |url=http://kasaysayan-kkk.info/docs.ab.240497.jn.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130115200707/http://kasaysayan-kkk.info/docs.ab.240497.jn.htm|archivedate=January 15, 2013|title=Andrés Bonifacio Letter to Julio Nakpil, April 24, 1897 |website=Documents of the Katipunan |author=Richardson, Jim |date=January 2006 |accessdate=December 19, 2009}}&lt;/ref&gt;

[[File:Theodora alonzo quintos.jpg|thumb|209x209px|တီယိုဒိုရာ အလွန်ဆို ရီယာလွန်ဒါ]]
အာဇာနည် ကက်သလစ်ရဟန်း ၃ ပါး ဖြစ်သော မာရီယာနို ဂိုမက်ဇ်၊ ယိုဆေး ဘားဂို့စ် နှင့် ဂျာဆင်တို ဇာမိုရာ (ဂွန်ဘာဇာ ဟု စုပေါင်း၍ သိကြသည်။) တို့အား ပုန်ကန်ရန်လှုံ့ဆော်မှုဖြင့် ကိုလိုနီ အာဏာပိုင်များက စွပ်စွဲ ကွပ်မျက်ခဲ့ပြီးနောက် ၁၈၇၂ တွင် တော်လှန်ရေး စိတ်ဓာတ်များ နိုးကြားလာခဲ့ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;Cavite Mutiny&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot; /&gt; ထို့အတွက်ကြောင့် စပိန်တွင် မာဆယ်လို အိတ်ချ် ဒယ် ပီလာ၊ ယိုဆေး ရိုင်ဇယ် နှင့် မာရီယာနိုပေါင့်စ် တို့ ဦးဆောင်လှုပ်ရှားသော ဝါဒဖြန့် လှုပ်ရှားမှု ဖြစ်ပေါ်ရန် တွန်းအားပေးခဲ့ပြီး ဖိလစ်ပိုင်တွင် နိုင်ငံရေး အပြောင်းအလဲ ဖြစ်ရန် လှုပ်ရှားခဲ့ကြသည်။ ရိုင်ဇယ်သည် အကြမ်းဖက် တော်လှန်ရေးကို ဆန့်ကျန်ပြီး ငြိမ်းချမ်းစွာ ပြောင်းလဲရေးအတွက် နှိုးဆော်ခဲ့သော်လည်း သူ့အား ၁၈၉၆ ဒီဇင်ဘာ ၃၀ တွင် ပုန်ကန်မှုဖြင့် ကွပ်မျက်ခဲ့သည်။ သူသည် ကျူးဘားတော်လှန်ရေး အတွင်း စပိန်တို့ဘက်မှ ဆရာဝန် အဖြစ် ပါဝင်ကူညီပေးခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ စပိန်တို့သည် အကြမ်းဖက်တော်လှန်ရေးအား ဆန့်ကျင်သော သူရဲကောင်းအား သတ်ဖြတ်ပစ်ခဲ့ခြင်းကြောင့် စိတ်အားထက်သန်သော သစ္စာခံများကို အစွန်းရောက်သူပုန်များ အဖြစ် ပြောင်းလဲပေးခဲ့သလိုပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;ReferenceA1&quot;&gt;{{cite book |last=Ocampo |first=Ambeth |author-link=Ambeth Ocampo |title=Rizal Without the Overcoat |place=Pasig City |publisher=Anvil Publishing, Inc. |year=1999 |edition=Expanded |isbn=978-971-27-0920-3|title-link=Rizal Without the Overcoat }}&lt;/ref&gt; ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးအတွက် အတိုက်အခံများနှင့် ကြုံရသဖြင့် စပိန်တို့ထံမှ လွတ်လပ်ရေးကို လက်နက်ကိုင် တိုက်ယူရန် အတွက် အန်ဒရေ ဘိုနီဖာရှိုသည် ၁၈၉၂တွင် စစ်သွေးကြွ မြေအောက်အဖွဲ့ဖြစ်သော ကာတီပူနန်ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ &lt;ref name=RichardsonBonifacio /&gt;

ဘိုနီဖာရှိုနှင့် ကာတီပူနန်တို့သည် ၁၈၉၆တွင် ဖိလစ်ပိုင်တော်လှန်ရေးကို စတင်ခဲ့သည်။ ကာတီပူနန်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော ကာဗိုက်နယ်မှ မက်ဂ်ဒါလို အဖွဲ့သည် ဘိုနီဖာရှို၏ တော်လှန်ရေး ခေါင်းဆောင် ရာထူးနေရာကို စိန်ခေါ်ခဲ့ပြီး အယ်မလီယို အာဂွီနယ်လ်ဒိုက ထိုနေရာကို လွှဲပြောင်းရယူခဲ့သည်။ ၁၈၉၈ တွင် ကျူးဘား၌ စပိန်-အမေရိကန် စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားပြီးနောက် ဖိလစ်ပိုင်သို့ ပျံ့နှံ့ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ အာဂွီနယ်လ်ဒိုသည်ကာဗိုက်နယ် ကာဝစ်မှ ၁၈၉၈ ဇွန်လ ၁၂ ရက်တွင် စပိန်တို့ထံမှ လွတ်လပ်ရေး ကြေညာခဲ့ပြီး ပထမဆုံး ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတနိုင်ငံတော်ကို နောက်တစ်နှစ်တွင် ဘာရာဆိုအင် ဘုရားကျောင်း၌ တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=Agoncillo /&gt;

====အမေရိကန် အုပ်စိုးစဉ် ကာလ====
[[File:Battle of Paceo.jpg|thumb|ဖိလစ်ပိုင်-အမေရိကန်စစ်ပွဲအတွင်း ပါစီယို တိုက်ပွဲကို ပုံဖော်ထားသော ပန်းချီကား]]
စပိန်-အမေရိကန် စစ်ပွဲတွင် အမေရိကန်တို့ အောင်မြင်ခဲ့သဖြင့် စပိန်တို့သည် ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းများကို ပျူရီတိုရီကို နှင့် ဂူအမ်ကျွန်းတို့နှင့် အတူ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Halstead|first1=M|title=The Story of the Philippines|journal=Nature|volume=70|issue=1811|pages=248–249|date=1898|bibcode=1904Natur..70..248T|doi=10.1038/070248a0}}&lt;/ref&gt;၁၈၉၈ ပါရီ စာချုပ်အရ စပိန်တိုအား အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်း ၂၀ ကို လျော်ကြေး အဖြစ် ပြန်လည်ပေးအပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Price, Michael G. (2002). Foreword. In A.B. Feuer, [https://books.google.com/books?id=f-2Qef1JSjsC&amp;printsec=frontcover ''America at War: the Philippines, 1898–1913''] (pp. xiii–xvi). Westport, Connecticut: Greenwood. {{ISBN|0-275-96821-9}}.&lt;/ref&gt; အမေရိကန်တို့သည် ဖွဲ့စည်းတည်ထောင်ခါစ တိုင်းပြည်သစ် ဖြစ်သည့် ပထမ ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတနိုင်ငံတော်ကို အသိအမှတ်မပြုကြောင်း ပိုမိုထင်ရှားလာသည့် အခါတွင် ဖိလစ်ပိုင်-အမေရိကန်စစ်ပွဲ စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ခွဲထွက်သွားသော ကန်တိုနယ် နီဂရိုး သမ္မတနိုင်ငံမှ သမ္မတ အန်နီစီတို လက်ဆန်၏ ဖိတ်ကြားမှုကို ရရှိပြီးနောက် ဗိုလ်မှူးချုပ် ဂျိမ်း အက်ဖ် စမစ်သည် ဘာကိုလော့ သို့ ၁၈၉၉ ခုနှစ် မတ်လ ၄ ရက်တွင် စစ်ရေးဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်ရေးမှူး အဖြစ် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Linn |first=Brian McAllister |title=The Philippine War, 1899–1902 |url=https://books.google.com/books?id=PSJGPgAACAAJ |year=2000 |publisher=University Press of Kansas |isbn=978-0-7006-1225-3|pages=75–76}}&lt;/ref&gt; စစ်ပွဲကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်ပြည်သူ ၂၀၀,၀၀၀ အနည်းဆုံး သေဆုံးခဲ့ရပြီး အများအားဖြင့် ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းနှင့် ရောဂါဘယတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|last=Burdeos|first=Ray L.|title=Filipinos in the U.S. Navy &amp; Coast Guard During the Vietnam War|url=https://books.google.com/books?id=tN__4jLTnd8C|year=2008|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4343-6141-7|ref=harv|page=14}}&lt;/ref&gt;

ပထမ ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတနိုင်ငံတော် စစ်ရှုံးခဲ့ပြီးနောက် ကျွန်းစုများကို အမေရိကန် ကျွန်းစုအစိုးရမှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=Gates&gt;{{cite book |author=Gates, John M. |chapterurl=http://www3.wooster.edu/history/jgates/book-ch3.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100805061319/http://www3.wooster.edu/history/jgates/book-ch3.html|archivedate=August 5, 2010|title=The U.S. Army and Irregular Warfare |chapter=The Pacification of the Philippines |date=November 2002 |accessdate=February 20, 2010}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်တို့သည် အခြားသော ပုန်ကန်ထကြွသော ပြည်နယ်များကို ဆက်လက်နှိမ်နင်းခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် ဆုတ်ယုတ်လာသော ဆူလူးစူလတန်ပြည် အပါအဝင် ပုန်ကန်ထကြွသော တာဂါးလော့ သမ္မတနိုင်ငံနှင့်  မင်ဒါနောင်းရှိ ဇမ်ဘိုယမ်ဂါ သမ္မတနိုင်ငံတို့ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=Bates&gt;{{cite web|url=http://www.philippineupdate.com/Bates.htm|title=The Bates Treaty|first=Madge|last=Kho|publisher=PhilippineUpdate.com|accessdate=December 2, 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.zamboanga.com/history/republic_of_zamboanga.html |title=History of The Republic of Zamboanga (May 1899 – March 1903) |date=July 18, 2009|publisher=Zamboanga.com|location=Zamboanga City, Philippines|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101201023553/http://zamboanga.com/history/republic_of_zamboanga.html |archivedate=December 1, 2010 |dead-url=no |accessdate=August 13, 2010}}&lt;/ref&gt; ထိုအချိန်ကာလ အတွင်း ဖိလစ်ပိုင်၏ ယဉ်ကျေးမှု ပြန်လည်ထွန်းကားလာခဲ့ပြီး ရုပ်ရှင်နယ်ပယ် နှင့် စာပေနယ်ပယ်တို့မှာ တိုးတက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/intl/philippines/yearly/|title=2014 Philippines Yearly Box Office Results|website=boxofficemojo.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;&gt;Armes, Roy. [https://books.google.com/books?id=qFDnqIwdr8EC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=intitle:Third+intitle:World+intitle:film+intitle:making+intitle:and+intitle:the+intitle:west&amp;hl=en&amp;ei=tXsrTdbEB4H88AbOltD3AQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CDIQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false &quot;Third World Film Making and the West&quot;], p.152. University of California Press, 1987. Retrieved on January 9, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://su.diva-portal.org/smash/get/diva2:200615/FULLTEXT01.pdf &quot;The Role of José Nepomuceno in the Philippine Society: What language did his silent film speaks?&quot;]. Stockholm University Publications. Retrieved on January 28, 2014.&lt;/ref&gt; ဒန်နီယယ် ဘန်းဟန်မှ မနီလာအား ခေတ်သစ်မြို့တော် တစ်ခု အဖြစ်ပြောင်းလဲပေးမည့် ဗိသုကာ အစီအမံကို ရေးဆွဲခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Moore, Charles (1921). [https://books.google.com/books?id=aR7iAAAAMAAJ&amp;pg=PA162 &quot;Daniel H. Burnham: Planner of Cities&quot;]. Houghton Mifflin and Co., Boston and New York.&lt;/ref&gt; ၁၉၃၅ တွင် ဖိလစ်ပိုင် အား ဓနသဟာယနိုင်ငံ အဆင့် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး မန်နျူရယ်ကွီဇုန်မှာ သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သူသည် အမျိုးသား ဘာသာစကားကို သတ်မှတ်ပေးခဲ့ပြီး အမျိုးသမီးများ မဲပေးခွင့်နှင့် မြေယာပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးတို့ကို စတင်မိတ်ဆက်ပေးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;ReferenceA2&quot;&gt;Molina, Antonio.'' The Philippines: Through the centuries''. Manila: University of Sto. Tomas Cooperative, 1961. Print.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Manapat, Carlos 2010&quot;&gt;Manapat, Carlos, et al.'' Economics, Taxation, and Agrarian Reform''. Quezon City: C&amp;E Pub., 2010.Print.&lt;/ref&gt;

====ဂျပန် အုပ်စိုးစဉ် ကာလ====
[[File:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb|၁၉၄၄ အောက်တိုဘာ ၂၀ လေးတဲ တိုက်ပွဲအတွင်း ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဒေါက်ဂလပ် မက်အာသာ ကမ်းတက်လာစဉ်]]
နောက်ဆယ်စုနှစ်အတွင်း ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ လွတ်လပ်ရေး အရယူမည့် အကြံမှာ ဂျပန်အင်ပိုင်ယာ၏ ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ ဂျပန်တို့က ယိုဆေး ပီ လော်ရယ် ဦးဆောင်သော ရုပ်သေးအစိုးရဖြင့် ဒုတိယ ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတနိုင်ငံအား ဂျပန်၏ လက်အောက်ခံနိုင်ငံ အဖြစ် ထူထောင်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲကာလအတွင်း ဂျပန်တို့မှ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုများစွာ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ဘာတာအန်း သေမင်းတမန် ချီတက်ခြင်း နှင့် မနီလာစစ်ပွဲ အထွဋ်အထိပ် ရောက်ချိန်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော မနီလာ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုတို့ကဲ့သို့သော စစ်ရာဇဝတ်မှုများကိုလည်း ကျူးလွန်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;White, Matthew. [http://users.erols.com/mwhite28/battles.htm#Manila &quot;Death Tolls for the Man-made Megadeaths of the 20th Century&quot;]. Retrieved August 1, 2007.&lt;/ref&gt; ၁၉၄၄တွင် ကွီဇုန်သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ပြည်ပြေးအဖြစ် တိမ်းရှောင်ရင်း ကွယ်လွန်ခဲ့ပြီး ဆာဂျီယို အိုစမီနာက ၎င်း၏ နေရာအား ဆက်ခံခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် မဟာမိတ်တပ်များသည် ဖိလစ်ပိုင် ကျွန်းစုအတွင်း ကျွန်းတစ်ခုမှ တစ်ခုသို့ ကူးပြောင်းခြင်း နည်းဗျူဟာကို ကျင့်သုံးခဲ့ပြီး ဂျပန်နေမဝင် အင်ပါယာမှ အောင်နိုင်ထားခဲ့သော နယ်မြေများကို ပြန်လည် ရယူနိုင်ခဲ့သည်။

၁၉၄၂ ခုနှစ် အလယ်ပိုင်းမှ ၁၉၄၄ ခုနှစ် အလယ်ပိုင်း အထိ ဖိလစ်ပိုင် ပြောက်ကျားတော်လှန်မှု&lt;ref name=&quot;McAAE&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/macarthur/sfeature/bataan_guerrilla.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170128153210/https://www.pbs.org/wgbh/amex/macarthur/sfeature/bataan_guerrilla.html|archivedate=January 28, 2017 |title=The Guerrilla War |website=[[American Experience]] |publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]] |accessdate=February 24, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.maranao.com/bangsamoro/0506-japan_invasion.htm |title=The Japanese Invasion |first=Salah |last=Jubair |publisher=Maranao.Com |accessdate=February 23, 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100727232925/http://www.maranao.com/bangsamoro/0506-japan_invasion.htm |archivedate=July 27, 2010 |df= }}&lt;/ref&gt; များအား အမေရိကန် ရေတပ် ရေငုပ်သင်္ဘောများနှင့် လေထီးဖြင့် ချပေးခြင်းတို့က ပံ့ပိုးမှု ပေးပြီး အားပေးအားမြှောက်ပြုခဲ့သည်။ ပြောက်ကျားများ အနေနှင့် ဂျပန်စစ်တပ်အား ဖိအားပေးနိုင်ရန် ဖြစ်ပြီး ကျေးလက်ဒေသများ၊ တောအုပ်များနှင့် တောင်ကုန်းများကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ရန် အတွက် ဖြစ်သည်။ ပြောက်ကျားစစ်သည် အလွန်ထိရောက်သဖြင့် ဂျပန်အင်ပိုင်ယာ အနေနှင့် ပြည်နယ် ၄၈ ခု အနက် ၁၂ ခုကိုသာ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite book |first=Dominic J. |last=Caraccilo |title=Surviving Bataan And Beyond: Colonel Irvin Alexander's Odyssey As A Japanese Prisoner Of War |url= https://books.google.com/books?id=aWfqFW_OFmQC |year=2005 |publisher=Stackpole Books |isbn=978-0-8117-3248-2 |page= [https://books.google.com/books?id=aWfqFW_OFmQC&amp;pg=PA287 287]}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်တို့ အပေါ် သစ္စာခံထားသော်လည်း ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုး အများစု အနေနှင့် ယုံကြည်ထားသည်မှာ ဂျပန်တို့လက်အောက်မှ လွတ်မြောက်လျှင် သူတို့အတွက် လွတ်လပ်ရေး ရမည် ဖြစ်ပြီး ယခင်ကတည်းက ကတိရရှိထားသည့်အတိုင်း လွတ်လပ်သောနိုင်ငံ ထူထောင်နိုင်မည်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

မဟာမိတ်များက ဖိလစ်ပိုင်တို့အား ဂျပန်အင်ပိုင်ယာမှ လွတ်မြောက်အောင် တိုက်ခိုက်ရာတွင် သမိုင်းကြောင်းတလျှောက် စုစုပေါင်း နစ်မြုပ်မှု တန်ချိန် အများဆုံး စစ်ပွဲဖြစ်သော လေးတဲပင်လယ်ကွေ့ စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;Woodward1947&quot;&gt;{{cite book |title=The Battle for Leyte Gulf |last=Woodward |first=C. Vann |year=1947 |publisher=Macmillan |location=New York |isbn= |pages= |url=https://archive.org/details/battleforleytegu0000cvan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Lieutenant Ramsey's War&quot; by Edwin Price Ramsey and Stephen J. Rivele.Published by Knightsbride publishing Co, Los Angeles, California&lt;/ref&gt; မဟာမိတ်တပ်တို့မှ ဂျပန်တို့အား ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် အောင်မြင်နိုင်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအပြီးတွင် ခန့်မှန်းခြေ အားဖြင့် ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုး တစ်သန်းကျော် သေဆုံးမည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့သည်။&lt;ref name=Rottman&gt;Rottman, Gordon L. (2002). [https://books.google.com/books?id=ChyilRml0hcC ''World War 2 Pacific Island Guide – A Geo-Military Study'']. Westport, Connecticut: Greenwood Press. p. [https://books.google.com/books?id=ChyilRml0hcC&amp;pg=PA318&amp;dq=#v=onepage&amp;q&amp;f=false 318]. {{ISBN|0-313-31395-4}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-Cebu.html|title=Cebu|publisher=encyclopedia.com, citing The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition.|accessdate=July 4, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Zaide|first=Sonia M.|title=The Philippines: A Unique Nation|publisher=All-Nations Publishing Co.|year=1994|isbn=978-971-642-071-5|page=354}}&lt;/ref&gt;

===ကိုလိုနီ ခေတ်လွန် ကာလ===
[[File:Philippine Independence, July 4 1946.jpg|left|thumb|upright| ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်တို့လက်အောက်မှ ဖိလစ်ပိုင် လွတ်လပ်ရေး ကြေညာစဉ်]]
၁၉၄၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၁၁ ရက်တွင် ဖိလစ်ပိုင်သည် ကုလသမဂ္ဂ၏ စတင်တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်သည့်နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/founders.shtml|title=Founding Member States|publisher=United Nations}}&lt;/ref&gt; နောက်တစ်နှစ်ဖြစ်သော ၁၉၄၆ ဇူလိုင် ၄ ရက်တွင် သမ္မတ မန်နျူရယ် ရော့ဆက် လက်ထက်၌ မနီလာစာချုပ်ဖြင့် ဖိလစ်ပိုင်သည် လွတ်လပ်သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ကြောင်း အမေရိကန်တို့မှ တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/founders.shtml|title=Founding Member States|publisher=United Nations}}&lt;/ref&gt; မကျေမနပ်သော ကွန်မြူနစ် အကြွင်းအကျန်များဖြစ်သည့် ဟူကဘာလာဟပ် &lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/?id=VdIFfPqP29IC&amp;pg=PA118&amp;lpg=PA118&amp;dq=huk+rebellion#PPA119,M |title=No Other Way Out: States and Revolutionary Movements, 1945–1991 |last=Goodwin |first=Jeff |date=June 4, 2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62948-5 |page=119 |language=en}}&lt;/ref&gt; တို့သည် ကျေးလက်ဒေသများတွင် လှည့်လည် ကျက်စားနေကြသောလည်း သမ္မတ အယ်လ်ပီဒီယို ကွီရီနိုကို ဆက်ခံသူ ရာမွန် မက်ဆေးဆေးမှ နှိမ်နင်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Molina, Antonio 1961&quot;&gt;Molina, Antonio. ''The Philippines: Through the Centuries''. Manila: University of Sto. Tomas Cooperative, 1961. Print.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Carlos P. Romulo and Marvin M. Gray, The Magsaysay Story (1956), is a full-length biography&lt;/ref&gt;မာဆေးဆေးအား ဆက်ခံသူ ကားလို့စ် ပီ ဂါစီယာမှ ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုး ပထမဦးစားပေး ပေါ်လစီကို အစပျိုးခဲ့ပြီး&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.prescarlosgarcia.org/%20prescarlosgarcia.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426075252/http://www.prescarlosgarcia.org/%20prescarlosgarcia.org|archivedate=April 26, 2012|title=Our Vision and Mission|publisher=prescarlosgarcia.org}}&lt;/ref&gt; ထိုပေါ်လစီအား ဒီယော့စ်ဒါဒို မာကာပါဂယ်မှ ဆက်လက် လုပ်ဆောင်ခဲ့ကာ လွတ်လပ်ရေးနေ့ ကျင်းပခြင်းအား ဇူလိုင် ၄ ရက်နေ့မှ အယ်မလီယို အာဂွီနာဒို ကြေညာသည့် နေ့ဖြစ်သော ဇူလိုင် ၁၂ ရက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကာ&lt;ref name=bibingka-jun12&gt;{{cite web|url=http://www.bibingka.com/phg/documents/jun12.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/19970713004232/http://www.bibingka.com/phg/documents/jun12.htm |dead-url=yes |archive-date=July 13, 1997 |title=Proclamation No. 28 Declaring June 12 as Philippine Independence Day |last=Macapagal |first=Diosdado |publisher=Philippine History Group of Los Angeles |accessdate=November 11, 2009 |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.positivenewsmedia.net/am2/publish/Article_Features_22/President_Diosdado_Macapagal_set_RP_Independence_D_5939.shtml|title=President Diosdado Macapagal set RP Independence Day on June 12|author=Manuel S. Satorre Jr.|publisher=positivenewsmedia.net|accessdate=December 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724020320/http://www.positivenewsmedia.net/am2/publish/Article_Features_22/President_Diosdado_Macapagal_set_RP_Independence_D_5939.shtml|archive-date=July 24, 2011|dead-url=yes|df=mdy-all|archivedate=20 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180820074839/http://www.positivenewsmedia.net/am2/publish/Article_Features_22/President_Diosdado_Macapagal_set_RP_Independence_D_5939.shtml}}&lt;/ref&gt; မြောက်ဘော်နီယို အရှေ့ပိုင်းအား ဖိလစ်ပိုင်၏ နယ်မြေအဖြစ် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|title=Developing Regional Minorities in Asia|url=http://www.sabrizain.org/malaya/library/connections.pdf|website=Sabri Zain|accessdate=January 15, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120415034823/http://www.sabrizain.org/malaya/library/connections.pdf |archivedate=April 15, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Weatherbee|first=Donald E.|author2=Ralf Emmers |author3=Mari Pangestu |author4=Leonard C. Sebastian |title=International relations in Southeast Asia|publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=2005|pages=68–69|isbn=978-0-7425-2842-0|url=https://books.google.com/books?id=4wqEC4jHl9wC&amp;pg=PA68}}&lt;/ref&gt;

၁၉၆၅တွင် မာကာပါဂယ်သည် သမ္မတ ရွေးကောက်ပွဲတွင် ဖာဒီနန် မားကို့စ် အား ရှုံးနိမ့်ခဲ့သည်။ မားကို့စ်၏ သမ္မတ သက်တမ်း အစောပိုင်းတွင်ပင် သူသည် အခြေခံ အဆောက်အအုံ စီမံကိန်း အများအပြားကို စတင်ခဲ့သော်လည်း အကြီးအကျယ် ခြစားခြင်းနှင့် ပြည်သူ့ဘဏ္ဍာများကို ဒေါ်လာဘီလီယံနှင့် ချီ၍ အလွဲသုံးစားပြုခြင်း တို့အတွက် အစွပ်စွဲခံခဲ့ရသည်။ &lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-21022457 What happened to the Marcos fortune?]. BBC News. January 24, 2013.&lt;/ref&gt; သူ၏ သမ္မတ သက်တမ်း ကုန်ဆုံးခါနီး ၁၉၇၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၁ တွင် မားကို့စ်သည် စစ်အုပ်ချုပ်ရေး ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Agoncillo|first1=Teodoro|title=History and Culture, Language, and Literature : Selected Essays of Teodoro A. Agoncillo|date=2003|publisher=University of Santo Tomas Pub. House|location=España Manila}}&lt;/ref&gt; သူ၏ ထိုအုပ်ချုပ်ရေး ကာလအတွင်း ဖိနှိပ်ခြင်း၊ ဆင်ဆာဖြတ်ခြင်း ၊ လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်ခြင်းတို့နှင့် ပြည့်နှက်နေသော်လည်း အမေရိကန် တို့က ၎င်းတို့၏ ထောက်ပံ့မှုကို မယိမ်းမယိုင် ဆက်လက်ပေးအပ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|title=To Islands Far Away: the Story of the Thomasites and Their Journey to the Philippines|date=2001|publisher=US Embassy|location=Manila}}&lt;/ref&gt;

၁၉၈၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၁ ရက်တွင် မားကို့စ်၏ အဓိက ပြိုင်ဘက်နှင့် အတိုက်အခံ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်သော ဘန်နစ်နို အာကွီနို ဂျူနီယာမှာ မနီလာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် လေယာဉ်ပြေးလမ်းပေါ်တွင် လုပ်ကြံခံခဲ့ရသည်။ မားကို့စ်သည် နောက်ဆုံးတွင် ၁၉၈၆ သမ္မတ ကြားဖြတ် ရွေးကောက်ပွဲကို ကြေညာခဲ့သည်။ &lt;ref name=Chandler /&gt; မားကို့စ်သည် အောင်နိုင်သူ အဖြစ် ကြေညာခဲ့သော်လည်း အများစုမှ ထိုရလဒ်သည် လိမ်လည်မှု ဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ ထို့နောက်တွင် ကာဒီနယ် ဂျိုင်းမီဆင်း မှ ပြည်သူတို့အား ပုန်ကန်ထကြွရန် လှုံ့ဆော်ခဲ့ပြီး &lt;ref&gt;[https://www.independent.co.uk/news/obituaries/cardinal-jaime-sin-294095.html Stowe, Judy. &quot;Cardinal Jaime Sin: Archbishop of Manila who saw his duty as being 'to put Christ in politics'&quot;, (obit), ''The Independent'', June 22, 2005]&lt;/ref&gt; တကမ္ဘာလုံးအား အံ့အားသင့်သွားစေသော  ပြည်သူ့အာဏာတော်လှန်ရေး အား ဦးဆောင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Gandhi&quot;&gt;{{Citation |last=Kumar |first=Ravindra |publication-date=|title=Mahatma Gandhi at the Close of Twentieth Century|location= |publisher=Anmol Publications PVT. LTD. |isbn=978-81-261-1736-9 |page=168 |url=https://books.google.com/?id=lTNpstqGlAMC&amp;pg=PA168&amp;dq=EDSA+Revolution |accessdate= December 2, 2007 |year=2004}}&lt;/ref&gt; မားကို့စ်နှင့် သူ၏ အပေါင်းအပါများသည် ဟာဝိုင်ယီ သို့ ထွက်ပြေးခဲ့ကြပြီး ဆန္ဒပြမှုများ၏ လက်နက်ကိုင်များအား စိတ်ဓာတ်ခွန်အားဖြစ်စေခဲ့သော အာကွီနို၏ ကျန်ရစ်သူဇနီး ကိုရာဇမ် အာကွီနို အား သမ္မတ အဖြစ် အသိအမှတ် ပြုခဲ့သည်။ &lt;ref name=Chandler&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/?id=jzUz9lKn6PEC&amp;pg=PA431|title=In Search of Southeast Asia: A Modern History|author1=Chandler, David P. |author2=David Joel Steinberg |lastauthoramp=yes |edition=Revised 2nd|publisher=University of Hawaii Press|year=1987|pages=431–442|isbn=978-0-8248-1110-5}}&lt;/ref&gt;

===ယနေ့ခေတ် သမိုင်းကြောင်း===
[[File:Corazon Aquino inauguration.jpg|thumb|လုပ်ကြံခံရသော အတိုက်အခံခေါင်းဆောင် ဘန်နစ်နို အာကွီနို ဂျူနီယာ၏ ကျန်ရစ်သူ ဇနီး ကိုရာဇမ် အာကွီနိုမှ ၁၉၈၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၂၅ တွင် သမ္မတအဖြစ် ကျမ်းသစ္စာ ကျိန်ဆိုနေစဉ်]]
ဒီမိုကရေစီနိုင်ငံ ပြန်လည်ဖြစ်ပေါ်လာပြီး ၁၉၈၆ တွင်စတင်သော အစိုးရ၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများမှာ နိုင်ငံတော်၏ ကြွေးမြီများ၊ အစိုးရ၏ ခြစားမှုများ၊ အာဏာသိမ်းရန် ကြံစည်မှုများ၊ ကပ်ဆိုက်မှုများ နှင့် ဆက်လက်တိုက်ခိုက်နေသော ကွန်မြူနစ် သူပုန်များ &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.philstar.com/headlines/2013/05/06/939112/govt-drafts-new-framework-guide-peace-talks-leftist-rebels|title=Gov't drafts new framework to guide peace talks with leftist rebels|newspaper=The Philippine Star|date=May 6, 2013|accessdate= September 20, 2014}}&lt;/ref&gt; နှင့် မိုရိုခွဲထွက်ရေး သမားများနှင့် စစ်တပ်တို့၏ ပဋိပက္ခများကြောင့် &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20101002-295567/RP-terror-campaign-cost-lives-of-11-US-572-RP-soldiersmilitary |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150222074324/http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20101002-295567/RP-terror-campaign-cost-lives-of-11-US-572-RP-soldiersmilitary|archivedate=February 22, 2015 |title=RP terror campaign cost lives of 11 US, 572 RP soldiers—military |last=Alipala |first=Julie |date=October 2, 2010 |newspaper=Philippine Daily Inquirer |accessdate=May 1, 2012}}&lt;/ref&gt;  နှောင့်နှေးခဲ့ရသည်။ ကိုရာဇမ် အာကွီနို အုပ်ချုပ်နေစဉ်ကာလ အတွင်း အမေရိကန် စစ်အခြေစိုက်စခန်း ဆက်လက်ထားရှိရေး စာချုပ်ကို ငြင်းဆိုခဲ့သောကြောင့် အမေရိကန်တပ်များ ဖိလစ်ပိုင်မှ ရုပ်သိမ်းခဲ့ပြီး &lt;ref&gt;{{cite news|last=Shenon|first=Phillip|title=Philippine Senate votes to Reject U.S. Base Renewal|url=https://www.nytimes.com/1991/09/16/world/philippine-senate-votes-to-reject-us-base-renewal.html|accessdate=October 25, 2014|newspaper=The New York Times|date=September 16, 1991}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=De Santos|first=Jonathan|title=Philippine Senators remember day when they rejected US bases treaty|url=http://www.sunstar.com.ph/manila/local-news/2011/09/16/senators-remember-day-when-they-rejected-us-bases-treaty-179846|accessdate=October 25, 2014|newspaper=Sun Star Manila|date=September 16, 2011|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141106083655/http://www.sunstar.com.ph/manila/local-news/2011/09/16/senators-remember-day-when-they-rejected-us-bases-treaty-179846|archivedate=November 6, 2014}}&lt;/ref&gt; ကလာ့ခ်လေတပ်အခြေစိုက် စခန်းကို ၁၉၉၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် လည်းကောင်း၊ ဆူဘစ်ပင်လယ်အော် အခြေစိုက်စခန်းကို ၁၉၉၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင်လည်းကောင်း အစိုးရသို့ တရားဝင် လွှဲပြောင်းပေးခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|last=Whaley|first=Floyd|title=Shadows of an Old Military Base|url=https://www.nytimes.com/2013/04/27/world/asia/27iht-subic27.html?pagewanted=all|accessdate=February 17, 2014|newspaper=The New York Times|date=April 26, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Drogin|first=Bob|title=After 89 Years, U.S. Lowers Flag at Clark Air Base|url=http://articles.latimes.com/1991-11-27/news/mn-209_1_clark-air-base|accessdate=March 12, 2011|newspaper=Los Angeles Times|date=November 27, 1991}}&lt;/ref&gt;အစိုးရအနေနှင့် ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဇွန်လ ပင်နာတူဘို မီးတောင် ပေါက်ကွဲမှု အပါအဝင် သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များကိုလည်း ဆက်တိုက် ရင်ဆိုင် ဖြေရှင်းခဲ့ရသည်။ &lt;ref name=&quot;Topo&quot;&gt;[http://www.lib.utexas.edu/maps/ams/philippines/txu-oclc-6539351-nd51-1-450.jpg &quot;Tarlac map&quot;]. University of Texas in Austin Library. Retrieved on August 2, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=Hv9GAQAAIAAJ &quot;Report of the Philippine Commission to the President, 1901 Vol. III&quot;], p. 141. Government Printing Office, Washington, 1901.&lt;/ref&gt; ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေတွင် သမ္မတစ်ဦးအား သက်တမ်းတစ်ခုသာ ဆောင်ရွက်ခွင့်အား စတင်ထည့်သွင်းလိုက်သဖြင့် အာကွီနိုသည် နောက်တစ်ကြိမ် ထပ်မံ အရွေးမခံတော့ပေ။

၁၉၉၂ ခုနှစ် မေလတွင် ကျင်းပသော ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတ ရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရသော ဖီဒယ် ဘီ ရားမို့စ်မှ အာကွီနို အား ဆက်ခံခဲ့သည်။ ထိုကာလအတွင်း နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး စွမ်းဆောင်နိုင်မှုမှာ အသင့်အတင့်သာ ရှိပြီး ဂျီဒီပီတိုးတက်မှုနှုန်း ၃.၆%&lt;ref name=&quot;theglobaleconomy.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.theglobaleconomy.com/Philippines/Economic_growth/|title=Philippines Economic growth – data, chart|website=TheGlobalEconomy.com}}&lt;/ref&gt; မျှသာ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pempel|first=T.J.|title=The Politics of the Asian Economic Crisis|url=https://books.google.com/books?id=sTAuUXE_ANsC|year=1999|publisher=Cornell University Press|isbn=978-0-8014-8634-0|page=163}}&lt;/ref&gt; မိုရိုအမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်ဦးနှင့် ၁၉၉၆ တွင် &lt;ref name=&quot;lastlaugh&quot;&gt;{{cite news |first=Edward A.|last=Gargan|title= Last Laugh for the Philippines; Onetime Joke Economy Avoids Much of Asia's Turmoil |url=https://www.nytimes.com/1997/12/11/business/last-laugh-for-philippines-onetime-joke-economy-avoids-much-asia-s-turmoil.html |newspaper=The New York Times |date=December 11, 1997 |accessdate=January 25, 2008}}&lt;/ref&gt; ငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက် ရရှိခဲ့ပြီး &lt;ref name=&quot;lastlaugh&quot;/&gt; နိုင်ငံရေးအရ တည်ငြိမ်မှုနှင့် စီးပွားရေး တိုးတက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း ၁၉၉၇ အာရှ ငွေကြေးဂယက် စတင်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းက ၎င်းတို့ကို လွှမ်းမိုး သွားခဲ့သည်။ &lt;ref name=AFC-NA-13&gt;{{cite web |title = Financial Crisis and Global Governance: A Network Analysis |url=http://documents.worldbank.org/curated/en/143071468174883223/pdf/577660NWP0Box353767B01PUBLIC10gcwp067web.pdf|last=Sheng |first=Andrew |date= July 2009|accessdate=June 11, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AFC-NA-14&gt;{{cite web |title = Analyzing Systemic Risk with Financial Networks During a Financial Crash|website = fma.org|author1=Yenilmez, Taylan |author2=Saltoglu, Burak |lastauthoramp=yes |url=http://www.fma.org/JAF2011/Papers/bsty-2010.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140308105228/http://www.fma.org/JAF2011/Papers/bsty-2010.pdf |archivedate=March 8, 2014|dead-url = yes|accessdate=March 8, 2014}}&lt;/ref&gt; ရားမို့စ်၏ သမ္မတသက်တမ်းအတွင်း သေဒဏ်ပေးမှုကို ပြန်လည်အသက်သွင်းခဲ့ပြီး ၁၉၉၃ ခုနှစ် အီလင်း ဆာမီယန်တာ နှင့် အလန်ဂိုမက်ဇ်တို့အား သတ်ဖြတ် မုဒိမ်းကျင့်မှု ဖြစ်ပွားအပြီးတွင် ဖြစ်သည်။ ပထမဆုံး သေဒဏ်ပေးခံရသောသူမှာ လီယို အက်ချီဂါရေးဖြစ်ပြီး သူ့အား ၁၉၉၉ တွင် သေဒဏ်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pcij.org/blog/2006/04/18/a-timeline-of-death-penalty-in-the-philippines |title=A timeline of death penalty in the Philippines |publisher=Philippine Center for Investigated Journalist |date=April 18, 2006 |accessdate=April 18, 2006 |archivedate=17 February 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180217004917/http://pcij.org/blog/2006/04/18/a-timeline-of-death-penalty-in-the-philippines }}&lt;/ref&gt;
[[File:Pinatubo91eruption plume.jpg|thumb|left|၁၉၉၁ ပင်နာတူဘို မီးတောင် ပေါက်ကွဲမှုသည် ၂၁ ရာစု ကမ္ဘာတွင် ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံး မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်သည်။]]

ရားမို့စ်အား ဆက်ခံသူမှာ ဂျိုးဆက် အက်စထရာဒါဖြစ်ပြီး ၁၉၉၈ ဇွန်လတွင် စတင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ကာ ၁၉၉၇ ခုနှစ် အာရှ ငွေကြေးဂယက်အတွင်းတွင်ပင် နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးကို -၀.၆% တိုးတက်မှုမှ ၃.၄% တိုးတက်မှု အထိ ပြန်လည်ဆွဲတင်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Maniago|first1=E|title=Communication Variables Favoring Celebrity Candidates in Becoming Politicians: A Case Study of the 1998 and 2004 Elections in the Philippines|journal=Southeast Asian Studies|date=2007|volume=44|issue=4|pages=494–518|hdl=2433/53866}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bsp.gov.ph/publications/speeches.asp?id=195&amp;yr=2000|title=The Philippines: Consolidating Economic Growth|publisher=Bangko Sentral ng Pilipinas|date=March 13, 2000|accessdate=September 20, 2014|archivedate=18 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150118082622/http://www.bsp.gov.ph/publications/speeches.asp?id=195&amp;yr=2000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://opinion.inquirer.net/inquireropinion/letterstotheeditor/view/20081007-164968/Records-prove-Estradas-achievements|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150721191850/http://opinion.inquirer.net/inquireropinion/letterstotheeditor/view/20081007-164968/Records-prove-Estradas-achievements|archivedate=July 21, 2015|title=Records prove Estrada's achievements |newspaper=Philippine Daily Inquirer|date=October 7, 2008|accessdate=October 25, 2014}}&lt;/ref&gt;အစိုးရသည် မိုရိုအစ္စလာမ်လွတ်မြောက်ရေး တပ်ဦး အား ၂၀၀၀ ခုနှစ် မတ်လတွင် စစ်ကြေညာခဲ့ပြီး သူပုန်တို့၏ ဌာနချုပ် အပါအဝင် စခန်းများကို ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက် ချေမှုန်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdn.org.ph/speech-of-former-president-estrada-on-the-grp-moro-conflict/|title=Speech of Former President Estrada on the GRP-MORO Conflict|publisher=Philippine Human Development Network|date=September 18, 2008|accessdate=September 20, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.peopledaily.com.cn/english/200007/10/eng20000710_45067.html|title=Philippine Military Takes Moro Headquarters|newspaper=People's Daily|date=July 10, 2000|accessdate=September 20, 2014}}&lt;/ref&gt; အဘူဆာယက်ဖ် သူပုန်တို့နှင့် ပဋိပက္ခအတွင်းတွင်ပင်&lt;ref name=&quot;GMA&amp;others&quot;&gt;{{cite news |title=2 US Navy men, 1 Marine killed in Sulu land mine blast |newspaper=GMA News |date=September 29, 2009 |url=http://www.gmanews.tv/story/173383/2-us-navy-men-1-marine-killed-in-sulu-land-mine-blast |accessdate=September 29, 2009 |quote=Two US Navy personnel and one Philippine Marine soldier were killed when a land mine exploded along a road in Indanan, Sulu Tuesday morning, an official said. The American fatalities were members of the US Navy construction brigade, Armed Forces of the Philippines (AFP) spokesman Lt. Col. Romeo Brawner Jr. told GMANews.TV in a telephone interview. He did not disclose the identities of all three casualties.|archiveurl= https://web.archive.org/web/20091002030114/http://www.gmanews.tv/story/173383/2-us-navy-men-1-marine-killed-in-sulu-land-mine-blast|archivedate= October 2, 2009 |deadurl= no}} and&lt;br /&gt;{{cite news |title=Pentagon Says Troops Killed in Philippines Hit by Roadside Bomb |last=Pessin |first=Al |newspaper=Voice of America |date=September 29, 2009 |url=http://www.voanews.com/english/news/a-13-2009-09-29-voa12.html |accessdate=January 12, 2011}} and&lt;br /&gt;{{cite news |title=Troops killed in Philippines blast |publisher=Al Jazeera |date=September 29, 2009 |url=http://english.aljazeera.net/news/asia-pacific/2009/09/20099298614751808.html |accessdate=September 29, 2009|archiveurl= https://web.archive.org/web/20091003002858/http://english.aljazeera.net/news/asia-pacific/2009/09/20099298614751808.html|archivedate= October 3, 2009 |deadurl= no}} and&lt;br /&gt;{{cite news |title=2 US troops killed in Philippines blast |last=Gomez |first=Jim |publisher=CBS News|date=September 29, 2009 |url=http://www.cbsnews.com/stories/2009/09/29/world/main5348332.shtml |accessdate=January 12, 2011|archiveurl= https://web.archive.org/web/20110202201004/http://www.cbsnews.com/stories/2009/09/29/world/main5348332.shtml|archivedate= February 2, 2011 |deadurl= no}}&lt;/ref&gt; လာဘ်စားသည်ဟု စွပ်စွဲခံရပြီး နှောင့်နှေးနေသော အစိုးရအား တရားစွဲဆိုမှု အတွင်းတွင်ပင် ၂၀၀၁ အီးအက်စ်ဒီအေ တော်လှန်ရေးဖြင့် ဂျိုးဆက် အက်စထရာဒါ၏ အစိုးရမှာ ဖြုတ်ချခံရပြီး ၎င်း၏ ဒု-သမ္မတဖြစ်သူ ဂလော်ရီယာ မာကာပါဂယ်-အာရိုယို မှ ၂၀၀၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၂၀ ရက်တွင် ၎င်း၏ နေရာကို ဆက်ခံခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|author=Dirk J. Barreveld|title=Philippine President Estada Impeached!: How the President of the World's 13th Most Populous Country Stumbles Over His Mistresses, a Chinese Conspiracy and the Garbage of His Capital|url=https://books.google.com/books?id=NfJ48GxXRokC|year=2001|publisher=iUniverse|isbn=978-0-595-18437-8|page=[https://books.google.com/books?id=NfJ48GxXRokC&amp;pg=PA476 476]}}&lt;/ref&gt;

အာရိုယို၏ ၉နှစ်တာ အစိုးရ ကာလအတွင်း စီးပွားရေးသည် အလွန်တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ၄%မှ ၇% အထိရှိကာ ၂၀၀၂ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၇ ခုနှစ်အတွင်း ပျမ်းမျှအားဖြင့် ၅.၃၃% တိုးတက်ခဲ့ကာ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် မနီလာ အပေါ့စား မြို့ပတ်ရထား လိုင်း ၂ ကဲ့သို့သော စီးပွားရေး အဆောက်အအုံ ဆိုင်ရာ စီမံကိန်းများကို ပြီးစီးအောင် ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့ကာ&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.philstar.com/headlines/2013/07/19/987621/timeline-lrt-mrt-construction |title=Timeline: LRT, MRT construction |newspaper=The Philippine Star |date=July 19, 2013|accessdate=September 21, 2014}}&lt;/ref&gt; မဟာ စီးပွားပျက်ကပ်ကြီးအား ရှောင်လွှဲနိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GpL6jTy1U3AC|title=Diagnosing the Philippine Economy: Toward Inclusive Growth|author1=Dante B. Canlas |author2=Muhammad Ehsan Khan |author3=Juzhong Zhuang |publisher=Anthem Press|year=2011|page=107|isbn=978-0-85728-939-1}}&lt;/ref&gt; အခြားအချိန်ကာလများနှင့် နှိုင်းယှဉ်မည်ဆိုပါက ဖိလစ်ပိုင်၏ စီးပွားရေးသည် ၁၉၆၅ မှ ၂၀၀၁ အတွင်း ၃.၆%  နှင့် စင်ကာပူတွင် ဒီမိုကရေစီရရှိပြီးသော အချိန်ကာလကိုသာ ထည့်သွင်းရေတွက်မည် ဆိုပါက ၁၉၈၆ မှ ၂၀၀၁ အတွင်း ၃.၅% မျှ တိုးတက်ခဲ့သည်။ သူမ၏ အရှေ့မှ တာဝန်ထမ်းဆောင်များနှင့် နှစ်စဉ်တိုးတက်မှုနှုန်းကို နှိုင်းယှဉ်မည် ဆိုပါက (မားကို့စ်အစိုးရ မှ အက်စထရာဒါ အစိုးရအထိ) ၁.၇% မှ ၁.၈၇% အထိ တိုးတက်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၀ ပြည့်နှစ်များမှ စ၍ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ဆယ်စုနှစ် ၅ စုစာမျှ နောက်ကျကျန်နေသော ဖိလစ်ပိုင်၏ ရွှံ့နွံထဲမှ စီးပွားရေးသည် ရုတ်တရက် တိုးတက်လာခြင်းကြောင့် သူမ၏ အစိုးရ ပြီး နောက်ဆယ်စုနှစ်အတွင်းတွင် ဖိလစ်ပိုင်သည် အာရှ၏ လူမမာနိုင်ငံ အဖြစ်မှ ကျားပေါက်တစ်ကောင်အဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;theglobaleconomy.com&quot;/&gt; သို့သော်လည်း ထိုအောင်မြင်မှုများမှ ခြစားမှုများနှင့်  ၂၀၀၄ ခုနှစ် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲတွင် မဲခိုးခြင်း နှင့် သက်ဆိုင်သည့် ဟဲလိုဂါစီအရှုပ်တော်ပုံ ကဲ့သို့သော အရှုပ်တော်ပုံများနှင့် အတူ ရှိနေခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;ANC&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pacificnewscenter.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=4500:anc&amp;catid=66:philippines&amp;Itemid=18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090302161753/http://www.pacificnewscenter.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=4500%3Aanc&amp;catid=66%3Aphilippines&amp;Itemid=18 |dead-url=yes |archive-date=March 2, 2009 |title=Bolante Faces Off with Senators Over Fertilizer Fund Scam |website=ANC |date=November 13, 2008 |accessdate=December 4, 2008 |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;davis&quot;&gt;[http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/GI07Ae02.html &quot;Arroyo claims hollow victory&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105010942/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/GI07Ae02.html |date=5 January 2019 }} by Leslie Davis, Asia Times Online, September 27, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/08/04/10/corruption-was-glorias-biggest-mistake-survey |title=Corruption was Gloria's biggest mistake: survey |last1=Dizon |first1=David |publisher=ABS-CBN News and Current Affairs |accessdate=April 15, 2012 |archive-date=6 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100806185404/http://www.abs-cbnnews.com/nation/08/04/10/corruption-was-glorias-biggest-mistake-survey }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2011/nov/18/philippines-asia-pacific |title=Philippines charges Gloria Arroyo with corruption |last1=Press |first1=Associated |date=November 18, 2011 |website=The Guardian |accessdate=April 15, 2012 |quote=Former president is formally accused of electoral fraud after government rushed to court as she tried to leave country}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၂၃ ရက်တွင် သတင်းစာဆရာများနှင့် သာမန်ပြည်သူ ၃၄ ယောက်တို့မှာ မာဂွင်ဒါနောင်းတွင် အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရသည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20101123-304817/Philippines-mourns-massacre-victims|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627122428/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20101123-304817/Philippines-mourns-massacre-victims|archivedate=June 27, 2015|title=Philippines mourns massacre victims |last=Jimenez-Gutierrez|first=Jason|date=November 23, 2010|newspaper=Philippine Daily Inquirer|accessdate=November 23, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=maptimeline&gt;{{cite news|url=https://www.gmanetwork.com/news/topstories/specialreports/177821/the-ampatuan-massacre-a-map-and-timeline/story|title=The Ampatuan Massacre: a map and timeline|last=Perez|first=Analyn|work=GMA News|publisher=GMANews.TV|date=November 25, 2009}}&lt;/ref&gt;

ဘန်နစ်နို အာကွီနို ၃ သည် ၂၀၁၀ ခုနှစ် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရရှိခဲ့ပြီး ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ၁၅ ယောက်မြောက် သမ္မတ အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ သူ့အနေနှင့် ပထမဆုံး ရင်ဆိုင်ဖြေရှင်းရသည့် အကြီးဆုံး ပြဿနာမှာ မနီလာဓားစာခံအမှု ဖြစ်ပြီး ထိုအမှုကြောင့် မနီလာနှင့် ဟောင်ကောင်ကြား ဆက်ဆံရေးတွင် ကြီးမားသော အဖုအထစ် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ဘန်ဆာမိုရို ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ ကို ပြဋ္ဌာန်းရန် ပထမအဆင့် အနေနှင့် ၂၀၁၂ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၁၅ တွင် ဘန်ဆာမိုရို အခြေခံမူ သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gov.ph/2012/10/15/speech-of-president-aquino-during-the-signing-of-the-gph-milf-framework-agreement-october-15-2012/%20 |title=Speech of President Benigno Aquino III during the signing of the Framework Agreement on the Bangsamoro, October 15, 2012 |work=Official Gazette |accessdate=March 3, 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131228173309/http://www.gov.ph/2012/10/15/speech-of-president-aquino-during-the-signing-of-the-gph-milf-framework-agreement-october-15-2012/ |archivedate=December 28, 2013 |df= }}&lt;/ref&gt;သို့သော်လည်း မာဂွင်ဒါနောင်းရှိ မာမာဆာပါနိုတွင် ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားရာ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတော် ရဲတပ်ဖွဲ့၏ အထူးစစ်ဆင်ရေးအဖွဲ့မှ ၄၄ ဦး သေဆုံးခဲ့သဖြင့် ဘန်ဆာမိုရို ပဏာမ ဥပဒေကို တရားဝင် ပြဋ္ဌာန်းရန် ကြိုးစားမှုမှာ တစ်ဝက်တစ်ပျက်တွင် ရပ်တန့်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/01/25/15/govt-milf-report-casualties-rare-clash |title=At least 30 elite cops killed in clash with MILF |publisher=ABS-CBN News |accessdate=January 25, 2015 |archive-date=26 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150126191002/http://www.abs-cbnnews.com/nation/01/25/15/govt-milf-report-casualties-rare-clash }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.interaksyon.com/article/103759/pnp-saf-casualties-in-encounter-now-50---armm-police-chief|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150207064237/http://www.interaksyon.com/article/103759/pnp-saf-casualties-in-encounter-now-50---armm-police-chief|archivedate=February 7, 2015 |title=PNP-SAF casualties in encounter now 50 – ARMM police chief |publisher=Interaksyon |date=January 26, 2015 |accessdate=January 26, 2015 |author=Arcon, Dennis}}&lt;/ref&gt; ဆာဘားကျွန်း နှင့် တောင်တရုတ်ပင်လယ်တို့တွင် ဖိလစ်ပိုင်တို့ ပိုင်နက်အငြင်းပွားမှုတို့မှာလည်း အရှိန်အဟုန်မြင့်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pca-cpa.org/showpage.asp?pag_id=1529 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627074930/http://www.pca-cpa.org/showpage.asp?pag_id=1529|archivedate=June 27, 2015|title=The Republic of the Philippines v. The People's Republic of China |publisher=Pca-cpa.org |accessdate=October 24, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/305570/news/nation/itlos-completes-five-man-tribunal-that-will-hear-phl-case-vs-china |title=ITLOS completes five-man tribunal that will hear PHL case vs. China |first=Michaela |last=Del Cappar |website=GMA News One|date=April 25, 2013 |accessdate=October 24, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SultanObjective&quot;&gt;{{cite news |last=Frialde |first=Mike |url=http://www.philstar.com/headlines/2013/02/23/912045/sultanate-sulu-wants-sabah-returned-phl |title=Sultanate of Sulu wants Sabah returned to Phl |date=February 23, 2013 |work=The Philippine Star |accessdate=February 24, 2013}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၃ ခုနှစ် မေလ ၁၅ ရက်တွင် ဖိလစ်ပိုင်သည် ကေ-၁၂ ပရိုဂရမ်ဟု လူသိများကြသော ၂၀၁၃ ခုနှစ် မွမ်းမံထားသည့် အခြေခံပညာရေး ဥပဒေ ကို စတင် အကောင်အထည် ဖော်ခဲ့သည်။ ထိုစနစ်အရ ဖိလစ်ပိုင်၏ ၁၀နှစ်တာ ပညာသင်ကြားသော အခြေခံပညာ မူလတန်း နှင့် အထက်တန်း စနစ်တွင် ၂ နှစ် ထပ်မံပေါင်းထည့်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.rappler.com/nation/29249-aquino-signs-k-12-bill-into-law|title=Aquino signs K–12 bill into law|work=Rappler|date=May 15, 2013|accessdate=September 20, 2014}}&lt;/ref&gt; ထို့နောက်တွင် ၂၀၁၃ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၈ ရက်တွင် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသို့ ယိုလန်ဒါ တိုင်ဖွန်းမုန်တိုင်း (ဟိုင်ယန်တိုင်ဖွန်း  မုန်တိုင်း) ဝင်ရောက်တိုက်ခတ်ခဲ့ပြီး ဗီဆာယားဒေသတွင် အကြီးအကျယ် ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုများ ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။ &lt;ref&gt;{{cite report|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-25051606|title=Typhoon Haiyan death toll rises over 5,000|publisher=''BBC''|date=November 22, 2013|accessdate=November 22, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-24891456|title=Tacloban: City at the centre of the storm|date=November 12, 2013|accessdate=September 20, 2014|newspaper=BBC}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၈ ရက်တွင် အမေရိကန် သမ္မတ [[ဘားရက် အိုဘာမား]] ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသို့ အလည်အပတ် လာရောက်ပြီးနောက် မွမ်းမံထားသော ကာကွယ်ရေးဆိုင်ရာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး သဘောတူညီချက် ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သဖြင့် အမေရိကန် စစ်တပ်များ နိုင်ငံအတွင်း ပြန်လည် အခြေစိုက်နိုင်ရန် အတွက် လမ်းဖွင့်ပေးခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.rappler.com/nation/54387-malacanang-obama-philippines-visit |title=Obama to stay overnight in PH |work=Rappler |date=April 1, 2014 |accessdate=April 1, 2014 |archivedate=8 June 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200608180900/https://www.rappler.com/nation/54387-malacanang-obama-philippines-visit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/04/27/14/us-ph-reach-new-defense-deal |title=US, PH reach new defense deal |publisher=ABS-CBN News |date=April 27, 2014 |accessdate=April 27, 2014 |archive-date=28 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228001641/http://www.abs-cbnnews.com/nation/04/27/14/us-ph-reach-new-defense-deal }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.abs-cbnnews.com/nation/04/28/14/philippines-us-sign-defence-pact-0 |title=Philippines, US sign defense pact |publisher=ABS-CBN News |website=Agence France-Presse'' |date=April 28, 2014 |accessdate=April 29, 2014 |archive-date=28 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228004658/http://www.abs-cbnnews.com/nation/04/28/14/philippines-us-sign-defence-pact-0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Postrado|first1=Leonard|title=EDCA prevails|url=http://www.mb.com.ph/edca-prevails/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305211340/http://www.mb.com.ph/edca-prevails/|dead-url=yes|archive-date=March 5, 2016|accessdate=January 14, 2016|work=Manila Bulletin|date=January 13, 2016|archivedate=5 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305211340/http://www.mb.com.ph/edca-prevails/}}&lt;/ref&gt;

[[File:Rodrigo Duterte oath taking 6.30.16.jpg|thumb|left|ရော်ဒရစ်ဂို ဒူတာတေး ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏  ၁၆ ယောက်မြောက် သမ္မတအဖြစ် ကျမ်းသစ္စာ ကျိန်ဆိုနေစဉ်]]

ယခင်က ဒါဗောင်းမြို့တော်၏ မြို့တော်ဝန်ဖြစ်သော ရော်ဒရစ်ဂို ဒူတာတေးသည် ပီဒီပီ-လာဘန်း ပါတီမှ တဆင့် ၂၀၁၆ ခုနှစ် သမ္မတ ရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရရှိခဲ့ပြီး  မင်ဒါနောင်းဒေသမှ ပထမဆုံး ဖိလစ်ပိုင်၏ သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;2016 election&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.abs-cbn.com/halalan2016/nation/05/27/16/duterte-robredo-win-2016-polls/|title=Duterte, Robredo win 2016 polls|date=May 27, 2016|work=ABS-CBN|accessdate=May 27, 2016}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၁၂ ရက်တွင် အမြဲတမ်းအငြင်းပွားမှုဖြေရှင်းရေးဆိုင်ရာ ခုံရုံးမှ တောင်တရုတ်ပင်လယ်တွင် တရုတ်နှင့် အငြင်းပွားမှု ဖြစ်ပွားသော နယ်မြေအငြင်းပွားမှုတွင် ဖိလစ်ပိုင်အား အသာစီးပေး၍ ဆုံးဖြတ်ချက်ချ ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;2016 election&quot;/&gt; သမ္မတ အဖြစ် အရွေးချယ် ခံရပြီးနောက်တွင် ဒူတာတေးသည် မဲဆွယ်စဉ်က ပေးခဲ့သည့် ကတိအတိုင်း ၆ လအတွင်း ရာဇဝတ်မှုများ ပပျောက်စေရန် မူးယစ်ဆေးဝါး တိုက်ဖျက်ရေး ကန်ပိန်းကို အရှိန်အဟုန်မြှင့် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/video/2016/06/30/duterte-sworn-in-as-philippines-presiden?videoId=369120035 |title=Duterte sworn in as Philippines president |work=Reuters |date=June 30, 2016 |accessdate=August 24, 2016}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလအထိ ဖိလစ်ပိုင် မူးယစ်ဆေးတိုက်ဖျက်မှုတွင် လူသေဆုံးမှုမှာ ၅,၁၇၆ ဦး အထိ ရှိခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Between Duterte and a death squad, a Philippine mayor fights drug-war violence |url=https://www.reuters.com/article/us-philippines-drugs-mayor-idUSKBN16N33I |work=Reuters|date=March 16, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=CayetanoWarOnDrugsUPR&gt;{{cite web|url=http://news.abs-cbn.com/news/05/05/17/cayetano-ph-war-on-drugs-exaggerated-by-fake-news|title=Cayetano: PH war on drugs exaggerated by fake news|publisher=ABS-CBN |date=May 5, 2017 |accessdate=May 22, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.abs-cbn.com/news/02/28/19/5000-killed-and-170000-arrested-in-war-on-drugs-police|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190329213700/https://news.abs-cbn.com/news/02/28/19/5000-killed-and-170000-arrested-in-war-on-drugs-police|archivedate=2019-03-29|title=5,000 killed and 170,000 arrested in war on drugs: police {{!}} ABS-CBN News|date=2019-03-29|access-date=2019-04-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.manilatimes.net/death-toll-in-duterte-drug-war-up-to-5176-real-numbers-ph/518667/|title=Death toll in Duterte drug war up to 5,176 – Real Numbers PH|date=2019-02-28|website=The Manila Times Online|language=en|access-date=2019-04-16|archive-date=19 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190519060031/https://www.manilatimes.net/death-toll-in-duterte-drug-war-up-to-5176-real-numbers-ph/518667/}}&lt;/ref&gt;

ဒူတာတေးသည် ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် &quot;တည်ဆောက်စို့ ! တည်ဆောက်စို့ ! တည်ဆောက်စို့ ! &quot; ဟု အမည်ပေးထားသော အစီအစဉ်ကို စတင်ခဲ့ပြီး ဖိလစ်ပိုင်ကို အခြေခံအဆောက်အအုံနှင့် ပတ်သက်သော ရွှေရောင်နှစ်သစ်များဆီသို့ လမ်းပြခေါ်ဆောင်သွားရန် ရည်ရွယ်ပြီး ၎င်းမှတဆင့် အလုပ်အကိုင် နှင့် စီးပွားရေး အခွင့်အလမ်းများ ပိုမို ဖန်တီးပေးပြီး ထိုမှတဖန် နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး တိုးတက်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ပြီး ဆင်းရဲမွဲတေမှု လျှော့ချရေးကို အရှိန်အဟုန်မြင့် ဆောင်ရွက်နိုင်မည် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dof.gov.ph/index.php/infra-spending-to-sustain-high-growth-generate-economic-multipliers/ |title=Infra spending to sustain high growth, generate economic multipliers |publisher=Department of Finance |date=August 28, 2017 |accessdate=December 27, 2017 |archive-date=4 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804173449/https://www.dof.gov.ph/index.php/infra-spending-to-sustain-high-growth-generate-economic-multipliers/ }}&lt;/ref&gt;ထိုအစီအစဉ်ကို ဆက်လက်ဆောင်ရွက်နိုင်ရန် ဆောက်လုပ်ရေးကဏ္ဍတွင် အလုပ်သမားပေါင်း ၂ သန်းမျှ ပိုမို လိုအပ်မည် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://bworldonline.com/construction-worker-shortage-2-5m-dti/ |title=Construction worker shortage 'about 2.5M' – DTI |newspaper=BusinessWorld Online |author=Mogato, Anna Gabriela A. |date=October 26, 2017 |accessdate=December 27, 2017 |archivedate=4 August 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190804173421/http://www.bworldonline.com/construction-worker-shortage-2-5m-dti/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.manilatimes.net/2m-workers-needed-build-build-build/364913/ |title=2M more workers needed for 'Build Build Build' |newspaper=The Manila Times |author=Gonzales, Anna Leah E. |date=August 28, 2017 |accessdate=December 27, 2017 |archivedate=26 December 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171226234456/http://www.manilatimes.net/2m-workers-needed-build-build-build/364913/ }}&lt;/ref&gt;

တည်ဆောက်စို့ ! တည်ဆောက်စို့ ! တည်ဆောက်စို့ ! အစီအစဉ်တွင် စီမံကိန်း ၇၅ ခု ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် လေကြောင်းပို့ဆောင်ရေးဆိုင်ရာ စီမံကိန်း ၆ ခု၊ ရထားပို့ဆောင်ရေး စီမံကိန်း ၁၂ ခု၊ ရေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး စီမံကိန်း ၄ ခုတို့ ပါဝင်သည်။ ထို့အပြင် ရေကြီးမှု ထိန်းသိမ်းနိုင်မည့် အဓိက စီမံကိန်းကြီး ၄ ခု၊ ရေပေးဝေရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဆိုင်ရာ စီမံကိန်း ၁၁ ခု၊ ဓာတ်အားပေးရေး စီမံကိန်း ၄ခုနှင့် အခြားသော အများပြည်သူဆိုင်ရာ အခြေခံအဆောက်အအုံ စီမံကိန်း ၃ခုတို့ ပါဝင်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.rappler.com/business/191841-infrastructure-spending-2018-subway-dbm |title=Metro Manila Subway leads expected infra buildup in 2018 |work=Rappler |author=Schnabel, Chris |date=December 20, 2017 |accessdate=December 26, 2017}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံအနေနှင့် ၂၀၂၂ ခုနှစ်အထိအများပြည်သူတို့၏ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် အခြေခံအဆောက်အအုံတို့တွင်  အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၆၀ ဘီလီယံ မှ ၂၂၀ ဘီလီယံ အထိ သုံးစွဲရန် ရည်ရွယ်ထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.adb.org/news/features/making-build-build-build-work-philippines |title=Making &quot;Build, Build, Build&quot; Work in the Philippines |publisher=Asian Development Bank |date=October 30, 2017 |accessdate=December 26, 2017}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၇ တွင် ဒူတာတေးသည် အရည်အသွေးမြင့် အဆင့်မြင့်ပညာရေးကို လူတိုင်းသင်ကြားနိုင်မည့် ဥပဒေ ကို လက်မှတ်ရေးထိုးပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး ထိုဥပဒေမှ ဖိလစ်ပိုင်ကျောင်းသားတို့အတွက် အများပြည်သူဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ်နှင့် ကောလိပ်တို့တွင် ကျောင်းလခနှင့် အခြားလခများကို ကင်းလွတ်ခွင့် ပေးခဲ့သည့်အပြင် ပုဂ္ဂလိက အဆင့်မြင့်ပညာကျောင်းများတွင် ပညာသင်ကြားနေသော ကျောင်းသားများအတွက် ထောက်ပံ့ပေးမှုများလည်း ပါဝင်သည်။ သူသည် ဥပဒေ အသစ် အခု ၂၀ ကို လက်မှတ်ရေးထိုး ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး ၎င်းတို့တွင် လူတိုင်းအတွက် ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု ဥပဒေ၊ လူတို့နေထိုင်မှုနှင့် မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးရေးဆိုင်ရာ ဌာနကို တည်ထောင်ခြင်း၊ နိုင်ငံတော်ဆိုင်ရာ ကင်ဆာ ထိန်းချုပ်မှု အစီအစဉ်ကို တည်ထောင်ခြင်း နှင့် လက်ကိုင်ဖုန်းသုံးစွဲသူများအတွက် ၎င်းတို့၏ နံပါတ်ကို တသက်လုံး သုံးစွဲနိုင်ရန် ခွင့်ပြုခြင်း တို့ ပါဝင်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://news.mb.com.ph/2019/02/19/we-can-keep-our-mobile-numbers-for-life-duterte-signs-19-other-laws/ |title=We can keep our mobile numbers for life; Duterte signs 19 other laws |newspaper=Manila Bulletin |first=Genalyn |last=Kabiling |date=February 19, 2019 |accessdate=February 20, 2019 |archivedate=19 February 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190219164448/https://news.mb.com.ph/2019/02/19/we-can-keep-our-mobile-numbers-for-life-duterte-signs-19-other-laws/ }}&lt;/ref&gt;

== နိုင်ငံရေး==

ဖိလစ်ပိုင်သည် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော သမ္မတနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ဒီမိုကရေစီ အစိုးရ အုပ်ချုပ်ကာ သမ္မတစနစ်ကို ကျင့်သုံးသည်။ &lt;ref name=&quot;US State Department&quot;&gt;{{cite web|url=https://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_999.html#country |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120103095151/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_999.html |archivedate=January 3, 2012 |title=Country description |accessdate=January 24, 2012 |date=January 2012 |website=US State Department Website |publisher=US State Department Website |quote=The Philippines is an emerging economy with a democratic system of government. |deadurl=yes |df= }}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံတော် အစိုးရမှ များစွာ လွတ်လပ်မှုရှိသော မင်ဒါနောင်းရှိ ဘန်ဆာမိုရို ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသမှ လွဲ၍ တစ်နိုင်ငံလုံးကို တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်း ဖြစ်သောနိုင်ငံ အဖြစ် အုပ်ချုပ်သည်။ သမ္မတ ရားမို့စ် လက်ထက်မှစ၍ နိုင်ငံအား ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံ၊ လွှတ်တော်တရပ်တည်း ရှိသော သို့မဟုတ် ပါလီမန်အစိုးရ အုပ်ချုပ်ရေး အဖြစ် ပြောင်းလဲရန် ကြိုးစားခဲ့မှုများ ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.inwent.org/ez/articles/077943/index.en.shtml|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202113453/http://www.inwent.org/ez/articles/077943/index.en.shtml|archivedate=December 2, 2008|title=Civil service reform: Whose service?|author=Robles, Alan C.|journal=D+C|date=July–August 2008|volume=49|pages=285–289|accessdate=November 30, 2008}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.inwent.org/ez/articles/077943/index.en.shtml |access-date=4 August 2019 |archive-date=2 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202113453/http://www.inwent.org/ez/articles/077943/index.en.shtml }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.inwent.org/ez/articles/077943/index.en.shtml |accessdate=4 August 2019 |archivedate=2 December 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081202113453/http://www.inwent.org/ez/articles/077943/index.en.shtml }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Bigornia, Amante
|title= The 'consultations' on Charter change|url=https://news.google.com/newspapers?id=no8VAAAAIBAJ&amp;sjid=bQsEAAAAIBAJ&amp;pg=4208,1807319&amp;dq= |newspaper=The Manila Standard|date=September 17, 1997|accessdate=December 13, 2009}}&lt;/ref&gt;
[[File:Bongbong Marcos at his inauguration with Sara Duterte.jpg|thumb|သမ္မတ [[ဘွန်ဘွန်မားကို့စ်|ဂျူနီယာမားကို့စ်]]နှင့် ဒုတိယသမ္မတ [[ဆာရာ ဒူတာတေး]] တို့အား သမ္မတ၏ ကျမ်းသစ္စာကျိန်ဆိုပွဲ၌ တွေ့ရစဉ်]]

သမ္မတသည် နိုင်ငံတော်၏ ခေါင်းဆောင် အဖြစ်နှင့် အစိုးရ၏ ခေါင်းဆောင်အဖြစ် နှစ်ခုစလုံး တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဆောင်ရွက်သည့် အပြင် စစ်တပ်၏ စစ်သေနာပတိချုပ်လည်း ဖြစ်သည်။ သမ္မတရွေးကောက်ပွဲတွင် မဲအများဆုံးသူအား သမ္မတအဖြစ် ၆ နှစ်သက်တမ်း ရွေးချယ်ပြီး သမ္မတ သက်တမ်း ကာလအတွင်း သမ္မတမှ အစိုးရ အဖွဲ့ကို ခန့်အပ်ဖွဲ့စည်းကာ အုပ်ချုပ်သည်။ &lt;ref name=&quot;About&quot; /&gt;  ဥပဒေပြု လွှတ်တော်နှစ်ရပ်ရှိသော ကွန်ဂရက်တွင် ဆီးနိတ်လွှတ်တော်မှာ အထက်လွှတ်တော် အဖြစ် ဆောင်ရွက်ပြီး လွှတ်တော်အမှတ်များကို ၆ နှစ်သက်တမ်း ဖြင့် ရွေးချယ် တင်မြှောက်သည်။ ကိုယ်စားပြုလွှတ်တော်မှာ အောက်လွှတ်တော် အဖြစ် ဆောင်ရွက်ပြီး အမတ်များကို ၃ နှစ်သက်တမ်းဖြင့် ရွှေးချယ်တင်မြှောက်ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;About&quot; /&gt;

ဆီးနိတ်လွှတ်တော် အမတ်များကို ကန့်သတ်ချက်မရှိ ရွေးချယ်ကြသော်လည်း ကိုယ်စားပြုအမှတ်များကို ဥပဒေပြု ဒေသအလိုက် ကဏ္ဍအလိုက် ကိုယ်စားပြုသူများကို ရွေးချယ်ကြသည်။ တရားစီရင်ရေး အာဏာသည် တရားလွှတ်တော်ချုပ်တွင် ရှိပြီး တရားသူကြီးချုပ်မှာ အကြီးအကဲဖြစ်ကာ လက်ထောက် တရားသူကြီးများ ၁၄ ဦး ရှိသည်။ ၎င်းတို့ အားလုံးအား တရားစီရင်ရေးနှင့် ဘားကောင်စီမှ ရွေးချယ်ပေးပြီး သမ္မတမှ အတည်ပြု ခန့်အပ်သည်။ &lt;ref name=&quot;About&quot; /&gt;

=== နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေး===
[[File:Donald Trump and Rodrigo Duterte in Manila (6).jpg|thumb|၂၀၁၇ ခုနှစ် ပါဆေးတွင် ပြုလုပ်သော နှစ်နိုင်ငံဆိုင်ရာ အစည်းအဝေးတွင် သမ္မတ ရော်ဒရစ်ဂို ဒူတာတေး နှင့် အမေရိကန် သမ္မတ [[ဒေါ်နယ်လ် ထရန့်]] တို့ ဆွေးနွေးနေကြစဉ်။]]
[[File:CALABARZONjf0200 20.JPG|thumb|ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ ပါဆေးရှိ နိုင်ငံခြားရေးဌာန ၏ ပင်မရုံး]]

ဖိလစ်ပိုင်၏ နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရေးမှာ အခြားနိုင်ငံများနှင့် ကုန်သွယ်မှု အပြင် နိုင်ငံပြင်ပတွင် နေထိုင်သော ဖိလစ်ပိုင် လူမျိုး ၁၀သန်းတို့၏ ကောင်းမွန်စွာ နေထိုင်နိုင်ရေး တို့အပေါ်တွင် အခြေခံသည်။ &lt;ref name=&quot;PhilState&quot;&gt;{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2794.htm |publisher=U.S. Department of State. Bureau of East Asian and Pacific Affairs|title=Background Note: Philippines|date=October 2009|accessdate=December 18, 2009}}&lt;/ref&gt; ကုလသမဂ္ဂကို တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး တက်ကြွလှုပ်ရှားသော အဖွဲ့ဝင် အဖြစ် ရှိနေသော ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် လုံခြုံရေးကောင်စီ အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် အကြိမ်ကြိမ် ရွေးချယ်ခံခဲ့ရသည်။ ကာလို့စ် ပီ ရိုမြူလိုသည် ယခင်က ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေ ညီလာခံ၏ ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ဖိလစ်ပိုင်သည် လူ့အခွင့်အရေးကောင်စီတွင် တက်ကြွသော အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ အဖြစ် ပါဝင်နေပြီး ငြိမ်းချမ်းရေး ထိန်းသိမ်းရေး မစ်ရှင်များတွင်လည်း ပါဝင်ခဲ့ကာ အထူးသဖြင့် အရှေ့တီမော တွင်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Permanent Mission of the Republic of the Philippines to the United Nations. [c. 2008]. [http://www.un.int/philippines/about/ About Us]. Retrieved August 13, 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Permanent Mission of the Republic of the Philippines to the United Nations. [c. 2008]. [https://web.archive.org/web/20080123105426/http://www.un.int/philippines/security_council/ The Philippines and the UN Security Council].
Retrieved January 12, 2008. (archived from [https://web.archive.org/web/20141212074015/http://www.un.int/philippines/security_council/ the original] on January 23, 2008)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN_SRES12721999&quot;&gt;United Nations Security Council. (October 25, 1999). [http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&amp;DS=S/RES/1272%20(1999)&amp;Lang=E&amp;Area=UNDOC ''Resolution 1272''] ['''S-RES-1272(1999)''']. Retrieved March 21, 2010.&lt;/ref&gt;

ကုလသမဂ္ဂ၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်သာ မက ဖိလစ်ပိုင်သည် အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသအတွင်းရှိ နိုင်ငံများကြား စီးပွားရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု တိုးတက်စေရန်နှင့် ဆက်ဆံရေး ပိုမိုခိုင်မာစေရန် ရှေးရှု ဖွဲ့စည်းထားသော [[အာဆီယံ]] အဖွဲ့၏ စတင်တည်ထောင်သူနိုင်ငံနှင့် တက်ကြွလှုပ်ရှားသော အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;[[s:Bangkok Declaration|Bangkok Declaration]]. (August 8, 1967). Retrieved December 20, 2009 from Wikisource.&lt;/ref&gt; အာဆီယံ ထိပ်သီးအစည်းအဝေးပွဲများကို အကြိမ်ကြိမ် လက်ခံကျင်းပခဲ့ပြီး အဖွဲ့၏ ပေါ်လစီနှင့် ဦးတည်ရာတို့အတွက် အမြဲတမ်း တက်ကြွစွာ ပါဝင်ဆောင်ရွက်လေ့ ရှိသည်။ &lt;ref name=summit&gt;{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071217132852/http://www.summit99.ops.gov.ph/asean_structure.htm |date=December 17, 2007 |title=&quot;ASEAN Primer&quot; }}. (1999). ''3{{Smallsup|rd}} ASEAN Informal Summit''. Archived from [http://www.summit99.ops.gov.ph/asean_structure.htm the original]  on December 17, 2007. Retrieved December 13, 2009.&lt;/ref&gt;

ဖိလစ်ပိုင်သည် တရုတ်နိုင်ငံနှင့် ဆက်ဆံရေးကို အလွန်ဦးစားပေး အလေးထားပြီး တရုတ်နိုင်ငံနှင့် သိသာသော ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news |title=Senior Chinese legislator visits Philippines to boost ties |publisher=Xinhua {{!}} English.news.cn |url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-09/11/c_137460450.htm |work=www.xinhuanet.com |accessdate=5 August 2019 |archivedate=14 June 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210614120802/http://www.xinhuanet.com/english/2018-09/11/c_137460450.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Warship incident shows Sino-Philippine relations have come a long way: China Daily |url=https://www.straitstimes.com/asia/east-asia/warship-incident-shows-sino-philippine-relations-have-come-a-long-way-china-daily |work=The Straits Times |date=September 5, 2018 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=China, ASEAN agree on framework for South China Sea code of conduct|url=https://www.reuters.com/article/us-southchinasea-china-philippines-idUSKCN18E1FS|work=Reuters|date=2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=China, Philippines confirm twice-yearly bilateral consultation mechanism on South China Sea |publisher= Xinhua {{!}} English.news.cn|url=http://news.xinhuanet.com/english/2017-05/19/c_136299206.htm|work=news.xinhuanet.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Progress made on draft of South China Sea code of conduct|url=http://www.philstar.com/headlines/2017/05/19/1701550/progress-made-draft-south-china-sea-code-conduct|work=philstar.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Subscribe {{!}} theaustralian|url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/xi-duterte-vow-closer-philippineschina-relations-faster-spending/news-story/a1c32f162010e5b2f8bed5acc85fbde2|work=www.theaustralian.com.au}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအား [[စစ်အေးတိုက်ပွဲ]] ကာလအတွင်းနှင့် အကြမ်းဖက်သမားတို့အား တိုက်ခိုက်သော စစ်ပွဲ ကာလအတွင်း ထောက်ခံခဲ့ပြီး တရုတ်နှင့်ရုရှားကို ပစားပေးသဖြင့် အမေရိကန်နှင့် ဆက်ဆံရေး မယုတ်လျော့မီ ကာလအထိ နေတိုးမဟုတ်သော အဓိက မဟာမိတ်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news |title=Philippine President Duterte announces separation from U.S. |url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2016/10/20/official-philippines-and-china-resume-south-china-sea-talks/92450824/ |work=USA TODAY |language=en}}&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် ဆူဘစ်ပင်လယ်အော် နှင့် ကလာ့ခ် တို့ရှိ အမေရိကန် စစ်တပ် အခြေစိုက်စခန်းများနှင့် ပတ်သက်၍လည်းကောင်း နှင့် လက်ရှိ အမေရိကန်တပ်များ အလည်လာရောက်ခြင်း သဘောတူညီချက်နှင့် ပတ်သက်၍လည်းကောင်း အငြင်းပွားမှုများ မကြာခဏ ပေါ်ပေါက်လာလေ့ ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;PhilState&quot; /&gt; နိုင်ငံ၏ တရားဝင် ဖွံဖြိုးတိုးတက်ရေး အထောက်အပံ့များအတွက် အကြီးမားဆုံး အလှူရှင်ဖြစ်သော ဂျပန်နိုင်ငံသည်&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.mofa.go.jp/policy/oda/data/pdfs/philippines.pdf &lt;!--http://www.mofa.go.jp/POLICY/oda/data/01ap_ea02.html--&gt;|title = Japan's ODA Data by Country – Philippines|author = Ministry of Foreign Affairs of Japan|date = c. 2009|accessdate = June 2, 2010|archivedate = 5 February 2011|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110205012151/http://www.mofa.go.jp/policy/oda/data/pdfs/philippines.pdf}}&lt;/ref&gt; မိတ်ဆွေနိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ ဇိမ်မယ်များ၏ ဒုက္ခရောက်ခဲ့မှုများနှင့် ပတ်သက်၍ တင်းမာမှုများ ရှိသေးသော်လည်း ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နှင့် ပတ်သက်သော အမှတ်ရစရာများမှဖြစ်သည့် မုန်းတီးမှု အများစုမှာ ယုတ်လျော့လာခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=neighbors&gt;Dolan, Ronald E. (Ed.). (1991). [http://countrystudies.us/philippines/93.htm &quot;Relations with Asian Neighbors&quot;]. [http://countrystudies.us/philippines/ ''Philippines: A Country Study'']. Washington: GPO for the Library of Congress. Retrieved January 5, 2010 from [http://countrystudies.us/ Country Studies US Website].&lt;/ref&gt;

အခြားသောနိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေးမှာ ယေဘုယျအားဖြင့် အပေါင်းလက္ခဏာဆန်သည်။ အနောက် နှင့် ဥရောပနိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေးမှာ အတူတကွ ယုံကြည်ထားကြသော ဒီမိုကရေစီတန်ဖိုးများကြောင့် လွယ်ကူချောမွေ့ပြီး ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေးမှာ စီးပွားရေးနှင့် ပတ်သက်၍ တူညီသော စိုးရိမ်ပူပန်မှုများ ရှိကြသဖြင့် လွယ်ကူသည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ ဆက်စပ်မှုနှင့် တူညီသော ယဉ်ကျေးမှုများသည် စပိန်နှင့် ဆက်ဆံရေးတွင် တံတားတစ်စင်းပမာ ဖြစ်စေသည်။ &lt;ref&gt;{{cite news |url=http://globalnation.inquirer.net/111122/ph-spain-bilateral-relations-in-a-nutshell-2 |title=PH-Spain bilateral relations in a nutshell |newspaper=Philippine Daily Inquirer |last=Santos |first=Matikas |date=September 15, 2014 |accessdate=September 23, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;poea&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.poea.gov.ph/stats/Stock%20Estmate%202009.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110626192943/http://www.poea.gov.ph/stats/Stock%20Estmate%202009.pdf |dead-url=yes |archive-date=June 26, 2011 |title=Stock Estimate of Overseas Filipinos As of December 2009 |publisher=Philippine Overseas Employment Administration |accessdate=May 28, 2011 |df= |archivedate=1 May 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150501083845/http://www.poea.gov.ph/stats/Stock%20Estmate%202009.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.abs-cbn.com/pinoy-migration/07/02/09/filipino-among-elite-force-securing-spains-royal-couple |title=Filipino Among Royal Guards of King of Spain |publisher=ABS CBN News |accessdate=July 2, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110808083455/http://www.abs-cbnnews.com/pinoy-migration/07/02/09/filipino-among-elite-force-securing-spains-royal-couple|archivedate=August 8, 2011}}&lt;/ref&gt; အိမ်အကူများအား နှိပ်စက်ခြင်း နှင့် နိုင်ငံရပ်ခြားနေ ဖိလစ်ပိုင် အလုပ်သမားတို့အပေါ် သက်ရောက်သော စစ်ပွဲများ အစရှိသော ပြဿနာများ ရှိသော်လည်း &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://qa.filipinoexpats.com/node/940|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090107061353/http://qa.filipinoexpats.com/node/940|archivedate=January 7, 2009|title=OFW rights violation worsens under the Arroyo administration |last=Leonard|first=John|date=July 3, 2008|publisher=Filipino OFWs Qatar|accessdate=January 25, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bulatlat&quot;&gt;{{cite news|url=http://bulatlat.com/main/2008/10/25/middle-east-is-%E2%80%98most-distressing-ofw-destination%E2%80%99-migrant-group/|title=Middle East is 'Most Distressing OFW Destination' – Migrant Group|last=Olea|first=Ronalyn|date=October 25, 2008|publisher=Bulatlat News|accessdate=January 25, 2009}}&lt;/ref&gt; အရှေ့အလယ်ပိုင်း နိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေးမှာ ကောင်းမွန်ပြီး ထိုဒေသတွင် နေထိုင်သော ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံခြား အလုပ်သမား ၂ သန်းကျော်ကို ဆက်လက် အလုပ်ပေးထားခြင်း မှတဆင့် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ &lt;ref name=&quot;BM&quot;&gt;{{cite news|url=http://businessmirror.com.ph/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=5017:saudi-arabia-will-still-need-rp-medical-professionals-&amp;catid=33:economy&amp;Itemid=60|title=Saudi Arabia will still need RP medical professionals |last=Torres|first=Estrella|date=January 22, 2009|publisher=Business Mirror|accessdate=January 24, 2009}}&lt;/ref&gt;

တစ်ချိန်က ကဲ့သို့ ကွန်မြူနစ်ဝါဒသည် ခြိမ်းခြောက်မှု တစ်ခု မဟုတ်တော့သဖြင့် ၁၉၅၀ ခုနှစ်များမှ တင်းမာခဲ့သော ဖိလစ်ပိုင် နှင့် တရုတ်တို့၏ ဆက်ဆံရေးမှာ အလွန် တိုးတက်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ထိုင်ဝမ်နှင့် ပတ်သက်သော ပြဿနာများ၊ စပရက်ထလီ ကျွန်းများနှင့် ပတ်သက်သော ပြဿနာများ၊ တရုတ်တို့၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု ချဲ့ထွင်ရန် ကြိုးစားလာခြင်းနှင့် ပတ်သက်သော စိုးရိမ်မှုများကြောင့် သတိထားဆက်ဆံမှု အတိုင်းအတာ တစ်ခု အထိ ရှိနေသေးသည်။ &lt;ref name=neighbors /&gt; လက်ရှိ နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီမှာ အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများနှင့် အာရှ-ပစိဖိတ် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် စီးပွားရေး ဆက်ဆံရေးကို အဓိက ထားသည်။ &lt;ref name=&quot;PhilState&quot; /&gt;

ဖိလစ်ပိုင်သည် အရှေ့အာရှ ထိပ်သီး အဖွဲ့၊ အာရှ-ပစိဖိတ် စီးပွားရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့၊ လက်တင်ယူနီယံ၊ ၂၄နိုင်ငံအဖွဲ့ နှင့် ဘက်မလိုက်လှုပ်ရှားမှုတို့တွင် တက်ကြွလှုပ်ရှားသော အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;PhilState&quot; /&gt;အစ္စလာမ်ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့တွင် လေ့လာသူအဆင့် ရရှိရန် ကြိုးပမ်းခြင်းဖြင့် အစ္စလာမ်နိုင်ငံများနှင့် ဆက်ဆံရေး တိုးမြှင့်ရန်လည်း ကြိုးစားလျက် ရှိသည်။ &lt;ref&gt;[http://www.gmanews.tv/story/162925/DFA-Technicalities-blocking-RP-bid-for-OIC-observer-status &quot;DFA: 'Technicalities' blocking RP bid for OIC observer status&quot;]. (May 26, 2009). ''GMA News''. Retrieved July 10, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://globalnation.inquirer.net/news/news/view/20090526-207265/RP-nears-observer-status-in-OIC----DFA|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150404022243/http://globalnation.inquirer.net/news/news/view/20090526-207265/RP-nears-observer-status-in-OIC----DFA|archivedate=April 4, 2015|title=RP nears observer status in OIC – DFA|author=Balana, Cynthia|newspaper=[[The Philippine Daily Inquirer]]|date=May 26, 2009|accessdate=July 10, 2009}}&lt;/ref&gt;

===စစ်ရေး===
{{multiple image|perrow = 2|total_width=320
| image1 =NAVSOG at the SEACAT 2018 Exercise 004.jpg
| image2 =BRP Jose Rizal (FF-150).jpg
| image3 =PAF FA-50 011.jpg
| image4 =Soltam M-71 Howitzer - Oblique View @ 2018 Kalayaan Parade.jpg
| footer = ထိပ်ဆုံးမှစ၍ လက်ယာရစ်။ ဖိလစ်ပိုင် အထူးတပ်ဖွဲ့ဝင်များ ကျည်ဆန်အစစ်များဖြင့် လေ့ကျင့်နေစဉ်၊ ဖိလစ်ပိုင် ရေတပ်၏ ယိုဆေးရိုင်ဇယ် အဆင့် ဖရိုင်းဂိတ်သင်္ဘော။ , ဖိလစ်ပိုင် ကြည်းတပ်၏ ဆိုလ်တမ် အမ်-၇၁ တင့်ကား နှင့် ဖိလစ်ပိုင် လေတပ်၏ [[KAI T-50 Golden Eagle|FA-50PH]]
}}
ဖိလစ်ပိုင် စစ်တပ်သည် နိုင်ငံတော်၏ လုံခြုံရေး အတွက် တာဝန်ရှိသော အဖွဲ့အစည်း ဖြစ်ပြီး ဖိလစ်ပိုင် လေတပ်၊ ဖိလစ်ပိုင်ကြည်းတပ် နှင့် ဖိလစ်ပိုင် ရေတပ် ( ဖိလစ်ပိုင် မရိန်းတပ် အပါအဝင်) ဟူ၍ တပ် ၃ ခု ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.army.mil.ph/About_the_army/army/history/Ranks_and_Insignias.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120701065232/http://www.army.mil.ph/About_the_army/army/history/Ranks_and_Insignias.html|archivedate=July 1, 2012|title=Shoulder Ranks (Officers)|publisher=The Philippine Army|accessdate=September 23, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.globalsecurity.org/military/world/philippines/rank.htm |title=Philippine Military Rank Insignia |publisher=Globalsecurity.org |accessdate=September 23, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;afporg&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.afp.mil.ph/org3.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080419074817/http://www.afp.mil.ph/org3.html |archivedate=April 19, 2008 |title=AFP Organization |accessdate=February 3, 2008 }}&lt;/ref&gt;ဖိလစ်ပိုင် စစ်တပ်သည် အတင်းအကြပ် မဟုတ်ဘဲ စိတ်ဝင်စားသူသာ ပါဝင် တာဝန်ထမ်းဆောင်သည့် တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သည်။&lt;ref name=1987constitution&gt;{{cite web|url=http://1987-philippine-constitution.blogspot.com/|title=The Philippine Constitution}}&lt;/ref&gt; ပြည်သူတို့၏ လုံခြုံရေးအတွက် ပြည်ထဲရေးနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရ ဌာန လက်အောက်မှ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတော် ရဲတပ်ဖွဲ့မှ တာဝန်ယူ ဆောင်ရွက်သည်။&lt;ref&gt;[http://www.lawphil.net/statutes/repacts/ra1990/ra_6975_1990.html &quot;Department of the Interior and Local Government Act of 1990&quot;]. Lawphil.net. Retrieved January 30, 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RA6975&quot;&gt;{{cite web|title=Republic Act No. 6975|url=http://www.lawphil.net/statutes/repacts/ra1990/ra_6975_1990.html|website=The LAWPHiL Project|accessdate=December 31, 2012}}&lt;/ref&gt;

ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသဖြစ်သော မွတ်ဆလင်တို့၏ မင်ဒါနောင်းတွင် အကြီးဆုံးသော ခွဲထွက်ရေးအဖွဲ့ဖြစ်သည့် မိုရိုအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေး တပ်ဦးသည် ယခုအခါ အစိုးရနှင့် နိုင်ငံရေးအရ ဆက်သွယ်ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။ အခြား ပိုမို၍ စစ်သွေးကြွသော အဖွဲ့အစည်းများဖြစ်သည့် မိုရိုအစ္စလာမ်လွတ်မြောက်ရေး တပ်ဦး၊ ကွန်မြူနစ် ပြည်သူ့တပ်တော်သစ် နှင့် အဘူဆေယပ်ဖ်တို့သည် ယခင်က နိုင်ငံခြားသားများကို ပြန်ပေးဆွဲ၍ ငွေကြေးတောင်းခံမှုများ ပြုလုပ်ကြပြီး အထူးသဖြင့် မင်ဒါနောင်း၏ တောင်ဘက်ပိုင်း ကျွန်းများတွင် ဖြစ်သည်။ {{refn|Hayden Cooper,  2012, Australian Broadcasting Corporation, [http://www.abc.net.au/7.30/content/2012/s3402880.htm Government urged to help kidnapped Australian], Retrieved September 3, 2014, &quot;...Warren Richard Rodwell from Australia being held captive by this group since December 5, 2011...please do whatever to raise the 2 million US dollars they are asking for my release ...&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.abc.net.au/7.30/content/2012/s3402880.htm|title=Government urged to help kidnapped Australian|date= January 5, 2012|newspaper=[[Australian Broadcasting Corporation]]}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;Florante S. Solmerin, December 7, 2013, Manila Standard, [http://manilastandardtoday.com/2013/12/07/abu-sayyaf-keeping-17-foreigners-hostage/ Abu Sayyaf keeping 17 foreigners hostage] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006085118/http://manilastandardtoday.com/2013/12/07/abu-sayyaf-keeping-17-foreigners-hostage/ |date=October 6, 2014 }}, Retrieved September 3, 2014, &quot;...17 foreigners, mostly birdwatchers, were being held hostage by the Abu Sayyaf Group...&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Roel Pareño, The Philippine Star, March 24, 2013, [http://www.philstar.com/headlines/2013/03/24/923345/sayyaf-releases-aussie-hostage Sayyaf releases Aussie hostage], Retrieved September 3, 2014, &quot;...Australian Warren Rodwell emerged early yesterday withered after being held for 15 months by Abu Sayyaf bandits in southern Mindanao...&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sun Star, April 25, 2014, [https://archive.today/20140903121828/http://www.sunstar.com.ph/breaking-news/2014/04/25/abducted-tourist-hotel-staff-now-sulu-339790 Abducted tourist, hotel staff now in Sulu], Retrieved September 3, 2014, &quot;...Abu Sayyaf bandits have brought a Chinese tourist and a Filipino hotel receptionist to their jungle stronghold in southern Philippines after kidnapping the women from a dive resort in eastern Malaysia ...&quot;&lt;/ref&gt; ဖိလစ်ပိုင် အစိုးရ၏ လုံခြုံရေး ဆောင်ရွက်မှု အောင်မြင်သောကြောင့် ၎င်းတို့၏ နေရာ လျော့ပါးသွားခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1695576.stm &quot;Guide to the Philippines conflict&quot;]. (August 10, 2007). ''BBC News''. Retrieved December 16, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;World Bank. Conflict Prevention &amp; Reconstruction Unit. (February 2005). ''[http://siteresources.worldbank.org/INTCPR/214578-1111996036679/20482477/WP24_Web.pdf The Mindanao Conflict in the Philippines: Roots, Costs, and Potential Peace Dividend]'' by Salvatore Schiavo-Campo and Mary Judd. Washington, DC: World Bank. (Social Development Paper No. 24). Retrieved December 16, 2009.&lt;/ref&gt; ဖိလစ်ပိုင်သည် စစ်အသုံးစရိတ်အတွက် ဂျီဒီပီ၏ ၁.၁ ရာခိုင်နှုန်းသာ အသုံးပြုသဖြင့် ဒေသတွင်း ပျမ်းမျှ သုံးစွဲမှုအောက် လျော့နည်းသည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် မလေးရှားနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံတို့မှ ၁.၅% ၊ တရုတ်မှ ၂.၁%၊ ဗီယက်နမ်မှ ၂.၂% နှင့် တောင်ကိုရီးယားမှ ၂.၆% အသီးသီး သုံးစွဲကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sipri.org/research/armaments/milex/milex_database|title=SIPRI Military Expenditure Database|accessdate=March 27, 2016|publisher=Stockholm International Peace Research Institute 2016, Signalistgatan 9, SE-16972 Solna, Sweden}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/MS.MIL.XPND.GD.ZS|title=Military expenditure (% of GDP)|accessdate=March 27, 2016|publisher=The World Bank}}&lt;/ref&gt;

ဖိလစ်ပိုင်သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်မှစ၍ အမေရိကန်၏ နေတိုးမဟုတ်သော အဓိက မဟာမိတ်ဖြစ်ပြီး ၁၉၅၁ ခုနှစ်တွင် နှစ်နိုင်ငံကြား အပြန်အလှန် ကာကွယ်ရေး သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။ ဖိလစ်ပိုင်သည် စစ်အေးတိုက်ပွဲ ကာလအတွင်း အမေရိကန်၏ ပေါ်လစီများကို ထောက်ခံခဲ့ပြီး [[ကိုရီးယားစစ်ပွဲ]]နှင့် [[ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ]]တို့တွင်လည်း ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဖိလစ်ပိုင်မှ တရုတ် နှင့် ရုရှားတို့နှင့် စစ်ရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု ပိုမိုများပြားလာခဲ့ပြီး ထိုနိုင်ငံနှစ်ခုအား ပိုမိုအလေးပေးသဖြင့် အမေရိကန်နှင့် ဆက်ဆံရေး ယိုယွင်းလာခဲ့ပြီး အမေရိကန်နှင့် စစ်ရေးအရ ပူးပေါင်းခြင်းကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ကာ အမေရိကန် ဦးဆောင်သော မည်သည့် စစ်ပွဲတွင်မျှ ပါဝင်မည် မဟုတ်တော့သည်မှာ ပို၍ သေချာလာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news |title=PH defends purchase of arms from China, Russia |publisher=The Manila Times Online |url=https://www.manilatimes.net/ph-defends-purchase-arms-china-russia/365306/ |work=www.manilatimes.net |accessdate=5 August 2019 |archivedate=5 August 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190805105137/https://www.manilatimes.net/ph-defends-purchase-arms-china-russia/365306/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Philippines free to enter into arms purchase with Russia, Roque says {{!}} Philstar.com |url=https://www.philstar.com/headlines/2018/07/19/1834974/philippines-free-enter-arms-purchase-russia-roque-says |work=philstar.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gita |first1=Ruth Abbey |title=Duterte eyeing to buy helicopters from China, Russia |url=https://www.sunstar.com.ph/article/418753/ |work=Sunstar |date=February 13, 2018 |accessdate=5 August 2019 |archivedate=11 September 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911191426/https://www.sunstar.com.ph/article/418753/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Duterte says Philippines no longer to participate in any U.S.-led wars |publisher=Xinhua {{!}} English.news.cn |url=http://www.xinhuanet.com/english/2018-03/22/c_137056998.htm |work=www.xinhuanet.com |accessdate=5 August 2019 |archivedate=6 August 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200806043602/http://www.xinhuanet.com/english/2018-03/22/c_137056998.htm }}&lt;/ref&gt;

== ပြည်နယ်များ ==
ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံအား လူဇွန်း၊ ဗီဆာယားနှင့် မင်ဒါနောင်း ဟူသော ကျွန်းအုပ်စု ၃ ခုဖြင့် ခွဲခြားထားသည်။ ၎င်းတို့ကို ထပ်မံ၍ ဒေသ ၁၇ ခု၊ ခရိုင် ၈၁ခု၊ မြို့တော် ၁၄၅ခု၊ စည်ပင်သာယာနယ်နိမိတ် ၁,၄၈၉ ခု၊ ဘာရန်ဂေး ခေါ် ကျေးရွာသို့ ရပ်ကွက် ၄၂,၀၃၆ ခု ထပ်မံပိုင်းခြားထားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/SUMWEBPROV-SEPT2016-CODED-HUC-FINAL.pdf |title=Provincial Summary: Number of Provinces, Cities, Municipalities and Barangays, by Region as of September 30, 2016 |publisher=Philippine Statistics Authority |access-date=January 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170110151057/http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/SUMWEBPROV-SEPT2016-CODED-HUC-FINAL.pdf |archive-date=January 10, 2017 |dead-url=yes |accessdate=5 August 2019 |archivedate=10 January 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170110151057/http://nap.psa.gov.ph/activestats/psgc/SUMWEBPROV-SEPT2016-CODED-HUC-FINAL.pdf }}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် သမ္မတနိုင်ငံတော် ဥပဒေ အမှတ် ၅၄၄၆ ၏ ပုဒ်မ ၂မှ ထပ်မံ ပြဋ္ဌာန်းထားသည်မှာ ဖိလစ်ပိုင် ကျွန်းစုများ၏ ပတ်လည်ရှိ နယ်နိမိတ်ပင်လယ် သတ်မှတ်ချက်မှာ ဘော်နီယိုကျွန်းပေါ်ရှိ ဆာဘား အရှေ့ပိုင်းကို ပိုင်ဆိုင်ကြောင်း တောင်းဆိုရာတွင် သက်ရောက်မှု မရှိ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=baselines&gt;{{cite web |author=Ronald Echalas Diaz |url=http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno5446.html |title=Republic Act No. 5446 – An Act to Amend Section One of Republic Act Numbered Thirty Hundred and Forty-Six, Entitled &quot;An Act to Define the Baselines of the Territorial Sea of the Philippines&quot;. Republic of the Philippines|publisher=Chan Robles Virtual Law Library |date=September 18, 1968 |accessdate=May 4, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mohamad|first=Kadir|year=2009|title=Malaysia's territorial disputes – two cases at the ICJ : Batu Puteh, Middle Rocks and South Ledge (Malaysia/Singapore), Ligitan and Sipadan [and the Sabah claim] (Malaysia/Indonesia/Philippines)|url=http://www.idfr.gov.my/images/stories/publication/2009/inside_pbp.pdf|publisher=Institute of Diplomacy and Foreign Relations (IDFR) Ministry of Foreign Affairs, Malaysia|quote=Map of British North Borneo, highlighting in yellow color the area covered by the Philippine claim, presented to the Court by the Philippines during the Oral Hearings at the ICJ on 25 June 2001|page=46|accessdate=May 16, 2014}}&lt;/ref&gt;

[[File:Labelled map of the Philippines - Provinces and Regions.png|center|825px]]
===အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ ဒေသများ===
ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတွင် ''ဒေသ'' ဆိုသည်မှာ အုပ်ချုပ်ရေးဒေသကို ရည်ညွန်းခြင်းဖြစ်ပြီး နိုင်ငံအတွင်း ခရိုင်များကို စုစည်း၍ အုပ်ချုပ်ရေးအတွက် လွယ်ကူစေရန် ပေါင်းစပ်ထားခြင်းမှာ အဓိက ရည်ရွယ်ချက် ဖြစ်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်အား ဒေသ ၁၇ ခု ( အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသ ၁၆ ခု၊ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ ၁ခု) ပိုင်းခြားထားသည်။ အစိုးရ ရုံးအများစုမှာ ခရိုင်တစ်ခုချင်း အလိုက်မရှိဘဲ ဒေသအလိုက် တည်ရှိပြီး များသောအားဖြင့် (အားလုံးမဟုတ်) ဒေသဗဟိုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော မြို့တော်တွင် တည်ရှိသည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေအများဆုံး ဒေသမှာ ကာလာဘာဇွန်ဒေသ ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတော်မြို့တော်ဒေသ သည် လူဦးရေ အထူထပ်ဆုံး ဒေသဖြစ်သည်။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
|+ ဖိလစ်ပိုင်၏ လူဦးရေအများဆုံး ဒေသ ၁၀ ခု &lt;small&gt;(၂၀၁၅)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;PSA-2015-Highlights&quot;&gt;{{cite web|title=2015 Population Counts Summary|url=http://psa.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/2015%20population%20counts%20Summary_0.xlsx|website=Philippine Statistics Authority|accessdate=June 10, 2017|date=May 19, 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;col&quot; | အဆင့်
! scope=&quot;col&quot; | သတ်မှတ်ချက်
! scope=&quot;col&quot; | အမည်
! scope=&quot;col&quot; | ဧရိယာ
! scope=&quot;col&quot; | လူဦးရေ (၂၀၁၅)
! scope=&quot;col&quot; | လူဦးရေ % 
! scope=&quot;col&quot; | လူဦးရေ သိပ်သည်းမှု
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ဒေသ ၄
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ကာလာဘာဇွန်
| {{convert|၁၆,၈၇၃.၃၁|km2|abbr=on}}
| {{number and percent|14,414,774|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}}
| {{convert|{{sigfig|14,414,774/16,873.31|2}}|PD/km2|abbr=on}}
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၂
| style=&quot;text-align:left;&quot; | NCR
| style=&quot;text-align:left;&quot; | အမျိုးသားမြို့တော်ဒေသ
| {{convert|619.57|km2|abbr=on}}
| {{number and percent|12,877,253|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}}
| {{convert|{{sigfig|12,877,253/613.94|2}}|PD/km2|abbr=on}}
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၃
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ဒေသ ၃
| style=&quot;text-align:left;&quot; | လူဇွန်းအလယ်ပိုင်း
| {{convert|22,014.63|km2|abbr=on}}
| {{number and percent|11,218,177|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}}
| {{convert|{{sigfig|11,218,177/22,014.63|2}}|PD/km2|abbr=on}}
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၄
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ဒေသ ၇
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ဗီဆာယား အလယ်ပိုင်း
| {{convert|10,102.16|km2|abbr=on}}
| {{number and percent|6,041,903|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}}
| {{convert|{{sigfig|6,041,903/10,102.16|2}}|PD/km2|abbr=on}}
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၅
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ဒေသ ၅
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ဘိုင်ကော ဒေသ
| {{convert|18,155.82|km2|abbr=on}}
| {{number and percent|5,796,989|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}}
| {{convert|{{sigfig|5,796,989/18,155.82|2}}|PD/km2|abbr=on}}
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၆
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ဒေသ ၁
| style=&quot;text-align:left;&quot; | အီလိုကော့စ် ဒေသ
| {{convert|16,873.31|km2|abbr=on}}
| {{number and percent|5,026,128|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}}
| {{convert|{{sigfig|5,026,128/16,873.31|2}}|PD/km2|abbr=on}}
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၇
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ဒေသ ၁၁
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ဒါဗောင်းဒေသ
| {{convert|20,357.42|km2|abbr=on}}
| {{number and percent|4,893,318|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}}
| {{convert|{{sigfig|4,893,318/20,357.42|2}}|PD/km2|abbr=on}}
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၈
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ဒေသ ၁၀
| style=&quot;text-align:left;&quot; | မင်ဒါနောင်းမြောက်ပိုင်း
| {{convert|20,496.02|km2|abbr=on}}
| {{number and percent|4,689,302|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}}
| {{convert|{{sigfig|4,689,302/20,496.02|2}}|PD/km2|abbr=on}}
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၉
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ဒေသ ၁၂
| style=&quot;text-align:left;&quot; | SOCCSKSARGEN
| {{convert|22,513.30|km2|abbr=on}}
| {{number and percent|4,545,276|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}}
| {{convert|{{sigfig|4,545,276/22,513.30|2}}|PD/km2|abbr=on}}
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ၁၀
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ဒေသ ၆
| style=&quot;text-align:left;&quot; | ဗီဆာယား အနောက်ပိုင်း
| {{convert|12,828.97|km2|abbr=on}}
| {{number and percent|4,477,247|100,981,437|2|disp=table|pad=yes}}
| {{convert|{{sigfig|4,477,247/12,828.97|2}}|PD/km2|abbr=on}}
|}

== ပထဝီဝင်==
[[File:Relief Map Of The Philippines.png|thumb|left|upright|ဖိလစ်ပိုင်၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ပြပုံ]]

ဖိလစ်ပိုင်သည် ကျွန်းပေါင်း ၇,၆၄၁ ကျွန်းပါဝင်သော ကျွန်းစုနိုင်ငံ တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;ref&gt;{{cite news |last1=Mayuga|first1=Jonathan |title=Namria 'discovers' 400 previously 'unknown' PHL islands using IfSAR |url=http://www.businessmirror.com.ph/namria-discovers-400-previously-unknown-phl-islands-using-ifsar/|accessdate=February 12, 2016 |publisher=BusinessMirror |date=February 10, 2016}}&lt;/ref&gt; ကုန်းတွင်းပိုင်း ရေထုအပါအဝင် စုစုပေါင်း ကုန်းမြေဧရိယာမှာ  {{convert|၃၀၀,၀၀၀|km2|sqmi|sp=us|0}} ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;psa.gov.ph&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;worldbank.org&quot;/&gt;{{convert|၃၆၂၈၉|km|mi|sp=us}} မျှရှည်လျားသော ကမ်းရိုးတန်းရှိသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပဉ္စမမြောက် ကမ်းရိုးတန်း အရှည်ဆုံး နိုင်ငံဖြစ်သည်။ &lt;ref name=About /&gt;&lt;!--says the coastline is 17,500 km--&gt;&lt;ref name=&quot;CIAfields&quot;&gt;&lt;!--says the coastline is 36,289&amp;nbsp;km and that only Canada, Russia, Indonesia, and Greenland have longer coastlines--&gt;Central Intelligence Agency. (2009). [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html &quot;Field Listing : Coastline&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170716042040/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html |date=16 July 2017 }}. Washington, DC.&lt;/ref&gt; နိုင်ငံ၏ အထူး စီးပွားရေးဇုန်မှာ {{convert|၂၂၆၃၈၁၆|km²|sqmi|abbr=on}} မျှ ကျယ်ဝန်းသည်။&lt;ref&gt;[http://www.seaaroundus.org/eez/summaryInfo.aspx?eez=608# Exclusive Economic Zones] – Sea Around Us Project – Fisheries, Ecosystems &amp; Biodiversity – Data and Visualization.&lt;/ref&gt; အရှေ့လောင်ဂျီကျု ၁၁၆° ၄၀' မှ ၁၂၆° ၃၄' အတွင်း၊ မြောက်လတ္တီကျု ၄° ၄၀ မှ ၂၁° ၁၀ အတွင်း တည်ရှိပြီး အရှေ့ဘက်တွင် ဖိလစ်ပိုင်ပင်လယ်၊ အနောက်ဘက်တွင် တောင်တရုတ်ပင်လယ်&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130213111846/http://focustaiwan.tw/ShowNews/WebNews_Detail.aspx?ID=201302090013&amp;Type=aIPL &quot;U.S. report details rich resources in South China Sea.&quot;] (archived from [http://focustaiwan.tw/ShowNews/WebNews_Detail.aspx?Type=aIPL&amp;ID=201302090013 the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211203082913/http://focustaiwan.tw/ShowNews/WebNews_Detail.aspx?Type=aIPL&amp;ID=201302090013 |date=3 December 2021 }} on 2013-02-133)&lt;/ref&gt; တောင်ဘက်တွင် ဆယ်လယ်ဘက်စ်ပင်လယ် &lt;ref&gt;C.Michael Hogan. 2011. [http://www.eoearth.org/article/Celebes_Sea?topic=49523 &quot;Celebes Sea&quot;]. ''Encyclopedia of Earth''. Eds. P. Saundry &amp; C.J. Cleveland. National Council for Science and the Environment. Washington, DC&lt;/ref&gt; တို့နှင့် ထိစပ်နေသည်။ ဘော်နီယိုကျွန်းသည် &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.pbs.org/edens/borneo/awesome.html|title=An Awesome Island|website=Borneo: Island in the Clouds|publisher=PBS|accessdate=November 11, 2012}}&lt;/ref&gt; အနောက်တောင်ဘက် ကီလိုမီတာ ရာဂဏန်းမျှတွင် တည်ရှိပြီး ထိုင်ဝမ်နိုင်ငံမှာ မြောက်ဘက်တည့်တည့်တွင် တည်ရှိသည်။ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်တောင်ဘက်တွင် မာလူကူးကျွန်းများနှင့် ဆူလာဝေစီကျွန်းများ ရှိကြပြီး [[ပလောင်းနိုင်ငံ]]မှာ ကျွန်းများ၏ အရှေ့ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;About&quot;&gt;{{cite web|date=March 9, 2009|url=http://www.gov.ph/aboutphil/general.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090309081519/http://www.gov.ph/aboutphil/general.asp|archivedate=March 9, 2009|title=General Information|accessdate=September 21, 2014}}. (older version – as it existed in 2009 – during the presidency of [[Gloria Macapagal Arroyo]]), ''[http://www.gov.ph/ The Official Government Portal of the Republic of the Philippines] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930195314/http://www.gov.ph/|date=September 30, 2007}}''.&lt;/ref&gt;

တောင်ထူထပ်သော ကျွန်းများမှာ အပူပိုင်းမိုးသစ်တောများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းနေပြီး နဂိုမူလက မီးတောင်များ ဖြစ်ကြသည်။ အမြင့်ဆုံးတောင်မှာ အာပိုတောင် ဖြစ်ပြီး အမြင့်အားဖြင့် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် အထက်  {{convert|2954|m|ft|sp=us}} မျှ ရှိကာ မင်ဒါနောင်းရှိ ကျွန်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.peaklist.org/WWlists/ultras/philippines.html|title=Philippines Mountain Ultra-Prominence|publisher=peaklist.org|accessdate=June 19, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;(2011-04-06). [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html &quot;The World Factbook – Philippines&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150719222229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |date=July 19, 2015 }}. Central Intelligence Agency. Retrieved on March 14, 2011.&lt;/ref&gt; ဖိလစ်ပိုင်ချောက် အတွင်းရှိ ဂါလာသီယာ ချောက်နက်မှာ နိုင်ငံ၏ အနက်ရှိုင်းဆုံး အပိုင်းဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် တတိယမြောက် အနက်ရှိုင်းဆုံးနေရာဖြစ်သည်။ ထိုချောက်မှာ ဖိလစ်ပိုင်ပင်လယ်အတွင်း တည်ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/31710 |title=The Galathea Deep Sea Expedition, 1950–1952, described by members of the expedition |last=Bruun |first=Anton Frederick |publisher=Macmillan, New York |year=1956}}&lt;/ref&gt;

အရှည်လျားဆုံးမြစ်မှာ လူဇွန်းမြောက်ပိုင်းရှိ ကာဂါယန်မြစ် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;eearth&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eoearth.org/article/Water_profile_of_Philippines#River_Basins_and_Water_Resources|title=Water profile of Philippines|last=Kundel|first=Jim|date=June 7, 2007|publisher=Encyclopedia of Earth|accessdate=September 30, 2008}}&lt;/ref&gt;ကမ်းပေါ်တွင် မနီလာမြို့တော်တည်ရှိသော မနီလာပင်လယ်အော်သည် လာဂူးနားဒီဘေး ခေါ် ဖိလစ်ပိုင်၏ အကြီးဆုံးရေကန်နှင့် ပါဆစ်မြစ်မှ တဆင့် ဆက်စပ်နေသည်။ ဆူဘစ်ပင်လယ်အော်၊ ဒါဗောင်းပင်လယ်ကွေ့ နှင့် မိုရိုပင်လယ်ကွေ့တို့မှာလည်း အရေးပါသော ပင်လယ်အော်များ ဖြစ်သည်။ ဆာမားကျွန်းနှင့် လေတီကျွန်းတို့အား ဆန်ဂျွာနီကိုရေလက်ကြားမှ ပိုင်းခြားထားသော်လည်း ဆန်ဂျွာနီကို တံတားဖြင့် ဆက်သွယ်ထားသည်။&lt;ref&gt;Republic of the Philippines. Department of Tourism. [c. 2008]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120427094345/http://www.travelmart.net/philippines/leyte-hotels-resorts.html |date=April 27, 2012 |title=Leyte is Famous for... }} (archived from [http://www.travelmart.net/philippines/leyte-hotels-resorts.html the original] on April 27, 2012). Retrieved March 21, 2010 from www.travelmart.net.&lt;/ref&gt;

ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် ပစိဖိတ်မီးကွင်း၏ အနောက်ဘက် အဝန်းအဝိုင်းပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် ငလျင်နှင့် မီးတောင် လှုပ်ရှားမှုများ မကြာခဏ ကြုံတွေ့ရသည်။ အရှေ့ဘက် ဖိလစ်ပိုင် ပင်လယ်အတွင်းရှိ ဘန်ဟမ်ရေအောက်ကုန်းမြင့်သည် ပင်လယ်အောက် တက်တိုးနစ်ကျောက်လွှာများ တစ်ခုအောက်တစ်ခု ထိုးဝင်လေ့ ရှိသည့် နေရာဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;CLCS submissions&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/Depts/los/clcs_new/commission_submissions.htm |title=Submissions, through the Secretary-General of the United Nations, to the Commission on the Limits of the Continental Shelf, pursuant to article 76, paragraph 8, of the United Nations Convention on the Law of the Sea of 10 December 1982 |publisher=United Nations Commission on the Limits of the Continental Shelf |date=May 28, 2009 |accessdate=May 29, 2009}}&lt;/ref&gt; နေ့စဉ် ငလျပ်လှုပ်မှု ၂၀ ခန့် ဖြစ်ပွားသော်လည်း အများစုမှာ ခံစားသိရှိနိုင်လောက်အောင် မပြင်းထန်ပေ။ နောက်ဆုံး ငလျင်အကြီးအကျယ် လှုပ်ခတ်မှုမှာ ၁၉၉၀ ခုနှစ် လူဇွန်း ငလျင်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;La Putt, Juny P. [c. 2003]. [http://www.cityofpines.com/baguioquake/quake.html ''The 1990 Baguio City Earthquake''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150212175238/http://www.cityofpines.com/baguioquake/quake.html |date=12 February 2015 }}. Retrieved December 20, 2009 from [http://www.cityofpines.com/ The City of Baguio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170918084421/http://www.cityofpines.com/baguioquake/quake.html |date=18 September 2017 }} Website.&lt;/ref&gt;
[[File:Mt.Mayon tam3rd.jpg|right|thumb|မာယွန်သည် ဖိလစ်ပိုင်၏ အလှုပ်ရှားဆုံး မီးတောင်ဖြစ်သည်။]]

ဖိလစ်ပိုင်တွင် မီးတောင်ရှင် အများအပြားရှိပြီး မာယွန်မီးတောင်၊ ပင်နာတူဘိုတောင်၊ တာအားမီးတောင်တို့ ပါဝင်သည်။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဇွန်လ ပင်နာတူဘို မီးတောင် ပေါက်ကွဲမှုမှာ ၂၀ ရာစု၏ ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံး ကုန်းမြေပေါ်မှ မီးတောင် ပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်သည်။ &lt;ref name = Pinatubo1991&gt;{{cite web|author = Newhall, Chris |author2 = James W. Hendley II |author3 = Peter H. Stauffer |last-author-amp = yes |title = The Cataclysmic 1991 Eruption of Mount Pinatubo, Philippines (U.S. Geological Survey Fact Sheet 113-97) |url = http://pubs.usgs.gov/fs/1997/fs113-97/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130825233934/http://pubs.usgs.gov/fs/1997/fs113-97/ |archivedate = August 25, 2013 |publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey |date = February 28, 2005 |accessdate = April 9, 2007}}&lt;/ref&gt; ထူးခြားသော ပထဝီဆိုင်ရာ ဝိသေသအားလုံးမှာ ကြမ်းတမ်းပြီး ပျက်စီးရာပျက်စီးကြောင်းများသာ ဖြစ်ကြသည် မဟုတ်ပါ။ ငြိမ်းချမ်းသော ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ အနှောင့်အယှက်တစ်ခုမှာ ပြူရီတို ပရင်စီယာ မြေအောက်မြစ်ဖြစ်ကာ ထိန်းသိမ်းထားသော ဇီဝမျိုးကွဲများ ရှင်သန်ပေါက်ဖွားရာနေရာဖြစ်ပြီး တောင်ကုန်းမှပင်လယ် ဂေဟစနစ် အပြည့်အဝရှိ၍ အာရှ၏ အရေးအကြီးဆုံး သစ်တောတစ်ခုလည်း ဖြစ်ပေသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/652 |title=Puerto-Princesa Subterranean River National Park |publisher=UNESCO World Heritage Centre|accessdate=May 4, 2013}}&lt;/ref&gt;

ကျွန်းများတွင် သဘာဝအားဖြင့် မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုများ ရှိသဖြင့် သတ္တုများ ပေါကြွယ်ဝသည်။ ဖိလစ်ပိုင်သည် တောင်အာဖရိကပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အများဆုံး ရွှေထွက်ရှိရာ နေရာဖြစ်ပြီး သမ္မာကျမ်းစာထဲတွင် ဖော်ပြထားသော အိုဖီယာဒေသဟုပင် ခေါ်ဝေါ်လေ့ ရှိကြကာ&lt;ref name=CGTF&gt;{{cite book|url=http://bdh-rd.bne.es/viewer.vm?id=0000175741&amp;page=921|last=Compañía General de Tabacos de Filipinas|title=Colección general de documentos relativos a las Islas Filipinas existentes en el Archivo de Indias de Sevilla|volume=Tomo III—Documento 98, 1520–1528|pages=112–138}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကြေးနီအများဆုံး ထွက်ရှိရာ နေရာလည်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;NYTimesMiners&quot;&gt;{{cite news|author = Greenlees, Donald |title = Miners shun mineral wealth of the Philippines |url = https://www.nytimes.com/2008/05/14/business/worldbusiness/14iht-mine.1.12876764.html |newspaper =The New York Times|date = May 14, 2008 |accessdate = December 11, 2009}}&lt;/ref&gt;တောင်အမေရိကတွင် မူလ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော ပလာဒီယမ် သတ္တုများမှာလည်း ဖိလစ်ပိုင်တွင် ကမ္ဘာ့အများဆုံး အနေနှင့် ရှိသည်။ &lt;ref&gt;NASA, together with USGS, (United States Geological Survey), released a 3-year study report detailing the 8,450 square kilometer palladium deposits lying below the seas of Visayan, Sibuyan, and Tablas Strait. Source: https://breakingphnews.blogspot.com/2016/05/biggest-palladium-deposits-found-in.html&lt;/ref&gt;ရွန်ဘလွန်ကျွန်းတွင်လည်း ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရည်အသွေးအကောင်းဆုံး၊ မျိုးကွဲအများဆုံး၊ အမာကျောဆုံးသော စကျင်ကျောက်များရှိပြီး အနည်းဆုံး ၇ ရောင်အထိ ရရှိနိုင်ကာ ၎င်းတို့မှာ အညို၊မီးခိုး၊ သံချေး၊အဖြူ၊အစိမ်း၊ အနက်နှင့် လိမ္မော်ရောင်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;Marvelous Marble by Manila Standard http://www.manilastandard.net/news/-provinces/138248/marvelous-marble.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190518233451/http://www.manilastandard.net/news/-provinces/138248/marvelous-marble.html |date=18 May 2019 }}&lt;/ref&gt; နီကယ်၊ ခရိုမိုက်နှင့် သွပ်များလည်း အများအပြားရှိသည်။ သို့သော်လည်း စီမံခန့်ခွဲမှု ညံ့ဖျင်းခြင်း၊ လူဦးရေ သိပ်သည်းခြင်း၊ ရှေရင်းစွဲနေ လူ့အဖွဲ့အစည်းတို့အား ခေါင်းပုံဖြတ် အမြတ်ထုတ်ခြင်းမှ ကာကွယ်လိုခြင်းနှင့် အလွန်ပြင်းထန်သော သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အသိစိတ်ဓာတ်တို့ကြောင့် ထိုသတ္တုအရင်းအမြစ် အများစုမှာ မထုတ်ယူဖြစ်ပဲ ရှိနေသည်။ &lt;ref name=&quot;NYTimesMiners&quot; /&gt; ဖိလစ်ပိုင်သည် ထိုသို့ အဖိုးတန်သော သတ္တုများနှင့် တွင်းထွက်ပစ္စည်းများ အများအပြားရှိခြင်းကြောင့် ကမ္ဘာ့ စီးပွားရေး အင်အားကြီးနိုင်ငံ ဖြစ်လာနိုင်သော်လည်း နိုင်ငံအနေနှင့် ထိုသတ္တုများကို တူးဖော်ရန် ငြင်းဆိုသဖြင့် အလွန်အမင်းဆင်းရဲမွဲတေမှု နှင့် ဒုက္ခရောက်မှုများနှင့် ကြုံတွေ့နေရသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.mongabay.com/2017/06/the-philippines-a-nation-rich-in-precious-metals-encounters-powerful-opposition-to-mining/|title=The Philippines, a nation rich in precious metals, encounters powerful opposition to mining|publisher=Mongabay|author=Keith Schneider |accessdate=April 25, 2019}}&lt;/ref&gt;ထို့အပြင် ထိုအဖိုးတန်သတ္တုများ၏ ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးအနေဖြင့် မြေသားဆိုင်ရာ မတည်ငြိမ်မှုများ ဖြစ်ပေါ်ပြီး မကြာခဏ မီးတောင်ပေါက်ကွဲခြင်း၊ ငလျင်လှုပ်ခြင်းနှင့် မြေပြိုကျခြင်းများ ကြောင့် ဘေးဒုက္ခရောက်ရသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gfdrr.org/en/philippines|title=Global Facility for Disaster Reduction and Recovery}}&lt;/ref&gt;ဘူမိအပူစွမ်းအင်မှာလည်း မီးတောင်လှုပ်ရှားမှုများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာပြီး ဖိလစ်ပိုင်အနေနှင့် ထိုစွမ်းအင်ကိုမူ ပိုမို၍ ထိန်းချုပ် အသုံးချနိုင်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံး ဘူမိအပူစွမ်းအင် ထုတ်လုပ်သူဖြစ်ကာ နိုင်ငံလျှပ်စစ်ဓာတ်အား လိုအပ်ချက်၏ ၁၈% အား ဘူမိအပူစွမ်းအင်ဖြင့် ထုတ်လုပ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/06/29/business/worldbusiness/29iht-energy.1.14068397.html |author=Davies, Ed |author2=Karen Lema |last-author-amp=yes |title=Pricey oil makes geothermal projects more attractive for Indonesia and the Philippines |newspaper=The New York Times|date = June 29, 2008 |accessdate=December 18, 2009}}&lt;/ref&gt;

===ဇီဝမျိုးကွဲများ===
[[File:Tarsius syrichta.jpg|thumb|အသေးဆုံး ပရိုင်းမိတ်ထဲတွင် တစ်မျိုးအပါအဝင်ဖြစ်သော ဖိလစ်ပိုင် တာဆီယာ]]

ဖိလစ်ပိုင်၏ မိုးသစ်တောများနှင့် ရှည်လျားသော ကမ်းရိုးတန်းများသည် အမျိုးမျိုး အစားစားသော ငှက်များ၊ အပင်များ၊ သတ္တဝါများ နှင့် ပင်လယ်သတ္တဝါများတို့ အတွက် နေထိုင်ကျက်စားစရာ နေရာဖြစ်စေသည်။ &lt;ref name=&quot;etravel&quot;&gt;[http://www.etravelpilipinas.com/about_philippines/philippine_natural_resources.htm &quot;Natural Resources and Environment in the Philippines&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122193623/http://etravelpilipinas.com/about_philippines/philippine_natural_resources.htm |date=22 January 2009 }}. (n.d.). ''eTravel Pilipinas''. Retrieved January 22, 2009.&lt;/ref&gt; ဖိလစ်ပိုင်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဇီဝမျိုးကွဲအားဖြင့် အဆမတန်များပြားသော နိုင်ငံ ၁၀ ခုတွင် တစ်ခု အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=Chanco&gt;{{cite news|url=http://gbgm-umc.org/asia-pacific/philippines/ecophil.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010711225954/http://gbgm-umc.org/asia-pacific/philippines/ecophil.html|archivedate=July 11, 2001 |author=Chanco, Boo |title=The Philippines Environment: A Warning |newspaper=The Philippine Star |date=December 7, 1998}} Retrieved February 15, 2010 from gbgm-umc.org.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AUSGOP&quot;&gt;{{Cite book |url=http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070514125559/http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html |archivedate=May 14, 2007|title=Biodiversity Theme Report: The Meaning, Significance and Implications of Biodiversity (continued)|author = Williams, Jann|author2 = Cassia Read|author3 = Tony Norton|author4 = Steve Dovers|author5 = Mark Burgman|author6 = Wendy Proctor|author7 = Heather Anderson|last-author-amp = yes|publisher=CSIRO on behalf of the Australian Government Department of the Environment and Heritage|year=2001|isbn=978-0-643-06749-3|accessdate=November 6, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Carpenter&quot;&gt;{{cite journal|author1=Carpenter, Kent E. |author2=Victor G. Springer |lastauthoramp=yes |title=The center of the center of marine shore fish biodiversity: the Philippine Islands |journal=Environmental Biology of Fishes|date=April 2005|volume=74|issue=2|pages=467–480|doi=10.1007/s10641-004-3154-4}}&lt;/ref&gt; ၁,၁၀၀ ခန့်မျှသော ကုန်းနေ ကျောရိုးရှိသတ္တဝါမျိုးစိတ်များကို ဖိလစ်ပိုင်တွင် တွေ့ရပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် အခြားမည်သည့်နေရာတွင်မျှ မရှိသော နို့တိုက်သတ္တဝါမျိုးစိတ် ၁၀၀ နှင့် ငှက်မျိုးစိတ် ၁၇၀ တို့လည်း ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;lonelyplanet&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=aaUR07G0yAcC|title=Philippines|author1=Rowthorn, Chris |author2=Greg Bloom |lastauthoramp=yes |edition=9th|publisher=Lonely Planet|year=2006|page=[https://books.google.com/books?id=aaUR07G0yAcC&amp;pg=PA52 52]|isbn=978-1-74104-289-4}}&lt;/ref&gt; ဖိလစ်ပိုင်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အသစ်ရှာဖွေတွေ့ရှိမှု အများဆုံး နိုင်ငံများတွင် ပါဝင်ပြီး လွန်ခဲ့သော ဆယ်နှစ်အတွင်းက နို့တိုက်သတ္တဝါမျိုးစိတ်သစ် ၁၆ ခုကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်၏ ဒေသရင်း မျိုးစိတ်မှာ များပြားလာပြီး ပိုမို၍ များပြားလာနိုင်သည့် အခြေအနေရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eoearth.org/article/Biological_diversity_in_the_Philippines |title=Biological diversity in the Philippines |publisher=Eoearth.org |accessdate=May 4, 2013}}&lt;/ref&gt; ဒေသရင်း နို့တိုက်သတ္တဝါများတွင် အာရှအုန်းစီဗက်ကြောင်၊ ဒူဂေါင်းရေသတ္တဝါ၊ မိုးတိမ်ကြွက် နှင့် ဘိုဟောဒေသနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဖိလစ်ပိုင်တာဆီယာ တို့ ပါဝင်သည်။

ဖိလစ်ပိုင်တွင် အမဲလိုက်နို့တိုက်သတ္တဝါ အကောင်ကြီးများ မရှိသော်လည်း အလွန်ကြီးသော တွားသွားသတ္တဝါများ ဖြစ်ကြသည့် စပါးကြီးမြွေများ၊ မြွေဟောက်များ နှင့် အလွန်ကြီးသော ရေငန်မိကျောင်းများ ရှိသည်။ ဖမ်းဆီးထားသော မိကျောင်းများတွင် အကြီးဆုံးအကောင်မှာ ဒေသခံတို့မှ လိုလောင်း ဟု သိကြပြီး တောင်ဘက်ပိုင်းကျွန်းဖြစ်သော မင်ဒါနောင်းတွင် ဖမ်းဆီးရမိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |title=&quot;Lolong&quot; holds world record as largest croc in the world |url=http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=480:lolong-holds-world-record-as-largest-croc-in-the-world&amp;catid=22:news&amp;Itemid=131 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126140938/http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=480%3Alolong-holds-world-record-as-largest-croc-in-the-world&amp;catid=22%3Anews&amp;Itemid=131 |dead-url=yes |archive-date=January 26, 2012 |website=Protected Areas and Wildlife Bureau |accessdate=June 23, 2012 |date=November 17, 2011 |df= |archivedate=26 January 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120126140938/http://www.pawb.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=480%3Alolong-holds-world-record-as-largest-croc-in-the-world&amp;catid=22%3Anews&amp;Itemid=131 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Britton|first=Adam|title=Accurate length measurement for Lolong|url=http://crocodilian.blogspot.com.au/2011/11/accurate-length-measurement-for-lolong.html|website=Croc Blog|accessdate=June 23, 2012|date=November 12, 2011|archive-date=26 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126054039/http://crocodilian.blogspot.com.au/2011/11/accurate-length-measurement-for-lolong.html}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံတော်ငှက်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ဖိလစ်ပိုင်လင်းယုန်မှာ လင်းယုန်များထဲတွင် အရှည်လျားဆုံး ခန္ဓာကိုယ်ရှိပြီး ယေဘုယျအားဖြင့် တိုင်းတာမည်ဆိုပါက ၈၆စင်တီမီတာမှ ၁၀၂ စင်တီမီတာအထိ (၂.၈၂ပေမှ ၃,၃၅ ပေ အထိ) ရှည်လျားပြီး ၄.၇ ကီလိုဂရမ် မှ ၈.၀ ကီလိုဂရမ် (၁၀.၄ပေါင် မှ ၁၇.၆ပေါင်) အထိ လေးသည်။ &lt;ref name=RaptorsWorld&gt;{{cite book|year=2001|title=Raptors of the World| publisher= Christopher Helm |location=London|pages=717–19|isbn=978-0-7136-8026-3|author1=Ferguson-Lees, J. |author2=Christie, D. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{IUCN2006|assessor=BirdLife International.|year=2004|id=144490|title=Pithecophaga jefferyi|downloaded=January 7, 2009}}&lt;/ref&gt;ဖိလစ်ပိုင် လင်းယုန်သည် အက်ဆီပီထရီဒေး မိသားစုဝင်ဖြစ်ပြီး လူဇွန်း၊ဆာမား၊ လေတီ နှင့် မင်ဒါနောင်းရှိ မိုးသစ်တောများ၏ ဒေသရင်း သတ္တဝါဖြစ်သည်။

[[File:Rafflesia (R. speciosa) in Miagao.jpg|thumb|left|ရပ်ဖဲလ်ရှား စပီဆီအိုဆာ သည် ပနေးကျွန်း၏ ဒေသရင်း တိရစ္ဆာန်ဖြစ်သည်။]]

ဖိလစ်ပိုင်၏ ပင်လယ်ရေပိုင်နက်မှာ {{convert|2200000|km2|sp=us|0}} အထိ ကျယ်ဝန်းသဖြင့် သီးသန့်ဖြစ်ပြီး များစွာကွဲပြားသော အဏ္ဏဝါသတ္တဝါများ ရှိသည့်အပြင် အခြားနိုင်ငံများနှင့် ဝေမျှပိုင်ဆိုင်သော သန္တာတြိဂံ ဒေသ၏ အဓိကအပိုင်းလည်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=baselines /&gt; သန္တာကျွန်းနှင့် ပင်လယ်ငါးမျိုးစိတ် စုစုပေါင်းမှာ ၅၀၀ နှင့် ၂,၄၀၀ အသီးသီးဖြစ်မည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ &lt;ref name=&quot;etravel&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lonelyplanet&quot; /&gt; မှတ်တမ်းသစ်များ နှင့် &lt;ref&gt;{{cite journal |url= https://www.researchgate.net/publication/236001316|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016063342/https://www.researchgate.net/publication/236001316_First_Record_of_the_dottyback_Manonichthys_alleni_(Teleostei_Perciformes_Pseudochromidae)_from_the_Philippines?ev=prf_pub|archivedate=October 16, 2013 |author1=Bos, A.R. |author2=Smits, H.M. |lastauthoramp=yes |title= First Record of the dottyback Manonichthys alleni (Teleostei: Perciformes: Pseudochromidae) from the Philippines |journal= Marine Biodiversity Records |year=2013 |volume=6 |issue=e61 |pages= |doi=10.1017/s1755267213000365}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/237335102 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140919140031/http://www.researchgate.net/publication/237335102_Seven_new_records_of_fishes_%28Teleostei_Perciformes%29_from_coral_reefs_and_pelagic_habitats_in_Southern_Mindanao_the_Philippines?ev=prf_pub|archivedate=September 19, 2014 |author1=Bos, Arthur R. |author2=Gumanao, Girley S. |lastauthoramp=yes |title= Seven new records of fishes (Teleostei: Perciformes) from coral reefs and pelagic habitats in Southern Mindanao, the Philippines|journal= Marine Biodiversity Records |year=2013 |volume=6 |issue=e95 |pages=1–6 |doi=10.1017/s1755267213000614}}&lt;/ref&gt; မျိုးစိတ်သစ်ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုတို့က &lt;ref&gt;{{cite journal |author=Bos, A.R.|author2=Gumanao, G.S. |author3=Salac, F.N. |year=2008 |title=A newly discovered predator of the crown-of-thorns starfish |journal=Coral Reefs |volume=27 |issue= 3|page=581 |doi= 10.1007/s00338-008-0364-9 |url=https://www.researchgate.net/publication/225650880|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150703190342/http://www.researchgate.net/publication/225650880_A_newly_discovered_predator_of_the_crown-of-thorns_starfish |archivedate=July 3, 2015|bibcode=2008CorRe..27..581B}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Ocaña |author2=J.C. den Hartog |author3=A. Brito |author4=A.R. Bos |year=2010 |title=On Pseudocorynactis species and another related genus from the Indo-Pacific (Anthozoa: Corallimorphidae) |journal=Revista de la Academia Canaria de Ciencias |volume=XXI |issue=3–4 |pages=9–34 |url=https://www.researchgate.net/publication/230851883 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140919140037/http://www.researchgate.net/publication/230851883_On_Pseudocorynactis_species_and_another_related_genus_from_the_Indo-Pacific_%28Anthozoa_Corallimorphidae%29?ev=prf_pub|archivedate=September 19, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Bos, A.R. |year=2014 |title=Upeneus nigromarginatus, a new species of goatfish (Perciformes: Mullidae) from the Philippines |journal=Raffles Bulletin of Zoology |volume=62 |issue= |pages=745–753 |url=https://www.researchgate.net/publication/266563180|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150703125644/http://www.researchgate.net/publication/266563180_Upeneus_nigromarginatus_a_new_species_of_goatfish_%28Perciformes_Mullidae%29_from_the_Philippines|archivedate=July 3, 2015}}&lt;/ref&gt; ထိုနံပါတ်များကို ဆက်လက် ပေါင်းထည့်နေပြီး ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံအတွင်း အဏ္ဏဝါအရင်းအမြစ်များ၏ သီးသန့်ဖြစ်မှုကို မီးမောင်းထိုးပြနေသကဲ့သို့ ရှိသည်။ ဆူလူးပင်လယ်ရှိ တူဘာတာဟာ သန္တာကျောက်တန်းအား ယူနက်စကိုမှ ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ အဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။ ဖိလစ်ပိုင်ရေပိုင်နက်အတွင်း ပုလဲ၊ ဂဏန်းနှင့် ရေမှော်မွေးမြူခြင်းများကိုလည်း ဆက်လက်ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;etravel&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;resources&quot;&gt;[http://www.philippine-history.org/about-philippines.htm &quot;About the Philippines&quot;] (October 17, 2009). Retrieved December 20, 2009 from the Philippine History Website.&lt;/ref&gt; ရှားပါးသော ကမာမျိုးစိတ်တစ်ခုဖြစ်သည့် ပင့်တာဒါ မက်ဆီမာသည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ဒေသရင်းနေ သတ္တဝါဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ ပုလဲမှာ ရွှေရောင်ရှိသဖြင့် သီးသန့် ဖြစ်နေသည်။ &lt;ref name=&quot;gem&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/culture-profile/phil-fast-facts/culture-profile-pearl.php |title=Philippine Fast Facts, National Gem: Philippine Pearl |accessdate=2013-02-20 |website= |publisher=National Commission for Culture and the Arts |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100820011316/http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/culture-profile/phil-fast-facts/culture-profile-pearl.php |archivedate=2010-08-20 |df= }}&lt;/ref&gt;ပင့်တာဒါ မက်ဆီမာမှထွက်သော ရွှေရောင်ပုလဲကို နိုင်ငံတော်ကျောက်မျက်ရတနာအဖြစ် မှတ်ယူကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web | last = Pangilinan, Jr. | first = Leon | title = In Focus: 9 Facts You May Not Know About Philippine National Symbols | url = http://ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/in-focus/9-facts-you-may-not-know-about-philippine-national-symbols/ | date = 3 October 2014 | accessdate = 8 January 2019 | publisher = National Commission for Culture and the Arts | archivedate = 26 November 2016 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161126154959/http://ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/in-focus/9-facts-you-may-not-know-about-philippine-national-symbols/ }}&lt;/ref&gt;

နိုင်ငံအတွင်း အပင်မျိုးစိတ်ပေါင်း ၁၃,၅၀၀ ခန့် ရှိပြီး ၃,၂၀၀ ခန့်မှာ ကျွန်းများတွင်သာ သီးသန့်ရှိသော အပင်များ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;lonelyplanet&quot; /&gt; ဖိလစ်ပိုင်၏ မိုးသစ်တောများတွင် ဒေသရင်းပင် မြောက်မြားစွာရှိပြီး အလွန်ရှားပါးသော သစ်ခွ နှင့် ရပ်ဖဲရှားပင်များ ပါဝင်သည်။ &lt;ref name=&quot;biodiverse&quot;&gt;{{cite web|url=http://fpe.ph/biodiversity.html/view/hub-of-life-species-diversity-in-the-philippines|title=Hub of Life: Species Diversity in the Philippines|publisher=Foundation for the Philippine Environment|date=February 18, 2014|accessdate=September 21, 2014|archivedate=16 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150916011731/http://fpe.ph/biodiversity.html/view/hub-of-life-species-diversity-in-the-philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Taguinod, Fioro. (November 20, 2008). [http://www.gmanews.tv/story/134682/Rare-flower-species-found-only-in-northern-Philippines &quot;Rare flower species found only in northern Philippines&quot;]. ''GMA News''. Retrieved December 14, 2009.&lt;/ref&gt; တရားမဝင် သစ်ခုတ်မှုကြောင့် သစ်တောပြုန်းတီးခြင်းသည် ဖိလစ်ပိုင်တွင် ဆိုးရွားသည့် ပြဿနာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ သစ်တောများမှာ ၁၉၀၀ ခုနှစ်တွင် ဖိလစ်ပိုင် ကုန်းမြေ ဧရိယာ၏ ၇၀ % မျှ ဖုံးလွှမ်းထားရာမှ ၁၉၉၉ တွင် ၁၈.၃% သာ ကျန်ရှိတော့သည်။ &lt;ref&gt;Peralta, Eleno O. (2005). &quot;[http://www.fao.org/docrep/008/af349e/af349e0n.htm#bm23 21. Forests for poverty alleviation: the response of academic institutions in the Philippines]&quot;. In Sim, Appanah, and Hooda (Eds.). ''Proceedings of the workshop on forests for poverty reduction: changing role for research, development and training institutions'' (RAP Publication). Food and Agriculture Organization (FAO). Retrieved December 20, 2009.&lt;/ref&gt; မျိုးစိတ်အများစုမှာ မျိုးသုဉ်းရန် စိုးရိမ်ရသော အခြေအနေရှိပြီး သိပ္ပံပညာရှင်များက ဖိလစ်ပိုင်ပါဝင်သော အရှေ့တောင်အာရှသည် ၂၁ ရာစုအကုန်တွင် အလွန်ဆိုးရွားသော ၂၀% မျှရှိသည့် မျိုးသုဉ်းနှုန်းနှင့် ရင်ဆိုင်ရမည်ဟု ဆိုကြသည်။ &lt;ref&gt;Kirby, Alex. (July 23, 2003). [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3090071.stm &quot;SE Asia faces 'catastrophic' extinction rate&quot;]. ''BBC News''. Retrieved December 20, 2009.&lt;/ref&gt;အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး အဖွဲ့မှ &quot;ဖိလစ်ပိုင်သည် တကမ္ဘာလုံးနှင့် ဆိုင်သော ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေးတွင် ထိပ်တန်းဦးစားပေးစာရင်းတွင် ပါဝင်သည့် မျိုးကွဲများအလွန်းအမင်းများပြားသော စိုးရိမ်ရသော နိုင်ငံအနည်းငယ်ထဲမှ တစ်နိုင်ငံဖြစ်သည်။ &quot; ဟု ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;biodiverse&quot; /&gt;

===ရာသီဥတု===
[[File:Haiyan Nov 7 2013 1345Z.png|thumb|upright|ဒေသတွင်း စူပါတိုင်ဖွန်း ယိုလန်ဒါဟု သိကြသော တိုင်ဖွန်း ဟိုင်ယန်မှာ ဖိလစ်ပိုင်ကို ဝင်ရောက်တိုက်ခတ်ခဲ့သော တိုင်ဖွန်းများတွင် အပြင်းထန်ဆုံး တစ်ခုဖြစ်သည်။]]

ဖိလစ်ပိုင်တွင် အပူပိုင်းပင်လယ်သမုဒ္ဒရာ ရာသီဥတုရှိပြီး ပုံမှန်အားဖြင့် ပူနွေးပြီး စိုစွန်သည်။ တက်ဂ်-အင်းနစ် သို့ တက်ဂ်-အာရော ဟု ခေါ်သော ပူပြင်းပြီး ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတုမှ မတ်လမှ မေလ အထိ ဖြစ်ပြီး၊ တက်ဂ်-အူလန် ဟုခေါ်သော မိုးရာသီမျာ ဇွန်လမှ နိုဝင်ဘာလ အထိဖြစ်ကာ၊ တက်ဂ်-လာမစ်ဟု ခေါ်သော အေးမြခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတုမှာ ဒီဇင်ဘာလမှ ဖေဖော်ဝါရီလ အထိဖြစ်သည်။ အနောက်တောင်မုတ်သုံလေ (မေလ မှအောက်တိုဘာလ အထိ) အား ဟာဘာဂတ်ဟု ခေါ်ပြီး အရှေ့မြောက်အရပ်မှ ခြောက်သွေ့သောလေများ (နိုဝင်ဘာလမှ ဧပြီလအထိ) အား အမီဟန် ဟု ခေါ်သည်။&lt;ref name=climate /&gt; အပူချိန်မျာ ပုံမှန်အားဖြင့် {{convert|21|C|F}} မှ {{convert|32|C|F}} အထိ ရှိသော်လည်း ရာသီဥတုအပေါ်မူတည်၍ ပိုမိုအေးမြခြင်း သို့မဟုတ် ပိုမိုပူပြင်းခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ အအေးဆုံးလမှာ ဇန်နဝါရီလ ဖြစ်ပြီး အပူပြင်းဆုံးလမှာ မေလ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;About&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Lonely Planet. (n.d.). [http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather Philippines: When to go &amp; weather] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170910081053/http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather |date=10 September 2017 }}. Retrieved January 23, 2009.&lt;/ref&gt;

နှစ်စဉ်ပျမ်းမျှအပူချိန်မှာ {{convert|26.6|C|F}} ခန့် ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=climate&gt;{{cite web|author = Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration |url = http://kidlat.pagasa.dost.gov.ph/cab/cab.htm |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100531021557/http://kidlat.pagasa.dost.gov.ph/cab/cab.htm |archivedate = May 31, 2010 |title = Climate of the Philippines |date = n.d. |accessdate = April 24, 2010}}&lt;/ref&gt; အပူချိန်အား ကြည့်မည်ဆိုပါက လတ္တီကျုနှင့် လောင်ဂျီကျုမှာ ထင်ရှားသိသာသော ကွဲပြားမှုကို မဖြစ်ပေါ်စေပေ။ နိုင်ငံ၏ အစွန်ဆုံးပိုင်း အရှေ့အနောက်တောင်မြောက်တွင် ဖြစ်စေကာမူ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင် နှင့် ညီမျှသော အမြင့်၏ အပူချိန်မှာ အတူတူပင် ရှိတတ်သည်။ အမြင့်ပေမှာ အပူချိန်ခြားနားမှုအပေါ်တွင် ပို၍ သက်ရောက်မှု ရှိသည်။ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် အမြင့်ပေ{{convert|1500|m|sp=us}} ရှိသော ဘာဂွီယို ဒေသ၏ ပျမ်းမျှ နှစ်စဉ်အပူချိန်မှာ  {{convert|18.3|C|F}} ဖြစ်ပြီး ပူပြင်းသော နွေရာသီအတွက် လူကြိုက်များ အပန်းဖြေရာနေရာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref name=climate /&gt;

တိုင်ဖွန်းခါးပတ်လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံရှိ ကျွန်းအများစုသည် နှစ်စဉ် မိုးအများအပြား ရွာသွန်းခြင်းနှင့် မိုးကြိုးမုန်တိုင်းတိုက်ခတ်ခြင်းတို့ကို ဇူလိုင်လမှ အောက်တိုဘာလ အထိ ကြုံတွေ့ရလေ့ ရှိပြီး &lt;ref name=cp&gt;Library of Congress – Federal Research Division. (March 2006). [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Philippines.pdf ''Country Profile: Philippines'']. Retrieved December 17, 2009.&lt;/ref&gt; ဖိလစ်ပိုင် ဒေသအတွင်း နှစ်စဉ် တိုင်ဖွန်းမုန်တိုင်း ၁၉ ခုခန့် ပုံမှန် ဖြစ်ပွားလေ့ ရှိပြီး ၈ ခု သို့မဟုတ် ၉ ခုမှာ ကုန်းတွင်းပိုင်းသို့ ဝင်ရောက်တိုက်ခတ်လေ့ ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite book|url = http://www.unu.edu/unupress/unupbooks/80346e/80346E00.htm |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110719181709/http://archive.unu.edu/unupress/unupbooks/80346e/80346E00.htm |archivedate = July 19, 2011 |title = Economics of the Philippine Milkfish Resource System |chapter-url = https://web.archive.org/web/*/http://www.unu.edu/unupress/unupbooks/80346e/80346E06.htmhtm |chapter = III. The transformation sub-system: cultivation to market size in fishponds |author1 = Chong, Kee-Chai |author2 = Ian R. Smith |author3 = Maura S. Lizarondo |last-author-amp = yes |publisher = The United Nations University |year = 1982 |isbn = 978-92-808-0346-4 |accessdate = May 14, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=PagasaWMO&gt;{{cite journal |url = http://www.typhooncommittee.org/41st/docs/TC2_MemberReport2008_PHILIPPINES1.pdf |author = Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration (PAGASA) |title = Member Report to the ESCAP/WMO Typhoon Committee, 41st Session |date = January 2009 |archive-date = 20 March 2009 |access-date = 6 August 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090320001056/http://www.typhooncommittee.org/41st/docs/TC2_MemberReport2008_PHILIPPINES1.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=digitaltyphoon&gt;[http://agora.ex.nii.ac.jp/digital-typhoon/reference/monthly/ ''Monthly Typhoon Tracking Charts''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824055222/http://agora.ex.nii.ac.jp/digital-typhoon/reference/monthly/ |date=24 August 2011 }}. (2010). Retrieved April 24, 2010 from the National Institute of Informatics, Kitamoto Laboratory, Digital Typhoon Website.&lt;/ref&gt;နှစ်စဉ်မိုးရေချိန်မှာ အရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်း တောင်ကုန်းထူထပ်သော ဒေသများတွင် {{convert|5000|mm|sp=us}} အထိ ရှိတတ်ပြီး ချောင်ကျသော ချိုင့်ဝှမ်းဒေသ အချို့တွင်မူ {{convert|1000|mm|sp=us}} အောက်သာ ရှိသည်။ &lt;ref name=cp /&gt; မိုးရေချိန်အများဆုံး ဖြစ်ပေါ်စေသော အပူပိုင်းဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းမှာ ၁၉၁၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် တိုက်ခတ်ခဲ့ပြီး ထိုဆိုင်ကလုန်းကြောင့် ၂၄ နာရီအတွင်း ဘာဂွီယိုဒေသတွင် မိုးရေချိန် {{convert|1168|mm|sp=us}} အထိ ရွာကျခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;bag&quot; /&gt; ဖိလစ်ပိုင် ဒေသအခေါ်အဝေါ်အားဖြင့် အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်း မုန်တိုးအား ဘက်ဂ်ယို ဟု ခေါ်သည်။ &lt;ref name=&quot;bag&quot;&gt;Glossary of Meteorology. [https://web.archive.org/web/20140830090533/https://www.bloomberg.com/news/2014-08-28/philippine-second-quarter-gdp-growth-quickens-beating-estimates.html Baguio.] (archived from [http://amsglossary.allenpress.com/glossary/browse?s=b&amp;p=4 the original] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110806033738/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/browse?s=b&amp;p=4 |date=August 6, 2011 }} on August 30, 2014).&lt;/ref&gt; သဘာဝ ဘေးအန္တရာယ်များကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်တွင် လူသေဆုံးမှု အများအပြား ရှိတတ်သည်။ သို့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် အစိုးရမှ ကပ်ဘေးဒုက္ခများ နှင့် ပတ်သက်သော စိုးရိမ်ဖွယ်ရာများကို ဆန်းသစ်သော ဥပဒေများ ပြဋ္ဌာန်း၍ လျှော့ချရန်နှင့် စီမံခန့်ခွဲရန် ကြိုးစားခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news |title=Changing attitude|url=https://www.dandc.eu/en/article/philippines-paradigm-shift-regard-disaster-preparedness|last=Robles|first=Raissa|work=D+C, development and cooperation |date=June 19, 2018 |accessdate=August 13, 2018}}&lt;/ref&gt; ဖိလစ်ပိုင်သည် ကမ္ဘာ့ရာသီဥတု အပြောင်းအလဲနှင့် ပတ်သက်၍ အလွန်အမင်း ထိခိုက်နိုင်သော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရာသီဥတု အပြောင်းအလဲနှင့် ပတ်သက်၍ အထိရှလွယ်ဆုံး နိုင်ငံ ၁၀ ခုတွင် အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;Overland, Indra et al. (2017) ''[https://www.researchgate.net/publication/320622312 Impact of Climate Change on ASEAN International Affairs: Risk and Opportunity Multiplier]'', Norwegian Institute of International Affairs (NUPI) and Myanmar Institute of International and Strategic Studies (MISIS).&lt;/ref&gt;

== စီးပွားရေး ==
[[File:Philippines Export Treemap.png|thumb|upright=1.25|alt=Philippine Export Treemap in 2012.|ဖိလစ်ပိုင်၏ ပို့ကုန်များကို အချိုးကျ ပြထားသောပုံ]]

ဖိလစ်ပိုင်၏ စီးပွားရေးမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၃၄ခုမြောက် အကြီးဆုံးဖြစ်ပြီး ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန် (nominal) မှာ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃၇၁.၈ ဘီလီယံ ခန့် မျှ ရှိသည်။ &lt;ref name=imf03 /&gt; အဓိက ပို့ကုန်များမှာ ဆီမီးကွန်ဒတ်တာများ နှင့် အီလက်ထရွန်းနစ် ပစ္စည်းများ၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးဆိုင်ရာ စက်ယန္တရားများ၊ အဝတ်အထည်များ၊ ကြေးနီထုတ်ကုန်များ၊ ရေနံထုတ်ကုန်များ၊ အုန်းဆီ နှင့် သစ်သီးများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=CIAfactbook /&gt; အဓိက ကုန်သွယ်ဖက်နိုင်ငံများမှာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ဂျပန်၊ တရုတ်၊ စင်ကာပူ၊ တောင်ကိုရီးယား၊ နယ်သာလန်၊ ဟောင်ကောင်၊ ဂျာမနီ၊ ထိုင်ဝမ် နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref name=CIAfactbook /&gt;  ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတွင် သုံးစွဲသော ငွေကြေးမှာ ဖိလစ်ပိုင် ပီဆို (₱ or PHP) ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|title=Compare currencies in South East Asia|url=http://aroundtheworldinaday.com/philippines_thailand_comparison/thailand_currency_philippines_currency/|website=aroundtheworldinaday.com|accessdate=July 15, 2014|archivedate=19 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719162751/http://aroundtheworldinaday.com/philippines_thailand_comparison/thailand_currency_philippines_currency/}}&lt;/ref&gt;
[[File:0123jfCalipahan Sicsican Rice Fields San Pascual Talavera Ecijafvf 04.JPG|thumb|ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးများ စပါးစိုက်ပျိုးနေစဉ်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်၌ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ငန်းမှ ဖိလစ်ပိုင် အလုပ်သမား၏ ၃၀% ကို အလုပ်အကိုင် အခွင့်အလမ်း ဖန်တီးပေးထားသည်။။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SL.AGR.EMPL.ZS|title=Employment in agriculture (% of total employment)|accessdate=March 3, 2015}}&lt;/ref&gt;]]

စက်မှုနိုင်ငံအဖြစ် အသစ်ပြောင်းလဲလာသော နိုင်ငံဖြစ်သဖြင့် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးမှာ တစ်ချိန်က စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးအပေါ်တွင် အခြေခံသောလုပ်ငန်းမှ ဝန်ဆောင်မှုနှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း အပေါ်တွင် အခြေခံသော လုပ်ငန်းအဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ နိုင်ငံ၏ အလုပ်သမားဦးရေ စုစုပေါင်း ၄၀.၈၁၄ သန်းမှ &lt;ref name=CIAfactbook /&gt;စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ကဏ္ဍတွင် အလုပ်သမား စုစုပေါင်း၏ ၃၀% ကို အလုပ်အကိုင် အခွင့်အလမ်း ဖန်တီးပေးထားပြီး ဂျီဒီပီ၏ ၁၄% မျှ ရှိသည်။ စက်မှုကဏ္ဍမှ အလုပ်သမား စုစုပေါင်း ၏ ၁၄% ကို အလုပ်ပေးထားပြီး ဂျီဒီပီ၏ ၃၀% ရှိသည်။ ထို့အတူ ဝန်ဆောင်မှုကဏ္ဍတွင် လုပ်ကိုင်နေသော အလုပ်သမား အင်အားစု ၄၇% မှ ဂျီဒီပီ၏ ၅၆% အား ထောက်ပံ့ပေးထားသည်။ &lt;ref name=&quot;nscb2009&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nscb.gov.ph/sna/2009/3rdQ2009/2009gnpi3.asp|publisher=Republic of the Philippines. National Statistical Coordination Board|title=Third Quarter 2009 Gross National Product and Gross Domestic Product by Industrial Origin|accessdate=December 11, 2009|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629150040/http://www.nscb.gov.ph/sna/2009/3rdQ2009/2009gnpi3.asp|archivedate=June 29, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;quickstat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov.ph/data/quickstat/qs0909tb.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120711125757/http://www.census.gov.ph/data/quickstat/qs0909tb.pdf|archivedate=July 11, 2012|author=Philippine Statistics Authority|title=Quickstat|date=October 2009|accessdate=December 11, 2009}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၁၄ စာရင်းအရ အလုပ်လက်မဲ့ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ၆.၀% မျှ ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.marketwatch.com/story/philippines-jobless-rate-eases-to-6-in-october-2014-12-10|title=Philippines jobless rate eases to 6% in October|publisher=MarketWatch|date=December 10, 2014|accessdate=December 14, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rttnews.com/2428724/philippine-unemployment-rate-falls-in-october.aspx|title=Philippine Unemployment Rate Falls In October|publisher=RTTNews|date=December 10, 2014|accessdate=December 14, 2014}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း အခြေခံစားသောက်ကုန်များအတွက် ကုန်ကျစရိတ်နည်းပါးသဖြင့် ၂၀၁၄ နိုဝင်ဘာတွင် ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှုန်းမှာ ၃.၇% သာ ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|last=Magtulis |first=Prinz P. |url=https://www.bloomberg.com/news/2014-08-28/philippine-second-quarter-gdp-growth-quickens-beating-estimates.html |title=Philippine GDP Growth Beats Estimate in Boost to Aquino Goal |publisher=Bloomberg News |date=August 28, 2014 |accessdate=September 21, 2014}}&lt;/ref&gt;၂၀၁၃ အောက်တိုဘာတွင် နိုင်ငံတကာ အရန်ငွေကြေး စုစုပေါင်းမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၈၃.၂၀၁ ဘီလီယံ ရှိသည်။ &lt;ref&gt;Denis Somoso. (September 30, 2013). [http://ph.austronesia.net/?q=Philippine-Gross-International-reserves-GIR-totaled-83.201-Billion-US-Dollars-at-end-of-August-2013 &quot;$83.201 Billion – Philippines GIR now Rank 26th World's highest International Reserves&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013031726/http://ph.austronesia.net/?q=Philippine-Gross-International-reserves-GIR-totaled-83.201-Billion-US-Dollars-at-end-of-August-2013 |date=October 13, 2013 }}. ''Philippines, ASIA and the Global Economy Site''. Retrieved September 30, 2013.&lt;/ref&gt; ချေးငွေ နှင့် ဂျီဒီပီကြား အချိုးမှာ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ၇၈% အထိ စံချိန်တင် ရှိခဲ့ရာမှ&lt;ref&gt;{{cite news|last=Mendoza|first=Ronald U.|url=http://www.rappler.com/thought-leaders/7559-debt-free|title=Debt free?|work=Rappler|date=June 25, 2012|accessdate=December 14, 2014}}&lt;/ref&gt;  ၂၀၁၄ မတ်လတွင် ၃၈.၁% အထိ ကျဆင်းလာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.rappler.com/business/economy-watch/69949-debt-govt-ratio|title=Debt-to-gov't ratio hits 38.1% in end-March|work=Rappler|date=September 23, 2014|accessdate=December 14, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Dela Peña|first=Zinnia B.|url=http://www.philstar.com/business/2014/09/24/1372404/debt-gdp-ratio-continues-improve|title=Debt-to-GDP ratio continues to improve|newspaper=The Philippine Star|date=September 24, 2014|accessdate=December 14, 2014}}&lt;/ref&gt;ဖိလစ်ပိုင်သည် ထုတ်ကုန်ထက် သွင်းကုန် ပိုများသော်လည်း &lt;ref name=&quot;quickstat&quot; /&gt; နိုင်ငံတကာသို့ ကြွေးမြီပြန်ချပေးသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://newsinfo.inquirer.net/152897/from-butt-of-jokes-in-1986-philippines-has-risen-to-creditor-nation-says-ex-finance-chief#ixzz2szxJl2Et |title=From butt of jokes in 1986, Philippines has risen to creditor nation, says ex-finance chief |publisher=Newsinfo.inquirer.net |date=February 28, 2012 |accessdate=March 3, 2014}}&lt;/ref&gt;

ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြီးစ အချိန်က ဖိလစ်ပိုင်သည် အရှေ့အာရှတွင် ဂျပန်ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အချမ်းသာဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;PhilState&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.economist.com/world/asia/displaystory.cfm?story_id=E1_RRPJDJ The Filipina sisterhood]. (December 20, 2001). ''The Economist''. Retrieved November 9, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ure&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=rujyOiFMl0MC&amp;printsec=frontcover|author=Ure, John|title=Telecommunications Development in Asia|publisher=Hong Kong University Press|year=2008|pages=301–302|isbn=978-962-209-903-6}}&lt;/ref&gt; ၁၉၆၀ ခုနှစ်များတွင် စီးပွားရေး စွမ်းဆောင်မှုကို အခြားသူများမှ ကျော်တက်သွားခဲ့သည်။ အာဏာရှင် သမ္မတ ဖာဒီနန် မားကို့စ် ၏ လက်အောက်တွင် စီးပွားရေးမှာ ရပ်တန့်နေခဲ့ပြီး အစိုးရ၏ စီးပွားရေးကို တလွဲစီမံခန့်ခွဲမှုများနှင့် နိုင်ငံရေး မတည်ငြိမ်မှုများကြောင့် ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;PhilState&quot; /&gt;&lt;ref name=ure /&gt; နိုင်ငံအနေနှင့် စီးပွားရေး တိုးတက်မှု နှေးကွေးခဲ့ပြီး စီးပွားရေးကျဆင်းသည့် အချိန်များ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင်မှ စီးပွားရေး တံခါးဖွင့်မှု အစီအစဉ်များကြောင့် စီးပွားရေး ပြန်လည် နာလန်ထူလာနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;PhilState&quot; /&gt;&lt;ref name=ure /&gt;

၁၉၉၇ ခုနှစ် အာရှငွေကြေး အကြပ်အတည်းသည် စီးပွားရေးကို များစွာထိခိုက်ခဲ့ပြီး ဖိလစ်ပိုင်ပီဆိုငွေကြေး တန်ဖိုးကျဆင်းမှုကို အချိန်ကြာမြင့်စွာ ကြုံတွေ့ခဲ့ရပြီး စတော့မားကက်အတွင်း တန်ဖိုးကျဆင်းမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ထိုရိုက်ခတ်မှုမှာ အစပိုင်းတွင် အခြားသော အာရှအိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများလောက် မပြင်းထန်ခဲ့ပေ။ အကြောင်းမှာ အစိုးရ၏ ငွေကြေးပေါ်လစီများနှင့် ပတ်သက်၍ ချုပ်ထိန်းလွန်းမှုကြောင့် ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတကာငွေကြေးအဖွဲ့၏ ဆယ်စုနှစ်များစွာ စောင့်ကြည့်မှုနှင့် ငွေကြေးပေါ်လစီကို စီမခံခန့်ခွဲခဲ့မှုများကြောင့် ဖြစ်ပြီး အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများမှာ စီးပွားရေး လျင်မြန်စွာ တိုးတက်ရန် ငွေကြေးအများအပြား သုံးစွဲကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;lastlaugh&quot; /&gt; ထိုအချိန်မှစ၍ တိုးတက်မှု များစွာ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ စီးပွားရေးမှာ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ဂျီဒီပီတိုးတက်မှု ၆.၄% ရှိပြီး ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ၇.၁ % ရှိကာ ဆယ်စုနှစ် ၃ခုအတွင်း အလျှင်အမြန်ဆုံးနှုန်းဖြင့် တိုးတက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။  &lt;ref name=IMF2012&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=36&amp;pr.y=14&amp;sy=2009&amp;ey=2012&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=566&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a= |title=Philippines|publisher=International Monetary Fund|accessdate=April 20, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=fastestGDP&gt;Felix, Rocel. (January 25, 2008). [https://web.archive.org/web/20150222050937/http://business.inquirer.net/money/breakingnews/view/20080125-114787/2007-GDP-seen-growing-at-fastest-rate-in-30-years 2007 GDP seen growing at fastest rate in 30 years]. ''The Philippine Daily Inquirer''. Retrieved May 29, 2010. (archived from [https://web.archive.org/web/20080127233313/http://business.inquirer.net/money/breakingnews/view/20080125-114787/2007-GDP-seen-growing-at-fastest-rate-in-30-years the original] on February 22, 2015)&lt;/ref&gt;နှစ်စဉ်ပျမ်းမျှ လူတစ်ဦးချင်း ဂျီဒီပီတိုးတက်မှုနှုန်းမှာ ၁၉၆၆ မှ ၂၀၀၇ ခုနှစ်အထိ ၁.၄၅% မျှသာရှိပြီး အရှေ့အာရှနှင့် ပစိဖိတ်ဒေသ တစ်ခုလုံး ၏ ပျမ်းမျှနှုန်း ၅.၉၆% နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အလွန်နည်းပါးသည်။ လူဦးရေ၏ ၄၅% ၏ နေ့စဉ်ဝင်ငွေမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂ ဒေါ်လာ အောက်တွင်သာ ရှိသည်။  &lt;ref name=&quot;UN&quot;&gt;{{Cite book|publisher=United Nations Development Programme|title=Table G: Human development and index trends, Table I: Human and income poverty|url=https://archive.org/details/humandevelopment0000unse_y2f1|year=2009|isbn=978-0-230-23904-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Reddel&gt;Reddel, Paul (May 27, 2009). [https://web.archive.org/web/20121114025256/http://www.ppiaf.org/feature-story/infrastructure-and-ppps-philippines ''Infrastructure &amp; Public-Private Partnerships in East Asia and the Philippines''] [PowerPoint slides]. Presentation in Manila to the American Foreign Chambers of Commerce of the Philippines. Retrieved February 13, 2010 from the Public-Private Infrastructure Advisory Facility (PPIAF) Website.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&amp;pr.y=3&amp;sy=2005&amp;ey=2010&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=subject&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=566%2C536%2C578%2C548&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC&amp;grp=0&amp;a= |title=Report for Selected Countries and Subjects |publisher=Imf.org |date=September 14, 2006 |accessdate=October 23, 2011}}&lt;/ref&gt;

စီးပွားရေးသည် နိုင်ငံခြားတွင်နေထိုင်သော ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသားများ ပြန်လည်ပေးပို့သော ငွေကြေးများအပေါ်တွင် များစွာ မှီခိုနေပြီး နိုင်ငံခြားဝင်ငွေရလမ်းအတွင် နိုင်ငံခြား တိုက်ရိုက်ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုကို ပင် ကျော်လွန်သည်။ နိုင်ငံခြားမှ ငွေလွှဲမှုမှာ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံဂျီဒီပီ၏ ၁၀.၄% မျှ ရှိခဲ့သဖြင့် အများဆုံးဖြစ်ပြီး ၂၀၁၂ နှင့် ၂၀၁၄ ခုနှစ်တို့တွင် ၈.၆% ရှိသည်။ ဖိလစ်ပိုင်တွင် နိုင်ငံခြားငွေကြေး ငွေလွှဲပို့မှု၏ တန်ဖိုးစုစုပေါင်းမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂၈ ဘီလီယံမျှ ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1176411|title=Pakistan's remittances|last=Sherani |first=Sakib |website=dawn.com |accessdate=December 17, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://business.inquirer.net/160057/ofw-remittances-to-increase-by-8-5-in-2014-standard-chartered|title=OFW remittances to increase by 8.5% in 2014—Standard Chartered |newspaper=Philippine Daily Inquirer|date=January 13, 2014|accessdate=September 21, 2014}}&lt;/ref&gt; ဒေသတွင်း ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုမှာ မညီမျှပဲ  အစိုးရအနေနှင့် နိုင်ငံ၏ အခြားဒေသများတွင် စီးပွားရေးတိုးတက်မှုကို ဖြန့်ဝေပေးနိုင်ရန် မြှင့်တင်မှု ခြေလှမ်းများ လှမ်းခဲ့သော်လည်း လူဇွန်းဒေသ အထူးသဖြင့် မက်ထရိုမနီလာသည် စီးပွားရေးတိုးတက်မှု အများဆုံးရှိပြီး ထို့အတွက်ကြောင့် အခြားဒေသများတွင် စီးပွားရေးတိုးတက်နိုင်မှု နည်းပါးသွားခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;econ-manila&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.rappler.com/thought-leaders/30229-the-state-of-philippine-economic-competitiveness-2013|title=Why PH improves in competitiveness ranking|work=Rappler|date=Aug 22, 2013|accessdate=September 21, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://cebudailynews.inquirer.net/22630/poverty-and-regional-development-imbalance|title=Poverty and regional development imbalance|newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]]|date=March 5, 2014|accessdate=September 21, 2014}}&lt;/ref&gt; အဟန့်အတားများရှိသော်လည်း ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများဖြစ်သော ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်း တဆင့်ယူလုပ်ကိုင်ခြင်း တို့မှာ နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး တိုးတက်မှုအတွက် အကောင်းဆုံး ကဏ္ဍများ ဖြစ်သည်ဟု တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;quickstat&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;atimesbpo&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE10Ae02.html|author=Llorito, David|title=Help wanted for Philippines outsourcing|publisher=Asia Times|date=May 10, 2006|accessdate=December 11, 2009|archivedate=12 December 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212150632/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE10Ae02.html}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းမှာ အခြား အနီးအနားနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အောင်မြင်မှုမရပဲ ကျွန်းစုများ၏ တစ်စစီဖြစ်နေသာ ပထဝီအနေအထားအတွင်း ခရီးသွားလာရန် ခက်ခဲသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ စီးပွားရေးလုပ်ငန်း တဆင့်ယူလုပ်ကိုင်ခြင်း လုပ်ငန်း (ဘီပီအို) တွင် ကဏ္ဍခွဲ ၈ ခုရှိပြီး အသိဉာဏ်ပညာဆိုင်ရာ လုပ်ငန်း တဆင့်ယူလုပ်ကိုင်ခြင်း နှင့် ရုံးအနောက်ပိုင်း လုပ်ငန်းများ၊ အန်နီမေးရှင်း၊ ကောလ်စင်တာ လုပ်ငန်း၊ ဆော့ဖ်ဝဲလ်ရေးသားခြင်း လုပ်ငန်း၊ ဂိမ်းရေးသားခြင်းလုပ်ငန်း၊ အင်ဂျင်နီယာဆိုင်ရာ ဒီဇိုင်းလုပ်ငန်း နှင့် ဆေးပေးဆေးကုခြင်း လုပ်ငန်းတို့ ဖြစ်သည်။ အိုင်တီနှင့် ဆိုင်သော ဘီပီအိုမှာ နိုင်ငံ၏ ဖွံဖြိုးမှုနှင့် တိုးတက်မှုအတွက် အဓိကနေရာမှာ ပါဝင်နေသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite book|title = IT-BPO INDUSTRY PROFILE, PROSPECTS, CHALLENGES AND ISSUES FOR GROWTH AND EMPLOYMENT|last = Tullao|year = 2012|isbn = |location = |pages = }}&lt;/ref&gt; ဖိလစ်ပိုင်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အဓိက ဘီပီအို ဝန်ဆောင်မှုဌာန ဖြစ်လာခဲ့ပြီး အိန္ဒိယ၏ နေရာကို ဖုံးလွှမ်းသွားခဲ့သည်။ 

ဂိုးလ်မင်းဆက်ရှ် မှ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံအား နောင်လာမည့် ၁၁ နိုင်ငံ စာရင်းတွင် ထည့်သွင်းထားခဲ့သော်လည်း &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.goldmansachs.com/our-thinking/archive/archive-pdfs/brics-book/brics-chap-13.pdf|title=Beyond the Brics: A Look at the 'Next 11'|date=April 2007|accessdate=September 21, 2014|archive-date=17 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417174720/http://www.goldmansachs.com/our-thinking/archive/archive-pdfs/brics-book/brics-chap-13.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Armstrong |first=Aristidi |url=http://economicstudents.com/2013/04/move-over-brics-the-next-eleven-has-emerged/ |title=Move over BRICS, the &quot;Next Eleven&quot; has emerged |publisher=Economics Student Society of Australia |date=April 21, 2013 |accessdate=September 21, 2014 |archivedate=22 May 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160522155127/http://economicstudents.com/2013/04/move-over-brics-the-next-eleven-has-emerged }}&lt;/ref&gt; တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယတို့မှာ အဓိက စီးပွားပြိုင်ဖက်များ အဖြစ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Olchondra, Riza T. (October 2, 2006). [https://web.archive.org/web/20070212043928/http://business.inquirer.net/money/topstories/view_article.php?article_id=24405 As India gets too costly, BPOs turn to Philippines]. ''The Philippine Daily Inquirer''. Retrieved December 16, 2009. (archived from [https://web.archive.org/web/20070212043928/http://business.inquirer.net/money/topstories/view_article.php?article_id=24405 the original] on February 12, 2007)&lt;/ref&gt;ဂိုးလ်မင်းဆက်ရှ် မှ ၂၀၅၀ တွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၂၀ ခုမြောက် အကြီးဆုံးသော စီးပွားရေး ဖြစ်လာမည်ဟု ခန့်မှန်းထားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/goldmans-world-gdp-projection-for-2050-2012-11|title=Goldman: Here's What Global GDP Will Look Like In 2050 |website=[[Business Insider]] |date=November 19, 2012 |accessdate=September 21, 2014}}&lt;/ref&gt; ဟောင်ကောင်ရှန်ဟိုင်းဘဏ်ကော်ပိုရေးရှင်းမှလည်း ဖိလစ်ပိုင်အား ၂၀၅၀ တွင် ကမ္ဘာ့ ၁၆ ခုမြောက်အကြီးဆုံး၊ အာရှတွင် ၅ ခုမြောက်အကြီးဆုံးနှင့် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အကြီးဆုံး ဖြစ်လာမည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|last=Platt|first=Eric|url=http://www.businessinsider.com/these-economies-will-dominate-the-world-in-2050-2012-1?op=1 |title=These Economies Will Dominate The World In 2050 |website=[[Business Insider]] |date=January 13, 2012 |accessdate=September 21, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Fajardo |first=Fernando |url=http://newsinfo.inquirer.net/153661/the-philippines-in-2050 |title=The Philippines in 2050 |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |date=February 29, 2012 |accessdate=September 21, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kevin Voigt (January 12, 2012). [https://web.archive.org/web/20120208143300/http://business.blogs.cnn.com/2012/01/12/worlds-top-economies-in-2050-will-be World's top economies in 2050 will be... ''CNN''.] (archived from [https://web.archive.org/web/20120115031430/http://business.blogs.cnn.com/2012/01/12/worlds-top-economies-in-2050-will-be the original] on August 14, 2012)&lt;/ref&gt; ဖိလစ်ပိုင်သည် ကမ္ဘာ့ဘဏ်၊ နိုင်ငံတကာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့၊ ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့၊ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ မန်ဒါလူယောင်တွင် ဌာနချုပ်တည်ရှိသော အာရှဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ်၊ ကိုလံဘိုအစီအစဉ်၊ ဂျီ-၇၇၊ ဂျီ-၂၄ နှင့် အခြားအဖွဲ့အစည်းများတွင် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ အဖြစ်ပါဝင်သည်။ &lt;ref name=CIAfactbook /&gt;
===သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး===
[[File:SCTEX from Clark Interchange - panoramio.jpg|thumb|left|တားလက်-ပန်ဂါဆီနန်-လာ ပြည်ထောင်စု အဝေးပြေးလမ်းမကြီး]]
ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဆိုင်သော အခြေခံအဆောက်အအုံ ပိုင်းမှာ ဖွံ့ဖြိုးမှု နောက်ကျသည်။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းများထဲတွင် တောင်ထူထပ်သော မြေမျက်နှာပြင် ရှိခြင်း၊ ကျွန်းများ၏ ပြန့်ကျဲနေသော ပထဝီအနေအထား ရှိခြင်း တို့အပြင် အစိုးရ အစဉ်အဆက်တို့၏ အခြေခံအဆောက်အအုံပေါ်တွင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု နည်းပါးခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံ ဂျီဒီပီ၏ ၃% မျှသာ အခြေခံအဆောက်အအုံ တည်ဆောက်ရေးအတွက် သုံးစွဲခဲ့ပြီး အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် ယှဉ်ပါက များစွာနည်းပါးသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.investphilippines.info/arangkada/wp-content/uploads/2011/06/08.-Part-3-Seven-Big-Winner-Sectors-Reforming-the-Infrastructure-Policy-Environment2.pdf |title=Arangkada Philippines 2010: A Business Perspective – Infrastructure |accessdate=September 21, 2014 |archive-date=10 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010144548/http://www.investphilippines.info/arangkada/wp-content/uploads/2011/06/08.-Part-3-Seven-Big-Winner-Sectors-Reforming-the-Infrastructure-Policy-Environment2.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Larano |first=Cris |url=https://blogs.wsj.com/economics/2014/06/03/philippines-bets-on-better-infrastructure/ |title=Philippines Bets on Better Infrastructure |newspaper=The Wall Street Journal |date=June 3, 2014 |accessdate=September 21, 2014}}&lt;/ref&gt;ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတွင် လမ်းအရှည် စုစုပေါင်း {{convert|216,387|km|mi|sp=us}} ရှိပြီး {{convert|61,093|km|mi|sp=us}}  သာလျှင် လမ်းခင်းထားသည်။ &lt;ref name=WBtransport&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |title=The CIA World Factbook – Philippines |accessdate=September 20, 2017 |archivedate=11 January 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100111070218/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html }}&lt;/ref&gt;

အဓိကမြို့တော်များနှင့် မြို့များတွင် ဘတ်စ်ကားများ၊ ဂျစ်ပနေးများ၊ တက္ကစီများနှင့် စက်တပ်ထားသော သုံးဘီးဆိုင်ကယ်များ ရှိသည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် မှတ်ပုံတင်ထားသော ယာဉ်စီးရေ ၅.၅၃ သန်းမျှ ရှိပြီး မှတ်ပုံတင်ခြင်းမှာ နှစ်စဉ် ၄.၅၅% မျှ ပျမ်းမျှ တိုးတက်လာသည်။&lt;ref&gt;Republic of the Philippines. Land Transportation Office. [https://web.archive.org/web/20081011115519/http://www.lto.gov.ph/Stats2007/no_of_mv_registered_byMVType_2.htm Number of Motor Vehicles Registered]. (January 29, 2008). Retrieved January 22, 2009.&lt;/ref&gt;

ဖိလစ်ပိုင် အရပ်ဖက် လေကြောင်း အာဏာပိုင်အဖွဲ့ မှ လေဆိပ်များကို စီမံခန့်ခွဲပြီး လုံခြုံသော လေကြောင်းခရီးသွားနိုင်ရန် အတွက် ပေါ်လစီများကို အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.caap.gov.ph/index.php/downloads/finish/4-regulations-policies/214-repiblic-act-9497 |title=Republic Act No, 9447 |accessdate=September 21, 2014 |publisher=Civil Aviation Authority of the Philippines|deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140716143711/http://caap.gov.ph/index.php/downloads/finish/4-regulations-policies/214-repiblic-act-9497 |archivedate=July 16, 2014  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.caap.gov.ph/index.php/downloads/finish/4-regulations-policies/235-manual-of-standards-for-aerodromes |title=Manual of Standards for Aerodromes |accessdate=September 21, 2014 |publisher=Civil Aviation Authority of the Philippines|deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140809172842/http://caap.gov.ph/index.php/downloads/finish/4-regulations-policies/235-manual-of-standards-for-aerodromes |archivedate=August 9, 2014  }}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် အများပြည်သူဆိုင်ရာ လေဆိပ် ၈၅ ခု ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.caap.gov.ph/index.php/contact-us/directory/finish/22-contact/163-caap-airport-directory |archive-url=https://web.archive.org/web/20131222030945/http://www.caap.gov.ph/index.php/contact-us/directory/finish/22-contact/163-caap-airport-directory |dead-url=yes |archive-date=December 22, 2013 |title=Airport Directory |publisher=Civil Aviation Authority of the Philippines |date=July 2014 |accessdate=August 23, 2014 |df= |archivedate=2 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140702220413/http://caap.gov.ph/index.php/contact-us/directory/finish/22-contact/163-caap-airport-directory }}&lt;/ref&gt; ဂရိတ်တား မနီလာ ဒေသအတွက် [[နနွိုင်း အာကွီနို အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်]] နှင့် ကလာ့ခ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်တို့မှ ဝင်ရောက်သွားလာနိုင်စေရန် ဆောင်ရွက်ပေးသည်။ အာရှ၏ ရှေးအကျဆုံး စီးပွားဖြစ် လေကြောင်းလိုင်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ယခုတိုင် နဂိုရ်မူလအမည်ဖြင့် ပြေးဆွဲနေသော ဖိလစ်ပိုင်လေကြောင်းလိုင်း နှင့် ဦးဆောင်ဦးရွက် ဈေးနှုန်းသင့် လေကြောင်းလိုင်းဖြစ်သော စီဘူး ပစိဖိတ် တို့မှာ ပြည်တွင်းနှင့် ပြည်ပနေရာများသို့ အဓိက ပို့ဆောင်ပေးနေသော အဓိက လေကြောင်းလိုင်းနှစ်ခု ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=PAL&gt;{{cite web|url=http://www.philippineairlines.com/about_pal/about_pal.jsp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303185823/http://www.philippineairlines.com/about_pal/about_pal.jsp |archivedate=March 3, 2016 |title=About PAL |publisher=Philippineairlines.com |accessdate=May 4, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=HAviation&gt;State of Hawaii. Department of Transportation. Airports Division. [c. 2005]. &quot;[https://web.archive.org/web/20110517040251/http://hawaii.gov/hawaiiaviation/hawaii-commercial-aviation/philippine-air-lines/ Philippine Air Lines]&quot;. ''Hawaii Aviation''. Retrieved January 9, 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=OxfordBG&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=eY-Oq1IGzdMC&amp;pg=PT98|title=The Report: Philippines 2009|publisher=Oxford Business Group|year=2009|page=97|isbn=978-1-902339-12-2}}&lt;/ref&gt;

အမြန်လမ်းနှင့် ဟိုင်းဝေးလမ်းမများမှာ အများအားဖြင့် လူဇွန်းကျွန်းပေါ်တွင်သာ တည်ရှိပြီး လူဇွန်း၊ ဆာမား၊ လေတီနှင့် မင်ဒါနောင်းတို့အား ဆက်သွယ်ပေးထားသော ပန်-ဖိလစ်ပိုင် ဟိုင်းဝေး၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.photius.com/countries/philippines/geography/philippines_geography_transportation.html|title=Philippines Transportation |accessdate=August 23, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://asiafoundation.org/resources/pdfs/RoRobookcomplete.pdf|title=Linking the Philippine Islands, Through the highway of the Sea|page=51|accessdate=August 23, 2014}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://asiafoundation.org/resources/pdfs/RoRobookcomplete.pdf |access-date=6 August 2019 |archive-date=22 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140922231146/http://asiafoundation.org/resources/pdfs/RoRobookcomplete.pdf }}&lt;/ref&gt; မြောက်လူဇွန်း အမြန်လမ်း၊ တောင်လူဇွန်းအမြန်လမ်း နှင့် ဆူဘစ်-ကလာ့ခ်-တားလက် အမြန်လမ်း တို့ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;[http://www.mntc.com/nlex/ The North Luzon Expressway Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180809043810/http://www.mntc.com/nlex/ |date=9 August 2018 }} (NLEX) is for the rehabilitation, expansion, operation and maintenance of the existing {{convert|83.7|km|0|abbr=on}} NLEX that connects Metro Manila to the northern provinces of Bulacan and Pampanga.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.trb.gov.ph/index.php/toll-road-projects/south-luzon-expressway|title=South Luzon Expressway (SLEX)|author=Super User|website=Toll Regulatory Board|accessdate=December 17, 2015|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225085852/http://www.trb.gov.ph/index.php/toll-road-projects/south-luzon-expressway}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/regions/view_article.php?article_id=101211 Arroyo order: Open SCTEx, interchanges on time – INQUIRER.net, Philippine News for Filipinos] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080222100621/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/regions/view_article.php?article_id=101211 |date=February 22, 2008 }}&lt;/ref&gt;စီဘူးရှိ စီဘူး-ကော်ဒိုဗာ ဆက်သွယ်သော အမြန်လမ်းသည် လူဇွန်း၏ ပြင်ပရှိ ပထမဆုံးသော အမြန်လမ်းဖြစ်ပြီး ၂၀၂၁ တွင် ပြီးစီးမည် ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;dw&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dw.dk/cebucordova-link/|title=Cebu-Cordova Link|publisher=Dissing+Weitling Architecture|accessdate=11 March 2017|archivedate=21 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170421224051/http://www.dw.dk/cebucordova-link}}&lt;/ref&gt;

[[File:MRT-2 Train Santolan 1.jpg|thumb|left|ဆန်တိုလန် ဘူတာရုံတွင် တွေ့ရသော မနီလာ အပေါ့စားရထားစနစ် လိုင်းအမှတ် ၂ မှ ရထားတစ်စင်း]]
ရထားပို့ဆောင်ရေးသည် မက်ထရိုမနီလာ၊ လာဂူးနားခရိုင် နှင့် ဘိုင်ကောဒေသ အချို့အပိုင်းတို့တွင်သာ ခရီးသည်များကို ပို့ဆောင်ပေးရာတွင် အသုံးပြုသည်။ ရထားဖြင့် ကုန်စည်ပို့ဆောင်မှု မရှိပေ။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံအတွင်း ရထားလမ်းမှာ ၇၉ ကီလိုမီတာမျှသာ ရှိပြီး ၂၄၄ ကီလိုမီတာအထိ တိုးချဲ့ရန် စီစဉ်ထားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bworldonline.com/jica-still-has-900b-yen-to-fund-rail-expansion-in-philippines/ |title=JICA still has 900B yen to fund rail expansion in Philippines |author=Galang, Vincent Mariel P. |newspaper=BusinessWorld |date=June 20, 2019 |access-date=June 21, 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://business.inquirer.net/272961/japan-commits-1-3-trillion-yen-to-help-build-railways-in-ph |title=Japan commits 1.3 trillion yen to help build railways in PH |author=De Vera, Ben O. |newspaper=Philippine Daily Inquirer |date=June 21, 2019 |access-date=June 21, 2019 }}&lt;/ref&gt; မက်ထရို မနီလာတွင်  အမြန်မြို့ပတ်ရထားလမ်း လိုင်း၁၊ လိုင်း၂ နှင့် လိုင်း၃ ဟူသော လိုင်း ၃ လိုင်း ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;yellow&quot;&gt;{{cite web|title=The Line 1 System – The Green Line|url=http://www.lrta.gov.ph/line_1_system.php|website=Light Rail Transit Authority|accessdate=January 15, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714152448/http://www.lrta.gov.ph/line_1_system.php|archivedate=July 14, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=provision&gt;United Nations Centre for Human Settlements. (1993). [https://books.google.com/books?id=lkH5Twa-OakC&amp;printsec=frontcover ''Provision of Travelway Space for Urban Public Transport in Developing Countries'']. UN–HABITAT. pp. 15, 26–70, 160–179. {{ISBN|92-1-131220-5}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;times&quot;&gt;{{cite web|title=About Us; Line 3 Stations|url=http://dotcmrt3.gov.ph/about.php?route=7|website=Metro Rail Transit|accessdate=January 15, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130122003116/http://dotcmrt3.gov.ph/about.php?route=7|archivedate=January 22, 2013}}&lt;/ref&gt; ပီအင်န်အာ တောင်ပိုင်း ခရီးသည်လိုင်းမှာ ခရီးသည်များအား မက်ထရိုမနီလာမှ လာဂူးနား ခရိုင်သို့ သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးသည်။ လက်ရှိဆောက်လုပ်နေဆဲ ရထားလမ်းများမှာ ၄ ကီလိုမီတာ ရှည်လျားသော လိုင်း၂ အရှေ့ဘက်တိုးချဲ့ စီမံကိန်း (၂၀၂၀)၊ ၂၂ ကီလိုမီတာ ရှည်လျားသော လိုင်း ၇ (၂၀၂၀)၊ ၂၅ ကီလိုမီတာ ရှည်လျားသော လိုင်း ၉ (၂၀၂၅) နှင့် ၁၀၉ ကီလိုမီတာ ရှည်လျားသော တောင်-မြောက် ခရီးသည်တင် ရထားလမ်း ဖြစ်ပြီး တောင်မြောက်ရထားလမ်းမှာ အပိုင်း အချို့ပိုင်းခြားထားပြီး ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် တစိတ်တပိုင်း ပြေးဆွဲမှု စတင်မည် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pna.gov.ph/articles/1059627|title=PH, JICA sign loan deal for metro-grade train system|last=Share|last2=Twitter|website=www.pna.gov.ph|language=en|access-date=2019-02-08}}&lt;/ref&gt; အခြား ရထားလမ်း အမြောက်အမြားကိုလည်း ဖောက်လုပ်ရန် စီစဉ်နေသည်။

ယခင်က လူဇွန်း၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်းများတွင် ရထားဖြင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ရှိခဲ့ပြီး စီဘူးကျွန်း နှင့် နီဂရိုးကျွန်းများတွင်လည်း ရထား ပို့ဆောင်ရေး ဝန်ဆောင်မှု ရှိခဲ့သည်။ ရထားများကို စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးအတွက်လည်း အသုံးပြုကြပြီး အထူးသဖြင့် ဆေးရွက်ကြီးနှင့် သကြားထုတ်လုပ်ရေးများတွင် ဖြစ်သည်။ အချို့သော သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး စနစ်များကို ဖော်ဆောင်လျက် ရှိပြီး သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဌာန နှင့် ဖိလစ်ပိုင် တက္ကသိုလ်တို့ ပူးပေါင်း၍ အလိုအလျောက် သွားလာသော သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး စနစ်အတွက် အကြို ဖြစ်နိုင်ခြေလေ့လာမှုများ ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |last=Valmero |first=Anna |title=DoST to develop electric-powered monorail for mass transport |url=http://ph.news.yahoo.com/dost-develop-electric-powered-monorail-mass-transport-100013094.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722190340/http://ph.news.yahoo.com/dost-develop-electric-powered-monorail-mass-transport-100013094.html |dead-url=yes |archive-date=July 22, 2011 |accessdate=September 23, 2014 |df= |archivedate=24 September 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140924053740/https://ph.news.yahoo.com/dost-develop-electric-powered-monorail-mass-transport-100013094.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=UPD monorail project begins |url=http://www.upd.edu.ph/~updinfo/jul11/articles/upd_monorail_projects.html |website=July 27, 2011 |author=Regidor, Anna Kristine |publisher=University of the Philippines Diliman |accessdate=September 23, 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140924045106/https://www.upd.edu.ph/~updinfo/jul11/articles/upd_monorail_projects.html |archivedate=September 24, 2014 |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Bigger Automated Guideway Train ready for testing|url=http://www.mb.com.ph/bigger-automated-guideway-train-ready-for-testing/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924041039/http://www.mb.com.ph/bigger-automated-guideway-train-ready-for-testing/|dead-url=yes|archive-date=September 24, 2014|date=February 27, 2014|author=Usman, Edd K.|newspaper=Manila Bulletin|accessdate=September 23, 2014|archivedate=24 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140924041039/http://www.mb.com.ph/bigger-automated-guideway-train-ready-for-testing/}}&lt;/ref&gt;

[[File:Balatik, a paraw from the Tao Expedition, Philippines.jpg|thumb|ပြန်လည်တည်ဆောက်ထားသော ဗီဆာယန်းလူမျိုးတို့၏ ပါရော ဟု ခေါ်သော ဘန်ကာရွက်လှေတစ်မျိုး]]
ကျွန်းစုများဖြစ်သဖြင့် ကျွန်းအချင်းချင်းသွားလာရန်အတွက် ရေယာဉ်များကို အသုံးပြုရန် လိုအပ်လေ့ ရှိသည်။&lt;ref&gt;[http://business.inquirer.net/203660/ph-firm-takes-on-challenge-to-improve-sea-travel PH firm takes on challenge to improve sea travel.] Published by Philippine Daily Inquirer (Written By: Ira P. Pedrasa)&lt;/ref&gt; အစဉ်အလာအားဖြင့် ထိုသို့သွားလာရန် အငယ်စားမှ အလတ်စားအထိ ရှိသော ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် ဖောင်ဖွဲ့တပ်ဆင်ထားသည့် ထရီမာရန်းခေါ် လှေသင်္ဘောများကို သုံးကြပြီး သစ်လုံးထွင်လှေမှ သစ်တုံးဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော လှေ အထိ အမျိုးမျိုးရှိကြသည်။ အမျိုးမျိုး အစားစား ရှိသော်လည်း ၎င်းတို့အားလုံးကို ခြုံငုံ၍ ဘန်ကာ ဟု ခေါ်ကြသည်။ ဘန်ကာ များကို နဂိုရ်မူလက ရွက်တပ်၍ မောင်းနှင်ကြသည်။ ၁၉၇၀ ခုနှစ်များမှ စ၍ ရွက်များကို မော်တာတပ် အင်ဂျင်များဖြင့် အစားထိုး အသုံးပြုလာကြသည်။ ထိုသို့ စက်တပ်ထားသော ဘန်ကာများကို ဖိလစ်ပိုင် အင်္ဂလိပ်စကားဖြင့် ပမ့်ဘုတ် ဟု ခေါ်ကြသည်။ အခြားသော ရိုးရာ ဖိလစ်ပိုင် လှေသင်္ဘော အမျိုးအစားများမှာ ပျောက်ကွယ်သွားကြခြင်း သို့မဟုတ် ပျောက်ကွယ်ရန် စိုးရိမ်ရခြင်း ဖြစ်နေကြပြီး တစ်ချိန်က အလွန်ပေါများခဲ့သော ကာစကို တုံကင်းများနှင့် ဂွီလာလို ခေါ် ကုန်တင်သင်္ဘောများ ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ဘန်ကာများမှာ ဖိလစ်ပိုင်တွင် နေရာတကာ တွေ့ရသော ရေယာဉ်များဖြစ်ပြီး ယနေ့ထက်တိုင် တွေ့နေရဆဲဖြစ်ကာ ၎င်းတို့၏ တည်ငြိမ်မှု၊ အရှိန်နှင့် အလွန်တိမ်သော သန္တာကျောက်တန်းများတွင်ပင် သွားလာနိုင်မှုတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Building a Native Sailboat |url=https://www.taophilippines.com/building-a-native-sailboat/ |website=Tao Philippines |accessdate=19 June 2019 |archivedate=19 June 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190619185554/https://www.taophilippines.com/building-a-native-sailboat/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Funtecha&quot;&gt;{{cite journal |last1=Funtecha |first1=Henry F. |title=The history and culture of boats and boat-building in the Western Visayas |journal=Philippine Quarterly of Culture and Society |date=2000 |volume=28 |issue=2 |pages=111–132 |jstor=29792457 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Isorena&quot;&gt;{{cite journal |last1=Isorena |first1=Efren B. |title=The Early Evolution of Boats in Austronesia: Profound Implication on Philippines Prehistory |journal=Malay |date=2013 |volume=25 |issue=2 |pages=36–53 |url=https://www.academia.edu/21363324}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aguilar&quot;&gt;{{cite book|first1=Glenn D.|last1=Aguilar|editor1-first=Geronimo|editor1-last=Silvestre|editor2-first=Stuart J.|editor2-last=Green|editor3-first=Alan T.|editor3-last=White|editor4-first=Nygiel|editor4-last=Armada|editor5-first=Cesar|editor5-last=Luna|editor6-first=Annabelle|editor6-last=Cruz-Trinidad|editor7-first=Marciano F., III|editor7-last=Carreon |title =In Turbulent Seas: The Status of Philippine Marine Fisheries|chapter =Philippine Fishing Boats|publisher =Department of Agriculture-Bureau of Fisheries and Aquatic Resources, Republic of the Philippines|series =|year =2004|pages=118–121|isbn =9719275340|chapter-url =https://www.researchgate.net/publication/291075189}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Roxas-Lim |first1=Aurora |title=Tradiitonal Boatbuilding and Philippine Maritime Culture |publisher=Intangible Cultural Heritage in the Asia-Pacific Region, United Nations Organization |url=http://www.ichcap.org/eng/ek/sub3/pdf_file/domain5/091_Traditional_Boatbuilding_and_Philippine_Maritime_Culture.pdf |access-date=6 August 2019 |archive-date=12 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212173603/http://www.ichcap.org/eng/ek/sub3/pdf_file/domain5/091_Traditional_Boatbuilding_and_Philippine_Maritime_Culture.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

အလုပ်အများဆုံးသော ပင်လယ်ဆိပ်ကမ်းမြို့များမှာ မနီလာ၊ ဘာတန်ဂက်စ်၊ ဆူဘစ်၊ စီဘူး၊ အီလိုအီလို၊ ဒါဗောင်း၊ ကာဂါယန် ဒီ အိုရို နှင့် ဇမ်ဘိုရမ်ဂါ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;transpo&quot;&gt;[http://www.asianinfo.org/asianinfo/philippines/pro-transportation.htm The Philippine Transportation System]. (August 30, 2008). ''Asian Info''. Retrieved January 22, 2009.&lt;/ref&gt;2GO Travel နှင့် ဆူလ်ပီစီယိုလိုင်းတို့မှ မနီလာအား အခြားသော မြို့တော်များနှင့် မြို့များသို့ ခရီးသည်တင်ရေယာဉ်များဖြင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးလျက် ရှိသည်။ {{convert|919|km|mi|adj=on|sp=us}} မျှရှည်လျားသော စထရောင်း ရီပတ်ဘလစ် နော့တီကယ်ဟိုင်းဝေး ခေါ် ဟိုင်းဝေးလမ်းများနှင့် လွန်းပျံယာဉ်များ ဆက်စပ်ထားပြီး မြို့ကြီး ၁၇ မြို့ကို ဆက်သွယ်ပေးထားသော ဆက်စပ်ဟိုင်းဝေးလမ်းမကို ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;[http://www.macapagal.com/gma/initiatives/roro.php Strong Republic Nautical Highway]. (n.d.). Official Website of President Gloria Macapagal Arroyo. Retrieved January 22, 2009.&lt;/ref&gt; ပါဆစ်မြစ် လွန်းပျံ ဝန်ဆောင်မှုမှ မက်ထရိုမနီလာရှိ အဓိက မြစ်ကြီးများတွင် ခရီးသည်တင် ဝန်ဆောင်မှု ပေးလျက် ရှိပြီး ပါဆစ်မြစ်နှင့် မာရီကီနာမြစ်တို့တွင် ဖြစ်ကာ မနီလာ၊ မာကာတီ၊ မန်ဒါလူယောင်း၊ ပါဆစ် နှင့် မာရီကီနာတို့တွင် သင်္ဘောဆိပ်များ ရှိသည်။ &lt;ref&gt;[http://www.gmanetwork.com/news/story/30644/pinoyabroad/gov-t-revives-pasig-river-ferry-service Gov't revives Pasig River ferry service]. (February 14, 2007). ''GMA News''. Retrieved December 18, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.pia.gov.ph/index.php?article=241398338587|title=MMDA to reopen Pasig River ferry system on April 28; offers free ride|publisher=Philippine Information Agency|date=April 25, 2014|accessdate=October 3, 2014|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006072725/http://news.pia.gov.ph/index.php?article=241398338587|archivedate=October 6, 2014}}&lt;/ref&gt;

===သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ===
[[File:Rice in the Lab.jpg|thumb|upright|alt=အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စပါးသုတေသန အင်စတီကျု (IRRI) မှ သုတေသနပညာရှင်တစ်ဦး စပါး၏ ဒီအင်န်အေအား ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်အောက်တွင် လေ့လာနေစဉ်။|အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စပါးသုတေသန အင်စတီကျု (IRRI) မှ သုတေသနပညာရှင်တစ်ဦး စပါး၏ ဒီအင်န်အေအား ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်အောက်တွင် လေ့လာနေစဉ်။]]

ဖိလစ်ပိုင်သည် သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာကဏ္ဍတွင် တိုးတက်ရန်အတွက် အားထုတ်မှုများ ပြုလုပ်လျက် ရှိသည်။ သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဌာနသည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံအတွင်း သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဆိုင်ရာ စီမံကိန်းများ ပြုလုပ်ရာတွင် ပေါင်းစည်းဆက်စပ်ပေးခြင်းအတွက် တာဝန်ရှိသော အုပ်ချုပ်ရေး အေဂျင်စီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|title=About DOST; The DOST in Brief|url=http://www.dost.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;catid=58%3Aabout-dost&amp;id=1124&amp;Itemid=82|website=Department of Science and Technology|accessdate=January 15, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130522101423/http://www.dost.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;catid=58%3Aabout-dost&amp;id=1124&amp;Itemid=82|archivedate=May 22, 2013}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံအတွင်း အမျိုးမျိုးသော သိပ္ပံပညာရပ်ကဏ္ဍတို့တွက် ပါဝင်ပံ့ပိုးပေးသော လူတစ်ဦးချင်းစီအတွက် ဖိလစ်ပိုင် နိုင်ငံတော်သိပ္ပံပညာရှင်ဆု ကို ရွေးချယ်ပေးအပ်လေ့ ရှိသည်။ 

ဖိလစ်ပိုင်ရှိ ထင်ရှားသော သိပ္ပံပညာရှင်များတွင် မာရီယာ အိုရိုဆာ အစရှိသော အစားအသောက်ဆိုင်ရာ နည်းပညာရှင်များ ပါဝင်ပြီး သူမမှာ သူမ ဖော်မြူလာထုတ်ထားသည့် အစားအသောက်ကုန်များ ဖြစ်သည့် ကလာမန်စီ နစ်ပ်၊ ဆွိုင်ယာလက် နှင့် ငှက်ပျောသီးခရမ်းချဉ်သီးဆော့စ် တို့အတွက် ကျော်ကြားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|last=Roces|first=Alejandro R.|title=Maria Ylagan Orosa|url=http://www.philstar.com/opinion/30265/maria-ylagan-orosa|newspaper=[[The Philippine Star]]|date=November 29, 2007|accessdate=October 5, 2014}}&lt;/ref&gt; ရာမွန်ဘာဘရာသည် အပင်စိုက်ပညာရှင်ဖြစ်ပြီး သူမှာ သရက်ပင်တွင် ပန်းများ ပိုမိုပွင့်နိုင်ရန် ပြုလုပ်သော နည်းလမ်းအတွက် ထင်ရှားသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.rappler.com/science-nature/environment/65970-ramon-barba-national-scientist-profile|title=Dr Ramon Barba: Science 'against all odds'|last=Sabater|first=Madel|date=August 12, 2014|work=Rappler|accessdate=October 5, 2014}}&lt;/ref&gt;


ကမ္ဘာ့ ဉာဏပစ္စည်းမူပိုင်ခွင့်အဖွဲ့မှ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသား တီထွင်သူတို့အား အနည်းဆုံး ဆု ၅၁ ခု ချီးမြှင့်ပေးခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် တီထွင်သူ မက်ဒါလီနာ ဗီလာရက်ဇ်သည် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးဆိုင်ရာ တီထွင်မှု တစ်ခုဖြစ်သော လိပ်စွမ်းအားသုံး လက်တွန်းဝင်ရိုးစက်ဖြင့် ၁၉၈၆ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဉာဏပစ္စည်း မူပိုင်ခွင့် အဖွဲ့၏ တစ်နှစ်လုံးအတွက် အကောင်းဆုံး တီထွင်သူ ဆုကို ရခဲ့ပြီး ထိုကိရိယာကို ဖိလစ်ပိုင်၊ အရှေ့တောင်အာရှ နှင့် အာဖရိကတို့တွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကြသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=ofmtHlayFXEC&amp;pg=PA38#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Inventions &amp; Innovations: A Glimpse of the Filipino Legacy|last=Malang|first=Virgilio L.|date=1999|publisher=Goodwill Trading Co., Inc.|isbn=978-971-8822-01-2|location=|pages=38–39|language=en}}&lt;/ref&gt;

ဆေးပညာကဏ္ဍတွင်လည်း ထင်ရှားသူများမှာ ကလေးဆေးပညာနှင့် ပတ်သက်၍ လမ်းဖောက်သူတစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဆေးပညာလောကတွင် ဆယ်စုနှစ် ၈ ခုစာ ဆေးကုသခဲ့သည့် ကလေးဆရာဝန် ဖီ ဒဲလ် မွန်ဒို မှာ ထင်ရှားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Engel|first=KeriLynn|title=Fe del Mundo, first female student at Harvard Medical School|url=http://www.amazingwomeninhistory.com/fe-del-mundo-first-female-student-at-harvard-medical-school/|publisher=Amazing Wome History|accessdate=October 5, 2014}}&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် ဖိလစ်ပိုင်ရှိ အဏုမြူသုံး ဆေးပညာကဏ္ဍတွင် ပါဝင်ပံ့ပိုးမှုများ ပေးခဲ့ပြီး ဖိလစ်ပိုင်ရှိ နျူးကလီးယား ဆေးပညာ၏ ဖခင် ဟု အမည်ပေးထားကြသည့် ပေါ်လို ကမ်ပို့စ် တို့မှာ ထင်ရှားသည်။&lt;ref name=&quot;mb&quot;&gt;{{cite news|last = Sabater|first = Madel R.|title =National Scientist Dr. Paulo Campos passes away at 85 |newspaper = [[Manila Bulletin]]|date =June 5, 2007|url =http://www.mb.com.ph/issues/2007/06/05/MAIN2007060595261.html|accessdate = December 29, 2007 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070914101126/http://www.mb.com.ph/issues/2007/06/05/MAIN2007060595261.html |archivedate = September 14, 2007}}&lt;/ref&gt;

သုတေသနအဖွဲ့အစည်းများတွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စပါးသုတေသန အင်စတီကျု ကဲ့သို့သော အဖွဲ့အစည်းများရှိပြီး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လွတ်လပ်သော သုတေသနနှင့် လေ့ကျင့်သင်ကြားရေး အဖွဲ့အစည်းဖြစ်ကာ ၁၉၆၀တွင် တည်ထောင်ခဲ့၍ ဌာနချုပ်မှာ လာဂူးနားရှိ လော့စ်ဘာနော့စ်တွင် တည်ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite news |title = IRRI website: About IRRI |url = http://irri.org/about-us/our-organization |accessdate = 6 August 2019 |archivedate = 14 October 2022 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20221014011645/https://www.irri.org/about-us/our-organization }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IRRImap&quot;&gt;{{cite news |title = International Rice Research Institute on Google maps |url = https://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&amp;hl=en&amp;msa=0&amp;msid=216500419896071727279.00047e4961aea61049e8c&amp;ll=13.410994,82.792969&amp;spn=74.853042,112.675781&amp;source=embed}}&lt;/ref&gt; ထိုအဖွဲ့အစည်းမှာ စပါးအမျိုးအစားသစ်များ ထုတ်လုပ်ရေးနှင့် နိုင်ငံအတွင်းရှိ လယ်သမားများ၏ ဘဝကို တိုးတက်စေရန် စပါးစိုက်ပျိုးမှု စီမံခန့်ခွဲခြင်းနည်းလမ်းများကို သုတေသနပြုလျက် ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|title=An adventure in applied science: A history of the International Rice Research Institute|url=https://books.google.com/books?id=3d-6iv9xQT0C&amp;pg=PR13&amp;lpg=PR13&amp;dq=rockefeller+ford+irri+1960&amp;source=bl&amp;ots=JBOEJEE_A2&amp;sig=ifmdZbpjtxKHm0GvdEIqWPjvBZY&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=N8s8T87bAuuNiAeNju3nBA&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=rockefeller%20ford%20irri%201960&amp;f=false|accessdate=October 5, 2014}}&lt;/ref&gt;

===ဆက်သွယ်ရေး===
ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် ၎င်းတို့၏ ပထမဆုံး ဂြိုဟ်တုကို ၁၉၉၆တွင် ဝယ်ယူခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1370&amp;dat=19960725&amp;id=9mUVAAAAIBAJ&amp;sjid=0goEAAAAIBAJ&amp;pg=6158,3894648|title=Mabuhay acquires Indon satellite;sets new orbit|date=July 25, 1996|work=Manila Standard|accessdate=October 5, 2014}}&lt;/ref&gt;၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ဖိလစ်ပိုင်၏ ပထမဆုံး အငယ်စား ဂြိုဟ်တုဖြစ်သည့် ဒီဝါတာ-၁ အား အမေရိကန်တို့၏ ဆိုက်ဂနပ် အာကာသယာဉ်ပေါ်တွင် တည်၍ လွှတ်တင်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;Diwata-1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.philstar.com/headlines/2016/03/24/1566175/us-aircraft-philippiness-first-microsatellite-launched-space|title=US aircraft with Philippines's first microsatellite launched into space|last1=Ronda|first1=Rainier|date=March 24, 2016|publisher=Philstar|accessdate=March 24, 2016}}&lt;/ref&gt;

ဖိလစ်ပိုင်တွင် အလွန်ခေတ်မီသော ဆယ်လူလာဖုန်း ဈေးကွက်ရှိပြီး အသုံးပြုသူ အလွန်များပြားသည်။ စာဖြင့်မက်ဆေ့ပေးပို့ ဆက်သွယ်ခြင်းမှာ လူကြိုက်များသော ဆက်သွယ်ရေး ပုံစံတစ်ခု ဖြစ်ပြီး ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် တစ်နိုင်ငံလုံး၌ တစ်နေ့လျှင် ပျမ်းမျှ မက်ဆေ့ ၁ ဘီလီယံကျော် ပို့လွှတ်ဆက်သွယ်ခဲ့ကြသည်။ မိုဘိုင်းဖုန်း အသုံးပြုသူ ၅ သန်းကျော်မှာ ၎င်းတို့၏ ဖုန်းများကို ပိုက်ဆံအိတ်ယောင် အဖြစ်သုံးစွဲကြပြီး ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများတွင် ဆယ်လူလာကွန်ယက်ပေါ်၌ ငွေကြေးအပေးအယူပြုလုပ်ရာ၌ ခေါင်းဆောင်အဖြစ် တည်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;pldt&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Francisco, Rosemarie. (March 4, 2008). [https://web.archive.org/web/20080308115828/http://technology.inquirer.net/infotech/infotech/view/20080304-122775/Filipinos-sent-1-billion-text-messages-daily-in-2007 Filipinos sent 1 billion text messages daily in 2007]. ''[[The Philippine Daily Inquirer]]''. Reuters. Retrieved December 18, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;txt&quot;&gt;Teves, Oliver. (October 29, 2007). [https://www.usatoday.com/tech/wireless/phones/2007-09-29-philippines-cell-phones_N.htm Cell phones double as electronic wallets in Philippines]. ''USA Today''. Associated Press. Retrieved December 11, 2009.&lt;/ref&gt; PLDT ဟု သိကြသော ဖိလစ်ပိုင် ခရီးဝေး တယ်လီဖုန်းကုမ္ပဏီသည် တယ်လီဖုန်းဆက်သွယ်ရေး ဝန်ဆောင်မှုတွင် ဦးဆောင်ဦးရွက်အဖြစ် ရှိသည်။ ထို့ပြင် နိုင်ငံအတွင်း အကြီးဆုံး ကုမ္ပဏီတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;pldt&quot;&gt;[https://www.forbes.com/lists/2008/37/biz_asiafab08_PLDT-Philippine-Long-Distance-Telephone_YIW4.html &quot;Asia's Fab 50 Companies: PLDT-Philippine Long Distance Telephone&quot;]. ''Forbes''. September 3, 2008. Retrieved 2009-13-14.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.forbes.com/lists/2008/18/biz_2000global08_The-Global-2000_Counrty_10.html Special Report: The Global 2000]. (April 2, 2008). ''Forbes''. p.10. Retrieved December 14, 2009.&lt;/ref&gt;

နိုင်ငံတော် အဝေးဆက်သွယ်ရေး ကော်မရှင်သည် နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးရှိ တယ်လီဖုန်းဆက်သွယ်ရေး ဝန်ဆောင်မှုများ အတွက် ကြီးကြပ်ရေး၊ ကြားဝင်ဖြေရှင်းပေးရေး နှင့် ထိန်းချုပ်ရေးတို့အတွက် တာဝန်ရှိသော အဖွဲ့အစည်း ဖြစ်သည်။  &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ntc.gov.ph/info_lawsrulesregulations_ntcmanuals.php|title=Laws, Rules &amp; Regulations|publisher=National Telecommunications Commission|accessdate=October 5, 2014|archivedate=25 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150425114723/http://www.ntc.gov.ph/info_lawsrulesregulations_ntcmanuals.php}}&lt;/ref&gt;အကြမ်းမျဉ်းအားဖြင့် လှိုင်းတို ရေဒီယို စတေရှင် ၃၈၃ ခု၊ အက်ဖ်အမ် ရေဒီယိုစတေရှင် ၆၅၉၊ ရုပ်မြင်သံကြား ဌာန ၂၉၇ ခုနှင့် ကေဘယ်လ်ရုပ်မြင်သံကြားဌာန ၈၇၃ ခုတို့ ရှိကြသည်။ &lt;ref name=&quot;ntc&quot;&gt;{{cite web|url=http://portal.ntc.gov.ph/wps/portal/!ut/p/.cmd/cs/.ce/7_0_A/.s/7_0_C7R/_s.7_0_A/7_0_C7R |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100628041306/http://portal.ntc.gov.ph/wps/portal/%21ut/p/.cmd/cs/.ce/7_0_A/.s/7_0_C7R/_s.7_0_A/7_0_C7R |archivedate=June 28, 2010 |publisher=Republic of the Philippines. National Telecommunications Commission. |date=c. 2010 |title=Broadcast (AM, FM, TV, CATV) – Number of Broadcast and CATV Stations by Region |accessdate=January 16, 2010 |deadurl=yes |df= }}&lt;/ref&gt;၁၉၉၄ ခု မတ်လ ၂၉ ရက်တွင် ဖိလစ်ပိုင် ခရီးဝေး တယ်လီဖုန်းကုမ္ပဏီ၏ ရောက်တာ ဝန်ဆောင်မှုသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်ရှိ စပရင့် ရောက်တာနှင့် ချိတ်ဆက်၍ တစက္ကန့်လျှင် ၆၄ ကီလိုဘစ် အမြန်နှုန်းဖြင့် အင်တာနက်သို့ ပထမဆုံး ဆက်သွယ်ရရှိခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|last=Guerrero|first=Alora Uy|url =https://ph.news.yahoo.com/timeline-philippine-internet-20th-anniversary-225454753.html|title=#20PHnet: A timeline of Philippine Internet|publisher=Yahoo|date=March 20, 2014|accessdate=October 5, 2014}}&lt;/ref&gt; ဖိလစ်ပိုင်တွင် အင်တာနက်ထိုးဖောက်ဝင်ရောက်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ ခန့်မှန်းချက်မှာ အလွန်အမင်း ကွာဟပြီး အနိမ်ဆုံး သုံးစွဲသူ ၂.၅ သန်းမှ အများဆုံး သုံးစွဲသူ ၂၄ သန်း အထိ ခန့်မှန်းကြသည်။ &lt;ref name=&quot;ntc2&quot;&gt;{{cite web|url=http://portal.ntc.gov.ph/wps/portal/!ut/p/.cmd/cs/.ce/7_0_A/.s/7_0_EBH/_s.7_0_A/7_0_EBH |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090125092934/http://portal.ntc.gov.ph/wps/portal/%21ut/p/.cmd/cs/.ce/7_0_A/.s/7_0_EBH/_s.7_0_A/7_0_EBH |archivedate=January 25, 2009 |publisher=Republic of the Philippines. National Telecommunications Commission. |date=c. 2010 |title=Internet Service Providers – Internet Service |accessdate=January 16, 2010 |deadurl=yes |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Internet World Stats. (2009). [http://www.internetworldstats.com/asia/ph.htm Philippines: Internet Usage Stats and Marketing Report] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727141229/http://www.internetworldstats.com/asia/ph.htm |date=July 27, 2011 }}. Miniwatts Marketing Group. Retrieved January 22, 2009.&lt;/ref&gt;လူမှုကွန်ယက် အသုံးပြုခြင်းနှင့် ဗွီဒီယိုကြည့်ခြင်းတို့မှာ အသုံးအများဆုံး အင်တာနက်သုံးစွဲမှု ပုံစံများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=Capital&gt;{{cite web|author=Liao, Jerry|title=The Philippines – Social Networking Capital of the World|url=http://asia.cnet.com/blogs/infochat/post.htm?id=63003580|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080516034328/http://asia.cnet.com/blogs/infochat/post.htm?id=63003580|archivedate=May 16, 2008|publisher=Cnet Asia|date=May 9, 2008|accessdate=November 8, 2009}}&lt;/ref&gt;ဖိလစ်ပိုင်၏ လူဦးရေသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိပ်ဆုံး အင်တာနက် အသုံးပြုသူများ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Kate Lamb,[https://www.theguardian.com/technology/2019/feb/01/world-internet-usage-index-philippines-10-hours-a-day &quot;Philippines tops world internet usage index with an average 10 hours a day&quot;],&quot;The Guardian&quot;,1 February 2019&lt;/ref&gt;

===ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း===
[[File:Big lagoon entrance, Miniloc island - panoramio.jpg|thumb|ပလာဝယ် အယ်လ်နီဒိုရှိ ထုံးကျောက် တောင်စွန်းများ]]
ခရီးသွားလုပ်ငန်းနှင့် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းသည် ဖိလစ်ပိုင်စီးပွားရေး အတွက် အဓိက ပံ့ပိုးပေးသော ကဏ္ဍဖြစ်ပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ဖိလစ်ပိုင် ဂျီဒီပီ၏ ၇.၁% အား ထောက်ပံ့ပေးကာ&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://knoema.com/atlas/Philippines/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Total-Contribution-to-GDP-percent-share|title=Philippines – Travel &amp; Tourism Total Contribution to GDP – Travel &amp; Tourism Total Contribution to GDP – % share|accessdate=September 19, 2014}}&lt;/ref&gt; စုစုပေါင်း အလုပ်အကိုင် ၁,၂၂၆,၅၀၀ ခု ဖန်တီးပေးပြီး စုစုပေါင်း အလုပ်အကိုင်၏ ၃.၂ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gmanetwork.com/news/story/353267/economy/business/travel-and-tourism-to-contribute-p490b-or-3-8-to-2014-phl-output-says-council|title=Travel and tourism to contribute P490B or 3.8% to 2014 PHL output, says council|publisher=GMA News and Current Affairs|date=March 19, 2014|accessdate=September 19, 2014}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလမှ ဇွန်လအထိ နိုင်ငံတကာ ဧည့်သည် ၂,၄၃၃,၄၂၈ ဦး ရောက်ရှိခဲ့ပြီး ယခင် ၂၀၁၃ ခုနှစ်နှင့် ယှဉ်ပါက ၂.၂၂% ပိုမိုများပြားလာခဲ့သည်။ တောင်ကိုရီးယား၊ တရုတ် နှင့် ဂျပန်တို့မျ လာရောက်သူ ၅၈.၇၈% ရှိပြီး အမေရိကန် များမှာ ၁၉.၂၈% ရှိကာ ဥရောပမှလာရောက်သူမှာ ၁၀.၆၄% ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tourism.gov.ph/Pages/IndustryPerformance.aspx|title=International Tourist Arrivals and Receipts for January to June 2014|accessdate=September 19, 2014|archivedate=7 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141007152054/http://www.tourism.gov.ph/Pages/IndustryPerformance.aspx}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းဌာနသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း စီမံခန့်ခွဲရေး နှင့် မြှင့်တင်ရေး အတွက် တာဝန်ရှိသည်။ 

နိုင်ငံ၏ ကြွယ်ဝသော ဇီဝမျိုးကွဲများသည် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများကို ဆွဲဆောင်ရာ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ ကမ်းခြေများ၊ တောင်ကုန်းများ၊ မိုးသစ်တောများ၊ ကျွန်းများ နှင့် ရေငုပ်ရာနေရာများမှာ လူကြိုက်များ ရေပန်းအစားဆုံး ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများ လာရောက်ရာ နေရာများ ဖြစ်သည်။ ကျွန်းစုများအတွင်း ကျွန်းပေါင်း ၇,၅၀၀ မျှ ရှိပြီး ဖိလစ်ပိုင်တွင် ကမ်းခြေများ၊ လှိုဏ်ဂူများ နှင့် အခြား ကျောက်ပုံသဏ္ဍန်များ အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ ဘိုရာကေးတွင် မျက်စိကျိန်းလောက်အောင် ဖြူဖွေးသော သဲသောင်ကမ်းခြေများ ရှိပြီး ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် Travel + Leisure မှ ကမ္ဘာ့အကောင်းဆုံးကျွန်းအဖြစ် သတ်မှတ်ဖော်ပြခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;mb.com.ph&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.mb.com.ph/articles/365540/boracay-2012-world-s-best-island||archiveurl=https://web.archive.org/web/20120715024241/http://www.mb.com.ph/articles/365540/boracay-2012-world-s-best-island|archivedate=July 15, 2012|title=Boracay 2012 World's Best Island|date=July 11, 2012}}&lt;/ref&gt; အခြားထင်ရှားသော နေရာများမှာ အီဖူဂေါင်းရှိ  ဘာနာဝီ ဆန်စပါးခင်းများ၊ အီလိုကော့စ် ဆာ ရှိ ဗီဂန်သမိုင်းဝင်မြို့၊ ဘိုဟိုးရှိ ချော့ကလက်တောင်ကုန်းများ၊ စီဘူးရှိ မဂျဲလင် ဖြတ်သန်းရာနေရာ နှင့် ဗီဆာယားရှိ တူဘာတာဟား သန္တာကျောက်တန်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ 

ဖိလစ်ပိုင်သည် နိုင်ငံခြားသားများအတွက် အငြိမ်းစားယူရာတွင် နေထိုင်ရန် အတွက် ကြိုက်နှစ်သက်ကြသော နေရာတစ်ခု ဖြစ်ပြီး တစ်နှစ်လုံး ပူနွေးသော ရာသီဥတုရှိခြင်း၊ ကမ်းခြေများနှင့် လူနေမှုစရိတ် ဈေးပေါခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;[https://www.wsj.com/articles/best-places-to-retire-abroad-the-philippines-1432827258 Best Place to Retire], Wall Street Journal&lt;/ref&gt;

===ရေပေးဝေရေး နှင့် စည်ပင်သာယာရေး===
[[File:Ambuklao Dam captured by Mitchell Yumul.jpeg|thumb|ဘန်းဂွက်၊ ဘိုကော့တွင် ရှိသော အမ်ဘူကလောင်းဆည်]]

ဖိလစ်ပိုင်အစိုးရ၏ အောင်မြင်မှုများထဲတွင် လူအများ ပိုမိုကောင်းမွန်သည့် ရေအရင်းအမြစ်ကို ရရှိလာနိုင်ခြင်းပါဝင်ပြီး ၂၀၁၀တွင် ၉၂% အထိ ရရှိခဲ့သည်။ မြို့ငယ်များနှင့် အလတ်စားမြို့များတွင် ဘဏ္ဍာရေးအခြေအနေအားဖြင့် ရေရှည်တည်တံ့နိုင်သော ရေပေးရေး ဝန်ဆောင်မှု အဖွဲ့များကို တည်ထောင်နိုင်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံတော် အေဂျင်စီ (ဒေသဆိုင်ရာ ရေသုံးစွဲရေး စီမံခန့်ခွဲမှုအဖွဲ့) မှ ရေရှည်အနေနှင့် ဆက်တိုက် ပံ့ပိုးပေးခဲ့သည်။ မနီလာတွင် ရရှိနိုင်မှု တိုးတက်ခြင်း၊ ဝန်ဆောင်မှု အရည်အသွေး နှင့် လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းတို့ကြောင့် ၁၉၉၇ တွင် ဂုဏ်ရည်မြင့်မားသော ရေနှင့် သက်ဆိုင်သည့် ဆုနှစ်ခု ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Asian Development Bank 2007&quot;&gt;{{cite journal|author = Asian Development Bank|author2 = Asia-Pacific Water Forum|title = Country Paper Philippines. Asian Water Development Outlook 2007|journal = |volume = |issue = |pages = |year = 2007|url = http://www.adb.org/publications/asian-water-development-outlook-2007|doi = |issn = |isbn = |id = }}, p. 12&lt;/ref&gt;

စိန်ခေါ်မှုများထဲတွင် ရေနှင့် မိလ္လာစနစ်အား ရရှိရန် ခက်ခဲခြင်း၊ ရေအရင်းအမြစ်များတွင် ညစ်ညမ်းမှု အလွန်များပြားခြင်း၊ သောက်ရေ၏ အရည်အသွေးမှာ ညံ့ဖျင်းခြင်း နှင့် ဝန်ဆောင်မှု အရည်အသွေး ညံ့ဖျင်းခြင်း၊ နိုင်ငံတော်အဆင့်တွင် အေဂျင်စီအများအပြားကြား အုပ်ချုပ်ရေး အစိတ်အပိုင်းများ အစိတ်စိတ် အမြွှာမြွှာကွဲပြားနေခြင်း၊ ဒေသဆိုင်ရာအဆင့်တွင် ဝန်ဆောင်မှုပေးသူ အသေးစားလေးများ အများအပြားကြားတွင် ဝန်ဆောင်မှုများ အစိတ်စိတ်အမြွှာမြွှာကွဲပြားနေခြင်း တို့ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Asian Development Bank 2007&quot; /&gt;

၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ နှင့် ယူနီဆက်ဖ် တို့၏ ရေပေးဝေရေးနှင့် မိလ္လာအတွက် ပူးပေါင်း စောင့်ကြည့်ရေး အစီအစဉ်မှ အစီရင်ခံသည်မှာ ၇၄% သော လူဦးရေတွင် ရေနှင့် မိလ္လာစနစ်အတွက် ရရှိနိုင်မှု တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ကောင်းမွန်သော တိုးတက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ .&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Joint Monitoring Programme for Water Supply and Sanitation (JMP) (2015). [https://web.archive.org/web/20140418142528/http://www.wssinfo.org/documents/ 25 years Progress on Sanitation and Drinking Water – 2015 Update and MDG Assessment]. UNICEF and World Health Organization Joint Monitoring Programme for Water Supply and Sanitation (JMP), New York, Geneva, p. 68 ({{ISBN|978-92-4-150914-5}})&lt;/ref&gt; ရေနှင့်မိလ္လာစနစ်အတွက် ရရှိသုံးစွဲနိုင်မှု တိုးတက်ခြင်းမှာ မြို့ပြနှင့် ကျေးလက်လူဦးရေ အတွက် အတူတူ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== လူဦးရေပျံ့နှံ့ နေထိုင်မှု ==
[[File:Philippines Population Density Map.svg|thumb|၂၀၀၉ ခုနှစ် ခရိုင်တစ်ခုချင်းစီတွင် စတုရန်းကီလိုမီတာအလိုက် လူဦးရေ သိပ်သည်းမှု]]
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 10px&quot;
! colspan=&quot;4&quot;  style=&quot;text-align:center; background:#cfb;&quot;|လူဦးရေ{{UN_Population|ref}}
|-
! style=&quot;background:#cfb;&quot;|ခုနှစ်
! style=&quot;background:#cfb;&quot;|သန်းပေါင်း
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|၁၉၅၀||style=&quot;text-align:right;&quot;|၁၈.၆
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|၂၀၀၀||style=&quot;text-align:right;&quot;|၇၈.၀
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{UN_Population|Year}} ||style=&quot;text-align:right;&quot;|{{#expr:{{formatnum:{{UN_Population|Philippines}}|R}}/1e6 round 1}}
|}
ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ၁၉၉၀ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အတွင်းတွင် အကြမ်းမျဉ်းအားဖြင့် ၂၈ သန်း တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ထိုအချိန်အတွင်း ၄၅% တိုးတက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=IEApop2011&gt;[https://web.archive.org/web/20091012151137/http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS CO2 Emissions from Fuel Combustion] Population 1971–2008 ([http://iea.org/co2highlights/co2highlights.pdf pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106205757/http://iea.org/co2highlights/co2highlights.pdf |date=January 6, 2012 }} page 86); page 86 of the pdf, IEA (OECD/ World Bank) (original population ref OECD/ World Bank e.g. in IEA Key World Energy Statistics 2010 page 57) (archived from [http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111021013446/http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS |date=21 October 2011 }}
 on October 12, 2009)&lt;/ref&gt; ပထမဆုံး ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေစာရင်း ကောက်ယူမှုကို ၁၈၇၇ တွင် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး စာရင်းရရှိထားသော လူဦးရေမှာ ၅,၅၆၇,၆၈၅ ဦး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Republic of the Philippines. National Statistical Coordination Board. [http://www.nscb.gov.ph/secstat/d_popn.asp Population of the Philippines Census Years 1799 to 2007] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120704171010/http://www.nscb.gov.ph/secstat/d_popn.asp |date=July 4, 2012 }}. Retrieved December 11, 2009.&lt;/ref&gt;

လူဦးရေ၏ တစ်ဝက်ခန့်သည် လူဇွန်းကျွန်းပေါ်တွင် နေထိုင်သည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ၁၉၉၅ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်အတွင်း လူဦးရေတိုးနှုန်းသည် ၃.၂၁% မျှ ရှိခဲ့ပြီး ၂၀၀၅-၂၀၁၀ ကာလ အတွင်းတွင် ၁.၉၅% သို့ ကျဆင်းသွားခဲ့ပြီး အငြင်းပွားစရာ ကိစ္စတစ်ခု အဖြစ် ဆက်လက်ရှိနေသည်။ &lt;ref name=Officialpop&gt;{{cite web|url = https://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2008/pr0830tx.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120910051344/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2008/pr0830tx.html |archivedate = September 10, 2012 |title = Official population count reveals |author = Philippine Statistics Authority |year = 2008 |accessdate = April 17, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=gma&gt;{{cite web|url = http://www.gmanews.tv/100days/story/202186/bishops-threaten-civil-disobedience-over-rh-bill |date = September 29, 2010 |title = Bishops threaten civil disobedience over RH bill |publisher = GMA News |accessdate = October 16, 2010 |deadurl = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110221140718/http://www.gmanews.tv/100days/story/202186/bishops-threaten-civil-disobedience-over-rh-bill |archivedate = February 21, 2011}}&lt;/ref&gt; လူဦးရေ၏ မီဒီယံ အသက်အပိုင်းအခြားမှာ ၂၂.၇ နှစ်ဖြစ်ပြီး ၆၀.၉% သော လူဦးရေမှာ ၁၅ နှစ်မှ ၆၄ နှစ်အတွင်းတွင် ရှိသည်။ &lt;ref name=CIAfactbook /&gt; နေထိုင်မှုသက်တမ်းမှာ ၆၉.၄ နှစ် ဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးမှာ ၇၃.၁နှစ် ဖြစ်ကာ အမျိုးသားမှာ ၆၅.၉ နှစ် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;worldfactbook1&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2102.html |title=Field Listing :: Life expectancy at birth |publisher=Central Intelligence Agency |location=Washington, DC |accessdate=April 19, 2018 |archivedate=28 May 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140528191952/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2102.html }}&lt;/ref&gt; ဆင်းရဲမွဲတေမှုမှာ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ၂၅.၂% မှ ၂၀၁၅ တွင် ၂၁.၆% သို့ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။ &lt;ref name= phpovertyincidence&gt;Republic of the Philippines. National Statistics Office. [http://psa.gov.ph/poverty-press-releases ''Poverty Incidence'']&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးဥပဒေများ ဖြေလျှော့ချပြီးနောက် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးမှ မွေးဖွားသော နေထိုင်သူများမှာ သိသာစွာ တိုးပွားလာခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ခန့်မှန်းထားသည်မှာ &lt;ref&gt;Asis, Maruja M.B. (January 2006). &quot;[http://www.migrationinformation.org/Profiles/display.cfm?ID=364 The Philippines' Culture of Migration]&quot;. ''Migration Information Source''. Migration Policy Institute. Retrieved December 14, 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census2007 offilipinos&quot;&gt;{{cite web
 |url=http://factfinder.census.gov/servlet/IPTable?_bm=y&amp;-context=ip&amp;-reg=ACS_2007_1YR_G00_S0201:038;ACS_2007_1YR_G00_S0201PR:038;ACS_2007_1YR_G00_S0201T:038;ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR:038&amp;-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201&amp;-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201PR&amp;-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201T&amp;-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR&amp;-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&amp;-tree_id=306&amp;-redoLog=false&amp;-geo_id=01000US&amp;-geo_id=NBSP&amp;-search_results=16000US3651000&amp;-format=&amp;-_lang=en
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107055111/http://factfinder.census.gov/servlet/IPTable?_bm=y&amp;-context=ip&amp;-reg=ACS_2007_1YR_G00_S0201%3A038%3BACS_2007_1YR_G00_S0201PR%3A038%3BACS_2007_1YR_G00_S0201T%3A038%3BACS_2007_1YR_G00_S0201TPR%3A038&amp;-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201&amp;-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201PR&amp;-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201T&amp;-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR&amp;-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&amp;-tree_id=306&amp;-redoLog=false&amp;-geo_id=01000US&amp;-geo_id=NBSP&amp;-search_results=16000US3651000&amp;-format=&amp;-_lang=en
 |archivedate=January 7, 2012
 |publisher=United States Census Bureau
 |title=Selected Population Profile in the United States: Filipino alone or in any combination
 |accessdate=February 1, 2009
 |deadurl=yes
 |df=
}} The U.S. Census Bureau 2007 American Community Survey counted 3,053,179 Filipinos; 2,445,126 native and naturalized citizens, 608,053 of whom were not U.S. citizens.&lt;/ref&gt;နိုင်ငံရပ်ခြားတွင် နေထိုင်သော ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုး ၁၂ သန်းမျှ ရှိသည်။&lt;ref&gt;[http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=801091&amp;publicationSubCategoryId=63 Global Pinoys to rally at Chinese consulates – The Philippine Star » News » Headlines] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603143604/http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=801091&amp;publicationSubCategoryId=63 |date=June 3, 2016 }}. The Philippine Star (April 27, 2012). Retrieved on July 4, 2012.&lt;/ref&gt;

တရားဝင်လူဦးရေ ရေတွက်မှုအရ ဖိလစ်ပိုင်၏ လူဦးရေသည် ၂၀၁၄ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင် ၂၇ ရက် ညသန်းခေါင်တွင် သန်း ၁၀၀ ပြည့်ခဲ့ပြီး လူဦးရေ သန်း ၁၀၀ ပြည့်သော ၁၂ နိုင်ငံမြောက် နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rappler.com/nation/64465-100-millionth-filipino-born|title=Philippine population officially hits 100 million|accessdate=7 August 2019|archivedate=7 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190807061007/https://www.rappler.com/nation/64465-100-millionth-filipino-born}}&lt;/ref&gt;

ဖိလစ်ပိုင်၏ လူဦးရေသည် ၂၀၁၈ ခုနှစ် တလျှောက်လုံးတွင် တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ၂၀၁၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၃၁ ရက်တွင် ၁၀၇,၁၉၀,၀၈၁ ဦးသို့ ရောက်ရှိလာနိုင်ပြီး လူဦးရေ ကော်မရှင်မှ ၂၀၁၅ ခုနှစ် နောက်ဆုံး လူဦးရေစာရင်း ပေါ်တွင် အခြေခံပြီး ခန့်မှန်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Philippines Estimated 2018 Population&quot;&gt;{{cite news|last1=N/A|first1=N/A|title=107 MILLION FILIPINOS BY END-2018|url=http://www.popcom.gov.ph/10-press-releases/578-107-million-filipinos-by-end-2018|accessdate=January 4, 2018|agency=107 MILLION FILIPINOS BY END-2018|publisher=POPCOM|ref=http://www.popcom.gov.ph/10-press-releases/578-107-million-filipinos-by-end-2018|archivedate=9 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180809001754/http://www.popcom.gov.ph/10-press-releases/578-107-million-filipinos-by-end-2018}}&lt;/ref&gt;
===မြို့ကြီးများ===
မက်ထရို မနီလာ သည် ဖိလစ်ပိုင်ရှိ မက်ထရိုပိုလစ်တန်ဒေသ အဖြစ်သတ်မှတ်ထားသော နေရာ ၃ခုတွင် လူဦးရေ အများဆုံး ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၈ ခုနှစ်၌ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အဋ္ဌမမြောက် လူဦးရေအများဆုံး မက်ထရိုပိုလစ်တန်ဒေသ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်းအရ လူဦးရေ ၁၂,၈၇၇,၂၅၃ ဦး ရှိပြီး တစ်နိုင်ငံလုံး လူဦးရေ၏ ၁၃% မျှ ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;phcensus&quot;&gt;{{cite web |url=https://psa.gov.ph/content/urban-population-philippines-results-2015-census-population|title=Urban Population in the Philippines (Results of the 2015 Census of Population)|publisher=Philippine Statistics Authority |date=March 21, 2019|accessdate=March 31, 2019}}&lt;/ref&gt; ဘူလာကန်း၊ကာဗိုက်၊ လာဂူးနား နှင့် ရိုင်ဇယ် အစရှိသော အနီးအနားခရိုင်များရှိ ဆင်ခြေဖုံးများကိုပါ ထည့်တွက်မည်ဆိုပါက ဂရိတ်တား မနီလာဒေသ၏ လူဦးရေမှာ ၂၄,၆၅၀,၀၀၀ ဦးမျှ ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;phcensus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;demographia&quot;&gt;Demographia. (July 2010). [http://www.demographia.com/db-worldua.pdf ''Demographia World Urban Areas (World Agglomerations) Population &amp; Projections''] (Edition 6.1). Retrieved March 29, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;demog14th&quot;&gt;Urban agglomeration only: {{cite web|title=Demographia World Urban Areas, 14th Annual Edition|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180503021711/http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|archivedate=3 May 2018|date=April 2018}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးတွင် မြို့ပြလူနေထိုင်မှုနှုန်းမှာ ၅၁.၂% ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;phcensus&quot; /&gt;

မက်ထရိုမနီလာ၏ စုစုပေါင်းဒေသထုတ်ကုန်မှာ ၂၀၀၉ ခုနှစ် စာရင်းအရ ဖိလစ်ပိုင်ပီဆို ၄၆၈,၄ ဘီလီယံ (၁၉၈၅ ခုနှစ် ဈေးနှုန်းဖြင့်) ရှိပြီး တစ်နိုင်ငံလုံး ဂျီဒီပီ၏ ၃၃% မျှ ရှိသည်။ &lt;ref name=NSCB&gt;Republic of the Philippines. National Statistical Coordination Board. (July 2009). [http://www.nscb.gov.ph/grdp/2008/2008conlev.asp ''2008 Gross Regional Domestic Product – Levels of GRDP''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114091753/http://www.nscb.gov.ph/grdp/2008/2008conlev.asp |date=November 14, 2011 }}. Retrieved April 4, 2010.&lt;/ref&gt; ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် မနီလာသည် တကမ္ဘာလုံး၌ အချမ်းသာဆုံး မြို့ပြစုစည်းမှု အဆင့် ၂၈ ရှိပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ဒုတိယ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;pwc&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562|author=Hawksworth, John|author2=Thomas Hoehn|author3=Anmol Tiwari|last-author-amp=yes |title=Global City GDP Rankings 2008–2025 |website=UK Economic Outlook November 2009 |page=20 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=November 20, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130531000745/http://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562|archivedate=May 31, 2013}}&lt;/ref&gt;
{{ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံရှိ အကြီးဆုံး မြို့ကြီးများ}}

===လူမျိုးများ===
[[File:Peoples of the Philippines en.svg|thumb|ခရိုင်အလိုက် များပြားသော လူမျိုးများ]]

၂၀၀၀ ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်းအရ ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးများ၏ ၂၈.၁% မှာ တာဂါးလော့၊ ၁၃.၁% မှာ စီဘွာနို၊ ၉% မှာ အီလိုကာနို၊ ၇.၆ % မှာ ဗီဆာယန်း {{small|(စီဘွာနို၊ ဟီလီဂိုင်နွန် နှင့် ဝါရေးတို့မပါ)}} ၊ ၇.၅% မှာ ဟီလီဂိုင်နွန်၊ ၆% မှာ ဘိုင်ကော၊ ၃.၄% မှာ ဝါရေး နှင့် ၂၅.၃% မှာ အခြားလူမျိုးများ ဖြစ်ကြပြီး&lt;ref name=CIAfactbook /&gt;&lt;ref name=PIF2009&gt;{{Cite book|url = https://www.census.gov.ph/data/publications/pif_2009.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120711135118/http://www.census.gov.ph/data/publications/pif_2009.pdf |archivedate = July 11, 2012 |title = The Philippines in Figures 2009 |author = Philippine Statistics Authority |year = 2009 |issn = 1655-2539 |accessdate = December 23, 2009}}&lt;/ref&gt; ၎င်းတို့ကို ထပ်မံ၍ ပိုမိုကွဲပြားသော လူမျိုးမဟုတ်သည့် အစုများ အနေနှင့် မိုရို၊ ကာပမ်ပါဂန်၊ ပန်ဂါးဆီနန်း၊ အီဗာနက် နှင့် အိုင်ဗာတန် ဟူ၍ ခွဲခြားနိုင်သည်။&lt;ref&gt;&quot;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/456399/Philippines Philippines]&quot;. (2009). In ''Encyclopædia Britannica''. Retrieved December 18, 2009 from Encyclopædia Britannica Online.&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် ရှေးရိုးနေ လူမျိုးစုများဖြစ်သည့် အီဂိုရော့၊ လူမက်၊ မိန်းဂျန်း၊ ဘာဂျောင်း နှင့် ပလာဝမ်တို့လည်း ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Ethnol&quot; /&gt;

ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးများသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ဘာသာဗေဒဖြင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပါက အော်စထရိုနီးရှန်း နှင့် မလာယိုပိုလီနီးရှန်း စကားပြောသော အာရှလူမျိုးအချို့တွင် ပါဝင်သည်။ &lt;ref name=&quot;Ethnol&quot; /&gt; ယုံကြည်ထားကြသည်မှာ လွန်ခဲ့သောနှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာက အော်စထရိုနီးရှန်း စကားပြောသော ထိုင်ဝမ်ရှေးဦးနေလူမျိုးများသည် ဖိလစ်ပိုင်သို့ ထိုင်ဝမ်မှ ပြောင်းရွှေ့လာပြီး ၎င်းတို့နှင့်အတူ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး နှင့် ပင်လယ်သမုဒ္ဒရာ ရွက်လွှင့်ခြင်းနှင့် ဆက်စပ်သော ဗဟုသုတများ ပါလာခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးတွင် ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းများ၌ ရှေးဦးနေထိုင်သော နယ်ဂရီတိုလူမျိုးများနေရာတွင် အစားထိုး ဝင်ရောက်လာကြသည်။&lt;ref name=AJHG&gt;{{cite journal |url=http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511201051/http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf |archivedate=May 11, 2011 |author=Capelli |title=A Predominantly Indigenous Paternal Heritage for the Austronesian-Speaking Peoples of Insular South Asia and Oceania |journal=American Journal of Human Genetics |volume=68 |issue=2 |pages=432–443 |year=2001 |accessdate=December 18, 2009 |doi=10.1086/318205 |pmid=11170891 |pmc=1235276 |author2=Christian |author3=James F. Wilson |author4=Martin Richards |author5=Michael P.H. Stumpf |author6=Fiona Gratrix |author7=Stephen Oppenheimer |author8=Peter Underhill |last9=Ko |first9=Tsang-Ming }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf |access-date=7 August 2019 |archive-date=19 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080219001029/http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf |accessdate=7 August 2019 |archivedate=19 February 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080219001029/http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf }}&lt;/ref&gt; နယ်ဂရီတိုလူမျိုးများ ဖြစ်ကြသော အီတာ နှင့် အာတီတို့သည် ကျွန်းများတွင် အစောဆုံးနေထိုင်သူများ ဖြစ်မည်ဟု ယူဆကြသည်။ &lt;ref name=Negritos&gt;Dolan, Ronald E. (Ed.). (1991). [http://countrystudies.us/philippines/35.htm &quot;Ethnicity, Regionalism, and Language&quot;]. [http://countrystudies.us/philippines/ ''Philippines: A Country Study'']. Washington: GPO for the Library of Congress. Retrieved April 8, 2010 from [http://countrystudies.us/ Country Studies US Website].&lt;/ref&gt;ထိုလူနည်းစု ရှေးဦးနေထိုင်သူ နယ်ဂရီတိုများမှာ အော်စထရာလွိုက် အနွယ်ဝင်များဖြစ်ကြပြီး ပထမဆုံး လူတို့ အာဖရိကမှ ဩစတြေးလျသို့ ပြောင်းရွှေ့ရာတွင် ကျန်နေရစ်ခဲ့သူများ ဖြစ်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်ရှေးဦးနေ လူမျိုးများသည် ပါပူအာလူမျိုးများ၊ မီလာနီးရှန်းလူမျိုးများ နှင့် ဩစတြေးလျ ရှေးဦးနေ လူမျိုးများနှင့် အတူ ၎င်းတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇထဲတွင် ဒယ်နီဆိုဗန်ခေါ် ရှေးဦးလူတို့၏ ဗီဇများ သိသိသာသာ ပါဝင်နေကြသည်။&lt;ref&gt;https://www.gmanetwork.com/news/scitech/science/272046/extinct-humanoid-species-may-have-lived-in-phl/story/ 
Extinct humanoid species may have lived in PHL, Published August 31, 2012 3:48pm&lt;/ref&gt;

အနောက်နှင့် အရှေ့တို့ လမ်းဖြတ်ရာတွင် ရှိသောကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်သည် တရုတ်၊စပိန်၊ မက္ကဆီကို၊ ပီရူး၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ အိန္ဒိယ၊ တောင်ကိုရီးယားနှင့် ဂျပန်အစရှိသည့် အမျိုးမျိုးကွဲပြားသော နိုင်ငံများမှ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများ၏ အခြေချရာလည်း ဖြစ်သည်။

တရုတ်များမှာ အများအားဖြင့် တရုတ်ပြည် [[ဖူကျန့်ပြည်နယ်]] မှ ၁၈၉၈ နောက်ပိုင်း ရွှေ့ပြောင်းလာကြသူများ ဖြစ်ကြပြီး ၂ သန်းခန့်ရှိကာ ၂၇% မျှသော ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးတို့တွင် တစိတ်တပိုင်း တရုတ်သွေးပါမည်ဟု ယူဆရပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://library.wur.nl/WebQuery/clc/587677 |title=Sangley, Intsik und Sino : die chinesische Haendlerminoritaet in den Philippine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://summit.sfu.ca/system/files/iritems1/6689/b1744892x.pdf |title=The ethnic Chinese variable in domestic and foreign policies in Malaysia and Indonesia |accessdate=April 23, 2012 |archive-date=1 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181101131721/http://summit.sfu.ca/system/files/iritems1/6689/b1744892x.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| pmc=4757630 | pmid=26781090 | doi=10.1007/s00439-015-1620-z | volume=135 | issue=3 | title=Resolving the ancestry of Austronesian-speaking populations | year=2016 | journal=Hum Genet | pages=309–26 | last1 = Soares | first1 = PA | last2 = Trejaut | first2 = JA | last3 = Rito | first3 = T | last4 = Cavadas | first4 = B | last5 = Hill | first5 = C | last6 = Eng | first6 = KK | last7 = Mormina | first7 = M | last8 = Brandão | first8 = A | last9 = Fraser | first9 = RM | last10 = Wang | first10 = TY | last11 = Loo | first11 = JH | last12 = Snell | first12 = C | last13 = Ko | first13 = TM | last14 = Amorim | first14 = A | last15 = Pala | first15 = M | last16 = Macaulay | first16 = V | last17 = Bulbeck | first17 = D | last18 = Wilson | first18 = JF | last19 = Gusmão | first19 = L | last20 = Pereira | first20 = L | last21 = Oppenheimer | first21 = S | last22 = Lin | first22 = M | last23 = Richards | first23 = MB}} The final component (dark blue in Fig. 3b) has a high frequency in South China (Fig. 2b) and is also seen in Taiwan at ~25–30 %, '''in the Philippines at ~20–30 %''' (except in one location which is almost zero) and across Indonesia/Malaysia at 1–10 %, declining overall from Taiwan within Austronesian-speaking populations.&lt;/ref&gt; ကိုလိုနီခေတ် မတိုင်မီနှင့် ကိုလိုနီခေတ် တရုတ်များထံမှ သွေးနှောခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20090826194926/http://news.xinhuanet.com/english/2009-08/23/content_11930729.htm Chinese lunar new year might become national holiday in Philippines too]&quot;. ''Xinhua News'' (August 23, 2009). (archived from [http://news.xinhuanet.com/english/2009-08/23/content_11930729.htm the original] on August 26, 2009)&lt;/ref&gt; အဓိကမြို့များနှင့် မြို့ပြဒေသများတွင် လူမျိုးစုမတူသော လူ အချင်းချင်း လက်ထပ်ကြသည်မှာ ထင်ရှားစွာ ရှိသည်။&lt;ref&gt;[http://www.food-links.com/countries/philippines/philippines.php Filipino Food and Culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141231180144/http://www.food-links.com/countries/philippines/philippines.php |date=31 December 2014 }}. Food-links.com. Retrieved on July 4, 2012.
* [http://www.futurescopes.com/indian-dating/2084/indian-dating-and-matchmaking-philippines-indian-matrimonials Indian Dating and Matchmaking in Philippines – Indian Matrimonials] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017150050/http://futurescopes.com/indian-dating/2084/indian-dating-and-matchmaking-philippines-indian-matrimonials |date=October 17, 2012 }}. Futurescopes.com (January 3, 2011). Retrieved on July 4, 2012.
* [http://www.philippinecountry.com/filipino_foods.html Filipino Foods]. Philippinecountry.com. Retrieved on July 4, 2012.
* [http://newsinfo.inquirer.net/10434/ancient-japanese-pottery-in-boljoon-town Ancient Japanese pottery in Boljoon town |Inquirer News]. Newsinfo.inquirer.net (May 30, 2011). Retrieved on July 4, 2012.
* [http://asiapacificuniverse.com/pkm/tech.htm Philippines History, Culture, Civilization and Technology, Filipino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110817073439/http://asiapacificuniverse.com/pkm/tech.htm |date=17 August 2011 }}. Asiapacificuniverse.com. Retrieved on July 4, 2012.&lt;/ref&gt;

၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ဖိလစ်ပိုင်၌ မက္ကဆီကန် လူမျိုးများမှ ဆင်းသက်သူ ၁.၇သန်း ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Forum du Mexique. |url=http://forum.mexique-fr.com/index.php |access-date=7 August 2019 |archive-date=7 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807140049/http://forum.mexique-fr.com/index.php }}&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် စပိန်တို့ ဒေသခံတို့နှင့် ရောနှောခဲ့သည် လူဇွန်းရှိ လူဦးရေ၏ သုံးပုံတစ်ပုံ အပြင် ဗီဆာယားရှိ ရှေးခေတ်ဒေသများ (မက္ကဆီကန်လူမျိုးတို့ တည်ထောင်ခဲ့သည်။) &lt;ref&gt;{{cite web
| url       = http://www.philippine-history.org/spanish-expeditions.htm
| title     = Spanish Expeditions to the Philippines
| publisher = PHILIPPINE-HISTORY.ORG
| date      = 2005
}}&lt;/ref&gt; နှင့် ဇမ်ဘိုရမ်းဂါးစီးတီး (ပီရူးတို့ ကိုလိုနီပြုခဲ့သည်။) &lt;ref&gt;[http://www.zamboanga.com/html/history_1634_moro_attacks.htm &quot;Second Book of the Second Part of the Conquests of the Filipinas Islands, and Chronicle of the Religious of Our Father, St. Augustine&quot;] (Zamboanga City History)
&quot;He (Governor Don Sebastían Hurtado de Corcuera) brought a great reënforcements of soldiers, many of them from [[Peru]], as he made his voyage to [[Acapulco]] from that kingdom.&quot;&lt;/ref&gt; သို့မဟုတ် ဖိလစ်ပိုင် လူဦးရေ၏ ၁၃.၃၃ % သည် စပိန်သွေး ပါကြပြီး အမေရိကတိုက် စပိန်တို့ထံမှ ဖြစ်သလို &lt;ref&gt;&quot;In 1637 the military force maintained in the islands consisted of one thousand seven hundred and two Spaniards and one hundred and forty Indians.&quot; ~''Memorial de D. Juan Grau y Monfalcon, Procurador General de las Islas Filipinas, Docs. Inéditos del Archivo de Indias, vi, p. 425.'' &quot;In 1787 ''the garrison at Manila consisted of one regiment of Mexicans comprising one thousand three hundred men, two artillery companies of eighty men each, three cavalry companies of fifty men each.''&quot; ''La Pérouse, ii, p. 368.''&lt;/ref&gt; စပိန်နိုင်ငံမှလည်း ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;Jagor, Fëdor, et al. (1870). [http://www.authorama.com/former-philippines-b-8.html ''The Former Philippines thru Foreign Eyes'']&lt;/ref&gt;လတ်တလော မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာမှုများက ထိုသို့ ဥရောပသွေးပါခြင်း &lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.genetics.org/content/early/2015/06/18/genetics.115.178616.full.pdf+html |publisher= Institute for Human Genetics, University of California San Francisco |title= Self-identified East Asian nationalities correlated with genetic clustering, consistent with extensive endogamy. Individuals of mixed East Asian-European genetic ancestry were easily identified; we also observed a modest amount of European genetic ancestry in individuals self-identified as Filipinos|journal= Genetics Online|year=2015|volume= |page=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www6.appliedbiosystems.com/yfilerdatabase/ With a sample population of 105 Filipinos, the company of ''Applied Biosystems'', analysed the Y-DNA of average Filipinos and it is discovered that about 13.33% of the samples have the Y-DNA Haplotype &quot;R1b&quot;, which is most common in Western Europe and had spread to the Philippines via Spanish colonists.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525082812/http://www6.appliedbiosystems.com/yfilerdatabase/ |date=25 May 2017 }}&lt;/ref&gt; နှင့် အမေရိကရှိ စပိန်တို့ သွေးပါခြင်း &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://genographic.nationalgeographic.com/reference-populations-next-gen/|title=Reference Populations |publisher=Geno 2.0 Next Generation}}&lt;/ref&gt; ကို ခိုင်မာကြောင်း ထောက်ခံထားသည်။ ပီရူးနှင့် မက္ကဆီကိုမှ ပြောင်းရွှေ့လာသူတို့ကိုယ်တိုင် လူမျိုးတစ်မျိုးတည်း သွေးစစ်စစ် မဟုတ်ဘဲ သူတို့ကိုယ်တိုင် မက်စတီဇိုများ နှင့် မူလတ်တိုများ နှင့် သွေးနှောပြီး ဖြစ်နေသည်။ &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt; ထို့ပြင် အမေရိက ရှေးဦးနေ လူမျိုးအချို့လည်း ပါဝင်သည်။ &lt;ref&gt;[https://www.researchgate.net/publication/316871600_Connecting_the_Indies_the_hispano-asian_Pacific_world_in_early_Modern_Global_History &quot;The diversity here is immense such that I could go on forever trying to differentiate lands and peoples. There are Castilians from all provinces. There are Portuguese and Italians; Dutch, Greeks and Canary Islanders, and Mexican Indians. There are slaves from Africa brought by the Spaniards [Through America], and others brought by the Portuguese [Through India]. There is an African Moor with his turban here. There are Javanese from Java, Japanese and Bengalese from Bengal. Among all these people are the Chinese whose numbers here are untold and who outnumber everyone else. From China there are peoples so different from each other, and from provinces as distant, as Italy is from Spain. Finally, of the ''mestizos'', the mixed-race people here, I cannot even write because in Manila there is no limit to combinations of peoples with peoples. This is in the city where all the buzz is.&quot; (Remesal, 1629: 680–1)
-Connecting the Indies, the Hispano-Asian Pacific World in early Modern Global History-]&lt;/ref&gt;

''အသုံးချဇီဝစနစ်'' (Applied Biosystems) ဟု အမည်ရသော ဒီအင်န်အေ ကုမ္ပဏီမှ ဝိုင်-ဒီအင်န်အေများကို ပေါင်းစပ်တွက်ချက်ထားမှုအရ ဖိလစ်ပိုင်တွင် တောင်အာရှသားတို့၏ ဝိုင်ဒီအင်န်အေ ဖြစ်သော အိတ်ချ်ဝမ်းအေ (H1A) ပါဝင်မှုနှုန်းမှာ ၁% ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=appliedbiosystems /&gt; ထို့အတွက်ကြောင့် ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုး ၁% တွင် ထင်ရှားသော မိဘဘိုးဘွားမှ ပါဝင်သော အိန္ဒိယသွေးပါဝင်သည် ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို အိန္ဒိယ-ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးများမှာ ကိုလိုနီခေတ်မတိုင်မီက အနီးအနားတွင် ဟိန္ဒူတိုင်းပြည်များ ဖြစ်ကြသော စီဘူး နှင့် ဘွမ်တမ် ရာဂျာပြည် နှင့် ဘော်နီယိုရှိ ကူတိုင်းပြည်တို့ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသော စွန့်စားသွားလာသူများ ၊&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Period of Hindu Kingdoms | publisher = Embassy of Republic of Indonesia at Bangkok, Thailand | year = 2006 | url = http://www.kbri-bangkok.com/about_indonesia/history_02.html | accessdate = October 17, 2006 | deadurl = yes | archiveurl = https://web.archive.org/web/20061107080534/http://www.kbri-bangkok.com/about_indonesia/history_02.html | archivedate = November 7, 2006 | df = dmy-all }}&lt;/ref&gt; ကိုလိုနီခေတ် စီပွိုင်းကုန်သည်များ သို့မဟုတ် ခေတ်သစ်ကုန်သည်များ မှဆင်းသက်သူများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=appliedbiosystems&gt;[http://www6.appliedbiosystems.com/yfilerdatabase/ With a sample population of 105 Filipinos, the company of ''Applied Biosystems'', analysed the Y-DNA of average Filipinos and it is discovered that about 0.95% of the samples have the Y-DNA Haplotype &quot;H1a&quot;, which is most common in South Asia and had spread to the Philippines via precolonial Indian missionaries who spread Hinduism and established Indic Rajahnates like Cebu and Butuan.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525082812/http://www6.appliedbiosystems.com/yfilerdatabase/ |date=25 May 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;!-- The source is hard to interpret due to complicated programming. However there's a visual representation of the data used as a source in Wikipedia, at this page: https://en.m.wikipedia.org/wiki/Filipinos#/media/File%3A105_Filipino_Y-DNA.jpg--&gt;

ဖိလစ်ပိုင်သည် ယခင်က အမေရိကန် ကိုလိုနီဖြစ်ခဲ့ပြီး အမေရိကန် ကိုလိုနီခေတ်ကာလ အတွင်းတွင် ဖိလစ်ပိုင်တွင် မွေးဖွားသော အမေရိကန်လူမျိုး ၈၀၀,၀၀၀ ဦး ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thebagelboyclub.com/?page_id=37|publisher=The Bagelboy Club of the Philippines|title=History of the Bagelboy Club|website=www.thebagelboyclub.com|accessdate=8 August 2019|archivedate=25 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180825002506/http://www.thebagelboyclub.com/?page_id=37}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ဖိလစ်ပိုင်တွင် နေထိုင်သော အမေရိကန်နိုင်ငံသား ၂၂၀,၀၀၀ မှ ၆၀၀,၀၀၀ ဦး အထိ ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite news |last=Cooper |first=Matthew |date=November 15, 2013 |title=Why the Philippines Is America's Forgotten Colony |url=http://www.nationaljournal.com/magazine/why-the-philippines-is-america-s-forgotten-colony-20131115 |newspaper=National Journal |access-date=January 28, 2015 |quote=c. At the same time, person-to-person contacts are widespread: Some 600,000 Americans live in the Philippines and there are 3 million Filipino-Americans, many of whom are devoting themselves to typhoon relief.}}&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် အန်ဂျလိစ်မြို့၊ မနီလာမြို့၊ ကလာ့ခ်မြို့ နှင့် အိုလွန်ဂါပိုမြို့တို့တွင် ပြန့်ကျဲနေထိုင်ကြသော အေမာအာရှ လူမျိုး ၂၅၀,၀၀၀ ခန့် ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite press release|url=http://amerasianresearch.org/releases/amerasianresearch-2012-09.pdf|title=200,000–250,000 or More Military Filipino Amerasians Alive Today in Republic of the Philippines according to USA-RP Joint Research Paper Finding|work=Amerasian Research Network, Ltd.|date=November 5, 2012|accessdate=July 11, 2016}}&lt;br /&gt;{{cite web|last1=Kutschera|first1=P.C.|last2=Caputi|first2=Marie A.|url=http://amerasianresearch.org/pdf/ICOPHIL-9FINALFilipinoDiaspora-Kutschera-Caputi.pdf|title=The Case for Categorization of Military Filipino Amerasians as Diaspora|publisher=9th International Conference On the Philippines, Michigan State University, E. Lansing, MI|date=October 2012|accessdate=July 11, 2016}}&lt;/ref&gt;

အခြားအရေးပါသော ဒေသရင်းနေမဟုတ်သော လူနည်းစုလူမျိုးများတွင် အာရပ်တို့လည်း ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့သည် ကိုလိုနီခေတ်မတိုင်မီက မွတ်ဆလင် စူလတန်ပြည်များ ဖြစ်ကြသော လာနောင်း၊ မာဂွင်ဒါနောင်း၊ ဆူလူး နှင့် ဘရူနိုင်း ပြည် တို့ကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။ ထို့ပြင် ဂျပန်လူမျိုးများလည်း ရှိပြီး ၎င်းတို့မှာ ရှိုးဂန်း တိုကုဂါဝါ အီအဲယာဆု၏ ဖိနှိပ်မှုမှာ ထွက်ပြေးလွတ်မြောက်လာကြသော ခရစ်ယာန် (ကိရိရှိတန်) များ ဖြစ်ကြပြီး သူတို့အား ဖိလစ်ပိုင်ရှိ စပိန်အင်ပိုင်ယာမှ နိုင်ငံရေး ခိုလှုံခွင့် ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ လူမျိုးမတူသော မိဘမှ ပေါက်ဖွားလာသူများကို တီဆွိုင်းဟု ခေါ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20071001215334/http://www.seasite.niu.edu/tagalog/Tagalog_Homepage99/impacts_of_spanish_rule_in_the_p.htm The Impact of Spanish Rule in the Philippines]&quot;. (2009). ''Tagalog at NIU''. Retrieved December 19, 2009 from the Northern Illinois University, Center for Southeast Asian Studies, SEAsite Project. (archived from [http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/Tagalog_Homepage99/impacts_of_spanish_rule_in_the_p.htm the original] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001215334/http://www.seasite.niu.edu/tagalog/Tagalog_Homepage99/impacts_of_spanish_rule_in_the_p.htm |date=October 1, 2007 }} on October 1, 2007)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nicholas Trajano Molnar (2017), University of Missouri Press, &quot;American Mestizos, The Philippines, and the Malleability of Race: 1898–1961&quot;&lt;/ref&gt;

===ဘာသာစကား===
{| class=&quot;wikitable sortable floatright&quot; style=&quot;text-align:right; font-size:90%; background:white;&quot;
|+ style=&quot;font-size:100%;&quot; |မိခင်ဘာသာစကား အလိုက်လူဦးရေ (၂၀၁၀)
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |ဘာသာစကား
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; colspan=&quot;3&quot; |ပြောဆိုသူ
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; background:initial;&quot;|တာဂါးလော့
|style=&quot;font-weight:bold;&quot; |{{bartable|{{rnd|{{#expr:100 * {{formatnum:22,512,089|R}} / {{formatnum:92,097,978|R}}}}|2}}|{{thinsp}}%|||background-color:#404070}}
|၂၂,၅၁၂,၀၈၉
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; background:initial;&quot;|စီဘွာနို
|style=&quot;font-weight:bold;&quot; |{{bartable|{{rnd|{{#expr:100 * {{formatnum:19,665,453|R}} / {{formatnum:92,097,978|R}}}}|2}}|{{thinsp}}%|||background-color:#707094}}
|၁၉,၆၆၅,၄၅၃
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; background:initial;&quot;|အီလိုကာနို
|style=&quot;font-weight:bold;&quot; |{{bartable|{{rnd|{{#expr:100 * {{formatnum:8,074,536|R}} / {{formatnum:92,097,978|R}}}}|2}}|{{thinsp}}%|||background-color:#AFAFC3}}
|၈,၀၇၄,၃၅၆
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; background:initial;&quot;|ဟီလာဂေညွန်
|style=&quot;font-weight:bold;&quot; |{{bartable|{{rnd|{{#expr:100 * {{formatnum:7,773,655|R}} / {{formatnum:92,097,978|R}}}}|2}}|{{thinsp}}%|||background-color:#C3C3D2}}
|၇,၇၇၃,၆၅၅
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; background:initial;&quot;|ဝါရေး
|style=&quot;font-weight:bold;&quot; |{{bartable|{{rnd|{{#expr:100 * {{formatnum:3,660,645|R}} / {{formatnum:92,097,978|R}}}}|2}}|{{thinsp}}%|||background-color:#D2D2DE}}
|၃,၆၆၀,၆၄၅
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; background:initial;&quot;|{{nowrap|''အခြား ဒေသခံစကားများ/ဒေသသုံး''}}
|style=&quot;font-weight:bold;&quot; |{{bartable|{{rnd|{{#expr:100 * {{formatnum:24,027,005|R}} / {{formatnum:92,097,978|R}}}}|2}}|{{thinsp}}%|||background-color:#000040}}
|၂၄,၀၂၇,၀၀၅
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; background:initial;&quot;|{{nowrap|''အခြားနိုင်ငံခြားဘာသာစကားများ/ဒေသသုံး''}}
|style=&quot;font-weight:bold;&quot; |{{bartable|{{rnd|{{#expr:100 * {{formatnum:78,862|R}} / {{formatnum:92,097,978|R}}}}|2}}|{{thinsp}}%|||background-color:#DEDEE6}}
|၇၈,၈၆၂
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:left; background:initial;&quot;|{{nowrap|''အစီရင်ခံမထားသော ဘာသာစကား''}}
|style=&quot;font-weight:bold;&quot; |{{bartable|{{rnd|{{#expr:100 * {{formatnum:6,450|R}} / {{formatnum:92,097,978|R}}}}|2}}|{{thinsp}}%|||background-color:#E6E6EC}}
|၆,၄၅၀
|- class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;border-top:double gray;&quot;
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:left;letter-spacing:0.02em;&quot; colspan=&quot;3&quot; |စုစုပေါင်း
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:right;&quot; |၉၂,၀၉၇,၉၇၈
|- class=&quot;sortbottom&quot;
|style=&quot;font-style:italic;&quot; colspan=&quot;4&quot; |ရင်းမြစ်: ဖိလစ်ပိုင် စာရင်းအင်း အာဏာပိုင်အဖွဲ့ ၊{{Sfn|Philippine Statistics Authority|2014|pp=29–34}}
|}

''အက်သနိုလော့'' စာအုပ်အရ ဖိလစ်ပိုင်တွင် ဘာသာစကားပေါင်း ၁၈၆ ခုရှိပြီး ၁၈၂ ခုမှာ ယနေ့တိုင် သုံးစွဲနေဆဲ ဖြစ်ကာ ၄ ခုတွင် ပြောဆိုသူ မရှိတော့ပေ။ ဒေသခံ ဘာသာစကား အများစုမှာ အော်စထရိုနီးရှန်း ဘာသာစကား မိသားစုမှ မလာယို-ပိုလီနီးရှန်း ဘာသာစကား၏ ဖိလစ်ပိုင် ဘာသာခွဲမှ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Ethnol&quot;&gt;Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). (2015). There ''[http://www.ethnologue.com/country/PH Ethnologue: Languages of the World]'' (18th ed.). Dallas, Tex.: SIL International. Retrieved April 13, 2015.&lt;/ref&gt;စပိန်စကားပေါ်တွင် အခြေခံသော ခရီရိုးခေါ် ဒေသတွင်း ပေါ်ပေါက်လာသော ဘာသာစကားအမျိုးမျိုးကို ကာဗာကာနိုး ဟု ခေါ်သည်။ &lt;ref&gt;Spanish creole: {{Citation |first = Antonio |last = Quilis |title = La lengua española en Filipinas |year = 1996 |page = 54 and 55 |url = http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/01350553135573500088680/209438_0013.pdf |publisher = Cervantes virtual }}&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် အော်စရိုနီးရှန်း ဘာသာစကား၏ လွှမ်းမိုးမှုတွင် ပါမသွားသော ဖိလစ်ပိုင် နီဂရီတို ဘာသာစကားများလည်း ရှိပြီး ၎င်းတို့တွင် သီးသန့်ဝေါဟာရများ ရှိသည်။&lt;ref&gt;Reid, Lawrence A. 1994. &quot;Possible Non-Austronesian Lexical Elements in Philippine Negrito Languages.&quot; In Oceanic Linguistics, Vol. 33, No. 1 (Jun. 1994), pp. 37–72.&lt;/ref&gt;


ဖိလစ်ပီနို ဘာသာစကားနှင့် အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကားတို့သည် နိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref name=OfficialLang /&gt; ဖိလစ်ပီနိုသည် တာဂါးလော့ ဘာသာစကားအား စံနှုန်းပြုထားခြင်းဖြစ်ပြီး မက်ထရို မနီလာ နှင့် အခြားမြို့ပြဒေသများတွင် ပြောဆိုလေ့ ရှိကြသည်။ ဖိလစ်ပီနို နှင့် အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကား နှစ်ခုစလုံးကို အစိုးရ၊ ပညာရေး၊ ပုံနှိပ်ရေး၊ ရုပ်သံလွှင့် မီဒီယာ နှင့် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများတွင် အသုံးပြုကြသည်။ ဖိလစ်ပိုင်၏ သမိုင်းကြောင်းတွင် တကမ္ဘာလုံးရှိ အစိတ်အပိုင်း အသီးသီးမှ ယဉ်ကျေးမှု အမျိုးမျိုးနှင့် ရှုပ်ထွေးစွာ ကူးလူးဆက်ဆံမှုများ ပြုခဲ့သည့် အပြင် ဒေသတွင်း လွှမ်းမိုးမှုများကြောင့် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ အမျိုးမျိုးသော ဒေသသုံးဘာသာစကားများထဲ၌ ဖိလစ်ပီနို ဘာသာစကားတွင် နေ့စဉ်သုံးစကားများတွင် အသုံးပြုသော နိုင်ငံရပ်ခြား ဝေါဟာရ အမြောက်အမြားပါဝင်နေကြသည်။ အကြောင်းမှာ ဖိလစ်ပိုင် ဘာသာစကားတွင် အင်္ဂလိပ်၊ လက်တင်၊ ဂရိ၊ စပိန် &lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lopez |first1=Cecilio |title=The Spanish overlay in Tagalog |journal=Lingua |date=January 1, 1965 |volume=14 |page=477 |doi=10.1016/0024-3841(65)90058-6 |language=en |issn=0024-3841}}&lt;/ref&gt; Hebrew, Arabic, Persian, Sanskrit,&lt;ref&gt;{{cite book |last=Haspelmath |first=Martin |title=Loanwords in the World's Languages: A Comparative Handbook |url= |publisher=De Gruyter Mouton |page=724 |isbn=978-3-11-021843-5 |author-link= |year=2009 }}&lt;/ref&gt; တမီးလ်၊ မလေး &lt;ref&gt;{{cite news|last=Rainier Alain|first=Ronda|title=Bahasa in schools? DepEd eyes 2nd foreign language|url=http://www.philstar.com/headlines/2013/03/22/922576/bahasa-schools-deped-eyes-2nd-foreign-language|accessdate=June 11, 2013|newspaper=The Philippine Star|date=March 22, 2013}}&lt;/ref&gt; တရုတ်၊ &lt;ref&gt;{{cite book |last1=Chan-Yap |first1=Gloria |title=Hokkien Chinese borrowings in Tagalog |date=1980 |publisher=Dept. of Linguistics, School of Pacific Studies, Australian National University |isbn=978-0-85883-225-1 |page=5 |url=https://books.google.com/?id=lU4HAQAAIAAJ |language=en |quote=The number of loanwords in the domain of cookery is rather large, and they are, by far, the most homogeneous of the loanwords.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Joaquin |first1=Nick |title=Culture and history |date=2004 |publisher=Pasig City |isbn=978-971-27-1426-9 |page=42 |language=English}}&lt;/ref&gt;ဂျပန်&lt;ref&gt;{{cite book |last=Potet |first=Jean-Paul G. |date=2016 |title=Tagalog Borrowings and Cognates |url=https://books.google.com/?id=jvOjDAAAQBAJ |location=Raleigh, NC |publisher=Lulu Press, Inc. |page=343 |isbn=978-1-326-61579-6 }}&lt;/ref&gt;နှင့် နာဟွာတယ် &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://news.mb.com.ph/2017/06/28/mexico-our-older-sister/|title=Mexico, our older sister|work=Manila Bulletin News|access-date=April 13, 2018|language=en-US|accessdate=8 August 2019|archivedate=13 April 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180413185616/https://news.mb.com.ph/2017/06/28/mexico-our-older-sister/}}&lt;/ref&gt; အစရှိသော ဘာသာစကားမျိုးစုံတို့ မှ စကားလုံးများ ကြွယ်ဝစွာ ပေါင်းစပ်ပါဝင်နေကြသည်။ ထို့ပြင် မြို့အများစု၌ ဒေသခံ မူလ ဘာသာစကားများကိုလည်း ပြောလေ့ ရှိကြသည်။ ဖိလစ်ပိုင် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေမှ စပိန်ဘာသာစကား နှင့် အာရပ်ဘာသာစကားတို့ကို ဝေါဟာရတွင် တိုးမြှင့်သုံးစွဲရန် ဖော်ပြထားပြီး အသုံးပြုရန်မှာ ရွေးချယ်မှုတွင်သာ အခြေခံသည်။&lt;ref name=OfficialLang&gt;{{cite web |author1=Joselito Guianan Chan |author2=Managing Partner |url=http://www.chanrobles.com/article14language.htm |title=1987 Constitution of the Republic of the Philippines, Article XIV, Section 7 |publisher=Chan Robles &amp; Associates Law Firm |accessdate=May 4, 2013 |archivedate=10 November 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071110234327/http://www.chanrobles.com/article14language.htm }}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ယခင်က ထိုဘာသာစကား နှစ်ခုစလုံးကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုခဲ့ခြင်း မရှိပေ။ ၁၉ ရာစု နှောင်းပိုင်း အထိ နိုင်ငံခြား ဘာသာစကားအဖြစ် နေ့စဉ် သုံးစွဲနေကြသော်လည်း သုံးစွဲမှုမှာ သိသိသာသာ လျော့ကျလာခဲ့သော်လည်း စပိန်စကားမှ ငှားရမ်းသုံးစွဲထားသော စကားလုံး အများစုကိုမူ ဖိလစ်ပိုင် ဒေသခံ ဘာသာစကားများတွင် ထည့်သွင်း သုံးစွဲနေကြဆဲ ဖြစ်ကာ  &lt;ref&gt;{{cite web |title=Spanish language in Philippines |url=http://www.spanish-in-the-world.net/Spanish/philippines.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20080128195005/http://www.spanish-in-the-world.net/Spanish/philippines.php |dead-url=yes |archive-date=January 28, 2008 |accessdate=March 1, 2015 |df= |archivedate=18 March 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150318055051/http://www.spanish-in-the-world.net/Spanish/philippines.php }}&lt;/ref&gt; အာရပ်ဘာသာစကားမှာမူ မင်ဒါနောင်းရှိ အစ္စလာမ်ကျောင်းများတွင် သုံးစွဲနေကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|last1=Rodríguez-Ponga|first1=Rafael|title=New Prospects for the Spanish Language in the Philippines|url=http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/web/rielcano_en/contenido?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/elcano/elcano_in/zonas_in/spanish+language+culture/ari27-2009#.VPUs_lPF9l8|accessdate=March 1, 2015|archivedate=2 April 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402171759/http://www.realinstitutoelcano.org/wps/portal/web/rielcano_en/contenido?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Felcano%2Felcano_in%2Fzonas_in%2Fspanish+language+culture%2Fari27-2009#.VPUs_lPF9l8}}&lt;/ref&gt; ဆူမတြာ၊ ဆူလာဝေစီ နှင့် ဖိလစ်ပိုင်တို့တွင် ဒေသခံ ဘာသာစကားများ၏ စာအရေးအသားများသည် အစောပိုင်း ဂူဂျာရာတီ စာအရေးအသားများမှ ဆင်းသက်လာသည် ဆိုသော သီအိုရီတစ်ခုကို ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဘာကလေ ဘာသာဗေဒ အဖွဲ့အစည်း၏ အစည်းအဝေးတွင် တင်ပြသွားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Miller2010&quot;&gt;{{cite journal|last1=Miller|first1=Christopher|title=A Gujarati Origin for Scripts of Sumatra, Sulawesi and the Philippines|journal=Annual Meeting of the Berkeley Linguistics Society|volume=36|issue=1|year=2010|page=276|issn=2377-1666|doi=10.3765/bls.v36i1.3917}}&lt;/ref&gt;

ဒေသခံ ဘာသာစကား ၁၉မျိုးကို အရန်ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြင့် ညွှန်ကြားရေး သင်ကြားရေးတို့တွင် အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းတို့မှာ အက်ကလန်နွန်၊ ဘိုင်ကော၊ စီဘွာနို၊ ကာဗာကာနိုး၊ ဟီလဂိုင်နွန်၊ အီဘာနာ့ခ်၊ အီလိုကာနို၊ အီဗာတန်၊ ကာပန်ပန်ဂန်၊ ကင်းနရေး-အေ၊ မာဂွင်ဒါနောင်း၊ မာရာနောင်း၊ ပန်ဂါစီနန်၊ ဆမ်ဘယ်၊ ဆူရီဂေါင်နွန်၊ တာဂါးလော့၊ တောဆပ်ဂ်၊ ဝါရေး နှင့် ယာကန် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;7 mother languages&quot;&gt;[http://www.gmanetwork.com/news/story/317280/news/nation/deped-adds-7-languages-to-mother-tongue-based-education-for-kinder-to-grade-3 DepEd adds 7 languages to mother tongue-based education for Kinder to Grade 3]. GMA News. July 13, 2013.&lt;/ref&gt; အခြားသော ဒေသခံ ဘာသာစကားများ ဖြစ်သော ကျူရိုနွန်၊ အီဖူဂေါင်း၊ အစ်ဘာယတ်၊ ကာလင်ဂါ၊ ကမာယို၊ ကန်းကနေ၊ မတ်စဘတ်တန်းညို၊ ရွမ်ဘလွန်မနွန်၊ မလေး နှင့် အချို့သော ဗီဆာယန်း ဘာသာစကားများမှာ သက်ဆိုင်ရာ ခရိုင်များတွင် အသုံးများကြသည်။&lt;ref name=&quot;ethn&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/country/PH|title=Philippines|publisher=Ethnologue.com |accessdate=May 4, 2013}}&lt;/ref&gt;

ကျွန်းများအတွင်း ဒေသခံမဟုတ်သော ဘာသာစကားများကိုလည်း အချို့ကျောင်းများတွင် သင်ကြားကြသည်။ မန်ဒရင်တရုတ်စကားကို ဖိလစ်ပိုင်တရုတ် အသိုင်းအဝိုင်းအတွက် ဖွင့်လှစ်သော တရုတ်ကျောင်းများတွင် အသုံးပြုကြသည်။ မင်ဒါနောင်းရှိ အစ္စလာမ်ကျောင်းများတွင် ယနေ့ခေတ် အာရပ် စံ ဘာသာစကားကို သင်ရိုးအတွင်း ထည့်သွင်း သင်ကြားသည်။ &lt;ref&gt;[http://business.inquirer.net/6899/muslim-education-program-gets-p252-m-funding Muslim education program gets P252-M funding]. ''Philippine Daily Inquirer''. July 13, 2011.&lt;/ref&gt;ပြင်သစ်၊ ဂျာမန်၊ ဂျပန်၊ ဟင်ဒီ၊ ကိုရီးယား နှင့် စပိန်ဘာသာစကားတို့ကိုလည်း နိုင်ငံရပ်ခြား ဘာသာစကားကျောင်းများ၏ အကူအညီဖြင့် သင်ကြားကြသည်။&lt;ref&gt;[http://globalnation.inquirer.net/58931/deped-to-continue-teaching-french-in-select-public-schools-in-2013 DepEd to continue teaching French in select public schools in 2013]. ''Philippine Daily Inquirer''. December 6, 2012.&lt;/ref&gt; ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ပညာရေး ဌာနမှ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံနှင့် မလေးရှားနိုင်ငံသုံး မလေးဘာသာစကားကို စတင်သင်ကြားခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;[http://gulfnews.com/news/world/philippines/philippines-students-to-take-foreign-language-1.1161513 Philippines: Students to take foreign language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141106112826/http://gulfnews.com/news/world/philippines/philippines-students-to-take-foreign-language-1.1161513 |date=6 November 2014 }}. ''Gulf News''. March 22, 2013.&lt;/ref&gt;

===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု===
[[File:St. Agustine Paoay Church 02.jpg|thumb|အီလိုကော့စ် နော်တယ်ရှိ သမိုင်းဝင် ပါဝေးဘုရားကျောင်း။ ၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် ဖိလစ်ပိုင် အစိုးရမှ နိုင်ငံတော် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အမွေအနှစ် အဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် ယူနက်စကိုမှ ဘာရော့ဘုရားကျောင်းများ အစုအဝေးအနေနှင့် ၁၉၉၃ တွင် ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်စာရင်းတွင် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။]]
ဖိလစ်ပိုင်သည် တရားဝင်အားဖြင့် ဘာသာတရားတစ်ခုကို နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် ပြဋ္ဌာန်းထားသော နိုင်ငံမဟုတ်သော်လည်း ခရစ်ယာန်ဘာသာသည် အဓိက ကိုးကွယ်သည့် ဘာသာဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite journal|last = Kalaw |first = Maximo M. |url = http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=philamer;idno=AFJ2233.0001.001 |title = The development of Philippine politics |publisher = Oriental commercial |year = 1927 |page = [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=philamer;cc=philamer;idno=afj2233.0001.001;view=image;seq=451;size=100;page=root 431]}}&lt;/ref&gt; အခွင့်အရေး ဥပဒေ၏ ပုဒ်မ ၅ (ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အခန်း ၃ တွင် &quot;''ဘာသာတရားတစ်ခုကို ကို ကိုးကွယ်ရန် သို့မဟုတ် လွတ်လပ်စွာကျင့်သုံးခြင်းကို တားမြစ်ရန် အတွက် ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းမှု မပြုရ။ ဘာသာတရားဆိုင်ရာ ပြမူခြင်းနှင့် ရှိခိုးခြင်းကို မိမိပျော်မွေ့သလို လွတ်လပ်စွာ လုပ်ပိုင်ခွင့် ရှိပြီး ခွဲခြားဆက်ဆံမှု အရေးပေးမှု မပြုရမည့်အပြင် ထာဝရ ခွင့်ပြုရမည်။ နိုင်ငံသားဆိုင်ရာနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးအတွက် ပြုမူရန် မည်သည့်ဘာသာရေး စမ်းစစ်မှုမှ မပြုလုပ်ရ။''&quot; ဟု ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=1987constitution /&gt;

၂၀၁၀ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်း အရ ၈၀.၅၈% သော လူဦးရေသည် ကက်သလစ်ဘာသာကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;PSA-2015PSY&quot;&gt;{{cite journal|title=Table 1.10; Household Population by Religious Affiliation and by Sex; 2010|journal=2015 Philippine Statistical Yearbook|date=October 2015|pages=1–30|url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2015%20PSY%20PDF.pdf|accessdate=August 15, 2016|issn=0118-1564}}&lt;/ref&gt; ၃၇% သော သူတို့သည် လူစုလူဝေးဝတ်ပြုပွဲသို့ ပုံမှန်တက်ရောက်လေ့ ရှိကြပြီး ၂၉% မှာ အလွန်ဘာသာရေး ကိုင်းရှိုင်းသည်ဟု သိရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;newsinfo.inquirer.net&quot;&gt;{{cite web|url=http://newsinfo.inquirer.net/463377/filipino-catholic-population-expanding-say-church-officials|title=Filipino Catholic population expanding, say Church officials|website=inquirer.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pewforum.org/2012/07/19/asian-americans-a-mosaic-of-faiths-overview/ Asian Americans: A Mosaic of Faiths], Pew Research. July 19, 2012.&lt;/ref&gt; ဖိလစ်ပိုင် အင်ဒီပန်းဒန့် ဘုရားကျောင်းသည် လူသိများသော လွတ်လပ်သော ကက်သလစ် ဂိုဏ်းခွဲ တစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref name=2006census&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2003/pr0323tx.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120610051606/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2003/pr0323tx.html|archivedate=June 10, 2012|title=2000 Census: Additional Three Persons Per Minute|publisher=Philippine Statistics Authority|date=February 18, 2003|accessdate=January 9, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.seasite.niu.edu/crossroads/russell/christianity.htm|title=Christianity in the Philippines|website=niu.edu|access-date=23 July 2019|archive-date=11 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190511151342/http://www.seasite.niu.edu/crossroads/russell/christianity.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pewforum.org/2011/12/19/table-christian-population-in-numbers-by-country/ Table: Christian Population in Numbers by Country], Pew Research. December 19, 2011.&lt;/ref&gt;

ပရိုတက်စတင့်မှာ လူဦးရေ၏ ၁၀.၈% ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2011/12/19/table-christian-population-as-percentages-of-total-population-by-country/|title=Table: Christian Population as Percentages of Total Population by Country|date=December 19, 2011|publisher=Pew Research}}&lt;/ref&gt;အများစုမှာ ဧဝံဂေလိ ပရိုတက်စတင့် ဂိုဏ်းခွဲကို ကိုးကွယ်ကြပြီး ၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ရာစုတို့တွင် အမေရိကန် သာသနာပြုများမှ မိတ်ဆက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ကာ ၎င်းတို့သည် မြောက်လူဇွန်းနှင့် မင်ဒါနောင်းတောင်ပိုင်း တို့တွင် အများအပြား စုဝေးနေကြသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.geocurrents.info/cultural-geography/religion/intriguing-patterns-in-scolbert08s-map-of-religion-in-insular-southeast-asia|title=Intriguing Patterns in Scolbert 08's Map of Religion in Insular Southeast Asia|work=GeoCurrents|access-date=October 10, 2017|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://philchal.org/dawn/nationalsum.asp|title=Philippine Church National Summary|website=philchal.org|accessdate=8 August 2019|archivedate=10 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010144551/http://philchal.org/dawn/nationalsum.asp}}&lt;/ref&gt; အစ်ဂလဲရှား နီ ခရစ်စတိုသည် ဖိလစ်ပိုင်ရှိ တစ်ဆူတည်းသောဘုရားဝါဒနှင့် ပြန်လည်ထားသိုရေးဝါဒ ဆိုင်ရာ ထင်ရှားသော ဂိုဏ်းခွဲတစ်ခု ဖြစ်ပြီး လူဇွန်းအလယ်ပိုင်းတွင် ကိုးကွယ်သူများ စုစည်းနေကြသည်။ &lt;ref name='census'&gt;{{Cite book |chapter-url = https://www.census.gov.ph/sites/default/files/2014%20PIF.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20140728203542/http://www.census.gov.ph/sites/default/files/2014%20PIF.pdf |dead-url = yes |archive-date = July 28, 2014 |page = 27 |publisher = Philippine Statistics Authority |issn = 1655-2539 |title = Philippines in Figures |year = 2014 |accessdate = August 11, 2014 |chapter = Demography |location = Manila}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=cia-rp&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |title=The World Factbook |website=cia.gov |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150719222229/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html |archivedate=July 19, 2015 |df= }}&lt;/ref&gt;

အစ္စလာမ်ဘာသာသည် ဖိလစ်ပိုင်တွင် ဒုတိယ အများဆုံး ကိုးကွယ်သော ဘာသာဖြစ်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်တွင် မွတ်စလင်လူဦးရေသည် စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ ၅.၅၇% ရှိသည်ဟု ၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်းတွင် ဖော်ပြထားသည်။ &lt;ref name=&quot;PSA-2015PSY&quot; /&gt; ထိုဖော်ပြချက်နှင့် ဆန့်ကျင်လျှင် ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် မွတ်ဆလင် ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ နိုင်ငံတော် ကော်မရှင်မှ ဖိလစ်ပိုင် လူဦးရေမှ ၁၀,၇၀၀,၀၀၀ ဦး သို့မဟုတ် ၁၁% မှာ မွတ်ဆလင် ဖြစ်သည် ဟု ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name = 2013ReportonInternationalReligiousFreedom &gt;{{cite web | url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2013/eap/222161.htm |title=2013 International Religious Freedom Report |publisher=United States Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights and Labor}}&lt;/ref&gt; အချို့သော မွတ်ဆလင် ပညာရှင်များက ငြင်းချက်ထုတ်သည်မှာ ၂၀၀၀ ခုနှစ် လူဦးရေစာရင်းတွင် မွတ်ဆလင်ဦးရေသည် သိသာစွာ လျော့နည်းနေပြီး အကြောင်းမှာ မွတ်ဆလင်အများစု ရှိသော ဒေသတွင် နေထိုင်သူတို့မှာ လုံခြုံရေးအရ စိုးရိမ်ရမှုနှင့် အစိုးရ ဝန်ထမ်းများပေါ်တွင် မကြည်လင်မှု တို့ကြောင့် နိုင်ငံအတွင်း မွတ်ဆလင်လူဦးရေနှင့် ပတ်သက်၍ တိကျသော အချက်အလက်ကို ရရှိရန် ခက်ခဲသည် ဟု ဆိုသည်။&lt;ref name=ReligiousFreedomon2004&gt;{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2014&amp;dlid=238326|title=International Religious Freedom Report for 2014|publisher=United States Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights and Labor}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HOWMANYMUSLIMSHASTHEPHILIPPINES&quot;&gt;{{Cite journal|jstor=42632278|title=How Many Muslims Has the Philippines?|journal=Philippine Studies|volume=23|issue=3|pages=375–382|last1=O'Shaughnessy|first1=Thomas J|year=1975}}&lt;/ref&gt; မွတ်ဆလင် အများစုသည် မင်ဒါနောင်းနှင့် အနီးအနားရှိ ကျွန်းများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ &lt;ref name=ReligiousFreedom2014&gt;{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2014&amp;dlid=238326|title=International Religious Freedom Report for 2014|publisher=United States Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights and Labor|quote=Most Muslims are members of various ethnic minority groups. The majority of Muslims reside in Mindanao in the South and nearby islands.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/208472.pdf|publisher=US Department of State Bureau of Democracy, Human Rights and Labor|title=Philippines 2012 International Religious Freedom Report}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;state.gov&quot;&gt;{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm#wrapper|title=International Religious Freedom Report for 2013|website=state.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=472375&amp;publicationSubCategoryId=205 RP closer to becoming observer-state in Organization of Islamic Conference] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603143753/http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=472375&amp;publicationSubCategoryId=205 |date=June 3, 2016 }}. (May 29, 2009).''The Philippine Star''. Retrieved 2009-07-10, &quot;Eight million Muslim Filipinos, representing 10 percent of the total Philippine population, ...&quot;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ncmf.gov.ph|title=National Commission on Muslim Filipinos|accessdate=25 December 2021|archivedate=19 November 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161119145842/http://www.ncmf.gov.ph/}}&lt;/ref&gt;အများစုမှာ ရှဖီးကျောင်းတော်၏ အောက်မှ ဆွန်နီအစ္စလာမ်ဝါဒကို ကျင့်သုံးကြသည်။ &lt;ref name=&quot;irf2010&quot;&gt;U.S. Department of State. (2010). ''[https://web.archive.org/web/20101123103513/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148891.htm Philippines: International Religious Freedom Report 2010]''. Retrieved 2011-05-20, &quot;Islam is the largest minority religion, and Muslims constitute between 5 and 9 percent of the total population.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/?id=2MyHnPaox9MC&amp;pg=PA144&amp;dq#v=onepage&amp;q&amp;f=false |title=Islamic Connections: Muslim Societies in South and Southeast Asia |author1=R Michael Feener |author2=Terenjit Sevea |page=144 |isbn=978-981-230-923-5 |year=2009 }}&lt;/ref&gt;

တရားဝင် စာရင်းဇယား မရှိသဖြင့် ဘာသာမဲ့ ရာခိုင်နှုန်းကို မသိရပေ။ သို့သော်လည်း လူဦးရေ၏ ၂၁% အထိ ရှိနိုင်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|title=End of Year Survey 2014: Regional &amp; Country Results : Philippines|url=http://www.wingia.com/web/files/richeditor/filemanager/Philippines_Tables_V3_a.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309123814/http://www.wingia.com/web/files/richeditor/filemanager/Philippines_Tables_V3_a.pdf|archivedate=9 March 2017|dead-url=yes|at=Table 10|access-date=February 1, 2019|df=mdy-all|accessdate=8 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170309123814/http://www.wingia.com/web/files/richeditor/filemanager/Philippines_Tables_V3_a.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dentsu Communication Institute [http://www2.ttcn.ne.jp/~honkawa/9460.html 電通総研・日本リサーチセンター編「世界60カ国価値観データブック] {{ja icon}}&lt;/ref&gt; ဖိလစ်ပိုင် ဘုရားမဲ့ဝါဒီများနှင့် ဘုရားမယုံဝါဒီများ အဖွဲ့ (PATAS) သည် အကျိုးအမြတ်မထားသော အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး အများပြည်သူတို့အား ဘုရားမဲ့ဝါဒနှင့် ဘုရားမယုံဝါဒတို့နှင့် ပတ်သတ်၍ သိရှိနိုင်ရန် ရည်ရွယ်ကာ လူ့အဖွဲ့အစည်းအား အသိပညာပေးပြီး ဘုရားမဲ့ဝါဒနှင့် ဘုရားမယုံဝါဒတို့နှင့် ပတ်သက်သော ဒဏ္ဍာရီများ နှင့် နားလည်မှုအလွဲများကို ဖယ်ရှားပေးသည်။&lt;ref name=&quot;PATAS&quot;&gt;{{cite web|url=http://freethinker.co.uk/2011/04/28/the-pope%E2%80%99s-gonna-have-a-cow-catholic-philippines-gains-its-first-atheist-society|title=Agnosticism and Atheism in the Philippines|publisher=The Free Thinker|accessdate=April 28, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501002039/http://freethinker.co.uk/2011/04/28/the-pope%E2%80%99s-gonna-have-a-cow-catholic-philippines-gains-its-first-atheist-society/|archive-date=May 1, 2011|dead-url=yes|archivedate=1 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501002039/http://freethinker.co.uk/2011/04/28/the-pope%E2%80%99s-gonna-have-a-cow-catholic-philippines-gains-its-first-atheist-society/}}&lt;/ref&gt;

ဗုဒ္ဓဘာသာကို လက်ခံကျင့်သုံးနေသော လူဦးရေမှာ ၂% ခန့်မျှ ရှိပြီး တရုတ်လူမျိုးမှ ဆင်းလက်လာသော ဖိလစ်ပိုင်များတွင် စုစည်းနေသည်။ &lt;ref name=cia-rp /&gt;&lt;ref name=&quot;irf2010&quot; /&gt;&lt;ref name=pew /&gt;

စုစုပေါင်း လူဦးရေ၏ ခန့်မှန်းခြေ ၂% ခန့်မှာ ဖိလစ်ပိုင် ရိုးရာဘာသာတရားများကို ကိုးကွယ်နေကြပြီး ၎င်းတို့သည် ရိုးရာယုံကြည်မှုများကို ကိုးကွယ်နေကြကာ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ခရစ်ယာန်ဘာသာနှင့် အစ္စလာမ်ဘာသာတို့နှင့် ရောနှောနေသည်။ &lt;ref name=&quot;cia-rp&quot; /&gt;&lt;ref name=pew&gt;[http://www.globalreligiousfutures.org/countries/philippines/religious_demography Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project: Philippines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140708193611/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/philippines/religious_demography |date=8 July 2014 }}. Pew Research Center. 2010.&lt;/ref&gt;

==ကျန်းမာရေး==


ဖိလစ်ပိုင်တွင် ပုဂ္ဂလိက ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှုဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုများ များပြားလာခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ၆၇.၁% သော ကျန်းမာရေး အသုံးစရိတ်သည် ပုဂ္ဂလိက အသုံးစရိတ်မှ ရရှိပြီး ၃၂.၉% မှာ အစိုးရထံမှ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၃ တွင် ကျန်းမာရေး ကဏ္ဍတွင် စုစုပေါင်း အသုံးစရိတ်မှာ ဂျီဒီပီ၏ ၃.၈% မျှ ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေး အဖွဲ့၏ ရည်မှန်းချက်ဖြစ်သော ၅% အောက်တွင် ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/325012/economy/business/phl-spends-less-on-health-care-amid-economic-boom-pids|title=PHL spends less on health care amid economic boom – PIDS|publisher=GMA News and Public Affairs|date=September 4, 2013|accessdate=September 21, 2014}}&lt;/ref&gt; ကျန်းမာရေးနှင့် ပတ်သက်သော အသုံးစရိတ်မှာ အစိုးရ အသုံးစရိတ်၏ ၆.၁% ရှိသည်။ လူတစ်ဦးချင်းစီအလိုက် စုစုပေါင်း အသုံးစရိတ်မှာ ပျမ်းမျှငွေလဲနှုန်း ဖြင့် တွက်ချက်မည် ဆိုပါက အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၅၂ ဒေါ်လာမျှ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=WHOStats2009&gt;{{Cite book|url=http://www.who.int/entity/whosis/whostat/EN_WHS09_Full.pdf |publisher=World Health Organization |year=2009 |title=World Health Statistics 2009 |location=Geneva |isbn=978-92-4-156381-9 |accessdate=December 23, 2009}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ကျန်းမာရေးအတွက် ဘတ်ဂျက်မှာ ပီဆို ၂၈ ဘီလီယံ (အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၅၉၇ မီလီယံဒေါ်လာ) သို့မဟုတ် လူတစ်ဦးလျှင် ၃၁၀ ပီဆို (၇ဒေါ်လာ) မျှ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;Philippine News Agency. (December 14, 2009). [https://web.archive.org/web/20100206190029/http://www.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2002495&amp;Itemid=2 &quot;Senate approves proposed 2010 national budget&quot;]. (archived from [http://www.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2002495&amp;Itemid=2 the original] on February 6, 2010).&lt;/ref&gt;သို့သော်လည်း ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ဘတ်ဂျက်တိုးမြင့်လာခဲ့ပြီး ဒုစရိုက်အခွန်ဥပဒေ ဟု အများသိကြသော လွှတ်တော် ဥပဒေ ၅၇၂၇  ကြောင့် အခွန်ကောက်ခံမှု တိုးမြှင့်လာသောကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://aer.ph/doh-budget-increase-for-2014-biggest-ever-due-to-sin-tax-law/|title=DOH budget increase for 2014 'biggest ever' due to sin tax law|publisher=Action for Economic Reforms|date=January 15, 2014|accessdate=September 21, 2014|archive-date=13 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141013212142/http://aer.ph/doh-budget-increase-for-2014-biggest-ever-due-to-sin-tax-law/}}&lt;/ref&gt;

ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ဆရာဝန်ပေါင်း ၉၀,၃၇၀ ဦး သို့မဟုတ် လူ ၈၃၃ ဦးလျှင် ဆရာဝန် တစ်ဦးမျှ ရှိပြီး၊ သူနာပြု ၄၈၀,၉၁၀ ဦး၊ သွားဆရာဝန် ၄၃,၂၂၀ ဦး နှင့် လူ ၇၆၉ဦး အတွက် ဆေးရုံ ခုတင် တစ်ခု ရှိသည်။ &lt;ref name=WHOStats2009 /&gt;  ကျွမ်းကျင်သော ဆေးကုသသူများကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ရန် ပြဿနာ ရှိသည်။ သူနာပြု ဘွဲ့ရတို့၏ ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းမှာ နိုင်ငံခြားသို့ သွား၍ အလုပ်လုပ်ကြသည်။ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် သူနာပြုများ နိုင်ငံခြားသို့ တင်ပို့ရန် အကြီးဆုံး ဆပ်ပလိုင်ယာ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;World Health Organization. (April 2006). [http://www.who.int/countryfocus/cooperation_strategy/ccsbrief_phl_en.pdf Philippines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161016053543/http://www.who.int/countryfocus/cooperation_strategy/ccsbrief_phl_en.pdf |date=16 October 2016 }}. ''Country Cooperation Strategy at a Glance''. Retrieved December 23, 2009.&lt;/ref&gt;

၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ဆေးရုံပေါင်း ၁,၇၀၀ ရှိပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် ၄၀% မှာ အစိုးရက အုပ်ချုပ်လည်ပတ်သော ဆေးရုံများဖြစ်ကာ ၆၀% မှာ ပုဂ္ဂလိက ဆေးရုံများ ဖြစ်သည်။ လူသေဆုံးမှုအတွက် ၂၅% မှာ နှလုံးနှင့်ဆိုင်သော ရောဂါများ ကြောင့်ဖြစ်သည်။ တရားဝင် ခန့်မှန်းချက်အရ ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် [[အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ ရောဂါပိုး]]ရှိသည်ဟု တင်ပြသူမှာ ၁,၉၆၅ ဦးရှိပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် ၆၃၆ ဦးမှာ [[အေအိုင်ဒီအက်စ်]] ရောဂါ ဖြစ်ပွားကြသည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ/အေအိုင်ဒီအက်စ် ရောဂါဖြစ်ပွားသူ ၁၂,၀၀၀ မှ&lt;ref name=usaidhealth&gt;United States Agency for International Development. (May 2008). [http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADM408.pdf ''USAID Country Health Statistical Report – Philippines''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010144551/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADM408.pdf |date=10 October 2017 }}. Retrieved April 8, 2010.&lt;/ref&gt; ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ၁၇,၄၅၀ဦးသို့ တိုးတက် များပြားလာပြီး ၅,၉၆၅ ဦးမှာ အန်တီရီထရိုဗိုင်ယယ် ကုသမှု ခံယူနေသော်လည်း&lt;ref&gt;{{cite web|last=Santos|first=Tina G.|url=http://newsinfo.inquirer.net/590915/hiv-cases-rose-43-to-486-in-february-16-aids-deaths-reported-doh|title=HIV cases rose 43% to 486 in February; 16 AIDS deaths reported – DOH|publisher=Philippines Daily Inquirer|date=April 1, 2013|accessdate=September 21, 2014}}&lt;/ref&gt; ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသည် အိတ်ချ်အိုင်ဗွီရောဂါ ဖြစ်ပွားမှုနှုန်း နည်းပြီး လူကြီး လူဦးရေ၏ ၀.၁% အောက်သာလျှင် အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ ပေါ့ဇတစ် ဖြစ်သည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|last=Mydans|first=Seth|url=https://www.nytimes.com/2003/04/20/world/low-rate-of-aids-virus-in-philippines-is-a-puzzle.html|title=Low Rate Of AIDS Virus In Philippines Is a Puzzle|newspaper=The New York Times|date=April 20, 2003|accessdate=September 21, 2014}}&lt;/ref&gt;

==ပညာရေး==
[[File:University of Santo Tomas Main Building - España Boulevard side.jpg|thumb|ဆန်တို တောမတ် တက္ကသိုလ်အား ၁၆၁၁ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့ပြီးအာရှတွင် ရှေးအကျဆုံး တက္ကသိုလ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။]]
[[File:UP Diliman Quezon Hall.jpg|right|thumb|ဖိလစ်ပိုင် တက္ကသိုလ်စနစ်၏ အောက်မှာ ဖိလစ်ပိုင်တက္ကသိုလ် ဒီလီမန်။ ဖိလစ်ပိုင်၏ ယနေ့ခေတ် နာမည်ကြီးများ ပညာသင်ကြားခဲ့ရာ တက္ကသိုလ်ဖြစ်သည်။]]

ဖိလစ်ပိုင်တွင် သာမန် စာတတ်မြောက်မှုနှုန်း ၉၅.၆% မျှ ရှိပြီး အမျိုးသား ၉၅.၁% နှင့် အမျိုးသမီး ၉၆.၁% တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ၂၀၀၈တွင် ဖိလစ်ပိုင်၌ အလုပ်လုပ်နိုင်လောက်သော စာတတ်မြောက်မှုနှုန်း ၈၆.၄၅% ရှိပြီး ၈၄.၂% မှာ အမျိုးသားဖြစ်ပြီး ၈၈.၇% မှာ အမျိုးသမီး ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;NSO Literacy&quot;&gt;{{cite web|url=http://web0.psa.gov.ph/sites/default/files/attachments/aodao/article/Gender%20Factsheet%20-%20Literacy%20of%20Men%20and%20Women%20in%20the%20Philippines%20-%20March%202011%20No.11-01.pdf|title=Literacy of Men and Women in the Philippines|publisher=Philippine Statistics Authority|accessdate=September 19, 2014|archivedate=24 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140924041802/http://web0.psa.gov.ph/sites/default/files/attachments/aodao/article/Gender%20Factsheet%20-%20Literacy%20of%20Men%20and%20Women%20in%20the%20Philippines%20-%20March%202011%20No.11-01.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tesda.gov.ph/uploads/File/LMIR2011/ST-PO%2006-03-2011%20%20(FLEMMS).pdf|title=Highlights of the 2008 Functional Literacy, Education and Mass Media Survey (FLEMMS)|publisher=Technical Education and Skills Development Authority|accessdate=September 19, 2014}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်ဘတ်ဂျက်၏ လျာထားချက်မှ ၁၆.၁၁% ကို ပညာရေးအတွက် အသုံးပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.rappler.com/move-ph/issues/budget-watch/68721-recto-government-education-spending-2015|title='Last leg' before K to 12: DepEd gets highest budget|work=Rappler|date=September 19, 2014|accessdate=September 19, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.mb.com.ph/deped-gets-largest-share-of-proposed-2015-budget/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140823115539/http://www.mb.com.ph/deped-gets-largest-share-of-proposed-2015-budget/ |dead-url=yes |archive-date=August 23, 2014 |title=DepEd gets largest share of proposed 2015 budget |newspaper=[[Manila Bulletin]] |date=July 31, 2014 |accessdate=September 19, 2014 |archivedate=23 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140823115539/http://www.mb.com.ph/deped-gets-largest-share-of-proposed-2015-budget/ }}&lt;/ref&gt;

ဖိလစ်ပိုင် အဆင့်မြင့် ပညာရေး ကော်မရှင်မှ တက္ကသိုလ် ကောလိပ်ပေါင်း ၂,၁၈၀ ရှိသည်ဟု စာရင်းပြုစုထားပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် ၆၀၇ ခုမှာ အများပြည်သူဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ် ကောလိပ်များ ဖြစ်ကြပြီး ၁,၅၇၃ ခုနှစ်မှာ ပုဂ္ဂလိက ကျောင်းများ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=CHED&gt;Republic of the Philippines. Commission on Higher Education. (August 2010). {{cite web|url=http://202.57.63.198/chedwww/index.php/eng/Information |title=Information on Higher Education System |accessdate=October 3, 2011 |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110704102629/http://202.57.63.198/chedwww/index.php/eng/Information |archivedate=July 4, 2011 |df= }}. ''Official Website of the Commission on Higher Education''. Retrieved April 17, 2011.&lt;/ref&gt; အတန်းများမှာ ဇွန်လတွင် စ၍ မတ်လတွင် ပြီးဆုံးသည်။ ကောလိပ်နှင့် တက္ကသိုလ်အများစုမှာ ဆမ်မက်စတာပြက္ခဒိန် အတိုင်း သွားကြပြီး ပထမ ဆမ်မက်စတာမှာ ဇွန်လမှ အောက်တိုဘာလ အထိ ဖြစ်ကာ ဒုတိယ ဆမ်မက်စတာမှ နိုဝင်ဘာလ မှ မတ်လ အထိ ဖြစ်သည်။ ပညာသင်ကြားနိုင်သော နိုင်ငံခြား ကျောင်းများလည်း ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;About&quot; /&gt; ၂၀၁၃ ခုနှစ် ကေ-၁၂ ပညာရေး အစီအစဉ်အရ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.interaksyon.com/article/61826/aquino-signs-k-12-enhanced-basic-education-law|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130614003442/http://www.interaksyon.com/article/61826/aquino-signs-k-12-enhanced-basic-education-law|archivedate=June 14, 2013 |title=Aquino signs K–12 enhanced basic education law|publisher=InterAksyon.com|author=Dexter San Pedro|date=May 15, 2013|accessdate=September 23, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.deped.gov.ph/cpanel/uploads/issuanceImg/Kto12%20FAQs%20as%20of%20December%202011.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120611201934/http://www.deped.gov.ph/cpanel/uploads/issuanceImg/Kto12%20FAQs%20as%20of%20December%202011.pdf |archivedate=June 11, 2012 |title=K to 12 Basic Education Program Frequently Asked Questions |date=November 25, 2011 |publisher=Department of Education |accessdate=April 28, 2012}}&lt;/ref&gt;  မူလတန်း ၆ နှစ်၊ ဂျူနီယာ အထက်တန်း ၄ နှစ်နှင့် စီနီယာ အထက်တန်း ၂ နှစ်မှာ မသင်မနေရ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;Republic of the Philippines. (Approved: August 11, 2001). [http://www.chanrobles.com/republicactno9155.html ''Republic Act No. 9155 – Governance of Basic Education Act of 2001'']. Retrieved December 11, 2009 from the [http://www.chanrobles.com/ Chan Robles Virtual Law Library].&lt;/ref&gt;

ပညာရေးတွင် အစိုးရ၏ အေဂျင်စီအချို့ ပါဝင်ဆောင်ရွက်နေကြသည်။ ပညာရေးဌာနသည် မူလတန်း၊ အထက်တန်း နှင့် သင်ရိုးပြင်ပ ပညာရေးတို့တွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်သည်။ နည်းပညာဆိုင်ရာ ပညာရေးနှင့် ကျွမ်းကျင်မှု မြှင့်တင်ရေး အာဏာပိုင် အဖွဲ့ (TESDA) အထက်တန်းနောက်ပိုင်း အလယ်အလတ်အဆင့် ပညာရေးဆိုင်ရာ လေ့ကျင်သင်ကြားမှုများနှင့် မြှင့်တင်မှုများတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်သည်။ အဆင့်မြင်ပညာရေး ကော်မရှင် (CHED) က ကောလိပ်များနှင့် ဘွဲ့လွန် ပညာရေး အစီအစဉ်များ နှင့် ဘွဲ့များ ကို ကြီးကြပ်ပြီး အဆင့်မြင်ပညာရေးအတွက် စံနှုန်းကို ကြီးကြပ်ထိန်းချုပ်သည်။ &lt;ref&gt;[http://www.preventionweb.net/organizations/13426 Commission on Higher Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190808134111/https://www.preventionweb.net/organizations/13426 |date=8 August 2019 }} The Commission on Higher Education is the governing body covering both public and private higher education institutions as well as degree-granting programs in all tertiary educational institutions in the Philippines. The CHED was established on May 18, 1994 through Republic Act 7722 or the Higher Education Act.&lt;/ref&gt;

၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးရှိ ဒေသ ၁၆ ခု အထူးသဖြင့် မင်ဒါနောင်းရှိ မွတ်ဆလင် ဒေသများတွင် ပညာရေးဌာန၏ အစီအစဉ်အောက်၌ မာဒရစ်ခေါ်  မွတ်ဆလင်ကျောင်းများကို ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;madrasa&quot;&gt;{{cite news|url=http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/learning/view/20090720-216304/Mainstreaming-Madrasa |title=Mainstreaming Madrasa |newspaper=The Philippine Daily Inquirer |author=Jerry E. Esplanada |date=July 20, 2009 |accessdate=September 23, 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140724102132/http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/learning/view/20090720-216304/Mainstreaming-Madrasa |archivedate=July 24, 2014}}&lt;/ref&gt;အများပြည်သူဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ်များမှာ ဂိုဏ်းဂဏကင်းစင်သော အဖွဲ့အစည်းများ ဖြစ်ပြီး ထပ်မံ၍ နိုင်ငံတော်ဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ် ကောလိပ်များ နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ်ကောလိပ်များဟူ၍ ခွဲခြားထားသည်။ &lt;ref name=CHED /&gt; ဖိလစ်ပိုင် တက္ကသိုလ် ဆိုသည်မှာ လက်အောက်ခံ တက္ကသိုလ် ၈ ခု ပါဝင်သော နိုင်ငံတော် ဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ်စနစ် တစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Charter&quot;&gt;Republic of the Philippines. (Approved: April 29, 2008). [http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno9500.html ''Republic Act 9500 – An Act to Strengthen the University of the Philippines as the National University'']. Chan Robles Law Library.&lt;/ref&gt;

{{clear}}

== ယဉ်ကျေးမှု ==
[[File:Ati-Atihan Festival Participant.jpg|thumb|အာတီ-အာတီဟန်ပွဲတော်တွင် ပါဝင်နေသူတစ်ဦး]]

ဖိလစ်ပိုင်ယဉ်ကျေးမှုသည် အရှေ့တိုင်းယဉ်ကျေးမှုနှင့် အနောက်တိုင်း ယဉ်ကျေးမှုတို့ ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်သည် အခြားအာရှနိုင်ငံများတွင် တွေ့ရသော အစိတ်အပိုင်းများကို မလေးတို့ ထံမှ ဆက်ခံသော အမွေဖြင့် ဖော်ပြလေ့ ရှိသလို&lt;ref&gt;Baringer, Sally E. [c. 2006]. [http://www.everyculture.com/No-Sa/The-Philippines.html &quot;The Philippines&quot;]. In ''Countries and Their Cultures''. Advameg Inc. Retrieved December 20, 2009 from www.everyculture.com.&lt;/ref&gt; ယဉ်ကျေးမှဒအတွင်းတွင် စပိန်နှင့် အမေရိကန်တို့၏ လွှမ်းမိုးမှုများကိုလည်း သိသာစွာ ဖော်ပြနေသည်။ ''ဘာရီယို ဖီစတာ'' (ဒိစတြိတ်ပွဲတော်) ဟု ခေါ်သော သူတော်စင်တို့၏ ကောက်သစ်စားပွဲတော်ကို ကျင်းပခြင်းမှာ နေရာအနှံ့တွေ့ရသည်။ ထိုသို့ လူ့အသိုင်းအဝိုင်းအတွင်း ပွဲတော်ကျင်းပေနေသည့်အချိန်မှာ ကောက်သစ်စားခြင်း၊ ဂီတ နှင့် အကတို့ပြုလုပ်ရန် အချိန်ဖြစ်သည်။ အာတီ-အာတီဟန်ပွဲတော်၊ မိုရီယွန်းပွဲတော် နှင့် စီနူလော့ပွဲတော်တို့မှာ လူသိများသော ပွဲတော်များ ဖြစ်သည်။

အချို့သော ရိုးရာများမှာ ပြောင်းလဲလာခြင်းနှင့် ခေတ်ပြောင်းခြင်းကြောင့် တဖြည်းဖြည်း မေ့ပျောက်လာကြခြင်းများ ဖြစ်လေ့ရှိသည်။ ဘာယာနီဟန် ဖိလစ်ပိုင် အမျိုးသား ရိုးရာ အက ကုမ္ပဏီသည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတစ်ဝန်းလုံးတွင် တွေ့ရသော ရိုးရာ အကအမျိုးမျိုးကို ထိန်းသိမ်းခြင်းကြောင့် ချီးကျူးကြသည်။ သူတို့သည် သူတို့၏ အထူး ဖျော်ဖြေမှုများဖြစ်သော ဖိလစ်ပိုင် အကများဖြစ်သည့် တီနီကလင်း နှင့် ဆင်ကေးလ် အစရှိသော ဝါးညှပ်အကများကြောင့် နာမည်ကြီးသည်။&lt;ref name=&quot;lonelyplanet44&quot;&gt;{{Cite book|url = https://books.google.com/?id=aaUR07G0yAcC&amp;pg=PA44 |title = Philippines |author1 = Rowthorn, Chris |author2 = Greg Bloom |lastauthoramp = yes |edition = 9th |publisher =Lonely Planet|year = 2006 |page = 44 |isbn = 978-1-74104-289-4}}&lt;/ref&gt;

စပိန်တို့၏ အမွေအနှစ်အကြွင်းအကျန် အဖြစ် အမြင်နိုင်ဆုံးမှာ ဖိလစ်ပိုင်တို့ကြားတွင် စပိန်အမည် နှင့် မျိုးရိုးအမည်များ ထည့်သွင်း မှည့်ခေါ်ကြခြင်း ဖြစ်ပြီး သို့သော်လည်း စပိန်အမည်နှင့် မျိုးရိုးအမည်ကို မှည့်ခေါ်သူတိုင်း စပိန်သွေးပါရှိကြသည် မဟုတ်ပေ။ ထိုထူးဆန်းသော အရာမှာ အာရှသားတို့ကြားတွင် တမူထူးခြားနေပြီး စပိန်ဘုရင်ခံချုပ် နာစီဆို ကလာဗယ်ရီရာ ဝိုင် ဇယ်လ်ဒွါ၏ ကိုလိုနီခေတ် အမိန့်ကြောင့် ဖြစ်ပြီး ထိုအမိန့်အရ မျိုးရိုးအမည်များကို စနစ်တကျသုံးစွဲရန်နှင့် စပိန်အမည်များကို အသုံးပြုရန် ပြည်သူများကို ညွှန်ကြားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=Dumont&gt;{{Cite book|url = https://books.google.com/?id=zMFKs8--FDMC&amp;pg=PA160 |title = Visayan Vignettes: Ethnographic Traces of a Philippine Island |author = Dumont, Jean-Paul |publisher = University of Chicago Press |location = Chicago |year = 1992 |pages = 160–162 |isbn = 978-0-226-16954-5}}&lt;/ref&gt; လမ်းများ၊ မြို့များ နှင့် ခရိုင်များ၏ အမည် အများအပြား မှာလည်း စပိန်အမည်များ ဖြစ်ကြသည်။

အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို နေရာတကာ သုံးစွဲကြခြင်းမှာ ဖိလစ်ပိုင် လူ့အဖွဲ့အစည်းပေါ်တွင် အမေရိကန်တို့၏ ရိုက်ခတ်မှု ဖြစ်သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် အမေရိကန် ပေါ့ပ်ယဉ်ကျေးမှု ရေစီး၏ လွှမ်းမိုးမှုကို လက်ခံရန်အတွက် အသင့်ဖြစ်နေခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် အမြန်ချက် အစားအသောက်များနှင့် အမေရိကန်ရုပ်ရှင်နှင့် ဂီတတို့အား သွေးသားထဲမှ နှစ်သက်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အမြန်ချက် စားသောက်ဆိုင်များကို လမ်းအများအပြားပေါ်တွင် တွေ့ရသည်။ အမေရိကန်တို့၏ တကမ္ဘာလုံးတွင် ရှိနေသော အမြန်ချက် စားသောက်ဆိုင်များမှာ ဈေးကွက်အတွင်း ဝင်ရောက်လာကြသော်လည်း ပြည်တွင်း အမြန်ချက်စားသောက်ဆိုင်များ ဖြစ်ကြသော ဂိုးလ်ဒီလော့ခ် နှင့် အထူးသဖြင့် နိုင်ငံအတွင်း ဦးဆောင်နေသော အမြန်စားသောက်ဆိုင် ဂျော်လီဘီး တို့ ထွက်ပေါ်လာပြီး နိုင်ငံခြားပြိုင်ဘက်များကို အောင်မြင်စွာ ယှဉ်ပြိုင်နိုင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=Jollibee&gt;{{cite web|url = http://www.jollibee.com.ph/corporate/phenomenon.htm |archivedate = June 23, 2007 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070623034806/http://www.jollibee.com.ph/corporate/phenomenon.htm |title = The Jollibee Phenomenon |publisher = Jollibee Inc. |accessdate = January 9, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Jollibee2&gt;{{Cite news|url = https://www.nytimes.com/2005/05/30/business/worldbusiness/30iht-burger.html?pagewanted=all |title = Jollibee stings McDonald's in Philippines |author = Conde, Carlos H. |newspaper =The New York Times|date = May 31, 2005 |accessdate = January 5, 2010}}&lt;/ref&gt;
===ဗိသုကာပညာ===
[[File:Calle Crisologo, Vigan Ilocos Sur.JPG|thumb|ဗီဂန်ရှိ ကိုလိုနီခေတ်အိမ်များ]]
စပိန်တို့၏ ဗိသုကာပညာသည် ဖိလစ်ပိုင်တွင် စွဲထင်ကျန်ရစ်ခဲ့ပြီး မြို့များစွာမှာ မြို့လယ် ရင်ပြင် တစ်ခု သို့မဟုတ် &quot;ပလာဇာ မေယာ&quot; ကို ဝိုင်းရံ၍ တည်ဆောက်ကြသည်။ သို့သော်လည်း စပိန်တို့၏ လွှမ်းမိုးမှုခံရသော အဆောက်အဦးပေါင်းများစွာမှာ ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အတွင်းက ဖြိုဖျက်ခံခဲ့ရသည်။ &lt;ref name=Ring /&gt;  အချို့သော ဥပမာများမှာ ယနေ့တိုင် ကျန်ရစ်ပြီး နိုင်ငံ၏ ဘုရားကျောင်းများ၊ အစိုးရ အဆောက်အဦးများနှင့် တက္ကသိုလ်များတွင် ဖြစ်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်၏ ဘာရော့ခ် ဘုရားကျောင်း ၄ ခုမှာ ယူနက်စကို၏ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ စာရင်းတွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး မနီလာရှိ ဆန် အဂတ်စတင်း ဘုရားကျောင်း၊ အီလိုကော့စ် နော်တဲ ရှိ ပဝေးဘုရားကျောင်း ၊ အီလိုကော့စ်ဆား ရှိ ဆန်တာမာရီယာ ဘုရားကျောင်း၊ အီလိုအီလိုရှိ ဆန်တို တောမတ်စ် ဒီ ဗေလာနျူဗာ ဘုရားကျောင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref name=Unesco&gt;{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/677/multiple=1&amp;unique_number=801|title=Baroque Churches of the Philippines|website=UNESCO World Heritage Centre|author1=United Nations Educational |author2=Scientific and Cultural Organization |year=2010|accessdate=January 12, 2010}}&lt;/ref&gt;အီလိုကော့စ် ဆား ရှိ ဗီဂန်မြို့မှာ ထိန်းသိမ်းထားသော စပိန်စတိုင်လ် အိမ်များ နှင့် အဆောက်အဦးများကြောင့် ထင်ရှားသည်။&lt;ref name=&quot;lonelyplanet145&quot;&gt;{{Cite book|url = https://books.google.com/?id=aaUR07G0yAcC&amp;pg=PA145 |title = Philippines |author1 = Rowthorn, Chris |author2 = Greg Bloom |lastauthoramp = yes |edition = 9th |publisher =Lonely Planet|year = 2006 |page = 145 |isbn = 978-1-74104-289-4}}&lt;/ref&gt;

၁၈၉၈ အမေရိကန်တို့ သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ဖိလစ်ပိုင်တွင် ဗိသုကာ ပုံစံအသစ် မွေးဖွားလာခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် အစိုးရ အဆောက်အဦးများနှင့် အာ့တ်ဒီကို စတိုင်လ် ပြဇာတ်ရုံများကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ အမေရိကန်တို့ ရှိနေစဉ်အချိန်တွင် မနီလာမြို့၏ အစိတ်အပိုင်း အချို့အား ဒန်နီယယ် ဘာဟမ်၏ ဗိသုကာ ဒီဇိုင်းနှင့် မာစတာပလန်များကို အသုံးပြု၍ မြို့ပြ အစီအစဉ် ရေးဆွဲခြင်းကို ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည်။ ဘာဟမ်၏ အစီအစဉ်များထဲတွင် အစိုးရ အဆောက်အဦးများကို ဂရိ နှင့် နီယိုကလပ်စစ်ကယ် ပုံစံ ဗိသုကာပုံစံများဖြင့် တည်ဆောက်ခြင်းလည်း ပါဝင်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ncca.gov.ph/subcommissions/subcommission-on-the-arts-sca/architecture-and-allied-arts-2/history-of-philippine-architecture/|title=History of Philippine Architecture|publisher=National Commission for Culture and the Arts|access-date=September 8, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421020700/http://ncca.gov.ph/subcommissions/subcommission-on-the-arts-sca/architecture-and-allied-arts-2/history-of-philippine-architecture/|archive-date=April 21, 2017|dead-url=yes|accessdate=9 August 2019|archivedate=21 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170421020700/http://ncca.gov.ph/subcommissions/subcommission-on-the-arts-sca/architecture-and-allied-arts-2/history-of-philippine-architecture/}}&lt;/ref&gt; အီလိုအီလိုမြို့တွင် အမေရိကန်တို့ သိမ်းပိုက်ထားစဉ်အချိန်က တည်ဆောက်ခဲ့သော ကိုလိုနီခေတ် အဆောက်အအုံများကို ယနေ့တိုင် တွေ့မြင်နိုင်သေးသည်။ စီးပွားရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အဦးများ၊ အိမ်များ နှင့် ဘုရားရှိခိုးကျောင်းများလည်း အများအပြား ရှိပြီး အထူးသဖြင့် အီလိုအီလိုရှိ ကယ်လီရီးယဲလ် အရပ်တွင် တွေ့မြင်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.oocities.org/dost6/iloilo/touristattraction.html|title=The Official Iloilo Province Webpage|website=oocities.org}}&lt;/ref&gt;

သို့သော်လည်း နိုင်ငံ၏ အချို့ဒေသများဖြစ်သော ဘာတားနစ် ကဲ့သို့သော ဒေသများတွင် အနည်းငယ်ကွဲပြားပြီး စပိန်ပုံစံ ဗိသုကာ ပညာနှင့် ဖိလစ်ပိုင်ပုံစံ ဗိသုကာများမှာ ကွဲပြားသောနည်းဖြင့် ရောနှောပေါင်းစပ်ကြပြီး ရာသီဥတုကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထုံးကျောက်များနှင့် သန္တာကျောက်များကို အဆောက်အအုံသုံး ပစ္စည်းများ အဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။ &lt;ref name=nccabatanes&gt;{{cite web|url=http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?igm=4&amp;i=226|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419094805/http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?igm=4&amp;i=226|archivedate=April 19, 2015|date=April 19, 2015|title=The Batanes Islands|publisher=National Commission for Culture and the Arts|last=Datar|first=Francisco A.}}&lt;/ref&gt; အစ်ဒ်ဂျန်း နှင့် အိုင်ဗာတန် ရဲတိုက်များမှာ ဖိလစ်ပိုင်တစ်နိုင်ငံလုံးကို စပိန်တို့ မသိမ်းပိုက်မီ အချိန်က လူတို့၏ အဓိက ခိုလှုံရာ နေရာများ ဖြစ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.filipiknow.net/archaeological-discoveries-in-the-philippines/#more-4493|title=15 Most Intense Archaeological Discoveries in Philippine History|website=FilipiKnow}}&lt;/ref&gt;

===ဂီတ===
[[File:Philippine culture harana 0.jpg|alt=|left|thumb|ဟာရာနာ လူပျိုလှည့်ရိုးရာ၊ ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ သိင်္ဂါရရသမြောက်သော ရိုးရာဂီတကို ပေါင်းစပ်ခြင်း]]
ဖိလစ်ပိုင်ဂီတသည် အခြားနိုင်ငံများ၏ ကိုလိုနီပြုမှုအောက်တွင် ကွဲပြားသော လွှမ်းမိုးမှုများကြောင့် လျင်မြန်စွာ ပြောင်းလဲတိုးတက်လာခဲ့သည်။ စပိန်တို့ ကျွန်းများကို မအောင်နိုင်မီ အချိန်က ဂီတအများစုမှာ သဘာဝမှ အမှတ်ရစရာများ သို့မဟုတ် အလွန်အမင်း လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိသည်။ လူမျိုးစုဂီတ၏ ဥပမာ အချို့မှာ အီဖူဂေါင်းရှိ တီဘိုလီလူမျိုး နှင့် အမ်ဘိုဟာတိုလူမျိုးတို့၏ ''ကိုယု နို တီဘူလာ'' ဖြစ်သည်။ ထိုအမျိုးအစားသည် မောင်းတီးသော ဂီတနှင့် တွဲဖက်လေ့ ရှိပြီး ထင်ရှားသော တူရိယာတစ်ခုမှာ ကူလင်တန်း ခေါ် ကြေးနောင်ပတ္တလားဖြစ်သည်။

စပိန်ခေတ်အတွင်းတွင် ရွန်ဒဲလျာဂီတ ဟု ခေါ်သော မယ်ဒလင်ကဲ့သို့သော တူရိယာများသုံးသည့် ရိုးရာကြိုးတပ်တူရိယာဝိုင်းမှာ နေရာအနှံ့ရှိသည်။ ဖိလစ်ပိုင်တွင် ရွန်ဒဲလျာ ဆိုသည်မှာ မည်သည့် ကြိုးတပ်တူရိယာကို မဆို ပလက်ထရွမ် သို့မဟုတ် လက်ခတ်ဖြင့် တီးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဖိလစ်ပိုင် တူရိယာများမှာ ဒေသတွင်းရှိသော ဖိလစ်ပိုင်သစ်များကို သုံး၍ ပြုလုပ်ကြပြီး ပလက်ထရွမ် သို့မဟုတ် လက်ခတ်မှာ လိပ်ခွံကို သုံး၍ ပြုလုပ်ကြသည်။ အခြား ရွန်ဒဲလျာတွင် သုံးသော ကြိုးတပ်တူရိယာများမှာ ဖိလစ်ပိုင်တွင်သာ တွေ့ရသော ၁၄ ကြိုးတပ် ဘန်ဒါရီယာခေါ် ကိရိယာ၊ လောက်ဒ်၊ အော်တေဗီနာ၊ ဆယ်နှစ်ကြိုးတပ် ဂစ်တာ၊ အူကူလီလီ၊ ဘာဂျို ဒီ အူးနပ်စ် သို့မဟုတ် ဒယ်ဘယ်ဘေ့စ်၊ ဂစ်တာရွန် မက္ကဆီကာနို နှင့် အခြား ဂစ်တာပေါ်တွင် အခြေခံ၍ ပုံစံထုတ် ပြုလုပ်ထားသော ဖိလစ်ပိုင်ထုတ် တူရိယာများ ဖြစ်သည်။ ဟာရာန လူပျိုလှည့် ဂီတ နှင့် ကွန်ဒီမန် ဂီတတို့မှာ လူပျိုလှည့်ရိုးရာများတွင် သီချင်းဆို တီးမှုတ်ရာ၌ အများအားဖြင့် တီးမှုတ်သီဆိုလေ့ ရှိကြသည်။&lt;ref name=aboutpmusic&gt;{{cite web|url=http://aboutphilippines.ph/filer/toledo-cebu/PHILIPPINE%20MUSIC.pdf|date=June 20, 2015 |title=PHILIPPINE MUSIC|publisher=Balikbayan family-union – AboutPhilippines|author1=Anupol|author2=Cayabyab|author3=Chua|author4=Luarca|author5=Shimamoto|author6=Torio|author7=Yumol}}{{dead link|date=February 2018|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;

မာဆယ်လို အာဒိုနေ (အော်ဂင်သမား)၊ ဆင်ပလစ်စီယို ဆိုလစ် (အော်ဂင်သမား) ၊ ဒီယဲဂို စီ ပီရက်ဇ် (စန္ဒယားဆရာ)၊ ယိုဆေး ကွန်ဆဲကို (စန္ဒရားဆရာ) နှင့် ဒွန်နာ ဒိုလိုရက်စ် ပါတာနို (တေးရေးဆရာ) တို့မှာ ယနေ့ခေတ်တွင် နာမည်ကျော်သော ဂီတပညာရှင်များ ဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် အမေရိကန်တို့၏ ပေါ့ပ်ယဉ်ကျေးမှုမှာ ဖိလစ်ပိုင်တွင် အလွန်အမင်း နေရာယူထားပြီး စပိန်ခေတ်မှ အမေရိကန်တို့ သိမ်းပိုက်ရာတွင် ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ကိုရီးယား ပေါ့ပ်ဂီတနှင့် အတူ ထို ဂီတနှစ်ခုတို့မှာ လတ်တလော မီဒီယာရှိ ဂီတဇာတ်ခုံကို လွှမ်းမိုး နေရာယူထားကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.academia.edu/8989687|title=Reason Behind the Rising Popularity of K-Pop in the Philippines|author=Alyssa Kristin Cruz|website=academia.edu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=nccamusic&gt;{{cite web|url=http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?igm=1&amp;i=157|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140724223121/http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?igm=1&amp;i=157 |archivedate=July 24, 2014|date=July 25, 2014 |title=Popular Music in the Philippines|last=Baes|first=Jonas|publisher=National Commission for Culture and the Arts}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း စပိန်လွှမ်းမိုးသော ရိုးရာဂီတမှာ ပြန်လည်ရှင်သန်လာနိုင်ပြီး ဖိလစ်ပိုင် မာဒရစ်ဂယ် ဆင်းဂါး ကဲ့သို့သော သံပြိုင်ဂီတအဖွဲ့များ နိုင်ငံအတွင်း အဝင်အထွက် ပြုနေမှု၏ ကျေးဇူးကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rappler.com/move-ph/balikbayan/39564-choirs-filipino-classics|title=Choirs around the world take on Filipino classics|website=Rappler|accessdate=9 August 2019|archivedate=9 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190809134546/https://www.rappler.com/move-ph/balikbayan/39564-choirs-filipino-classics}}&lt;/ref&gt;

===အက===
[[File:Zamboanga_Restaurant_(10_of_16).jpg|thumb|ဆင်ကေး ခေါ် စပိန်ခေတ်မတိုင်မီက မာရာနောင်း သူကောင်းမျိုးတို့ကို ဖော်ပြနေသော အက]]
[[File:Folklore of the popular heritage of the State of the Philippines 05.jpg|thumb|ကာရီညိုဆာ ခေါ်သော စပိန်ခေတ်က ဖိလစ်ပိုင် ရိုးရာ လူပျိုလှည့်အက]]

ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ ဂီတ ပြောင်းလဲလာသကဲ့သို့ပင် အကသည်လည်း အစဉ်တစိုက် ပြောင်းလဲနေသည်။ ကိုလိုနီခေတ်မတိုင်မီက ဖိလစ်ပိုင်တွင် အမျိုးမျိုး ကွဲပြားသော လူမျိုးစုတို့မှာ များပြားလှစွာသော လူမျိုးစု အကများ ရှိခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဖြစ်ရခြင်းမှာ ဖိလစ်ပိုင်သည် ကျွန်းစုနိုင်ငံဖြစ်သောကြောင့် အမျိုးမျိုးကွဲပြားသော အကများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ လူဇွန်းနှင့် ဗီဆာယားတို့တွင် စပိန်တို့ ရောက်မလာမီ အချိန်အထိ လူမျိုးစုအကများကို ပိုမိုရင်းနှီးကြသည်။ မင်ဒါနောင်းတွင်မူ မွတ်ဆလင်တို့ အတုကို ယူထားသော အကများ ပိုမိုများပြားပြီး စပိန်တို့၏ လွှမ်းမိုးမှုမှာ ဇမ်ဘိုရန်းဂါးတွင် အနည်းငယ်မျှသာ သက်ရောက်မှု ရှိသည်။

ဖိလစ်ပိုင်တွင် နေရာတကာတွေ့ရသော အကများကို လူမှုရေးအခမ်းအနားများဖြစ်ကြသော ရိုးရာပွဲများ၊ ဟာသပွဲများ၊ နေ့စဉ်ဘဝများ နှင့် ပါတီများတွင် တွေ့ရသည်။ စပိန်ခေတ်တွင် အကအများစုမှာ ရွန်ဒဲလျားဂီတဖြင့် တွဲဖက်လေ့ရှိပြီး အများအားဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုအတွင်း တဖြည်းဖြည်း ပေါင်းစပ်လာသော ၁၄ကြိုးတပ် ဘန်ဒါရီယားခေါ် ဖိလစ်ပိုင်တို့ တီထွင်ထားသော တူရိယာ သို့မဟုတ် အခြားဒေသတွင်း တီထွင်ထားသော ကြိုးတပ်တူရိယာများကို အသုံးပြုလေ့ ရှိကြသည်။

ထင်ရှားသော အကတစ်ခုမှာ တီနီကလင်း ဟု ခေါ်ပြီး ရွန်ဒဲလျား ဂီတသမားအဖွဲ့မှာ ဝါးလုံးနှစ်ချောင်း၏ ရိုက်ခတ်သံနှင့်အတူ တီးခေတ်ကြသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ထိုအက အစတွင် အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများ &quot;ကျေးလက်နှင့် မြို့ပြသားတို့ ရောစပ်ခြင်း&quot; ဇာတ်ကွက်ကို သရုပ်ဆောင်ကြသည်။ အကသမားများသည် တစ်ဖက်တစ်ချက်မှ ကိုင်ထားပြီး ရိုက်ခတ်နေသော ဝါးလုံးများကြားမှ လှုပ်ရှားကြသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဝါးလုံတစ်စုံ အချင်းချင်း ကန့်လန့်ဖြတ်ခြင်းကို ပြသသည်။ ထိုသို့ ဝါးလုံး အသုံးပြုသော မွတ်ဆလင် ပုံစံအကကို စင်ကေး ဟု ခေါ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stringsofunity.com/rondalla-history.html|title=Strings of Unity|last=Felix|first=Marcus|website=stringsofunity.com|accessdate=December 17, 2015|archivedate=10 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010145309/http://stringsofunity.com/rondalla-history.html}}&lt;/ref&gt;

ကာရီညိုဆာခေါ် စပိန်ဖိလစ်ပိုင် အကမှာ &quot;ဖိလစ်ပိုင်၏ အမျိုးသား အက&quot; ဟု တရားဝင် မဟုတ်သော်လည်း သတ်မှတ်ကြသည်။ ၎င်းမှာ နှစ်ပါးသွားအကဖြစ်ပြီး အမျိုးသမီးမှာ ယပ်တောင် သို့မဟုတ် လက်ကိုင်ပုဝါကို ကိုင်ထားပြီး ၎င်းမှာ စုံတွဲအနေနှင့် သိင်္ဂါရရသမြောက်သော ဇာတ်ကွက်ကို ကပြရာ၌ အဓိက အခန်းကဏ္ဍမှာ ပါဝင်ခဲ့သည်။

ယနေ့ခေတ် မော်ဒန် နှင့် ပို့စ်မော်ဒန် ကာလတွင် ရှိသော အကများမှာ နူးညံ့သော ဘဲလေး အကမှ လမ်းပေါ်မှ အကစတိုင်လ် ဘရိတ်ဒန့်စ် အထိ အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ &lt;ref name=nccadance&gt;{{cite web|url=http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?igm=1&amp;i=117|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140724234241/http://www.ncca.gov.ph/about-culture-and-arts/articles-on-c-n-a/article.php?igm=1&amp;i=117 |archivedate=July 24, 2014|date=July 24, 2014 |title=Philippine Dance in the American Period|publisher=National Commission for Culture and the Arts|first=Basilio Esteban S.|last=Villacruz}}&lt;/ref&gt;

===မျက်မြင်အနုပညာ===
[[File:The Bulol.jpg|thumb|left|ဘာနာဝေး အီဖူဂေါင်း စပါးနတ်ကို သစ်သားဖြင့် ထွင်းထုထားပုံ]]
[[File:Spolarium.jpg|thumb|left| ဂျွမ်လူနာ၏ ''စပိုလီရာရီယမ်'' (၁၈၈၄)]]
အိုးလုပ်ငန်းနှင့် ယက်ကန်းလုပ်ငန်းတို့သည် ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ အနုပညာဆိုင်ရာ ဒီဇိုင်းကို ပထမဆုံး ဖော်ပြသော အနုပညာပုံစံများဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတဝှမ်းရှိ ကျောက်ဂူနေထိုင်မှုများမှ သက်သေအဖြစ် ကျန်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့ထဲတွင် အများစုမှာ လူပုံစံ လုပ်ထားသော မြေထည်ခရားများဖြစ်ပြီး ဘီစီ ၅ ခုနှစ်မှ အေဒီ ၂၂၅ ခုနှစ်အတွင်းဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ယက္ကန်းလုပ်ငန်းကို အမျိုးသမီးများက အများစု ပြုလုပ်ကြပြီး အဘာကာ၊ နာနတ်သီး၊ ဝါ နှင့် သစ်ခေါက်တို့မှ ရသော အမျှင်များကို သုံး၍ အဝတ်အထည်များ၊ ကော်ဇောများနှင့် ဦးထုပ်များ ပြုလုပ်ကြသည်။ ဆန်ပြောင်းစသော အစေ့များ နှင့် အခြားအစားအသောက်များကို သယ်ယူရန် ခြင်းတောင်းများကို သုံးကြသည်။ &lt;ref name=&quot;slideshare1&quot;&gt;{{cite web|last=Sotto |first=Trish |url=http://www.slideshare.net/TrishSotto/fa-28-weaving-history |title=Fa 28 weaving history |publisher=Slideshare.net |date= |accessdate=August 1, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nationalmuseum1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nationalmuseum.gov.ph/nationalmuseumbeta/Collections/Archaeo/Pots.html |title=Anthropomorphic Pots : Metal Age : Ayub Cave, Saranggani Province |publisher=National Museum of the Philippines |accessdate=February 22, 2015 |archivedate=18 October 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181018050322/http://www.nationalmuseum.gov.ph/nationalmuseumbeta/Collections/Archaeo/Pots.html }}&lt;/ref&gt;

အစောပိုင်း ဖိလစ်ပိုင် ပန်းပုရုပ်များတွင် ရှေ့ပိုင်း ဝစ်လစ်စလစ်ပုံ ရှိကြသည်။ အစောဆုံး ပုံစံများထဲမှ တစ်ခုမှာ ''ဘူလိုး'' ဟု ခေါ်ပြီး အီဖူဂေါင်းလူမျိုးတို့မှ လယ်ယာမြေသာယာဝပြောမှု အတွက် သေချာစေရန် သုံးကြခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုပန်းပုရုပ်များ၏ နဂိုမူလ အလုပ်မှာ ၎င်းတို့ကို ဖန်တီးသော လူမျိုးစုများ၏ ပွဲတော်များနှင့် ယုံကြည်မှုများနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ အာရပ်နှင့် ရုရှား သာသနာပြုများမှလည်း ဖန်သားဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အရုပ်များဖြစ်သော အိုကေး ပုံစံ အရုပ်များကို ယူဆောင်လာကြသည်။ ထိုသို့သော ပန်းပုရုပ်များမှာ ဆူလူးအား အစ္စလာမ်ဘာသာ အဖြစ် ပြောင်းလဲရာမှ စတင်ခဲ့သည်။ စပိန်တို့၏ ကိုလိုနီပြုခြင်းသည်လည်း ဖိလစ်ပိုင်တို့ အနေနှင့် ချစ်မြတ်နိုးသော အရာများကို ပန်းပုရုပ် ထုလုပ်ခြင်းအား မတားဆီးခဲ့ပေ။ ထိုအချိန်တွင် နတ်များနှင့် သူတော်စင်များ၏ ပန်းပုရုပ်များကို သုံး၍ ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးတို့အား ခရစ်ယာန် တရားစာများကို သင်ကြားပေးခဲ့ကြသည်။ အမေရိကန် ကိုလိုနီကာလ အတွင်းတွင်လည်း ကိုးကွယ်သူများအနေနှင့် ၎င်းတို့ ယုံကြည်မှုကို ပန်းပုထု၍ ဘုရားကျောင်းများကို အလှဆင်ရန် အတွက် တားဆီးခဲ့ခြင်း မရှိပေ။ သို့သော်လည်း ပညာရေး တိုးတက်လာပြီး လူတို့ ချမ်းသာကြွယ်ဝလာကြပြီးနောက် အနုပညာရှင် အများစုသည် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အရုပ်များ ထုလုပ်ရာမှ ဘာသာရေးနှင့်မဆိုင်သော ပုံများဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;wiziq1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.wiziq.com/tutorial/159187-HISTORY-OF-PHILIPPINE-PAINTING |title=History Of Philippine Painting |publisher=Wiziq.com |date= |accessdate=August 1, 2013 |archive-date=3 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130703035433/http://www.wiziq.com/tutorial/159187-HISTORY-OF-PHILIPPINE-PAINTING }}&lt;/ref&gt;

ဒါမီယန် ဒိုမင်ဂိုတို့ကဲ့သို့ အစောပိုင်း ခေတ်သစ်ပန်းချီဆရာတို့၏ ပန်းချီကားများတွင် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုများ အများအားဖြင့် ရှိနေသေးသော်လည်း ဂျွမ်လူနာနှင့် ဖဲလစ် ဟီဒယ်လ်ဂိုတို့၏ ပန်းချီကာများသည် နိုင်ငံရေးဘက်သို့ ပြသနေကြသည်။ ပထမဆုံး ဖိလစ်ပိုင် အမျိုးသား ပန်းချီဆရာ ဖာနန်ဒို အေမောဆိုလိုသည် ပို့စ်မော်ဒန် အနုပညာကို အသုံးပြု၍ ပန်းချီကားများကို ဖန်တီးခဲ့ပြီး ၎င်းတို့မှ ဖိလစ်ပိုင်၏ ယဉ်ကျေးမှုများကို ပြသနေကြကာ အခြားသော ပန်းချီဆရာများဖြစ်သော ဖာနန်ဒို ဇိုဘယ် အစရှိသူတို့သည် သရုပ်မှန်ဝါဒ နှင့် အက်စထရပ် နည်းစနစ်များကို သုံးခဲ့ကြသည်။

ယနေ့ခေတ်တွင် အာ့တ်ဒီကော် စတိုင်လ်တွင် ပန်းပုထုခြင်းအား ဗိသုကာ ပညာနှင့်ပေါင်းစပ်၍ ဖန်တီးကြသည်။ ထိုဥပမာများကို နိုင်ငံတဝှမ်းရှိ ပန်းပုရုပ်များတွင် တွေ့မြင်နိုင်ပြီး အထူးသဖြင့် အများပြည်သူဆိုင်ရာ ပန်းခြံများနှင့် ဟင်းလင်းပြင်များတွင် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=3_ocHJ0_t44C|title=Humanities and the Digital Art|edition=2006|isbn=978-971-23-4628-6|year=2006|pages=[https://books.google.com/?id=3_ocHJ0_t44C&amp;pg=PA31&amp;lpg=PA31&amp;dq=history+philippine+sculptures#v=onepage&amp;q=history%20philippine%20sculptures&amp;f=false 31-32]}}&lt;/ref&gt;

===စံနှုန်းတန်ဖိုးများ===
ယေဘုယျအားဖြင့် ဖော်ပြရမည်ဆိုပါက ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးတို့၏ ထင်ရှားသော စံနှုန်းတန်ဖိုးများမှာ လူအချင်းချင်း မှီခိုဆက်နွယ်နေခြင်းစနစ်ဖြစ်ပြီး အထူးသဖြင့် အမျိုးတော်စပ်မှုများ၊ လုပ်ဆောင်ပေးရန်ရှိမှုများ၊ သူငယ်ချင်းဖြစ်မှုများ၊ ဘာသာရေး (အထူးသဖြင့် ခရစ်ယာန်ဘာသာ) နှင့် စီးပွားရေးဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုတို့ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref name=CAPH&gt;[http://countrystudies.us/philippines/41.htm ''Social Values and Organization''], Philippines, Country Studies US. Online version of print book Ronald E. Dolan, ed. ''Philippines: A Country Study''. Washington: GPO for the Library of Congress, 1991.&lt;/ref&gt;

ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ တန်ဖိုးများမှာ အများစုသော အပိုင်းများတွင် လူမှုရေးဆိုင်ရာ သင့်မြတ်မှုများကို ထိန်းသိမ်းခြင်း၌ ဗဟိုပြုလျက် ရှိပြီး အဖွဲ့အစည်းအတွင်း အများကလက်ခံရန် ဆန္ဒက တွန်းအားပေးမှု အဖြစ်ရှိနေသည်။&lt;ref name=&quot;Phil&quot; /&gt; ထိုတန်ဖိုးများမှ သွေဖည်မသွားစေရန် အဓိက အတားအဆီးမှာ &quot;''ဟီရာ''&quot; ဆိုသော အတားအဆီးဖြစ်ပြီး အကြမ်းအားဖြင့် ဘာသာပြန်မည် ဆိုပါက &quot;ရှက်တတ်မှု&quot; နှင့် &quot;''အာမို ပရိုပီရို ''&quot; ခေါ်  &quot;ဂုဏ်သိက္ခာ&quot; တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Phil&quot;&gt;{{cite book|author1=Chris Rowthorn|author2=Greg Bloom|title=Philippines|url=https://books.google.com/books?id=aaUR07G0yAcC|year=2006|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-289-4}}&lt;/ref&gt; လူမှုရေးဆိုင်ရာ လက်ခံနိုင်မှု၊ အစုအဖွဲ့မှ လက်ခံမှု နှင့် အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ပါဝင်နိုင်မှုတို့သည် အဓိက ဂရုစိုက်ကြသော အချက်များ ဖြစ်သည်။ အခြားသူများက မည်သို့မည်ပုံ ထင်မြင်ယူရမည်၊ ပြောဆိုမည်၊ ပြုလုပ်မည် စသည်တို့ကို ဂရုစိုက်ခြင်းသည် ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးတို့ကြား လူမှုရေးဆိုင်ရာ အပြုအမူများကို အပြင်းအထန် လွှမ်းမိုးမှုရှိသည်။&lt;ref name=Didache&gt;Hallig, Jason V. [http://didache.nts.edu/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_view&amp;gid=277&amp;Itemid ''Communicating Holiness to the Filipinos: Challenges and Needs''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720015814/http://didache.nts.edu/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_view&amp;gid=277&amp;Itemid |date=July 20, 2011 }}, The Path to a Filipino Theology of Holiness, pp. 2, 10.&lt;/ref&gt;

ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးတို့၏ တန်ဖိုးများ၏ အခြားအစိတ်အပိုင်း တစ်ခုမှာ အနာဂတ်အတွက် အကောင်းမြင်မှု၊ လက်ရှိအခြေအနေ နှင့် အဖြစ်အပျက်များပေါ်တွင် အဆိုးမြင်မှု၊ အခြားသူများအပေါ်တွင် စိုးရိမ်ပူပန်မှု နှင့် ဂရုစိုက်မှု၊ သူငယ်ချင်းအပေါင်းအသင်းရှိမှုနှင့် ဖော်ရွေမှု၊ ဧည့်ဝတ်ပြူငှာသော အမူအကျင့်ရှိမှု၊ ဘာသာရေး ကိုင်းရှိုင်းမှု၊ မိမိဘာသာနှင့် အခြားသူများအပေါ် လေးစားမှု၊ အမျိုးသမီးများအား လေးစားမှု၊ ဘုရားသခင်အား ကြောက်ရွံ့မှု၊ လိမ်လည်မှုနှင့် ခိုးယူမှုတို့အား ရွံမုန်းခြင်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref name=CRVP2&gt;{{cite web |last=Talisayon |first=Serafin |url=http://www.crvp.org/book/Series03/III-7/chapter_xiii.htm|title=Filipino Values, Chapter XIII, Teaching Values in the Natural and Physical Sciences in the Philippines |website=crvp.org |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160417164213/http://www.crvp.org/book/Series03/III-7/chapter_xiii.htm|archivedate=April 17, 2016|publisher=The Council for Research in Values and Philosophy (RVP), The Catholic University of America|date=1994}} File dated April 8, 2000. In {{cite book|isbn=978-1-56518-040-6|title=Values in Philippine Culture and Education (Philippine Philosophical Studies, Series III, Volume 7)|editor=Manuel B. Dy Jr. |series=Cultural heritage and contemporary change|date=March 10, 1994|publisher=Council for Research in Values and Philosophy}}&lt;/ref&gt;

===ဟင်းလျာများ===
{{multiple image|perrow = 2|total_width=320
| image1 = Lumpia from Lumpia Shack in New York, NY.jpg
| image2 = Chicken adobo.jpg 
| image3 = Mushroom sisig.jpg
| image4 = Halo halo1.jpg
| footer = ထိပ်ဆုံးဘယ်ဘက်မှစ၍ လက်ယာရစ် လွန်ပီယာ၊ အာဒိုဘို၊ ဟလိုဟလို၊ စိစစ်
}}
ဖိလစ်ပိုင် ဟင်းလျာများသည် မလာယို-ပိုလီနီးရှန်း မူလအစမှ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အတွင်း တဖြည်းဖြည်း ပြောင်းလဲလာခဲ့ကာ စပိန်၊ တရုတ်၊ အမေရိကန် နှင့် အခြား အာရှ အစားအသောက်တို့၏ လွှမ်းမိုးမှုများဖြင့် ဒေသတွင်း ရနိုင်သော ဟင်းချက်စရာများ နှင့် ဖိလစ်ပိုင် ဟင်းလျာများဖြင့် ပေါင်းစပ်၍ သီးသန့်ထင်ရှားသော ဖိလစ်ပိုင် ဟင်းလျာများ ဖြစ်အောင် ဖန်တီးလာနိုင်ခဲ့သည်။ ဟင်းလျာများတွင် အလွန်ရိုးရှင်းသော ငါးခြောက်ကြော် နှင့် ထမင်းမှစ၍ စားပွဲများအတွက် ချက်ပြုတ်ကြသော ပါအဲလာ နှင့် ကိုစီဒိုတို့ အထိ ကြီးကျယ်သော ဟင်းလျာများ အမျိုးမျိုး ပါဝင်ကြသည်။ &lt;ref name=Jollibee2 /&gt;&lt;ref name=Zialcita /&gt;

ထင်ရှားသော ဟင်းလျာများမှာ လေချွန်း၊ အာဒိုဘို၊ ဆီးနီးဂန်း၊ ကာရီ-ကာရဲ၊ တာပါ၊ ပါတာအကြွပ်၊ ပန်ဆစ်၊ လွန်ပီယာ နှင့် ဟလိုဟလို တို့ဖြစ်ကြသည်။ ချက်ပြုတ်ရာတွင် သုံးကြသော ဒေသတွင်း ဟင်းချက်စရာများမှာ ကလာမန်စီ၊ အုန်းသီး၊ ဆာဘား ငှက်ပျောပု၊ သရက်သီး၊ အူဘေး၊ နို့ငါး နှင့် ငံပြာရည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ ရသာခံမှုမှ အရသာအပြည့်အဝရှိသော အစာများကို နှစ်သက်ကြသော်လည်း ဟင်းလျာများမှာ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများကဲ့သို့ မစပ်ကြပေ။ &lt;ref name=Jollibee2 /&gt;&lt;ref name=Zialcita&gt;{{Cite book|url = https://books.google.com/?id=PEy9G-HLokwC&amp;pg=PA281 |title = Authentic Though not Exotic: Essays on Filipino Identity |author = Zialcita, Fernando Nakpil |publisher = Ateneo de Manila University Press |location = Quezon City |year = 2005 |page = 281 |isbn = 978-971-550-479-9}}&lt;/ref&gt;

ဖိလစ်ပိုင်တို့သည် အခြားသော အာရှသားများကဲ့သို့ တူကိုသုံး၍ စားသောက်လေ့ မရှိကြပဲ အနောက်တိုင်း စားသောက်ကိရိယာ တို့ကို အသုံးပြုကြသည်။ ဖြစ်နိုင်ခြေ ရှိသည့် အကြောင်းမှာ ထမင်းသည် အဓိက စားသောက်သည့် အစားအစာဖြစ်ပြီး ဖိလစ်ပိုင်ဟင်းလျာများတွင် လူကြိုက်များကြသည်မှာ စတူး နှင့် အရည်ပါသော ပင်မဟင်းလျာများဖြစ်ကြသောကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။ ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ ထမင်းစား စားပွဲတွင် တွေ့ရသော စားသောက်ကိရိယာမှာ ဇွန်းနှင့် ခက်ရင်းဖြစ်ပြီး ခက်ရင်းနှင့် ဓား မဟုတ်ပေ။&lt;ref name=&quot;lonelyplanet48&quot;&gt;{{Cite book|url = https://books.google.com/?id=aaUR07G0yAcC&amp;pg=PA48&amp;dq=filipino+cuisine&amp;q=filipino%20cuisine |title = Philippines |author1 = Rowthorn, Chris |author2 = Greg Bloom |lastauthoramp = yes |edition = 9th |publisher =Lonely Planet|year = 2006 |page = 48 |isbn = 978-1-74104-289-4}}&lt;/ref&gt;

ရိုးရာအရ လက်ဖြင့်စားသော နည်းကို ကမာရန်း ဟုခေါ်ပြီး ညာဘက်လက်ကိုဆေး၍ လက်ဖြင့်စားခြင်း ဖြစ်ကာ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://traveldeepandwide.com/filipino-kamayan-style-the-proper-way-to-eat-with-your-hand/|title=Filipino Eating Etiquette, Kamayan Style: the proper way to eat with your hands|publisher=traveldeepandwide.com|access-date=10 August 2019|archive-date=10 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810131800/http://traveldeepandwide.com/filipino-kamayan-style-the-proper-way-to-eat-with-your-hand/}}&lt;/ref&gt; ယခင်က မြို့ပြမဖြစ်သေးသောနေရာများအတွင် အမြဲတစေ တွေ့ရလေ့ ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;Zibart&quot;&gt;{{Cite book|url = https://books.google.com/?id=y6vTun3i4NQC&amp;pg=PA266 |title = The Ethnic Food Lover's Companion: Understanding the Cuisines of the World |author = Zibart, Eve |publisher = Menasha Ridge Press |year = 2001 |page = 277 |isbn = 978-0-89732-372-7}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ဖိလစ်ပိုင်အစားအစာများကို အခြားလူမျိုးများသို့ မိတ်ဆက်ပေးကြသော ဖိလစ်ပိုင်စားသောက်ဆိုင်များကြောင့်လည်းကောင်း မြို့ပြသား ဖိလစ်ပိုင်များကြောင့် လည်းကောင်း ကမာရန်း စာသောက်ခြင်းမှာ ရေပန်းစားသည်။ လတ်တလော ဖြစ်နေသော ပုံစံတွင် &quot;ဘူဒယ်ဖိုက်&quot; (ဖိလစ်ပိုင် စစ်တပ်မှ စ၍ နာမည်ပေးပြီး ရေပန်းစားလာခဲ့သည်။) ဟု ခေါ်ပြီး ငှက်ပျောရွက်များကို ခင်း၍ ပန်းကန်ကြီးကဲ့သို့ ခင်းကျင်းပြီး ထိုအပေါ်တွင် ထမင်းနှင့် ဖိလစ်ပိုင်ဟင်းလျာများကို အတူတူခင်းကျင်း၍ ဆွေမျိုးများကြား၊ သူငယ်ချင်းများကြား နှင့် ရပ်ဆွေရပ်မျိုးများကြား ကမာရန်း အစားအသောက်အဖြစ် အတူစားကြခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20141019154051/http://captain-as.com/what-is-boodle-fight/ Captain A's Seafood Grill] In Philippine usage, the boodle fight is a military academy terminology for &quot;eating combat&quot; or &quot;attack the food.&quot;&lt;/ref&gt;

===စာပေ===
[[File:Jose Rizal full.jpg|thumb|upright|[[ဟိုဇေး ရီဇား]] သည် စာပေလှုပ်ရှားမှုဖြင့် ဖိလစ်ပိုင်တော်လှန်ရေးကို အစပျိုးခဲ့သူ ဖြစ်သည်။]]
ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ ဒဏ္ဍာရီများသည် ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာ ပါးစပ်ပြောများမှ တဆင့် အဆင့်ဆက် လက်ဆင့်ကမ်းလာခဲ့ကြသည်။ တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စု တစ်ခုချင်းစီတို့၌ သီးသန့်ဖြစ်သော ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင် ပုံပြင်များနှင့် ဒဏ္ဍာရီများ ရှိကြသော်လည်း ဟိန္ဒူနှင့် စပိန်တို့၏ လွှမ်းမိုးမှုများကို အများအပြား တွေ့ရသည်။ ဖိလစ်ပိုင်တို့၏ ဒဏ္ဍာရီ များတွင် သဘာဝလွန် အကောင်ကြီးများအကြောင်း သို့မဟုတ် ၎င်းတို့ပါဝင်သော အကြောင်းများဖြစ်ပြီး အက်ဆဝမ် ခေါ် ဖိလစ်ပိုင်စုန်း၊ မနာနန်ဂယ်ခေါ် လူသားစား သွေးသောက်စုန်း၊ ဒီဝါတာ/အန်ကန်တို့ ခေါ်နတ်များ နှင့် သဘာဝ အကြောင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဖိလစ်ပိုင် ဒဏ္ဍာရီများတွင် ထင်ရှားသော သူများမှာ မာရီယာ မာကီလင်းနတ်သမီး၊ လမ်အမ်းဇာတ်လမ်း၊ ဆရီမာနွတ်ငှက် တို့ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref name=Lopez&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=jGssp-oJrT8C&amp;printsec=frontcover |title=A Handbook of Philippine Folklore |author=Lopez, Mellie Leandicho |publisher=University of the Philippines Press |year=2006 |isbn=978-971-542-514-8}}&lt;/ref&gt;

ဖိလစ်ပိုင်စာပေများသည် ဖိလစ်ပိုင်ဘာသာ၊ စပိန်ဘာသာနှင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာတို့ဖြင့် ရှိကြသည်။ အထင်ရှားဆုံး စာပေများကို ၁၇ ရာစုနှင့် ၁၉ ရာစုအတွင်း ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ အဒါနာ သည် ဥပမာ တစ်ခု ဖြစ်ပြီး ၎င်းမှာ ကျော်ကြားသော ဇာတ်လမ်းရှည်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်၍ ဟိုဆေး ဒီလာ ခရပ်ဇ် သို့ ဟူဆန် ဆီဆူးမှာ သူနှင့် နာမည်တူ ပဉ္စလက်ငှက် တစ်ကောင် အကြောင်းရေးဖွဲ့ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.philstar.com/entertainment/2014/06/16/1335290/ibong-adarna-year-2014|title=Ibong Adarna in the year 2014|website=philstar.com}}&lt;/ref&gt;''ဖလော်ရန်တေး အက် လောရာ'' ကို ရေးဖွဲ့သော ဖရန်စစ်စကို ဘာလာတပ်စ် အမည်ရသည့် ကဗျာဆရာနှင့် ပြဇာတ်ရေးဆရာမှာ ဖိလစ်ပိုင်စာပေတွင် အများထက် သာလွန်ထူးကဲစွာ ကျော်ကြားသူ တစ်ဦး ဖြစ်သည်။ [[ဟိုဇေး ရီဇား]] မှ ''နိုလီမီ တန်ဂျီရီ'' (''ငါ့ကိုထိမှာလား'') နှင့် ''အယ်လ် ဖလစ်ဘတ်စတာရစ်စမို'' (''လွှတ်တော်တွင် ဥပဒေကိုပိတ်ဆို့ခြင်း'' သို့မဟုတ် ''လောဘရပ်ဝန်း'') ဆိုသော ဝတ္ထုနှစ်ပုဒ်ကို ရေးခဲ့သည်။ သူ့အား နိုင်ငံတော် သူရဲကောင်းဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|last=Zaide|first=Gregorio and Sonia|title=Jose Rizal: Life, Works, and Writings of a Genius, Writer, Scientist and National Hero|year=1999|publisher=All Nations publishing Co. Inc.|location=Quezon City|isbn=978-971-642-070-8|url=http://www.allnationspublishing.com/articles/6/1/Jose-Rizal-Life-Works-and-Writings-of-a-Genius-Writer-Scientist-and-National-Hero/Page1.html|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130923080018/http://www.allnationspublishing.com/articles/6/1/Jose-Rizal-Life-Works-and-Writings-of-a-Genius-Writer-Scientist-and-National-Hero/Page1.html|archivedate=September 23, 2013}}&lt;/ref&gt; စပိန်တို့ အုပ်စိုးမှု၏ မတရားမှုများကို သူ၏ ဖော်ပြချက်နှင့် သေနတ်ဖြင့် ဝိုင်းပစ်သတ် ကွပ်မျက်ခံရခြင်းကြောင့် သေဆုံးရခြင်းတို့သည် အခြား ဖိလစ်ပိုင် တော်လှန်ရေး သမားတို့အား လွတ်လပ်ရေး ရယူရန် အားဖြစ်စေခဲ့သည်။&lt;ref name=Artists&gt;Republic of the Philippines. National Commission for Culture and the Arts. [https://web.archive.org/web/20080605085638/http://www.ncca.gov.ph/about-ncca/org-awards/org-awards-national-artist-list.php The National Artists of the Philippines]. Retrieved December 26, 2009 from the National Commission for Culture and the Arts Website.&lt;/ref&gt;အချို့သော ဖိလစ်ပိုင် စာရေးဆရာများ ဖြစ်သည့် အန်န် ဗွီ အမ် ဂွမ်ဇာလတ်၊ အမာဒို ဗွီ ဟာနန်ဒက်ဇ်၊ ဖရန်စစ်စကို အာဆဲလာနာ၊ နစ် ဂျိုရာကွင် ၊ အက်ဖ် ဆီအိုနေးလ် ဟိုဆေး နှင့် အခြားသူ အမြောက်အမြား တို့မှာ ဖိလစ်ပိုင် နိုင်ငံတော် အနုပညာရှင် ဆု ချီးမြှင့်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။

===မီဒီယာ===
ဖိလစ်ပိုင်တို့သည် မီဒီယာများတွင် ဖိလစ်ပိုင်ဘာသာနှင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာတို့ကို အသုံးပြုကြသည်။ အခြားသော ဖိလစ်ပိုင် ဘာသာစကားများဖြစ်ကြသော ဗီဆာယန်း ဘာသာစကားများကိုလည်း အသုံးပြုကြပြီး အထူးသဖြင့် ရေဒီယိုများတွင် ဖြစ်ကာ ၎င်းတို့အနေနှင့် အလွန်ဝေးလံခေါင်းပါးသော ကျေးလက်များအထိ ရောက်ရှိနိုင်ပြီး ထိုနေရာများသို့ အခြား မီဒီယာများ မရောက်ရှိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထင်ရှားသော ရုပ်မြင်သံကြား ကွန်ယက်များဖြစ်သည့် အေဘီစီ-စီဘီအင်န်၊ ဂျီအမ်အေ နှင့် ကွန်ယက် ၅ တို့တွင်လည်း ကျယ်ပြန့်သော ရေဒီယို ကွန်ယက် ရှိကြသည်။ &lt;ref name=&quot;BBC Pilipinas&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm Country profile: The Philippines]. (December 8, 2009). ''BBC News''. Retrieved December 20, 2009.&lt;/ref&gt;

ဖျော်ဖြေရေးလုပ်ငန်းမှာ အမြဲတစေလှုပ်ရှားနေပြီး ဖိလစ်ပိုင် စာနယ်ဇင်းများအတွက် နာမည်ကြီးအနုပညာရှင်များနှင့် စိတ်လှုပ်ရှားစရာ နေ့စဉ်အညှီအဟောက်များ မပြီးနိုင် မစီးနိုင် အသေးစိတ် ပံ့ပိုးပေးလျက် ရှိသည်။ ဒရာမာ ဇာတ်လမ်း များနှင့် ဖန်တက်စီ ရှိုးများ ရှိသလို တယ်လီနိုဗယ်လာခေါ် အနောက်တိုင်း ရုပ်သံစီးရီးများ၊ ကိုရီးယားဇာတ်လမ်းတွဲများနှင့် အန်နီးမဲခေါ် ရုပ်ပြကာတွန်းများကိုလည်း နှစ်သက်ကြသည်။ နေ့ခင်းဘက် ရုပ်မြင်သံကြား အစီအစဉ်များတွင် ဂိမ်းရှိုးများ၊ အမျိုးမျိုးသော ရှိုးများ နှင့် တော့ခ်ရှိုးများ ရှိသည်။ &lt;ref name=Ratings&gt;Santiago, Erwin (April 12, 2010). {{cite web|url=http://www.pep.ph/news/25288/AGB-Mega-Manila-TV-Ratings-%28April-7-11%29%3A-Agua-Bendita-pulls-away |title=AGB Mega Manila TV Ratings (April 7–11): ''Agua Bendita'' pulls away |accessdate=June 12, 2017 |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110623102641/http://www.pep.ph/news/25288/AGB-Mega-Manila-TV-Ratings-%28April-7-11%29%3A-Agua-Bendita-pulls-away |archivedate=June 23, 2011 |df= }}. Retrieved May 23, 2010 from the Philippine Entertainment Portal Website.&lt;/ref&gt; ဖိလစ်ပိုင် ရုပ်ရှင်မှာ သက်တမ်းရှည်ကြာပြီး နိုင်ငံတွင်း ရေပန်းစားသော်လည်း အမေရိကန်၊ အာရှ နှင့် ဥရောပ ရုပ်ရှင်များ၏ ယှဉ်ပြိုင်မှုများ ပို၍ များပြားလာသည်။ နာမည်ကျော် ဒါရိုက်တာနှင့် မင်းသားများတွင် လီနိုဘရော့ကာ နှင့် နိုရာ အော်နာ ကဲ့သို့သော သူများမှာ ''Maynila: Sa mga Kuko ng Liwanag'' (မနီလာ။ အလင်းတန်းရဲ့ လက်သည်းကြားမှာ) နှင့် ''Himala'' (အံဩဘနန်း) အစရှိသော ရုပ်ရှင်များကြောင့် ထင်ရှားသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://entertainment.inquirer.net/52959/restoring-himala|title=Restoring Himala|date=August 5, 2012|newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]]|accessdate=October 29, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ph.omg.yahoo.com/blogs/omgphnewsblog/may-himala-restored-film-proves-real-global-classic-013358351.html |title=May Himala! Restored film proves real global classic |date=August 16, 2012 |publisher=[[Yahoo!]] |accessdate=October 29, 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120820024727/http://ph.omg.yahoo.com/blogs/omgphnewsblog/may-himala-restored-film-proves-real-global-classic-013358351.html |archivedate=August 20, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pep.ph/guide/indie/10686/restored-version-of-himala-will-premiere-at-the-69th-venice-film-festival|title=Restored version of Himala will premiere at the 69th Venice Film Festival|date=August 13, 2012|publisher=pep.ph|accessdate=September 21, 2014|archivedate=5 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205214346/http://www.pep.ph/guide/indie/10686/restored-version-of-himala-will-premiere-at-the-69th-venice-film-festival}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.screendaily.com/news/cannes-classics-2013-line-up/5054402.article?blocktitle=Latest-News&amp;contentID=1846|title=Cannes Classics 2013 line-up unveiled |website=Screen Daily|accessdate=April 30, 2013}}&lt;/ref&gt; လတ်တလောနှစ်များတွင် နာမည်ကျော်များမှာ ရုပ်မြင်သံကြားနှင့် ရုပ်ရှင် သို့ လူးလာခေါက်ပြန် ကူးပြောင်းနေကြပြီး ထို့နောက် နိုင်ငံရေးအတွင်း ဝင်ရောက်ကြခြင်းကြောင့် စိုးရိမ်စရာ ဖြစ်လာသည်။&lt;ref name=Celebrity&gt;[http://www.economist.com/world/asia/displaystory.cfm?story_id=9084791 &quot;The Philippines' celebrity-obsessed elections&quot;]. (April 26, 2007). ''[[The Economist]]''. Retrieved January 15, 2010.&lt;/ref&gt;

===ရုပ်ရှင်===
[[File:Brillante Mendoza at the 69th Venice International Film Festival, September 2012.jpg|thumb|upright|ဘရေလန်တီ မန်ဒိုဇာမှာ ကျော်ကြားထင်ရှားသော ဖိလစ်ပိုင် ရုပ်ရှင်ဒါရိုက်တာ တစ်ဦး ဖြစ်သည်။]]
''Salón de Pertierra'' သည် ၁၈၉၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁ ရက်တွင် ဖိလစ်ပိုင်တွင် ပထမဆုံး စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သော ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က ရုပ်ရှင်များ အားလုံးမှာ စပိန်ဘာသာစကားဖြင့် ဖြစ်ပြီး ရုပ်ရှင်များ စတင်မိတ်ဆက်စဉ် အချိန်က နိုင်ငံအတွင်း စပိန်ခေတ်၏ နောက်ဆုံးနှစ်များ ဖြစ်သည်။ ပထမဆုံး ရုပ်ရှင် ထုတ်လုပ်သူမှာ အန်တိုနီယို ရားမို့စ် ဖြစ်သည်။ သူသည် ''Panorama de Manila'' (မနီလာမြင်ကွင်းကျယ်) ၊ ''Fiesta de Quiapo'' (ကွီရာပို စားပွဲတော်) ၊ ''Puente de España'' (စပိန်တံတား) ၊ ''Escenas Callejeras'' (လမ်းမြင်ကွင်းများ) စသော ရုပ်ရှင်များကို ရိုက်ကူးစဉ်က လက်လှည့်ကင်မရာကို သုံး၍ ရိုက်ကူးခဲ့သည်။ ဟိုဆေး နီပိုမူဆီနို ကိုမူ ဖိလစ်ပိုင် ရုပ်ရှင်၏ ဖခင် အဖြစ် တင်စားခေါ်ဝေါ်လေ့ ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;[http://su.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:200615 &quot;The Role of José Nepomuceno in the Philippine Society: What language did his silent film speaks?&quot;]. Stockholm University Publications. Retrieved on January 6, 2011.&lt;/ref&gt; ထိုသို့ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ခံရသည်မှာ သူ၏ ရုပ်ရှင်များသည် ဖိလစ်ပိုင်တွင် ပထမဆုံး အနုပညာပုံစံဖြင့် ရိုက်ကူးထုတ်လုပ်သော ရုပ်ရှင်များ ဖြစ်သောကြောင့်ပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;/&gt; သူ၏ ပထမဆုံး ဇာတ်ကားဖြစ်သော ''Dalagang Bukid'' (ကျေးလက်အပျိုမ) အမည်ရသော ဇာတ်ကားအား ၁၉၁၉တွင် ရိုက်ကူးထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။

အမေရိကန်ခေတ်တွင် ရုပ်ရှင်ပြသခြင်း ဆက်လက်ရှိနေခဲ့သည်။ ဗြိတိသျှ စွန့်ဦးတီထွင် လုပ်ငန်းရှင် ဝေါဂရားမှ ဝေါဂရားရုပ်ရှင်ရုံကို မနီလာရှိ အင်ထရာမူရို့စ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ရုပ်ရှင်ဈေးကွက်ကို အမှန်အကန် စတင်ဖန်တီးနေသော အချိန်ဖြစ်ပြီး အသံတိတ်ရုပ်ရှင်များ စတင်ပေါ်ပေါက်လာချိန် ဖြစ်သည်။ ထိုအသံတိတ် ရုပ်ရှင်များကို ဓာတ်စက်၊ စန္ဒယား၊ ကွားတက်ခေါ် အဆိုတော် ၄ ယောက်တွဲ ဝိုင်း နှင့် လူ ၂၀၀ သံပြိုင်ဆိုအဖွဲ့တို့ဖြင့် တွဲဖက်ပြသကြသည်။ ဂျပန်တို့ သိမ်းပိုက်စဉ် အချိန်က ရုပ်ရှင်ရိုက်ကူးခြင်းကို ရပ်တန့်ထားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၃၀ ခုနှစ်များမှ ၁၉၄၅ အထိ ဟောလိဝုဒ်ဈေးကွက်အား ဂျပန်ရုပ်ရှင်များဖြင့် အစားထိုးခဲ့သော်လည်း အောင်မြင်မှု နည်းပါးခဲ့သည်။ စစ်ပြီးခေတ် ၁၉၄၀ ခုနှစ်များနှင့် ၁၉၅၀ ခုနှစ်များမှာ ဖိလစ်ပိုင်ရုပ်ရှင်၏ ပထမဆုံး ရွှေရောင်နေ့များဟု ဆိုနိုင်ပြီး လာပူး-လာပူး ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်ရးမှ ဗီဆာယန်းရုပ်ရှင်များ ပြန်လည် ခေတ်စားလာခဲ့သည်။

၁၉၆၀ ခုနှစ်များတွင် ဂျိမ်းစ်ဘွန်း ဇာတ်ကားများ နှင့်အတူ ဆမ်ပါဂွီတာ ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်ရေးမှ အများအားဖြင့် ထုတ်လုပ်သော ဘုမ်ဘာ ခေါ် အပြာကားအနုစား များနှင့် တေးဂီတရုပ်ရှင်များ၏ ခေတ်ဖြစ်သည်။ ဒုတိယ ရုပ်ရှင်ရွှေခေတ်မှာ ၁၉၇၀ ခုနှစ်များမှ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်း အထိဖြစ်သည်။ ထိုအချိန်တွင် ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်သူတို့ အဖြူအမည်းရုပ်ရှင်များ ထုတ်လုပ်ခြင်းကို ရပ်တန့်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်များ အထိ ဟောလိဝုဒ်ရုပ်ရှင်များက ရုပ်ရှင်ရုံများကို လွှမ်းမိုးထားခဲ့ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;bleak&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20070401080345/http://www.iht.com/articles/2007/02/11/yourmoney/movies12.php A bleak storyline for the Filipino film industry]. Conde, Carlos H. ''International Herald Tribune''. February 11, 2007. (archived from [http://www.iht.com/articles/2007/02/11/yourmoney/movies12.php the original] on April 1, 2007)&lt;/ref&gt; ထိုခေတ်၏ အာရုဏ်ဦးအစတွင် ပုံမှန် ဖိလစ်ပိုင်ရုပ်ရှင်လောက၏ သိသာစွာ ကျဆင်းလာခြင်းကို မြင်လာရသည်။&lt;ref name=&quot;dying&quot;&gt;[http://www.newsflash.org/2004/02/hl/hl103539.htm RP Movie Industry Dying] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090214000957/http://www.newsflash.org/2004/02/hl/hl103539.htm |date=February 14, 2009 }}. Vanzi, Sol Jose. ''Newsflash''. January 15, 2006.&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင်မူ ဖိလစ်ပိုင် ရုပ်ရှင်ရုံများ၌ ဖိလစ်ပိုင်ရုပ်ရှင်များ ကြည့်ရှုသူများပြားလာခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်များ အလယ်ပိုင်းတွင် သီးသန့်ရုပ်ရှင် စတူဒီယိုများမှ ရိုက်ကူးထုတ်လုပ်သော ရုပ်ရှင်များ၏ ကျယ်ပြန့်သော အောင်မြင်မှုများကို တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;TadhanaABSCBN20150303&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.abs-cbnnews.com/entertainment/03/15/15/tadhana-top-grossing-local-indie-film-all-time|title='Tadhana' is top grossing local indie film of all time|first=ABS-CBN|last=News|access-date=12 August 2019|archive-date=20 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320210505/http://www.abs-cbnnews.com/entertainment/03/15/15/tadhana-top-grossing-local-indie-film-all-time}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TadhanaABSCBN20150220&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.abs-cbnnews.com/entertainment/02/20/15/angelica-calls-out-fans-tadhana-piracy|title=Angelica calls out fans on 'Tadhana' piracy|first=ABS-CBN|last=News|access-date=12 August 2019|archive-date=27 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151027185839/http://www.abs-cbnnews.com/entertainment/02/20/15/angelica-calls-out-fans-tadhana-piracy}}&lt;/ref&gt;

=== အားကစား ===
[[File:Smart Araneta Coliseum Basketball setup.jpg|thumb|စမတ်အာရာနီတာ ကိုလီဆီယမ် တွင် ကျင်းပသော ဖိလစ်ပိုင်ဘတ်စကက်ဘောအသင်း (PBA) ၏ ကစားပွဲတစ်ခု]]
ဘက်စကက်ဘော၊ လက်ဝှေ့၊ ဘော်လီဘော၊ ဘောလုံး၊ အမေရိကန် ဘောလုံး၊ ရပ်ဘီဘောလုံးကစားနည်း နှစ်မျိုးစလုံး၊ ကြက်တောင်၊ ကရာတေး၊ တိုက်ကွမ်ဒို၊ ဘိလိယက်၊ တန်းပင် ဘိုးလင်း၊ စစ်တုရင် နှင့် စီပါ အစရှိသော အမျိုးမျိုးသော အားကစားတို့သည် ဖိလစ်ပိုင်တွင် ရေပန်းစားသည်။ လမ်းကြမ်းဆိုင်ကယ်စီးခြင်း၊ စက်ဘီးစီးခြင်း နှင့် တောင်တက်ခြင်းတို့မှာလည်း ရေပန်းစားလာနေပြီ ဖြစ်သည်။ ဘက်စကက်ဘောအား အပျော်တမ်းနှင့် ကြေးစား အဆင့် နှစ်ခုစလုံးတွင် ကစားကြပြီး ဖိလစ်ပိုင်၏ ရေပန်းအစားဆုံး ကစားနည်းဟုပင် ဆိုနိုင်သည်။&lt;ref&gt;[http://home.bca-pool.com/displaycommon.cfm?an=1&amp;subarticlenbr=30 &quot;Billiard Congress of America: Hall of Fame Inductees&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140312180648/http://home.bca-pool.com/displaycommon.cfm?an=1&amp;subarticlenbr=30 |date=12 March 2014 }}. (2009). Retrieved December 20, 2009 from the Billiard Congress of America Website.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kilala&gt;[http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/modules_in_Tagalog/mga_kilalang_pilipino.htm Mga Kilalang Pilipino] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915150626/http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/modules_in_Tagalog/mga_kilalang_pilipino.htm |date=15 September 2017 }} [Known Filipinos]. (n.d.) (in Filipino). ''Tagalog at NIU''. Retrieved April 25, 2010 from the Northern Illinois University, Center for Southeast Asian Studies, SEAsite Project.&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ တွင် မန်နီ ပက်ကီယို အား ၂၀၀၀ ခုနှစ်များအတွက် &quot;ဆယ်စုနှစ်အတွင်း အကောင်းဆုံး သတ်ပုတ်သူအဖြစ်&quot; အမေရိကန်လက်ဝှေ့စာရေးဆရာများအသင်း၊ ကမ္ဘာ့လက်ဝှေ့ကောင်စီ နှင့် ကမ္ဘာ့လက်ဝှေ့အသင်းတို့မှ အမည်ပေး သတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Pacquiao named Fighter of the Decade&quot;&gt;{{cite news |title = Pacquiao named fighter of the decade |agency = [[Reuters]] |date = June 5, 2010 |url = https://www.reuters.com/article/idUSTRE6541BX20100605 |first=Alastair |last=Himmer}}&lt;/ref&gt; အမျိုးသား ကိုယ်ခံပညာနှင့် အားကစားနည်းများမှာ အားနစ် ဖြစ်ပြီး အချို့ဒေသများတွင် အက်စခရီးမား နှင့် ကာလီ ဟု ခေါ်သည်။&lt;ref&gt;Republic of the Philippines. (Approved: December 11, 2009). [http://www.senate.gov.ph/republic_acts/ra%209850.pdf An Act Declaring Arnis as the National Martial Art and Sport of the Philippines]. Retrieved February 18, 2010 from the Senate of the Philippines Website.&lt;/ref&gt;

ဖိလစ်ပိုင်သည် နွေရာသီအိုလံပစ် အားကစားပွဲတွင် ၁၉၂၄ ခုနှစ်မှ စတင်ပါဝင်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှတွင် ပထမဆုံး ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင် ဆုတံဆိပ်ရရှိသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;Republic of the Philippines. (Approved: December 11, 2009). [http://www.senate.gov.ph/republic_acts/ra%209850.pdf An Act Declaring Arnis as the National Martial Art and Sport of the Philippines]. Retrieved February 18, 2010 from the Senate of the Philippines Website.&lt;/ref&gt;ထိုအချိန်မှစ၍ နွေရာသီ အိုလံပစ်အားကစားပွဲတိုင်းတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး ၁၉၈၀ အမေရိကန် ဦးဆောင်၍ နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲကို သပိတ်မှောက်သော အကြိမ် မှလွဲ၍ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;Republic of the Philippines. (Approved: December 11, 2009). [http://www.senate.gov.ph/republic_acts/ra%209850.pdf An Act Declaring Arnis as the National Martial Art and Sport of the Philippines]. Retrieved February 18, 2010 from the Senate of the Philippines Website.&lt;/ref&gt;ဖိလစ်ပိုင်သည် အပူပိုင်းနိုင်ငံများထဲမှ ပထမဆုံး ဆောင်းရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲကို ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်သော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ပထမဆုံးအဖြစ် ၁၉၇၂ ခုနှစ် အားကစားပွဲတွင် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Official Report of XIth Winter Olympic Games, Sapporo 1972 |publisher=The Organizing Committee for the Sapporo Olympic Winter Games |year=1973 |pages=32, 145, 447 |url=http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/1972/orw1972.pdf |accessdate=January 31, 2008 |archive-date=26 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226202605/http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/1972/orw1972.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===ကစားခြင်း===
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Speelbord voor mancala spel TMnr 45-318.jpg|thumb|left|ဆွန်ကာသည် ဖိလစ်ပိုင်ရိုးရာ ကစားနည်း ဖြစ်သည်။]]
''လွတ်ဆန် ဘာကာ''၊ ''ပါတင်တယ်ရို''၊ ''ပီကို'' နှင့် ''တွမ်ဘမ် ပရက်ဆို'' အစရှိသော ကလေးကစားနည်းများဖြစ်သည့် ဖိလစ်ပိုင်ရိုးရာ ကစားခြင်းများ ကို ဖိလစ်ပိုင် လူငယ်များအကြား ကစားနေကြဆဲပင် ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=Hagonoy&gt;{{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071106053308/http://www.hagonoy.com/lbcorpus/halbc010.html |date=November 6, 2007 |title=Mga Larong Kinagisnan }} [Games One Grows Up With]. Hagonoy.com. (archived from [http://www.hagonoy.com/lbcorpus/halbc010.html the original] on November 6, 2007)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Seasite&gt;[https://web.archive.org/web/20140628125706/http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/Filipino_Games/mga_larong_pilipino.htm Mga Larong Pilipino] [Philippine Games]. (2009). ''Tagalog at NIU''. Retrieved December 19, 2009 from the Northern Illinois University, Center for Southeast Asian Studies, SEAsite Project. (archived from [http://www.seasite.niu.edu./Tagalog/Filipino_Games/mga_larong_pilipino.htm the original] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070827113637/https://www.seasite.niu.edu/Tagalog/Filipino_Games/mga_larong_pilipino.htm |date=August 27, 2007 }} on June 28, 2014)&lt;/ref&gt; ''ဆွန်ကာ'' သည် ဖိလစ်ပိုင်ရိုးရာ ကစားခုံဖြင့် ကစားနည်း ဖြစ်သည်။ ဖဲကစားနည်းများမှာ ပွဲတော်များအတွင်း ရေပန်းစားပြီး ''ပူဆွိုင်'' နှင့် ''တောင်အစ်'' စသည်တို့ကို တရားမဝင် လောင်းကစားခြင်း အနေနှင့် ကစားလေ့ရှိသည်။ မာဂျောင်းကို အချို့သော ဖိလစ်ပိုင် လူ့အဖွဲ့အစည်းများအတွင်း ကစားကြသည်။

ဆာဘောင်း သို့မဟုတ် ကြက်တိုက်ခြင်းသည် အထူးသဖြင့် ဖိလစ်ပိုင် အမျိုးသားများကြားတွင် ရေပန်းစားသော အပန်းဖြေနည်းဖြစ်ပြီး စပိန်တို့ ရောက်မလာမီကပင် ရှိခဲ့သည်။ မဂျဲလင်၏ မှတ်တမ်းရေးသူဖြစ်သော အန်တိုနီယို ပီဂါဖက်တာက တေးတေးတိုင်းပြည်တွင် ထိုသို့ အပျော်အပါး အနေနှင့် ကစားကြခြင်းကို ပထမဆုံး မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|last=Dundes|first=Alan|title=The Cockfight: A Casebook|url=https://books.google.com/books?id=Wy5VqKSYt8IC|year=1994|publisher=Univ of Wisconsin Press|isbn=978-0-299-14054-0|pages=[https://books.google.com/books?id=Wy5VqKSYt8IC&amp;pg=PA136 136–137]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.top-destination-choice-the-philippines.com/sabong.html|title=Sabong: An Enduring Hallmark of Philippines History|website=Top Destination Choice The Philippines.com}}&lt;/ref&gt;

ယိုယို ကစားစရာမှာ ဖိလစ်ပိုင်တွင် လူကြိုက်များသော ကစားစရာဖြစ်ပြီး ယနေ့ခေတ်ပုံစံအား ပီဒယို ဖလော်ရက်စ် ကုမ္ပဏီမှ စတင် မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး ထိုအမည်မှာ ဖိလစ်ပိုင်ရှိ အီလိုကာနိုဘာသာစကားမှ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=mw&gt;[http://www.merriam-webster.com/dictionary/yo-yo Yo-yo]. (2010). In Merriam-Webster Online Dictionary. Retrieved January 10, 2010.&lt;/ref&gt;
{{clear}}

== ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် ==


== ရည်ညွှန်းချက်များ ==
{{reflist}}

== မှတ်စု ==
{{Notelist}}


{{ASEAN}}
{{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}}

[[Category:ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]]
[[Category:အာဆီယံအသင်းဝင်နိုင်ငံများ]]
[[Category:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]]
[[Category:ကျွန်းနိုင်ငံများ]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]
[[Category:အရှေ့တောင်အာရှရှိ နိုင်ငံများ]]</text>
      <sha1>9cz9sc89o4u6pf1kjqcgmrpb89kttiy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3245</id>
    <revision>
      <id>1026896</id>
      <parentid>1017842</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:37:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="387077" sha1="blnj9lkzhrizef2x3f4fmqgchtiwmet" xml:space="preserve">{{Infobox country
| နိုင်ငံအမည်အပြည့် = အင်ဒိုနီးရှားသမ္မတနိုင်ငံ
| အမည်_ရင်း = {{native name|id|Republik Indonesia}}
| ပုံ_အလံ = Flag of Indonesia.svg
| ပုံ_တံဆိပ် = Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg
| နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = မတူကွဲပြားခြင်း၌ ညီညွတ်ခြင်း။ &lt;br&gt; &lt;small&gt; (Unity in Diversity)&lt;/small&gt;
| နိုင်ငံတော်သီချင်း = အင်ဒိုနီးရှားရာယ
| ပုံ_နေရာ = LocationIndonesia.svg
| မြို့တော် = [[နူဆန်တာရာမြို့]] &lt;small&gt;(တည်ဆောက်ဆဲ)&lt;/small&gt;
| အကြီးဆုံးမြို့ = [[ဂျကာတာမြို့]]
| အကြီးဆုံးပြည်နယ် = 
| ဧရိယာ = ၁,၉၀၄,၅၆၉ km² (၇၃၅,၃၅၅ sq mi)
| ဧရိယာအဆင့် = ၁၆
| ဧရိယာရေရာခိုင်နှုန်း = ၄.၈၅
| အမြင့်ဆုံးနေရာ = 
| အရှေဆုံးမြစ် = 
| အကြီးဆုံးအင်း = 
| ကမ်ရိုးတန်း = 
| စံတော်ချိန်ဇုန် = အဖုံဖုံ (UTC+၇ to +၉)
| ရုံးသုံးဘာသာများ = [[အင်ဒိုနီးရှားဘာသာစကား]]
| လူဦးရေ = ၂၃၇,၆၄၁,၃၂၆ &lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web|url=http://sp2010.bps.go.id/|publisher=BPS|title=Jumlah dan Distribusi Penduduk|date=May 2010|accessdate=13 April 2018}}&lt;/ref&gt;
| လူဦးရေအဆင့် = ၄
| လူဦးရေအထူ = ၁၃၄/km² (၃၄၇/sq mi)
| လူဦးရေအထူအဆင့် = ၈၄
| လူမျိုးများ = ဂျာဗားနီးစ် (၄၀.၆%)၊ ဆွန်ဒါနီးစ် (၁၅%)၊ မဒူရီးစ် (၃.၃%)၊ မီနန်းကာဘောင် (၂.၇%)၊ ဘီတာဝီ (၂.၄%)၊ ဘူဂစ်စ် (၂.၄%)၊ ဘန်တန် (၂%)၊ ဘန်ဂျာ (၁.၇%)၊ အခြား (၂၉.၉%)
| ဘာသာတရားများ = [[အစ္စလာမ်ဘာသာ|အစ္စလာမ်]] &lt;small&gt;(၈၆.၁%)&lt;/small&gt;, [[ပရိုတက်စတင့်]] &lt;small&gt;(၈.၇%)&lt;/small&gt;, [[ဟိန္ဒူဘာသာ|ဟိန္ဒူ]] &lt;small&gt;(၁.၈%)&lt;/small&gt;, အခြား &lt;small&gt;(၃.၄%)&lt;/small&gt;
| ပွဲများ = 
| အမျိုးအစား = သမ္မတနိုင်ငံ
| ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၁) = သမ္မတ
| ခေါင်းဆောင်_အမည်(၁) = [[ပရာဘိုဝို ဆူဘီယန်တို]]
| ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၂) = ဒုတိယသမ္မတ
| ခေါင်းဆောင်_အမည်(၂) = Gibran Rakabuming Raka
| ထူထောင်ရေး_အမည်(၁) = လွတ်လပ်ရေး(ကြေညာ)
| ထူထောင်ရေး_ခုနှစ်(၁) = [[၁၇ ဩဂုတ်]] ၁၉၄၅
| GDP_PPP = US $၄၄၃ သိန်းကုဋေ
| GDP_PPP_အဆင့် = ၂၀
| GDP_PPP_per_capita = US $၁,၉၂၅
| GDP_PPP_per_capita_အဆင့် = ၁၁၅
| HDI = ၀.၇၂၈
| HDI_အဆင့် = ၁၀၇
| ဗဟိုဘဏ် = 
| ငွေ = [[ရူပီးယာငွေ]](IDR &quot;Rp&quot;)
| အထိမ်းအမှတ်များ = 
| ISO 3166-1 = ID
| cctld = .id
| calling_code = +၆၂
}}
'''အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ''' {{IPAc-en|audio=En-us-Indonesia.ogg|ˌ|ɪ|n|d|ə|ˈ|n|iː|ʒ|ə}} ၏ ရုံးသုံးအမည်မှာ အင်ဒိုနီးရှား သမ္မတနိုင်ငံဖြစ်ပြီး တိုက်တစ်ခုထက်ပို၍ နယ်မြေရှိသော တစည်းတလုံးတည်းရှိသည့် အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံ ဖြစ်ကာ [[အရှေ့တောင်အာရှ]]တွင် အဓိက တည်ရှိပြီး အချို့နယ်မြေများမှာ အိုရှန်းနီးယား တွင် ရှိသည်။ [[အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ]] နှင့် [[ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ]] ကြားတွင် တည်ရှိပြီး ကျွန်းပေါင်း တစ်သောင်းသုံးထောင်ကျော် ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံး ကျွန်းနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html|title=The World Factbook: Indonesia|publisher=Central Intelligence Agency|date=12 December 2017|accessdate=19 December 2017|archivedate=10 December 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html}}&lt;/ref&gt; စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၇၃၅,၃၅၈မိုင် (စတုရန်း ကီလိုမီတာ ၁,၉၀၄,၅၆၉ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှိသဖြင့် အင်ဒိုနီးရှားသည် ကုန်းမြေဧရိယာအားဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၄ ခုမြောက် အကြီးဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ပင်လယ်ဧရိယာ နှင့် ကုန်းမြေဧရိယာ ပေါင်းပါက ကမ္ဘာပေါ်တွင် သတ္တမမြောက် အကြီးဆုံးနိုင်ငံဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://seekingalpha.com/article/4035779-indonesia-next-major-oil-importer|title=Indonesia - The Next Major Oil Importer?|publisher=Seeking Alpha|date=10 January 2017|accessdate=6 February 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170206005019/https://seekingalpha.com/article/4035779-indonesia-next-major-oil-importer|archivedate=6 February 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; လူဦးရေ ၂၆၁ သန်းမျှ ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စတုတ္ထမြောက် လူဦးရေ အများဆုံးနိုင်ငံဖြစ်ပြီး အော်စထရိုနီးရှန်းနိုင်ငံ နှင့် မွတ်စလင်ဘာသာဝင် အများစုရှိသော နိုင်ငံများတွင် လူဦးရေ အများဆုံး နိုင်ငံဖြစ်သည်။ လူဦးရေ အများဆုံးဖြစ်သော [[ဂျားဗားကျွန်း]]တွင်&lt;ref name=&quot;IslandPop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-population-island|title=Highest population, island|publisher=Guinness World Records|accessdate=6 June 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170606183647/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-population-island|archivedate=6 June 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံလူဦးရေ၏ တစ်ဝက်ကျော် နေထိုင်ကြသည်။

အင်ဒိုနီးရှားတွင် ရီပတ်ဘလစ်ကင် ပုံစံ အစိုးရရှိပြီး ရွေးကောက်တင်မြှောက်ထားသော ပါလီမန် နှင့် သမ္မတတို့ ပါဝင်သည်။ အင်ဒိုနီးရှားတွင် ပြည်နယ် ၃၄ ခုရှိပြီး ၅ ခုမှာ အထူးအုပ်ချုပ်ရေး အဆင့်ရှိသည်။ မြို့တော်မှာ [[ဂျကာတာမြို့]] ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒုတိယမြောက် လူဦးရေအများဆုံး မြို့ပြဒေသဖြစ်သည်။ အင်ဒိုနီးရှားသည် [[ပါပူအာနယူးဂီနီနိုင်ငံ]] ၊ [[အရှေ့တီမောနိုင်ငံ]] နှင့် [[မလေးရှားနိုင်ငံ]] အရှေ့ပိုင်းတို့နှင့် ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။ အခြားသော အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများတွင် [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]]၊ [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]]၊ [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]]၊ [[ပလောင်းနိုင်ငံ]] နှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]]ပိုင် အက်ဒမန်ကျွန်းနှင့် နီကိုဘာကျွန်းတို့ ပါဝင်သည်။ လူဦးရေများပြားပြီး လူဦးရေသိပ်သည်းသည့် ဒေသများရှိသော်လည်း အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ ကျယ်ပြောလှသော တောရိုင်းမြေများသည် ဇီဝမျိုးကွဲများကို များပြားစွာ အထောက်အပံ့ ပေးထားနိုင်သည်။ &lt;ref name=&quot;Megadiverse&quot;&gt;{{cite web|url=https://seasia.co/2018/01/29/meet-the-10-megadiverse-countries-in-the-world|title=Meet The 10 Megadiverse Countries In The World|author=Salikha, Adelaida|publisher=SEAsia|date=29 January 2018|accessdate=8 February 2018|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180208040314/https://seasia.co/2018/01/29/meet-the-10-megadiverse-countries-in-the-world|archivedate=8 February 2018|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံအတွင်း သဘာဝ အရင်းအမြစ် အလျှံပယ်ရှိပြီး ၎င်းတို့တွင် [[ရေနံ]] နှင့် [[သဘာဝဓာတ်ငွေ့]]၊ [[ခဲမဖြူ]]၊ [[ကြေးနီ]] နှင့် [[ရွှေ]]တို့ပါဝင်သည်။ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ငန်းမှာ ဆန်စပါး၊ [[ဆီအုန်း]]၊ [[လက်ဖက်]]၊ [[ကော်ဖီ]]၊ [[ကကေးအိုပင်|ကကေးအို]] ၊ ပရဆေး၊ ဟင်းခပ်အမွှေးအကြိုင် နှင့် [[ရာဘာ]]တို့ ထွက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;OEC&quot;&gt;{{cite web|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/|title=Indonesia|publisher=The Observatory of Economic Complexity|date=2016|accessdate=19 November 2016|archivedate=1 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170401221338/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/idn/}}&lt;/ref&gt; အင်ဒိုနီးရှား၏ အဓိက ကုန်သွယ်ဖက်နိုင်ငံများမှာ [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၊ [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ စင်ကာပူနိုင်ငံ နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံတို့ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldstopexports.com/indonesias-top-15-import-partners/|title=Indonesia's Top Trading Partners|author=Workman, Daniel|publisher=World's Top Exports|date=26 December 2017|accessdate=25 February 2018|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180225061410/http://www.worldstopexports.com/indonesias-top-15-import-partners/|archivedate=25 February 2018|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

အင်ဒိုနီးရှားကျွန်းစုသည် ၇ ရာစုလောက်မှ စ၍ပင် ကုန်သွယ်ရေးအတွက် အရေးပါသော ဒေသဖြစ်ခဲ့ပြီး ထိုအချိန်က သီရိဝိဟာရနိုင်ငံ နှင့် မာဂျာပါဟစ်နိုင်ငံ တို့သည် တရုတ်မင်းဆက်များ နှင့် အိန္ဒိယဘုရင့်နိုင်ငံများအား ကုန်သွယ်မှု ပြုခဲ့ကြသည်။ ခရစ်တော်ပေါ်ပြီး အစောပိုင်းနှစ်များမှ စ၍ ဒေသခံ ဘုရင်တို့သည် နိုင်ငံခြားမှ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာရေးနှင့် နိုင်ငံရေး ပုံစံတို့ကို ဆက်ခံယူခဲ့ပြီး ဟိန္ဒူနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ နိုင်ငံများ အဖြစ် စည်ပင်တိုးတက်ခဲ့သည်။ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ သမိုင်းတွင် ၎င်းတို့၏ သဘာဝအရင်းအမြစ်များကို မျက်စိကျသော နိုင်ငံရပ်ခြား အင်အားကြီးနိုင်ငံတို့၏ လွှမ်းမိုးမှုများ ပါဝင်ခဲ့သည်။ မွတ်ဆလင် ကုန်သည်များ နှင့် ဆူဖီပညာရှင်များက အစ္စလာမ်ဘာသာကို ယူဆောင်လာခဲ့ကြပြီး &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=Ma38W_8unrUC|title=Islam in Indonesia: Contrasting Images and Interpretations|author=Burhanudin, Jajat; van Dijk, Kees|publisher=Amsterdam University Press|via=Google Books|date=31 January 2013|accessdate=17 November 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161117143517/https://books.google.com/books?id=Ma38W_8unrUC|archivedate=17 November 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=nr3DuQKDfRYC|title=Indonesia: A Global Studies Handbook|author=Lamoureux, Florence|publisher=ABC-CLIO Corporate|via=Google Books|date=2003|accessdate=17 November 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161117145213/https://books.google.com/books?id=nr3DuQKDfRYC|archivedate=17 November 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ဥရောပသားတို့က ခရစ်ယာန်ဘာသာကို ယူဆောင်လာခဲ့ကြကာ နယ်မြေသစ်စူးစမ်းရှာဖွေသော ခေတ်ကာလအတွင်း ဟင်းခတ်အမွေးအကြိုင်ကျွန်းများဖြစ်ကြသော မာလူကူးကျွန်းများပေါ်တွင် ကုန်သွယ်ရေးကို လက်ဝါးကြီးအုပ်ရန် ကြိုးစားခဲ့ကြကာ တစ်ဦးနှင့် တစ်ဦး တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အမ်ဘိုးအီးနား နှင့် ဘာတာဗီးယားတို့ကို ဒတ်ချ်လူမျိုးတို့က ကိုလိုနီအဖြစ် သွတ်သွင်းခဲ့သည်က အစပြု၍ နောက်ဆုံးတွင် တီမော နှင့် အနောက်နယူးဂီနီ အပါအဝင် ကျွန်းစုအားလုံးကို ပေါ်တူဂီ၊ ပြင်သစ်နှင့် ဗြိတိသျှတို့က ကိုလိုနီအဖြစ် သိမ်းပိုက်ခဲ့ကြသည်။ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]] အပြီးတွင် လွတ်လပ်ရေးရခဲ့သည်။

အင်ဒိုနီးရှားတွင် ရာပေါင်းများစွာသော ဒေသခံလူမျိုးများနှင့် ဘာသာစကားများရှိပြီး အကြီးမားဆုံးနှင့် နိုင်ငံရေးအရ အလွှမ်းမိုးနိုင်ဆုံးမှာ ဂျာဗားလူမျိုးများ ဖြစ်သည်။ အမျိုးသားဘာသာစကား၊ လူအမျိုးမျိုးကွဲပြားမှု၊ မွတ်စလင်အများစုရှိသော နိုင်ငံအတွင်း ဘာသာပေါင်းစုံ ကိုးကွယ်နေမှု၊ ကိုလိုနီပြုခံရခြင်းသမိုင်းနှင့် ပုန်ကန်တော်လှန်ခြင်း စသည်တို့မှ တဆင့် အားလုံး ဝေမျှထားသော အမျိုးသားလက္ခဏာရပ်တစ်ခု ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော် ဆောင်ပုဒ်မှာ &quot;ညီညွတ်ခြင်းနှင့် မတူကွဲပြားခြင်း ၊ စာစကားအားဖြင့်၊ အားလုံး သို့သော် တစ်ခုတည်း&quot; ဟူ၍ ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံကို ပုံဖော်ပေးနေသော မတူကွဲပြားခြင်းကို ရှင်းလင်းစွာ ဖော်ပြထားသည်။ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးသည် [[စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန်]] အားဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၆ ခုမြောက် အကြီးမားဆုံးဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန် တွင် [[ဝယ်ယူနိုင်စွမ်းအား ကွာခြားမှုနှုန်း]]ကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်ပါက ကမ္ဘာပေါ်တွင် သတ္တမမြောက် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။ အင်ဒိုနီးရှားသည် နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများ၏ အသင်းဝင်ဖြစ်ပြီး [[ကုလသမဂ္ဂ]]၊ [[ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့]]၊ [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့]] နှင့် ဂျီ၂၀ တို့တွင် ပါဝင်သည်။ ထို့ပြင် [[ဘက်မလိုက်နိုင်ငံများ လှုပ်ရှားမှု အဖွဲ့]]၊ [[အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအသင်း]]၊ အာရှ-ပစိဖိတ် စီးပွားရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုအဖွဲ့၊ အရှေ့အာရှ ထိပ်သီးနိုင်ငံများအဖွဲ့၊ အာရှ အခြေခံအဆောက်အအုံ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုဘဏ် နှင့် အစ္စလာမ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့ တို့တွင် စတင်တည်ထောင်သောနိုင်ငံ တစ်ခု အဖြစ်ပါဝင်ခဲ့သည်။

==အမည်မှည့်ခေါ်ခြင်း==
&quot;အင်ဒိုနီးရှား&quot; ဆိုသော အမည်သည် ဂရိဘာသာစကား အင်ဒို (Indos) နှင့် နီဆော့စ် (nesos) တို့မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်ပြီး အိန္ဒိယကျွန်းများ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ &lt;ref name=&quot;EcoSeas1&quot;&gt;{{cite book|author1=Tomascik, T.|author2=Mah, J.A.|author3=Nontji, A.|author4=Moosa, M.K.|title=The Ecology of the Indonesian Seas&amp;nbsp;– Part One|url=https://archive.org/details/ecologyofindones0007unse|publisher=Periplus Editions|year=1996|location=Hong Kong|isbn=962-593-078-7}}&lt;/ref&gt; ထိုအမည်သည် ၁၈ ရာစု မှ အစပြုခဲ့ပြီး လွတ်လပ်သော အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ မထူထောင်ခင် ရှေးအတီတေကပင် အသုံးပြုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;indoety&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm|title=The origin of Indonesia's name|author=Anshory, Irfan|publisher=Pikiran Rakyat|date=16 August 2004|accessdate=15 December 2006|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061215190155/http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm|archivedate=15 December 2006|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;၁၈၅၀ တွင် အင်္ဂလိပ် လူမျိုးစုဗေဒပညာရှင် ဂျော့ရှ်ဝင်ဆာအားရ်မှ အိန္ဒိယကျွန်းစုများပေါ်တွင် နေထိုင်သူများအား အင်ဒုနီးရှန်း (Indunesians) ဟုလည်းကောင်း မလာယန်ကျွန်းဆွယ်များပေါ်တွင် နေထိုင်သူများအား မလာယုနီးရှန်း (Malayunesians) ဟုလည်းကောင်း သူနှစ်သက်သည့် အသုံးအနှုန်းကို အဆိုပြုခဲ့သည်။{{sfn|Earl|1850|p=119}} ထိုဂျာနယ်၌ပင် သူ၏ ကျောင်းသားတစ်ဦးဖြစ်သော ဂျိမ်းစ်ရစ်ချက်ဆန် လိုဂန် မှ အိန္ဒိယကျွန်းစု ဆိုသော အမည်အား အင်ဒိုနီးရှား ဟု အဓိပ္ပာယ်တူ အသုံးပြုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;JIAEA_3&quot;&gt;{{cite journal|author=Logan, James Richardson|title=The Ethnology of the Indian Archipelago: Embracing Enquiries into the Continental Relations of the Indo-Pacific Islanders|url=https://archive.org/details/ethnologyIndian00Loga|journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA)|year=1850|pages=4:252–347}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Earl|1850|pp=254, 277–278}} သို့သော်လည်း ဒတ်ချ်ပညာရှင်တို့၏ အရှေ့အင်ဒီ နှင့် ပတ်သက်သော ဂျာနယ်များတွင် အင်ဒိုနီးရှား ဆိုသောအမည်ကို အသုံးမပြုချင်ကြဘဲ မလေးကျွန်းစုများ နှင့် နယ်သာလန် အရှေ့အင်ဒီဆိုသော အမည်များကိုသာ ပိုမိုနှစ်ခြိုက်ကြပြီး ရေပန်းစားသော အသုံးအနှုန်းမှာ အင်ဒီ အရှေ့ပိုင်း နှင့် အင်ဆူလင်ဒီ (Insulinde) တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Kroef&quot;&gt;{{cite journal|title=The Term Indonesia: Its Origin and Usage|journal=Journal of the American Oriental Society|author=Justus M van der Kroef|volume=71|issue=3|pages=166–171|year=1951|doi=10.2307/595186|jstor=595186}}&lt;/ref&gt;

၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်များ၏ နောက်ပိုင်းတွင် နယ်သာလန်ပြင်ပရှိ ပညာရှင် အသိုင်းအဝိုင်းကြား၌ အင်ဒိုနီးရှား ဆိုသောအမည်မှာ ပို၍ အသုံးများလာခဲ့ကြပြီး ဒေသခံ မျိုးချစ်များက နိုင်ငံရေး အသုံးအနှုန်းအဖြစ် မွေးစားခဲ့ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;Kroef&quot;/&gt; ဘာလင်တက္ကသိုလ်မှ အဒေါ့ဖ် ဘတ်ရှန်း မှ ၎င်း၏စာအုပ် &quot;အင်ဒိုနီးရှား သို့မဟုတ် မလေးကျွန်းစုမှကျွန်းများ ၁၈၈၄-၁၈၉၄&quot; မှ တဆင့် ထိုအမည်ကို လူသိများလာစေခဲ့သည်။ ဒေသခံ ပညာရှင်များထဲမှ ထိုအမည်ကို စတင် အသုံးပြုသူမှာ ကီ ဟာဂျာ ဒီဝမ်တာရာ ဖြစ်ပြီး ၁၉၁၃ ခုနှစ်၌ သူသည် နယ်သာလန်နိုင်ငံ၌ &quot;အင်ဒိုနီးရှား သတင်းစာတိုက်&quot; အမည်ဖြင့် သတင်းစာတိုက်တစ်ခု ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;indoety&quot;/&gt;

==သမိုင်း==
===အစောပိုင်းသမိုင်း===
[[File:Borobudur ship.JPG|thumb|right| ဗောရောဗုဓော ဘုရားတွင် ထွင်းထုထားသော ဗောရောဗုဓော သင်္ဘော အေဒီ ၈၀၀။ ကျွန်းစုများမှ သင်္ဘောများသည် အာဖရိက အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်းသို့ အေဒီ ၁ ရာစုခန့်ကပင် ကုန်သွယ်ရန် အတွက် သွားလာခဲ့ကြသည်ဟု ယူဆရသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=A short history of Indonesia: the unlikely nation?|url=https://archive.org/details/shorthistoryindo00brow|author=Brown, Colin|year=2003|publisher=Allen &amp; Unwin|isbn=1-86508-838-2|page=[https://archive.org/details/shorthistoryindo00brow/page/13 13]}}&lt;/ref&gt;]]

လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁.၅ သန်း နှင့် ၃၅,၀၀၀ နှစ် ကြားတွင် ဟိုမို အီရပ်တပ်စ် ဟု သိကြသော ဂျားဗားလူများ အင်ဒိုနီးရှားကျွန်းစုများတွင် နေထိုင်ကြသည်ဟု ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများနှင့် လက်နက်ကိရိယာ အကြွင်းအကျန်များမှ ဖော်ပြနေသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence|doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|author1=Choi, Kildo|author2=Driwantoro, Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html|title=Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution|publisher=TerraDaily|date=5 July 2011|accessdate=29 January 2012|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171127124833/http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html|archivedate=27 November 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Pope, G.G.|title=Recent advances in far eastern paleoanthropology|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43|journal=Annual Review of Anthropology|volume=17|pages=43–77|year=1988|doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355}} cited in {{cite book|author1=Whitten, T.|author2=Soeriaatmadja, R.E.|author3=Suraya, A.A.|title=The Ecology of Java and Bali|publisher=Periplus Editions|year=1996|location=Hong Kong|pages=309–412}}; {{Cite journal|author=Pope, G.G.|title=Evidence on the age of the Asian Hominidae|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=80|issue=16|pages=4988–4992|year=1983|pmid=6410399|doi=10.1073/pnas.80.16.4988|pmc=384173}}; {{Cite journal|author1=de Vos, J.P.|author2=Sondaar, P.Y.|title=Dating hominid sites in Indonesia|journal=Science|volume=266|issue=16|pages=4988–4992|year=1994|doi=10.1126/science.7992059}}&lt;/ref&gt; ဟိုမိုဆေးပီးယန်းတို့သည် ထိုဒေသသို့ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၄၅,၀၀၀ ခန့်က ရောက်ရှိခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/human-migration.html|title=The Great Human Migration|author=Gugliotta, Guy|publisher=Smithsonian Maganize|date=July 2008|accessdate=21 August 2011}}&lt;/ref&gt; ယနေ့ခေတ်လူများ၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော အော်စထရိုနီးရှန်းလူမျိုးများသည်  အရှေ့တောင်အာရှသို့ ယနေ့ခေတ် ထိုင်ဝမ်နေရာမှ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည်။ သူတို့သည် ဘီစီ ၂,၀၀၀ ခုနှစ်ခန့်တွင် ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီး ကျွန်းစုများတလျှောက် ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ကြကာ ဒေသရင်း မီလာနီးရှန်းလူမျိုးများအား အရှေ့ပိုင်းဒေသများသို့ တွန်းပို့ခဲ့ကြသည်။ {{sfn|Taylor|2003|pp=5–7}} စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ရန် ကောင်းသော အခြေအနေနှင့် ဘီစီ ၈ ရာစုမှ စ၍ ဆန်စပါးစိုက်ပျိုးရန်အတွက် ကျွမ်းကျင်လာမှုတို့ကြောင့် ကျေးရွာများ၊ မြို့များ နှင့် နိုင်ငံငယ်များ အေဒီ ၁ ရာစုတွင် စတင်ထွန်းကားလာခဲ့ကြသည်။ အင်ဒိုနီးရှား၏ မဟာဗျူဟာကျသော ပင်လယ်ရေကြောင်းသွားလမ်းပေါ်ရှိ နေရာသည် ကျွန်းများအချင်းချင်းကြားနှင့် နိုင်ငံတကာ ကုန်သွယ်ရေးကို အားပေးခဲ့ပြီး အိန္ဒိယဘုရင်နိုင်ငံများ နှင့် တရုတ်မင်းဆက် အုပ်ချုပ်သော နိုင်ငံများသို့ အဆက်အသွယ်ပြုနိုင်ခဲ့ကာ ခရစ်တော်မပေါ်မီ ရာစုနှစ်များကပင် ကုန်သွယ်ရေးကို စတင် အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ခဲ့သည်။ {{sfn|Taylor|2003|pp=15–18}}  ထိုအချိန်မှစ၍ ကုန်သွယ်ရေးသည် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ သမိုင်းကို ပုံဖော်ပေးခဲ့သည်။ {{sfn|Taylor|2003|pp=3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3}}{{sfn|Vickers|2005|pp=18–20, 60, 133–4}}

အေဒီ ၇ ရာစုမှ အစပြု၍ အင်အားကြီးသော သီရီဝိဇယ ကျွန်းစုနိုင်ငံသည် စည်ပင်ထွန်းကားလာခဲ့ပြီး ကုန်သွယ်မှု ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်းမှာ ၎င်းတို့နှင့်အတူ တင်သွင်းလာသော ဟိန္ဒူဘာသာ နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{harvnb|Taylor|2003|pp=22–26}}; {{harvnb|Ricklefs|1991|p=3}}&lt;/ref&gt;အေဒီ ၈ ရာစုနှစ် နှင့် ၁၀ ရာစုနှစ်ကြားတွင် စိုက်ပျိုးရေးကို အခြေခံသော ဗုဒ္ဓဘာသာ ဆေးလန်ဒရာ ဘုရင့်နိုင်ငံနှင့် ဟိန္ဒူဘာသာ မာတရန် ဘုရင့်နိုင်ငံတို့ ဂျားဗားကျွန်း ကုန်းတွင်းပိုင်းတွင် ဖွံ့ဖြိုးထွန်းကားလာခဲ့ပြီးနောက် ပြန်လည်ကျဆင်းလာခဲ့သည်။ ၎င်းတို့ ချန်ထားရစ်ခဲ့သည်မှာ ကြီးမြတ်သော ဘာသာရေး အထိမ်းအမှတ် အဆောက်အဦးများ ဖြစ်ကြသည့် [[ဗောရောဗုဓော]] ၊ ဆီဝူး နှင့် ပရမ်ဘနန် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုအချိန်သည် ရှေးဟောင်းဂျားဗားတွင် ဟိန္ဒူ နှင့် ဗုဒ္ဓအနုပညာတို့၏ ပြန်လည်စည်ပင်ထွန်းကားလာသော ခေတ်ဟု ဆိုနိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://arthistoryteachingresources.org/lessons/the-art-and-architecture-of-buddhism-in-se-asia-post-1200/|title=Buddhist Art and Architecture in Southeast Asia After 1200|author=Shelby, Karen|publisher=Art History Teaching Resources|accessdate=20 May 2016}}&lt;/ref&gt; ၁၀ရာစု၏ ပထမ လေးပုံတစ်ပုံတွင် အွမ်ပူးဆင်းဒေါက်မှ ဘုရင့်နိုင်ငံ၏ ဗဟို ကို ဂျားဗားကျွန်း အလယ်ပိုင်း မာတရန် ဒေသမှ အရှေ့ဂျားဗားရှိ ဘရန်တပ်စ် မြစ်ဝှမ်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကာ အစ်စယားနားမင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=iDyJBFTdiwoC&amp;redir_esc=y|title=The Indianized States of South-East Asia|author=Coedès, George|publisher=University of Hawaii Press|via=Google Books|page=128|date=1968|accessdate=21 October 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ထို့နောက်တွင် ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓဘာသာတိုင်းပြည်များ ဆက်တိုက် ပေါ်ထွန်း ပြိုပျက်ခဲ့ပြီး အဲလင်ဂါအုပ်ချုပ်သော ကာဟူးရီပန်တိုင်းပြည်မှစ၍ ကာဒီရီ နှင့် ဆင်းဟာဆာရီတိုင်းပြည် တို့ အထိဖြစ်သည်။ အနောက်ဂျားဗားတွင် ဆန်ယန်တာပက် ကျောက်စာ အရ ၁၀၃၀ ခုနှစ်တွင် ဆွန်ဒါတိုင်းပြည်ကို ပြန်လည်ထူထောင်ခဲ့သည်ဟု သိရသည်။ ဘာလီတွင်မူ ဝါမာဒေဝ မင်းဆက်မှ ဘာလီတိုင်းပြည်ကို ၁၀ ရာစုတွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ဟိန္ဒူတို့၏ မာဂျာပါဟစ် တိုင်းပြည်အား ၁၃ ရာစု နှောင်းပိုင်းတွင် ဂါဂျာ မာဒါ၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် အရှေ့ဂျားဗား၌ တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ၎င်း၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုသည် ယနေ့ခေတ် အင်ဒိုနီးရှား၏ နေရာ အတော်များများသို့ သက်ရောက်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite journal|title=The next great empire|author=Peter Lewis|journal=Futures|volume=14|issue=1|year=1982|pages=47–61|doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}&lt;/ref&gt;

အင်ဒိုနီးရှားကျွန်းစုများ အတွင်း မွတ်စလင်များ နေထိုင်မှု၏ အစောဆုံး အထောက်အထားမှာ ၁၃ ရာစု [[ဆူမတြာကျွန်း]] မြောက်ပိုင်းတွင် ဖြစ်ပြီး မွတ်စလင်ကုန်သည်များသည် အရှေ့တောင်အာရှမှတဆင့် အစ္စလာမ်ခေတ်တွင်  ပထမဆုံး ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည်။ {{sfn|Ricklefs|1991|pp=3–14}} ထိုကျွန်းစုများ၏ အခြားအပိုင်းများတွင် အစ္စလာမ်ဘာသာကို တဖြည်းဖြည်း ကူးပြောင်း ကိုးကွယ်လာခဲ့ကြပြီး ၁၆ ရာစု အကုန်တွင် ဂျားဗားကျွန်း နှင့် ဆူမကြာကျွန်းတို့၌ အဓိက ဘာသာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နေရာဒေသ အတော်များများတွင် အစ္စလာမ်ဘာသာသည် လက်ရှိ ယဉ်ကျေးမှု နှင့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများအား ဖုံးလွှမ်းရောနှောလာခဲ့ပြီး ထို့အတွက်ကြောင့် အင်ဒိုနီးရှားတွင် အစ္စလာမ်ဘာသာ အဓိက ဖြစ်လာခဲ့ကာ အထူးသဖြင့် ဂျားဗားကျွန်းတွင် ဖြစ်သည်။ {{sfn|Ricklefs|1991|pp=12–14}}

===ကိုလိုနီခေတ်===
[[File:Nicolaas Pieneman - The Submission of Prince Dipo Negoro to General De Kock.jpg|thumb|left|၁၈၃၀ ဂျားဗားစစ်ပွဲအပြီးတွင် ဒီပိုနီဂိုရို မင်းသားအား ဗိုလ်ချုပ်ဒီကောက်ထံ ဖမ်းဆီးပေးပို့စဉ်]]
ဥရောပသားတို့နှင့် ကျွန်းစုနေ လူမျိုးများ ပုံမှန် အဆက်အသွယ်ပြုကြခြင်းသည် ၁၅၁၂ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး ပေါ်တူဂီကုန်သည် ဖရန်စစ္စကို ဆေးဟုမ်း မှ [[ဇာတိပ္ဖိုလ်]]၊ [[လေးညှင်း]] နှင့် [[ကရဝေး]]တို့အား မာလူကူးကျွန်းတွင် တစ်ဦးတည်း ချုပ်ကိုင်နိုင်ရန် ကြိုးစားရာမှ စခဲ့သည်။{{sfn|Ricklefs|1991|pp=22–24}}  ဒတ်ချ် နှင့် ဗြိတိသျှကုန်သည်တို့သည် ၎င်း၏ နောက်မှ လိုက်လာခဲ့သည်။ ၁၆၀၂ တွင် ဒတ်ချ်တို့မှ ဒတ်ချ်အရှေ့အိန္ဒိယ ကုမ္ပဏီကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်း ဆယ်စုနှစ်များတွင် ဒတ်ချ်တို့မှ အမ်ဘိုးအီးနား နှင့် ဘာတေးဗီးယားတို့တွင် ခြေကုပ်ရယူနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၇ ရာစုနှင့် ၁၈ ရာစု နှစ်များတွင် ထိုကုမ္ပဏီသည် ကျွန်းစုများအတွင်း လွှမ်းမိုးသော အင်အားကြီး  ဥရောပ အဖွဲ့ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company|title=The Dutch East India Company|author=van Elderen, Wieze|publisher=European Heritage Project|accessdate=6 September 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150906121307/http://european-heritage.org/netherlands/alkmaar/dutch-east-india-company|archivedate=6 September 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

[[ဒတ်ချ်အရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီ]]သည် ဒေဝါလီခံခဲ့ရပြီးနောက် ၁၈၀၀ တွင် တရားဝင် ဖျက်သိမ်းခဲ့ကာ ဒတ်ချ်အစိုးရမှ ဒတ်ချ်အရှေ့အင်ဒီ အဖြစ် နိုင်ငံပိုင် ကိုလိုနီ ထူထောင်ခဲ့သည်။ {{sfn|Ricklefs|1991|p=24}} ဒတ်ချ်တို့၏ ကိုလိုနီခေတ် တလျှောက်တွင် ဒတ်ချ်တို့၏ ထိန်းချုပ်မှုသည် ကမ်းရိုးတန်း အခြေစိုက်နေရာများမှ အပ အခြားနေရာများတွင် အားနည်းခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းတွင်မှ ဒတ်ချ်တို့၏ လွှမ်းမိုးမှုသည် အင်ဒိုနီးရှား၏ လက်ရှိ နယ်နိမိတ်သို့ ဖြန့်ကျက်နိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{harvnb|Schwarz|1994|pp=3–4}}, writes: &quot;Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as Prince Diponegoro in central Java, Imam Bonjol in central Sumatra and Pattimura in Maluku, and a bloody thirty-year war in Aceh weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.&quot;&lt;/ref&gt;ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အတွင်း ဂျပန်တို့၏ သိမ်းပိုက်မှုမှ ဒတ်ချ်တို့၏ အုပ်စိုးမှုအား အဆုံးသတ်ခဲ့ပြီး&lt;ref&gt;{{harvnb|Ricklefs|1991}}; {{cite journal|title=Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves|journal=Eighteenth-Century Studies|volume=31|issue=3|author1=Gert Oostindie|author2=Bert Paasman|pages=349–55|year=1998|url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html|doi=10.1353/ecs.1998.0021}}&lt;/ref&gt; ယခင်က ချုပ်ငြိမ်းခဲ့သော လွတ်လပ်ရေး လှုပ်ရှားမှုများကို ပြန်လည် အသက်ဝင်စေခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+id0029%29|title=Indonesia: World War II and the Struggle for Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45|publisher=Library of Congress|date=November 1992|accessdate=11 February 2013|deadurl=no|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ELw54TJo?url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+id0029%29|archivedate=11 February 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;သို့သော်လည်း နောက်ပိုင်း ကုလသမဂ္ဂ အစီရင်ခံစာများ အရ ဂျပန်တို့ သိမ်းပိုက်ထားစဉ်အတွင်း လူ၄ သန်းမှာ အစာရေစာ ငတ်မွတ်မှုနှင့် အဓမ္မ အလုပ်ခိုင်းစေမှုတို့ကြောင့် သေဆုံးခဲ့ရသည် ဟု သိရသည်။&lt;ref&gt;Cited in: Dower, John W. ''War Without Mercy: Race and Power in the Pacific War'' (1986; Pantheon; {{ISBN|0-394-75172-8}})&lt;/ref&gt;

===ယနေ့ခေတ်===
[[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|right|upright|အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ တည်ထောင်သူ နှင့် ပထမဆုံး သမ္မတ ဆူကာနို]]
ဂျပန်တို့ လက်နက်ချပြီး ၂ ရက်အကြာတွင် ဩဇာတိက္ကမ ကြီးမားသော အမျိုးသားခေါင်းဆောင်များ ဖြစ်ကြသည့် [[ဆူကာနို]]နှင့် မိုဟာမက် ဟတ်တာ တို့သည် ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၇ တွင် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ လွတ်လပ်ရေးကို ကြေညာခဲ့ပြီး&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Indonesia|author=H.J. Van Mook|journal=Royal Institute of International Affairs|year=1949|volume=25|issue=3|pages=274–285|jstor=3016666}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bidien1945&quot;&gt;{{cite journal|title=Independence the Issue|journal=Far Eastern Survey|author=Charles Bidien|volume=14|issue=24|pages=345–348|date=5 December 1945|doi=10.1525/as.1945.14.24.01p17062|jstor=3023219}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Taylor|2003|p=325}}&lt;/ref&gt; အင်ဒိုနီးရှား လွတ်လပ်ရေး ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှု ကော်မတီမှ သမ္မတ နှင့် ဒုတိယ သမ္မတ အဖြစ် အသီးသီး ရွေးချယ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ နယ်သာလန်မှ ၎င်းတို့၏ အုပ်ချုပ်မှုကို ပြန်လည် အသက်သွင်းရန် ကြိုးစားခဲ့ပြီး လက်နက်ကိုင် တိုက်ခိုက်မှုနှင့် သံတမန် ရေးအရ ညှိနှိုင်းမှုများ ဆက်လက် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတကာ ဖိအားကြောင့် ဒတ်ချ်တို့မှ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ လွတ်လပ်ရေးကို အသိအမှတ် ပြုခဲ့ရသော်လည်း &lt;ref name=&quot;Bidien1945&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm|title=Indonesian War of Independence|publisher=Global Security|accessdate=10 December 2006|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061210085210/http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm|archivedate=10 December 2006|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; နယ်သာလန် နယူးဂီနီ မပါဝင်ခဲ့ပေ။ ၁၉၆၂ ခုနှစ် နယူးယောက်သဘောတူညီချက် နှင့် အငြင်းပွားမှု အပြီးမှသာလျှင် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ အတွင်းသို့ နယ်သာလန် နယူးဂီနီအား ပြန်လည် သွတ်သွင်းနိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2013/aug/29/west-papua-independence-history|title=The West Papuan independence movement - a history|author=Marni Cordell|publisher=The Guardian|date=28 August 2013|accessdate=16 September 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170916052749/https://www.theguardian.com/world/2013/aug/29/west-papua-independence-history|archivedate=16 September 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;ကုလသမဂ္ဂမှ ချမှတ်ထားသော ၁၉၆၉ လွတ်လပ်စွာ ရွေးချယ်ခွင့် အက်ဥပဒေ အရ ပါပူအာ ပဋိပက္ခကို ဖြစ်ပွားစေခဲ့သည်။ ၄ နှစ်တာ တိုက်ပွဲဝင် ကာလအတွင်း အဓိက ပြည်တွင်း နိုင်ငံရေး၊ လူမှုရေး နှင့် ဂိုဏ်းဂဏ ကွဲပြားမှုများ ရှိသော်လည်း အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် လွတ်လပ်ရေး အတွက် တိုက်ပွဲဝင်ရာတွင် ညီညွတ်ရေး ရရှိခဲ့သည်။

၁၉၅၀ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းကာလများတွင် ဆူကာနိုသည် အင်ဒိုနီးရှားအား ဒီမိုကရေစီနိုင်ငံ အဖြစ်မှ အာဏာရှင်နိုင်ငံ အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး သူ၏ ဩဇာအာဏာကို ဆန့်ကျင့်ဘက် အဖွဲ့နှစ်ခု ဖြစ်သော စစ်တပ် နှင့် အင်ဒိုနီးရှား ကွန်မြူနစ် ပါတီ တို့ အကြား မျှခြေယူပြီး ထိန်းသိမ်းခဲ့သည်။ {{sfn|Ricklefs|1991|pp=237–280}} ၁၉၆၅ စက်တင်ဘာ ၃၀ အာဏာသိမ်းရန် ကြိုးပမ်းမှုအား စစ်တပ်မှ ရင်ဆိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ထိုအာဏာသိမ်းရန် ကြိုးပမ်းမှုအတွက် အင်ဒိုနီးရှား ကွန်မြူနစ်ပါတီအား အပြစ်တင်ခဲ့ပြီး စနစ်တကျ ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ကာ ကွန်မြူနစ်များ၊ တရုတ်လူမျိုးများ၊ လက်ဝဲဝါဒီဟု စွပ်စွဲခံရသူများကို ကြမ်းတမ်းစွာ သတ်ဖြတ်ဖယ်ရှားမှုကြီး ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။{{sfn|Friend|2003|pp=107–109}}&lt;ref&gt;{{cite video|people=Chris Hilton (writer and director)|title=Shadowplay|medium=Television documentary|publisher=Vagabond Films and Hilton Cordell Productions|year=2001}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Ricklefs|1991|pp=280–283, 284, 287–290}} အများစု လက်ခံထားသော ကိန်းဂဏန်း အရ လူ ၅၀၀,၀၀၀ နှင့် ၁ သန်းကြား သတ်ဖြတ်ခြင်းခံရသည်ဟု ခန့်မှန်းကြပြီး အချို့မှ ၂ သန်းမှ ၃ သန်းအထိ သတ်ဖြတ်ခံခဲ့ရသည်ဟု ဆိုသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/programmes/101east/2012/12/2012121874846805636.html|title=Indonesia's killing fields|publisher=Al Jazeera|date=21 December 2012|accessdate=14 February 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150214005113/http://www.aljazeera.com/programmes/101east/2012/12/2012121874846805636.html|archivedate=14 February 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/twentieth-century-regional-history/specter-genocide-mass-murder-historical-perspective|title=The Specter of Genocide: Mass Murder in Historical Perspective|author=Gellately, Robert; Kiernan, Ben|publisher=Cambridge University Press|pages=[https://books.google.com/books?id=k9Ro7b0tWz4C&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA290#v=onepage&amp;q&amp;f=false 290–291]|isbn=0-521-52750-3|date=July 2003|accessdate=26 October 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151026220614/http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/twentieth-century-regional-history/specter-genocide-mass-murder-historical-perspective|archivedate=26 October 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Chapter 5, Justice Betrayed: Post-1945 Responses to Genocide {{cite web|url=https://books.google.com/books?id=dg0hWswKgTIC&amp;lpg=PA80&amp;pg=PA69#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=The Legacy of Nuremberg: Civilising Influence or Institutionalised Vengeance?|author=Aarons, Mark|publisher=Brill Publishers|date=December 2007|accessdate=5 July 2016}}&lt;/ref&gt; စစ်တပ်၏ ခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဆူဟာတိုမှ နိုင်ငံရေးအရ အားနည်းနေသော ဆူဟာတိုအား အကွက်ရွှေ့ကာ ၁၉၆၈ ခုနှစ် မတ်လတွင် တရားဝင် ခန့်အပ်သော သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သူ၏ နယူးအော်ဒါအစိုးရ&lt;ref&gt;{{cite journal|title=General Suharto's New Order|author=John D. Legge|journal=Royal Institute of International Affairs|volume=44|issue=1|year=1968|pages=40–47|jstor=2613527}}&lt;/ref&gt; အား အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုမှ ထောက်ခံခဲ့ပြီး &lt;ref&gt;US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/johnsonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.&lt;/ref&gt;{{sfn|Vickers|2005|p=163}}&lt;ref&gt;David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North–South Relations'', London: Blackwell, p. 70&lt;/ref&gt; ၎င်းတို့မှ နိုင်ငံခြား တိုက်ရိုက်ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများအား အားပေးခဲ့သဖြင့် နောက်ထပ် ဆယ်စုနှစ် ၃ ခုအတွင်း စီးပွားရေး သိသာစွာ တိုးတက်လာမှု အတွက် အဓိက အချက်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဆူဟာတို၏ အစိုးရအား အများစုမှ အကျင့်ပျက်ခြစားခြင်း နှင့် နိုင်ငံရေးအရ အတိုက်အခံများကို ဖိနှိပ်ခြင်း တို့အတွက် စွပ်စွဲခဲ့ကြသည်။{{sfn|Ricklefs|1991}}{{sfn|Vickers|2005}}{{sfn|Schwarz|1994}}

အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် ၁၉၉၇ အာရှငွေကြေးဂယက်၏ ရိုက်ခတ်မှုဒဏ်ကို အဆိုးရွားဆုံး ခံစားရသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Delhaise, Philippe F|title=Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems|url=https://archive.org/details/asiaincrisisimpl0000delh|publisher=Willey|year=1998|page=[https://archive.org/details/asiaincrisisimpl0000delh/page/123 123]|isbn=0-471-83450-5}}&lt;/ref&gt; ထို့အတွက်ကြောင့် နယူးအော်ဒါ အစိုးရအား မကျေနပ်မှုများ များပြားလာခဲ့ပြီး နိုင်ငံတဝှမ်းတွင် အုံနှင့်ကျင်းနှင့် ဆန္ဒပြမှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့ကာ နောက်ဆုံး ၁၉၉၈ မေလ ၂၁ ရက်တွင် ဆူဟာတို နုတ်ထွက်ပေးခဲ့ရသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm|title=President Suharto resigns|publisher=BBC|date=21 May 1998|accessdate=14 November 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114103855/http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm|archivedate=14 November 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၉ တွင် အရှေ့တီမောမှ အင်ဒိုနီးရှားမှ ခွဲထွက်ရန် ဆန္ဒခံယူပွဲတွင် ခွဲထွက်ရန် ဆန္ဒပြုခဲ့ကြပြီး အင်ဒိုနီးရှားတို့၏ ၂၅ နှစ်ကြာ စစ်ဘက်ကျူးကျော်မှု အပြီးတွင် ဖြစ်ကာ ထိုအဖြစ်အပျက်အား နိုင်ငံတကာမှ အရှေ့တီမောနိုင်ငံသားတို့အား ဖိနှိပ်မှုအဖြစ် ဝိုင်းဝန်းရှုံ့ချခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB62/|title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto|publisher=National Security Archive|date=6 December 2001|accessdate=10 December 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210015700/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB62/|archivedate=10 December 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ဆူဟာတို ပြုတ်ကျပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ဒီမိုကရေစီ လုပ်ငန်းစဉ်ကို ဖော်ဆောင်ရာ၌ ဒေသတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်များကို ထည့်သွင်းခဲ့ပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံး သမ္မတ တိုက်ရိုက်ရွေးကောက်ပွဲကို ကျင်းပနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf|title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report|publisher=The Carter Center|accessdate=14 June 2007|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf|archivedate=14 June 2007|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံရေးနှင့် စီးပွားရေး မတည်ငြိမ်မှုများ၊ လူထု အုံကြွမှုများ၊ အကျင့်ပျက်ခြစားမှုများ နှင့် အကြမ်းဖက်တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ဖွံ့ဖြိုးမှု နှေးကွေးခဲ့သော်လည်း လတ်တလောနှစ်များတွင် စီးပွားရေးတိုးတက်မှုသည် အလွန်ပင် ကောင်းမွန်ခဲ့သည်။ မတူညီသော ဘာသာရေး နှင့် လူမျိုးစု အစုအဖွဲ့များကြားတွင် အများအားဖြင့် အေးချမ်းစွာ ယှဉ်တွဲနေထိုင်နိုင်ကြသော်လည်း ဂိုဏ်းဂဏကွဲပြားမှုများနှင့် အကြမ်းဖက်မှုများမှာ ဆက်လက် ဖြစ်ပေါ်နေခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.indonesia-investments.com/id/bisnis/risiko/kekerasan-etnis-dan-agama/item244|title=Ethnic and Religious Violence in Indonesia|publisher=Indonesia Investments|date=23 December 2016|accessdate=17 August 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170817143207/https://www.indonesia-investments.com/id/bisnis/risiko/kekerasan-etnis-dan-agama/item244|archivedate=17 August 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် အာချေးရှိ ခွဲထွက်မှု အတွက် လက်နက်ကိုင် ပဋိပက္ခအား နိုင်ငံရေးနည်းဖြင့် ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;AcehPeace&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm|title=Aceh rebels sign peace agreement|publisher=BBC|date=15 August 2005|accessdate=14 November 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114103925/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm|archivedate=14 November 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

==ပထဝီဝင်==
[[File:Puncakjaya.jpg|thumb|left|အင်ဒိုနီးရှားနှင့် အိုရှန်းနီးယားတွင် အမြင့်ဆုံးတောင်ဖြစ်သော ပါပူအာပြည်နယ်ရှိ ပွန်ချပ်ဂျာယား]]
အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် တောင်လတ္တီကျု ၁၁° မှ မြောက်လတ္တီကျု ၆° အတွင်း၊ အရှေ့လောင်ဂျီကျု ၉၅° မှ ၁၄၁° အတွင်း တည်ရှိသည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံး ကျွန်းစုနိုင်ငံဖြစ်ပြီး အရှေ့မှ အနောက်သို့ ၃,၁၈၁မိုင် (၅,၁၂၀ ကီလိုမီတာ) နှင့် မြောက်မှတောင်သို့ ၁,၀၉၄မိုင် (၁,၇၆၀ ကီလိုမီတာ) ရှည်လျားသည်။ {{sfn|Kuoni|1999|p=88}} နိုင်ငံတော် မြေပုံရေးဆွဲရေးအေဂျင်စီမှ ၂၀၀၇ ခုနှစ် မှ ၂၀၁၀ ခုနှစ်အတွင်း တိုင်းတာလေ့လာမှုများအရ အင်ဒိုနီးရှားတွင် ကျွန်းပေါင်း ၁၃,၄၆၆ ကျွန်း ရှိပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-40168981|title=Indonesia counts its islands to protect territory and resources|author=Hidayat, Rafki|publisher=BBC|date=7 June 2017|accessdate=5 July 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170705150557/http://www.bbc.com/news/world-asia-40168981|archivedate=5 July 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; အီကွေတာ၏ နှစ်ဘက်စလုံးတွင် ဖြန့်ကျက် တည်ရှိကာ ကျွန်း ၆,၀၀၀ ကျော်တွင် လူနေထိုင်ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt; အကြီးဆုံးကျွန်းများမှာ [[ဆူမတြာကျွန်း]]၊ [[ဂျားဗားကျွန်း]]၊ [[ဘော်နီယိုကျွန်း]] (ဘရူနိုင်းနိုင်ငံ မလေးရှားနိုင်ငံ တို့နှင့် အတူ ပိုင်ဆိုင်သည်။) ၊ [[ဆူလာဝေစီကျွန်း]]  နှင့် နယူးဂီနီကျွန်း (ပါပူအာနယူးဂီနီ နှင့် အတူတကွ ပိုင်ဆိုင်သည်။) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် ဘော်နီယိုကျွန်းပေါ်တွင် မလေးရှားနှင့် လည်းကောင်း ၊ နယူးဂီနီကျွန်းပေါ်တွင် ပါပူအာ နယူးဂီနီနိုင်ငံ နှင့် လည်းကောင်း၊ တီမောကျွန်းပေါ်တွင် အရှေ့တီမောနိုင်ငံ နှင့် လည်းကောင်း ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ် ချင်းထိစပ်လျက် ရှိသည်။ စင်ကာပူနိုင်ငံ၊ မလေးရှားနိုင်ငံ၊ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၊ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ နှင့် ပလောနိုင်ငံ တို့နှင့် မြောက်ဘက်တွင် ကျဉ်းမြောင်းသော ရေလက်ကြားဖြင့် ပင်လယ်ရေနယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေပြီး တောင်ဘက်တွင် ဩစတြေးလျနိုင်ငံနှင့် ပင်လယ်ရေပြင်နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။

[[File:Bromo-Semeru-Batok-Widodaren.jpg|thumb|အရှေ့ဂျားဗားရှိ ဆမယ်ရူးတောင်နှင့် ဘရိုမိုတောင်။ အင်ဒိုနီးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ မီးတောင်များ အလှုပ်ရှား အတက်ကြွဆုံး နိုင်ငံများတွင် အပါအဝင်ဖြစ်သည်။]]
၁၆,၀၂၄ပေ (၄,၈၈၄ မီတာ) မြင့်သော ပွန်ချပ်ဂျာယားတောင်သည် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးတောင်ဖြစ်ပြီး ဆူမတြာကျွန်းရှိ တိုဘာရေကန်သည် အကြီးဆုံးရေကန်ဖြစ်ကာ ၄၄၂ စတုရန်းမိုင် (၁,၁၄၅ စတုရန်းကီလိုမီတာ) ကျယ်ဝန်းသည်။ အင်ဒိုနီးရှား၏ အကြီးဆုံးမြစ်များမှာ ကာလီမန်တန် နှင့် နယူးဂီနီတို့တွင် ရှိပြီး ၎င်းတို့တွင် ကာပူဝါမြစ်၊ ဘာရီတိုမြစ်၊ မမ်ဘယ်ရာမိုမြစ်၊ ဆီပစ်မြစ် နှင့် မဟာကမ်မြစ်တို့ ပါဝင်ကာ ထိုမြစ်တို့သည် ကျွန်းအတွင်း မြစ်အနီး နေထိုင်ကြသူများအတွက် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး နှင့် ဆက်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်း ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html|title=Republic of Indonesia|publisher=Microsoft Encarta|date=2006|accessdate=1 November 2009|deadurl=yes|archiveurl=https://www.webcitation.org/5kwrIjXxw?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html|archivedate=1 November 2009|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
===ရာသီဥတု===
[[File:Tangkahan buluh river 09N8978.jpg|thumb|left|ကာလီမန်တန် နှင့် ဆူမတြာတို့တွင် တွေ့ရသော အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ မိုးသစ်တော]]
အီကွေတာတလျှောက်တွင် တည်ရှိသော အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ ရာသီဥတုသည် တစ်နှစ်ပတ်လုံး သမမျှတသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metoffice.gov.uk/binaries/content/assets/mohippo/pdf/8/f/indonesia.pdf|title=Climate: Observations, projections and impacts|publisher=Met Office Hadley Centre|accessdate=16 August 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816111123/http://www.metoffice.gov.uk/binaries/content/assets/mohippo/pdf/8/f/indonesia.pdf|archivedate=16 August 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတွင် စိုစွတ်သော ရာသီဥတု နှင့် ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတု ဟူ၍ ရာသီဥတု နှစ်မျိုးသာ ရှိပြီး နွေရာသီ နှင့် ဆောင်းရာသီကဲ့သို့သော ရာသီဥတုမျိုးမရှိပေ။ &lt;ref name=&quot;worldbank1&quot;&gt;{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/INTINDONESIA/Resources/Environment/ClimateChange_Full_EN.pdf|title=Indonesia and Climate Change: Current Status and Policies|publisher=World Bank|accessdate=27 December 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227202326/http://siteresources.worldbank.org/INTINDONESIA/Resources/Environment/ClimateChange_Full_EN.pdf|archivedate=27 December 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ နေရာတော်တော်များများတွင် ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတုသည် ဧပြီလမှ အောက်တိုဘာလ အတွင်း ဖြစ်ပြီး စိုစွတ်သော ရာသီဥတုသည် နိုဝင်ဘာလ မှ မတ်လအတွင်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;worldbank1&quot;/&gt; အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ ရာသီဥတုမှာ လုံးဝနီးပါး အပူပိုင်းဖြစ်ပြီး အဓိက ကျွန်းတော်တော်များများတွင် အပူပိုင်းမိုးသစ်တောရာသီဥတု ကြီးစိုးသည်။ ဂျားဗားကျွန်း၏ မြောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်း၊ ဆူလာဝေစီကျွန်း၏ တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်း နှင့် ဘာလီကျွန်းတို့တွင် အပူပိုင်းမုတ်သုံ ရာသီဥတု ရှိပြီး ဂျားဗားအလယ်ပိုင်း အချို့နေရာများ၊ ဂျားဗားအရှေ့ပိုင်းမြေနိမ့်ဒေသ၊ ပါပူအာ ကမ်းရိုးတန်းတောင်ပိုင်း နှင့် [[လုံဘောက်ကျွန်း]] အရှေ့ဘက်ရှိ ကျွန်းငယ်များတွင် ဆာဗားနား ရာသီဥတု ရှိသည်။ သို့သော်လည်း ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်ထက် ပေ ၄,၃၀၀ မှ ၄,၉၀၀ ကြား (မီတာ ၁,၃၀၀ မှ မီတာ ၁,၅၀၀ကြား) မြင့်သော တောင်ကုန်း ထူထပ်သော နေရာများတွင် အေးမြသော ရာသီဥတု ရှိသည်။  မိုးသစ်တော ရာသီဥတုနှင့် နီးစပ်သော ကုန်းမြင့်ဒေသများတွင် သမုဒ္ဒရာရာသီဥတု (ကိုပန်ရာသီဥတု အမျိုးအစား &quot;Cfb&quot;) ပို၍ ရှိတတ်ပြီး တစ်နှစ်ပတ်လုံး မိုးရေချိန် တသမတ်တည်း ရရှိသည်။ အပူပိုင်း မုတ်သုံရာသီဥတု နှင့် ဆဗားနား ရာသီဥတု တို့နှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိပြီး ထင်ရှားသော ခြောက်သွေ့ရာသီဥတုရှိသည့် ကုန်းမြင့်ဒေသများတွင် အပူပိုင်းဆန်သော ကုန်းမြင့် ရာသီဥတု (ကိုပန်ရာသီဥတုအမျိုးအစား &quot;Cwb&quot;) ရှိတတ်သည်။

[[File:Rinca Island.jpg|thumb|လက်ဆား ဆွန်ဒါကျွန်းများရှိ ရင်ကာကျွန်း။ ဩစတြေးလျနှင့်နီးသော နူဆာ တန်ဂါရာ ကျွန်းအပါအဝင် နှင့် ဂျားဗားကျွန်း၏ အရှေ့ဘက်စွန်း တို့သည် ခြောက်သွေ့နေတတ်သည်။]]
ကာလီမန်တန် နှင့် ဆူမတြာကျွန်း ဒေသများသည် ရာသီဥတု တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မိုးရေချိန် နှင့် အပူချိန် အနည်းငယ်သာ ကွာခြားလေ့ရှိပြီး  အခြားကျွန်းများ ဖြစ်သော နူဆာ တန်ဂါရာတို့သည် ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတုတွင် မိုးခေါင်၍ အလွန်အမင်းခြောက်သွေ့ပြီး စိုစွတ်သော ရာသီဥတုတွင် ရေကြီးတတ်သည်။ အထူးသဖြင့် အနောက် ဆူမတြာ၊ အနောက် ကာလီမန်တန်၊ အနောက်ဂျားဗျား နှင့် ပါပူအာ တို့တွင် မိုးရွာကျမှု အလွန်အမင်း များပြားသည်။ ဆူလာဝေဆီ၏ တချို့အပိုင်းများနှင့် ဆွန်ဘာကဲ့သို့သော ဩစတြေးလျနှင့် နီးစပ်ေသာ အပိုင်းများသည် ခြောက်သွေ့သည်။ အင်ဒိုနီးရှား ဧရိယာ၏ ၈၁% ခန့်ရှိသော တသမတ်တည်းရှိသည့် ပူနွေးသော ရေထုကြောင့် ကုန်းမြေပေါ်ရှိ အပူချိန်သည် တသမတ်တည်း ရှိတတ်သည်။ ပျမ်းမျှ အပူချိန်မှာ ကမ်းရိုးတန်းလွင်ပြင်တွင် {{convert|၂၈|°C|1}}၊ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် တောင်ကုန်းဒေသတို့တွင် ပျမ်းမျှအားဖြင့် {{convert|၂၆|°C|1}}၊ မြင့်မားသော တောင်ကုန်းဒေသများတွင် {{convert|၂၃|°C|1}} ရှိသည်။ ပျမ်းမျှ စိုထိုင်းဆမှာ ၇၀% မှ ၉၀% အတွင်း ရှိသည်။ လေတိုက်ခတ်မှုသည် အတန်အသင့်သာ ဖြစ်ပြီး ယေဘုယျအားဖြင့် မှန်းဆနိုင်သည်။ ဇွန်လမှ အောက်တိုဘာလ အထိ မုတ်သုံလေသည် တောင်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက်တို့မှ တိုက်ခတ်ပြီး နိုဝင်ဘာလမှ မတ်လအထိ အနောက်မြောက်ဘက်မှ တိုက်ခတ်သည်။ အင်ဒိုနီးရှား ရေပြင်တွင် ရွက်လွှင့်သွားလာသူများအတွက် တိုင်ဖွန်း မုန်တိုင်းနှင့် ကြီးမာသော မုန်တိုင်းကြီးများ၏ အန္တရာယ်မှာ နည်းပါးသော်လည်း အဓိကအန္တရာယ်မှာ လုံဘောက် နှင့် ဆေ့ရပ် ရေလက်ကြားတို့မှ ရေစီးသန်သော ရေစီးကြောင်းများ ဖြစ်သည်။

===ဘူမိဗေဒ===
[[File:Map indonesia volcanoes.gif|thumb|left|alt=A chart with the heading &quot;Major Volcanoes of Indonesia (with eruptions since 1900 A.D.)&quot;. Depicted below the heading is an overhead view of a cluster of islands.|အင်ဒိုနီးရှားရှိ အဓိကမီးတောင်များ။ အင်ဒိုနီးရှားသည် ပစိဖတ် အနားပတ်လည် ငလျင်ရပ်ဝန်းဒေသတွင် ရှိသည်။]]
တက်တိုနစ် သဘော အရ အင်ဒိုနီးရှားသည် အလွန်ပင် မတည်ငြိမ်သော ဒေသဖြစ်သဖြင့် အင်ဒိုနီးရှားတွင် များပြားလှစွာသော မီးတောင်များနှင့် မကြာခဏ လှုပ်ရှားသော မြေငလျင်များ ရှိသည်။ ၎င်းသည် အင်ဒို-ဩစတြေးလျ ကျောက်လွှာထု နှင့် ပစိဖိတ် ကျောက်လွှာထုတို့ ယူရေးရှန်းကျောက်လွှာထုအောက်သို့ တိုးဝင်ပြီး မြေအောက် {{convert|၁၀၀|km|abbr=off}} ခန့်တွင် အရည်ပျော်နေသော ပစိဖိတ် အနားပတ်လည် ငလျင်ရပ်ဝန်းတွင် တည်ရှိသည်။ မီးတောင်များသည် ဆူမတြာ၊ ဂျားဗား၊ ဘာလီ၊ နူဆာတန်ဂရာ မှ တဆင့် မာလူကူးရှိ ဘန်ဒါကျွန်းများ၊ ထိုမှတဆင့် အရှေ့မြောက်ဘက်ရှိ ဆူလာဝေစီ အထိ ဆက်တိုက်ရှိသည်။ {{sfn|Witton|2003|p=38}} မီးတောင် ၄၀၀ တွင် ၁၃၀ မှာ မီးတောင်ရှင်များ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-26167897|title=Indonesia: Volcano nation|publisher=BBC|date=5 November 2015|accessdate=28 November 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171128105714/http://www.bbc.com/news/world-asia-26167897|archivedate=28 November 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ၁၉၇၂ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၁ ခုနှစ်ကြားတွင် မီးတောင် ပေါက်ကွဲမှု ၂၉ ကြိမ်ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး အများစုမှာ ဂျားဗားတွင် ဖြစ်သည်။ မီးတောင်ပြာများကြောင့် မြေဩဇာကောင်းမွန်သော မြေကြီးများ ဖြစ်ပေါ်စေပြီး (ဂျားဗားနှင့် ဘာလီတို့တွင် သမိုင်းအရ လူနေသိပ်သည်းရသည့် အကြောင်းရင်း တစ်ရပ်လည်း ဖြစ်သည်။)&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Whitten, T|author2=Soeriaatmadja, R. E.|author3=Suraya A. A.|title=The Ecology of Java and Bali|publisher=Periplus Editions Ltd.|year=1996|location=Hong Kong|pages=95–97}}&lt;/ref&gt; အချို့ဒေသများတွင်မူ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးအတွက် အခြေအနေကို ခန့်မှန်းမရ ဖြစ်စေသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://skemman.is/stream/get/1946/3303/10384/1/Sylviane_Lebon_fixed.pdf|title=Volcanic activity and environment: Impacts on agriculture and use of geological data to improve recovery processes|author=Sylviane L. G. Lebon|publisher=University of Iceland|date=January 2009|accessdate=27 December 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227203025/http://skemman.is/stream/get/1946/3303/10384/1/Sylviane_Lebon_fixed.pdf|archivedate=27 December 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

ယနေ့ခေတ် တိုဘာရေကန် နေရာတွင် ဘီစီ ၇၀,၀၀၀ ခန့်က အလွန်ကြီးမားသော ဧရာမ မီးတောင်ကြီးတစ်ခု ပေါက်ကွဲခဲ့သည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၅ သန်းအတွင်း ကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် အကြီးမားဆုံး မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှု ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အကျိုးဆက်ကြောင့် ကမ္ဘာတဝှမ်း ပြာများ ဖုံးလွှမ်းကာ နေရောင်ခြည်ကို ကာဆီးသဖြင့် မီးတောင်ကြောင့် ပေါ်ပေါက်သော ဆောင်းရာသီဥတု နှင့် အေးမြသော ရာသီဥတု ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး လူတို့၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုတွင် မျိုးရိုးဗီဇအပြောင်းအလဲကို အဟန့်အတား ဖြစ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ထိုပေါက်ကွဲမှု၏ သက်ရောက်မှု အတိအကျကိုမူ အငြင်းပွားနေကြဆဲ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/davidbressan/2017/08/11/early-humans-may-have-lived-through-a-supervolcano-eruption/|title=Early Humans May Have Lived Through A Supervolcano Eruption|author=David Bressan|publisher=Forbes|date=11 August 2017|accessdate=11 October 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170811205248/https://www.forbes.com/sites/davidbressan/2017/08/11/early-humans-may-have-lived-through-a-supervolcano-eruption/|archivedate=11 August 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/science-environment-22355515|title=Toba super-volcano catastrophe idea 'dismissed'|author=Jonathan Amos|publisher=BBC|date=30 April 2013|accessdate=15 November 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171115202826/http://www.bbc.com/news/science-environment-22355515|archivedate=15 November 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.livescience.com/29130-toba-supervolcano-effects.html|title=Supervolcano Not to Blame for Humanity's Near-Extinction|author=Charles Q. Choi|publisher=Live Science|date=29 April 2013|accessdate=2 October 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171002211224/https://www.livescience.com/29130-toba-supervolcano-effects.html|archivedate=2 October 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ယနေ့ခေတ်၏ အပြင်းထန်ဆုံးသော မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှု ၂ ခုသည် အင်ဒိုနီးရှားကျွန်းစုတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ယခင် နှစ် ၁၀,၀၀၀ အတွင်း အပြင်းထန်ဆုံးသော ပေါက်ကွဲမှုဖြစ်သည့် ၁၈၁၅ တမ်ဘိုရာ မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုကြောင့် လူပေါင်း ၉၂,၀၀၀ ဦး သေဆုံးခဲ့ရပြီး မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုမှ ထွက်လာသော ပြာမှုန့်များသည် အရှေ့တောင်အာရှပေါ်တွင် စောင်ဖြင့်အုပ်ထားသည့်ပမာ လွှမ်းခြုံသွားကာ တစ်ပတ်ခန့်မျှ အမှောင်ကျခဲ့သည်။ မြောက်ကမ္ဘာခြမ်းအား ၁၈၁၆ ခုနှစ်တွင် နွေရာသီ မရှိသောနှစ် ဖြစ်စေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.volcanodiscovery.com/tambora.html|title=Tambora|publisher=Volcano Discovery|date=29 May 2016|accessdate=20 December 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220181832/https://www.volcanodiscovery.com/tambora.html|archivedate=20 December 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ၁၈၈၃ [[ကရာကတောင်း]] မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုသည် သမိုင်းတင်ပြီးခေတ်အတွင်း အကျယ်လောင်ဆုံးသော  အသံ ကို ပေါ်ထွက်စေခဲ့ကာ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.openculture.com/2017/12/the-1883-krakatoa-explosion-made-the-loudest-sound-in-history.html|title=The 1883 Krakatoa Explosion Made the Loudest Sound in History–So Loud It Traveled Around the World Four Times|publisher=Open Culture|date=20 December 2017|accessdate=11 January 2018|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180104012854/http://www.openculture.com/2017/12/the-1883-krakatoa-explosion-made-the-loudest-sound-in-history.html|archivedate=4 January 2018|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ပေါက်ကွဲမှုနှင့် ၎င်းကြောင့် ဖြစ်ပွားသော [[ဆူနာမီ]] ကြောင့် လူပေါင်း ၄၀,၀၀၀ သေဆုံးခဲ့သည်။ ပေါက်ကွဲပြီး နှစ်များအတွင်း ကမ္ဘာတဝှမ်း၌ သိသာထင်ရှားသော သက်ရောက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/davidbressan/2016/08/31/the-eruption-of-krakatoa-was-the-first-global-catastrophe/|title=The Eruption of Krakatoa Was the First Global Catastrophe|author=David Bressan|publisher=Forbes|date=31 August 2016|accessdate=2 September 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160902143003/https://www.forbes.com/sites/davidbressan/2016/08/31/the-eruption-of-krakatoa-was-the-first-global-catastrophe/|archivedate=2 September 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ငလျင်နှင့် ပတ်သက်သော လတ်တလော ကပ်များမှာ [[၂၀၀၄ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ ငလျင်]] နှင့် ဆူနာမီ ဖြစ်ပြီး မြောက်ဆူမတြာတွင် လူပေါင်း ၁၆၇,၇၃၅ ဦးခန့် သေဆုံးခဲ့ကာ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp|title=UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery|publisher=United Nations|date=25 March 2007|accessdate=19 May 2007|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp|archivedate=19 May 2007|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; အခြားတစ်ခုမှဦ ၂၀၀၆ ခုနှစ် ယော့ယာကာတာ ငလျင်ဖြစ်သည်။

===ဇီဝမျိုးကွဲများ===
{{multiple image|perrow=2|total_width=300
|image1=Rafflesia arnoldi 2013-12-31 21-48.JPG
|image2=Man of the woods.JPG
|image3=Komodo dragon (Varanus komodoensis).jpg
|image4=Paradisaea apoda -Bali Bird Park-6.jpg
|footer=အင်ဒိုနီးရှား ဒေသိယ မျိုးစိတ်များ။ ထိပ်ဆုံးမှစ၍ လက်ယာရစ် : ''Rafflesia arnoldii'' ၊ [[လူဝံ]]၊ greater bird-of-paradise နှင့် [[ကိုမိုဒိုနဂါး]].
}}

အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ အရွယ်အစား၊ အပူပိုင်း ရာသီဥတုနှင့် ကျွန်းပုံစံရှိသော ပထဝီဝင်တို့ကြောင့် ဇီဝမျိုးကွဲ အမြောက်အမြားကို ထောက်ပံ့ပေးထားနိုင်သည်။ ၎င်း၏ ဒေသရင်း အပင်များနှင့် ဒေသရင်းတိရစ္ဆာန်များသည် အာရှ နှင့် ဩစတြေးလျေးရှန်း မျိုးစိတ်များ ရောနှောထားခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.islamonline.net/English/Science/2003/05/article13.shtml|title=Indonesia's Natural Wealth: The Right of a Nation and Her People|author=Mumtazah, Hani|publisher=Islam Online|date=22 May 2003|accessdate=17 October 2006|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061017034459/http://www.islamonline.net/English/Science/2003/05/article13.shtml|archivedate=17 October 2006|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ဆွန်ဒါ ကမ်းဦးရေတိမ်ပိုင်း ပေါ်တွင်ရှိသော ကျွန်းများ (ဆူမတြ၊ ဂျားဗား၊ ဘော်နီယို၊ ဘာလီ) တို့သည် ယခင်က အာရှကုန်းမကြီးနှင့် ဆက်နေကြသဖြင့် အာရှမျိုးရင်း တိရစ္ဆာန် မြောက်မြားစွာ ရှိသည်။ အကောင်ကြီးများဖြစ်ကြသော ဆူမတြာကျား၊ ကြံ့၊ လူဝံ၊ အာရှဆင် နှင့် ကျားသစ်တို့မှာ တစ်ချိန်က အရှေ့ဘက် ဘာလီအထိပင် အများအပြား ပျံ့နှံ့နေခဲ့သော်လည်း အကောင်ရေနှင့် ပျံ့နှံ့မှုမှာ လတ်တလောတွင် သိသာစွာ ကျဆင်းလာသည်။ ဆူမတြာ နှင့် ကာလီမန်တန်တို့တွင် အာရှမျိုးစိတ်များ ပို၍များသည်။ သစ်တောများသည် နိုင်ငံ၏ ၇၀% ကို ဖုံးလွှမ်းလျက် ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fn.no/Land/Indonesia|title=Indonesia|publisher=United Nations Association of Norway|language=Norwegian|date=18 December 2014|accessdate=19 December 2017}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း အရွယ်အစားအားဖြင့် သေးငယ်ပြီး လူနေထူထပ်သော ဂျားဗားတွင် လူတို့နေထိုင်ရန် နှင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရန် အတွက် သစ်တောများစွာကို ခုတ်ထွင်ဖယ်ရှားပြီး ဖြစ်သည်။ တိုက်ကြီးများ၏ ကုန်းမြေထုမှ ကာလကြာမြင့်စွာကတည်းက ကွဲထွက်လာခဲ့သော ဆူလာဝေစီ၊ နူဆာ တန်ဂါရာ နှင့် မာလူကူး တို့တွင် ၎င်းတို့ဘာသာ သီးသန့်ဖြစ်နေသော ဒေသရင်း အပင်များ နှင့် တိရစ္ဆာန်များ ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Whitten, T.|author2=Henderson, G.|author3=Mustafa, M.|title=The Ecology of Sulawesi|publisher=Periplus Editions Ltd.|year=1996|location=Hong Kong|isbn=962-593-075-2}}; {{cite book|author1=Monk, K.A.|author2=Fretes, Y.|author3=Reksodiharjo-Lilley, G.|title=The Ecology of Nusa Tenggara and Maluku|publisher=Periplus Editions Ltd.|year=1996|location=Hong Kong|isbn=962-593-076-0}}&lt;/ref&gt; ပါပူအာသည် ဩစတြေးလျ ကုန်းမကြီး၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သဖြင့် သီးသန့် ဒေသရင်း အပင်များနှင့် တိရစ္ဆာန်များ ရှိပြီး ဩစတြေးလျနှင့် နီးစပ်စွာ အမျိုးတော်ကြကာ ငှက်မျိုးစိတ် ၆၀၀လည်း အပါအဝင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.geographia.com/indonesia/indono02.htm|title=Indonesia|publisher=InterKnowledge Corp|date=6 October 2006|accessdate=15 October 2006|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061015200544/http://www.geographia.com/indonesia/indono02.htm|archivedate=15 October 2006|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

အင်ဒိုနီးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဩစတြေးလျပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် ဒေသိယ မျိုးစိတ် အများဆုံးရှိရာ ဒေသဖြစ်ပြီး ငှက်မျိုးစိတ် ၁,၅၃၁ ခုအတွင်းမှ ၃၆% နှင့် နို့တိုက်သတ္တဝါမျိုးစိတ် ၅၁၅ခု အတွင်းမှ ၃၉% တို့သည် ဒေသိယမျိုးစိတ်များ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/468283.html|title=A Naturalist's Guide to the Tropics, excerpt|author=Lambertini, Marco|publisher=The University of Chicago Press|date=10 April 2011|accessdate=5 February 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170205010300/http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/468283.html|archivedate=5 February 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;အင်ဒိုနီးရှား၏ {{convert|၈၀,၀၀၀|km|mi|abbr=off}} ရှည်လျားသော ကမ်းရိုးတန်းအား အပူပိုင်းပင်လယ်များမှ ဝန်းရံလျက် ရှိသည့်အတွက် နိုင်ငံ၏ ဇီဝမျိုးကွဲများ အလွန်များပြားခြင်းအတွက် အထောက်အပံ့ပေးနေသကဲ့သို့ပင် ရှိသည်။ အင်ဒိုနီးရှားတွင် ပင်လယ်အမျိုးမျိုးနှင့် ဂေဟစနစ် အမျိုးမျိုး ရှိကာ ပင်လယ်ကမ်းခြေများ၊ သဲသောင်ခုံများ၊ ပင်လယ်ဝများ၊ လမုတောများ၊ သန္တာကျောက်တန်းများ၊ ပင်လယ်ရေအောက် မြက်ခင်းပြင်များ၊ ကမ်းရိုးတန်း လတာပြင်များ၊ ဒီလှိုင်းပြင်များ၊ အယ်လဂျီပြင်များ နှင့် ကျွန်းငယ်ဂေဟစနစ်များ ပါဝင်သည်။ &lt;ref name=&quot;EcoSeas1&quot;/&gt; အင်ဒိုနီးရှားသည် သန္တာတြိဂံနိုင်ငံများမှ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံဖြစ်ပြီး အရှေ့အင်ဒိုနီးရှားတွင်ပင် သန္တာကျောက်တန်းနေ ငါးမျိုးစိတ် ၁,၆၅၀ ကျော် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antaranews.com/en/news/71545/coral-reef-destruction-spells-humanitarian-disaster|title=Coral reef destruction spells humanitarian disaster|author=Tamindael, Otniel|publisher=Antara News|date=17 May 2011|accessdate=25 May 2011|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110525101139/http://www.antaranews.com/en/news/71545/coral-reef-destruction-spells-humanitarian-disaster|archivedate=25 May 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

ဗြိတိသျှ သဘာဝပညာရှင် အဲဖရက် ရပ်ဆဲလ် ဝေါလေ့စ် မှ အင်ဒိုနီးရှားရှိ အာရှမျိုးစိတ်များ နှင့် ဩစတြေးလျေးရှန်းမျိုးစိတ်များ ပျံ့နှံ့နေမှုကို ပိုင်းခြားထားသောမျဉ်းကို ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Severin&quot;&gt;{{cite book|author=Severin, Tim|title=The Spice Island Voyage: In Search of Wallace|publisher=Abacus Travel|year=1997|location=Great Britain|isbn=0-349-11040-9}}&lt;/ref&gt; ဝေါလေ့စ်မျဉ်းဟု ခေါ်သော ထိုမျဉ်းသည် ဆွန်ဒါရှဲ့ ၏ အစွန်းပိုင်းနားတွင် မြောက်မှတောင်သို့ ပြေးနေပြီး ကာလီမန်တန် နှင့် ဆူလာဝေစီကြား၊ ကျဉ်းမြောင်းသော လုံဘောက်ရေလက်ကြားတလျှောက်၊ လုံဘောက်နှင့် ဘာလီကြားတို့ ဖြစ်သည်။ မျဉ်း ၏ အနောက်ဘက်တွင် ဒေသရင်း အပင်များနှင့် တိရစ္ဆာန်များသည် အာရှဆန်ပြီး လုံဘောက်မှ အရှေ့သို့သွားသော အခါတွင် ဩစတြေးလျဆန်သွားသည်မှာ ဝီဘာမျဉ်း၏ ထိပ်သို့တိုင်အောင် ဖြစ်သည်။ ၁၈၆၉ခုနှစ်တွင် သူရေးသားခဲ့သော &quot;မလေးကျွန်းစု&quot; ဆိုသော စာအုပ်တွင် ဝေါလေ့စ်သည် ထိုဒေသတွင်သာ တွေ့ရသော မျိုးစိတ်အမျိုးမျိုးကို ဖော်ပြထားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Wallace, A.R.|title=The Malay Archipelago|publisher=Periplus Editions|year=2000|origyear=1869|isbn=962-593-645-9}}&lt;/ref&gt; သူ၏ မျဉ်းနှင့် နယူးဂီနီကြားရှိ ကျွန်းများရှိရာ ဒေသကို အခုအခါ &quot;ဝေါလေးရှား&quot; ဟု အမည်ပေးထားကြသည်။&lt;ref name=&quot;Severin&quot;/&gt;

===သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်===
အင်ဒိုနီးရှား၏ များပြားလှပြီး တိုးပွားလျက် ရှိသော လူဦးရေ နှင့် အလျှင်အမြန် စက်မှုလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်းကြောင့် ပြင်းထန်သော သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ ပြဿနာများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ဆင်းရဲမွဲတေမှု မြင့်မားခြင်း နှင့် အရင်းအမြစ် မလုံလောက်သော အုပ်ချုပ်ရေးကြောင့် ထိုပြဿနာများသည် အမြဲဆိုသလို အရေးမကြီးသော အဆင့်တွင်သာ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;forestprob&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.american.edu/TED/ORANG.HTM|title=Deforestation in Indonesia and the Orangutan Population|author=Miller, Jason R.|publisher=TED Case Studies|date=14 August 2007|accessdate=11 August 2007|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070811041439/http://www.american.edu/TED/ORANG.HTM|archivedate=11 August 2007|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ပြဿနာများတွင် မီးစိုက်ရသောမြေများ ပြုန်းတီးခြင်း၊ တရားမဝင်နည်းဖြင့် သစ်တောအကြီးအကျယ် ပြုန်းတီးစေခြင်း နှင့် ၎င်းတို့နှင့် သက်ဆိုင်သော တောမီးများကြောင့် သိပ်သည်းသော မီးခိုးမြူများ အင်ဒိုနီးရှား အနောက်ပိုင်း၊ မလေးရှား နှင့် စင်ကာပူ တို့အပေါ်တွင် ဖုံးလွှမ်းစေခြင်း၊ အဏ္ဏဝါ အရင်းအမြစ်များကို အလွန်အကျွံ ထုတ်ယူသုံးစွဲခြင်း တို့အပြင် အလျှင်အမြန် မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးခြင်း နှင့် စက်မှုလုပ်ငန်းဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်စေခြင်း တို့နှင့် ဆက်စပ်နေသော သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ ပြဿနာများ ဖြစ်သည့် လေထုညစ်ညမ်းခြင်း၊ ယာဉ်ကြောပိတ်ဆို့ခြင်း၊ အမှိုက်စီမံခန့်ခွဲမှု နှင့် စိတ်ချရသော ရေနှင့် အညစ်အကြေး ဝန်ဆောင်မှုတို့ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;forestprob&quot;/&gt; အင်ဒိုနီးရှားသည် ပျမ်းမျှအောက်တွင် ရှိသော်လည်း အနည်းငယ်မျှ တိုးတက်မှုရှိသည့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ဆိုင်ရာ ညွှန်းကိန်း ရှိကာ ၂၀၁၆ တွင် နိုင်ငံပေါင်း ၁၈၀ ၌ အဆင့် ၁၀၇ ရှိသည်။ ထိုအဆင့်သည် အာရှ-ပစိဖိတ် ဒေသတွင်လည်း ပျမ်းမျှအောက်တွင် ရှိပြီး ထိုင်းနိုင်ငံ၏ နောက်တွင် ရှိကာ တရုတ်နိုင်ငံထက်မူ အဆင့်ပိုမြင့်သည်။ &lt;ref name=&quot;EPI2016&quot;&gt;{{cite web|url=http://epi.yale.edu/sites/default/files/2016EPI_Full_Report_opt.pdf|title=Environmental Performance Index: 2016 report|publisher=Yale University|date=2016|accessdate=4 October 2017|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171004102150/http://epi.yale.edu/sites/default/files/2016EPI_Full_Report_opt.pdf|archivedate=4 October 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ သစ်တောပြုန်းတီးမှု အများစုမှာ ဆီအုန်းလုပ်ငန်းချဲ့ထွင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပြီး ထို လုပ်ငန်း အတွက် မြေယာများကို ပြန်လည်နေရာချရန် နှင့် သဘာဝ ဂေဟစနစ်ကို ပြောင်းလဲရန် လိုအပ်သည်။&lt;ref name=&quot;POForests&quot;/&gt; ထိုသို့ လုပ်ငန်းချဲ့ထွင်ခြင်းသည် ဒေသခံ လူ့အသိုင်းအဝိုင်းအား ကြွယ်ဝစေသော်လည်း ဂေဟစနစ်ကို ပြုန်းတီးစေပြီး လူမှုရေးဆိုင်ရာ ပြဿနာများ ဖြစ်ပွားစေနိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mekongdmp.net/data/Resourcespapers/filepdf/PromisedLand.pdf|title=Palm Oil and Land Acquisition in Indonesia: Implications for Local Communities and Indigenous People|author=Marcus Colchester; Normal Jiwan; Andiko, Martua Sirait; Asup Y. Firdaus; A. Surambo; Herbert Pane|date=26 March 2012|accessdate=31 May 2012|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120531005507/http://mekongdmp.net/data/Resourcespapers/filepdf/PromisedLand.pdf|archivedate=31 May 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ထို့အတွက်ကြောင့် အင်ဒိုနီးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စတုတ္ထမြောက် အများဆုံး မှန်လုံအိမ် ဓာတ်ငွေ့ ထုတ်လွှတ်သူ နေရာသို့ ရောက်ရှိစေသည်။&lt;ref name=&quot;EPI2016&quot;/&gt; ထိုသို့ ပြုလုပ်ခြင်းများကြောင့် ကျွန်းတွင်နေထိုင်သော တိရစ္ဆာန်များနှင့် ဒေသရင်း မျိုးစိတ်များ ဆက်လက်ရှင်သန်နိုင်ရေးကို ခြိမ်းခြောက်လျက် ရှိပြီး အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သဘာဝ ထိန်းသိမ်းရေး သမဂ္ဂမှ နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးစိတ် ၁၄၀ အား မျိုးသုဉ်းရန် ခြိမ်းခြောက်ခံနေရသည်ဟု သတ်မှတ်ထားပြီး မျိုးစိတ် ၁၅ ခုအား မျိုးသုဉ်းရန် အလွန်အမင်း စိုးရိမ်ရသည်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ ထိုမျိုးစိတ် ၁၅ ခုတွင် ဘာလီစတာလင်ဆက်ရက် &lt;ref&gt;{{cite journal|author=BirdLife International|title=''Leucopsar rothschildi''|journal=IUCN Red List of Threatened Species|volume=2015|page=e.T22710912A78289078|publisher=IUCN|year=2015|url=https://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2015-4.RLTS.T22710912A78289078.en|accessdate=17 March 2016|doi=10.2305/IUCN.UK.2015-4.RLTS.T22710912A78289078.en}}&lt;/ref&gt; ဆူမတြာလူဝံ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.iucn.org/content/extinction-crisis-escalates-red-list-shows-apes-corals-vultures-dolphins-all-danger|title=Extinction crisis escalates: Red List shows apes, corals, vultures, dolphins all in danger|publisher=International Union for Conservation of Nature|date=12 September 2007|accessdate=16 October 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161016135339/https://www.iucn.org/content/extinction-crisis-escalates-red-list-shows-apes-corals-vultures-dolphins-all-danger|archivedate=16 October 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; နှင့် [[ဂျာဗားကြံ့]] &lt;ref&gt;{{Cite journal|author=van Strien, N.J.|author2=Steinmetz, R.|author3=Manullang, B.|author4=Sectionov, Han|author5=K.H., Isnan|author6=W., Rookmaaker|author7=K., Sumardja|author8=E., Khan|author9=M.K.M.|author10=Ellis, S.|last-author-amp=yes|title=''Rhinoceros sondaicus''|journal=The IUCN Red List of Threatened Species|volume=2008|page=e.T19495A8925965|publisher=[[IUCN]]|date=2008|url=http://www.iucnredlist.org/details/19495/0|doi=10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T19495A8925965.en|access-date=16 January 2018}}&lt;/ref&gt; တို့ပါဝင်သည်။

== နိုင်ငံရေးနှင့် အစိုးရ ==
[[File:Ruang MPR.jpg|thumb|ဂျကာတာမြို့ ပါလီမန်အဆောက်အအုံအတွင်း ပြည်သူ့အတိုင်ပင်ခံလွှတ်တော်၌ သမ္မတ တစ်ဦး တာဝန်စတင် ထမ်းဆောင်နေစဉ်]]
အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် သမ္မတစနစ်ရှိသော သမ္မတနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ တပေါင်းတစည်းတည်းဖြစ်သော နိုင်ငံတစ်ခုဖြစ်သည့် အားလျော်စွာ အာဏာသည် ဗဟိုအစိုးရတွင် စုစည်းနေသည်။ ၁၉၉၈ ခုနှစ် ဆူဟာတို နုတ်ထွက်ပြီးနောက် နိုင်ငံရေး နှင့် အစိုးရ ဖွဲ့စည်းပုံတွင် အဓိက အပြောင်းအလဲများစွာကို ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး အုပ်ချုပ်ရေး၊ ဥပဒေပြုရေး နှင့် တရားစီရင်ရေး အခန်းကဏ္ဍများကို ပြန်လည်ပြုပြင်သော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပြင်ဆင်မှု ၄ ကြိမ်တိုင်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;Harijanti2006&quot;&gt;{{cite journal|url=https://academic.oup.com/icon/article/4/1/138/728378|title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court|author=Dwi Harijanti, Susi; Lindsey, Tim|journal=International Journal of Constitutional Law|volume=4|issue=1|pages=138–150|doi=10.1093/icon/moi055|date=1 January 2006|accessdate=14 January 2018|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180114092712/https://academic.oup.com/icon/article/4/1/138/728378|archivedate=14 January 2018|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ သမ္မတသည် နိုင်ငံ၏ ဥသျှောင်နှင့် အစိုးရ အဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင် ဖြစ်သည့်အပြင် အင်ဒိုနီးရှား အမျိုးသား တပ်မတော်၏ စစ်သေနာပတိချုပ် နှင့် ပြည်တွင်းအုပ်ချုပ်ရေး၊ ပေါ်လစီရေးဆွဲရေး နှင့် နိုင်ငံခြားရေးတို့တွင် ညွှန်ကြားရေးမှူး ဖြစ်သည်။ သမ္မတသည် ဝန်ကြီးအဖွဲ့ကို ခန့်အပ်ပြီး ဝန်ကြီးများသည် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခံထားရသည့် ကိုယ်စားလှယ် ဖြစ်ရန် မလိုပေ။ သမ္မတသည် အများဆုံး ငါးနှစ်သက်တမ်း ၂ ကြိမ်မျှ ဆက်တိုက်လုပ်ကိုင်ခွင့် ရှိသည်။&lt;ref&gt;(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III – The Executive Power, Article 7.&lt;/ref&gt;

နိုင်ငံတော် အဆင့်တွင် အမြင့်ဆုံး ကိုယ်စားလှယ် အဖွဲ့မှာ ပြည်သူ့အတိုင်ပင်ခံ လွှတ်တော်  (''Majelis Permusyawaratan Rakyat'', MPR) ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ အဓိက တာဝန်များမှာ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေကို အထောက်အပံ့ပြုခြင်း နှင့် ပြင်ဆင်ခြင်း၊ သမ္မတအား စတင် တာဝန်ထမ်းဆောင်စေခြင်း နှင့် လိုအပ်ပါက စွပ်စွဲပြစ်တင်စစ်ဆေးခြင်း နှင့် &lt;ref&gt;Chapter II, Article 3, 3rd Clause of the 1945 Constitution.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UUD45&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/---protrav/---ilo_aids/documents/legaldocument/wcms_174556.pdf|title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia|publisher=International Labour Organization|accessdate=11 October 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011113409/http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/---protrav/---ilo_aids/documents/legaldocument/wcms_174556.pdf|archivedate=11 October 2017}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံတော်ဆိုင်ရာ ပေါ်လစီကြမ်းများအား တရားဝင် ဖြစ်စေခြင်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ပြည်သူ့ အတိုင်ပင်ခံ လွှတ်တော်တွင် လွှတ်တော် နှစ်ရပ် ရှိသည်။ ပြည်သူ့ကိုယ်စားပြုကောင်စီ (''Dewan Perwakilan Rakyat'', DPR) တွင် ကိုယ်စားလှယ် ၅၆၀ ရှိပြီး ဒေသဆိုင်ရာကိုယ်စားပြုကောင်စီ (''Dewan Perwakilan Daerah'', DPD) တွင် ကိုယ်စားလှယ် ၁၃၂ ဦး ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;INAlegis&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2014-04-03/an-indo-votes-explainer/5363810|title=Indonesia's parliamentary and presidential elections: How does the system work?|author=Pope, Timothy ; Longmuir, Scott|publisher=ABC News|date=3 April 2014|accessdate=12 May 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170512152248/http://www.abc.net.au/news/2014-04-03/an-indo-votes-explainer/5363810|archivedate=12 May 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ပြည်သူ့ကိုယ်စားပြု ကောင်စီမှ ဥပဒေများကို အတည်ပြုပေးပြီး အုပ်ချုပ်ရေးကဏ္ဍကို စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုသည်။ ၁၉၉၈ ခုနှစ်မှ အစပြုသော ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများကြောင့် နိုင်ငံတော်အဆင့် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ၎င်း၏ အဆင့်အတန်းကို မြင့်မားစေခဲ့ပြီး ဒေသခံ ကိုယ်စားပြုကောင်စီမှာ ဒေသဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲခြင်းများနှင့် သက်ဆိုင်သော လွှတ်တော် အသစ် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;Chapter VIIA, Article 22D of the 1945 Constitution.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UUD45&quot;/&gt;

တရားမမှု အများစုအား ပြည်နယ် တရားရုံးများတွင် ကြားနာကြပြီး အယူခံလွှာများကို ဗဟိုတရားရုံးတွင် ကြားနာကြသည်။ အင်ဒိုနီးရှား ဗဟိုတရားရုံးချုပ်သည် နိုင်ငံ၏ အဆင့်အမြင့်ဆုံး တရားရုံး ဖြစ်ပြီး အယူခံလွှာများကို နောက်ဆုံး အဆင့် ကြားနာခြင်း နှင့် အမှုများအား ပြန်လည်သုံးသပ်ခြင်းတို့ကို လုပ်ဆောင်ကြသည်။ အခြားသော တရားရုံးများမှာ ဒေဝါလီခံခြင်း နှင့် ပတ်သက်၍ ကြားနာသော ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးဆိုင်ရာ တရားရုံး၊ အစိုးရနှင့် သက်ဆိုင်သော အုပ်ချုပ်ရေး ဥပဒေဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များကို ကြားနာသော ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးတရားရုံး၊ ဥပဒေ၏ တရားဝင်ဖြစ်မှု၊ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ၊ နိုင်ငံရေးပါတီများ ဖျက်သိမ်းခြင်း၊ အစိုးရ အဖွဲ့များ၏ ဩဇာအာဏာသက်ရောက်မှု စသည်တို့နှင့် ဆက်စပ်သော အငြင်းပွားမှုများကို ကြားနာသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ တရားရုံး ၊ ရှာရီယာ ဥပဒေနှင့် သက်ဆိုင်သော အမှုများကို ကြားနာသော ဘာသာရေးဆိုင်ရာ တရားရုံးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://digital.law.washington.edu/dspace-law/bitstream/handle/1773.1/1091/21PRPLJ013.pdf|title=The Islamic Legal System in Indonesia|author=Cammack, Mark E.; Feener, R. Michael|publisher=Pacific Rim Law &amp; Policy Journal|date=January 2012|accessdate=1 July 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170701133616/http://digital.law.washington.edu/dspace-law/bitstream/handle/1773.1/1091/21PRPLJ013.pdf|archivedate=1 July 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;ထို့ပြင် တရားရေ ကော်မရှင်သည် တရားသူကြီးများ၏ လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းကို စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုလျက် ရှိသည်။

===ပါတီများနှင့် ရွေးကောက်ပွဲများ===
၁၉၉၉ ခုနှစ်မှစ၍ အင်ဒိုနီးရှားတွင် ပါတီစုံ စနစ် ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ နယူးအော်ဒါ အစိုးရပြုတ်ကျပြီးသည့် အချိန်မှစ၍ ဥပဒေပြုလွှတ်တော် ရွေးကောက်ပွဲများတွင် မည်သည့်ပါတီကမျှ အစိုးရဖွဲ့ရန် လုံလောက်သော အမတ်နေရာဖြင့် အနိုင်မရသဖြင့် ညွန့်ပေါင်းအစိုးရများသာ ဖွဲ့နိုင်ကြသည်။ အင်ဒိုနီးရှား ဒီမိုကရက်တစ် ကြိုးပမ်းမှု ပါတီ (PDI-P) သည် ၂၀၁၄ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲတွင် မဲအများဆုံး ရရှိခဲ့ပြီး ယခုလက်ရှိ သမ္မတ ဂျိုကို ဝီဒိုဒို၏ ပါတီလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/03/15/world/asia/jakarta-governor-joko-widodo.html?_r=0|title=Governor of Jakarta Receives His Party's Nod for President|last=Cochrane|first=Joe|work=The New York Times|date=15 March 2014|accessdate=3 February 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170203052210/https://www.nytimes.com/2014/03/15/world/asia/jakarta-governor-joko-widodo.html?_r=0|archivedate=3 February 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; မဟာ အင်ဒိုနီးရှား လှုပ်ရှားမှု ပါတီ (Gerindra) သည် အင်ဒိုနီးရှား၏ တတိယမြောက် အကြီးဆုံး နိုင်ငံရေးပါတီ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://indonesiaelectionportal.org/eng/read/5756/kpu-successfully-set-and-authorize-pileg-results-on-time|title=KPU Successfully Set and Authorize Pileg Results On Time|publisher=Indonesia Election Portal|date=10 May 2014|accessdate=23 October 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161023032431/http://indonesiaelectionportal.org/eng/read/5756/kpu-successfully-set-and-authorize-pileg-results-on-time|archivedate=23 October 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; အခြားထင်ရှားသော ပါတီများမှာ လုပ်ငန်းဆောင်တာ အဖွဲ့များ၏ ပါတီ (''Golkar'') ၊ ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ နှင့် အမျိုးသား နိုးထရေးပါတီ (PKB) တို့ဖြစ်ကြသည်။ ယခုလက်ရှိ အမျိုးသား အတိုင်ပင်ခံလွှတ်တော်တွင် ပါတီ ၁၀ ခု ပါဝင်ပြီး ပါလီမန်၏ ကျော်လွန်စည်းမှာ တစ်နိုင်ငံလုံးမဲ၏ ၃.၅% ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://indonesiaelectionportal.org/eng/read/5756/kpu-successfully-set-and-authorize-pileg-results-on-time|title=KPU: 2 Parpol Tak Penuhi Ambang Batas Parlemen|author=Wardah, Fathiyah|publisher=VOA Indonesia|language=id|date=10 May 2014|accessdate=23 October 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161023032431/http://indonesiaelectionportal.org/eng/read/5756/kpu-successfully-set-and-authorize-pileg-results-on-time|archivedate=23 October 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ပထမဆုံး အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲကို ၁၉၅၅ တွင်ကျင်းပခဲ့ပြီး အမျိုးသား အတိုင်ပင်ခံလွှတ်တော် နှင့် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ လွှတ်တော် တို့အတွက် အမတ်များကို ရွေးချယ်ရန် အတွက် ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတော် အဆင့်တွင် ၂၀၀၄ ခုနှစ် အထိ အင်ဒိုနီးရှား နိုင်ငံသားများသည် သမ္မတကို မရွေးချယ်ခဲ့ပေ။ ထိုအချိန် နောက်ပိုင်းတွင် သမ္မတကို ၅ နှစ်သက်တမ်း တစ်ကြိမ် ရွေးချယ်ကြပြီး ပြည်သူ့ကိုယ်စားပြုကောင်စီအတွက် ပါတီကိုယ်စားပြု အမတ်များနှင့် ပါတီကိုယ်စားမပြုသော ဒေသခံကိုယ်စားပြု ကောင်စီ အမတ်များကိုလည်း ရွေးချယ်နိုင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;INAlegis&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Harijanti2006&quot;/&gt;  ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဒေသဆိုင်ရာ ရွေးကောက်ပွဲမှစ၍ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတွင် ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးမှူးများနှင့် မြို့တော်ဝန်များကို တစ်နေ့တည်းတွင် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ကြသည်။

=== နိုင်ငံရေး နယ်နိမိတ်များ===
အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတွင် ပြည်နယ် ၃၄ ခုရှိပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် ၅ခုမှာ အထူးအဆင့်အတန်း သတ်မှတ်ထားသည်။ ပြည်နယ်တိုင်းတွင် ကိုယ်ပိုင်လွှတ်တော် နှင့် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ထားသော ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးမှူး တို့ ရှိကြသည်။ ပြည်နယ်များကို ရီဂျင်စီများနှင့် မြို့တော်များ အဖြစ် ထပ်မံပိုင်းခြားထားပြီး ရီးဂျင့်များနှင့် မြို့တော်ဝန်များမှ အသီးသီး ဦးဆောင်ကြကာ ကိုယ်ပိုင် ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းနိုင်သည်။ ၎င်းတို့အား ခရိုင်များ အဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားထားပြီး အုပ်ချုပ်ရေးကျေးရွာဒေသများ အဖြစ်ထပ်မံ ပိုင်းခြားထားကြသည်။ ထိုပြည်နယ်များမှာ အချိန်နှင့်အမျှ တိုးပွားလာခြင်းဖြစ်ပြီး နောက်ဆုံးပြောင်းလဲမှုမျာ ၂၀၁၂ ခုနှစ်အောက်တိုဘာလတွင် အရှေ့ကာလီမန်တန်မှ မြောက်ကာလီမန်တန်ကို ခွဲထုတ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://jakartaglobe.id/archive/house-agrees-on-creation-of-indonesias-34th-province-north-kalimantan/|title=House Agrees on Creation of Indonesia's 34th Province: 'North Kalimantan'|publisher=The Jakarta Globe|date=22 October 2012|accessdate=16 August 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816153022/http://jakartaglobe.id/archive/house-agrees-on-creation-of-indonesias-34th-province-north-kalimantan/|archivedate=16 August 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

ကျေးရွာအဆင့်သည် အစိုးရ၏ အုပ်ချုပ်ရေးတွင် အနိမ့်ဆုံးအဆင့် ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့အား ကွန်မြူနီတီအုပ်စု အဖြစ် ထပ်မံပိုင်းခြားထားပြီး ၎င်းတို့အား အိမ်နီးချင်းအုပ်စုများ အဖြစ် တဖန်ပြန်၍ ပိုင်းခြားထားသည်။ ဂျားဗားတွင် ကျေးရွာများအား ကျေးရွာငယ်များ အဖြစ် ထပ်မံ ပိုင်းခြားထားပြီး ၎င်းတို့သည် ကွန်မြူနီတီအုပ်စုနှင့် အတူတူပင် ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ဒေသဆိုင်ရာ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ရေးများ စတင် အကောင်အထည်ဖော်ပြီးနောက်တွင် ရီဂျင်စီ များနှင့် မြို့တော်များသည် အဓိက အုပ်ချုပ်ရေး အစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး အစိုးရနှင့်ဆိုင်သော ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများ လုပ်ဆောင်ရန် တာဝန်ရှိလာခဲ့သည်။ ကျေးရွာအဆင့် အုပ်ချုပ်ရေးသည် နိုင်ငံသားတို့၏ နေ့စဉ်ဘဝတွင် အလွှမ်းမိုးနိုင်ဆုံးဖြစ်ပြီး ကျေးရွာနှင့် ပတ်သက်သော ကိစ္စများကို အိမ်နီးချင်းအုပ်စုများမှ တဆင့် ရွေးကောက်ထားသော ရွာသူကြီးက ကိုင်တွယ်ဆောင်ရွက်သည်။

ပြည်နယ်များထဲတွင် အာချေး၊ ဂျကာတာ၊ ယော့ယာကာတာ၊ ပါပူအာ နှင့် အနောက်ပါပူအာတို့တွင် ဥပဒေပြုရေးအာဏာ ပိုမိုရရှိကြပြီး အခြားသောပြည်နယ်များထက်စာလျှင် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ရေးအတွက် ဗဟိုအစိုးရထံမှ အခွင့်အရေး ပိုမိုရရှိသည်။ အာချေးတွင် လွတ်လပ်သော ဥပဒေစနစ် အတွက် အချို့သော ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို ပြုလုပ်နိုင်သည့် အခွင့်အရေးရှိပြီး အချို့သော ဒေသခံပါတီများသည် ဒေသအတွင်းရှိ ရွေးကောက်ပွဲတွင်သာ ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2008/08/18/finally-aceh-local-parties-take-part-general-election.html|title=Finally, Aceh local parties to take part in general election|author=Simanjuntak, Hotli|publisher=The Jakarta Post|date=18 August 2008|accessdate=16 August 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816151421/http://www.thejakartapost.com/news/2008/08/18/finally-aceh-local-parties-take-part-general-election.html|archivedate=16 August 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ၎င်းတို့သည် ရှာရီယာဥပဒေ ပုံစံတစ်ခုကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite journal|author=Michelle Ann Miller|title=The Nanggroe Aceh Darussalam law: a serious response to Acehnese separatism?|journal=Asian Ethnicity|volume=5|issue=3|year=2004|pages=333–351|doi=10.1080/1463136042000259789}}&lt;/ref&gt; ယော့ယာကာတာအား အထူးဒေသ အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်မှာ နိုင်ငံတော် တော်လှန်ရေးတွင် လွတ်လပ်ရေးကြိုးပမ်းသူများဘက်မှ ပါဝင်ခဲ့ပြီး အင်ဒိုနီးရှား သမ္မတနိုင်ငံတွင် စိတ်အားထက်သန်စွာ ပါဝင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။c.&lt;ref&gt;The positions of governor and its vice governor are prioritised for descendants of the Sultan of Yogyakarta and Paku Alam, respectively, much like a sultanate. (Elucidation on the Indonesia Law No. 22/1999 Regarding Regional Governance. People's Representative Council (1999). Chapter XIV Other Provisions, Art. 122; {{cite web|url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/archive/Law5_1974.pdf|accessdate=28 September 2007|title=Indonesia Law No. 5/1974 Concerning Basic Principles on Administration in the Region|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928162804/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/archive/Law5_1974.pdf|archivedate=28 September 2007|df=dmy-all}}&amp;nbsp;{{small|(146&amp;nbsp;KB)}} (''translated version''). The President of Republic of Indonesia (1974). Chapter VII Transitional Provisions, Art. 91)&lt;/ref&gt; ပါပူအာ ပြည်နယ်အား ယခင်က အီရီယန်ဂျာယားဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြပြီး ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် အထူးကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် အဆင့်ကို သတ်မှတ်ပေးခဲ့ကာ ၂၀၀၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ပါပူအာ နှင့် အနောက်ပါပူအာဟူ၍ နှစ်ပိုင်း ပိုင်းခြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Part of the autonomy package was the introduction of the Papuan People's Council, which was tasked with arbitration and speaking on behalf of Papuan tribal customs. However, the implementation of the autonomy measures has been criticised as half-hearted and incomplete. {{cite news|author1=Dursin, Richel|author2=Kafil Yamin|title=Another Fine Mess in Papua|department=Editorial|work=The Jakarta Post|date=18 November 2004|page=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.infid.be/papua_mess.htm|title=Papua Chronology Confusing Signals from Jakarta|author=|publisher=The Jakarta Post|date=18 November 2004|accessdate=15 January 2006|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060115090759/http://www.infid.be/papua_mess.htm|archivedate=15 January 2006|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ဂျကာတာသည် နိုင်ငံ၏ အထူးမြို့တော်ဒေသ ဖြစ်သည်။

&lt;center&gt;
{{အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံရှိ ပြည်နယ်များ}}
&lt;/center&gt;

=== နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေး===
[[File:Australias indonesian embassy.jpg|thumb|အင်ဒိုနီးရှားသံရုံး၊ ကင်ဘာရာမြို့၊ ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]]
အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် လွတ်လပ်ရေး ရသည့်အချိန်မှစ၍ &quot;လွတ်လပ်ပြီး တက်ကြွသော&quot; နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီကို ကျင့်သုံးခဲ့ပြီး ဒေသတွင်း ကိစ္စရပ်များတွင် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ အရွယ်အစားနှင့် နေရာပေါ်မူတည်၍ ပါဝင်ဆောင်ရွက်ခဲ့သော်လည်း အခြားနိုင်ငံများကြား ပဋိပက္ခများတွင် ပါဝင်ရန် လက်ရှောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://btk.ppke.hu/uploads/articles/554378/file/Feny%C5%91%20M%C3%A1rton_Szakdolgozat_MA_2015.pdf|title=The Foreign Policy of Indonesia In Light of President Jokowi's &quot;Visi-Misi&quot; Program|author=Péter, Klemensits; Márton, Fenyő|publisher=Pázmány Péter Catholic University|date=16 August 2017|accessdate=10 October 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010152016/https://btk.ppke.hu/uploads/articles/554378/file/Feny%C5%91%20M%C3%A1rton_Szakdolgozat_MA_2015.pdf|archivedate=10 October 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ဆူကာနိုလက်ထက်တွင် အရင်းရှင်ဆန့်ကျင်ရေး မုန်းတီးမှုများဖြင့် အနောက်တိုင်း အင်အားကြီးနိုင်ငံများအား ဆန့်ကျင်ခဲ့ခြင်း၊ မလေးရှားနိုင်ငံနှင့် ဆက်ဆံရေး တင်းမာခဲ့ခြင်း များ ရှိသော်လည်း နယူးအော်ဒါ အစိုးရ လက်ထက်မှစ၍ အနောက်နိုင်ငံများနှင့် စီးပွားရေး နိုင်ငံရေး အရ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://countrystudies.us/indonesia/97.htm|title=Indonesia - Foreign Policy|publisher=U.S. Library of Congress|accessdate=27 September 2006|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060927151642/http://countrystudies.us/indonesia/97.htm|archivedate=27 September 2006|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; အင်ဒိုနီးရှားသည် အာရှအတွင်း အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် နီးကပ်စွာ ဆက်ဆံခဲ့ပြီး အာဆီယံ၏ တည်ထောင်သူများတွင် လည်းကောင်း၊ အရှေ့အာရှထိပ်သီးအဖွဲ့ တည်ထောင်သူများတွင်လည်းကောင်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm|title=U.S. Relations With Indonesia|publisher=U.S. Department of State|date=17 January 2017|accessdate=15 February 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170215022232/https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm|archivedate=15 February 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ဆူဟာတိုခေတ် အစောပိုင်းတွင် ကွန်မြူနစ်ဆန့်ကျင်ရေး နှိမ်နင်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် ရပ်တန့်နေသော တရုတ်နိုင်ငံနှင့် ဆက်ဆံရေးကို ၁၉၉၀ တွင် ပြန်လည် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1990/07/04/world/china-and-indonesia-sign-a-pact-to-restore-ties-severed-in-60-s.html|title=China and Indonesia Sign a Pact To Restore Ties Severed in 60's|author=Kristof, Nicholas D.|publisher=The New York Times|date=4 July 1990|accessdate=27 April 2018|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180427134013/https://www.nytimes.com/1990/07/04/world/china-and-indonesia-sign-a-pact-to-restore-ties-severed-in-60-s.html|archivedate=27 April 2018|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; အင်ဒိုနီးရှားသည် ၁၉၆၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်းနှင့် အလယ်ပိုင်းတို့တွင် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု နှင့် နီးစပ်သော ဆက်ဆံရေးကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.files.ethz.ch/isn/94948/wp_sdsc_411.pdf|title=Strategic Realignment or Déjà vu? Russia-Indonesia Defence Cooperation in the Twenty-First Century|author=Muraviev, Alexey; Brown, Colin|publisher=Australian National University|date=December 2008|accessdate=27 December 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227202518/https://www.files.ethz.ch/isn/94948/wp_sdsc_411.pdf|archivedate=27 December 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် ၁၉၅၀ ခုနှစ်မှစ၍ ကုလသမဂ္ဂအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့ပြီး ဘက်မလိုက်နိုင်ငံများလှုပ်ရှားမှု အဖွဲ့ နှင့် အစ္စလာမ်ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့ (OIC) တို့ကို တည်ထောင်ရာတွင် ပါဝင်သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.co.uk/books?id=Fri_BwAAQBAJ&amp;pg=PP62&amp;lpg=PP62&amp;dq&amp;source=bl&amp;ots=b3iJbkFRrp&amp;sig=6tY6aOVC2LxasgBuZiWvp14saMk&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiLwcju2ZXYAhVFqI8KHdoZCJQ4ChDoAQgmMAE#v=onepage&amp;q=founding%20member&amp;f=false|title=Indonesia's Ascent: Power, Leadership, and the Regional Order|date=25 February 2015|accessdate=19 December 2017}}&lt;/ref&gt; အင်ဒိုနီးရှားသည် အာဆီယံ လွတ်လပ်စွာ ကုန်သွယ်မှုဧရိယာ၊ ကိန်းအဖွဲ့ နှင့် ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့ (WTO) တို့တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးပါဝင်ထားပြီး [[အိုပက်]]အဖွဲ့တွင်လည်း ရံဖန်ရံခါ ပါဝင်တတ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-opec-meeting-indonesia-idUSKBN13Q3M7|title=Net oil importer Indonesia leaves producer club OPEC, again|author=Jensen, Fergus; Asmarini, Wilda|publisher=Reuters|accessdate=1 December 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161201141227/http://www.reuters.com/article/us-opec-meeting-indonesia-idUSKBN13Q3M7|archivedate=1 December 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် ၁၉၆၆ ခုနှစ်မှစ၍ တရုတ်နိုင်ငံ၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ဥရောပ သမဂ္ဂ (အီးယူ)၊ ဩစတြေးလျနိုင်ငံ နှင့် ဂျပန်နိုင်ငံတို့မှ လူသားချင်းစာနာမှု နှင့် ဖွံ့ဖြိုးမှုဆိုင်ရာ အကူအညီများကို ရရှိခဲ့သည်။ ဥရောပသမဂ္ဂမှ လွန်ခဲ့သော ဆယ်နှစ်အတွင်း ဖွံဖြိုးမှုဆိုင်ရာ အထောက်အပံ့အဖြစ် ယူရိုဒေါ်လာ သန်း ၅၀၀ ကျော် သုံးစွဲ၍ ကူညီခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် အခြေခံပညာရေး မြှင့်တင်ရန်၊ အများပြည်သူဆိုင်ရာ ငွေကြေး စီမံခန့်မှု နှင့် တရားစီရင်ရေးတို့ တွင် ကောင်းမွန်သော အုပ်ချုပ်ရေး ဖြစ်စေရန်၊ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုနှင့် သစ်တောပြုန်းတီးမှုတို့ကို တိုက်ဖျက်ရန် တို့အတွက် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ec.europa.eu/europeaid/countries/indonesia_en|title=International Cooperation and Development|publisher=European Commission|date=17 January 2018|accessdate=17 January 2018}}&lt;/ref&gt;

အင်ဒိုနီးရှားအစိုးရသည် အခြားနိုင်ငံများနှင့် ပူးပေါင်း၍ အစ္စလာမ် စစ်သွေးကြွများနှင့် ဆက်စပ်နေသာ ဗုံးခွဲတိုက်ခိုက်မှုများအား စီစဉ်ဆောင်ရွက်သူများကို ဖမ်းဆီး၍ တရားစွဲခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_Departments/Parliamentary_Library/Publications_Archive/CIB/cib0102/02CIB06|title=Indonesia and Transnational Terrorism|author=Wilson, Chris|publisher=Parliament of Australia|date=11 October 2001|accessdate=6 November 2013|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131106020658/http://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_Departments/Parliamentary_Library/Publications_Archive/CIB/cib0102/02CIB06|archivedate=6 November 2013|df=dmy-all}}; {{cite web|url=http://www.cdi.org/terrorism/priority.cfm|title=Priority Dilemmas: U.S. – Indonesia Military Relations in the Anti Terror War|author=Huang, Reyko|publisher=Center for Defense Information|date=23 May 2002|accessdate=12 October 2006|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061012192238/http://www.cdi.org/terrorism/priority.cfm|archivedate=12 October 2006|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် ဘာလီကျွန်း ကူလာ အပန်းဖြေစခန်းမြို့၌ အသက်ဆုံးရှုံးလောက်သည်အထိ ပြင်းထန်သော ဗုံးခွဲတိုက်ခိုက်မှုတွင် လူပေါင်း ၂၀၂ ဦးသေဆုံးခဲ့သည်။ (နိုင်ငံတကာ ခရီးသွားဧည့်သည် ၁၆၄ ဦး ပါဝင်သည်။)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theage.com.au/news/war-on-terror/services-to-honour-victims-of-2002-bali-bombing/2005/10/12/1128796537208.html|title=Services to honour victims of 2002 Bali bombing|publisher=The Age|date=12 October 2005|accessdate=1 April 2008|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080401153549/http://www.theage.com.au/news/war-on-terror/services-to-honour-victims-of-2002-bali-bombing/2005/10/12/1128796537208.html|archivedate=1 April 2008|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ထိုတိုက်ခိုက်မှုများနှင့် ၎င်း၏ နောက်ဆက်တွဲအနေနှင့် အခြားနိုင်ငံများမှ ထုတ်ပြန်သော ခရီးသွား သတိပေးချက်များကြောင့် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း နှင့် နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အလားအလာတို့အား အကြီးအကျယ် ထိခိုက်စေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.usembassyjakarta.org/news/trv_warning02.html|title=Travel Warning - Indonesia|publisher=U.S. Embassy Jakarta|date=10 May 2006|accessdate=11 November 2006|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061111230327/http://www.usembassyjakarta.org/news/trv_warning02.html|archivedate=11 November 2006|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

===စစ်ရေး===
{{multiple image|perrow=2|total_width=300
|image1=Tniadkostrad.jpg
|image2=Tni-au su-30 1.jpg
|image3=RAN-IFR 2013 D3 83.JPG
|image4=
|footer=အင်ဒိုနီးရှား တပ်မတော်။ ထိပ်ဆုံးမှစ၍ လက်ယာရစ် ။   ။ အင်ဒိုနီးရှား ကြည်းတပ် လေ့ကျင့်ရေး ပြုလုပ်နေစဉ်။ [[ဆူခွိုင်း ၃၀]]၊ ပင်ဒက် အာနိုယာ သံချပ်ကား နှင့် အင်ဒိုနီးရှား ရေတပ်သင်္ဘော ကေအာရ်အိုင် စူလ်တန် အစ်စကန်းဒါး မူဒါ ၃၆၇ }}သမမတ ပုံထည့်


အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ စစ်တပ်တွင် ကြည်းတပ်၊ ရေတပ် (မရိန်းတပ်လည်း ပါဝင်သည်။) နှင့် လေတပ်တို့ ပါဝင်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/southeast/07/05/indonesia.sutarto/index.html|title=Indonesia military regains ground|author=Chew, Amy|publisher=CNN|date=7 July 2002|accessdate=14 November 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114104010/http://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/southeast/07/05/indonesia.sutarto/index.html|archivedate=14 November 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ကြည်းတပ်တွင် အမြဲတမ်းစစ်သား ၄၀၀,၀၀၀ ခန့် ရှိသည်။ နိုင်ငံတော် ဘတ်ဂျက်အတွင်း ကာကွယ်ရေး အသုံးစရိတ်မှာ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ဂျီဒီပီ၏ ၀.၉% ရှိပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/academia/2016/11/01/uphill-battle-for-indonesias-defense-modernization.html|title=Uphill battle for Indonesia's defense modernization|author=Dharma Agastia|publisher=The Jakarta Post|date=1 November 2016|accessdate=10 October 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010151959/http://www.thejakartapost.com/academia/2016/11/01/uphill-battle-for-indonesias-defense-modernization.html|archivedate=10 October 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; အငြင်းပွားစရာဖြစ်နေသည့် ကိစ္စမှာ ထိုဘတ်ဂျက်အား ထပ်မံပံ့ပိုးပေးနေသည့် စစ်တပ်၏ စီးပွားရေးဆိုင်ရာ အကျိုးအမြတ်ရှိသည့် လုပ်ငန်းများနှင့် ဖောင်ဒေးရှင်းများ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://globalanticorruptionblog.com/2016/06/17/tnis-gold-mine-corruption-and-military-owned-businesses-in-indonesia/|title=TNI's Gold Mine: Corruption and Military-Owned Businesses in Indonesia|author=Jessica Vincentia Marpaung|publisher=The Global Anti Corruption Blog|date=17 June 2016|accessdate=18 December 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171218051830/https://globalanticorruptionblog.com/2016/06/17/tnis-gold-mine-corruption-and-military-owned-businesses-in-indonesia/|archivedate=18 December 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; စစ်တပ်အား အင်ဒိုနီးရှား အမျိုးသားတော်လှန်ရေးကာလ အတွင်း စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ထိုစဉ်က ပြည်သူ့စစ်များနှင့် အတူ ပြောက်ကျားစစ် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ထိုအကြောင်း အပါအဝင် နိုင်ငံတွင်း လုံခြုံရေးကို ထိန်းသိမ်းရန် အတွက် ကြည်းတပ်၊ ရေတပ်၊ လေတပ်တို့ပါသော စစ်တပ်သည် နယ်စပ်မျဉ်းတလျှောက် အခြေစိုက်ထားကြပြီး နိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းရန်သူများနှင့် ပြင်ပမှ ကျူးကျော်လာသူများ အား ချေမှုန်းရန် ရည်ရွယ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဆယ်စုနှစ် ၃ ခု အကြာမျှ ဆူဟာတို အစိုးရတွင် ပါဝင်ပြီး ထောက်ပံ့ပေးခဲ့ပြီးနောက် ၁၉၉၈ ခုနှစ် နိုင်ငံရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ အပြီးတွင် လွှတ်တော်အတွင်း စစ်တပ်၏ တရားဝင် ကိုယ်စားပြုမှုကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း နိုင်ငံရေးတွင် ဩဇာသက်ရောက်မှုမှာ အင်အားကြီးနေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.scotsman.com/news/politics/indonesia-army-s-influence-sparks-fear-for-democracy-1-3814763|title=Indonesia: Army's influence sparks fear for democracy|author=Stephen Wright|publisher=The Scotsman|accessdate=18 December 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171218055600/https://www.scotsman.com/news/politics/indonesia-army-s-influence-sparks-fear-for-democracy-1-3814763|archivedate=18 December 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-indonesia-military/indonesias-red-scare-stokes-unease-over-militarys-growing-influence-idUSKCN0Y933F/|title=Indonesia's 'red scare' stokes unease over military's growing influence|author=Fabi, Randy &amp; Kapoor, Kanupriya|publisher=Reuters|date=19 May 2016|accessdate=18 December 2017}}&lt;/ref&gt;

လွတ်လပ်ရေး ရပြီးသည့် အချိန်မှစ၍ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် နိုင်ငံတွင်း ပုန်ကန် မငြိမ်သက်မှုများနှင့် ခွဲထွက်ရေး လှုပ်ရှားမှုများ အကြား ရုန်းကန်လျှက် ထိန်းသိမ်းနေရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.latimes.com/1990-09-09/news/mn-439_1_separatist-movements|title=Indonesia Faces 3 Separatist Movements|publisher=Los Angeles Times|date=9 September 1990|accessdate=10 October 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010151213/http://articles.latimes.com/1990-09-09/news/mn-439_1_separatist-movements|archivedate=10 October 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; အာချေး နှင့် ပါပူအာ အပါဝင် အချို့သော လှုပ်ရှားမှုများသည် လက်နက်ကိုင် ပဋိပက္ခအဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းသွားပြီး နောက်ဆက်တွဲ အနေနှင့် နှစ်ဘက်စလုံးမှ လူ့အခွင့်အရေးချိုးဖောက်မှုများ နှင့် ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုများ အတွက် စွပ်စွဲခံနေရသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.latimes.com/1990-09-09/news/mn-439_1_separatist-movements|title=Indonesia Faces 3 Separatist Movements|publisher=Los Angeles Times|date=9 September 1990|accessdate=10 October 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010151213/http://articles.latimes.com/1990-09-09/news/mn-439_1_separatist-movements|archivedate=10 October 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;အာချေးပြဿနာကို ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ငြိမ်းချမ်းစွာ ဖြေရှင်းနိုင်ခဲ့သော်လည်း ပါပူအာ ပြဿနာမှာ ဆက်လက် ရှိနေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ သို့သော် သမ္မတ ဆူဆီလို ဘမ်ဘန်း ယူဒိုယိုနို အာဏာရယူပြီးသည့် အချိန်မှစ၍ ပြီးပြည့်စုံမှ မရှိသော်လည်း သိသာထင်ရှားသော ဒေသတွင်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဥပဒေကို အကောင်အထည်ဖော်ပြီးနောက် ကြမ်းကြုတ်ရက်စက်မှုများနှင့် လူ့အခွင့်အရေး ချိုးဖောက်မှုများ ကျဆင်းလာသည်ဟု သိရှိရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.crisisgroup.org/library/documents/asia/indonesia/b53_papua_answers_to_frequently_asked_questions.pdf|title=Papua: Answer to Frequently Asked Questions|publisher=International Crisis Group|date=5 September 2006|accessdate=18 September 2006|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060918233640/http://www.crisisgroup.org/library/documents/asia/indonesia/b53_papua_answers_to_frequently_asked_questions.pdf|archivedate=18 September 2006|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;အခြားသော စစ်တပ်၏ ပါဝင်ပတ်သက်မှုများမှာ နယ်သာလန် နယူးဂီနီနှင့် တိုက်ခိုက်၍ အင်ဒိုနီးရှားနယ်နိမိတ် အတွင်းသို့ သွတ်သွင်းခြင်း၊ မလေးရှားနိုင်ငံ ထူထောင်ခြင်းအား ဆန့်ကျင်သော အင်ဒိုနီးရှား-မလေးရှား ထိပ်တိုက်ရင်ဆိုင် တွေ့ရှိမှု၊ ပီကေအိုင်အား တိုက်ခိုက်၍ အစုအလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှုနှင့် အင်ဒိုနီးရှား၏ အကြီးဆုံး စစ်ပွဲဖြစ်သော အရှေ့တီမောနိုင်ငံအား ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခြင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;Indonesia (1977), p. 39.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Budiardjo and Liong, p. 22.&lt;/ref&gt;

== စီးပွားရေး ==
[[File:Jakarta Panorama.jpg|right|thumb|နိုင်ငံ၏ မြို့တော်နှင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး ဗဟိုဌာနဖြစ်သော [[ဂျကာတာမြို့]]]]
[[File:Indonesian Rupiah (IDR) banknotes.png|thumb|၂၀၁၆ ခုနှစ်မှ စတင်လည်ပတ်စီးဆင်းနေသော အင်ဒိုနီးရှား ရူပီးယား ငွေစက္ကူများ]]
အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတွင် ပုဂ္ဂလိက ကဏ္ဍ နှင့် အစိုးရ နှစ်ရပ်စလုံးမှ အရေးပါသောနေရာမှ ပါဝင်နေသည့် ရောပြွမ်းစီးပွားရေး စနစ် ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.indonesia-investments.com/culture/economy/item177|title=Economy of Indonesia|publisher=Indonesia Invesments|accessdate=4 May 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170504124120/https://www.indonesia-investments.com/culture/economy/item177|archivedate=4 May 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အကြီးဆုံးသော စီးပွားရေး ရှိပြီး ဂျီ၂၀၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.g20.org/en/g20/what-is-the-g20|title=What is the G20?|publisher=G20|date=2017|accessdate=20 December 2017|archivedate=1 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181201191540/https://www.g20.org/en/g20/what-is-the-g20}}&lt;/ref&gt;အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ ၂၀၁၇ ခုနှစ် အမည်ခံ [[စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန်]] (ဂျီဒီပီ) မှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁.၀၂၀ ထရီလီယံ ဖြစ်ပြီး [[ဝယ်ယူနိုင်စွမ်းအား ကွာခြားမှုနှုန်း]]ဖြင့်(ပီပီပီ) တွက်ပါက ဂျီဒီပီမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃.၂၅၇ ထရီလီယံ ရှိသည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အမည်ခံ ဂျီဒီပီ အနေနှင့် တွက်ချက်ပါက ၁၆ ခုမြောက် အကြီးဆုံး စီးပွားရေး ရှိသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ဂျီဒီပီ(ပီပီပီ) အနေနှင့် သတ္တမမြောက် အကြီးဆုံး နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ် ဂျီဒီပီ (ပီပီပီ) အား လူတစ်ဦးချင်း အနေနှင့် တွက်ချက်ပါက အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၂,၄၃၂ ဒေါ်လာ ရှိပြီး အမည်ခံ ဂျီဒီပီ အနေနှင့် လူတစ်ဦးချင်း အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၃,၈၉၅ ဒေါ်လာ ရှိသည်။ &lt;ref name=imf2/&gt; ချေးငွေနှင့် ဂျီဒီပီ အချိုးမှာ ၂၆% ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.embassyofindonesia.org/news/2011/06/news043.htm|title=SBY: Indonesia Will Be in the Top 10|author=Munawwaroh; Aprilia, Eka Utami|publisher=Embassy of Indonesia, Washington DC|date=13 June 2011|accessdate=26 July 2011|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726191220/http://www.embassyofindonesia.org/news/2011/06/news043.htm|archivedate=26 July 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၆ ခုနှစ် စာရင်းအရ ဝန်ဆောင်မှုသည် ဂျီဒီပီ၏ အကြီးဆုံး ကဏ္ဍဖြစ်ပြီး ဂျီဒီပီ၏ ၄၃.၃%  ရှိကာ ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံး ကဏ္ဍမှာ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းဖြစ်ပြီး ၄၂.၉% ရှိ၍ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးမှာ ၁၃.၇%  ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://aseanup.com/indonesia-economy-overview/|title=Indonesia's economy overview|publisher=ASEAN Up|date=10 February 2016|accessdate=27 December 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227203041/http://aseanup.com/indonesia-economy-overview/|archivedate=27 December 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၂ ခုနှစ်မှစ၍ ဝန်ဆောင်မှုကဏ္ဍသည် အခြား ကဏ္ဍများထက် အလုပ်အကိုင် ပိုမိုဖန်တီးပေးခဲ့ပြီး စုစုပေါင်း အလုပ်သမား၏ ၄၄.၈% ကို အလုပ်ပေးထားနိုင်ခဲ့ကာ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ကဏ္ဍတွင် ၃၄.၃% ရှိပြီး ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းတွင် ၂၀.၉% ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.statista.com/statistics/320160/employment-by-economic-sector-in-indonesia/|title=Indonesia: Distribution of employment by economic sector from 2005 to 2015|publisher=Statista|date=November 2017|accessdate=20 December 2017}}&lt;/ref&gt;

===ခြုံငုံသုံးသပ်ခြင်း===
[[File:Oil palm plantation in Cigudeg-03.jpg|thumb|right|ကျယ်ပြောလှသော ဆီအုန်း စိုက်ခင်းကြီး။ လက်ရှိ၌ အင်ဒိုနီးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဆီအုန်းအများဆုံး ထွက်သောနိုင်ငံဖြစ်သည်။]]

အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးသည် အချိန်နှင့်အမျှ သိသာစွာ ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;RBA&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rba.gov.au/publications/bulletin/2011/dec/pdf/bu-1211-4.pdf|title=The Growth and Development of the Indonesian Economy|author=Elias, Stephen; Noone, Clare|publisher=Reserve Bank of Australia|date=December 2011|accessdate=27 December 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227203419/http://www.rba.gov.au/publications/bulletin/2011/dec/pdf/bu-1211-4.pdf|archivedate=27 December 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; သမိုင်းကြောင်းအရ စီးပွားရေးသည် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးသို့ လွန်စွာအလေးပေးခဲ့ပြီး စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးမှု အဆင့်တစ်ခု ၁၉၅၀ ခုနှစ်များ နှင့် ၁၉၆၀ ခုနှစ်များတွင် အစိုးရမှ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးကို တကိုယ်ရေ ဖူလုံရေး အတွက် လှုံ့ဆော်ခဲ့သော ပေါ်လစီများကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;RBA&quot;/&gt; ၁၉၆၀ ခုနှစ်များ၏ နှောင်းပိုင်းတွင် စက်မှုလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခြင်း နှင့် မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးလာခြင်းတို့ တဖြည်းဖြည်း ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ပြီး ၁၉၈၀ ခုနှစ်များထဲတွင် အရှိန်မြင့်လာခဲ့သည်။ ရေနံဈေးကျဆင်းလာခြင်းကြောင့် အစိုးရမှ ရေနံတင်ပို့ရောင်းချခြင်းမှ ထုတ်ကုန်ပစ္စည်းများ တင်ပို့ရောင်းချခြင်းသို့ ပြောင်းလဲကာ အာရုံစိုက်လုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်းကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;RBA&quot;/&gt; ထိုသို့သော ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုများသည် ၁၉၈၀ ခုနှစ်များ အတွင်းမှ နောက်ဆယ်စုနှစ်တစ်ခုသို့တိုင်အောင် ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နေခဲ့ပြီး ၁၉၉၀ ခုနှစ် ရေနံဈေးလှုပ်ရှားခြင်း ဖြစ်စေကာမူ ထိုအချိန်၌ပင် ဂျီဒီပီသည် ပျမ်းမျှ ၇.၁% မျှ တိုးတက်နေခဲ့သည်။ အစဉ်တစိုက် တိုးတက်နေခြင်းကြောင့် တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုထားသော ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှုန်းမှာ ၆၀% မှ ၁၅% အထိ ကျဆင်းသွားသည်ကို မြင်ခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Asia-and-the-Pacific/Indonesia-POVERTY-AND-WEALTH.html|title=Indonesia - Poverty and Wealth|publisher=Encyclopedia of the Nations|accessdate=14 July 2011|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110714155857/http://www.nationsencyclopedia.com/economies/Asia-and-the-Pacific/Indonesia-POVERTY-AND-WEALTH.html#ixzz1FB50TL4X|archivedate=14 July 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ၁၉၈၀ ခုနှစ်များ၏ အလယ်ပိုင်းမှစ၍ ကုန်သွယ်ရေး အတားအဆီးများ လျော့ကျလာသည်နှင့် အမျှ စီးပွားရေးသည် ကမ္ဘာနှင့် ပိုမို ချိတ်ဆက် ဆောင်ရွက်လာနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၇ အာရှငွေကြေးဂယက်သည် အင်ဒိုနီးရှားအား စီးပွားရေးအရ တွင်သာမက နိုင်ငံရေး အရပါ သက်ရောက်ရိုက်ခတ်မှုများ ရှိခဲ့သည်။ အစိုးရ၏ အစောပိုင်းတုံ့ပြန်မှုမှာ အင်ဒိုနီးရှား ရူပီးယား ငွေကြေးအား ဈေးကွက်ပေါ်မူတည်၍ တန်ဖိုးအပြောင်းအလဲ ဖြစ်ခွင့်ပြုခြင်း၊ အဓိကပြည်တွင်းအတိုးနှုန်းများကို မြှင့်တင်ခြင်း နှင့် အခွန်ဘဏ္ဍာရေး ပေါ်လစီများကို တင်းကြပ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ငွေကြေးဂယက်၏ ရိုက်ခတ်မှုမှာ အလွန်ပြင်းထန်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလသို့ ရောက်သောအခါ ငွေကြေးတန်ဖိုး အလျင်အမြန် ကျဆင်းမှုကြောင့် ပြည်သူ့ကြွေးမြီမှာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ဘီလီယံ ၆၀ အထိ ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီး အစိုးရ၏ ဘတ်ဂျက်အား အပြင်းအထန် ကျပ်တည်းစေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|author=Robison, Richard|title=A Slow Metamorphosis to Liberal Markets|publisher=Australian Financial Review|date=17 November 2009}}&lt;/ref&gt;၁၉၉၈ တွင် ဂျီဒီပီမှာ ၁၃.၁% ကျဆင်းခဲ့ပြီး ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှုန်းမှာ ၇၂% သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ (၁၉၉၉ တွင် ၂% မျှ အထိ ပြန်လည် နှေးကွေးသွားသည်။) ၁၉၉၉ ခုနှစ် အလယ်ပိုင်းတွင် စီးပွားရေးသည် အနိမ့်ဆုံး အဆင့်သို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး ဂျီဒီပီ တိုးတက်မှုမှာ ၀.၈% မျှသာရှိခဲ့သည်။

လတ်တလော စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုများမှာ ပုံမှန်သာဖြစ်သော ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှုန်းနှင့် အတူရှိနေသည်။ &lt;ref name=&quot;efm.bris.ac.uk&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.efm.bris.ac.uk/economics/working_papers/pdffiles/dp01522.pdf|title=Growing into trouble: Indonesia after 1966|author=Temple, Jonathan|publisher=University of Bristol|date=15 August 2001|accessdate=27 December 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227202512/http://www.efm.bris.ac.uk/economics/working_papers/pdffiles/dp01522.pdf|archivedate=27 December 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှုန်း ရည်မှန်းချက်အား စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီးနောက် ဂျီဒီပီ ဒီဖလေတာ နှင့် စားသုံးသူဈေးနှုန်းညွှန်းကိန်းတို့မှာ နှစ်စဉ်ပျမ်းမျှ ၁၀.၇၅% နှင့် ၉% နှုန်း အသီးသီးဖြင့် မြင့်တက်လာခဲ့ကြသည်။ ထိုနှုန်းမှာ ၁၉၉၇ ငွေကြေးဂယက် မတိုင်မီ ဆယ်စုနှစ် နှစ်ခုက မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့သော အဟုန်နှင့် တူညီပြီး ၁၉၆၀ ခုနှစ်များ နှင့် ၁၉၇၀ ခုနှစ်များမှ အဟုန်၏အောက်တွင် ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://socialhistory.org/sites/default/files/docs/ecgrowtheng.pdf|title=Indonesia's growth experience in the 20th century: Evidence, queries, guesses|author=van der Eng, Pierre|publisher=Australian National University|date=4 February 2002|accessdate=10 October 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010152026/https://socialhistory.org/sites/default/files/docs/ecgrowtheng.pdf|archivedate=10 October 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှုန်းများ၏ လားရာမှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်များ အတွင်း နိမ့်ကျနေခဲ့ပြီး ၂၀၀၅ ခုနှစ် နှင့် ၂၀၀၈ ခုနှစ် အစိုးရ၏ ဘဏ္ဍာရေး ထောက်ပံ့မှု အပြောင်းအလဲများကြောင့် ခဏတာ လှုပ်ရှားမှုများသာ ရှိသကဲ့သို့ စားသုံးသူ ဈေးနှုန်းညွှန်းကိန်း တွင်လည်း ခဏတာမျှ မြင့်တက်မှုများ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;efm.bris.ac.uk&quot;/&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ်မှစ၍ ဘဏ်လုပ်ငန်းကဏ္ဍ နှင့် ပြည်တွင်းသုံးစွဲမှုများတွင် တိုးတက်မှုများရှိခဲ့၍ စီးပွားရေး တိုးတက်မှုနှုန်းမှာ နှစ်စဉ် ၆% ကျော် အထိ ရှိလာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=42&amp;pr.y=11&amp;sy=2007&amp;ey=2017&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=536&amp;s=NGDP_RPCH&amp;grp=0&amp;a=|title=World Economic Outlook Database: Report for Selected Countries and Subjects - Indonesia|publisher=International Monetary Fund|date=October 2017|accessdate=9 January 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eastasiaforum.org/2010/09/25/indonesias-economy-continues-to-surprise/|title=Indonesia's economy continues to surprise|author=Kian Wie, Thee|publisher=East Asia Forum|date=25 September 2010|accessdate=14 November 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114104029/http://www.eastasiaforum.org/2010/09/25/indonesias-economy-continues-to-surprise/|archivedate=14 November 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ထို့အတွက်ကြောင့် အင်ဒိုနီးရှားအား ၂၀၀၈-၂၀၀၉ ကမ္ဘာ့စီးပွားကျဆင်းမှု အား အင်ဒိုနီးရှား အနေနှင့် အောင်မြင်စွာ ကျော်ဖြတ်နိုင်ခဲ့ပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2009/car072809b.htm|title=IMF Survey: Indonesia's Choice of Policy Mix Critical to Ongoing Growth|publisher=International Monetary Fund|date=28 July 2009|accessdate=5 February 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170205010131/http://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/so/2009/car072809b.htm|archivedate=5 February 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ထိုကာလာအတွင်း စီးပွားရေး အလွန်ကောင်းမွန်နေခဲ့၍ ၂၀၁၁ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် နိုင်ငံအနေနှင့် ၁၉၉၇ ခုနှစ်က ဆုံးရှုံးခဲ့သော ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုအဆင့်ကို ပြန်လည် ရရှိခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thejakartaglobe.com/business/fitch-upgrades-indonesias-rating-to-investment-grade/484940|title=Fitch Upgrades Indonesia's Rating to Investment Grade|publisher=Jakarta Globe|date=15 December 2011|accessdate=8 February 2012|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120108060719/http://www.thejakartaglobe.com/business/fitch-upgrades-indonesias-rating-to-investment-grade/484940|archivedate=8 January 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ၂၀၁၄ ခုနှစ်မှစ၍ စီးပွားရေးတိုးတက်မှုမှာ ၅% သို့ ပြန်လည်နှေးကွေးခဲ့ပြီး အကြောင်းမှာ မသန့်စင်ရသေးသော သတ္တုများကို တင်ပို့ခြင်းကို ပိတ်ပင်ခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၍ ပြည်တွင်းသတ္တုသန့်စင်လုပ်ငန်းများအား မြှင့်တင်ရန် ကြိုးစားခြင်း နှင့် တန်ဖိုးမြှင့်ထားသော သတ္တုပစ္စည်းများကို တင်ပို့ရန် အားပေးလှုံဆော်ခြင်း တို့အပြင်&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hktdc.com/fair/lifestyleexpojakarta-en/s/4474-For_Exhibitor/InStyle-hk/market-intelligence-of-india.html|title=Market Intelligence of Indonesia|publisher=Hong Kong Trade Development Council|date=10 February 2015|accessdate=23 September 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923060717/http://www.hktdc.com/fair/lifestyleexpojakarta-en/s/4474-For_Exhibitor/InStyle-hk/market-intelligence-of-india.html|archivedate=23 September 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; အတိုးနှုန်း မြင့်တက်လာခြင်း တို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ft.com/content/04c8ac58-1c5e-11e4-98d8-00144feabdc0|title=Indonesian economic growth lowest for almost five years|author=Bland, Ben|publisher=Financial Times|date=5 August 2014|accessdate=9 January 2018|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180109100934/https://www.ft.com/content/04c8ac58-1c5e-11e4-98d8-00144feabdc0|archivedate=9 January 2018|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ၏ ၁၀.၈% သည် ဆင်းရဲမွဲတေမှုမျဉ်း၏ အောက်တွင် နေထိုင်ကြပြီး အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းမှာ ၅.၅% ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.indonesia-investments.com/id/news/todays-headlines/unemployment-rate-indonesia-falls-to-5.5-of-labor-force/item6788|title=Unemployment Rate Indonesia Falls to 5.5% of Labor Force|publisher=Indonesia Invesments|date=5 May 2016|accessdate=14 October 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161014060644/https://www.indonesia-investments.com/id/news/todays-headlines/unemployment-rate-indonesia-falls-to-5.5-of-labor-force/item6788|archivedate=14 October 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.indonesia-investments.com/news/todays-headlines/poverty-in-indonesia-10.86-of-indonesians-is-poor-march-2016/item7012?|title=Poverty in Indonesia: 10.86% of Indonesians is Poor (March 2016)|publisher=Indonesia Investments|date=18 July 2016|accessdate=23 December 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161223162926/https://www.indonesia-investments.com/news/todays-headlines/poverty-in-indonesia-10.86-of-indonesians-is-poor-march-2016/item7012|archivedate=23 December 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

ဆီအုန်းထုတ်လုပ်ခြင်းသည် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ အဓိက စီးပွားရေး တစ်ခုဖြစ်ပြီး အင်ဒိုနီးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အများဆုံး ဆီအုန်းထုတ်လုပ်သူ ဖြစ်သကဲ့သို့ အများဆုံး စားသုံးသူလည်း ဖြစ်ပြီး တစ်ကမ္ဘာလုံး ရောင်းလိုအား၏ တစ်ဝက်ခန့်ကို ပံ့ပိုးပေးလျက် ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;POForests&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/global-development/2013/sep/11/indonesia-palm-oil-destroy-forests|title=Can Indonesia increase palm oil output without destroying its forest?|author=McClanahan, Paige|publisher=The Guardian|date=11 September 2013|accessdate=17 September 2013|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130917140332/http://www.theguardian.com/global-development/2013/sep/11/indonesia-palm-oil-destroy-forests|archivedate=17 September 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် တစ်နိုင်ငံလုံး စိုက်ခင်းပေါင်း ဟက်တာ ၆ သန်းမျှ ရှိပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.greenpeace.org.uk/forests/palm-oil|title=Palm Oil|publisher=Greenpeace|accessdate=26 September 2013|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130926154501/http://www.greenpeace.org.uk/forests/palm-oil|archivedate=26 September 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ပြန်လည်စိုက်ပျိုးမှု အစီအစဉ် အရ ၂၀၁၇ တွင် ဟက်တာ ၄.၇သန်းမျှ ထပ်မံစိုက်ပျိုးရန် ခန့်မှန်းထားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.blackseagrain.net/novosti/indonesia-to-replant-4-7m-hectares-of-palm-oil-plantation|title=Indonesia to replant 4.7m hectares of palm oil plantation|publisher=UkrAgroConsult|date=30 August 2017|accessdate=27 September 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170927113223/http://www.blackseagrain.net/novosti/indonesia-to-replant-4-7m-hectares-of-palm-oil-plantation|archivedate=27 September 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် အင်ဒိုနီးရှားသည် အနာဂတ်ကမ္ဘာအတွက် ထိန်းသိမ်းခြင်း လက်မှတ်ရထားသော ဆီအုန်း (Certified Sustainable Palm Oil သို့ CPSO) တကမ္ဘာလုံး၏ ၃၅% မျှ ထုတ်လုပ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://biz.thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2011%2F6%2F17%2Fbusiness%2F8916226&amp;sec=business|title=Malaysia expected to maintain position as world's largest producer of Certified Sustainable Palm Oil|author=Sarif, Edy|publisher=The Star Online|date=17 June 2011|accessdate=18 June 2011|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110618023743/http://biz.thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2011%2F6%2F17%2Fbusiness%2F8916226&amp;sec=business|archivedate=18 June 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; မော်တော်ကားလုပ်ငန်းမှ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် မော်တော်ကား ၁.၂ သန်းခန့်မျှ ထုတ်လုပ်သည့် အတွက် အင်ဒိုနီးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် မော်တော်ကားထုတ်လုပ်မှု၌ အဆင့် ၁၈ ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.oica.net/category/production-statistics/2017-statistics/|title=2017 Production Statistics|publisher=Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles|accessdate=8 May 2018|archive-date=11 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200311185538/http://www.oica.net/category/production-statistics/2017-statistics/}}&lt;/ref&gt; ယခုအခါတွင် အင်ဒိုနီးရှားကုမ္ပဏီများ အနေနှင့် ပြည်တွင်းတွင် ထုတ်လုပ်သော ပစ္စည်း ၈၀% မှ ၉၀% အထိ ပါဝင်သော မော်တော်ကားများကို ထုတ်လုပ်နိုင်ပြီ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.toyotaindonesiamanufacturing.co.id/industrial/localization|title=Localization|publisher=PT. Toyota Motor Manufacturing Indonesia|accessdate=29 June 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629201829/http://www.toyotaindonesiamanufacturing.co.id/industrial/localization|archivedate=29 June 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် အင်ဒိုနီးရှားမှ အသင့်စားနိုင်သော ခေါက်ဆွဲခြောက်ထုပ် ၁၂ ဘီလီယံမျှ ထုတ်လုပ်ခဲ့သဖြင့် ထိုနှစ်တွင် အထုပ် ၄၀ ဘီလီယံ ထုတ်လုပ်ခဲ့သော တရုတ်နိုင်ငံပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အများဆုံး ထုတ်လုပ်သူ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://instantnoodles.org/en/noodles/market.html|title=Global Demand for Instant Noodles|publisher=World Instant Noodle Association|date=7 May 2018|accessdate=8 May 2018}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံး ခေါက်ဆွဲခြောက် ထုတ်လုပ်သူ ဖြစ်သော အင်ဒိုဖုဒ် သည် အင်ဒိုနီးရှားရှိ လူသိအများဆုံး အမှတ်တံဆိပ် တစ်ခုဖြစ်သော အင်ဒိုမီး အတွက် လူသိများသည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|author1=Soebroto, Chris|title=Indonesia OK!!: The Guide with a Gentle Twist|year=2004|publisher=Galangpress Group|isbn=978-979-9341-79-2|url={{Google books|id=mx9Wux2YJFsC|page=78|plainurl=yes}}|page=78}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၆ ခုနှစ်  ဖော်ကျွန်းမဂ္ဂဇင်း၏ ကမ္ဘာ့ဝင်ငွေအများဆုံး ကုမ္ပဏီ ၅၀၀ စာရင်းတွင် အင်ဒိုနီးရှားမှ ပါတာမီနာ ကုမ္ပဏီ တစ်ခုသာ စာရင်းဝင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://economy.okezone.com/read/2016/07/26/320/1447186/pln-terdepak-pertamina-pun-turun-peringkat-di-fortune-global-500|title=PLN Terdepak, Pertamina pun Turun Peringkat di Fortune Global 500|author=Agustian, Widi|publisher=Okezone Finance|language=id|date=26 July 2016|accessdate=23 August 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170823120655/http://economy.okezone.com/read/2016/07/26/320/1447186/pln-terdepak-pertamina-pun-turun-peringkat-di-fortune-global-500|archivedate=23 August 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

[[File:Indonesia Export Treemap.jpg|thumb|upright=1.35|၂၀၁၂ ခုနှစ် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ ပို့ကုန်များကို အချိုးကျ ပြသထားပုံ]]
၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် အင်ဒိုနီးရှား၌ ကုန်သွယ်ရေး ပိုငွေပြမှုရှိပြီး ပို့ကုန် နှင့် သွင်းကုန်မှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၄၀ ဘီလီယံ နှင့် ၁၃၂ ဘီလီယံ အသီးသီး ရှိသည်။ လွန်ခဲ့သော ၅ နှစ် အတွင်းတွင် ပို့ကုန်နှင့် သွင်းကုန်တို့သည် နှစ်စဉ် ၃% မှ ၄.၈% အသီးသီး လျော့ကျလာခဲ့ပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂၂၄ ဘီလီယံ နှင့် ၁၇၃ ဘီလီယံမှ ကျဆင်းလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံ၏ အဓိက ပို့ကုန်များတွင် ဆီအုန်း နှင့် ကျောက်မီးသွေးတုံးများမှ ဦးဆောင်နေပြီး ကျောက်မျက်ရတနာ၊ ကား၊ ကားပစ္စည်းများ၊ ရာဘာနှင့် ကြေးနီရိုင်းတို့သည် အဓိကပို့ကုန်များ၏ အများစု ဖြစ်သည်။ သွင်းကုန်များတွင် အဓိကအားဖြင့် သန့်စင်ထားသော စက်သုံးဆီနှင့် စက်သုံးဆီကြမ်းတို့ဖြစ်ပြီး တယ်လီဖုန်း၊ ကွန်ပျူတာ၊ ကားပစ္စည်းများ နှင့် ဂျုံတို့မှာ သွင်းကုန်အများစု ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံ၏ အဓိက ပို့ကုန်ဈေးကွက်မှာ တရုတ်(၁၂%)၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု (၁၁%)၊ ဂျပန် (၁၁%)၊ စင်ကာပူ (၈%) နှင့် အိန္ဒိယ(၇.၂%) တို့ဖြစ်ပြီး အဓိကသွင်းကုန် မိတ်ဖက်များမှာ တရုတ် (၂၃%)၊ စင်ကာပူ(၁၁%)၊ ဂျပန် (၉.၈%)၊ ထိုင်း (၆.၅%) နှင့် မလေးရှား (၅.၄%) တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;OEC&quot;/&gt;

===သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး===
၂၀၁၅ ခုနှစ်စာရင်းအရ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bps.go.id/linkTableDinamis/view/id/820|title=Length of Road by Surface, 1957-2015 (Km)|publisher=Statistics Indonesia|language=id|accessdate=20 December 2017}}&lt;/ref&gt; လမ်းဖြင့် ဆက်သွယ်ခြင်းသည် အဓိကဖြစ်ပြီး  စုစုပေါင်း လမ်းအရှည် {{convert|၅၂၃၉၇၄|km|mi|abbr=off}} ရှိသည်။ မြို့တော်နှင့် မြို့အများအပြားတွင် ငှားရမ်းနိုင်သော တက္ကစီကဲ့သို့သော ယာဉ်များ ရှိသည်။ ကိုပါဂျာ ကဲ့သို့သော ဘတ်စ်ကား ဝန်ဆောင်မှုများလည်း ရှိပြီး ပို၍ ခေတ်မီသော ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရှည်ဆုံးဖြစ်သည့် ထရန်စ်ဂျကာတာ ဆို့သည့် ဘတ်စ်ရက်ပစ်ထရန်စစ် (BRT) စနစ် ရှိကာ လမ်းကြောင်း ၁၃ ခုနှင့် လမ်းကြောင်းဆက် ၁၀ ခုတို့တွင် အရှည် {{convert|၂၃၀.၉|km|abbr=off}} မျှ ရှည်လျား၍ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://transjakarta.co.id/produk-dan-layanan/infrastruktur/koridor/|title=Koridor|publisher=TransJakarta|accessdate=15 August 2017}}&lt;/ref&gt;၂၀၁၆ ခုနှစ်၌ နေ့စဉ် ခရီးသည် ၄၃၀,၀၀၀ ဦးကို သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးလျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.beritasatu.com/aktualitas/411115-tahun-ini-transjakarta-targetkan-185-juta-penumpang.html|title=This Year, TransJakarta targets 185 million passengers|author=Tristia Tambun, Lenny|publisher=Berita Satu|language=id|date=25 January 2017|accessdate=15 August 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170815135830/http://www.beritasatu.com/aktualitas/411115-tahun-ini-transjakarta-targetkan-185-juta-penumpang.html|archivedate=15 August 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;အခြားမြို့များဖြစ်သော ယော့ယာကာတာမြို့၊ ပလမ်ဘန်းမြို့၊ ဒန်ပါဆာမြို့ ၊ ပီကန်ဘာရူးမြို့၊ ဆယ်မာရန်းမြို့၊ မာကက်ဆာမြို့ နှင့် ပါဒန်းမြို့တို့တွင်လည်း ဘီအာရ်တီ စနစ်များ ရှိသည်။ အခြားသော အမြဲမြင်တွေ့ရလေ့ရှိသည့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးမှာ ဘာဂျာ့ နှင့် ဘီဆပ်ဟု ခေါ်သော သုံးဘီးဆိုင်ကယ်များနှင့် အန်းကော့ ဟု ခေါ်သော ဝေမျှ စီးနင်းကြသည့် အငှားယာဉ်များ ဖြစ်သည်။

{{multiple image|align=left|perrow=2|total_width=300
|image1=TransJakarta Bundaran HI 1.jpg
|image2=KRL Jabotabek 6115 Gambir 20111126.JPG
|image3=Pelni Einschiffung.jpg
|image4=Garuda Indonesia Boeing 737-800 Spijkers-1.jpg
|footer=အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံရှိ အဓိက သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး။ ထိပ်ဆုံးမှစ၍ လက်ယာရစ် ။  ။ ထရန်ဂျကာတာ ဘတ်စ်ကား၊ ဂျာဘိုဒီတာဘက် ရထားလိုင်း၊ ဂါရုဒါ အင်ဒိုနီးရှား၏ ဘိုးအင်း ၇၃၇-၈၀၀ လေယာဉ်ပျံ၊ ပယ်လ်နီ သင်္ဘော}}

နိုင်ငံ၏ အဓိက ရထားလမ်းများမှာ ဂျားဗားကျွန်းပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး ခရီးသည်နှင့် ကုန်စည် နှစ်မျိုးစလုံးကို သယ်ယူပို့ဆောင်ပေးလျက် ရှိသည်။ မြို့အချင်းချင်း ဆက်သွယ်ထားသော ရထားလမ်းများကို ထပ်ဆောင်း အားဖြည့်ပေးထားသည်မှာ ဂျကာတာ မက်ထရိုပိုလစ်တန် ဒေသ၊ ဆူရာဘာရား နှင့် ဘန်ဒေါင်းတို့ရှိ မြို့ပတ်ရထားများ ဖြစ်သည်။ ဂျကာတာနှင့် ပလမ်ဘမ်းတို့တွင် အကြီးစားအမြန် မြို့ပတ်ရထား နှင့် အပေါ့စား အမြန်မြို့ပတ်ရထားလမ်းများကို တည်ဆောက်လျက် ရှိပြီး &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.indoindians.com/mrt-and-lrt-jakartas-new-rapid-transportation-coming-soon/|title=MRT and LRT, Jakarta's New Rapid Transportation: Coming Soon|publisher=Indo Indians|date=25 September 2017|accessdate=17 January 2018|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180117032821/https://www.indoindians.com/mrt-and-lrt-jakartas-new-rapid-transportation-coming-soon/|archivedate=17 January 2018|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://properti.kompas.com/read/2016/10/22/162355221/lrt.palembang.beroperasi.juni.2018|title=Palembang LRT to begin operation in June 2018|author=Alexander, Hilda B.|publisher=Kompas|language=id|date=22 October 2016|accessdate=29 October 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161029175950/http://properti.kompas.com/read/2016/10/22/162355221/lrt.palembang.beroperasi.juni.2018|archivedate=29 October 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၅ တွင် အင်ဒိုနီးရှား ၏ ပထမဆုံးနှင့် အရှေ့တောင်အာရှတွင်လည်း ပထမဆုံး ဖြစ်သော မြန်နှုန်းမြင့်ရထားလမ်းကို တည်ဆောက်ရန် ကြေညာခဲ့သည်။ ထိုရထားသည် ဂျကာတာမြို့နှင့် ဘန်ဒေါင်းမြို့တို့ကို ဆက်သွယ်ရန် အတွင် ဖြစ်ပြီး အရှည်အားဖြင့် ၈၇မိုင် (၁၄၀ ကီလိုမီတာ) ရှိသည်။ အစီအစဉ်တွင် နိုင်ငံ၏ ဒုတိယအကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သော ဆူရာဘာရားမြို့သို့ တိုးချဲ့ရန် အစီအစဉ်ကိုလည်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bisnis.liputan6.com/read/3106873/proyek-kereta-cepat-jakarta-surabaya-akan-dimulai-2018|title=Jakarta-Surabaya High-Speed Rail Project to begin in 2018|author=Istianur Praditya, Ilyas|publisher=Liputan6|language=id|date=25 September 2017|accessdate=27 September 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170927113858/http://bisnis.liputan6.com/read/3106873/proyek-kereta-cepat-jakarta-surabaya-akan-dimulai-2018|archivedate=27 September 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

ရေကြောင်းပို့ဆောင်ရေးမှာ စီးပွားရေး ပေါင်းစည်းမှုအတွက် အရေးပါပြီး နိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်းများကို ပြည်တွင်းနှင့် ပြည်ပ ကုန်သွယ်ရေး အတွက် မရှိမဖြစ် ဆက်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းများ အဖြစ် ဆက်သွယ်ပေးထားကာ အဓိက ကျွန်းကြီးများတွင် အနည်းဆုံး ဆိပ်ကမ်းမြို့ တစ်မြို့စီ ရှိသည်။ အနီးအနားကျွန်းများသို့ ရေလက်ကြားကို ဖြတ်ကျော် ပြေးဆွဲသော လွန်းပျံယာဉ်များ ရှိပြီး အထူးသဖြင့် ဆူမတြာကျွန်းမှ ဂျားဗားကျွန်းကို ဖြတ်၍ လက်ဆားဆွန်ဒါကျွန်းများ အထိ ရှိသော ကျွန်းအတွဲလိုက်များတို့တွင် ဖြစ်ကာ ပိုမို၍ ဝေးကွာသော ကျွန်းများသို့ ဆက်သွယ်ပေးသော ရှည်လျားသည့် ခရီးလမ်းကြောင်းများတွင် သွားလာသည့် ခရီးသည်တင် သင်္ဘောများလည်း ရှိသည်။ အချို့အလုပ်များသော ကမ်းများတွင် ကားသယ်ပို့သော လွန်းပျံယာဉ်များမှာ တစ်နေ့လျှင် ၂၄ နာရီပတ်လုံး ပြေးဆွဲပေးလျက် ရှိသည်။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာသို့ ဆက်သွယ်ပေးသော လွန်းပျံယာဉ်များလည်း ရှိပြီး မလက်ကာရေလက်ကြားကို ဖြတ်၍ ဆူမတြာကျွန်းနှင့် မလေးရှားကိုလည်းကောင်း၊ စင်ကာပူနှင့် အနီးအနားရှိ အင်ဒိုနီးရှား ကျွန်းများဖြစ်သော ရီအောကျွန်းများသို့လည်းကောင်း ဆက်သွယ်ပေးထားသည်။

၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၌ လေဆိပ် ၂၃၇ ခုရှိပြီး &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.antaranews.com/berita/427830/wamenhub-indonesia-bakal-miliki-299-bandara|title=Wamenhub: Indonesia bakal miliki 299 bandara|author=M. Razi Rahman|publisher=Antara News|date=5 April 2014|accessdate=7 November 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161107225636/http://www.antaranews.com/berita/427830/wamenhub-indonesia-bakal-miliki-299-bandara|archivedate=7 November 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် ၁၇ ခု အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ဂျကာတာရှိ ဆိုကာနို-ဟတ်တာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလေဆိပ်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၇ ခုမြောက် အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ခရီးသည်ပေါင်း ၆၃ သန်းကို လက်ခံပို့ဆောင်ပေးခဲ့ကာ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2018/04/11/soekarno-hatta-worlds-17th-busiest-airport.html|title=Soekarno-Hatta world's 17th busiest airport|publisher=The Jakarta Post|accessdate=11 April 2018|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180411120328/http://www.thejakartapost.com/news/2018/04/11/soekarno-hatta-worlds-17th-busiest-airport.html|archivedate=11 April 2018|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ဘာလီရှိ ငူရာရိုင်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်နှင့် ဆူရာဘာရားရှိ ဂျွန်ဒါအပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်တို့သည် နိုင်ငံ၏ ဒုတိယ နှင့် တတိယမြောက် အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ၁၉၄၉ ခုနှစ်မှစ၍ နိုင်ငံပိုင် လေကြောင်းလိုင်း'''''ဖြစ်သော ဂါရုဒါ အင်ဒိုနီးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ရှေ့ဆောင်လေကြောင်းလိုင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး တကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ လေကြောင်းလိုင်း မဟာမိတ် အဖွဲ့ဖြစ်သော စကိုင်းတင်းမ်၏ ၂၀ ဦးမြောက် အဖွဲ့ဝင် ဖြစ်သည်။ ၂'''''၀၀၉ ခုနှစ် လေကြောင်းလိုင်း ခေတ်မီအောင် ပြုလုပ်ရေး အစီအစဉ် အရ ဂါရုဒါ အင်ဒိုနီးရှား လေကြောင်းလိုင်းအတွက် ဆုများစွာ ရခဲ့ပြီး စကိုင်းထရက်စ်၏ ကြယ်ငါးပွင့်လေကြောင်းလိုင်း အဆင့်သတ်မှတ်ချက် နှင့် ကမ္ဘာ့အကောင်းဆုံး လေယာဉ်တွင်း အမှုထမ်း ဆုတို့ကို ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://skytraxratings.com/airlines/garuda-indonesia-rating|title=Garuda Indonesia|publisher=Skytrax|accessdate=14 January 2018|archive-date=27 November 2025|archive-url=https://archive.today/20251127081257/https://skytraxratings.com/airlines/garuda-indonesia-rating|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldairlineawards.com/Awards/worlds_best_cabin_staff.html|title=Garuda Indonesia named World's Best Airline Cabin Crew|publisher=Skytrax World Airline Awards|date=2017|accessdate=14 January 2018}}&lt;/ref&gt;

===စွမ်းအင်===
အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စွမ်းအင်အေဂျင်စီ ၏ ထုတ်ပြန်ချက် အရ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒဿမမြောက်အများဆုံး သဘာဝဓာတ်ငွေ့ ထုတ်လုပ်သူ ဖြစ်သည်။ စုစုပေါင်း ၇၆ ဘီလီယံ ကုဗမီတာ ထုတ်လုပ်ခဲ့ပြီး တကမ္ဘာလုံး ထုတ်လုပ်မှု၏ ၂.၅% ဖြစ်ကာ ၃၆ ဘီလီယံ ကုဗမီတာအား ပြည်ပသို့ တင်ပို့ရောင်းချခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;mckinsey.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey%20Offices/Indonesia/PDFs/Ten_ideas_to_reshape_Indonesias_energy_sector.ashx|title=Ten ideas to reshape Indonesia's energy sector|author=Budiman, Arief; Das, Kaushik; Mohammad, Azam; Tee Tan, Khoon; Tonby, Oliver|publisher=McKinsey&amp;Company|date=September 2014|accessdate=30 March 2015|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150330035251/http://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey%20Offices/Indonesia/PDFs/Ten_ideas_to_reshape_Indonesias_energy_sector.ashx|archivedate=30 March 2015}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် အင်ဒိုနီးရှားသည် ပဉ္စမမြောက် အများဆုံး ကျောက်မီးသွေး ထုတ်လုပ်သူ ဖြစ်ပြီး သက်ရင့်ကျောက်မီးသွေး တန်ချိန် ၂၆၃ သန်း နှင့် ကျောက်မီးသွေးနု တန်ချိန် ၃၈ သန်း ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;mckinsey.com&quot;/&gt; ထုတ်လုပ်မှု၏ ရာခိုင်နှုန်း အများစု ဖြစ်သော သက်ရင့်ကျောက်မီးသွေး တန်ချိန် ၂၃၀ သန်းအား ပြည်ပသို့ တင်ပို့ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;IEA2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iea.org/textbase/nppdf/free/2010/key_stats_2010.pdf|title=Key World Energy Statistics|publisher=International Energy Agency|date=2010|accessdate=11 October 2010|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101011091637/http://www.iea.org/textbase/nppdf/free/2010/key_stats_2010.pdf|archivedate=11 October 2010}}&lt;/ref&gt;အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတွင် ရေနံမှစ၍ စွမ်းအင် အရင်းအမြစ် အမြောက်အမြားရှိပြီး ရေနံ နှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ စည်ပေါင်း ၂၂ ဘီလီယံမျှ အရန်သင့်ရှိပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် ၄ ဘီလီယံမှာ ထုတ်ယူ သုံးစွဲနိုင်သည့် ပမာဏဖြစ်သည်။ ထိုပမာဏသည် ၁၀ နှစ်တာမျှ ရေနံထုတ်လုပ်နိုင်သည့် ပမာဏနှင့် နှစ် ၅၀ စာမျှ သဘာဝဓာတ်ငွေ့ ထုတ်လုပ်နိုင်သည့် ပမာဏနှင့် ညီမျှသည်။ ထို့ပြင် ရေနံနှင့် အလားတူသော ကျောက်မီးသွေးအခြေခံ မီသိန်းဓာတ်ငွေ့  စည်ပေါင်း ၈ ဘီလီယံမျှ ရှိသည်။ ထုတ်ယူတူးဖော်နိုင်သော ကျောက်မီးသွေး ပမာဏမှာ တန်ချိန် ၂၈ ဘီလီယံရှိပြီး ဇီဝအပူဖြင့် စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်နိုင်စွမ်းမှာ ၂၈ ဂစ်ဂါဝပ်မျှ ရှိသည်။ ၎င်းတို့တွင် ရှာဖွေမတွေ့ရှိသေးသော ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ တို့လည်း ပါဝင်သည်။ ထို့ပြင် နေရာင်ခြည်စွမ်းအင်၊ လေအားသုံးစွမ်းအင်၊ စွန့်ပစ်ပစ္စည်းမှ ထုတ်သော စွမ်းအင်နှင့် ဇီဝလောင်စာ ထုတ်လုပ်နိုင်စွမ်း အများအပြား ရှိသည်။ အင်ဒိုနီးရှား၏ ပြည်တွင်း လောင်စာဆီ သုံးစွဲမှုမှာ ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် တစ်နေ့လျှင် ရေနံစည်ပေါင်း ၁.၂ သန်း မှ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် တစ်နေ့လျှင် ရေနံစည် ၁.၆ သန်းသို့ တိုးတက်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;mckinsey.com&quot;/&gt; ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် အင်ဒိုနီးရှား တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် တပ်ဆင်ထားသော လျှပ်စစ်စွမ်းအင် သုံးစွဲနိုင်အားမှာ ၅၅,၅၂၈.၅၁ မဂ္ဂါဝပ်မျှ ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://djk.esdm.go.id/pdf/Buku%20Statistik%20Ketenagalistrikan/Statistik%20Ketenagalistrikan%20T.A.%202016.pdf|title=Statistik Ketenagalistrikan|publisher=Kementerian ESDM|date=September 2016|accessdate=15 August 2017|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170815140912/https://djk.esdm.go.id/pdf/Buku%20Statistik%20Ketenagalistrikan/Statistik%20Ketenagalistrikan%20T.A.%202016.pdf|archivedate=15 August 2017}}&lt;/ref&gt;

နိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံး ဆည်ဖြစ်သော ဂျာတေးလူဟာဆည်သည် ရေအားလျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ခြင်း၊ ရေရရှိရေး ဆောင်ရွက်ခြင်း၊ ရေကြီးရေလျှံမှုကို ထိန်းချုပ်ခြင်း၊ ဆည်မြောင်းစနစ်ဖြင့် ရေပေးဝေခြင်း နှင့် ရေနေအပင်သတ္တဝါများ ပေါက်ဖွားရှင်သန်စေခြင်း အပါအဝင် ရည်ရွယ်ချက်အမျိုးမျိုးကို ပြီးမြောက်စေသည်။ ဓာတ်အားပေးစက်ရုံ၏ ထုတ်လုပ်နိုင်စွမ်းမှာ ၁၈၆.၅ မဂ္ဂါဝပ်ဖြစ်ပြီး ထိုလျှပ်စစ်ဓာတ်အားကို ပြည်နယ်လျှပ်စစ် ကုမ္ပဏီမှ စီမံခန့်ခွဲသော ဂျာဗားဓာတ်အားလိုင်းထဲသို့ ပို့လွှတ်သည်။ ဂျာတေးလူဟာ၏ ရေသိုလှောင်ကန်သည် ၂၄၀,၀၀၀ဟက်တာ (၅၉၃,၀၅၃ ဧက) မျှသော စပါးခင်းများသို့ ရေပေးဝေလျက် ရှိသည်။ မြေကြီးဖြင့် တမံတုတ်ထားသော ဆည်သည် ၁၀၅မီတာ (၃၄၄ပေ) မျှ မြင့်မားပြီး ၃,၀၀၀,၀၀၀,၀၀၀ စတုရန်းမီတာ (၂,၄၃၂,၁၃၀ ဧကပေ) ရှိသော ရေကို သိုလှောင်ထားနိုင်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ejge.com/2005/Ppr0518/Ppr0518.htm|title=Construction of Seepage Measurement System at Jatiluhur Dam, Indonesia|author=Javed, Farhat; Asghar Nasim, Muhammad|publisher=Electronic Journal of Geotechnical Engineering|date=2005|accessdate=30 October 2015|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150103065124/http://www.ejge.com/2005/Ppr0518/Ppr0518.htm|archivedate=3 January 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.planete-tp.com/article.php3?id_article=320|title=Jatiluhur in Indonesia|author=Dr. Coyne &amp; Bellier|publisher=Planete-TP|language=French|date=9 October 2007|accessdate=9 November 2013|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109223438/http://www.planete-tp.com/article.php3?id_article=320|archivedate=9 November 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Country Report: Indonesia|url=http://www.adb.org/Water/NARBO/2004/Training-Program/country-report-INO-Jasa-Tirta.pdf|publisher=Asian Development Bank|accessdate=19 January 2012|archivedate=24 December 2004|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20041224162222/http://www.adb.org/Water/NARBO/2004/Training-Program/country-report-INO-Jasa-Tirta.pdf}}&lt;/ref&gt;

===သိပ္ပံနှင့်နည်းပညာ===
[[File:STS-41-B Palapa B-2 deployment.jpg|thumb|right|၁၉၈၄ ခုနှစ်တွင် လွှတ်တင်ခဲ့သော ပါလာပါဂြိုဟ်တု]]
အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာအတွက် အသုံးစရိတ်မှာ အလွန်နည်းပါးပြီး ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ဂျီဒီပီ၏ ၀.၁% မျှသာ ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://oxfordbusinessgroup.com/news/indonesia-seeking-greater-funding-rd|title=Indonesia seeking greater funding for R&amp;D|publisher=Oxford Business Group|date=29 August 2017|accessdate=25 August 2018|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114015917/https://oxfordbusinessgroup.com/news/indonesia-seeking-greater-funding-rd|archivedate=14 November 2017}}&lt;/ref&gt; ထို့အတွက်ကြောင့် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် ထိုနယ်ပယ်များတွင် ဦးဆောင်သော နိုင်ငံတစ်ခု မဟုတ်ပေ။ သို့သော်လည်း သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာဆိုင်ရာ တိုးတက်မှုများတွင်  အင်ဒိုနီးရှားလူမျိုးတို့ ဆောင်ရွက်ခဲ့သော ထင်ရှားသော သာဓက များစွာရှိသည်။ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် အဏ္ဏဝါဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုတွင် ရှင်သန်ကြီးပြင်းကြသော အင်ဒိုနီးရှားလူမျိုးတို့သည် အချို့သော ရိုးရာနည်းပညာများ အထူးသဖြင့် စိုက်ပျိုးရေးနှင့် အဏ္ဏဝါ ဆိုင်ရာ တွင် ထင်ပေါ်ကျော်ကြားကြသည်။ စိုက်ပျိုးရေးတွင် အခြားသော အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများကဲ့သို့ပင် စပါးစိုက်ပျိုးသော နည်းပညာများတွင် ထင်ရှား ကျော်ကြားသည်။ အဏ္ဏဝါဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များတွင်မူ ဘူဂစ်နှင့် မာကတ်ဆာ လူမျိုးများမှာ ထင်ရှားကြပြီး သစ်သားဖြင့်ပြုလုပ်ထားသော ပီနီစီလှေဟု ခေါ်သည့် ရွက်လှေများကို တည်ဆောက်ရာတွင် လူသိများသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kastenmarine.com/phinisi_history.htm|title=History of the Indonesian Pinisi|author=Kasten, Michael|accessdate=9 December 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161209081906/http://www.kastenmarine.com/phinisi_history.htm|archivedate=9 December 2016}}&lt;/ref&gt; ၁၉၈၀ ခုနှစ်များတွင် အင်ဒိုနီးရှား အင်ဂျင်နီယာ ဂျိုကော်ဒါ ရာကာ ဆူကာဝါတီ မှ လက်ရှိအဓိကလမ်းမကြီးများ၏ အပေါ်တွင် ရှည်လျားသည့် ကုန်းကျော်တံတားများ ဆောက်လုပ်၍ ယာဉ်ကြောပိတ်ဆို့မှု အနည်းဆုံး ဖြစ်စေမည့် ဆောရိုဘာဟူး ဟု ခေါ်သည့်  လမ်းဖောက်လုပ်ခြင်း နည်းပညာကို တည်ထွင်ခဲ့သည်။ နောင်တွင် ထိုနည်းစနစ်ကို နိုင်ငံအချို့တွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2014/12/11/man-1000-shoulders.html|title=Man of 1000 shoulders|author=Sertori, Trisha|publisher=The Jakarta Post|date=11 December 2014|accessdate=20 March 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150320110612/http://www.thejakartapost.com/news/2014/12/11/man-1000-shoulders.html|archivedate=20 March 2015}}&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် နိုင်ငံပိုင် ရထားထုတ်လုပ်ရေး ကုမ္ပဏီဖြစ်သော အင်ဒိုနီးရှား ရထားလုပ်ငန်း (INKA) သည် ခရီးသည်တင် ရထား နှင့် ကုန်တင်ရထားများကို အမြဲတမ်း ထုတ်လုပ်နေသာ ကုမ္ပဏီဖြစ်ပြီး နိုင်ငံခြားသို့လည်း တင်ပို့ရောင်းချလျက် ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://en.tempo.co/read/news/2017/02/04/056843078/INKA-to-Manufacture-Trains-for-Export-to-Bangladesh-Sri-Lanka|title=INKA to Manufacture Trains for Export to Bangladesh, Sri Lanka|author=Rika Stevani, Louis|publisher=Tempo|date=4 February 2017|accessdate=15 January 2018|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180115032449/https://en.tempo.co/read/news/2017/02/04/056843078/INKA-to-Manufacture-Trains-for-Export-to-Bangladesh-Sri-Lanka|archivedate=15 January 2018}}&lt;/ref&gt;

အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် စစ်ဖက်သုံးနှင့် လူစီး လေယာဉ်များကို ဟိုးယခင်ကတည်းကပင် ထုတ်လုပ်ခဲ့ပြီး အရှေ့တောင်အာရှ တွင် ကိုယ်ပိုင်လေယာဉ် ထုတ်လုပ်နိုင်သည့် တစ်ခုတည်းသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံပိုင် လေယာဉ်ကုမ္ပဏီဖြစ်သော အင်ဒိုနီးရှန်း အေရိုစပေ့စ် သည် စပိန်နိုင်ငံမှ အက်ဒ် ကာဆာ ကုမ္ပဏီနှင့် ပူးပေါင်း၍  ဘိုးအင်း နှင့် အဲယားဘတ်စ် တို့ အတွက် လေယာဉ် အစိတ်အပိုင်းများကို ထုတ်လုပ်ပြီး စီအင်န်-၂၃၅ လေယာဉ်ကိုလည်း ထုတ်လုပ်ပြီး နိုင်ငံအချို့သို့ တင်ပို့ ရောင်းချသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://finance.detik.com/industri/3135372/ptdi-ekspor-40-unit-pesawat-terlaris-cn235|title=PTDI Ekspor 40 Unit Pesawat, Terlaris CN235|author=Dwi Sutianto, Feby|publisher=detikFinance|date=5 February 2016|language=id|accessdate=15 August 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170815175446/https://finance.detik.com/industri/3135372/ptdi-ekspor-40-unit-pesawat-terlaris-cn235|archivedate=15 August 2017}}&lt;/ref&gt; ထို အောင်မြင်မှုအတွက် ယခင် အင်ဒိုနီးရှား သမ္မတ ဘီ ဂျေ ဟာဘီဘီသည် အရေးပါသော နေရာမှ ပါဝင် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2010/01/30/habibie-receives-honorary-doctorate.html|title=Habibie receives honorary doctorate|publisher=The Jakarta Post|date=30 January 2010|accessdate=5 March 2016|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305072336/http://www.thejakartapost.com/news/2010/01/30/habibie-receives-honorary-doctorate.html|archivedate=5 March 2016}}&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် အင်ဒိုနီးရှား နိုင်ငံသည် တောင်ကိုရီးယား နှင့် ပူးပေါင်း၍ ပဉ္စမမြောက် မျိုးဆက် ဂျက်အင်ဂျင်တပ် တိုက်လေယာဉ် ကိုင် ကေအက်ဖ်-အိတ်စ်(KAI KF-X) အား ထုတ်လုပ်သည့် အစီအစဉ်တွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.defenseindustrydaily.com/kf-x-paper-pushing-or-peer-fighter-program-010647/|title=KF-X Fighter: Korea's Future Homegrown Jet|publisher=Defense Industry Daily|date=21 November 2017|accessdate=23 November 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171123011721/https://www.defenseindustrydaily.com/kf-x-paper-pushing-or-peer-fighter-program-010647/|archivedate=23 November 2017}}&lt;/ref&gt;

အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတွင် ကိုယ်ပိုင် အာကာသ စူးစမ်းလေ့လာရေး အစီအစဉ် နှင့် အာကာသ စူးစမ်းလေ့လာရေး အေဂျင်စီ (အမျိုးသား လေကြောင်းနှင့်အာကာသ အင်စတီကျု) (LAPAN) ရှိသည်။ ၁၉၇၀ ခုနှစ်များတွင် အင်ဒိုနီးရှားသည် ပါလာပါ ဟု အမည်ရသည့် ကိုယ်ပိုင်ဂြိုဟ်တုကို လွှတ်တင်ခဲ့ပြီး ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများတွင် ကိုယ်ပိုင်ဂြိုဟ်တိုကို လွှတ်တင် အသုံးပြုနိုင်သော ပထမဆုံး နိုင်ငံဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1976/07/08/archives/indonesian-satellite-to-be-launched-communications-craft-is-first.html|title=Indonesian Satellite to Be Launched|author=Mcelheny, Victor K.|publisher=The New York Times|date=8 July 1976|accessdate=2 August 2018|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180802050737/https://www.nytimes.com/1976/07/08/archives/indonesian-satellite-to-be-launched-communications-craft-is-first.html|archivedate=2 August 2018}}&lt;/ref&gt; ထိုဂြိုဟ်တုသည် အင်ဒိုဆက်-အော်ရီဒူးမှ ပိုင်ဆိုင်သည့် ဆက်သွယ်ရေး ဂြိုဟ်တု အစုအဝေးမှ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ပထမဆုံး ဂြိုဟ်တုဖြစ်သော ပါလာပါ အေဝမ်း အား ၁၉၇၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၈ ရက်တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု ဖလော်ရီဒါပြည်နယ်ရှိ ကနေဒီ အာကာသစခန်းမှ လွှတ်တင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://spacejournal.ohio.edu/issue8/his_marwah3.html|title=Planning and Development of Indonesia's Domestic Communications Satellite System PALAPA|publisher=Online Journal of Space Communication|date=2005|accessdate=18 May 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518111302/http://spacejournal.ohio.edu/issue8/his_marwah3.html|archivedate=18 May 2015}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၇ ခုနှစ် အထိ အင်ဒိုနီးရှားသည် အမျိုးမျိုး အသုံးပြုရန် အတွက် ဂြိုဟ်တု ၁၆ လုံးကို လွှတ်တင်ခဲ့ပြီး ဖြစ်ပြီး &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.n2yo.com/satellites/?c=INDO&amp;t=country|title=Satellites by countries and organizations: Indonesia|publisher=N2YO|accessdate=28 July 2018}}&lt;/ref&gt; အာကာသ စူးစမ်းလေ့လာရေး အေဂျင်စီမှ ၂၀၄၀ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတွင်းမှ ကိုယ်ပိုင်လွှတ်တင်နိုင်သည့် ယာဉ်များဖြင့် ဂြိုဟ်တုများကို ကမ္ဘာပတ်လမ်းကြောင်း အတွင်းသို့ ပို့လွှတ်ရန် ဆန္ဒရှိကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lapan.go.id/index.php/subblog/read/2016/2814//2017|title=Lapan Target Luncurkan Roket Pengorbit Satelit Pada 2040|author=Faris Sabilar Rusydi|publisher=National Institute of Aeronautics and Space(LAPAN)|date=17 June 2016|language=id|accessdate=16 August 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816111201/https://lapan.go.id/index.php/subblog/read/2016/2814//2017|archivedate=16 August 2017}}&lt;/ref&gt;

===ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း===
[[File:Borobudur-Nothwest-view.jpg|thumb|upright=1.65|ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ဗုဒ္ဓဘာသာ စေတီပုထိုးဖြစ်သော [[ဗောရောဗုဓော]]ဘုရား သည် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတွင် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွား လည်ပတ်မှု အများဆုံး နေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=Indonesia|publisher=Lonely Planet Publications Pty Ltd.|date=November 2003|location=Melbourne|pages=[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/211 211]–215|url=https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4|doi=|isbn=978-1-74059-154-6|author=Elliott, Mark}}&lt;/ref&gt;]]

၂၀၁၇ ခုနှစ်၌ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ ဂျီဒီပီတွင် ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းမှ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂၈.၂ ဘီလီယံ ဒေါ်လာ မျှ ပါဝင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.valuewalk.com/2017/04/mapped-the-worlds-dependency-on-their-tourism-industries/|title=Mapped: The World’s Dependency On Their Tourism Industries|publisher=HowMuch|date=2018|accessdate=11 May 2018|deadurl=no|archiveurl=https://www.valuewalk.com/2017/04/mapped-the-worlds-dependency-on-their-tourism-industries/|archivedate=11 May 2018}}&lt;/ref&gt; ထိုနှစ်တွင်ပင် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံမှ ဧည့်သည်ပေါင်း ၁၄.၀၄ သန်းမျှ လာရောက်ခဲ့ပြီး တစ်နှစ်အတွင်း ခရီးသည် ၁၆.၀၉ ရာခိုင်နှုန်း  မျှတိုးတက်ခဲ့ကာ ခရီးသည်များမှ ၎င်းတို့ လာရောက်လည်ပတ်စဉ် အတွင်း ပျမ်းမျှ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂,၀၀၉ ဒေါ်လာမျှ သုံးစွဲခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://finance.detik.com/berita-ekonomi-bisnis/d-3844903/tak-capai-target-jumlah-kunjungan-wisman-2017-hanya-14-juta|title=Tak Capai Target, Jumlah Kunjungan Wisman 2017 Hanya 14 Juta|publisher=detik.com|date=1 February 2018|accessdate=11 July 2018|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180712085134/https://finance.detik.com/berita-ekonomi-bisnis/d-3844903/tak-capai-target-jumlah-kunjungan-wisman-2017-hanya-14-juta|archivedate=12 July 2018}}&lt;/ref&gt; အင်ဒိုနီးရှားသို့ လာရောက်လည်ပတ်သော ခရီးသည်များမှာ တရုတ်၊ စင်ကာပူ၊ မလေးရှား၊ ဩစတြေးလျ နှင့် ဂျပန်နိုင်ငံတို့မှ အများဆုံး ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလမှစ၍ ခရီးသွားလုပ်ငန်း ဝန်ကြီးဌာနမှ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းကို မြှင့်တင်ရန် အတွက် ညွှန်ကြားထားသော နိုင်ငံတကာ ဈေးကွက်ဖော်ထုတ်ရေး ကမ်ပိန်း၏ ကြွေးကြော်သံမှာ &quot;အံ့ဩဖွယ်ရာ အင်ဒိုနီးရှား&quot; ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/01/06/tourism-ministry-set-launch-%E2%80%98wonderful-indonesia%E2%80%99-campaign.html|title=Tourism Ministry set to launch 'Wonderful Indonesia' campaign|author=Erwida, Maulia|publisher=The Jakarta Post|date=6 January 2011|accessdate=12 March 2014|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140312211940/http://www.thejakartapost.com/news/2011/01/06/tourism-ministry-set-launch-%E2%80%98wonderful-indonesia%E2%80%99-campaign.html|archivedate=12 March 2014}}&lt;/ref&gt;

သဘာဝနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လည်ပတ်စရာနေရာများမှာ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်း၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်သည်။ သဘာဝ ဆိုင်ရာ နေရာများသည် အပူပိုင်း ရာသီဥတု၊ ကျယ်ပြန့်လှသော ကျွန်းစုများနှင့် ရှည်လျားလှသော ပင်လယ်ကမ်းခြေများ ထူးခြားစွာ ပေါင်းစည်းထားခြင်းဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့အား အင်ဒိုနီးရှား၏ တက်ကြွလှုပ်ရှားသော သမိုင်းကြောင်းနှင့် အမျိုးမျိုးကွဲပြားနေသာ လူမျိုးစုတို့ကို ထင်ဟပ်နေသော ကြွယ်ဝလှသည့် ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ အမွေအနှစ်များ မှ ပံ့ပိုးပေးထားသည်။ အင်ဒိုနီးရှားတွင် ကောင်းမွန်စွာ ထိန်းသိမ်းထားသော သဘာဝ ဂေဟစနစ် ရှိပြီး မိုးသစ်တောများသည် အင်ဒိုနီးရှား ကုန်းမြေ၏ ၅၇% (ဧက ၂၂၅ သန်း) ကို ဖြန့်ကျက်တည်ရှိသည်။ ဆူမတြာ နှင့် ကာလီမန်တန် ကျွန်းပေါ်ရှိ သစ်တောများသည် ရေပန်းစားသော ခရီးသွားဒေသများ ဖြစ်ပြီး မျောက်ဝံတောရိုင်းထိန်းသိမ်းရေး ဒေသမှာ ဥပမာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရှည်လျားဆုံး ကမ်းရိုးတန်းရှိပြီး {{convert|၅၄၇၁၆|km|0}} ရှိသည်။ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ခရီးသွားလုပ်ငန်းအတွက် ထင်ရှားသည်များမှာ ရှေးဟောင်း ပရမ်ဘနမ် ဟိန္ဒူ ဘုရားကျောင်း နှင့် [[ဗောရောဗုဓော]] စေတီ ၊ တိုရာဂျာနှင့် ဘာလီကျွန်းပေါ်ရှိ ဟိန္ဒူ ပွဲတော်များ ဖြစ်ကြသည်။

[[File:Raja Ampat 2.jpg|left|thumb|အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးအဖွဲ့၏ အဆိုအရ ရာဂျာအမ်ပတ်ကျွန်းများတွင် အဏ္ဏဝါဆိုင်ရာ သက်ရှိ အမျိုးမျိုးကွဲပြားမှု အများဆုံး အဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ngm.nationalgeographic.com/2007/09/indonesia/doubilet-text|title=Indonesia Undersea|author=Doubilet, David|publisher=National Geographic|date=September 2007|accessdate=6 August 2009|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090806040153/http://ngm.nationalgeographic.com/2007/09/indonesia/doubilet-text|archivedate=6 August 2009}}&lt;/ref&gt;]]
အင်ဒိုနီးရှားတွင် ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ ၈ ခု မျှ ရှိပြီး ဗောရောဗုဓော စေတီဝန်း ၊ ကိုမိုဒို အမျိုးသား ဥယျာဉ် နှင့် အခြား ယာယီစာရင်းဝင် နေရာ ၁၉ ခုတွင် ဂျကာတာမြို့ဟောင်း၊ ဘူနကန် အမျိုးသားဥယျာဉ် နှင့် ရာဂျာအမ်ပတ်ကျွန်းများတို့ ပါဝင်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/id|title=Indonesia - Properties inscribed on the World Heritage List|publisher=UNESCO|accessdate=27 November 2016}}&lt;/ref&gt; ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ဆိုင်ရာ ခရီးသွားလုပ်ငန်းသည် အင်ဒိုနီးရှား သမိုင်း၏ စိတ်ဝင်စားစရာ အကြောင်းတစ်ခုကို ဦးတည်ချဉ်းကပ်ပြီး ဥပမာအားဖြင့် ဒတ်ချ် အရှေ့အိန္ဒိယ၏ ကိုလိုနီ ဗိသုကာလက်ရာ အမွေအနှစ်ကဲ့သို့သော အရာ ဖြစ်သည်။ အခြား လည်ပတ်စရာ နေရာများမှာ ပြတိုက်များ၊ ဘုရားရှိခိုးကျောင်းများ၊ ခံတပ်များ နှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ ကိုလိုနီ အဆောက်အဦးများအား လည်ပတ်ကြည့်ရှုခြင်း နှင့် ကိုလိုနီ အမွေအနှစ် အဆောက်အဦးများတွင် တည်ရှိသော ဟိုတယ်များတွင် ညအိပ်တည်းခိုနိုင်ခြင်း တို့ ဖြစ်သည်။ ရေပန်းစားကျော်ကြားသော ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ဆိုင်ရာ ခရီးသွားနေရာများမှာ ဂျကာတာ မြို့ဟောင်း၊ ယော့ယာကာတာ၊ ဆူရာကာတာ နှင့် မန်ကူနီဂါရန်ရှိ တော်ဝင်ဂျာဗားနန်းတော်များ ဖြစ်သည်။

၂၀၁၇ ခုနှစ် ခရီးသွားနှင့် ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းဆိုင်ရာ ပြိုင်ဆိုင်မှု အစီရင်ခံစာတွင် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံအား နိုင်ငံပေါင်း ၁၃၆ နိုင်ငံတွင် အဆင့် ၄၂ သတ်မှတ်ထားပြီး ရမှတ်မှာ ၄.၂ မှတ် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;TTCR&quot;&gt;{{cite web|url=http://reports.weforum.org/pdf/ttci-2017/WEF_TTCI_2017_Profile_IDN.pdf|title=Indonesia|publisher=World Economic Forum|date=2017|accessdate=29 June 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180529114717/http://reports.weforum.org/pdf/ttci-2017/WEF_TTCI_2017_Profile_IDN.pdf|archivedate=29 May 2018}}&lt;/ref&gt; ထိုအစီအရင်ခံစာ၌ အင်ဒိုနီးရှား ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွား လုပ်ငန်းကဏ္ဍ၏ ဈေးသက်သာမှုမှာ နိုင်ငံပေါင်း ၁၃၆ နိုင်ငံတွင် အဆင့် ၅ သတ်မှတ်ထားသည်။ ဗီဇာဆိုင်ရာ ပေါ်လစီတွင် ခိုင်မာမှု ရှိခြင်း အတွက် အဆင့် ၂ အဖြစ် သတ်မှတ်ထားပြီး နိုင်ငံတကာဆိုင်ရာ ပွင့်လင်းမြင်သာမှုတွင် အဆင့် ၁၇ သတ်မှတ်ထားသည်။ သဘာဝဆိုင်ရာ အရင်းအမြစ်များတွင် အဆင့် ၁၇ ရရှိပြီး ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အရင်းအမြစ်များတွင် အဆင့် ၂၃ ရရှိသည်။ သို့သော်လည်း အင်ဒိုနီးရှားသည် အခြေခံ အဆောက်အအုံပိုင်းတွင် ရမှတ်နိမ့်ပြီး အဆင့် ၉၆ သာ ရရှိပြီး အချို့သော ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းဆိုင်ရာ အခြေခံအဆောက်အအုံများမှာ အဆင့်မမီကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ &lt;ref name=&quot;TTCR&quot;/&gt;
{{Clear}}

== လူဦးရေပျံနှံ့ နေထိုင်မှု ==
[[File:Bevölkerungspyramide Indonesien 2016.png|thumb|လူဦးရေ ပိရမစ် ၂၀၁၆]]
၂၀၁၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်းအရ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ လူဦးရေသည် ၂၃၇.၆ သန်း ရှိပြီး လူဦးရေ တိုးပွားမှုနှုန်းမှာ ၁.၉% မျှ ရှိသဖြင့် မြင့်မားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&amp;catid=30:english-news&amp;Itemid=101|title=Fifty years needed to bring population growth to zero|publisher=Waspada Online|date=19 March 2011|accessdate=10 May 2011|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110510014541/http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&amp;catid=30:english-news&amp;Itemid=101|archivedate=10 May 2011}}&lt;/ref&gt; ၅၈% သော လူဦးရေသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူဦးရေ အထူထပ်ဆုံး ဖြစ်သော &lt;ref name=&quot;IslandPop&quot;/&gt; ဂျားဗားကျွန်းပေါ်တွင် နေထိုင်သည်။ &lt;ref name=&quot;bps2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf|title=Census 2010|publisher=Statistics Indonesia|date=August 2010|accessdate=13 November 2010|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101113144717/http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf|archivedate=13 November 2010}}&lt;/ref&gt; လူဦးရေ သိပ်သည်းမှုမှာ ၁ စတုရန်းမိုင်လျှင် ၃၅၇ ဦး (၁ စတုရန်းကီလိုမီတာလျှင် ၁၃၈ ဦး) မျှ ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် အဆင့် ၈၈ ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark_Proyeksi%20Penduduk%20Indonesia%202010-2035.pdf|title=Indonesia Population Projection|publisher=Central Bureau of Statistics|accessdate=30 December 2016}}&lt;/ref&gt;ဂျားဗားကျွန်းတွင်မူ လူဦးရေ သိပ်သည်းမှုမှာ ၁ စတုရန်းမိုင်လျှင် ၂,၄၃၅ဦး (၁ စတုရန်းကီလိုမီတာလျှင် ၁,၀၆၇ဦး) မျှ ရှိသည်။ လူဦးရေသည် ကျွန်းများပေါ်တွင် နေထိုင်မှု ပုံစုံ အမျိုးမျိုး၊ လူနေမှုအဆင့် အမျိုးမျိုးဖြင့် ကွဲပြားလျက် ရှိပြီး ဂျကာတာမြို့ ရှိ မြို့ပြနေထိုင်သူများမှ စ၍ ပါပူအာကျွန်းရှိ လူတို့နှင့် အဆက်အဆံမရှိသော လူမျိုးစုများ အထိ အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.survivalinternational.org/news/2191|title=BBC: First contact with isolated tribes?|publisher=Survival International|date=25 January 2007|accessdate=30 July 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170730073348/http://www.survivalinternational.org/news/2191|archivedate=30 July 2017}}&lt;/ref&gt; ၁၉၆၁ ခုနှစ် ကိုလိုနီခေတ်အပြီး ပထမဆုံး လူဦးရေစာရင်း ကောက်ယူခြင်းတွင် စုစုပေါင်းလူဦးရေ ၉၇ သန်းမျှ ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=RQbd3-G6riUC&amp;pg|title=Population Trends in Indonesia|author=Nitisastro, Widjojo|publisher=Equinox Publishing|via=Google Books|page=268|date=2006|accessdate=5 September 2015}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံအတွင်း လူဦးရေ၏ ရာခိုင်နှုန်း အများစုမှာ လူငယ်များဖြစ်ပြီး အသက်အပိုင်းအခြား အလယ်ကိန်းမှာ ၂၀၁၆ ခုနှစ် ခန့်မှန်းခြေ အရ ၂၈.၆ နှစ် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indonesia-investments.com/culture/population/item67|title=Population of Indonesia|publisher=Indonesia Investments|date=5 September 2007|accessdate=24 April 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160424065532/http://www.indonesia-investments.com/culture/population/item67|archivedate=24 April 2016}}&lt;/ref&gt; လူဦးရေသည် ၂၀၃၀ တွင် ၂၉၅ သန်းခန့်သို့လည်းကောင်း ၂၀၅၀ တွင် ၃၂၁ သန်းခန့်သို့လည်းကောင်း တိုးတက်လာမည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_DataBooklet.pdf|title=World Population Prospect: 2017 Revision|publisher=United Nations Department of Economics and Social Affairs - Population Division|date=21 June 2017|accessdate=20 December 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220083223/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_DataBooklet.pdf|archivedate=20 December 2017}}&lt;/ref&gt; ၈ သန်းခန့်မျှသော အင်ဒိုနီးရှား လူမျိုးများသည် ပြည်ပနိုင်ငံများတွင် နေထိုင်ကြပြီး ၎င်းတို့အထဲမှ အများစုမှာ [[မလေးရှားနိုင်ငံ]]၊ [[နယ်သာလန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဆော်ဒီအာရေဗျနိုင်ငံ]] ၊ [[အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စုနိုင်ငံ]]၊ [[ဟောင်ကောင်]] ၊ [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]]၊ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] နှင့် [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]] တို့တွင် အခြေချ နေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://fois.or.id/tapping-the-indonesian-diaspora-potential-97baef4e98ba?gi=fa637167c9c7|title=Tapping the Indonesian Diaspora Potential|author=Krisetya, Beltsazar|publisher=Forum for International Studies|date=14 September 2016|accessdate=20 December 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220084622/https://fois.or.id/tapping-the-indonesian-diaspora-potential-97baef4e98ba?gi=fa637167c9c7|archivedate=20 December 2017}}&lt;/ref&gt;

===လူမျိုးနှင့် ဘာသာစကားများ===
[[File:Indonesia Ethnic Groups Map - EN.svg|upright=1.65|thumb|အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ အဓိကလူမျိုးစုများပြ မြေပုံ]]
အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် လူမျိုးစုအားဖြင့် အလွန်များပြားသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ထင်ရှားသော လူမျိုးစု ၃၀၀ ခန့် ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;Expat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.expat.or.id/info/overview.html|title=An Overview of Indonesia|publisher=Living in Indonesia: A Site for Expatriates|accessdate=14 November 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114103853/http://www.expat.or.id/info/overview.html|archivedate=14 November 2017}}&lt;/ref&gt; အင်ဒိုနီးရှန်း အများစုသည် အော်စထရိုနီးရှန်း စကားပြောသော လူမျိုးများမှ ဆင်းသက်လာပြီး ၎င်းတို့၏ ဘာသာစကားကို ခြေရာခံလိုက်မယ် ဆိုပါက ပရိုတို-အော်စထရိုနီးရှန်း အဖြစ်တွေ့ရပြီး ယခု ထိုင်ဝမ်နိုင်ငံ နေရာမှ မြစ်ဖျားခံလာသော ဖြစ်နိုင်ခြေ ရှိသည်။ အခြားသော အဓိက လူမျိုးစုများမှာ မာလီနီးရှန်းများ ဖြစ်ပြီး အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ အရှေ့ဘက်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|author1=Dawson, B.|author2=Gillow, J.|title=The Traditional Architecture of Indonesia|url=https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws|publisher=Thames and Hudson Ltd.|year=1994|location=London|page=[https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7]|isbn=978-0-500-34132-2}}&lt;/ref&gt; ဂျားဗားလူမျိုးမျာမှာ အကြီးဆုံး လူမျိုးစု ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ၏ ၄၀.၂% မျှ ရှိသည်။ အခြားသော ဂျားဗားမဟုတ်သည့် လူမျိုးစုကြီးများမှာ ဆူဒါးနိစ်၊ ဘာတတ် နှင့် မာဒူရိစ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ခိုင်မာသော ဒေသစရိုက်လက္ခဏာနှင့် အတူ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ အဖြစ် ပေါင်းစည်းထားသော စရိုက်လက္ခဏာလည်း ရှိကြသည်။

[[File:Manuscript in Toba-Batak language, central Sumatra, early 1800s - Robert C. Williams Paper Museum - DSC00360.JPG|thumb|right|၁၈၀၀ ခုနှစ် အစောပိုင်း ဆူမတ်တြာအလယ်ပိုင်းတွင် တွေ့ရသော လက်ရေးမူဖြစ်ပြီး အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတွင် ရှိသော ဘာသာစကားပေါင်းများစွာထဲမှ ဘာတတ် တိုဘာ ဘာသာစကားဖြင့် ရေးသားထားသည်။]]
အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံအတွင်း ဘာသာစကားနှင့် ဒေသသုံးစကား အမျိုးပေါင်း ၇၀၀ ကျော်ကို ပြောဆိုလျက် ရှိကြသည်။&lt;ref name=&quot;ethnologue&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/country/ID/languages|title=Ethnologue: Languages of the World, Twenty-first edition|author=Simons, Gary F. and Fennig, Charles D.|publisher=SIL International|accessdate=20 September 2018}}&lt;/ref&gt;အချို့မှာ အော်စရိုနီးရှန်း ဘာသာစကားမိသားစုဝင် ဘာသာစကားများ ဖြစ်သော်လည်း အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်း မာလူကူးကျွန်းများ နှင့် အနောက်နယူးဂီနီတို့တွင် ပါပူအန် ဘာသာစကား အမျိုးပေါင်း ၂၇၀ ကျော်ကို ပြောဆိုလျက် ရှိကြသည်။ &lt;ref name=&quot;ethnologue&quot;/&gt; ရုံးသုံးဘာသာစကားမှာ အင်ဒိုနီးရှားဘာသာစကားဖြစ်ပြီး မလေးစကားမျိုးကွဲတစ်ခု ဖြစ်ကာ စံနှုန်းသတ်မှတ်ထားသော ဒေသသုံးစကားဖြစ်၍ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာပင် ကျွန်းစုများအတွင်း အချင်းချင်း ဆက်သွယ်ရန် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ၁၉၂၀ ခုနှစ်များတွင် မျိုးချစ်များမှ အသုံးပြုအောင် စည်းရုံးလှုံ့ဆော်ခဲ့ကြပြီး ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ဘဟာဆား အင်ဒိုနီးရှား အမည်ဖြင့် ရုံးသုံးဘာသာစကား အဖြစ်ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.languagetranslation.com/translation/languages/indonesian-translation4.html|title=The History of Indonesian|publisher=Language Translation, Inc.|accessdate=12 January 2016|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304043125/http://www.languagetranslation.com/translation/languages/indonesian-translation4.html|archivedate=4 March 2016}}&lt;/ref&gt;ထိုဘာသာစကားတွင် ဂျာဗားနိစ်၊ ဆွန်ဒန်းနိစ်၊ မီနန်ကာဘောင်း၊ ဟိန္ဒီ၊ သက္ကတ၊ တရုတ်၊ အာရပ်၊ ဒတ်ချ်၊ ပေါ်တူဂီ နှင့် အင်္ဂလိပ် အစရှိသော ဒေသတွင်း နှင့် နိုင်ငံခြားဘာသာစကားများမှ လွှမ်းမိုးမှုများ အမြောက်အမြားပါဝင်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dannyreviews.com/h/Indonesian_Language.html|title=The Indonesian Language: Its History and Role in Modern Society|author=Sneddon, James N.|publisher=University of South Wales Press Ltd.|date=April 2013|accessdate=20 January 2018|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170729003635/http://dannyreviews.com/h/Indonesian_Language.html|archivedate=29 July 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Anwar, Khaidir|url=http://www.persee.fr/doc/arch_0044-8613_1976_num_12_1_1296|title=Minangkabau, Background of the main pioneers of modern standard Malay in Indonesia|year=1976|accessdate=9 June 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.macmillandictionaries.com/MED-Magazine/May2006/38-Indonesian-English-false-friends.htm|title=Language interference: Indonesian and English|author=Amerl, Ivana|publisher=MED Magazine|date=May 2006|accessdate=20 January 2018|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170729050607/http://www.macmillandictionaries.com/MED-Magazine/May2006/38-Indonesian-English-false-friends.htm|archivedate=29 July 2017}}&lt;/ref&gt; ပညာရေး၊ ဆက်သွယ်ရေး၊ စီးပွားရေး၊နိုင်ငံရေး နှင့် အများပြည်သူဆိုင်ရာ မီဒီယာများတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုကြသဖြင့် အင်ဒိုနီးရှားလူမျိုးတိုင်းလိုလိုပင် ထိုစကားကို ဒုတိယဘာသာစကားအဖြစ် ဖြစ်စေ ပြောဆိုကြသည်။ ပထမဘာသာစကားမှာ ဒေသသုံး ဘာသာစကားများဖြစ်ပြီး ဂျာဗားနိစ် ဘာသာစကားမှာ အသုံးအများဆုံး ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt;

၁၉၃၀ ခုနှစ်တွင် ဒတ်ချ်လူမျိုးနှင့် အခြားဥရောပသားများ၊ ယူရေးရှန်းများနှင့် ကပြားဖြစ်သော အင်ဒိုလူမျိုးများသည် ၂၄၀,၀၀၀ သို့မဟုတ် လူဦးရေ၏ ၀.၄% မျှသာ ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nidi.knaw.nl/Content/NIDI/output/reports/nidi-report-64.pdf|title=The Demographic History of the Dutch in the East Indies|author=van Nimwegen, Nico|publisher=Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut|date=2002|accessdate=23 July 2011|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723103734/http://www.nidi.knaw.nl/Content/NIDI/output/reports/nidi-report-64.pdf|archivedate=23 July 2011}}&lt;/ref&gt; သမိုင်းကြောင်းအရ သူတို့သည် ဒေသခံလူမျိုးတို့၏ အနည်းငယ်မျှသာ ရှိခဲ့ပြီး ယနေ့တိုင်လည်း အနည်းငယ်သာ ရှိကြသည်။ ဒတ်ချ်တို့နေထိုင်သည်မှာ နှစ်ပေါင်း ၃၅၀ ခန့် ရှိပြီ ဖြစ်သော်လည်း ဒတ်ချ်ဘာသာစကားမှာ ရုံးသုံးအဆင့် သတ်မှတ်ချက် မရှိပေ။&lt;ref&gt;Baker (1998), p.202.&lt;/ref&gt;  ဒတ်ချ်ဘာသာစကားကို ကျွမ်းကျင်စွာ ပြောဆိုနိုင်သော လူနည်းစုမှာ ယခင်မျိုးဆက်က ပညာတတ်လူတန်းစားများသော်လည်းကောင်း၊ အချို့သော ဥပဒေများမှာ ဒတ်ချ်ဘာသာစကားဖြင့်သာ ရှိ၍ ဥပဒေဆိုင်ရာ အလုပ်လုပ်ကိုင်သူများသော်လည်းကောင်းဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;Booij (1999), p.2&lt;/ref&gt;

===မြို့ပြဒေသများ===
{{အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံရှိ အကြီးဆုံး မြို့ကြီးများ}}

===ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု===
{{bar box
|title=အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု (၂၀၁၀)&lt;ref name=&quot;sp2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://sp2010.bps.go.id/index.php/site/tabel?tid=321&amp;wid=0|title=2010 Census: Population by Region and Religion|publisher=BPS|date=15 May 2010|accessdate=20 November 2011}}&lt;/ref&gt;
|titlebar=#ddd
|left1=Religion
|right1=Percent
|float=right
|bars=
{{bar percent|[[အစ္စလာမ်]]|Green|87.2}}
{{bar percent|[[ပရိုတက်စတင့်]]|violet|7}}
{{bar percent|[[ရိုမန်ကက်သလစ်]]|purple|2.9}}
{{bar percent|[[ဟိန္ဒူ]]|Orange|1.6}}
{{bar percent|[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]|Gold|0.72}}
{{bar percent|[[ကွန်ဖြူးရှပ်ဘာသာ]] နှင့်အခြား |Blue|0.55}}
}}
နိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ အတွင်း ဘာသာရေး လွတ်လပ်မှုကို ထည့်သွင်းရေးသားထားသော်လည်း &lt;ref&gt;Chapter XA, Article 28E, 1st Clause of the 1945 Constitution.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UUD45&quot;/&gt; အစိုးရမှ အစ္စလာမ်၊ ပရိုတက်စတင့်၊ ရိုမန်ကက်သလစ်၊ ဟိန္ဒူ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ နှင့် ကွန်ဖြူးရှပ်ဘာသာ ဘာသာကြီး ၆ ခုကိုသာ တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုထားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.uni-marburg.de/fb03/ivk/mjr/pdfs/2005/articles/yang2005.pdf|title=The history and legal position of Confucianism in post-independence Indonesia|author=Yang, Heriyanto|publisher=Marburg Journal of Religion|date=August 2005|accessdate=2 October 2006|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170411055956/https://www.uni-marburg.de/fb03/ivk/mjr/pdfs/2005/articles/yang2005.pdf|archivedate=11 April 2017}}&lt;/ref&gt;ရိုးရာ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများကိုလည်း အသိအမှတ်ပြုထားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.smh.com.au/world/court-recognises-indonesian-native-faiths-in-victory-for-religious-freedom-20171108-gzhcvy.html|title=Court recognises Indonesian native faiths in victory for religious freedom|publisher=The Sydney Morning Herald|date=8 November 2017|accessdate=3 December 2017|deadurl=bot: unknown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171203004415/http://www.smh.com.au/world/court-recognises-indonesian-native-faiths-in-victory-for-religious-freedom-20171108-gzhcvy.html|archivedate=3 December 2017}}&lt;/ref&gt; အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင်  မွတ်စလင်ဘာသာဝင် အဓိကဖြစ်သော လူဦးရေ အများဆုံးနိုင်ငံဖြစ်၍ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ဘာသာဝင် ၂၂၇ သန်းရှိကာ အများစုမှာ ဆွန်နီမွတ်စလင် (၉၉%) မျှ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-sunni-and-shia/|title=Sunni and Shia Muslims|publisher=Pew Research Center|date=27 January 2011|accessdate=6 May 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170506114552/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-sunni-and-shia/|archivedate=6 May 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt;ရှိယာ့ မွတ်စလင် နှင့် အမာဒစ် မွတ်စလင် ၀.၅ % နှင့် ၀.၂% အသီးသီး ရှိကြသည်။ &lt;ref&gt;There are approximately 1-3 million Shia Muslims and 200,000-400,000 Ahmadi Muslims in the country.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;irfr&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.state.gov/documents/organization/268976.pdf|title=2016 Indonesia International Religious Freedom Report|author=Bureau of Democracy, Human Rights and Labor|publisher=U.S. Department of State|date=2017|accessdate=19 December 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171219044652/https://www.state.gov/documents/organization/268976.pdf|archivedate=19 December 2017}}&lt;/ref&gt;
ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်မှာ လူဦးရေ၏ ၁၀% (ပရိုတက်စတင့် ၇% နှင့် ရိုမန်ကက်သလစ် ၂.၉%) ခန့်မျှ ရှိပြီး ၁.၆ % မှာ ဟိန္ဒူဘာသာဝင် ဖြစ်ကာ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် အခြားဘာသာ ကိုးကွယ်သူ ၀.၈% မျှ ရှိသည်။ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံရှိ ဟိန္ဒူဘာသာဝင်အများစုမှာ ဘာလီကျွန်းသားများ ဖြစ်ကြပြီး &lt;ref name=&quot;OEYBALI&quot;&gt;{{Cite journal|author=Oey, Eric|title=Bali|place=Singapore|publisher=Periplus Editions|year=1997|edition=3rd|isbn=978-962-593-028-2}}&lt;/ref&gt; ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များမှာ နိုင်ငံအတွင်းရှိ တရုတ်လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.co.uk/books?id=UFNKQcvGNSAC&amp;pg=PA98&amp;lpg=PA98&amp;dq=buddhism&amp;source=bl&amp;ots=mimLjkX2V0&amp;sig=zam5Dj1xCzmzCLf7wKAgs-O3HvA&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwj24MrEqZjYAhVFGpQKHbodB004ChDoAQgoMAE#v=onepage&amp;q=%20buddhism&amp;f=false|title=Ethnic Chinese in Contemporary Indonesia|author=Leo Suryadinata (editor)|via=Google Books|date=23 October 2008|accessdate=20 December 2017}}&lt;/ref&gt;
[[File:Pura Parahyangan Agung Jagatkartta, Candi Siliwangi Shrine.jpg|thumb|left|ဘိုဂေါမြို့ ပူရာ ပါရာယန်ဂန် အာဂွန်း ဂျာဂတ်ကာတာရှိ သီရိ ဘာဒူဂါ မဟာရာဂျာသို့ ရည်စူးဆောက်လုပ်ထားသော ဟိန္ဒူနတ်ကွန်း။ ဟိန္ဒူဘာသာသည် အင်ဒိုနီးရှား အနုပညာ နှင့် ယဉ်ကျေးမှုတွင် သက်ရောက်မှုနှင့် အမှတ်ထင်ကျန်ရစ်မှု ထင်ရှားစွာ ရှိသည်။]]

အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသို့ ဟိန္ဒူဘာသာ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် အေဘရာဟမ် ဘာသာ မရောက်လာမီ အချိန်က အင်ဒိုနီးရှား ကျွန်းစုများတွင် နေထိုင်သူများသည် အော်စရိုနီးရှန်း လူမျိုးများ ကြားတွင် ထင်ရှားသော အန်နီမစ်ဆင် နှင့် ဒိုင်နမစ်ဆင်တို့ကို ယုံကြည်ကိုးကွယ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Ooi&quot;/&gt; သူတို့သည် ဘိုးဘေးတို့၏ ဝိဉာဉ်များကို အလေးအမြတ်ထား ကိုးကွယ်ကြပြီး သဘာဝလွန် နတ်ဖြစ်သော ဟရန်ဆိုသော နတ်များသည် သစ်ပင်ကြီးများ၊ ကျောက်တုံးများ၊ သစ်တောများ၊ တောင်ကုန်းများ နှင့် မြင့်မြတ်သော နေရာများတွင် နေထိုင်ကြသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Ooi&quot;&gt;{{cite book|title=Southeast Asia: A historical encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor (3 volume set)|url=https://archive.org/details/southeastasiahis00ooik|author=Ooi, Keat Gin (editor)|publisher=ABC-CLIO|date=2004|page=[https://archive.org/details/southeastasiahis00ooik/page/177 177]|isbn=978-1576077702}}&lt;/ref&gt; အင်ဒိုနီးရှား ရိုးရာယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုများတွင် ဆူဒါးနိစ်လူမျိုးတို့၏ ဆွန်ဒါဝီဝီတန် ကိုးကွယ်မှု၊ ဒါယတ်လူမျိုးတို့၏ ကာဟာရင်ဂန်ကိုးကွယ်မှု၊ တိုရာဂျာလူမျိုးတို့၏ အာလွတ်တိုဒိုလို ကိုးကွယ်မှု၊ မာနူဆီလာ နှင့် နျူအာလူး လူမျိုးတို့၏ နောရပ်စ် ကိုးကွယ်မှု၊ ဘာတတ်လူမျိုးတို့၏ ပါမာလင်မ် ယုံကြည်မှု၊ ဂျားဗားလူမျိုးတို့၏ ကီဂျာဝမ် ကိုးကွယ်မှုတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုသို့သော ရိုးရာ ဓလေ့ထုံးတမ်း နှင့် ယုံကြည်မှုတို့သည် အခြားသော ဘာသာကိုးကွယ်မှုများ လက်ခံကျင့်သုံးကြသည့် အပေါ်တွင် သက်ရောက်ရိုက်ခတ်မှုရှိပြီး သာဓကပြစရာ လူ အများအပြားပင် ရှိသည်။ ဂျားဗားကျွန်းသားတို့၏ အဘန်ဂန်ဘာသာ၊ ဘာလီကျွန်းသားတို့၏ ဟိန္ဒူဘာသာ နှင့် ဒါယတ်လူမျိုးတို့၏ ခရစ်ယာန်ဘာသာတို့တွင် နဂိုရ်ရှိရင်းစွဲ ဘာသာ အတိုင်း မဟုတ်ပဲ ရိုးရာယုံကြည်မှုများနှင့် ပေါင်းစပ် ကျင့်သုံး ကိုးကွယ်ကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ &lt;ref&gt;Magnis-Suseno, F. 1981, ''Javanese Ethics and World-View: The Javanese Idea of the Good Life'', PT Gramedia Pustaka Utama, Jakarta, 1997, pp.15–18 {{ISBN|979-605-406-X}}, {{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2003/23829.htm|title=2003 International Religious Freedom Report|publisher=U.S. Department of State|date=2003|accessdate=13 January 2012|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120113150854/http://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2003/23829.htm|archivedate=13 January 2012}}&lt;/ref&gt;

ဟိန္ဒူဘာသာ၏ လွှမ်းမိုးမှုသည် အင်ဒိုနီးရှား ကျွန်းစုများသို့ အေဒီ ၁ ရာစုခန့်ကပင် အစောဆုံး ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ &lt;ref name=jgonda&gt;Jan Gonda, The Indian Religions in Pre-Islamic Indonesia and their survival in Bali, in {{Google books|X7YfAAAAIAAJ|Handbook of Oriental Studies. Section 3 Southeast Asia, Religions|page=1}}, pp. 1–54&lt;/ref&gt; အေဒီ ၁၃၀ ခုနှစ်ခန့်တွင် ဆူဒါးနိစ်လူမျိုးတို့၏ ဘုရင့်နိုင်ငံတော်ဖြစ်သော ဆလာကာနာဂါရ နိုင်ငံသည် အနောက်ဂျားဗားတွင် ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ပြီး ကျွန်းစုများအတွင်း ပထမဆုံး အိန္ဒိယဆန်သော နိုင်ငံတော် အဖြစ် သမိုင်းတင်သော နိုင်ငံ ဖြစ်ကာ အိန္ဒိယာ ကုန်သည် တစ်ဦးမှ ဒေသခံ ဆူဒါးနိစ် မင်းသမီးတစ်ပါးနှင့် လက်ဆက်၍ ထူထောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Darsa, Undang A. 2004. &quot;Kropak 406; Carita Parahyangan dan Fragmen Carita Parahyangan&quot;, Makalah disampaikan dalam Kegiatan Bedah Naskah Kuna yang diselenggarakan oleh Balai Pengelolaan Museum Negeri Sri Baduga. Bandung-Jatinangor: Fakultas Sastra Universitas Padjadjaran: hlm. 1–23.&lt;/ref&gt; အေဒီ ၆ ရာစုခန့်တွင် ရောက်ရှိလာသော &lt;ref&gt;{{cite web|title=Buddhism in Indonesia|work=Buddha Dharma Education Association|publisher=Buddha Dharma Education Association|year=2005|url=http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhistworld/indo-txt.htm|doi=|accessdate=3 October 2006|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112012248/http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhistworld/indo-txt.htm}}&lt;/ref&gt; အင်ဒိုနီးရှားရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ သမိုင်းကြောင်းသည် ဟိန္ဒူဘာသာ သမိုင်းကြောင်းနှင့် နီးစပ်စွာ ဆက်နွယ်လျက် ရှိပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဆက်နွယ်နေသော ဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်များ ထိုအချိန်ခန့်တွင် တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကျွန်းစုများ အတွင်း အင်အားကြီး၍ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုရှိသော မာဂျာပါဟစ်၊ ဆေးလန်ဒရာ၊ သီရိဝိဇယ နှင့် မာတာယမ် အစရှိသော ဟိန္ဒူ နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်များ တိုးတက်ခြင်း ပျက်သုဉ်းခြင်းတို့ကို မျက်ဝါးထင်ထင် တွေ့မြင်ခဲ့ရသည်။ လူများစုက မကိုးကွယ်ကြတော့သော်လည်း ဟိန္ဒူဘာသာ နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာတို့သည် အင်ဒိုနီးရှား၏ ယဉ်ကျေးမှုတွင် လွှမ်းမိုးမှု ဆက်လက် ရှိနေသေးသည် ကို တွေ့ရသည်။


ထိုကျွန်းစုများသို့ အစ္စလာမ်ဘာသာကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်မှာ ရှဖီး ဥပဒေသိပ္ပံပညာကျောင်းမှ အတွေးအခေါ်ကို စွဲကိုင်သော ဆွန်နီအစ္စလာမ်ဘာသာ ကိုးကွယ်သူ ကုန်သည်များ ပါဝင်သကဲ့သို့ အိန္ဒိယတိုက်ငယ် နှင့် အာရေဗျကျွန်းဆွယ် တောင်ပိုင်းမှ ဆူဖီအစ္စလာမ်ဘာသာ ကိုးကွယ်သူ ကုန်သည်များလည်း ပါဝင်သည်။ &lt;ref name=gbindonesia&gt;Gerhard Bowering et al. (2012), The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought, Princeton University Press, {{ISBN|978-0691134840}}, pp. xvi&lt;/ref&gt; ဝါလီဆန်ဂါ အစ္စလာမ် သူတော်စင်များ၊ တရုတ်လူမျိုး စူးစမ်းရှာဖွေသူ ကျန်းဟီ နှင့် အချို့သော စူလတန်တို့၏ စစ်ပွဲများ အစရှိသော သာသနာပြုလုပ်ငန်းများကြောင့် အစ္စလာမ်ဘာသာ ပျံ့နှံ့မှုမှာ ပိုမိုမြန်ဆန်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Taufiq Tanasaldy, Regime Change and Ethnic Politics in Indonesia, Brill Academic, {{ISBN|978-9004263734}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Gerhard Bowering et al., The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought, Princeton University Press, {{ISBN|978-0691134840}}&lt;/ref&gt; နေရာအတော်များများတွင် အစ္စလာမ်ဘာသာသည် အစ္စလာမ် မဟုတ်သော ဘာသာများ အပေါ်တွင် ဖုံးလွှမ်းခြင်း နှင့် ရောစပ်ခြင်းတို့ ဖြစ်ခဲ့သောကြောင့် နောက်ဆုံး ရလဒ်အနေနှင့် အများနှင့် မတူပဲ တမူထူးခြားသော အစ္စလာမ် ဘာသာ ပုံစံတစ်မျိုး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ {{sfn|Ricklefs|1991|pp=12–14}} အထူးသဖြင့် အရှေ့အလယ်ပိုင်းတွင် အစ္စလာမ်ဘာသာကိုးကွယ်ပုံ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ပုံစံ မတူပေ။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Indonesia - Bhineka Tunggal Ika|publisher=Centre Universitaire d'Informatique|url=http://cui.unige.ch/~luthi/download/indo.html|accessdate=20 October 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060914023845/http://cui.unige.ch/~luthi/download/indo.html|archivedate=14 September 2006}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံအတွင်း အစ္စလာမ်ဘာသာနှင့် ပတ်သက်သော တွေးခေါ်စဉ်းစားမှုများကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာကြည့်မည်ဆိုပါက အဓိက အစုကြီး နှစ်ခု အဖြစ် ခြုံငုံသုံးသပ် တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ပထမ အစုမှာ ရှေးရိုးဝါဒကို နီးစပ်စွာ လိုက်နာသော်လည်း ယနေ့ခေတ် သင်ယူမှုများကိုပါ လက်ခံသည့် &quot;ခေတ်သစ်ဝါဒ&quot; နှင့် အင်ဒိုနီးရှား၏ အကြီးဆုံး လူထုဆိုင်ရာ ဘာသာရေး အဖွဲ့အစည်းကြီး နှစ်ခု ဖြစ်သည့် မူဟာမက်ဒီယာ နှင့် နာ့ဒ်လာတူး အူလမာ တို့မှ ကျောထောက်နောက်ခံပြုထားသော  ဒေသခံ ဘာသာရေး ခေါင်းဆောင်များနှင့် အစ္စလာမ် ဘာသာရေးကျောင်းများမှ ဆရာများ၏ ပြန်ဆိုမှု အတိုင်း လိုက်နာကျင့်သုံးသော &quot;ရိုးရာဝါဒ&quot; တို့ ဖြစ်ကြသည်။

[[File:Jakarta Cathedral During Mass.jpg|thumb|left|ဂျကာတာ ကက်သီဒရယ် ဘုရားကျောင်းရှိ လူစုလူဝေး ဝတ်ပြုခြင်း]]
ကက်သလစ်ဝါဒကို ကျွန်းစုများသို့ စတင်သယ်ယူလာခဲ့သည်မှာ ပေါ်တူဂီကုန်သည်များနှင့် ဂျေရှု ဖရန်စစ် ဇေဗီယာ အစရှိသော သာသနာပြုများဖြစ်ကာ ၎င်းတို့သည် ကျွန်းစုသို့ လာရောက်၍ ထောင်နှင့်ချီသော ဒေသခံများကို နှစ်ခြင်းခံပေးခဲ့ကြသည်။{{sfn|Ricklefs|1991|pp=25, 26, 28}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sydneycatholic.org/events/pilgrimageofgrace/about.shtml|title=About St Francis Xavier|publisher=Catholic Archdiocese of Sydney|accessdate=5 July 2018|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121116164225/https://www.sydneycatholic.org/events/pilgrimageofgrace/about.shtml|archivedate=16 November 2012}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ဒတ်ချ်တို့ အနေနှင့် စပိန်ကက်သလစ်တို့၏ အုပ်ချုပ်မှုအား နှစ် ၈၀ တိုင်အောင် တော်လှန်ခဲ့သဖြင့် ဒတ်ချ်အရှေ့အိန္ဒိယ ကုမ္ပဏီမှ ထိုဘာသာအား တားမြစ်ပိတ်ပင်ထားခြင်းနှင့် ဒတ်ချ်တို့အနေနှင့် မနှစ်မြို့သော တုံ့ပြန်မှုများရှိခြင်းတို့ကြောင့် ဘာသာရေးပျံ့နှံ့မှု အတွက် အခက်အခဲများနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ယနေ့ခေတ် ဖလောရက်စ် ကျွန်းနေရာတွင် လာရန်တူကာ တော်ဝင်မင်းဆက်မှ ၁၆ ရာစုခန့်တွင် အရှေ့တောင်အာရှ၏ တစ်ခုတည်းသော ကက်သလစ် နိုင်ငံကို ထူထောင်ခဲ့ပြီး ပထမဆုံးသော ဘုရင်၏ အမည်မှာ လော်ရန်ဇိုဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Larantuka&quot;&gt;{{cite web|url=http://iias.asia/sites/default/files/IIAS_NL47_2425.pdf|title=Raja Lorenzo II: A Catholic kingdom in the Dutch East Indies|author=Barnes, R.H.|publisher=University of Oxford|date=2008|accessdate=20 August 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170820034904/http://iias.asia/sites/default/files/IIAS_NL47_2425.pdf|archivedate=20 August 2017}}&lt;/ref&gt; ပရိုတက်စတင့်ဝါဒမှာမူ ဒတ်ချ်တို့၏ ကိုလိုနီခေတ် အတွင်း ကာလ်ဗီနစ် နှင့် လူသာရီယံတို့၏ သာသာနာပြုလုပ်ငန်းများကြောင့် တည်ရှိခဲ့သည်။.{{sfn|Ricklefs|1991|pp=28, 62}}{{sfn|Vickers|2005|p=22}}&lt;ref&gt;{{cite book|author=Goh, Robbie B.H.|title=Christianity in Southeast Asia|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|page=80|isbn=978-981-230-297-7|year=2005}}&lt;/ref&gt; ထိုနှစ်ခုမှာ ထင်ရှားသော ကိုးကွယ်မှုများဖြစ်သော်လည်း အခြားသော ခရစ်ယာန်ဂိုဏ်းခွဲအများအပြားကို အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ အနှံ့အပြားတွင် တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://reformiert-online.net/weltweit/64_eng.php|title=Indonesia - (Asia)|publisher=Reformed Online|accessdate=5 December 2006|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061205042413/http://reformiert-online.net/weltweit/64_eng.php|archivedate=5 December 2006}}&lt;/ref&gt; ၁၈၆၁ ခုနှစ်တွင် ဂျာမန် လူသာရီယံ သာသနာပြု လူးဝစ် အင်ဝါ နော်မန်ဆန်မှ တည်ထောင်ခဲ့သော ဘာတတ် ပရိုတက်စတင့် ခရစ်ယာန် ဘုရားကျောင်းတော်မှာ အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Encyclopedia of Protestantism: 4-volume Set by Hans J. Hillerbrand, chapter on Indonesia, p. 337&lt;/ref&gt;
{{Clear}}

===ပညာရေးနှင့်ကျန်းမာရေး===
[[File:ITB 1.jpg|thumb|right|အနောက်ဂျားဗားရှိ ဘန်ဒေါင်းနည်းပညာ တက္ကသိုလ်]]
အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ ပညာရေးသည် ၁၂ နှစ် အထိ မသင်မနေရ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://blogs.worldbank.org/education/awakening-indonesia-s-golden-generation-extending-compulsory-education-9-12-years|title=Awakening Indonesia's Golden Generation: Extending Compulsory Education from 9 to 12 Years|author=al-Samarrai, Samer; Cerdan-Infantes, Pedro|publisher=The World Bank Blog|date=9 March 2013|accessdate=10 October 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010151231/http://blogs.worldbank.org/education/awakening-indonesia-s-golden-generation-extending-compulsory-education-9-12-years|archivedate=10 October 2017}}&lt;/ref&gt; မိဘများ အနေနှင့် အစိုးရမှ ဖွင့်လှစ်၍ ပညာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန လက်အောက်တွင်ရှိသော ဘာသာရေးနှင့် မဆက်နွယ်သည့် ကျောင်းများကို ရွေးချယ်နိုင် သကဲ့သို့ ဘာသာရေး ဦးစီးဌာနမှ ကြီးကြပ် ကွပ်ကဲသော ပုဂ္ဂလိက သို့မဟုတ် ပုဂ္ဂလိက တစ်ပိုင်း ဘာသာရေးကျောင်း (အထူးသဖြင့် အစ္စလာမ် ဘာသာ) များကိုလည်း ရွေးချယ်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol14/v14_03_tan_047-062.pdf|title=Educative Tradition and Islamic Schools in Indonesia|author=Tan, Charlene|publisher=Nanyang Technological University|date=2014|accessdate=27 March 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160327141040/https://www.lancaster.ac.uk/jais/volume/docs/vol14/v14_03_tan_047-062.pdf|archivedate=27 March 2016}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံတော် သင်ရိုးညွှန်းတမ်း ပေါ်တွင် အခြေမခံသော အင်တာနေရှင်နယ် ကျောင်းများလည်း ရှိသည်။ ကျောင်းတက်ရောက်မှုနှုန်းမှာ မူလတန်းအတွက် ၉၀% (၂၀၁၅) ၊ အထက်တန်းအတွက် ၇၆% နှင့် တက္ကသိုလ် ကောလိပ်အဆင့်အတွက် ၂၄% ဖြစ်သည်။ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်းမှာ ၉၅.၂၂ % ဖြစ်ပြီး အစိုးရမှ ဂျီဒီပီ၏ ၃.၅၉% အား ပညာရေးအတွက် သုံးစွဲခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://uis.unesco.org/en/country/ID|title=Indonesia: Education Expenditures|publisher=UNESCO Institute for Statistics|accessdate=21 August 2017}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ပြည်နယ် နိုင်ငံပိုင် တက္ကသိုလ် ၁၁၈ ခု ရှိပြီး ပုဂ္ဂလိကပိုင် အဆင်မြင့်ပညာဆိုင်ရာ ကျောင်း ၁,၈၉၀ ခု ရှိသည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ် ကျူအက်စ် ကမ္ဘာ့တက္ကသိုလ် အဆင့်သတ်မှတ်ချက် စာရင်းအရ နိုင်ငံအတွင်း ထိပ်ဆုံးအဆင့် တက္ကသိုလ်များမှာ အင်ဒိုနီးရှားတက္ကသိုလ် (အဆင့် ၂၉၂)၊ ဘန်ဒေါင်း နည်းပညာတက္ကသိုလ် (အဆင့် ၃၅၉) နှင့် ဂတ်ဂျာ မာဒါ တက္ကသိုလ် (အဆင့် ၃၉၁) တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2019|title=QS World University Rankings|publisher=QS Top Universities|accessdate=19 June 2018}}&lt;/ref&gt; ထိုတက္ကသိုလ်အားလုံးမှာ ဂျားဗားကျွန်းပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး အန်ဒါလပ် တက္ကသိုလ်တစ်ခုသာ ဂျားဗားပြင်ပရှိ ဦးဆောင်ဦးရွက် တက္ကသိုလ် တစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gbgindonesia.com/en/education/directory/2015/andalas_university-unand/|title=Andalas University|publisher=Global Business Guide Indonesia|accessdate=8 November 2016|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161108083941/http://www.gbgindonesia.com/en/education/directory/2015/andalas_university-unand/|archivedate=8 November 2016}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် အစိုးရ၏ ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အသုံးစရိတ်သည် ဂျီဒီပီ၏ ၂.၉၈% ရှိပြီး တစ်နှစ်လျှင် ၁၁.၇% တိုးတက်မည်ဟု ခန့်မှန်းကာ ၂၀၂၂ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄၇.၁ ဘီလီယံ အထိ ရောက်ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://healthcareasiamagazine.com/healthcare/news/indonesias-healthcare-spending-balloon-to471b-2022|title=Indonesia's healthcare spending to balloon to$47.1b by 2022|publisher=Healthcare Asia|date=20 April 2018|accessdate=26 August 2018|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180826094828/https://healthcareasiamagazine.com/healthcare/news/indonesias-healthcare-spending-balloon-to471b-2022|archivedate=26 August 2018}}&lt;/ref&gt;နိုင်ငံသားများအား ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် အလုံးစုံ ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု ရရှိစေရန် ရည်ရွယ် စတင်ခဲ့သော နိုင်ငံတော် ကျန်းမာရေး အာမခံ အစီအစဉ်ဖြင့် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှု ပေးထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2014/01/02/birth-indonesia-s-medicare-fasten-your-seatbelts.html|title=Birth of Indonesia’s ‘Medicare’: Fasten your seatbelts|author=Hasbullah Thabrany|publisher=The Jakarta Post|date=2 January 2014|accessdate=26 August 2018|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140110053307/http://www.thejakartapost.com/news/2014/01/02/birth-indonesia-s-medicare-fasten-your-seatbelts.html|archivedate=10 January 2014}}&lt;/ref&gt;ထိုအစီအစဉ်အရ နိုင်ငံသားများသည် အများပြည်သူဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှု အများအပြားကို ရရှိကြသကဲ့သို့ ထိုအစီအစဉ်သို့ ပါဝင်ပူးပေါင်းသော ပုဂ္ဂလိက အဖွဲ့အစည်းများမှ ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုများကိုလည်း ရရှိကြသည်။ လတ်တလော ဆယ်စုနှစ်များတွင် ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ ညွှန်းကိန်းများသည် သိသာစွာ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ၁၉၉၀ ခုနှစ်တွင် လူတစ်ဦးချင်း သက်တမ်းမှာ ၆၃ နှစ်ရှိရာမှ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ၇၁ နှစ် သို့လည်းကောင်း၊ ကလေးသူငယ် သေဆုံးမှုနှုန်းမှာ ၁၉၉၀ ခုနှစ်တွင် ကလေး ၁,၀၀၀ လျှင် ၈၄ ယောက်မှ ၂၀၁၅ တွင် ကလေး ၁,၀၀၀ လျှင် ၂၇ ယောက်သို့ လည်းကောင်း တိုးတက်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/254716/1/9789290225164-eng.pdf|title=The Republic of Indonesia Health System Review|publisher=Asia Pacific Observatory on Health Systems and Policies|date=2017|accessdate=12 January 2018|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170329065801/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/254716/1/9789290225164-eng.pdf|archivedate=29 March 2017}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် မိခင်နှင့် ကလေးဆိုင်ရာ ကျန်းမာရေး၊ လေထုအရည်အသွေး နိမ့်ကျမှု၊ အာဟာရ ချိုတဲ့မှု၊ ဆေးလိပ်သောက်နှုန်း မြင့်မားမှု နှင့် ကူးစက်ရောဂါများ အစရှိသော ကျန်းမာရေး ဆိုင်ရာ စိန်ခေါ်မှုများကို ကြုံတွေ့နေရဆဲ ဖြစ်သည်။

===ပြဿနာများ===
အင်ဒိုနီးရှား လူဦးရေ၏ ၈၀% သည် ကျွန်းစုများ၏ အနောက်ဘက်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://crawford.anu.edu.au/acde/ip/pdf/lpem/2011/Zulfan_2011.pdf|title=Routine Violence in Java, Indonesia: Neo-Malthusian and Social Justice Perspectives|author=Tadjoeddin, Mohammad Zulfan; Chowdury, Anis; Murshed, Syed Mansoob|date=October 2010|accessdate=10 October 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010152048/https://crawford.anu.edu.au/acde/ip/pdf/lpem/2011/Zulfan_2011.pdf|archivedate=10 October 2017}}&lt;/ref&gt; ၎င်းတို့သည် နိုင်ငံ၏ အခြားအပိုင်းများနှင့် ယှဉ်လျှင် တိုးတက်မှုနှေးကွေးသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် လူဦးရေသိပ်သည်းသော ကျွန်းများနှင့် စီးပွားရေး ဗဟိုဌာနများ (ဆူမတြာ နှင့် ဂျားဗား) သည် လူဦးရေ ကျဲပါးပြီး အခွင့်အလမ်းမရှိသော ဒေသများ (မာလူကူး နှင့် ပါပူးအား) နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၊ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်း နှင့် ကျန်းမာရေးတို့တွင် ကွာခြားမှု များစွာ ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://papuaweb.org/dlib/s123/upton/_phd.pdf|title=The impact of migration on the people of Papua, Indonesia: A historical demographic analysis|author=Upton, Stuart|publisher=University of New South Wales|date=January 2009|accessdate=10 May 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170510073548/http://papuaweb.org/dlib/s123/upton/_phd.pdf|archivedate=10 May 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldbank.org/en/news/feature/2015/12/08/indonesia-rising-divide|title=Indonesia's Rising Divide|publisher=World Bank|date=7 December 2015|accessdate=14 December 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161214162710/http://www.worldbank.org/en/news/feature/2015/12/08/indonesia-rising-divide|archivedate=14 December 2016}}&lt;/ref&gt; ကိုလိုနီခေတ်မှ အစပြုခဲ့သော လူမျိုးရေးမုန်းတီးမှု အထူးသဖြင့် အင်ဒိုနီးရှားတရုတ်လူမျိုးတို့ အပေါ်တွင် ရှိသော လူမျိုးရေးမုန်းတီးမှုသည် ယနေ့တိုင်အောင် ရှိနေသေးသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2013/11/07/IDN103410.E.pdf|title=Indonesia: The population of Chinese Indonesians and Chinese Christians in the Sulawesi provinces and the cities of Medan and Banda Aceh; incidents of violence and state protection available|publisher=Immigration and Refugee Board of Canada|date=17 March 2010|accessdate=10 October 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010151231/https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2013/11/07/IDN103410.E.pdf|archivedate=10 October 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Setijadi, Charlotte|title=Ethnic Chinese in Contemporary Indonesia: Changing Identity Politics and the Paradox of Sinification|journal=ISEAS Perspective|date=17 March 2016|volume=12|issue=2016|issn=2335-6677}}&lt;/ref&gt; ဘာသာရေးနှင့်ဆိုင်သော ဆတ်ဆတ်ထိ မခံမှုမှာ နိုင်ငံအတွင်းရှိ လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ စရိုက်လက္ခဏာအဖြစ် ကြာမြင့်စွာကတည်းကပင် ရှိခဲ့သည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် ဂျကာတာ၏ ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးမှူး တရုတ်လူမျိုး ခရစ်ယာန်ဘာသာကိုးကွယ်သူ ဘာဆူကီ တာဟာဂျာ ပါနာမား အား ဘာသာရေးစော်ကားမှုဖြင့် အပြစ်ရှိကြောင်း ထင်ရှားသဖြင့် တရားရုံးမှ ထောင်ဒဏ် ၂ နှစ် ချမှတ်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;intolerance&quot;/&gt; လိင်တူချစ်သူကိစ္စများသည်လည်း အင်ဒိုနီးရှားတွင် လတ်တလော အာရုံစိုက်စရာ ကိစ္စတစ်ခု ဖြစ်လာနေသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2016/01/27/dispatches-lgbt-backlash-indonesia|title=Dispatches: LGBT Backlash in Indonesia|author=Knight, Kyle|publisher=Human Rights Watch|date=27 January 2016|accessdate=31 January 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170131085818/https://www.hrw.org/news/2016/01/27/dispatches-lgbt-backlash-indonesia|archivedate=31 January 2017}}&lt;/ref&gt; လိင်တူချစ်သူကိစ္စသည် နိုင်ငံ၏ နေရာအတော်များများတွင် တရားဝင် ဖြစ်သော်လည်း အာချေး နှင့် တောင်ဆူမတ်တြာတွင် တရားမဝင်ပေ။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-39945651|title=Indonesia's Aceh: Two gay men sentenced to 85 lashes|publisher=BBC|date=17 May 2017|accessdate=7 April 2018|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170823035156/http://www.bbc.com/news/world-asia-39945651|archivedate=23 August 2017}}&lt;/ref&gt; လိင်တူချစ်သူများနှင့် ၎င်းတို့အတွက် အခွင့်အရေး လှုပ်ရှားသူများသည် ပြင်းထန်သော ဆန့်ကျင်မှု၊ ခြိမ်းခြောက်မှုနှင့် ခွဲခြားဆက်ဆံမှုများ ခံကြရပြီး အချို့ကိစ္စများတွင် အာဏာပိုင်များကိုယ်တိုင် ပါဝင်ပတ်သက်လျက် ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;intolerance&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2018-02-07/indonesia-intolerance-making-inroads-un-human-rights-chief-warns/9406554|title=UN rights chief warns 'intolerance' and political extremism making inroads in Indonesia|author=Harvey, Adam|publisher=ABC News|date=7 February 2018|accessdate=21 April 2018|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180210225538/http://www.abc.net.au/news/2018-02-07/indonesia-intolerance-making-inroads-un-human-rights-chief-warns/9406554|archivedate=10 February 2018}}&lt;/ref&gt;

== ယဉ်ကျေးမှု ==
[[File:BilanSina1.jpg|thumb|ဖလောရက်စ်ကျွန်း ဝါတူဘလာပီရှိ ကချေသည်များကို ရိုးရာဝတ်စုံများဖြင့် တွေ့ရပုံ]]
အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် ယဉ်ကျေးမှုမျိုးစုံ၊ ဘာသာစကားမျိုးစုံနှင့် လူမျိုးပေါင်းစုံ ရှိသော လူ့အဖွဲ့အစည်းဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Expat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ethnologue&quot;/&gt;  လူမျိုးစု တစ်ခုတိုင်းစီတွင် ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင် ထုံးတမ်းစဉ်လာများ၊ အနုပညာများ၊ ဟင်းလျာများ၊ ရိုးရာဝတ်စုံများ နှင့် ဘာသာစကားတို့ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;demografi.bps.go.id&quot;&gt;{{cite web|url=http://demografi.bps.go.id/phpFileTree/bahan/kumpulan_tugas_mobilitas_pak_chotib/Kelompok_1/Referensi/Jill_Forshee_Culture_and_Customs_of_Indonesia_Culture_and_Customs_of_Asia__2006.pdf|title=Culture and Customs of Indonesia|author=Jill Forshee|publisher=Greenwood Press|date=2006|accessdate=10 October 2017|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010152700/http://demografi.bps.go.id/phpFileTree/bahan/kumpulan_tugas_mobilitas_pak_chotib/Kelompok_1/Referensi/Jill_Forshee_Culture_and_Customs_of_Indonesia_Culture_and_Customs_of_Asia__2006.pdf|archivedate=10 October 2017}}&lt;/ref&gt; ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ စရိုက်လက္ခဏာတို့သည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အတွင်း တိုးတက်လာခဲ့ပြီး အိန္ဒိယ၊ အာရပ်၊ တရုတ်နှင့် ဥရောပတို့မှ မြစ်ဖျားခံသော ယဉ်ကျေးမှုတို့၏ လွှမ်းမိုးခြင်းကို ခံရပြီး ထို့အတွက်ကြောင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ရိုးရာများမှာ ဟိန္ဒူဘာသာ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ကွန်ဖြူးရှပ်ဘာသာ၊ အစ္စလာမ်ဘာသာ နှင့် ခရစ်ယာန်ဘာသာ အပါအဝင် ဘာသာတရားပေါင်း မြောက်မြားစွာ၏ လွှမ်းမိုးမှုမှ များစွာ သက်ရောက်မှု ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|author=Henley, David|title=The Wiley Blackwell Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Nationalism|date=2015|url=http://onlinelibrary.wiley.com/resolve/doi?DOI=10.1002/9781118663202.wberen460|encyclopedia=The Wiley Blackwell Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Nationalism|pages=1–7|publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc.|doi=10.1002/9781118663202.wberen460|chapter=Indonesia|isbn=9781118663202}}&lt;/ref&gt;ရလဒ်အနေနှင့် ရှုပ်ထွေးပြီး သီးသန့်ဖြစ်သော ယဉ်ကျေးမှု အရောအနှော ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ကာ မူလပထမ ဒေသရင်း ယဉ်ကျေးမှုတို့မှ ကွဲပြားခြားနားသွားသည်။ အင်ဒိုနီးရှားသည် လက်ရှိတွင် ယူနက်စကို၏ အကောင်အထည် ပြ၍မရသော ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ် စာရင်းတွင် ၉ ခု ပါဝင်လျက် ရှိပြီး ၎င်းတို့တွင် ဝါရန်ရုပ်သေးပြဇာတ်၊ ကရစ်ဓား၊ ပါတိတ်၊ အင်ဒိုနီးရှား ပါတိတ် ဖန်တီးရန်လိုအပ်သော ပညာရေးနှင့် သင်ကြားရေး၊ အန်ကလောင်း တူရိယာ၊ ဆာမန် အက၊ နိုကန်အိတ် နှင့် ဘာလီအက၏ မျိုးကွဲ ၃ မျိုးတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/state/indonesia-ID?info=elements-on-the-lists|title=Indonesia - Intangible heritage, cultural sector|publisher=UNESCO|accessdate=21 December 2017}}&lt;/ref&gt;

===အနုပညာနှင့် ဗိသုကာပညာ===
[[File:Balinese Cockfighting.jpg|thumb|left|ကြက်တိုက်နေပုံကို ဖော်ပြထားသော ရိုးရာဘာလီပန်းချီကား]]
အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ အနုပညာတွင် ရာစုနှစ်များစွာအား ဖြတ်သန်းထွန်းကားလာသော သက်တမ်းရင့် အနုပညာနှင့် လတ်တလော ဖော်ထုတ်ခဲ့ကြသော ခေတ်ပြိုင်အနုပညာတို့ ပါဝင်သည်။ ဒေသတွင်း အရင်းခံ အနုပညာများကို မကြာခဏ ဆိုသလို တွေ့ရလေ့ရှိသော်လည်း အင်ဒိုနီးရှား အနုပညာသည် နိုင်ငံရပ်ခြားမှ လွှမ်းမိုးမှုများ ပါဝင်စီးဆင်းလျက် ရှိပြီး အထူးသဖြင့် အိန္ဒိယ၊ အာရပ်ကမ္ဘာ၊ တရုတ် နှင့် ဥရောပတို့မှ လွှမ်းမိုးမှုများပါဝင်သည်။ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ဆက်သွယ်မှု နှင့် ထိတွေ့မှုတို့ကြောင့်ဖြစ်သလို မကြာခဏဆိုသလိုပင် ကုန်သွယ်မှု၏ တွန်းအားလည်း ပါဝင်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.expat.or.id/info/artshandicrafts-indonesia.html|title=Indonesian Arts and Crafts|publisher=Living in Indonesia: A site for expats|accessdate=27 December 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227203136/http://www.expat.or.id/info/artshandicrafts-indonesia.html|archivedate=27 December 2016}}&lt;/ref&gt; ပန်းချီအနုပညာသည် ဘာလီတွင် ထွန်းကားပြီး ဘာလီကျွန်းသားများမှာ ၎င်းတို့၏ အနုပညာမြောက်မှု အတွက် ကျော်ကြားသည်။ &lt;ref name=&quot;BaliPaint&quot;&gt;{{cite web|url=http://aclhs-web-pro-1.ucc.usyd.edu.au/HEURIST_FILESTORE/balipaintings/Forgecataloguesinglefile.pdf|title=Balinese Traditional Paintings|author=Forge, Anthony|publisher=The Australian Museum|date=1978|accessdate=20 December 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220200212/http://aclhs-web-pro-1.ucc.usyd.edu.au/HEURIST_FILESTORE/balipaintings/Forgecataloguesinglefile.pdf|archivedate=20 December 2016}}&lt;/ref&gt;၎င်းတို့၏ ပန်းချီ ယဉ်ကျေးမှုသည် ဂန္ထဝင် ကာမာဆန် နှင့် ဝါယံ စတိုင်လ် သရုပ်ဖော် ပုံပြောခြင်း တို့မှ အစပြုခဲ့ပြီး အရှေ့ဂျားဗားရှိ ကန်ဒီခေါ် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ဘုရားပုထိုးများတွင် တွေ့ရသော သရုပ်ဖော်အနုပညာမှ ဆင့်ပွားထားခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;BaliPaint&quot;/&gt; ထိုပန်းချီများသည် အလွန်တက်ကြွလှုပ်ရှားရှိနေသော်လည်း အသေးစိတ် ရှုပ်ထွေးသော အနုပညာဖြစ်ကာ အပူပိုင်းပုံစံရှိသော ဘာရော့ခ်ရိုးရာပန်းချီနှင့် ဆင်တူသည်။ &lt;ref name=&quot;BaliPaint&quot;/&gt;

အင်ဒိုနီးရှားတွင် ဧရာမကျောက်တုံးပန်းပုများကို နေရာအချို့၌ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://indonesia.gr/indonesian-culture-arts-and-traditions/|title=Indonesian Culture; Arts and Tradition|publisher=Embassy of Indonesia, Athens|date=30 September 2010|accessdate=26 December 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161226171504/http://indonesia.gr/indonesian-culture-arts-and-traditions/|archivedate=26 December 2016}}&lt;/ref&gt; နောက်ဆက်တွဲအနေနှင့် လူမျိုးစု အနုပညာများမှာ နိုင်အပ်စ်လူမျိုး၊ ဘာတတ်လူမျိုး၊ အက်စမတ်လူမျိုး၊ ဒါယတ်လူမျိုးနှင့် တိုရာဂျာလူမျိုးတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုများအတွင်း ဖွံ့ဖြိုးထွန်းကားခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://indonesia.gr/indonesian-culture-arts-and-traditions/|title=Indonesian Culture; Arts and Tradition|publisher=Embassy of Indonesia, Athens|date=30 September 2010|accessdate=26 December 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161226171504/http://indonesia.gr/indonesian-culture-arts-and-traditions/|archivedate=26 December 2016}}&lt;/ref&gt; ထိုလူမျိုးစုများ အတွင်း ပန်းပုထုရန် အတွက် သစ်သားနှင့် ကျောက်တုံးတို့ကို အမြဲဆိုသလိုပင် အသုံးပြုလေ့ ရှိကြသည်။ ၈ ရာစုနှင့် ၁၅ ရာစု အတွင်းတွင် ဂျာဗား ယဉ်ကျေးမှုလောကသည် အသေးစိတ်သော ကျောက်တုံးပန်းပုထုခြင်း နှင့် ဗိသုကာပညာတို့တွင် တိုးတက်ထွန်းကားလာခဲ့ပြီး ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓဘာသာ ဒါမစ် ယဉ်ကျေးမှုလောက၏ လွှမ်းမိုးမှုများလည်း ပါဝင်သည်။ [[ဗောရောဗုဓော]] ဘုရား နှင့် ပရမ်ဘာနမ် တို့သည် ထိုအနုပညာအတွက် ထင်ရှားသော ဥပမာများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/592|title=Borobudur Temple Compounds|publisher=UNESCO World Heritage Centre|accessdate=10 October 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010150711/http://whc.unesco.org/en/list/592|archivedate=10 October 2017}}&lt;/ref&gt;

[[File:Traditional Toraja House.JPG|thumb|တိုရာဂျန်ရွာ တစ်ခုရှိ တောင်ကိုနန်အိမ်များရှိသော လမ်းတစ်လမ်း]]
အနုပညာကဲ့သို့ပင် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ ဗိသုကာပညာသည်လည်း နိုင်ငံရပ်ခြားမှ လွှမ်းမိုးမှုများ ပါဝင်နေ၍ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အပြောင်းအလဲများဖြစ်ပေါ်စေပြီး အဆောက်အဦးများ၏ စတိုင်လ်နှင့် နည်းစနစ်တို့ပေါ်တွင် သက်ရောက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အထင်ရှားဆုံး လွှမ်းမိုးမှုမှာ အစဉ်အဆက်အားဖြင့် အိန္ဒိယတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုဖြစ်သော်လည်း တရုတ်၊ အာရပ် နှင့် ဥရောပတို့၏ လွှမ်းမိုးမှုမှာလည်း အရေးပါသည်။ ရိုးရာ လက်သမားပညာ၊ ပန်းရန်ပညာ၊ ကျောက်ဆစ် နှင့် သစ်သား ထွင်းထုခြင်း နည်းစနစ် နှင့် တန်ဆာဆင်မှုများမှာ ရိုးရာနည်းဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော ဗိသုကာပညာများ တွင် အများအပြား ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ပြီး ရိုးရာအိမ်စတိုင် အများအပြား ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ အတွင်းရှိ လူမျိုးစု အမျိုးမျိုး တို့၏ ရိုးရာအိမ်များနှင့် အခြေချ နေထိုင်မှုများမှာ အလွန်အမင်း ကွဲပြားခြားနားပြီး လူမျိုးစုတစ်ခုချင်းစီတွင် သီးသန့် သမိုင်းကြောင်း ရှိခဲ့သည်။ ထိုအိမ်များသည် ကျေးရွာတစ်ခုအဖြစ်ပေါင်းစုနေစေသော ဓလေ့ထုံးတမ်းများ၊ လူမှုဆက်ဆံရေးများ၊ ရိုးရာဥပဒေများ နှင့် ဘာသာတရားများ စုစည်းနေသော ကွန်ယက်၏ ဗဟိုချက်မပင် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|title=Indonesian Houses: Tradition and Transformation in Vernacular Architecture|editor1=Reimar Schefold|editor2=P. Nas|editor3=Gaudenz Domenig|page=5|publisher=NUS Press|year=2004|isbn=978-9971-69-292-6|url=https://books.google.com/?id=Oup15S3lTDAC}}&lt;/ref&gt;ဥပမာအားဖြင့် တိုရာဂျာ တို့၏ တောင်ကိုနန်အိမ်များ၊ မိနန်ကာဘောင်း တို့၏ ရူးမားဂါဒန် စံအိမ်များ နှင့် ရန်ကျန်း စပါးကျီများ၊ ဂျော့ဂလိုစတိုင်လ် အမိုးများ ပါဝင်သော ဂျားဗားစတိုင်လ် ပန်ဒိုပို မဏ္ဍပ်များ၊ ဒါရပ်လူမျိုးတို့၏ အိမ်ရှည်များ၊ အမျိုးမျိုးသော မလေးအိမ် များ၊ ဘာလီအိမ်များ နှင့် ပုထိုးများ အပြင် စတိုင်လ် အမျိုးမျိုးရှိသော စပါးကျီများ ပါဝင်သည်။


===ဂီတနှင့်အက===
{{multiple image|align=left|perrow=2|total_width=275
|image1=Gamelan Player 1.JPG
|image2=Angklung-arumba.jpg
|image3=Tari Pendet.jpg
|image4=Jaipongan Bunga Tanjung 02.jpg
|footer=အင်ဒိုနီးရှား ဂီတနှင့် အက။ ထိပ်ဆုံးမှစ၍ လက်ယာရစ်။ ဂါမီလန်းတူရိယာ တီးခတ်နေသူ၊ အန်းကလုံး တူရိယာ၊ ဆူဒါးနိစ်တို့၏ ဂျိုင်းပုံဂန် မိုဂျန် ပရီယန်ဂန် အက၊ ဘာလီတို့၏ ပန်ဒတ် အက}}
အင်ဒိုနီးရှား၏ ဂီတသည် သမိုင်းမှတ်တမ်းများ မရှိခင် အချိန်ကပင် ရှိခဲ့သည်။ အမျိုးမျိုးသော ရှေးဦးမူလနေ လူမျိုးစုတို့သည် ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဓလေ့များတွင် တူရိယာပစ္စည်းများနှင့် တွဲဖက်သီဆိုရသော ရွတ်ဖတ်မှု နှင့် တေးသီချင်းများကို ထည့်သွင်းထားခဲ့သည်။ အင်ဒိုနီးရှားရိုးရာ တူရိယာများအား ဥပမာ အနေနှင့် ပြရမည် ဆိုပါက အန်းကလောင်း ခေါ် ဝါးဆစ်ဝိုင်း၊ ကာဆာပီ ဆူလင်း ခေါ် ရိုးရာမိကျောင်း တူရိယာ နှင့် ပုလွေ တွဲဖက် တီးမှုတ်မှု၊ ဆီတာရန် ဂီတ၊ မောင်း၊ ဂါးမီလန်း ခေါ် ကြေးမောင်းဝိုင်း၊ ဒီဂေါင်း၊ ကီဗျာမောင်း၊ ဘန်ဘောင်း၊ တာလန်ပေါင်း၊ ကူလင်တန် နှင့် ဆဆန်ဒိုတို့ ပါဝင်သည်။ အင်ဒိုနီးရှားတွင် ဂီတ အမျိုးအစား အမျိုးမျိုး ကွဲပြားနေမှုမှာ အင်ဒိုနီးရှား ပြည်သူတို့၏ ဂီတပိုင်းဆိုင်ရာ ဆန်းသစ်တီထွင်မှုနှင့် နောက်ဆက်တွဲပါလာသည့် နိုင်ငံခြား လွှမ်းမိုးမှုများ နှင့် ယဉ်ကျေးမှုချင်း ထိတွေ့ခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့တွင် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသမှ ဂမ်းဘတ်စ် နှင့် ကာဆီဒါ &lt;ref&gt;{{cite book|editor-last=Harnish|editor1-first=David|editor2-last=Rasmussen|editor2-first=Anne|year=2011|title=Divine Inspirations: Music and Islam in Indonesia|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;၊ ပေါ်တူဂီမှ ကီရောင်ကောင်း&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/06/15/%E2%80%98keroncong%E2%80%99-freedom-music-portuguese-descendants.html|title='Keroncong': Freedom music from Portuguese descendants|publisher=The Jakarta Post|date=16 June 2011|accessdate=23 September 2015|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923061057/http://www.thejakartapost.com/news/2011/06/15/%E2%80%98keroncong%E2%80%99-freedom-music-portuguese-descendants.html|archivedate=23 September 2015}}&lt;/ref&gt; နှင့် အင်ဒိုနီးရှားတွင် ရေပန်းအစားဆုံးဖြစ်ပြီး ဟိန္ဒီ နှင့် မလေးသံစုံတီးဝိုင်းတို့မှ လွှမ်းမိုးမှုများ ပါဝင်နေသာ ဒန်ဒတ် ဂီတ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|author-link=Ariel Heryanto|author=Heryanto, Ariel|year=2008|title=Popular Culture in Indonesia: Fluid Identities in Post-Authoritarian Politics|url=https://archive.org/details/popularculturein0000unse_k8d6|publisher=Routledge}}&lt;/ref&gt; ယနေ့တွင် အင်ဒိုနီးရှား ဂီတလုပ်ငန်းသည် နိုင်ငံအဝှမ်း ရေပန်းစားရုံမျှသာ မကဘဲ ဒေသတွင်း ယဉ်ကျေးမှုတူညီသည့် အပြင် အင်ဒိုနီးရှား ဘာသာစကား နှင့် မလေးဘာသာစကားတို့မှာ ဆင်တူသဖြင့် မလေးရှား၊ စင်ကာပူနှင့် ဘရူနိုင်း နိုင်ငံတို့တွင်လည်း ထင်ရှားကျော်ကြားသည်။

နိုင်ငံ၏ ရှုပ်ထွေးလှသော သမိုင်းကြောင်းကြောင့် အင်ဒိုနီးရှားတွင် အကပုံစံအမျိုးမျိုး ကွဲပြားသည်။ နိုင်ငံအတွင်း မူလပထမ အကအမျိုးအစား ၃,၀၀၀ ကျော် ရှိသည်။ ပညာရှင်များက ထိုအကများသည် ရိုးရာဓလေ့ထုံးတမ်းများ နှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ပူဇော်မှုများမှ စတင်ခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ထားကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://indonesia-tourism.com/general/theatre.html|title=Indonesia Tourism : The Dance and Theater in the Archipelago|publisher=Indonesia Tourism|accessdate=24 November 2010|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101124083455/http://indonesia-tourism.com/general/theatre.html|archivedate=24 November 2010}}&lt;/ref&gt; ထိုအကများတွင် စစ်ပွဲအက၊ စုန်းကုဆရာဝန် အက နှင့် မိုးခေါ်အကတို့ အပြင် ဟူဒေါက် ကဲ့သို့သော စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးနှင့်သက်ဆိုင်သော ဓလေ့ထုံးတမ်း များ ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံအတွင်း အကများကို ခေတ် ၃ ခေတ်မှ လွှမ်းမိုးခဲ့ပြီး ၎င်းတို့မှာ သမိုင်းမတင်မီခေတ် နှင့် လူမျိုးစုခေတ်၊ ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓဘာသာခေတ်၊ အစ္စလာမ်ခေတ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။ လတ်တလော အချိန်များတွင် ခေတ်ပေါ်အကများကိုလည်း ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ကခုန်ကြပြီး ဂီတဖျော်ဖြေပွဲ များနှင့် ဖျော်ဖြေဧည့်ခံပွဲကဲ့သို့သော ပွဲများတွင် ကခုန်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ အနောက်တိုင်းယဉ်ကျေးမှု၏ လွှမ်းမိုးခြင်းကြောင့် အင်ဒိုနီးရှားလူငယ်များကြားတွင် မြို့ပြလူငယ် အကများဖြစ်သော လမ်းမပေါ်တွင် ကခုန်ခြင်းများ ခေတ်စားလာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ရိုးရာအကများဖြစ်သော ဂျားဗားအက၊ ဆူဒါးနိစ်အက၊ မိနန်အက၊ ဘာလီအက နှင့် ဆာမန် အကတို့ကိုလည်း လှုပ်ရှားတက်ကြွနေသော ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုအဖြစ် ဆက်လက်ကခုန်ဆဲဖြစ်သည်။ 
{{clear}}

===အဝတ်အစား===
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Katoenen wikkelrok met geometrisch patroon TMnr 5713-2.jpg|thumb|left|200px|အင်ဒိုနီးရှား ပါတိတ်]]
အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတွင် နိုင်ငံ၏ ရှည်လျား ရှုပ်ထွေးပြီး ယဉ်ကျေးမှုထွန်းကားသည့် သမိုင်းကြောင်းကြောင့်  အမျိုးမျိုးသော စတိုင်လ်ရှိသည့် အဝတ်အစားများ ရှိသည်။ ၎င်း၏ အမျိုးသားဝတ်စုံသည် ဒေသရင်းနေ ယဉ်ကျေးမှု နှင့် ရိုးရာ အဝတ်အစားဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုမှ ပြောင်းလဲပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ဂျားဗားကျွန်းသည် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ အချက်အချာနေရာ ဖြစ်လာသည့် အချိန်မှစ၍ ဂျားဗား ပါတိတ် နှင့် ကီဘာရာ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english2010/indepth/2011-11/16/c_131249994.htm|title=Cultural feast at ASEAN Fair|author=Ziyi, Xia|publisher=Xinhua|date=16 November 2011|accessdate=|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111219173602/http://news.xinhuanet.com/english2010/indepth/2011-11/16/c_131249994.htm|archivedate=19 December 2011}}&lt;/ref&gt; တို့သည် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ လူသိအများဆုံး အမျိုးသား ဝတ်စုံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ထိုဝတ်စုံမှာ မူလက ဂျားဗားတို့နှင့်သာ သက်ဆိုင်သည် မဟုတ်ပဲ ဆူဒါးနိစ် နှင့် ဘာလီ တို့နှင့်လည်း ပတ်သက်လျက် ရှိသည်။ &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Jill Forshee, ''Culture and customs of Indonesia'', Greenwood Publishing Group: 2006: {{ISBN|0-313-33339-4}}. 237 pages&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ပါတိတ်အား ယူနက်စကိုမှ လူသားတို့၏ ပါးစပ်နှင့် လက်ဆုပ်လက်ကိုင်ပြ၍မရသော အမွေအနှစ်တို့၏ အကောင်းမွန်ဆုံးအရာ တစ်ခု အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/indonesian-batik-00170|title=Indonesian Batik|publisher=UNESCO|date=2009|accessdate=12 October 2014}}&lt;/ref&gt;

နိုင်ငံအတွင်းရှိ ပြည်နယ်တစ်ခုချင်းစီတွင် ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဝတ်စုံ သီးသန့် ရှိပြီး &lt;ref name=&quot;demografi.bps.go.id&quot;/&gt;  မြောက်ဆူမတ်တြာမှ ဘာတတ်တို့၏ အူလော့စ် ဝတ်စုံ၊ ဆူမတ်တြာမှ မလေး နှင့် မင်းနန်ကာဘောင်းတို့၏ ဆောင်းကက်၊ လုံဘောက်ရှိ ဆာဆက်တို့၏ အီကက်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အမျိုးသားဝတ်စုံများကို ရိုးရာ လက်ထပ်ပွဲများနှင့် အမှန်အကန်ကျင်းပသော ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ဝတ်ဆင်ကြပြီး ထိုပွဲများတွင် ဒေသဆိုင်ရာ ဝတ်စုံများကို ရိုးရာဝတ်စုံမှ ယနေ့ခေတ် ဝတ်စုံအထိ ထင်ရှားရှင်းလင်းစွာ မြင်နိုင်သည့် အပြင် အစိုးရ နှင့် တရားဝင်ပွဲများတွင်လည်း &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;သံအမတ်များ၊ သမ္မတ နှင့် သမ္မတကတော်တို့မှ အမျိုးသားဝတ်စုံ ဝတ်ဆင်ကြသည်ကို ထင်ရှားစွာ မြင်နိုင်သည်။

===အစားအစာများ===
[[File:Nasi ramas rendang.JPG|thumb|right|နာဆီ ပါဒန် အား ရန်ဒန်း ၊ ဂူလိုင်း နှင့် ဟင်းသီးဟင်းရွက် တို့ထည့်ထားပုံ]]
အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ အစားအစာသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အမျိုးမျိုး အပေါင်းစပ်ဆုံး၊ အလှုပ်ရှားဆုံး နှင့် အရောင်အစုံဆုံး ဟင်းလျာများဖြစ်ကာ အရသာပြင်းပြင်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sbs.com.au/food/article/2008/07/01/about-indonesian-food|title=About Indonesian food|publisher=Special Broadcasting Service|date=13 May 2015|accessdate=21 May 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150521014618/https://www.sbs.com.au/food/article/2008/07/01/about-indonesian-food|archivedate=21 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tumpeng&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2014/02/10/celebratory-rice-cone-dish-represent-archipelago.html|title=Celebratory rice cone dish to represent the archipelago|author=Natahadibrata, Nadya|publisher=The Jakarta Post|date=10 February 2014|accessdate=14 July 2014|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714213059/http://www.thejakartapost.com/news/2014/02/10/celebratory-rice-cone-dish-represent-archipelago.html|archivedate=14 July 2014}}&lt;/ref&gt;ဒေသခံ အစားအစာများ အများအပြားရှိပြီး အများစုမှာ ဒေသခံ ယဉ်ကျေးမှု နှင့် တရုတ်၊ဥရောပ၊အရှေ့အလယ်ပိုင်း နှင့် အိန္ဒိယ အစရှိသော နိုင်ငံခြား လွှမ်းမိုးမှုများ ပါဝင်ရောစပ်နေသည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|author=Witton, Patrick|title=World Food: Indonesia|url=https://archive.org/details/indonesia0000witt|publisher=[[Lonely Planet]]|year=2002|location=Melbourne|isbn=978-1-74059-009-9}}&lt;/ref&gt; ထမင်းသည် အဓိက စားစရာဖြစ်ပြီး အသားနှင့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်များ ပါဝင်သော ဟင်းရံများနှင့် တွဲဖက်စားသောက်ကြသည်။ အဓိကပါဝင်သော ဟင်းချက်စရာများမှာ ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်များ (အထူးသဖြင့် ငရုတ်သီး)၊ အုန်းနို့၊ ငါး နှင့် ကြက်သားတို့ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;Compared to the infused flavors of Vietnamese and Thai food, flavors in Indonesia are kept relatively separate, simple and substantial. {{cite book|author=Brissendon, Rosemary|title=South East Asian Food|publisher=Hardie Grant Books|year=2003|location=Melbourne|isbn=978-1-74066-013-6}}&lt;/ref&gt;

ထင်ရှားသော အစားအစာများဖြစ်သော နာဆီဂိုရင်း၊ ဂါဒိုး-ဂါဒိုး၊ ဆာတေး နှင့် ဆိုတို တို့ကို နိုင်ငံအနှံ့အပြားတွင် တွေ့ရပြီး အမျိုးသား ဟင်းလျာများဟု ယူဆကြသည်။ သို့သော်လည်း ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်း ဝန်ကြီးဌာနမှ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် တန်ပန်း အား အမျိုးသားဟင်းလျာ အဖြစ်ရွေးချယ်ခဲ့ပြီး ထိုဟင်းလျာတွင် အမျိုးမျိုးသော ဟင်းချက်သည့် ရိုးရာပေါင်းစုံ ရောစပ်ပါဝင်နေသည်ဟု ဖော်ပြထားခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;Tumpeng&quot;/&gt; အခြား ရေပန်းစားသော အစားအစာတစ်ခုမှာ ရန်ဒန်း ဖြစ်ပြီး ဒန်ဒန်း နှင့် ဂူလိုင်းတို့ကဲ့သို့သော ပဒန်းအစားအစာတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် စီအင်န်အင်န် သတင်းဌာန၏ ခရီးသွား စာဖတ်သူများ၏ ရွေးချယ်မှုမှ ရန်ဒန်းအား ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရသာ အရှိဆုံး အစားအစာ အဖြစ်ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://edition.cnn.com/travel/article/world-best-foods-readers-choice/index.html|title=Your pick: World's 50 best foods|author=Cheung, Tim|publisher=CNN Travel|date=12 July 2017|accessdate=11 October 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011072505/http://edition.cnn.com/travel/article/world-best-foods-readers-choice/index.html|archivedate=11 October 2017}}&lt;/ref&gt; အခြားသော အချဉ်ဖောက်ထားသည့် အစားအစာ တစ်မျိုးမှာ အွန်ကွန်း ဖြစ်ပြီး တန်ပေး နှင့် အလားသဏ္ဍန်တူသော်လည်း တန်ပေးကဲ့သို့ ပဲပိစပ်တစ်မျိုးတည်းကို အခြေခံထားခြင်း မဟုတ်ဘဲ မှိုအမျိုးမျိုးမှ ပြုလုပ်ထားသော အစားအစာမျိုးစုံကို အခြေခံထားကာ အနောက်ဂျားဗားတွင် ပိုမိုလူကြိုက်များ ထင်ရှားသည်။

===ပြဇာတ်နှင့်ရုပ်ရှင်များ===
[[File:Wayang Wong Bharata Pandawa.jpg|thumb|left|ဝါယန်ဝေါင်း ဖျော်ဖြေမှုအတွင်း ပန္ဒာဗ နှင့် ခရစ်သျှန အဖြစ် သရုပ်ဆောင်နေပုံ]]

ဂျားဗား၊ ဆွန်ဒါး နှင့် ဘာလီတို့၏ ရုပ်သေးပြဇာတ်ဖြစ်သော ဝါယန် ဇာတ်ရုံဖျော်ဖြေမှုတွင် ဒဏ္ဍာရီလာ ဇာတ်လမ်းများဖြစ်သော ရာမယဏ နှင့် မဟာဘာရတ တို့ကို ဖျော်ဖြေတင်ဆက်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gamelan.org/balungan/back_issues/balungan(9-10)/2-Ruslaiana_Dancedrama.pdf|title=Traditions, Wayang Wong Priangan: Dance Drama of West Java|date=2004|accessdate=10 October 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010152545/http://www.gamelan.org/balungan/back_issues/balungan(9-10)/2-Ruslaiana_Dancedrama.pdf|archivedate=10 October 2017}}&lt;/ref&gt;အမျိုးမျိုးသော ဘာလီ အက ပြဇာတ်များသည်လည်း အင်ဒိုနီးရှားပြဇာတ်၏ ရိုးရာပုံစံတွင် ပါဝင်သည်။ အခြားသော ဒေသဆိုင်ရာ ပြဇာတ်များမှာ ဂျားဗားတို့၏ လူဒရက် နှင့် ကီတိုပရက်၊ ဆွန်ဒါး တို့၏ စန်ဒီဝါရာ နှင့် ဘီတာဝီ တို့၏ လီနောင်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/art/Southeast-Asian-arts/Shadow-puppet-theatre|title=Southeast Asian arts|author=Maceda José|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=20 April 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160420080922/https://www.britannica.com/art/Southeast-Asian-arts/Shadow-puppet-theatre|archivedate=20 April 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tnol.asia/arts-culture/19661-ketoprak-javanese-folk-art-part-1-of-2.html|title=Ketoprak: Javanese Folk Art (Part 1 of 2)|author=Dewangga, Kusuma|publisher=Indonesia's Global Portal|date=10 November 2013|accessdate=13 November 2013|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131113041642/http://www.tnol.asia/arts-culture/19661-ketoprak-javanese-folk-art-part-1-of-2.html|archivedate=13 November 2013}}&lt;/ref&gt; ထိုပြဇာတ်များတွင် ဟာသ နှင့် ပြက်လုံးများထည့်သွင်းထားပြီး မကြာခဏဆိုသလိုပင် ပရိသတ်များအား ဝင်ရောက်ကပြစေသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Indonesia/Theatre-and-dance|title=Indonesia - Theatre and Dance|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=29 June 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629210212/https://www.britannica.com/place/Indonesia/Theatre-and-dance|archivedate=29 June 2016}}&lt;/ref&gt; အချို့သော ပြဇာတ်ရုံဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုများတွင် ပြဇာတ်တစ်ခုတည်းသာ မကဘဲ ဂီတ၊ အက နှင့် အနောက်ဆူမတ်တြာမှ မင်နန်ကာဘောင်းလူမျိုးတို့၏ ရန်ဒိုင်း ကဲ့သို့သော ဆီလတ်ကိုယ်ခံပညာများလည်း ပါဝင်ကြသည်။ ထိုဖျော်ဖြေမှုများကို ပုံမှန်အားဖြင့် ရိုးရာအခမ်းအနားများနှင့် ပွဲတော်များတွင် တက်ဆက်လေ့ ရှိကြပြီး &lt;ref name=&quot;Pauka1998&quot;&gt;{{cite journal|title=The Daughters Take Over? Female Performers in Randai Theatre|url=https://archive.org/details/sim_tdr-drama-review_spring-1998_42_1/page/113|author=Pauka, Kirstin|journal=The Drama Review|volume=42|issue=1|pages=113–121|year=1998|doi=10.1162/105420498760308706}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;randai&quot;&gt;{{cite web|url=http://globalshakespeares.mit.edu/glossary/randai/|title=Randai (Indonesian folk theater form, uses silat) « MIT Global Shakespeares}}&lt;/ref&gt; သမိုင်းကြောင်း တစိတ်တပိုင်းပါဝင်နေသော မင်နန်ကာဘောင်း ဒဏ္ဍာရီများ နှင့် အချစ်ဇာတ်လမ်းများပေါ်တွင် အခြေခံကြသည်။ ယနေ့ခေတ် ဖျော်ဖြေရေး အနုပညာများလည်း အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတွင် ထွန်းကားပြီး ၎င်းတို့တွင် သီးသန့် ပြဇာတ်စတိုင်လ် ရှိသည်။ ထင်ရှားသော ပြဇာတ်ရုံ၊ အကနှင့် ကဇာတ် အဖွဲ့များတွင် &quot;တီးတာ ကိုမာ&quot; ကဲ့သို့သော အဖွဲ့များသည် နိုင်ငံအတွင်း ထင်ရှားကျော်ကြားပြီး အင်ဒိုနီးရှား လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ လူမှုရေးနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ သရော်မှုများ ပါဝင် ဖျော်ဖြေလေ့ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.insideindonesia.org/review-indonesian-post-colonial-theatre|title=Review: Indonesian post-colonial theatre|author=Hatley, Barbara|publisher=Inside Indonesia|date=13 November 2017|accessdate=21 December 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171221065709/http://www.insideindonesia.org/review-indonesian-post-colonial-theatre|archivedate=21 December 2017}}&lt;/ref&gt;

[[File:Loetoeng Kasaroeng p67.jpg|thumb|right|upright|ဒတ်ချ်အရှေ့အိန္ဒိယတွင် ပထမဆုံး ထုတ်လုပ်သည့် ဇာတ်လမ်းရုပ်ရှင် ဖြစ်သည့် &quot;လိုတိုရန် ကာဆာရိုအန်း&quot; ၏ ကြော်ငြာ]]
အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတွင်း၌ ပထမဆုံး ထုတ်လုပ်ဖြန့်ချိခဲ့သော ရုပ်ရှင်မှာ ဒတ်ချ် ရုပ်ရှင် ဒါရိုက်တာ အယ်လ် ဟျူးဗယ်လ်ဒေါ့ပ် ရိုက်ကူးသည့် အသံတိတ် ရုပ်ရှင်ကား ''လိုတိုရန် ကာဆာရိုအန်း'' ဖြစ်သည်။ ဆူဒါးနိစ် ဒဏ္ဍာရီတစ်ခုကို ယူ၍ ရိုက်ကူးထားသော ထိုရုပ်ရှင်တွင် အင်ဒိုနီးရှား သရုပ်ဆောင်များက ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ကြပြီး ဘန်ဒေါင်းရှိ အင်န်ဂျေ ဂျားဗား ရုပ်ရှင်ကုမ္ပဏီမှ ထုတ်လုပ်သည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက် ရုပ်ရှင်လုပ်ငန်းမှာ အလျှင်အမြန် တိုးတက်ပြန့်ပွားလာခဲ့ပြီး ၁၉၄၉ ခုနှစ်တွင် ရုပ်ရှင် ၆ ကားသာ ထုတ်လုပ်ရာမှာ ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ၅၈ ကား အထိ ထုတ်လုပ်လာခဲ့သည်။ ဂျာမာလူဒင် မာလစ် ၏ ပါဆာရီရုပ်ရှင် ကုမ္ပဏီသည် အမေရိကန်ပုံစံ ရုပ်ရှင်များနှင့် ဟောလိဝုဒ်၏ စတူဒီယိုစနစ် အလုပ်လုပ်ပုံများ ကို အတုခိုးရိုက်ကူးသည့် အပြင် ထင်ရှားသော အိန္ဒိယရုပ်ရှင်များကိုလည်း ပြန်လည် ရိုက်ကူးခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;Annette Kuhn&quot;&gt;{{cite book|author=Kuhn, Annette|title=A Dictionary of Film Studies|url=https://archive.org/details/dictionaryoffilm0000kuhn|publisher=Oxford University Press|year=2012|location=Oxford/New York|page=[https://archive.org/details/dictionaryoffilm0000kuhn/page/229 229]|isbn=978-0-19-958726-1}}&lt;/ref&gt; ဆူကာနို အစိုးရမှ ရုပ်ရှင်ရုံများကို အမျိုးသားရေး နှင့် အနောက်တိုင်းဆန့်ကျင်ရေး အတွက် အသုံးချခဲ့ပြီး နောက်ဆက်တွဲအနေဖြင့် နိုင်ငံခြား ရုပ်ရှင်များကို ပိတ်ပင်ခဲ့သည်။ ဆူကာနိုအား ဖြုတ်ချပြီးနောက် နယူးအော်ဒါ အစိုးရလက်ထက်တွင် ရုပ်ရှင်များကို လူထုငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု ရှိစေရန် ဆင်ဆာဖြတ်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;Krishna Sen&quot;&gt;{{cite book|author=Sen, Krishna|editor=Giecko, Anne Tereska|title=Contemporary Asian Cinema, Indonesia: Screening a Nation in the Post-New Order|publisher=Berg|year=2006|location=Oxford/New York|pages=96–107|isbn=978-1-84520-237-8}}&lt;/ref&gt;ရုပ်ရှင်လုပ်ငန်း၏ ရေပန်းစားမှုမှာ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များတွင် အထွဋ်အထိပ်သို့ ရောက်ခဲ့ပြီး ရုပ်ရှင်ရုံများ အရေးပါထင်ရှားခဲ့သော်လည်း&lt;ref name=&quot;kompasmovies&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kompas.com/kompas-cetak/0507/02/Bentara/1857854.htm|title=The Last 10 Years of Indonesia's Film Industry|author=Kristianto, JB|publisher=Kompas|language=id|date=2 July 2005|accessdate=13 October 2008|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080113052204/http://www.kompas.com/kompas-cetak/0507/02/Bentara/1857854.htm|archivedate=13 January 2008}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် သိသာစွာ ကျဆင်းသွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.geocities.com/Paris/7229/film.htm|title=The State of Indonesia's Film Industry|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/19991221232226/http://www.geocities.com/Paris/7229/film.htm|archivedate=21 December 1999}}&lt;/ref&gt; ထိုကာလ အတွင်း ရိုက်ကူးခဲ့သော ရုပ်ရှင်များတွင် ပင်တာ-ပင်တာ ဘိုးဒိုး (၁၉၈၂) ၊ မာဂျူး ကနား မွန်ဒါ ကနား (၁၉၈၄) ၊ နာဂါဘိုနာ (၁၉၈၇)၊ ကာတာတံ ဆီ ဘွိုင်း (၁၉၈၉) နှင့် ဝါးကော့ပ်၏ ဟာသကား များ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထိုခေတ်အခါက ကျော်ကြားသော သရုပ်ဆောင်များတွင် ဒက်ဒီ မစ်ဇဝါ၊ အီဗာ အာနက်ဇ်၊ မယ်ရီယံ ဘယ်လင်နာ နှင့် ရာနို ကာနို တို့ ပါဝင်ကြသည်။

ဆူဟာတိုခေတ်အပြီးတွင် လွတ်လပ်သောရုပ်ရှင်ရိုက်ကူးခြင်း ပြန်လည်ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ပြီး ရုပ်ရှင်များသည် ယခင်က ပိတ်ပင်ထားသော ခေါင်းစဉ်များဖြစ်သည့် ဘာသာရေး၊ လူမျိုးရေး နှင့် အချစ်တို့ အကြောင်း စတင်ဖော်ပြလာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Krishna Sen&quot;/&gt; ၂၀၀၀ ခုနှစ် နှင့် ၂၀၀၅ ခုနှစ်ကြားတွင် နှစ်တိုင်း ထုတ်လုပ်သော ရုပ်ရှင်များသည် တဖြည်းဖြည်း များပြားလာခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;kompasmovies&quot;/&gt; မျိုးဆက်သစ်ရုပ်ရှင်လောကသား ထင်ရှားသူများတွင် ရီရီ ရီဇာ နှင့် မီရာ လက်စ်မာနာတို့ ပါဝင်ခဲ့ပြီး ၎င်းတို့မှ ''ကာလ်ဒီဆက်'' (၁၉၉၉)၊ ''ပီတွာလန်ဂန် ရှယ်ရီနာ'' (၂၀၀၀)၊ ''အဒါ အပါ ဒန်ဂန် ဆင်တာ?''(၂၀၀၂) နှင့် ''လက်ဆကာ ပီလန်ဂီ'' (၂၀၀၈) အစရှိသော ရုပ်ရှင်ကားများကို တွဲဖက် ရိုက်ကူးခဲ့ကြသည်။ ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် &quot;ဝါကော့ပ် ဒီကေအိုင် ရီဘွန်း ၊ ဂျန်ကရစ် ဘော့စ် အပိုင်း ၁'' အမည်ရသော ရုပ်ရှင်ကားသည် ရုံတင်ကား စံချိန်ကို ချိုးခဲ့ပြီး လက်မှတ်ပေါင်း ၆.၈ သန်းမျှ ရောင်းရကာ အင်ဒိုနီးရှားတွင် လူကြည့်အများဆုံး ရုပ်ရှင် အဖြစ် စံချိန်တင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://variety.com/2017/film/asia/indonesia-film-industry-recognized-at-cannes-1202437479/|title=World Notices Indonesian Film Resurgence|author=Lee, Maggie|publisher=Variety|date=21 May 2017|accessdate=7 April 2018|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171124084928/http://variety.com/2017/film/asia/indonesia-film-industry-recognized-at-cannes-1202437479/|archivedate=24 November 2017}}&lt;/ref&gt; အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် ရုပ်ရှင်ပွဲတော်များ နှင့် ဆုပေးပွဲများကို နှစ်စဉ်ကျင်းပခဲ့ကာ ၁၉၅၅ ခုနှစ်မှစ၍ ပြတ်တောင်းပြတ်တောင်း ကျင်းပခဲ့သော အင်ဒိုနီးရှား ရုပ်ရှင်ပွဲတော်လည်း တစ်ခု အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ရုပ်ရှင်လောကသားများကြားတွင် ဂုဏ်သိက္ခာအကြီးမားဆုံး ဖြစ်သော ဆီထရာ ဆုကိုလည်း ချီးမြှင့်လေ့ ရှိသည်။ ၁၉၇၃ မှ ၁၉၉၂ ခုနှစ် အထိ ရုပ်ရှင်ပွဲတော်ကို နှစ်စဉ်ကျင်းပခဲ့ပြီးနောက် ရပ်တန့်ခဲ့ကာ ၂၀၀၄ တွင်မှ တဖန်ပြန်လည် ကျင်းပခဲ့သည်။

=== အားကစား ===
[[File:Pencak Silat Betawi 1.jpg|thumb|right|upright|ကိုယ်ခံပညာတစ်ခု ဖြစ်သော ပန်ဆပ် ဆီလပ် ကို သရုပ်ပြနေပုံ]]
အားကစားများသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ယောက်ျားလေးများ အတွက် ဖြစ်ပြီး ပွဲကြည့်သူများမှာ အများအားဖြင့် တရားမဝင် လောင်းကစားမှုနှင့် ဆက်စပ်နေကြသည်။{{sfn|Witton|2003|p=103}} နိုင်ငံအတွင်း ရေပန်းအစားဆုံး အားကစားများမှာ ကြက်တောင်ရိုက် နှင့် ဘောလုံး ကစားနည်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အင်ဒိုနီးရှား ကြက်တောင်ရိုက်ကစားသမားများသည် ကမ္ဘာ့ အမျိုးသား အသင်းလိုက် ကြက်တောင်ရိုက် ပြိုင်ပွဲဖြစ်သော သောမတ်စ် ဖလားအား ၁၉၄၉ ခုနှစ် စတင်သည့် အချိန်မှစ၍ ၁၃ ကြိမ်တိုင် ရရှိခဲ့ပြီး ၁၉၉၂ ခုနှစ် အိုလံပစ် အားကစားအဖြစ် အပြည့်အဝ အသိအမှတ်ပြုခံရသည့် အချိန်မှစ၍ အိုလံပစ် ဆုတံဆိပ် အမျိုးမျိုးကို ရရှိခဲ့သည်။ အင်ဒိုနီးရှား အမျိုးသမီး ကြက်တောင်ရိုက် ကစားသမားများသည် အမျိုးသမီးများ အတွက် သောမတ်စ်ဖလား နှင့် အလားသဏ္ဍန် တူသော အူဘာ ဖလားကို ၁၉၇၅၊ ၁၉၉၄ နှင့် ၁၉၉၆ ခုနှစ်တို့တွင် ရရှိခဲ့သည်။ နိုင်ငံ၏ အဆင့်မြင့်တန်း ဘောလုံးလိဂ်မှာ လီဂါ ၁ ဖြစ်သည်။ အင်ဒိုနီးရှား ဘောလုံးအသင်းသည် ၁၉၃၈ ခုနှစ် ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလားတွင် ဒတ်ချ် အရှေ့အိန္ဒိယ အသင်း အဖြစ် ပထမဆုံး ခြေစစ်ပွဲအောင်ခဲ့သော အာရှဘောလုံး အသင်းဖြစ်ခဲ့သော်လည်း နိုင်ငံတကာအဆင့်တွင် အောင်မြင်မှု အနည်းငယ်သာ ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Alex Monnig, World Cup, 2013&lt;/ref&gt; အာရှတိုက်အတွင်း၌မူ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ ဘောလုံးအသင်းသည် ၁၉၅၈ ခု အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲတွင် ကြေးတံဆိပ် ရရှိခဲ့သည်။ အင်ဒိုနီးရှားသည် အာရှ ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ် အာရှဖလားတွင် ပထမဆုံး ပါဝင်ခဲ့သော နှစ်မှာ ၁၉၉၆ ခုနှစ် ဖြစ်ပြီး နောက်ထပ် ၃ ကြိမ် ဆက်တိုက် ခြေစစ်ပွဲအောင်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အကြိမ်တိုင်းတွင် နောက်ထပ်တဆင့်သို့ မတက်နိုင်ခဲ့ပေ။

အခြားရေပန်းစားသော အားကစားနည်းများတွင် လက်ဝှေ့နှင့် ဘတ်စကက်ဘောတို့ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့မှာ အင်ဒိုနီးရှားတွင် ရှည်လျားသော သမိုင်းကြောင်းရှိကြကာ ၁၉၄၈ ခုနှစ် ပထမအကြိမ် အမျိုးသား အားကစားပွဲ ကတည်းကပင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nblindonesia.com/v1/index.php?page=abouten|title=History of Basketball in Indonesia|publisher=National Basketball League Indonesia|accessdate=8 September 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160908220708/http://www.nblindonesia.com/v1/index.php?page=abouten|archivedate=8 September 2016}}&lt;/ref&gt; ထင်ရှားသော အင်ဒိုနီးရှား လက်ဝှေ့ကစားသမား အချို့မှာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လက်ဝှေ့အဖွဲ့ချုပ်၏ စူပါဖလိုင်းဝိတ်တန်း ချန်ပီယံ ၃ ကြိမ် ဖြစ်ခဲ့သူ အယ်လီယပ် ပီကယ် နှင့် အခြား လက်ဝှေ့ကစားသမားများ ဖြစ်သော နီကို သောမတ်စ်၊ မိုဟာမက် ရပ်ချ်မန်း နှင့် ခရစ် ဂျွန် တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.goodnewsfromindonesia.org/2015/05/03/tujuh-juara-tinju-dunia-dari-indonesia|title=7 Boxing World Champions from Indonesia|author=Widazulfia, Fahmiranti|publisher=Good News from Indonesia|language=id|date=3 May 2015|accessdate=8 July 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150708044813/http://www.goodnewsfromindonesia.org/2015/05/03/tujuh-juara-tinju-dunia-dari-indonesia|archivedate=8 July 2015}}&lt;/ref&gt; မော်တော်ယာဉ်ဆိုင်ရာ အားကစားနည်းတွင်မူ ရိုင်ယို ဟာရန်တို သည် ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဖော်မြူလာဝမ်း ကားပြိုင်ပွဲတွင် ပထမဆုံး ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သော အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသား ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://uk.reuters.com/article/uk-motor-f1-haryanto-idUKKCN0VR17M|title=Haryanto becomes Indonesia's first F1 driver|author=Baldwin, Alan|publisher=Reuters|date=18 February 2016|accessdate=27 December 2016|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161227202619/http://uk.reuters.com/article/uk-motor-f1-haryanto-idUKKCN0VR17M|archivedate=27 December 2016}}&lt;/ref&gt; အင်ဒိုနီးရှား ရိုးရာ အားကစားနည်းများ အနေဖြင့် ဥပမာပြရမည် ဆိုလျှင် ဆီပတ် ကက်ခ်ရော ခေါ် ပိုက်ကျော်ခြင်း ကစားနည်း နှင့် မာဒူရာရှိ ကာရာပန် ဆာပီ ခေါ် နွားပြိုင်ပွဲတို့ ရှိသည်။ လူမျိုးစု စစ်ပွဲဖြစ်ပွားရာ သမိုင်းကြောင်းရှိသော ဒေသများတွင် ဟန်ပြတိုက်ခိုက်ခြင်း ပြိုင်ပွဲများကို ကျင်းပကြပြီး ဖလော်ရက်စ်ရှိ ကာစီ ကစားပွဲ နှင့် ဆွန်ဘာရှိ ပါဆိုလာ ကစားပွဲ အစရှိသည် တို့ ဖြစ်သည်။ ပန်ဆပ် ဆီလပ် သည် အင်ဒိုနီးရှား ကိုယ်ခံပညာ ကစားနည်းဖြစ်ပြီး ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပွဲတွင် ပါဝင်သော ကစားနည်းတစ်မျိုး ဖြစ်လာခဲ့ကာ အင်ဒိုနီးရှားသည် ဦးဆောင်ကစားသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ အရှေ့တောင်အာရှတွင်မူ အင်ဒိုနီးရှားသည် အဓိက အာကစား စွမ်းအားစုရှိရာ နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပွဲတွင် ၁၉၇၇ ခုနှစ်မှစ၍ ဆယ်ကြိမ်တိုင် အနိုင်ရခဲ့ကာ လတ်တလော အနေနှင့် ၂၀၁၁ တွင် ဖြစ်သည်။

===မီဒီယာ===
[[File:TV News Media in GBK Stadium, Jakarta, MetroTV.jpg|thumb|left|၂၀၁၁ အာရှ ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ် ဆူဇူကီးဖလားပွဲကို သတင်းပေးပို့နေသော မက်ထရို တီဗွီကို ဂီလိုရာ ဘန် ကာနို အားကစားရုံတွင် တွေ့ရစဉ်]]
နယူးအော်ဒါ အစိုးရ လက်ထက်တွင် ယခု ဖျက်သိမ်းလိုက်ပြီ ဖြစ်သော ပြန်ကြားရေး ဝန်ကြီးဌာနမှ ပြည်တွင်းမီဒီယာများကို စောင့်ကြည့်ထိန်းချုပ်၍ ပြည်ပမီဒီယာများကို ကန့်သတ်ခဲ့သော်လည်း နယူးအော်ဒါ အစိုးရ အလွန်တွင် မီဒီယာ လွတ်လပ်ခွင့်မှာ သိသိသာသာ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|author=Shannon L., Smith|author2=Lloyd Grayson J.|title=Indonesia Today: Challenges of History|publisher=Singapore : Institute of Southeast Asian Studies|year=2001|location=Melbourne, Australia|isbn=978-0-7425-1761-5}}&lt;/ref&gt; ရုပ်မြင်သံကြား ဈေးကွက်တွင် တစ်နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ စီးပွားဖြစ် ထုတ်လွှင့်မှု ကွန်ယက်များ နှင့် ပြည်နယ်တွင်း ကွန်ယက်များ ရှိကာ ၎င်းတို့သည် အများပြည်သူသို့ အခမဲ့ ထုတ်လွှင့်သည့် [[တီဗီအာရ်အိုင်]] နှင့် ယှဉ်ပြိုင်ကြကာ [[တီဗီအာရ်အိုင်]]သည် ၁၉၆၂ ခုနှစ်မှ ၁၉၈၉ ခုနှစ် အထိ ရုပ်မြင်သံကြားထုတ်လွှင့်မှုကို တစ်ဦးတည်း လက်ဝါးကြီး အုပ်ထားခဲ့သည်။ ၂၁ ရာစု အစောပိုင်းမှစ၍ တိုးတက်လာသော ဆက်သွယ်ရေးစနစ်ကြောင့် တီဗွီလွှင့်လှိုင်းများသည် နိုင်ငံအတွင်းရှိ ကျေးရွာတိုင်းသို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး ပြည်သူများအနေနှင့် ချန်နယ် ၁၁ ခု အထိ ရွေးချယ်ကြည့်ရှုနိုင်ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;frd2011&quot;&gt;Kuipers, Joel C. &quot;Post and Telecommunications&quot;.{{cite web|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/pdf/CS_Indonesia.pdf|title=Indonesia: A country study|author=William H. Frederick and Robert L. Worden, editors|publisher=Library of Congress, Federal Research Division|date=2011|accessdate=15 March 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150315025132/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/pdf/CS_Indonesia.pdf|archivedate=15 March 2015}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;ပုဂ္ဂလိက ရေဒီယို အသံလွှင့်ဌာနများမှ ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင် သတင်းများကို ထုတ်လွှင့်သကဲ့သို့ နိုင်ငံခြား ထုတ်လွှင့်သူများမှ ပေးပို့သော အစီအစဉ်များကိုလည်း ထုတ်လွှင့်ကြသည်။ ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေမှု အရေအတွက်မှာ ၁၉၈၈ ခုနှစ်မှစ၍ သိသာစွာ တိုးတက်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;frd2011&quot;/&gt; နှစ်စဉ်ရောင်းချရသော မိုဘိုင်းဖုန်း အရေအတွဉ်မှာ သန်း ၃၀ ကျော်ရှိပြီး ၂၇% မှာ ပြည်တွင်း အမှတ်တံဆိပ်များ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://globeasia.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=103%3Aphoning-from-home&amp;catid=6%3Aenterpreneurs&amp;Itemid=7|title=Phoning from home|publisher=Globe Asia|date=30 August 2010|accessdate=27 March 2011|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110327115248/http://globeasia.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=103%3Aphoning-from-home&amp;catid=6%3Aenterpreneurs&amp;Itemid=7|archivedate=27 March 2011}}&lt;/ref&gt;

အခြားသော ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများကဲ့သို့ပင် အင်ဒိုနီးရှားသည် ၁၉၉၀ ခုနှစ်များ အစောပိုင်းမှစ၍ အင်တာနက် ဖွံ့ဖြိုးမှု စတင်ခဲ့သည်။ ပထမဆုံး စီးပွားဖြစ် အင်တာနက်ဝန်ဆောင်မှုပေးသူမှာ ပီတီ အင်ဒို အင်တာနက်ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှုကို ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် ဂျကာတာမြို့မှ စတင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cleanitproject.eu/wp-content/uploads/2012/07/2010-Radical-websites-Indonesia.pdf|title=The Internet in Indonesia: Development and Impact of Radical Websites|author=Jennifer Yang Hui|publisher=Routledge|date=2 December 2009|accessdate=12 December 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171212193316/http://www.cleanitproject.eu/wp-content/uploads/2012/07/2010-Radical-websites-Indonesia.pdf|archivedate=12 December 2017}}&lt;/ref&gt;၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် အသုံးပြုသူပေါင်း ၈၈သန်းမျှ ရှိသဖြင့် အင်ဒိုနီးရှားသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ အင်တာနက်အသုံးပြုသူ အရေအတွက် အများဆုံး နိုင်ငံစာရင်းတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;comweekly&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.computerweekly.com/news/450288410/Indonesian-internet-users-turn-to-smartphones-to-go-online|title=Indonesian internet users turn to smartphones to go online|author=Ai Lei Tao|publisher=Computer Weekly|date=25 April 2016|accessdate=10 October 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010151259/http://www.computerweekly.com/news/450288410/Indonesian-internet-users-turn-to-smartphones-to-go-online|archivedate=10 October 2017}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း လူထုကြားသို့ အင်တာနက် ထိုးဖောက်နိုင်မှုမှာ နည်းပါးသေးသည်။ အင်တာနက်အသုံးပြုသူ အများစုမှာ အသက် ၁၈ နှစ်မှ ၂၅ နှစ်တွင်း ဖြစ်ပြီး တစ်နေ့လျှင် ပျမ်းမျှ အင်တာနက် အသုံးပြုချိန် ၄.၇ နာရီမျှ ရှိ၍။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.beritasatu.com/digital-life/261297-mayoritas-netizen-di-indonesia-berusia-1825-tahun.html|title=Majority of Indonesian netizens aged 18-25|author=Emanuel Kure|publisher=Berita Satu|language=id|date=30 March 2015|accessdate=13 October 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171013214259/http://www.beritasatu.com/digital-life/261297-mayoritas-netizen-di-indonesia-berusia-1825-tahun.html|archivedate=13 October 2017}}&lt;/ref&gt; အဓိကအားဖြင့် အင်တာနက် အသုံးပြုရန် မိုဘိုင်းဖုန်းကို အသုံးပြုကြပြီး မိုဘိုင်ဖုန်းဖြင့် အင်တာနက် အသုံးပြုသူမျာ လက်ပ်တော့ပ် ကွန်ပျူတာများ စားပွဲတင် တစ်ကိုယ်ရေသုံး ကွန်ပျူတာများဖြင့် အသုံးပြုသူများထက် ပို၍ များပြားသည်။&lt;ref name=&quot;comweekly&quot;/&gt;

===စာပေ===
အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံရှိ စာပေအတွက် ရှေးအကျဆုံးသော သက်သေအထောက်အထားမှာ ၅ ရာစုမှ [[သင်္သကရိုက်ဘာသာ]] ဖြင့် ရေးသားထားသော ကျောက်ထွင်းစာများဖြစ်ကြသည်။ အင်ဒိုနီးရှားရှိ လူအများစုသည် ပါးစပ်ပြော ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုများတွင် ခိုင်မာစွာ အမြစ်တွယ်နေကြပြီး ထိုအကြောင်းအရာမှပင် သူတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ စရိုက်လက္ခဏာများကို ဖော်ပြနေသကဲ့သို့ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ပေးလျက် ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sil.org/asia/ldc/parallel_papers/unesco_jakarta.pdf|title=Preserving intangible cultural heritage in Indonesia|author=Czermak, Karin; Delanghe, Philippe; Weng, Wei|publisher=SIL International|accessdate=9 July 2007|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070709194435/http://www.sil.org/asia/ldc/parallel_papers/unesco_jakarta.pdf|archivedate=9 July 2007}}&lt;/ref&gt; စာထက် အက္ခရာတင်ထားသော ကဗျာ နှင့်စာများတွင် ရိုးရာပုံစံ အချို့က ကြီးစိုးလျက် ရှိကြပြီး အဓိက အားဖြင့် ဆိုင်းအဲယား၊ ပန်တွန်း၊ ဂူရင်ဒမ်၊ ဟီကာယက် နှင့် ဘာဘက် ပုံစံတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုပုံစံထဲမှ ထင်ရှားသော စာအချို့မှာ ဆိုင်းအဲယား ရာဂျာ ဆီယက်၊ ဆိုင်းအဲယား အဘဒူ မူလက်၊ ဟီကာယက် အဘဒူလာ၊ ဟီကာယက် ဘာယန် ဘူဒီမန်၊ ဟီကာယက် ဟန်တွား၊ ဆူလာလာတပ်စ် ဆာလာတင် နှင့် ဘာဘက် တာနာ ဂျာဝီ တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Nursisto|title=Ikhtisar Kesusastraan Indonesia: dari pantun, bidal, gurindam hingga puisi kontemporer : dari dongeng, hikayat, roman hingga cerita pendek dan novel|publisher=Adicita|date=2000|isbn=978-979-9246-28-8}}{{page needed|date=December 2016}}&lt;/ref&gt;

ခေတ်သစ် အင်ဒိုနီးရှား စာပေ၏ အစောပိုင်းစာများသည် ဆူမတ်တြာ ယဉ်ကျေးမှုမှ မြစ်ဖျားခံသည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|author=Seong Chee Tham|title=Essays on Literature and Society in Southeast Asia: Political and Sociological Perspectives|page=99|date=1981|location=Kent Ridge, Singapore|publisher=[[Singapore University Press]]|isbn=978-9971-69-036-6|url={{Google books|id=h6SOvP6FLskC|page=99|plainurl=yes}}}}&lt;/ref&gt; ၁၉၂၀ ခုနှစ်ခန့်တွင် ဘာလိုင်း ပူစတာကာ ဟုခေါ်သော အစိုးရ၏ ခေတ်ပေါ်စာပေ ဗျူရိုကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ဒေသတွင်း စာပေများ ဖွံ့ဖြိုးမှုအတွက် တွန်းအားပေး မြှင့်တင်ခဲ့ကာ မလေးစာကို အင်ဒိုနီးရှားတွင် ကူးလူးဆက်ဆံရာတွင်ကြားခံ အဖြစ် အဓိကသုံးရန် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ အင်ဒိုနီးရှား ခေတ်သစ်စာပေတွင် ထင်ရှားသူများမှာ ဒတ်ချ်တို့၏ ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်မှုတွင် ဒေသခံတို့အား ဆက်ဆံပုံကို ဝေဖန်သော ဒတ်ချ်စာရေးဆရာ မာလ်တာတူလီ၊ လွတ်လပ်ရေးမရမီက ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု ရှိသည့် မျိုးချစ်နှင့် နိုင်ငံရေးသမားများဖြစ်သည့် မိုဟာမက် ယာမင် နှင့် ဟမ်ကာ{{sfn|Taylor|2003|pp=299–301}} အင်ဒိုနီးရှား၏ အကျော်ကြားဆုံး ဝတ္ထုရေးဆရာ ပစ္စည်းမဲ့ စာရေးဆရာ ပရာမိုးဒြား အနန်တာ တိုယာ တို့ ပါဝဝင်သည်။ {{sfn|Vickers|2005|pp=3–7}}{{sfn|Friend|2003|pp=74, 180}} ပရာမိုးဒြားသည် စာပေဆိုင်ရာ ဆုအချို့ကို ရရှိခဲ့ပြီး အင်ဒိုနီးရှားနှင့် အရှေ့တောင်အာရှမှ [[စာပေဆိုင်ရာ နိုဘဲလ်ဆု]] ရသင့်သော စာရေးဆရာ တစ်ဦးအဖြစ် မကြာခဏ ဆွေးနွေးလေ့ ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4959488.stm|title=Author Pramoedya Ananta Toer dies|publisher=BBC|date=30 April 2006|accessdate=23 September 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923061025/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4959488.stm|archivedate=23 September 2015}}&lt;/ref&gt;

စာပေနှင့် ကဗျာတို့သည် ၂၀ ရာစု၏ ပထမတစ်ဝက်တွင် ပိုမို၍ ဖွံဖြိုးတိုးတက်ခဲ့သည်။ အဓိကစာရေးဆရာများတွင် ချိုင်ရေး အန်နဝါ၊ အာကူး၊ မာရာ ရိုစလီ၊ ဆီတီ နာဘာရာ၊ မယ်ရာရီ ဆီရဲဂါ၊ အာဇပ် ဒန် ဆန်ဆာရာ၊ အဘဒူ မြူးအစ်၊ ဆာလာ အဆူဟန်၊ ဂျာမာလူဒင် အဒီနီဂိုရို၊ ဒါရာမူဒါ၊ ဆူတန် တက်ဒါ အလစ်ဂျာဘာနာ၊ လာယာ တာကန်ဘမ် နှင့် အမီ ဟပ်ဇမာ (ညာညီ ဆူညီ) တို့ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့၏ စာနှင့် ကဗျာများမှာ  အဏ္ဏဝါ အရှေ့တောင်အာရှဒေသတွင် အထူးသဖြင့် လူသိများသည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|author=Joy Freidus, Alberta|year=1977|title=Sumatran Contributions to the Development of Indonesian Literature, 1920–1942|url=https://archive.org/details/sumatrancontribu0000frei|publisher=Asian Studies Program, University of Hawaii}}&lt;/ref&gt;

===အများပြည်သူဆိုင်ရာ ရုံးပိတ်ရက်များ===
အင်ဒိုနီးရှားတွင် နှစ်စဉ် အများပြည်သူဆိုင်ရာ ရုံးပိတ်ရက် ၁၃ ရက်မှ ၁၇ ရက် အထိ ရှိသည်။ အစိုးရမှ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ''ကျူတီ ဘာဆမာ'' ဟုခေါ်သော စုပေါင်းခွင့်ကို ကြေညာလေ့ ရှိပြီး နိုင်ငံတော် ရုံးပိတ်ရက် နှင့် ဆက်နေသော တနင်္လာ သို့မဟုတ် သောကြာနေ့ကို ခွင့်ရက် အဖြစ်သတ်မှတ်ကာ စနေတနင်္ဂနွေ ရုံးပိတ်ရက်ရှည် အဖြစ်ဖန်တီးပေးလေ့ ရှိသည်။ ရုံးပိတ်ရက် ၄ မျိုးရှိပြီး ၎င်းတို့မှာ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ၊ နိုင်ငံတော်ဆိုင်ရာ၊ နိုင်ငံတကာ နှင့် အမှတ်တရ နေ့ရက်များ ဖြစ်သည်။ ဒေသတွင်းတွင် ထိုနေ့များအား တန်ဂယ် မီရာ သို့မဟုတ် ရက်စွဲနီ ဟု သုံးနှုန်းလေ့ ရှိကြပြီး ပြက္ခဒိန်ပေါ်တွင် အနီရောင် ရက်စွဲ အဖြစ် ဖော်ပြလေ့ ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ရုံးပိတ်ရက်များမှာ ပြက္ခဒိန် အမျိုးမျိုးပေါ်တွင် အခြေခံ သဖြင့် တစ်နှစ်နှင့် တစ်နှစ် မတူကြပေ။ ဥပမာအားဖြင့် မွတ်စလင် ရုံးပိတ်ရက်များမှာ အစ္စလာမ် ပြက္ခဒိန်ကို အခြေခံသော်လည်း  အခြားဘာသာရေးဆိုင်ရာ ပိတ်ရက်များ ဖြစ်သော ခရစ်ယာန် အီစတာ၊ တရုတ်နှစ်သစ်ကူး နှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဆုန်လပြည့်နေ့တို့မှာ လ ပေါ် အခြေခံသော ပြက္ခဒိန်ဖြင့် တွက်ချက်လေ့ ရှိကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.expat.or.id/info/holidays.html|title=Indonesian Holidays|publisher=Living in Indonesia: A Site for Expatriates|date=27 December 2017|accessdate=6 January 2018}}&lt;/ref&gt;
[[File:Borobudur on Vesak Day 2011.jpg|thumb|အလယ်ဂျားဗားရှိ [[ဗောရောဗုဓော]] ဘုရားတွင် [[ကဆုန်လပြည့်နေ့]] ကျင်းပနေစဉ်]]

{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! နေ့စွဲ !! အင်္ဂလိပ်အမည် !! အင်ဒိုနီးရှား အမည် !! အမျိုးအစား
|-
|ဇန်နဝါရီ ၁ ရက် ||နှစ်သစ်ကူးနေ့||''တာဟွန်း ဘာရူး မာဆဲဟီ''||အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ
|-
|ဇန်နဝါရီ–ဖေဖော်ဝါရီ||တရုတ်နှစ်သစ်ကူး||''တာဟွန်း ဘာရူး အင်မလက်''||အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ
|-
|မတ်လ/ကာဆာ ၁ ပါဝူကွန် ၄၀||ဆိတ်ငြိမ်နေ့ ဘာလီနှစ်သစ်ကူးနေ့||''ဟာရီ ရာယ နိုင်ပီ (တာဟွန်း ဘာရူး ဆာကာ)''||ဘာသာရေး
|-
|မတ်–ဧပြီ||ဂွတ် ဖရိုင်းဒေး||''ဝါဖတ် ယီးဆပ် ခရစ်တပ် (ဂျူမက် အာဂေါင်း)''||ဘာသာရေး
|-
|မေလ ၁||[[အလုပ်သမားနေ့]]||''ဟာရီ ဘူရား အင်တာနေရှင်နယ်''||အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ
|-
|မေ–ဇွန်||ယေရှုခရစ် ကောင်းကင်ဘုံသို့ တက်ရောက်သောနေ့]||''ကီနိုင်ကန် ယီးဆပ် ခရစ်စတပ်''||ဘာသာရေး
|-
|မေ–ဇွန်||[[ကဆုန်လပြည့်နေ့]]||''ဝိုင်းဆပ်''||ဘာသာရေး
|-
|ရာဂျပ်ဘ် ၂၇||တမန်တော် ကောင်းကင်ဘုံသို့တက်ရောက်သောနေ့||''အစ်ဆရာ မီရပ်ဂျ် နာဘီ မူဟာမက်''||ဘာသာရေး
|-
|မေလ||[[ဝါဆိုလပြည့်နေ့]]||''ဟာရီ ရာယ ဝိုင်းဆပ်''||ဘာသာရေး
|-
|ဇွန်လ ၁ရက်||ပန်ကာဆီလာနေ့||''ဟာရီ လာဟီး ပန်ကာဆီလာ''||အမှတ်တရ
|-
|ရှောဝယ် ၁–၂||စမိုင်အစ်နေ့||''ဟာရီ ရာယ အီဒူလ် ဖီထရီ''||ဘာသာရေး
|-
|ဩဂုတ် ၁၇||လွတ်လပ်ရေးနေ့||''ဟာရီ ကယ်မာဒက်ကန်း ရီပတ်ဘလစ် အင်ဒိုနီးရှား||နိုင်ငံတော်
|-
|ဒူ အယ်လ်ဟစ်ဂျား ၁၀||ဘက္ကဒီးအစ်နေ့||''ဟာရီ ရာယ အီဒူ အက်ဒဟာ''||ဘာသာရေး
|-
|မူဟာရမ် ၁||အစ္စလာမ် နှစ်သစ်ကူး||''တာဟွန်း ဘာရူး ဟစ်ဂျ်ရီယာ့''||ဘာသာရေး
|-
|ရာဘီ အယ်လ်အော်ဝယ် ၁၂||တမန်တော် မိုဟာမက် မွေးနေ့||''မောလစ် နာဘီ မူဟာမက်''||ဘာသာရေး
|-
|ဒီဇင်ဘာ ၂၅ ရက်||[[ခရစ္စမတ်နေ့]]||''ဟာရီ ရာယ နာတာ''||ဘာသာရေး
|}

== ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် ==

== ဓာတ်ပုံများ ==
&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Indonesia&quot; widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;120px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
File:Museum Nasional Indonesia.jpg|ဂျကာတာဗဟိုရှိ နိုင်ငံတော်ပြတိုက်
File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|ဝိစမာ ၄၆၊ အင်ဒိုနီးရှား၏ အမြင့်ဆုံး မိုးမျှော်တိုက်၊ ဂျကာတာရှိ မိုးမျှော်တိုက်များ အလယ်တွင်ရှိသည်။
File:Central Jakarta.JPG|ဂျလန်း သာမရင်း၊ ဂျကာတာဗဟိုရှိ အဓိကလမ်းမကြီး
File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]]
File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators
File:Indonesia 2002 CIA map.png|အင်ဒိုနီးရှား၏ မြေပုံ
File:Indonesia provinces english.png|အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံမှ ပြည်နယ်များ
File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city
Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city
File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea)
File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative
Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser &quot;Anoa&quot; shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008
|Indonesian Naval vessels
Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s
Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. 
|[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car
|[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police
File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05
File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C &quot;Full-Width Cabin&quot; in Indonesia, #CC203-22
File:ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg|GE U20C full computer control locomotive in Indonesia, #CC204-06
[...]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== ရည်ညှန်းချက်များ ==
{{reflist|2}}

== ပြင်ပလင့် ==
{{Sister project links|voy=Indonesia|d=Q252}}
* [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/indonesia/ Indonesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413004319/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/indonesia |date=13 April 2021 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].
* [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14921238 Indonesia] from [[BBC News]]
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=ID Key Development Forecasts for Indonesia] from [[International Futures]]

{{ASEAN}}
{{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}}


[[ကဏ္ဍ:အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ]]
[[ကဏ္ဍ:အာဆီယံအသင်းဝင်နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှရှိ နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ကျွန်းနိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:သမ္မတနိုင်ငံများ]]</text>
      <sha1>blnj9lkzhrizef2x3f4fmqgchtiwmet</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နန်းလုံးကြိုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3752</id>
    <revision>
      <id>1026816</id>
      <parentid>738609</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:02:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>128154</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Acaciafarnesiana1web.jpg]] → [[File:Starr 030202-0020 Acacia farnesiana.jpg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>1026816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7923" sha1="4mr8nr8miio4lsktogk1kpu1vf1cwwi" xml:space="preserve">{{Speciesbox
|image = Starr 030202-0020 Acacia farnesiana.jpg
|status = G5
|status_system = TNC
|genus = Vachellia
|species = farnesiana
|authority = ([[ကားလ် လင်းနီးယပ်|L.]]) [[:en:Robert Wight|Wight]] et [[:en:George Arnott Walker-Arnott|Arn.]]
|range_map = Acacia-farnesiana-range-map.png
|synonyms = *''Acacia farnesiana'' var. ''farnesiana'' &lt;small&gt;([[ကားလ် လင်းနီးယပ်|L.]]) [[:en:Robert Wight|Wight]] et [[:en:George Arnott Walker-Arnott|Arn.]]&lt;/small&gt;
*''Acacia acicularis'' &lt;small&gt;Humb. &amp; Bonpl. ex. Willd.&lt;/small&gt;
*''Acacia densiflora'' &lt;small&gt;(Small) Cory&lt;/small&gt;
*''Acacia farnesiana'' &lt;small&gt;(L.) Willd.&lt;/small&gt;
*''Acacia farnesiana'' var. ''lenticellata'' &lt;small&gt;(F.Muell.) Bailey&lt;/small&gt;
*''Acacia farnesiana'' subsp. ''pinetorum'' &lt;small&gt;(F.J.Herm.) Ebinger, Seigler &amp; H.D.Clarke&lt;/small&gt;
*''Acacia ferox'' &lt;small&gt;M.Martens &amp; Galeotti&lt;/small&gt;
*''Acacia indica'' &lt;small&gt;(Poir.) Desv.&lt;/small&gt;
*''Acacia lenticellata'' &lt;small&gt;F. Muell.&lt;/small&gt;
*''Acacia minuta'' &lt;small&gt;(M.E. Jones) R.M. Beauch.&lt;/small&gt;
*''Acacia minuta'' subsp. ''minuta'' &lt;small&gt;(M.E.Jones) R.M. Beauch.&lt;/small&gt;
*''Acacia minuta'' subsp. ''densiflora'' &lt;small&gt;(Alexander ex Small) R.M.Beauch.&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&amp;search_value=182084 |title=Acacia minuta ssp. densiflora (Alexander ex Small) Beauchamp |work=ITIS Reports |publisher=Integrated Taxonomic Information System |access-date=2009-06-30}}&lt;/ref&gt;
*''Acacia pedunculata'' &lt;small&gt;Willd.&lt;/small&gt;
*''Acacia pinetorum'' &lt;small&gt;F.J.Herm.&lt;/small&gt;&lt;ref name=PlantList1/&gt;
*''Acacia smallii'' &lt;small&gt;Isely&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;ildis&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.ildis.org/LegumeWeb?sciname=Acacia+smallii |title=Acacia smallii |work=LegumeWeb |publisher=International Legume Database &amp; Information Service |access-date=2008-05-15 }}&lt;/ref&gt;
*''Farnesia odora'' &lt;small&gt;Gasp.&lt;/small&gt;
*''Farnesiana odora'' &lt;small&gt;Gasp.&lt;/small&gt;
*''Mimosa acicularis'' &lt;small&gt;Poir.&lt;/small&gt;
*''Mimosa farnesiana'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
*''Mimosa indica'' &lt;small&gt;Poir.&lt;/small&gt;
*''Mimosa suaveolens'' &lt;small&gt;Salisb.&lt;/small&gt;
*''Pithecellobium acuminatum'' &lt;small&gt;M.E. Jones&lt;/small&gt;
*''Pithecellobium minutum'' &lt;small&gt;M.E. Jones&lt;/small&gt;
*''Popanax farnesiana'' &lt;small&gt;(L.) Raf.&lt;/small&gt;
*''Poponax farnesiana'' &lt;small&gt;(L.) Raf.&lt;/small&gt;
*''Vachellia densiflora'' &lt;small&gt;Small&lt;/small&gt;
|subdivision_ranks = Varieties (all currently disputed)
|subdivision = *''Vachellia farnesiana'' var. ''farnesiana'' &lt;small&gt;(L.) Willd.&lt;/small&gt;
*''Vachellia farnesiana'' var. ''guanacastensis'' &lt;small&gt;H.D.Clarke ''et al''.&lt;/small&gt;
*''Vachellia farnesiana'' var. ''pinetorum'' &lt;small&gt;(F.J. Herm.) Seigler &amp; Ebinger&lt;/small&gt;&lt;ref name=PlantList1&gt;{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/ild-11168 |title=Acacia pinetorum F.J.Herm. — The Plant List |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=September 2013 |website=The Plant List (Version 1.1) |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew and Missouri Botanical Garden |access-date=14 July 2018 |accessdate=10 November 2021 |archivedate=10 November 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211110171056/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/ild-11168 }}&lt;/ref&gt;
|}}
'''နန်းလုံးကြိုင်ပင်'''၏ ရနံ့သည် နန်းတော်တခုလုံး သင်းပြန့်မွှေးကြိုင်အောင် မွှေးရနံ့ရှိသဖြင့် နန်းလုံးကြိုင်ဟူ၍ အမည်တွင်သည်။ အင်္ဂလိပ်အမည်မှာ Vachellia farnesiana ဖြစ်သည်။ ထိုအပင်သည် ဆူးဖြူပင်နှင့် ပန်းခိုင်ပုံစံတူသော်လည်း ဆူးဖြူမျာ ရနံ့ကင်းသည်။ နန်းလုံးကြိုင်ပင်သည် ခြုံပင်ကြီးမျိုးဖြစ်သည်။ ပွင့်ချိန်တွင် အသီးများပါ တပါတည်းတွေ့ရတတ်သည်။ ဒီဇင်ဘာလတွင် ပန်းများပွင့်ဖူးသည်။ အမြစ်သည် ဆေးဖက်ဝင်သည့်အပိုင်းဖြစ်သဖြင့် စီးပွားဖြစ်တူးယူသူ များပြားပြီး အပင်မှာ ရှားပါပင်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ 
==ရုပ်သွင်ဗေဒ==
===အပင်===
အပင်ငယ် မျိုးဖြစ်သည်။ အမြင့် ၁၀-၁၂ ပေ ခန့်ထိမြင့် သည်။ အကိုင်းအ ခက်များပြီး ဆူးရှိသည်။ အကိုင်းအခက်များပြီး ဆူးရှိသည်။ အကိုင်း အခက်များ ဆစ်ချိုး ထွက် သည်။ ပင်စည် ပေါ် တွင် အညိုနုရောင် အစက်ကလေး များ ပါရှိသည်။ အခေါက်မှ အစေးထွက် သည်။ အခေါက် စိမ်းညိုရောင် ရှိသည်။

===အရွက်===
နှစ်ခါ ငှက်မွေး ရွက်ပေါင်း ဖြစ်ကာ ရွက်ဆိုင်ထွက် သည်။ ရွက်မြွာ များသည်သေးငယ် သည်။ ရှည်မျောမျော ပုံသဏ္ဌာန် ရှိပြီး မျက်နှာချင်း ဆိုင် ထွက်သည်။ ရွက်ပြား နူးညံ့သည်။ အနားညီ သည်။

===အပွင့်===
အဝါရောင် ရှိ၍ သေးငယ်ပြီး ပန်းခိုင်ထိပ် တွင်ဘောလုံး သဏ္ဌာန်စု ပြုံ၍ထွက် သည်။ အနံ့မွှေး သည်။ တပေါင်းလ ဝါခေါင်လ အတွင်း ပွင့် သည်။

===အသီး===
အသီးတောင့် ဖြစ်၍ နှစ်ဖက် ချွန်ပြီး ပြောင်ချောသည်။ အညိုရင့် ရောင်ရှိသည်။ အခန်း ၄-၅ ခန်း ပါသည်။ တစ်ခန်းလျှင် အစေ့ တစ်စေ့စီ ပါရှိ၏။ အစေ့အနည်းငယ် ်ပြား၍အညို ရောင်ရှိသည်။ နယုန်-ဝါဆို တွင် သီးသည်။

==အသုံးဝင်ပုံ==
===အခေါက် ၊ အရွက်။===
မြန်မာ ဆေးကျမ်းများ အလိုအရ အခေါက်သည် ခါး၏ ၊ ပူ၏ ၊ စပ်၏ ၊ အဆိပ်ကို ပယ်တတ်၏။ သွေးဖောက်ပြန်ခြင်း ၊ ယားယံခြင်း နှင့် အနာပေါက် ရောဂါတို့၌ အကျိုးပြု၏။ အစေးသည် ချို၏။ ခွန်အားကို

ဖြစ်စေ၏။ ကာမကို အားပေး၏
အခေါက်ကိုဆန်ဆေးရည်နှင့်သွေး သောက်
အခေါက်ကို သနပ်ခါးနှင့်ရော၍ လိင်အဂ်ါကိုလိမ်း ကာမအမှု အပြီးဆုံးတိုင် လိုရာပန်းတိုင်ရောက်၏ (ကျမ်းကိုး)

==ကိုးကား==
{{Reflist}}    

[[ကဏ္ဍ:မိုးခေါင်ရေရှားဒဏ်ခံနိုင်သော သစ်ပင်များ]]</text>
      <sha1>4mr8nr8miio4lsktogk1kpu1vf1cwwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျပန်နိုင်ငံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4258</id>
    <revision>
      <id>1026925</id>
      <parentid>959674</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T19:21:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 3 books for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="239722" sha1="n2hao986lxjolgsfl1f88nrktdtmu7n" xml:space="preserve">{{Coord|36|N|138|E|type:country_region:JP|display=title}}
{{Infobox country
| နိုင်ငံအမည်အပြည့် = ဂျပန်ဘုရင့်နိုင်ငံတော်
| အမည်_ရင်း = {{native name|ja|日本国|italics=off}}&lt;br&gt;{{small|{{transl|ja|Nippon-koku}} or {{transl|ja|Nihon-koku}}}}
| common_name = ဂျပန်
| ပုံ_အလံ = Flag of Japan.svg
| ပုံ_တံဆိပ် = Imperial Seal of Japan.svg
| other_symbol = &lt;div style=&quot;padding:0.2em;&quot;&gt;[[File:Goshichi no kiri.svg|80px|Seal of the Office of the Prime Minister and the Government of Japan]]&lt;/div&gt;
| other_symbol_type = အစိုးရ စည်းတံဆိပ်
| နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = 
| နိုင်ငံတော်သီချင်း = {{Nihongo|&quot;[[ကီမီဂါယို]]&quot;|君が代|italics=off}}&lt;br&gt;&quot;အရှင့် နန်းသက်&quot;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[File:Kimi ga Yo instrumental.ogg]]}}&lt;/div&gt;
| ပုံ_နေရာ = Japan (orthographic projection).svg
| alt_map = Projection of Asia with Japan's Area colored green
| map_caption = ဂျပန်နိုင်ငံနယ်နိမိတ်ကို အစိမ်းရင့်ရောင်ဖြင့်ဖော်ပြထားပြီး ပိုင်ဆိုင်သည်ဟုဆိုသော်လည်း ထိန်းချုပ်နိုင်ခြင်းမရှိသော မြေကို အစိမ်းနုဖြင့် ဖော်ပြထားသည်။
| မြို့တော် = [[တိုကျိုမြို့]] (東京)
| coordinates = {{Coord|35|41|N|139|46|E|type:city}}
| အကြီးဆုံးမြို့ = မြို့တော်
| အကြီးဆုံးပြည်နယ် = 
| ရုံးသုံးဘာသာများ = [[ဂျပန်ဘာသာစကား|ဂျပန်]]
| demonym = Japanese
| government_type = [[ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ စနစ်|ပါလီမန်]] [[:en:constitutional monarchy|စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်]]
| leader_title1 = [[ဂျပန် ဧကရာဇ်|ဧကရာဇ်]]
| leader_name1 = [[နာရူဟီတို]]
| leader_title2 = [[ဂျပန်နိုဘုရင်နိုင်ငံတော်၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]]
| leader_name2 = [[တခအိချိ ဆနအဲ]]
| legislature = [[ဒိုင်းယက်လွှတ်တော်]]
| upper_house = [[:en:House of Councillors (Japan)|House of Councillors]]
| lower_house = [[:en:House of Representatives (Japan)|House of Representatives]]
| sovereignty_type = [[ဂျပန်နိုင်ငံ၏ သမိုင်း|တည်ထောင်ခြင်း]]
| established_event1 = [[:en:Yamato Dynasty|ဧကရာဇ်မင်းဆက်ထူထောင်ခြင်း]]
| established_date1 = ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၁ ရက် ၆၆၀ ဘီစီ
| established_event2 = [[:en:Meiji Constitution|မေဂျီအခြေခံဥပဒေ]]
| established_date2 = ၁၈၉၀ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၉ ရက်
| established_event3 = {{nowrap|[[ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ|လက်ရှိဖွဲ့စည်းပုံ]]}}
| established_date3 = ၁၉၄၇ ခုနှစ် မေလ ၃ ရက်
| area_km2 = ၃၇၇,၉၇၅
| area_footnote = &lt;ref name=&quot;area-2019&quot;&gt;{{cite web|script-title=ja:令和元年全国都道府県市区町村別面積調（１０月１日時点）|url=https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html|publisher=Geospatial Information Authority of Japan|language=ja|date=December 26, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200415123703/https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html|archive-date=April 15, 2020|url-status=dead|title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ|accessdate=26 September 2021|archivedate=15 April 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200415123703/https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html}}&lt;/ref&gt;
| percent_water = ၁.၄ (၂၀၁၅ ခုနှစ်အရ)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=October 11, 2020|publisher=OECD|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}&lt;/ref&gt;
| area_rank = ၆၂ &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| population_estimate = {{decrease neutral}} ၁၂၅,၃၆၀,၀၀၀&lt;ref&gt;{{cite web|title=Population Estimates Monthly Report July 2021)|url=https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.html|publisher=Statistics Bureau (Japan)|date=July 20, 2021}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_rank = ၁၁
| population_estimate_year = ၂၀၂၁
| population_census = ၁၂၆,၂၂၆,၅၆၈&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.e-stat.go.jp/en/stat-search/files?page=1&amp;layout=datalist&amp;toukei=00200521&amp;tstat=000001136464&amp;cycle=0&amp;year=20200&amp;month=24101210&amp;tclass1=000001136465&amp;tclass2=000001154388&amp;tclass3val=0|title=2020 Population Census Preliminary Tabulation|accessdate=June 26, 2021|publisher=Statistics Bureau (Japan)}}&lt;/ref&gt;
| population_census_year = ၂၀၂၀
| population_census_rank = 
| population_density_km2 = ၃၃၄
| population_density_rank = ၂၄
| GDP_PPP = {{increase}} $၅.၅၈၆ ထရီလီယံ&lt;ref name=&quot;IMFWEOJP&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=158,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2019&amp;ey=2026&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|title=World Economic Outlook database: April 2021|publisher=[[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့]]|date=April 2021}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = ၂၀၂၁
| GDP_PPP_rank = ၄
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $၄၄,၅၈၅
| GDP_PPP_per_capita_rank = ၂၇
| GDP_nominal = {{increase}} $၅.၃၇၈ ထရီလီယံ&lt;ref name=&quot;IMFWEOJP&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year = ၂၀၂၁
| GDP_nominal_rank = ၃
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $၄၂,၉၂၈
| GDP_nominal_per_capita_rank = ၂၃
| Gini = ၃၃.၄ &lt;!-- Number only. --&gt;
| Gini_year = ၂၀၁၈
| Gini_change = decrease&lt;!-- Increase/decrease/steady. --&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Inequality - Income inequality - OECD Data|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)|access-date=25 July 2021}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = ၇၈
| HDI = ၀.၉၁၉ &lt;!-- Number only, between 0 and 1. --&gt;
| HDI_year = ၂၀၁၉&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --&gt;
| HDI_change = increase &lt;!-- Increase/decrease/steady. --&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစဉ်]]|date=December 15, 2020|accessdate=December 15, 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = ၁၉
| currency = [[ဂျပန် ယန်း]] (¥)
| ဗဟိုဘဏ် = 
| time_zone = [[ဂျပန် စံတော်ချိန်|JST]]
| utc_offset = +09:00
| drives_on = ဘယ်
| calling_code = [[ဂျပန်နိုင်ငံရှိ တယ်လီဖုန်းနံပါတ်များ|+၈၁]]
| cctld = [[.jp]]
| official_website = &lt;!----- do not add www.japan.go.jp – The article is about the country, not the government -----&gt;|today
| conventional_long_name = ဂျပန်
}}
'''ဂျပန်နိုင်ငံ'''({{lang-ja|日本; နိဟွန်}}၊ တရားဝင်အမည်: {{lang-ja|日本国; နိဟွန်းကိုကု}})သည် အရှေ့အာရှတွင်ရှိသော ကျွန်းစုနိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံဖြစ်သည်။ [[ပစိဖိတ် သမုဒ္ဒရာ]]အတွင်း၌ တည်ရှိပြီး ဂျပန်ပင်လယ်၊ [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]]၊ [[ကိုရီးယား ဒီမိုကရက်တစ် ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|မြောက်ကိုရီးယား]]၊ [[တောင်ကိုရီးယား]]နှင့် [[ရုရှား]]တို့၏ အရှေ့ဘက်တွင် ရှိပြီး မြောက်ဘက်ရှိ အိုဟွတ်ပင်လယ်မှတောင်ဘက် အရှေ့တရုတ်ပင်လယ်နှင့် [[ထိုင်ဝမ်]]တို့အထိ ဖြန့်ကျက်တည်ရှိသည်။ ဂျပန်၏ နာမည်ကို ဖော်ကျူးထားသော စာလုံးမှာ &quot;နေပင်; နေမြစ်; နေ၏ အရင်းအမြစ်&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

ဂျပန်သည် ကျွန်းပေါင်း ၆၈၄၈ ကျွန်း ပါဝင်သည့် ကျွန်းစုနိုင်ငံဖြစ်သည်။ အကြီးဆုံးကျွန်းများမှာ ဟွန်ရှူး(本州)၊ ဟော့ကိုင်းဒိုး(北海道)၊ ကျူရှူး (九州) နှင့် ရှီကိုကူး (四国) တို့ဖြစ်ကြပြီး ဂျပန်နိုင်ငံ၏ မြေနေရာစုစုပေါင်း၏ ၉၇ ရာခိုင်နှုန်းမျှရှိသည်။ ဟွန်းရှူးကျွန်းပေါ်တွင် မြို့တော်တိုကျိုနှင့် အခြားအိုဆာကာ၊ကျိုတို ကဲ့သို့မြို့ကြီးများလည်းရှိသည်။ ကျွန်းအများစုမှာ တောင်ထူထပ်ပြီးအများအပြားမှာ မီးတောင်များဖြစ်ကြပြီး မီးတောင်ပေါင်း၁၁၀ရှိသည်။ ထိုမီးတောင်များအနက် မီးတောင် ၄၇ ခုသည် မီးတောင်ရှင်များဖြစ်သည်ဟု သိပ္ပံပညာရှင်များက ဆိုကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဂျပန်၏ အမြင့်ဆုံးတောင်ထိပ်ဖြစ်သော [[ဖူဂျီတောင်]] (富士山) သည် [[မီးတောင်]]တစ်ခုဖြစ်သည်။ 

ဂျပန်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒဿမမြောက် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း လူဦးရေ ၁၂၈ သန်းမျှရှိသည်။  တိုကျိုမြို့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူဦးရေ အထူထပ်ဆုံးမြို့ကြီးများထဲတွင်ပါဝင်သည်။ မြို့တော်ဖြစ်သော တိုကျိုမြို့ကို စီရင်စု (၃) ခုဖြင့်ဖွဲစည်းထားကာ ခန့်မှန်းလူဦးရေ သန်း ၃္၈.၁၄ နေထိုင်ကြသည်။

ရှေးဟောင်းသုတေသန လေ့လာချက်များအရ [[ကျောက်ခေတ်ဟောင်း ခေတ်နှောင်း]] အချိန်ကာလကပင် ဂျပန်ကျွန်းများ ပေါ်တွင် လူများ နေထိုင်လျက် ရှိကြောင်း သက်သေအထောက်အထားများ တွေ့ရှိရသည်။ ဂျပန်ဟူသော အမည်နာမကို သမိုင်းမှတ်တမ်းအဖြစ် ပထမအေဒီရာစုနှစ်မှ တရုတ်သမိုင်းစာအုပ်အတွင်း ပထမဆုံးအကြိမ် တွေ့ရှိရပြီး အကျဉ်းချုပ်သာ ဖော်ပြထားသည်။

အချိန်ကာလကြာမြင့်စွာ တသီးတသန့် နေခဲ့ပြီးနောက် ပြင်ပကမ္ဘာမှ လွှမ်းမိုးမှုများ ရောက်ရှိလာခြင်းသည် ဂျပန်သမိုင်း၏ သွင်ပြင်လက္ခဏာပင်ဖြစ်သည်။ ၁၉၄၇ ခုနှစ် ယခုလက်ရှိ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို စတင်သုံးစွဲသည့် အချိန်မှစ၍ ဂျပန်သည် ဘုရင်ရှိသော စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်နှင့် ဒိုင်းယက်ခေါ် လူထုကိုယ်စားလှယ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အထက်နှင့် အောက်လွှတ်တော်တို့ တပေါင်းတစည်းတည်းအုပ်ချုပ်သည့်စနစ်ကို ထိန်းသိမ်းကျင့်သုံးလာခဲ့သည်။

ဂျပန်သည် အဓိက စီးပွားရေး အင်အားစုဖြစ်ပြီး nominal GDP (စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန်တန်ဖိုး) အရ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒုတိယအကြီးဆုံး စီးပွားရေးစနစ်ဖြစ်ပြီး တတိယမြောက် အကြီးဆုံး ဝယ်အားရှိသည့် နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ဂျပန်သည် ကုလသမဂ္ဂ၊ G8၊ G4၊ OECD နှင့် [[APEC]] တို့၏ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကာကွယ်ရေးသုံးငွေ ပဉ္စမမြောက် အများဆုံး နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စတုတ္တမြောက် အကြီးဆုံး ကုန်စည်တင်ပို့သူဖြစ်ပြီး ဆဋ္ဌမမြောက် အကြီးဆုံး ကုန်စည် တင်သွင်းသူဖြစ်သည်။ ဂျပန်သည် လူနေမှု အဆင့်အတန်း မြင့်မားသော ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံဖြစ်သည်။ လူထုဖွံဖြိုးမှုကိန်းညွှန်းနိုင်ငံများ စာရင်းတွင် အဆင့် ၄ ရှိသည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် နည်းပညာ၊ စက်ပစ္စည်းနှင့် စက်ရုပ် ပိုင်းဆိုင်ရာ နယ်ပယ်များတွင် ဦးစီးဦးဆောင်သည့် နေရာမှာရှိသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ကုလသမဂ္ဂနှင့် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့၏ ခန့်မှန်းချက်အရ လူ့သက်တမ်းအရှည်ဆုံးနှင့် ကလေးသူငယ်သေဆုံးမှု အနည်းဆုံးနိုင်ငံတစ်နိုင်ငံဖြစ်သည်။

''[[ကီမီဂါယော့]]''သည် ဂျပန်ပြည်၏ နိုင်ငံတော်သီချင်းဖြစ်သည်။ ဤသီချင်းသည် [[ဂျပန်အင်ပါယာ]]၏ နိုင်ငံတော်သီချင်း ဖြစ်သကဲ့သို့ ဂျပန်ဧကရာဇ်၏ ဘုန်းတော်ဘွဲ့တေးလည်းဖြစ်သည်။

== အခေါ်အဝေါ် ==
အင်္ဂလိပ်ဘာသာတွင် ဂျပန်နိုင်ငံဟု ခေါ်ဆိုသော်လည်း ဂျပန်ဘာသာ စကားတွင် ဂျပန်နိုင်ငံကို နိပွန် သို့မဟုတ် နိဟွန်း ဟုခေါ်ဆိုကြပြီး ထိုအမည် နှစ်ခုစလုံးကို ဂျပန် ခန်းဂျီး အက္ခရာဖြင့် ( 日本) ဟု ရေးသည်။ ဂျပန်တွင် နိပွန် ဆိုသော အမည်ကို ရုံးသုံးအတွက် အသုံးများကြပြီး ဂျပန်ယန်းငွေ၊ စာတိုက်တံဆိပ်ခေါင်း နှင့် နိုင်ငံတကာ အားကစားပွဲများတွင် သုံးနှုန်းလေ့ ရှိကြသည်။ နိဟွန်း ဆိုသော အခေါ်အဝေါ်ကိုမူ ယနေ့ခေတ် စကားပြောများတွင် သုံးကြသည်။ ဂျပန် လူမျိုးတို့ကို သူတို့ဘာသာ ဂျပန် ဘာသာစကားဖြင့် နိဟွန်းဂျင်း ဟု လည်းကောင်း၊ ဂျပန်ဘာသာကို နိဟွန်းဂေါ့ ဟု လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုလေ့ရှိပြီး အဓိပ္ပာယ်မှာ &quot;နေအမျိုးအနွယ်&quot; ဟူ၍ ဖြစ်ပြီး တစ်ခါတရံ &quot;နေထွက်ရာတိုင်းပြည်&quot; (Land of the Rising Sun) ဟု ဘာသာပြန်ဆိုတတ်ကြသည်။ ထိုအသုံးအနှုန်းမှာ တရုတ်ပြည်ရှိ ဂျပန်သံတမန်များမှ စတင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး တရုတ်နိုင်ငံနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ဂျပန်က ပို၍ရှေ့ဘက်သို့ ကျခြင်းကို ညွှန်းဆိုခြင်းဖြစ်သည်။

== သမိုင်းကြောင်း ==
{{main|ဂျပန်သမိုင်း}}
=== [[သမိုင်းမတင်မီခေတ်]] နှင့် ရှေးခေတ် သမိုင်းကြောင်း ===
[[File:Horyu-ji11s3200.jpg|thumb|left|200px|ဟိုးယူးဂျိ မှ ရွှေခန်းမ နှင့် ငါးထပ်ဘုရား သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရှေးအကျဆုံး သစ်သားအဆောက်အအုံများတွင် ပါဝင်ပြီး ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အမျိုးသားရေးဆိုင်ရာ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရာ နေရာနှင့် [[ယူနက်စကို]]မှ ကမ္ဘာ့အမွေခံနေရာများ စာရင်းဝင် ဖြစ်သည်။]]

ဂျပန်ကျွန်းစုတွင် လူသားတို့ အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည့် လက္ခဏာကို [[ကျောက်ခေတ်ဟောင်း]] ကာလ ဘီစီ ၃၀,၀၀၀ ခန့်က ပင်တွေ့ရှိရသည်။ ထို့နောက်တွင် ဂျိုမွန်ကာလ ဘီစီ ၁၄,၀၀၀ ခန့်မှ စ၍ [[ကျောက်ခေတ်လယ်]] နှင့် [[ကျောက်ခေတ်သစ်]] ကာလရှိ ယနေ့ခေတ် အအီနု လူမျိုးနှင့် ယာမာတိုလူမျိုး &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Matsumara|first=Hirofumi; Dodo, Yukio|url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/ase/117/2/117_080325/_article |title=Dental characteristics of Tohoku residents in Japan: implications for biological affinity with ancient Emishi|journal=Anthropological Science|year=2009|volume=117|issue=2|pages=95–105|doi=10.1537/ase.080325|last2=Dodo|first2=Yukio}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Hammer|first=Michael F., et al|url=http://www.nature.com/jhg/journal/v51/n1/abs/jhg20068a.html |title=Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer Y chromosomes|journal=Journal of Human Genetics|year=2006|volume=51|issue=1|pages=47–58|doi=10.1007/s10038-005-0322-0|pmid=16328082|last2=Karafet|first2=TM|last3=Park|first3=H|last4=Omoto|first4=K|last5=Harihara|first5=S|last6=Stoneking|first6=M|last7=Horai|first7=S}}&lt;/ref&gt; တို့၏ ဘိုးဘေးများ ဖြစ်ကြသော တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ အမြဲတစေ ရွှေ့ပြောင်းခြင်း မပြုတော့ဘဲ ကျောက်ဂူတွင်း နေထိုင်သော မုဆိုးနှင့် ပစ္စည်းရှာဖွေသူတို့၏ အကြွင်းအကျန်များ နှင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ငန်းတို့၏ အကြွင်းအကျန်များကို တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Travis|first=John|title= Jomon Genes|url=http://www.pitt.edu/~annj/courses/notes/jomon_genes.html|publisher=University of Pittsburgh|accessdate=January 15, 2011}}&lt;/ref&gt; ထိုကာလမှ ရွှံ့ဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး အလှဆင်ထားသော ခွက်များသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အစောဆုံးသော [[အိုးလုပ်ငန်း]]မှ လက်ရာများပင် ဖြစ်သည်။ ဘီစီ ၃၀၀ ခန့်တွင် ယာယိုအီ လူမျိုးတို့ ဂျပန်ကျွန်းများသို့ ရောက်ရှိလာကြပြီး ဂျိုမွန်လူမျိုးတို့နှင့် ရောနှောနေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Denoon|first=Donald; Hudson, Mark|title=Multicultural Japan: palaeolithic to postmodern|url=https://archive.org/details/multiculturaljap0000unse_y4f9|publisher=Cambridge University Press|year=2001|isbn=0-521-00362-8|pages=[https://archive.org/details/multiculturaljap0000unse_y4f9/page/n31 22]–23}}&lt;/ref&gt;

ဘီစီ ၅၀၀ ခန့်တွင် စတင်သော ယာယိုအီ ကာလတွင် အလေ့အထအသစ်များ စတင်မိတ်ဆက်လာသည်ကို တွေ့ရသည်။ ၎င်းတို့မှာ စပါးစိုက်ပျိုးခြင်း၊&lt;ref&gt;{{cite web|title=Road of rice plant|url=http://www.kahaku.go.jp/special/past/japanese/ipix/5/5-25.html|publisher=[[National Science Museum of Japan]]|accessdate=January 15, 2011|archivedate=30 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110430010530/http://www.kahaku.go.jp/special/past/japanese/ipix/5/5-25.html}}&lt;/ref&gt; အိုးလုပ်ငန်း ပုံစံအသစ်&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kofun Period|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/kofu/hd_kofu.htm|publisher=Metropolitan Museum of Art|accessdate=January 15, 2011}}&lt;/ref&gt; နှင့် သတ္တုပညာ တို့ဖြစ်ပြီး ကိုရီးယား နှင့် တရုတ်မှ ရွှေ့ပြောင်းလာသောသူတို့ ယူဆောင်လာခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Yayoi Culture|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/yayo/hd_yayo.htm|publisher=Metropolitan Museum of Art|accessdate=January 15, 2011}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံနှင့် ပတ်သက်သည့် အစောဆုံး မှတ်တမ်းကို တရုတ်လူမျိုးတို့၏ &quot;ဟန်မှတ်တမ်း&quot; ဟုခေါ်သော တရုတ်သမိုင်းမှ&lt;ref&gt;{{cite book | last=Takashi | first=Okazaki | last2=Goodwin | first2=Janet | title=The Cambridge history of Japan, Volume 1: Ancient Japan | year=1993 | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge | isbn=0-521-22352-0 | page=275 | chapter=Japan and the continent}}&lt;/ref&gt; တဆင့် တွေ့ရသည်။ တရုတ်တို့၏ &quot;ပြည်ထောင် ၃ ခု မှတ်တမ်း&quot; ဟု အမည်ရသော သမိုင်းစာအုပ်အရ အေဒီ ၃ ရာစုတွင် ဂျပန်ကျွန်းစုပေါ်မှ အင်အားအကောင်းဆုံး တိုင်းပြည်ကို ယာမာတိုင်းကိုကု ဟု ခေါ်သည်ဟု ဆိုသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာကို ဂျပန်နိုင်ငံနှင့် စတင် ရောက်ရှိလာသည်မှာ ကိုရီးယား ပတ်ချဲ တိုင်းပြည်မှ ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း နောက်ပိုင်း ဗုဒ္ဓဘာသာ တိုးတက် ပြန့်ပွားလာမှုတွင် တရုတ်တို့၏ လွှမ်းမိုးမှု များစွာ ပါဝင်လေသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |editor=Brown, Delmer M.|year=1993 |title=The Cambridge History of Japan |publisher=Cambridge University Press |pages=140–149}}&lt;/ref&gt; အစောပိုင်းက လက်မခံမှုများရှိသော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် အုပ်ချုပ်သူ လူတန်းစားများက ဗုဒ္ဓဘာသာကို ပြန့်ပွားအောင် လုပ်ဆောင်လာကြပြီး အာဆုကာ ခေတ် (၅၉၂-၇၁၀) သို့ ရောက်သော အခါတွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် လက်ခံ လာကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Japanese Experience: A Short History of Japan |first=William Gerald|last=Beasley |publisher=University of California Press |year=1999 |page=42 |isbn=0-520-22560-0 }}&lt;/ref&gt;

၈ ရာစုနှစ်၊ နာရာခေတ် (၇၁၀-၇၈၄) သို့ ရောက်သောအခါတွင် ဟဲအိဂျို နန်းတော် (ယနေ့ခေတ် နာရာ နေရာ) နေရာကို ဗဟိုပြု၍ အင်အား အလွန်ကောင်းသော ဂျပန်တိုင်းပြည် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ နာရာခေတ်မှစ၍ ဂျပန်စာပေ အစပျိုးလာခဲ့ပြီး ဗုဒ္ဓဘာသာပေါ် အခြေခံသော ဂျပန် အနုပညာ နှင့် ဗိသုကာပညာရပ်တို့ ဖြစ်ပေါ်တိုးတက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |first=Conrad|last=Totman |year=2002 |title=A History of Japan |publisher=Blackwell |pages=64–79 | isbn=978-1-4051-2359-4}}&lt;/ref&gt; ၇၃၅-၇၃၇ ကြား ဖြစ်ပွားခဲ့သော ကျောက်ရောဂါ ကပ်‌ဘေးကြောင့် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေ သုံးပုံတစ်ပုံခန့် သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hays|first=J.N.|title=Epidemics and pandemics: their impacts on human history|url=https://archive.org/details/cruisersbattlecr00osbo|year=2005|publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=1-85109-658-2|page=[https://archive.org/details/cruisersbattlecr00osbo/page/31 31]}}&lt;/ref&gt; ၇၈၄ ခုနှစ်တွင် ကန်မူးမင်းက မြို့တော်ကို နာရာမှ နာဂါအိုကာကျိုး နေရာသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ပြီး ထိုမှ တဆင့် ယနေ့ခေတ် [[ကျိုတိုမြို့]] နေရာ ဖြစ်သော ဟဲအိအန်ကျိုး သို့ ၇၉၄ ခုနှစ်တွင် ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။

[[File:Mōko Shūrai Ekotoba Mongol Invasion Takezaki Suenaga 2 Page 5-7.jpg|thumb|မွန်ဂိုတို့ ဂျပန်သို့ ကျူးကျော်စဉ်အတွင်း ဆာမူရိုင်းများ မွန်ဂိုတို့နှင့် ရင်ဆိုင်နေစဉ်။ ကာမိကာဇဲဟု အမည်ရသော တိုင်ဖွန်းမုန်တိုင်း နှစ်ခုက ဂျပန်တို့ကို မွန်ဂိုတပ်တို့၏ ရန်မှ ကာကွယ်ပေးခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။]]
ထိုအချိန်မှစ၍ ဟဲအိအန် ခေတ် (၇၉၄-၁၁၈၅) ခုနှစ်အတွင်းစတင်ခဲ့ပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ တသီးတခြားဖြစ်သော ဂျပန် ယဉ်ကျေးမှု ခိုင်မာစွာ ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ကာ အနုပညာ၊ အိုးလုပ်ငန်း နှင့် ဘာသာစကားတို့ ဖြစ်ကြသည်။ လေဒီ မူရာဆာကီ၏ ဂန်းဂျိ ပုံပြင်များနှင့် ဂျပန်နိုင်ငံတော် သီချင်းဖြစ်သော ကိမိဂါရိုတို့ကို ထိုအချိန်က ရေးသားခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |first=Conrad|last=Totman |year=2002 |title=A History of Japan |publisher=Blackwell |pages=79–87, 122–123 | isbn=978-1-4051-2359-4}}&lt;/ref&gt;

ဟဲအိအန်ခေတ်အတွင်း ဗုဒ္ဓဘာသာ ပြန့်ပွားလာခဲ့ပြီး အဓိကအားဖြင့် ဂိုဏ်းနှစ်ခု ဖြစ်သော ဆိုင်ချိုး၏ တန်ဒိုင်းဂိုဏ်း နှင့် ကူးကိုင်း၏ ရှင်ဂုံဂိုဏ်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။ မဟာယန ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ဂိုဏ်းခွဲတစ်ခု ဖြစ်သော သန့်ရှင်းသောမြေ၏ ဗုဒ္ဓဝါဒ (ဂျိုဒိုရှူး ၊ ဂျိုဒိုရှင်ရှူး ) မှာ ၁၁ ရာစု၏ နောက်တစ်ဝက်တွင် အလွန် ထင်ရှားလာခဲ့သည်။

=== မြေရှင်ပဒေသရာဇ်ခေတ်ကာလ ===
ဂျပန်တို့၏ မြေရှင်ပဒေသရာဇ် ခေတ်ကာလမှ [[ဆာမူရိုင်း]] ဟုခေါ်သော အုပ်ချုပ်သူ စစ်သူရဲများ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းနှင့် ထင်ရှားလာခြင်းတို့ဖြင့် အစပျိုးခဲ့သည်။ ၁၁၈၅ ခုနှစ်တွင် ဂန်ပေးစစ်ပွဲအတွင်း တိုင်ရာ မျိုးနွယ်စုတို့ ရှုံးနိမ့်ခဲ့ပြီးနောက် ဟဲအိကဲပုံပြင်များအရ ဆာမူရိုင်း မိနာမိတို နော့ ယိုရီတိုမိုကို [[ရှိုးဂန်း]] အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ပြီး ကမာကူရာ တွင် အခြေစိုက် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ သူ သေဆုံးပြီးနောက် ဟိုဂျို မျိုးနွယ်စုသည် ရှိုးဂန်း များအတွက် အုပ်ချုပ်သူ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကမာကူရာ ခေတ် (၁၁၈၅-၁၃၃၃) ခုနှစ်အတွင်းတွင် တရုတ်နိုင်ငံမှ ဇင်ဗုဒ္ဓဘာသာကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး ဆာမူရိုင်းအလွှာများ ကြားတွင် ရေပန်းစားလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Totman|first=Conrad|title=A History of Japan ''(2nd ed.)''|year=2005|publisher=Blackwell|isbn=1-4051-2359-1|pages=106–112}}&lt;/ref&gt;  ကမာကူရာ ရှိုးဂန်းတို့က ၁၂၇၄ နှင့် ၁၂၈၁ ခုနှစ်တွင် မွန်ဂို ကျူးကျော်သူတို့ကို တွန်းလှန်ခဲ့သော်လည်း နောက်ဆုံးတွင် ဂိုဒိုင်ဂိုမင်းမှ နောက်ဆုံးတွင် သူတို့အား ဖယ်ရှားပစ်ခဲ့သည်။ ဂိုဒိုင်ဂိုမင်းသည် ၁၃၃၆ ခုနှစ်တွင် အာရှီကာဂါ တာကာအူဂျီ အား ရှုံးနိမ့်ခဲ့သည်။

[[File:Samurai-Edo-Customs-1798-Shiji-no-Yukikai.png|thumb|left|ဆာမူရိုင်းတို့သည် အရပ်သားတို့ကို အသေးအဖွဲစော်ကားမှုများနှင့်ပင် သတ်ဖြတ်တတ်ကြသဖြင့် အဲဒိုခေတ် (၁၇၉၈)အတွင်း ဂျပန်ပြည်သူတို့က အကြီးအကျယ် ကြောက်ရွံ့ကြသည်။]] 
အာရှိကာဂါ တာကာအူဂျီက မူရိုမာချီ ၊ ကျိုတိုတွင် ရှိုးဂန်းနိတ် ကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ထိုအချိန်မှစ၍ မူရိုမာချီခေတ် (၁၃၃၆-၁၅၇၃) ခုနှစ်အတွင်း စတင်ခဲ့သည်။ အာရှီကာဂါ ရှိုးဂန်းနိတ် သည် အာရှိကာဂါ ယိုရှီမိဆု လက်ထက်တွင် ဂုဏ်ရောင် ထွန်းပြောင်ခဲ့ပြီး ဇင်ဗုဒ္ဓဘာသာကို အခြေခံသော ယဉ်ကျေးမှု တိုးတက်မြင့်မားခဲ့သည်။ ထိုမှတဆင့် ဟီဂါရှိယာမ ယဉ်ကျေးမှု တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ၁၆ ရာစုတိုင်အောင် တိုးတက် မြင့်မားခဲ့သည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ နောက် ဆက်ခံသော အာရှိကာဂါ ရှိုးဂန်းများသည် ဒိုင်မျိုဟုခေါ်သော မြေရှင်ပဒေရာဇ် စစ်ခေါင်းဆောင်များကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ခြင်း မရှိဘဲ ၁၄၆၇ ခုနှစ်တွင် အိုးနင်စစ်ပွဲဟု ခေါ်သော ပြည်တွင်းစစ် စတင်ခဲ့ကာ ရာစုနှစ်တစ်ခုစာ ကြာသည့် ဆန်ဂိုးကုခေတ် ဟုခေါ်သည် ပြည်ထောင်စစ်ပွဲများ စတင်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |first=George|last=Sansom |year=1961 |title=A History of Japan: 1334–1615 |url=https://archive.org/details/historyofjapan00sans|publisher=Stanford University Press|pages=[https://archive.org/details/historyofjapan00sans/page/42 42], 217 | isbn=0-8047-0525-9}}&lt;/ref&gt;

၁၆ရာစု အတွင်းတွင် ပေါ်တူဂီမှ ကုန်သည်များနှင့် ခရစ်ယာန် သာသနာပြုများ ဂျပန်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီး ဂျပန်နှင့် အနောက်တိုင်းတို့အကြား ကုန်သွယ်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု တိုက်ရိုက်ဖလှယ်ခြင်း စတင်ခဲ့သည်။ အိုဒါ နိုဘူနာဂါသည် အခြား ဒိုင်မျိုများကို ဥရောပ နည်းပညာနှင့် လက်နက်များကို အသုံးပြု၍ အောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၅၅၂ ခုနှစ်တွင် လုပ်ကြံခံရပြီးနောက် ဆက်ခံသူ တိုယိုတိုမီ ဟီဒဲယိုရှီက ၁၅၉၀ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံကိုပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ ဟီဒဲယိုရှီက ကိုရီးယားကို နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ကျူးကျော်ခဲ့သည်။ ကိုရီးယားနှင့် မင်မင်းဆက်၏ တရုတ်တပ်များကို ရှုံးနိမ့်ပြီး ဟီဒဲယိုရှီ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ဂျပန်တပ်များ ကိုရီးယားမှ ၁၅၉၈ ခုနှစ်တွင် ဆုတ်ခွာလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |first=Stephen|last=Turnbull|year=2002 |title=Samurai Invasion: Japan's Korean War |url=https://archive.org/details/samuraiinvasionj0000turn|publisher=Cassel |page=[https://archive.org/details/samuraiinvasionj0000turn/page/227 227]| isbn=978-0-304-35948-6}}&lt;/ref&gt; ထိုခေတ်ကို အာဇူချီ-မိုမိုယာမာခေတ် (၁၅၇၃-၁၆၀၃) ဟု ခေါ်သည်။
[[File:Japan map 1783.jpeg|thumb|ဂျပန်နိုင်ငံ၏ မြေပုံကို ပြန်လည် ထွင်းထုထားပုံ]]
တိုဂူဂါဝါ အိအဲယာဆု သည် ဟိဒဲယိုရှီ၏ သားအရွယ်မရောက်မီ ယာယီအုပ်ချုပ်သူအဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့ပြီး သူ၏ နေရာကို အသုံးပြု၍ နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေး ထောက်ခံမှု ရရှိစေရန် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားသော အခါတွင် သူသည် ၁၆၀၀ ခုနှစ်၌ ပြိုင်ဘက် မျိုးနွယ်စုတို့ကို ဆဲကိဂါဟာရ စစ်ပွဲတွင် အနိုင်ရခဲ့သည်။ အိအဲယာဆုသည် ၁၆၀၃ ခုနှစ်တွင် ရှိုးဂန်းအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ရပြီး အဲဒိုခေါ် ယနေ့ခေတ်တိုကျို နေရာတွင် တိုကုဂါဝါ ရှိုးဂန်းနိတ် ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Turnbull|first=Stephen|title=Toyotomi Hideyoshi|url=https://archive.org/details/toyotomihideyosh00turn_184|year=2010|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1-84603-960-7|page=[https://archive.org/details/toyotomihideyosh00turn_184/page/n62 61]}}&lt;/ref&gt; တိုကုဂါဝါ ရှိုးဂန်းနိတ် သည် ဘူကဲ ရှိုဟတ်တို အပါအဝင် စည်းမျဉ်းများကို ချမှတ်ခဲ့ပြီး ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒိုင်မျိုများ ထိန်းချုပ်နိုင်ရန် အတွက် လိုက်နာရမည့် စည်းမျဉ်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Totman|first=Conrad|title=A History of Japan ''(2nd ed.)''|year=2005|publisher=Blackwell|isbn=1-4051-2359-1|pages=142–143}}&lt;/ref&gt; ၁၆၃၉ ခုနှစ်တွင် ဆာကိုကု ဟုခေါ်သော တံခါးပိတ် ဝါဒ ပေါ်လစီကို ရာစုနှစ် ၂ ခုခွဲမျှ ကြာအောင် ကျင့်သုံးခဲ့ပြီး  အားပျော့သော နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ စည်းလုံးညီညွတ်မှု အချိန်ကာလ ဖြစ်သည့် အဲဒိုခေတ် (၁၆၀၃-၁၈၆၈) အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Toby|first=Ronald P.|title=Reopening the Question of Sakoku: Diplomacy in the Legitimation of the Tokugawa Bakufu|journal=Journal of Japanese Studies|year=1977|volume=3|issue=2|pages=323–363|doi=10.2307/132115}}&lt;/ref&gt;  ရန်းဂါးကု ဟုခေါ်သော အနောက်တိုင်း သိပ္ပံပညာများကို နာဂါဆာကီရှိ ဒတ်ချ်တို့ စုဝေးရာ ဖြစ်သော ဒဲဂျီးမားမှ တဆင့်  ဆက်လက်လေ့လာခဲ့သည်။ အဲဒိုခေတ်တွင် ကိုကုဂကု (အမျိုးသားရေး ဘာသာ) ဟုခေါ်သော ဂျပန်တို့မှ ဂျပန်နိုင်ငံ အကြောင်း လေ့လာသော ဘာသာရပ်လည်း တိုးတက် ထွန်းကားလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ohtsu|first=M.|title=Japanese National Values and Confucianism|journal=Japanese Economy|year=1999|volume=27|issue=2|pages=45–59|doi=10.2753/JES1097-203X270245|last2=Ohtsu|first2=Makoto}}&lt;/ref&gt;

=== ခေတ်သစ်ကာလ ===
၁၈၅၄ ခုနှစ် မတ်လ ၃၁ ရက်တွင် အမေရိကန် ရေတပ်ဗိုလ်မှူးချုပ် မက်သယူးပယ်ရီသည် အမေရိကန်ရေတပ်မှ သင်္ဘောနက်ဟု ဂျပန်တို့ခေါ်သော အနောက်တိုင်း သင်္ဘောများဖြင့် ရောက်ရှိလာပြီး ကာနာဂါဝါ သဘောတူညီချက်ဖြင့် ဂျပန်တို့ကို ဖိအားပေး၍ ပြင်ပကမ္ဘာနှင့် ဆက်သွယ်စေခဲ့သည်။ ဘာကူမတ်ဆု ခေတ်အတွင်း နောက်ဆက်တွဲ အနောက်နိုင်ငံများနှင့် ချုပ်ဆိုသော အလားတူစာချုပ်များကြောင့် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် စီးပွားရေး နှင့် နိုင်ငံရေး ပြဿနာများ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ရှိုးဂန်း နုတ်ထွက်ပြီးနောက် ဘိုရှင်းစစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားပြီး ဘုရင်အောက်တွင် အားလုံး စုပေါင်းထိန်းချုပ်သောနိုင်ငံ (မေဂျီပြန်လည်တည်ထောင်ရေး) အဖြစ် စတင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Totman|first=Conrad|title=A History of Japan ''(2nd ed.)''|year=2005|publisher=Blackwell|isbn=1-4051-2359-1|pages=289–296}}&lt;/ref&gt;

[[File:Great Victory of Pyongyang and Capture of Chinese Qing Generals by Migita Toshihide 1894.jpg|thumb|left|240px|၁၈၉၄-၁၈၉၅ ပထမ တရုတ်-ဂျပန်စစ်တွင် တရုတ် ဗိုလ်ချုပ်တို့ ဂျပန်တို့ ထံတွင် လက်နက်ချစဉ်]]
အနောက်တိုင်းမှ နိုင်ငံရေး၊ တရားစီရင်ရေး နှင့် စစ်ရေးအဖွဲ့အစည်းများ ပုံစံကို ယူပြီးနောက် ဂျပန်အစိုးရအဖွဲ့သည် ပရိုင်ဗီကောင်စီကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး မေဂျီ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ကို စတင်မိတ်ဆက်ကာ ဂျပန်လွှတ်တော်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ မေဂျီ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးမှ ဂျပန် အင်ပိုင်ယာကို စက်မှုလုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးသော ကမ္ဘာ့အင်အားကြီး နိုင်ငံ အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိစေခဲ့ပြီး ၎င်း၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုကို ချဲ့ထွင်ရန်အတွက် စစ်ရေးပဋိပက္ခများကို စတင် ဖန်တီးခဲ့သည်။ [[ပထမ တရုတ်-ဂျပန်စစ်]] (၁၈၉၄-၁၈၉၅) နှင့် ရုရှား-ဂျပန်စစ် (၁၉၀၄-၁၉၀၅) တို့  အပြီးတွင် ဂျပန်တို့သည် ထိုင်ဝမ်၊ ကိုရီးယား နှင့် ဆာခါလင်၏ တောင်ဘက် တစ်ဝက်ကို ရယူ ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Matsusaka|first=Y. Tak|title=Companion to Japanese History|year=2009|publisher=Blackwell|isbn=9781-4051-1690-9|pages=224–241|editor=Tsutsui, William M.|chapter=The Japanese Empire}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ၁၈၇၃ ခုနှစ်တွင် ၃၅ သန်းမှ ၁၉၃၅ ခုနှစ်တွင် သန်း ၇၀ သို့ တိုးတက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hiroshi|first=Shimizu|title=Japan and Singapore in the world economy : Japan's economic advance into Singapore, 1870–1965|year=1999|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-19236-1|author2=Hitoshi, Hirakawa|page=17}}&lt;/ref&gt;

[[File:Meiji tenno1.jpg|thumb|upright|မေဂျီ ဘုရင် (၁၈၆၈-၁၉၁၂) သူ၏ အမည်ဖြင့် တိုကုဂါဝါ ရှိုးဂန်းနိတ် အပြီးတွင် ဘုရင်စနစ်ကို ပြန်လည် အသက်သွင်းခဲ့သည်။]]
၂၀ ရာစု အစောပိုင်းတွင် တိုင်းရှိုး ဒီမိုကရေစီခေတ်အနေဖြင့် ခဏတာ ရှိခဲ့သော်လည်း နယ်ချဲ့စနစ်နှင့် စစ်အင်အားတိုးချဲ့မှုတို့က လွှမ်းမိုးသွားခဲ့သည်။ [[ပထမကမ္ဘာစစ်]] တွင် ဂျပန်တို့သည် စစ်နိုင်သည့် မဟာမိတ်များဘက်မှ ရှိခဲ့ပြီး သူတို့၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုနှင့် နယ်မြေပိုင်ဆိုင်မှုကို ချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။ ဂျပန်တို့သည် နယ်ချဲ့ ပေါ်လစီကို ဆက်လက် ကျင့်သုံးခဲ့ပြီး ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် [[မန်ချူးရီးယား]]ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သဖြင့် နိုင်ငံတကာမှ ကန့်ကွက် ရှုံ့ချခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ နှစ်နှစ်အကြာတွင် ဂျပန်တို့ [[နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းကြီး]] မှ နုတ်ထွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၆ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်တို့သည် နာဇီဂျာမနီ နှင့် ကွန်မြူနစ် ဆန့်ကျင်ရေး ပဋိညာဉ် စာချုပ်ကို လက်မှတ် ထိုးခဲ့ပြီး ၁၉၄၀ ခုနှစ်တွင် သုံးပွင့်ဆိုင် ပဋိညာဉ် စာချုပ်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးပြီးနောက် ဝင်ရိုးတန်းအင်အားကြီး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Axis Alliance|url=http://www.ibiblio.org/pha/policy/pre-war/361125a.html#3|publisher=iBiblio|accessdate=January 16, 2011}}&lt;/ref&gt; ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်တို့က ဆိုဗီယက်-ဂျပန် စစ်မတိုက်ရေး ပဋိညာဉ်စာချုပ်ကို ညှိနှိုင်း ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Totman|first=Conrad|title=A History of Japan ''(2nd ed.)''|year=2005|publisher=Blackwell|isbn=1-4051-2359-1|page=442}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်အင်ပိုင်ယာသည် ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် တရုတ်နိုင်ငံ အခြားဒေသများကို ကျူးကျော်ခဲ့ပြီး [[ဒုတိယ တရုတ်-ဂျပန်စစ်]] (၁၉၃၇-၁၉၄၅) ကို ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ဂျပန် ဘုရင့် တပ်မတော်သည် နန်ကျင်းမြို့ကို အလျှင်အမြန် သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး [[နန်ကင်း လူသတ်ပွဲ]]ကို ကျူးလွန်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html |title=Judgment International Military Tribunal for the Far East, Chapter VIII: Conventional War Crimes (Atrocities) |publisher=iBiblio |date=November 1948}}&lt;/ref&gt; ၁၉၄၀ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်တို့ ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနားကို ကျူးကျော် ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီးနောက် [[အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု]]က ဂျပန်တို့အား လောင်စာဆီ ရောင်းချမှု ပိတ်ပင်ကန့်သတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |first=Roland H., Jr. |last=Worth |title=No Choice But War: the United States Embargo Against Japan and the Eruption of War in the Pacific |publisher=McFarland |year=1995 |pages=56, 86|isbn=0-7864-0141-9}}&lt;/ref&gt; ၁၉၄၁ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ (၇) ရက်တွင် ဂျပန်တို့က အမေရိကန် ရေတပ်စခန်း ဖြစ်သော [[ပုလဲဆိပ်ကမ်း]] ကို တိုက်ခိုက်ပြီး စစ်ကြေညာခဲ့ကာ အမေရိကန်တို့ကို [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]] အတွင်းသို့ ဝင်ရောက် လာစေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sankei.co.jp/seiron/koukoku/2005/0504/ronbun3-2.html |title=インドネシア独立運動と日本とスカルノ（２） |work=馬 樹禮 |publisher=産経新聞社 |date=April 2005 |accessdate=October 2, 2009 |language=Japanese |archivedate=1 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501141220/http://www.sankei.co.jp/seiron/koukoku/2005/0504/ronbun3-2.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ibiblio.org/pha/policy/1941/411208c.html |title=The Kingdom of the Netherlands Declares War with Japan |publisher=iBiblio |accessdate=October 2, 2009}}&lt;/ref&gt; ဆိုဗီယက်တို့က မန်ချူးရီးယားကို ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ပြီး ဟီရိုရှီးမားနှင့် နာဂါဆာကီ မြို့တို့တွင် [[အနုမြူဗုံး|အဏုမြူဗုံး]] ကြဲချခြင်း ခံရပြီးနောက် ဂျပန်တို့ ဩဂုတ်လ ၁၅ ရက်တွင် အကန့်အသတ်မရှိ လက်နက်ချခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Pape|first=Robert A.|title=Why Japan Surrendered|url=https://archive.org/details/sim_international-security_fall-1993_18_2/page/154|journal=International Security|year=1993|volume=18|issue=2|pages=154–201|doi=10.2307/2539100}}&lt;/ref&gt; စစ်ပွဲကြောင့် ဂျပန် နှင့် အရှေ့အာရှ တစ်ခုလုံးတွင် လူသန်းပေါင်းများစွာ သေဆုံးခဲ့ပြီး နိုင်ငံ၏ စက်မှုလုပ်ငန်းနှင့် အခြေခံ အဆောက်အအုံများစွာ ပျက်စီးခဲ့သည်။ အမေရိကန် ဦးဆောင်သော မဟာမိတ်များက အာရှတဝှမ်းရှိ ကိုလိုနီများ နှင့် စစ်စခန်းများမှ ဂျပန် သန်းပေါင်းများစွာကို အိမ်ပြန်ပို့ခဲ့ရပြီး ဂျပန် အင်ပိုင်ယာကို ဖျက်သိမ်းကာ ၎င်းတို့ သိမ်းယူထားသော နယ်မြေများကို လွတ်လပ်ရေး ပြန်လည် ရရှိစေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Watt|first=Lori|title=When Empire Comes Home: Repatriation and Reintegration in Postwar Japan|url=https://archive.org/details/whenempirecomesh0000unse|publisher=Harvard University Press|year=2010|isbn=978-0-674-05598-8|pages=[https://archive.org/details/whenempirecomesh0000unse/page/n16 1]–4}}&lt;/ref&gt; မဟာမိတ်များက အရှေ့ဖျားဒေသအတွက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ စစ်ခုံရုံးကို ၁၉၄၆ ခုနှစ်၊ မေလ (၃) ရက်တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ဂျပန်ခေါင်းဆောင် အချို့ကို စစ်ရာဇဝတ်မှုများ အတွက် တရားစွဲဆိုခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဘက်တီးရီးယား သုတေသန ဌာန နှင့် ဘုရင့်မိသားစုတို့ကိုမူ တရားခွင်သို့ တက်ရောက်စေခဲ့သော်လည်း ရာဇဝတ်သားအဖြစ် တရားစွဲဆိုခြင်းမှ မဟာမိတ်တပ်များဆိုင်ရာ စစ်သေနာပတိချုပ်မှ ကင်းလွတ်ခွင့် ပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Thomas|first=J.E.|title=Modern Japan|url=https://archive.org/details/modernjapansocia0000thom|year=1996|publisher=Longman|isbn=0-582-25962-2|pages=[https://archive.org/details/modernjapansocia0000thom/page/284 284]–287}}&lt;/ref&gt;

၁၉၄၇ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်တို့က  လစ်ဘရယ် ဒီမိုကရေစီဝါဒကို အလေးပေးသော ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေအသစ်ကို စတင်ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ ၁၉၅၂ ခုနှစ်တွင် ဆန်ဖရန်စစ္စကို စာချုပ်ဖြင့် မဟာမိတ်တို့ ဂျပန်မှ ထွက်ခွာသွားခဲ့ကာ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2007/03/06/national/52-coup-plot-bid-to-rearm-japan-cia/ |title='52 coup plot bid to rearm Japan: CIA |first=Joseph |last=Coleman |date=March 6, 2007 |work=The Japan Times |accessdate=April 3, 2007 |archive-date=11 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411091335/http://www.japantimes.co.jp/news/2007/03/06/national/52-coup-plot-bid-to-rearm-japan-cia/ }}&lt;/ref&gt; ၁၉၅၆ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်တို့အား ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂတွင် အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် လက်ခံခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် ဂျပန်နိုင်ငံသည် အလျှင်အမြန် တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ကမ္ဘာတွင် ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံး စီးပွားရေး ရှိသောနိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်မှာ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် တရုတ်တို့ကျော်တက် မသွားခင်အချိန်အထိ ဖြစ်သည်။ ထိုတိုးတက်မှုမှာ ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်လည်များတွင် အဓိက စီးပွားရေး ကျဆင်းမှု ကြုံတွေ့ပြီးနောက် ပြီးဆုံးသွားခဲ့သည်။ ၂၁ ရာစု အလယ်ပိုင်းတွင် အပေါင်းလက္ခဏာ ဆန်သော တိုးတက်မှုများဖြင့် စီးပွားရေး ပြန်လည် တိုးတက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/5178822.stm |title=Japan scraps zero interest rates |publisher=BBC News |date=July 14, 2006 |accessdate=December 28, 2006}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၁ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၁၁) ရက်တွင် ဂျပန်တို့သည် သမိုင်းတွင် အပြင်းထန်ဆုံးသော ငလျင်နှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရပြီး [[နျူကလီးယားစွမ်းအား|နျူကလီးယား စွမ်းအင်]]၏ သမိုင်းတလျှောက်တွင် အဆိုးရွားဆုံး ဖြစ်သော ဖူကူရှီးမား ဒိုင်အိချိ နျူးကလီးယား ကပ်ဘေးနှင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;nytimes-tsunami&quot;&gt;{{cite news|last=Fackler|first=Martin; Drew, Kevin|title=Devastation as Tsunami Crashes Into Japan|url=http://www.nytimes.com/2011/03/12/world/asia/12japan.html?ref=world|accessdate=March 11, 2011|newspaper=The New York Times|date=March 11, 2011}}&lt;/ref&gt;

== အစိုးရနှင့် နိုင်ငံရေး ==
[[File:Emperor Naruhito (cropped).jpg|thumb|လက်ရှိ ဧကရာဇ် [[နာရူဟီတို]]]]

ဂျပန်နိုင်ငံသည် စည်းမျဉ်းခံ ဘုရင်စနစ် ကျင့်သုံးသော နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ဘုရင်၏ ဩဇာအာဏာမှာ အနည်းအကျဉ်းမျှသာ ရှိသည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များအတွက် ဥသျှောင် ဖြစ်သော ဘုရင်ကို ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေက &quot;နိုင်ငံတော်နှင့် ပြည်သူတို့၏ စည်းလုံးညီညွတ်မှု ၏ ပြယုဂ်&quot; ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ ဩဇာအာဏာမှာ ဝန်ကြီးချုပ် နှင့် ဒိုင်းယက်ဟု ခေါ်သော လွှတ်တော်၏ ရွေးချယ်ခံ အမတ်များ တွင်သာ ရှိသည်။ အချုပ်အခြာ အာဏာမှာ ပြည်သူတို့ ထံတွင်သာ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Constitution&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.kantei.go.jp/foreign/constitution_and_government_of_japan/constitution_e.html |title=The Constitution of Japan |publisher=Prime Minister of Japan and His Cabinet |date=November 3, 1946 |accessdate=February 14, 2014}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံ၏ လက်ရှိဘုရင်မှာ နာရူဟီတိုဖြစ်သည်

ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ဥပဒေပြု အစိတ်အပိုင်းမှာ နေရှင်နယ် ဒိုင်းယက် ဟုခေါ်သော လွှတ်တော် နှစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ လွှတ်တော်တွင် အမတ် နေရာ ၄၈၀ ပါသော အောက်လွှတ်တော် ပါဝင်ပြီး ၄ နှစ်တကြိမ် သို့မဟုတ် ဖျက်သိမ်းသည့် အခါတွင် ပေါ်ပြူလာ ဖြစ်သော မဲဖြင့် ရွေးချယ်ခန့်အပ် ကြသည်။ ဟောက်စ်အော့ဖ် ကောင်ဆယ်လာ ခေါ်သော အထက်လွှတ်တော်တွင် အမတ်နေရာ ၂၄၂ နေရာ ပါဝင်ပြီး ၆ နှစ်သက်တမ်း ရှိသည်။ အသက် ၂၀ ပြည့်ပြီးသူတိုင်း မဲပေးပိုင်ခွင့် ရှိပြီး&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{cite web|title=Japan|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/4142.htm|publisher=US Department of State|accessdate=January 16, 2011}}&lt;/ref&gt; ရွေးချယ်ခံ နေရာများ အားလုံးအတွက် လျှို့ဝှက်မဲစနစ်&lt;ref name=&quot;Constitution&quot;/&gt; ကို ကျင့်သုံးသည်။ လွှတ်တော်တွင် ဆိုရှယ်လစ်ဘရယ် ပါတီ ဖြစ်သော ဂျပန် ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီ နှင့် ကွန်ဆာဗေးတစ် ဖြစ်သော လစ်ဘရယ် ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီတို့ ကြီးစိုးနေကြသည်။ လစ်ဘရယ် ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီမှာ ၁၉၅၅ မှစ၍ မဲအရေအတွက် အသာရခဲ့ပြီဂ ၁၉၉၃ နှင့် ၁၉၉၄ ကြား ၁၁ လ နှင့် ၂၀၀၉ နှင့် ၂၀၁၂ ကြား ကာလများမှ လွဲ၍ ဖြစ်သည်။ လစ်ဘရယ် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီမှ အောက်လွှတ်တော်တွင် ၂၉၄ နေရာနှင့် အထက်လွှတ်တော်တွင် ၈၃ နေရာ ရရှိထားသည်။

ဝန်ကြီးချုပ်မှာ ဂျပန်အစိုးရ၏ ခေါင်းဆောင် ဖြစ်ပြီး လွှတ်တော်များမှ အမတ်များထဲနေ၍ ရွေးချယ် သတ်မှတ်ပြီးနောက် ဘုရင်မှ ခန့်အပ်သည်။ ဝန်ကြီးချုပ်သည် အစိုးရအဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးကို ခန့်အပ်ပိုင်ခွင့် နှင့် ထုတ်ပယ်နိုင်ခွင့် ရှိသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ အပြီး လစ်ဘရယ် ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီမှ အပြတ်အသတ် အနိုင်ရခဲ့ပြီးနောက် [[ရှင်ဇို အာဘေး]]မှ ယိုရှီဟီကို နိုဒါ၏ နေရာတွင် ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၂၆ မှစ၍ ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=Fackler|first=Martin|title=Ex-Premier Is Chosen To Govern Japan Again|url=http://www.nytimes.com/2012/12/27/world/asia/shinzo-abe-selected-as-japans-prime-minister.html?_r=1&amp;|accessdate=March 12, 2013|newspaper=The New York Times|date=December 27, 2013|location=New York}}&lt;/ref&gt;  ဝန်ကြီးချုပ်နေရာကို ဘုရင်က ခန့်အပ်ခြင်း ဖြစ်သော်လည်း ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေအရ လွှတ်တော်မှ သတ်မှတ်ပေးသူ မည်သူကို မဆို ဘုရင်က ခန့်အပ်ပေးရမည်ဟု ဖော်ပြပါရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Constitution&quot;/&gt;

[[File:Fumio Kishida 20170216.jpeg|thumb|လက်ရှိဝန်ကြီးချုပ် [[ဖူမီအို ခီရှိဒ]]]]
ဂျပန် ဥပဒေမှာ သမိုင်းကြောင်းအရ တရုတ်ဥပဒေ၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု ရှိသော်လည်း အဲဒိုခေတ် အတွင်းတွင် &quot;ကူဂျီကာတာ အိုဆာဒါမဲဂါကီ&quot; အစရှိသော သီးသန့် ဥပဒေများ ဖြစ်ပေါ်တိုးတက် လာခဲ့သည်။
&lt;ref&gt;{{cite book|last=Dean|first=Meryll|title=Japanese legal system: text, cases &amp; materials|url=https://archive.org/details/japaneselegalsys00dean|year=2002|publisher=Cavendish|isbn=978-1-85941-673-0|pages=[https://archive.org/details/japaneselegalsys00dean/page/55 55]–58|edition=2nd}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ၁၉ ရာစု နှောင်းပိုင်းမှ စ၍ တရားစီရင်ရေး စနစ်မှာ ဥရောပမှ အရပ်ဘက် ဥပဒေများ ပေါ်တွင် များစွာ အခြေခံလာပြီး အထူးသဖြင့် ဂျာမနီ နိုင်ငံ ဥပဒေ ပေါ်တွင် အခြေခံသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ၁၈၉၆ တွင် ဂျပန် အစိုးရမှ ဂျာမန် ဥပဒေကြမ်း တစ်ခုပေါ်တွင် မူတည်၍ အရပ်ဘက် ဥပဒေ တစ်ခုကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အပြီး ပြင်ဆင် ပြီးချိန် အထိတိုင်အောင် သက်ရောက်မှု ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Kanamori|first=Shigenari|title=German influences on Japanese Pre-War Constitution and Civil Code|journal=European Journal of Law and Economics|date=January 1, 1999|volume=7|issue=1|pages=93–95|doi=10.1023/A:1008688209052}}&lt;/ref&gt; ဥပဒေပြု လွှတ်တော်မှ ပြဋ္ဌာန်းလိုက်သော ဥပဒေများကို ဘုရင်က တရားဝင် အသိအမှတ် ပြုပေးရသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေအရ ဘုရင်သည် လွှတ်တော်မှ အတည်ပြုလိုက်သော ဥပဒေကို အတည်ပြုပေးရန် လိုအပ်ပြီး ထိုပြဋ္ဌာန်းချက်ကို ဆန့်ကျင်ရန် အခွင့်အာဏာ ပေးမထားပေ။&lt;ref name=&quot;Constitution&quot;/&gt; ဂျပန် တရားရုံးစနစ်ကို လေးပိုင်း ခွဲခြားထားပြီး တရားရုံးချုပ် နှင့် အောက်ရုံး ၃ ခု တို့ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kantei.go.jp/foreign/judiciary/0620system.html |publisher=Office of the Prime Minister of Japan |title=The Japanese Judicial System |accessdate=March 27, 2007}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံ ပြဋ္ဌာန်း ဥပဒေ၏ အဓိက အပိုင်းကို ဥပဒေ သတ်မှတ်ချက်ဟု ခေါ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Dean|first=Meryll|title=Japanese legal system: text, cases &amp; materials|url=https://archive.org/details/japaneselegalsys00dean|year=2002|publisher=Cavendish|isbn=978-1-85941-673-0|page=[https://archive.org/details/japaneselegalsys00dean/page/131 131]|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

==နိုင်ငံခြား ဆက်ဆံရေး နှင့် စစ်ရေး==
[[File:SM3 from JDS Kongo.jpg|thumb|upright|ဂျေဒီအက်စ် ကွန်ဂို (DDG-173) ထိန်းချုပ် ဒုံးကျည်ဖျက်စနစ်မှ တိုက်ချင်းပစ် ဒုံးပျံ ဖျက် ဒုံးကျည်ကို ပစ်လွှတ်နေစဉ်]]
ဂျပန်သည် ဂျီအိတ် (G8)၊ [[အေးပက်]] နှင့် အာဆီယံ ပေါင်း ၃ နိုင်ငံ တို့၏ အဖွဲ့ဝင် ဖြစ်ပြီး အရှေ့အာရှ ညီလာခံတွင် ပါဝင်သူ ဖြစ်သည်။ ဂျပန်သည် [[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]]နှင့် လုံခြုံရေး ပဋိဉာဏ် စာချုပ်ကို ၂၀၀၇ ခုနှစ် မတ်လတွင် လက်မှတ် ရေးထိုးခဲ့ပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mofa.go.jp/region/asia-paci/australia/joint0703.html |title=Japan-Australia Joint Declaration on Security Cooperation |publisher=Ministry of Foreign Affairs|accessdate=August 25, 2010}}&lt;/ref&gt; [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] နှင့် ၂၀၀၈ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် လက်မှတ် ရေးထိုးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mofa.go.jp/region/asia-paci/india/pmv0810/joint_d.html |title=Joint Declaration on Security Cooperation between Japan and India |publisher=Ministry of Foreign Affairs |date=October 22, 2008 |accessdate=August 25, 2010}}&lt;/ref&gt; အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဖွံ့ဖြိုးရေး ရန်ပုံငွေ အတွက် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု နှင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံတို့ ပြီးလျှင် တတိယမြောက် အများဆုံး လှူဒါန်းသော နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၉.၄၈ ဘီလီယံ လှူဒါန်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Net Official Development Assistance in 2009|url=http://www.oecd.org/dataoecd/17/9/44981892.pdf|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]]|accessdate=January 16, 2011|archivedate=26 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110426173037/https://www.oecd.org/dataoecd/17/9/44981892.pdf}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် စီးပွားရေး၊ စစ်ရေး အရ နီးစပ်မှု ရှိသည်။ ဂျပန်-အမေရိကန် လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုသည် ဂျပန်နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီ၏ အရေးပါသော ကိစ္စရပ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.realclearpolitics.com/articles/2007/03/japan_is_back_why_tokyos_new_a.html |title=Japan Is Back: Why Tokyo's New Assertiveness Is Good for Washington| author=Michael Green |publisher=Real Clear Politics | accessdate=March 28, 2007}}&lt;/ref&gt; ၁၉၅၆ ခုနှစ်မှစ၍ ကမ္ဘာ့ကုလသမ္မဂ္ဂ၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့ပြီးနောက် ဂျပန်နိုင်ငံသည် လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ အမြဲတမ်းမဟုတ်သော အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ အဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သည်မှာ စုစုပေါင်း နှစ် ၂၀ မျှ ရှိပြီး လတ်တလော အနေနှင့် ၂၀၀၉ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၁၀ ခုနှစ်တို့တွင် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်သည် ဂျီဖိုး နိုင်ငံများထဲမှ [[ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီ]]၏ အမြဲတမ်း အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်ရန် ကြိုးစားနေသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.centralchronicle.com/20070111/1101194.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070221044357/http://www.centralchronicle.com/20070111/1101194.htm |archivedate=February 21, 2007 |title=UK backs Japan for UNSC bid |work=Central Chronicle | accessdate=March 28, 2007}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်သည် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် နယ်နိမိတ်ဆိုင်ရာ အငြင်းပွားမှုတွင် ပါဝင်ပတ်သက်လျှင် ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ရုရှားနိုင်ငံနှင့် တောင်ကူရေးကျွန်းများ အငြင်းပွားမှု၊ တောင်ကိုရီးယားနှင့် လျန်ကုတ် ကျောက်ဆောင် အငြင်းပွားမှု နှင့် တရုတ်၊ ထိုင်ဝမ်နိုင်ငံတို့နှင့် ဆန်ကာကူးကျွန်း အငြင်းပွားမှု၊ တရုတ်နှင့် အိုကီနိုတိုရီရှီမာ ပတ်ဝန်းကျင် သီးသန့်စီးပွားရေးဇုန် ဆိုင်ရာ အငြင်းပွားမှုတို့ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=Peace in Northeast Asia|url=https://archive.org/details/peacenortheastas00scho|year=2008|publisher=Edward Elgar Publishing Limited|pages=[https://archive.org/details/peacenortheastas00scho/page/n33 26]–29|editor=Schoenbaum, Thomas J.}}&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် ဂျပန်တို့သည် [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]] နှင့် ဂျပန်နိုင်ငံသားတို့အား ပြန်ပေးဆွဲမှု နှင့် နျူးကလီးယားလက်နက် နှင့် ဒုံးကျည်များ ကိစ္စတို့ကြောင့် ပြဿနာ ဖြစ်ပွားလျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Chanlett-Avery|first=Emma|title=North Korea's Abduction of Japanese Citizens and the Six-Party Talks|url=http://www.fas.org/sgp/crs/row/RS22845.pdf|work=CRS Report for Congress|publisher=Federation of American Scientists|accessdate=January 7, 2011|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116212430/http://www.fas.org/sgp/crs/row/RS22845.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ နိုင်ငံများထဲမှ စစ်ရေး အသုံးစရိတ် အကြီးမားဆုံး နိုင်ငံများတွင် တစ်ခု အပါအဝင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=The 15 countries with the highest military expenditure in 2009|url=http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/milex_15|publisher=Stockholm International Peace Research Institute|accessdate=January 16, 2011|archivedate=17 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110217084451/http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/milex_15}}&lt;/ref&gt; အီရတ်စစ်ပွဲ အတွင်းက ဂျပန်နိုင်ငံမှ တိုက်ခိုက်ရေး မဟုတ်သော တပ်များကို စေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ပြန်လည် ရုပ်သိမ်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Iraq deployment&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.iht.com/articles/2006/06/20/news/japan.php |title=Tokyo says it will bring troops home from Iraq |work=International Herald Tribune |date=June 20, 2006 |accessdate=March 28, 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060701220151/http://www.iht.com/articles/2006/06/20/news/japan.php |archivedate=1 July 2006 }}&lt;/ref&gt; ဂျပန်၏ ရေကြောင်းကာကွယ်ရေးတပ်မှာ ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ ကမ်းခြေ နိုင်ငံများ စစ်ရေးလေ့ကျင့်မှုတွင် အမြဲပါဝင်လေ့ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=About RIMPAC|url=http://www.mindef.gov.sg/imindef/mindef_websites/topics/exrimpac/abt_rimpac.html|publisher=Government of Singapore|accessdate=March 2, 2014|archivedate=6 August 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130806203903/http://www.mindef.gov.sg/imindef/mindef_websites/topics/exrimpac/abt_rimpac.html}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်စစ်တပ် (ဂျပန်ကာကွယ်ရေးတပ်) အား ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ ပုဒ်မ ၉ အရ စစ်ကြေညာခြင်းနှင့် နိုင်ငံတကာ အငြင်းပွားမှုများတွင် စစ်ရေးအရ ဖြေရှင်းခြင်းကို တားမြစ်ထားသည်။ ဂျပန် ကာကွယ်ရေးတပ်သည် ပုံမှန် စစ်တပ်တစ်ခု ဖြစ်သော်လည်း ဂျပန်နိုင်ငံ ပြင်ပတွင် သေနတ်တစ်ချက်မျှ မဖောက်သည့် စစ်တပ် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;正論, May 2014 (171).&lt;/ref&gt; ဂျပန်စစ်တပ်ကို ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာနက အုပ်ချုပ်ပြီး အခြေခံအားဖြင့် ဂျပန်မြေပြင်ကာကွယ်ရေးတပ်(JGSDF) ၊ ဂျပန်ရေကြောင်း ကာကွယ်ရေးတပ် (JMSDF) နှင့် ဂျပန် လေကြောင်းကာကွယ်ရေးတပ် (JASDF) တို့ ပါဝင်သည်။ ထိုတပ်များသည် လတ်တလောတွင် ငြိမ်းချမ်းရေး ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး လုပ်ငန်းများတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။ အီရတ်သို့ ဂျပန်တပ်များပို့လွှတ်ခြင်းမှာ ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ပြီးသည့် အချိန်မှစ၍ ပထမဆုံး ဂျပန်စစ်တပ်အား နိုင်ငံခြားတွင် အသုံးပြုခြင်းပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Iraq deployment&quot;/&gt; နိပွန်ကဲအီဒန်ရန် ဟု ခေါ်သော ဂျပန်စီးပွားရေး အသင်းမှ ဂျပန်နိုင်ငံ အနေနှင့် နိုင်ငံတကာ စစ်လေယာဉ်နှင့် ဒုံးကျည် ပူးပေါင်း တည်ဆောက်သည့် စီမံကိန်းလုပ်ငန်းများတွင် ပါဝင်နိုင်ရန် အတွက် အစိုးရအား လက်နက်တင်ပို့မှုကို ပိတ်ပင်ထားခြင်းမှ ရုပ်သိမ်းရန် တောင်းဆိုလျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://in.reuters.com/article/2010/07/13/idINIndia-50097320100713 |title=Japan business lobby wants weapon export ban eased |publisher=Reuters |date=July 13, 2010 |accessdate=April 12, 2011 |archivedate=29 October 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141029205933/http://in.reuters.com/article/2010/07/13/idINIndia-50097320100713 }}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၄ ခုနှစ် မေလတွင် ဂျပန်ဝန်ကြီးချုပ် ရှင်ဇိုအာဘေးမှ ဂျပန် အနေနှင့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြီးသည့် အချိန်မှ စ၍ ထိန်းသိမ်းထားသော ပါဝင်ပတ်သက်မှု မရှိခြင်းကို ရပ်တန့်၍ ဒေသတွင်း လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များတွင် တာဝန်ယူဆောင်ရွက်လိုသည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ သူ၏ ပြောကြားချက်အရ ဂျပန်အနေနှင့် အိမ်နီးချင်း နိုင်ငံများအား ဂျပန်၏ ပံ့ပိုးမှုကို ပေး၍ အဓိက အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လိုသည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;JapanAsia&quot;&gt;{{cite news|title=Abe offers Japan's help in maintaining regional security|url=http://www.japanherald.com/index.php/sid/222467193/scat/c4f2dd8ca8c78044/ht/Abe-offers-Japans-help-in-maintaining-regional-security|accessdate=May 31, 2014|publisher=Japan Herald|archivedate=31 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140531184828/http://www.japanherald.com/index.php/sid/222467193/scat/c4f2dd8ca8c78044/ht/Abe-offers-Japans-help-in-maintaining-regional-security}}&lt;/ref&gt;


==အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသများ==
ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ပရီဖက်ချာပေါင်း ၄၇ ခုရှိပြီး ပရီဖက်ချာ တစ်ခုစီတွင် ရွေးချုပ်ထားသော အုပ်ချုပ်ရေးမှူး၊ ဥပဒေရေးရာ အဖွဲ့ နှင့် အုပ်ချုပ်ရေး အဖွဲ့တို့က ကြီးကြပ်သည်။ ပရီဖက်ချာများကို မြို့တော်များ၊ မြို့များ နှင့် ကျေးရွာများ အဖြစ် ဆက်လက် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=McCargo|first=Duncan|title=Contemporary Japan|url=https://archive.org/details/contemporaryjapa0000mcca|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=0333710002|pages=[https://archive.org/details/contemporaryjapa0000mcca/page/84 84]–85}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံသည် လက်ရှိတွင် မြို့တော်များ၊ မြို့များ နှင့် ကျေးရွာများကို ပြန်လည် ပေါင်းစပ် ဖွဲ့စည်းလျက် ရှိသည်။ ထိုသို့ ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် ပရီဖက်ချာများ၏ အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသများ လျော့နည်းသွားပြီး အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ အသုံးစရိတ်ကို လျှော့ချနိုင်ရန် မျှော်လင့်ထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |last=Mabuchi |first=Masaru |url=http://siteresources.worldbank.org/WBI/Resources/wbi37175.pdf |title=''Municipal Amalgamation in Japan''|publisher=World Bank |date=May 2001 | accessdate=December 28, 2006}}&lt;/ref&gt;

{{ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ဒေသနှင့်ပရီဖက်ချာများ စာတမ်းထိုးမြေပုံ}}

==ပထဝီဝင်==

[[File:Japan topo en.jpg|thumb|ဂျပန်ကျွန်းများ၏မြေမျက်နှာသွင်ပြင်]]

ဂျပန်နိုင်ငံသည် အရှေ့အာရှ ပစိဖိတ်ကမ်းရိုးတန်း တလျှောက်တွင် ကျွန်းပေါင်း ၆,၈၅၂ ကျွန်း ရှိသည်။ ဂျပန်နိုင်ငံနှင့် ပိုင်ဆိုင်သော ကျွန်းများသည် မြောက်လတ္တီကျု ၂၄° မှ ၂၆° အတွင်း နှင့် အရှေ့ လောင်ဂျီကျု ၁၂၂° မှ ၁၄၆° အတွင်း တည်ရှိသည်။ အဓိကကျွန်းများမှာ မြောက်မှ တောင်သို့ ဟော့ကိုင်းဒိုးကျွန်း၊ ဟွန်ရှူးကျွန်း၊ ရှိကိုကူးကျွန်း နှင့် ကျူရှူးကျွန်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အိုကီနာဝါ ပါဝင်သော ရူကျူးကျွန်းများမှာ ကျူရှူးကျွန်း၏ တောင်ဘက်တွင် ဆက်လျှက် တည်ရှိသည်။ ထိုကျွန်းများအားလုံးကို စုပေါင်း၍ ဂျပန်ကျွန်းစုများဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=McCargo|first=Duncan|title=Contemporary Japan|url=https://archive.org/details/contemporaryjapa0000mcca|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=0-333-710002 |pages=[https://archive.org/details/contemporaryjapa0000mcca/page/8 8]–11}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ၇၃ ရာခိုင်နှုန်းမှာ သစ်တောထူထပ်ပြီး တောင်ကုန်းများပြားသဖြင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး၊ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်ရန် နှင့် လူနေထိုင်ရန် မသင့်လျော်ပေ။&lt;ref name=&quot;cia&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Japan|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/4142.htm|publisher=US Department of State|accessdate=January 16, 2011}}&lt;/ref&gt; ထို့အတွက်ကြောင့် လူနေထိုင်နိုင်သော အထူးသဖြင့် ကမ်းရိုးတန်း ဒေသများတွင် လူနေ အလွန်ထူထပ်သည်။ ဂျပန်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူနေထိုင်မှု သိပ်သည်းမှု အများဆုံး နိုင်ငံများတွင် တစ်နိုင်ငံ အပါအဝင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://esa.un.org/unpp/ |title=World Population Prospects |publisher=UN Department of Economic and Social Affairs |accessdate=March 27, 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070321013235/http://esa.un.org/unpp/ &lt;!--Added by H3llBot--&gt; |archivedate=March 21, 2007}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်ကျွန်းများသည် ပစိဖိတ် မီးကွင်းဟု ခေါ်သော မီးတောင်ဇုန်ပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်းရာပေါင်းများစွာက ဆီလူရီယန် အလယ်ပိုင်းမှ ပလေစတိုဆင်း အထိ ပင်လယ်သမုဒ္ဒရာ ရွေ့လျားမှုများကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကျိုးဆက်အားဖြင့် တောင်ဘက်တွင် ဖိလစ်ပိုင်ပင်လယ်ကျောက်လွှာထုမှ အာမူရီယန် ကျောက်လွှာထုနှင့် အိုကီနာဝါ ကျောက်လွှာထု အောက်သို့ ဝင်ရောက်သွားခဲ့ပြီး မြောက်ဘက်တွင် ပစိဖိတ် ကျောက်လွှာထု က အိုကောက်စ် ကျောက်လွှာထုအောက်သို့ ဝင်ရောက်သွားခဲ့သည်။ ဂျပန်သည် ရှေးယခင်က ယူရှေးရှန်း တိုက်ကြီး၏ အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်းနှင့် တွဲဆက်နေခဲ့သည်။ ကျောက်လွှာထုများ ရွှေ့လျားပြီး အောက်သို့ ဝင်ရောက်ခြင်းကြောင့် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၅ သန်းခန့်က ဂျပန်ကျွန်းစု နေရာကို အရှေ့သို့ ဆွဲထုတ်ခဲ့ပြီး ဂျပန်ပင်လယ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://shinku.nichibun.ac.jp/jpub/pdf/jr/IJ1501.pdf|last=Barnes|first=Gina L.|title=Origins of the Japanese Islands|publisher=[[University of Durham]]|year=2003|accessdate=August 11, 2009}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံတွင် မီးမငြိမ်းသေးသော မီးတောင်ပေါင်း ၁၀၈ ခု ရှိသည်။ ရာစုနှစ်အတွင်း အကြီးအကျယ် ပျက်စီးစေသော ငလျင်များနှင့် ဆူနာမီများ မကြာခဏဆိုသလို ဖြစ်ပေါ်လေ့ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070204064754/http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |archivedate=February 4, 2007 |title=Tectonics and Volcanoes of Japan |publisher=Oregon State University |accessdate=March 27, 2007}}&lt;/ref&gt; ၁၉၂၃ တိုကျို ငလျင်ကြောင့် လူပေါင်း ၁၄၀,၀၀၀ သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last=James|first=C.D.|title=The 1923 Tokyo Earthquake and Fire|url=http://nisee.berkeley.edu/kanto/tokyo1923.pdf|publisher=University of California Berkeley|accessdate=January 16, 2011|year=2002|archivedate=7 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140807010932/https://nisee.berkeley.edu/kanto/tokyo1923.pdf}}&lt;/ref&gt; လတ်တလော ဖြစ်ပွားခဲ့သော အဓိက ငလျင်ကြီးများမှာ ၁၉၉၅တွင် ဖြစ်ပွားသော မဟာဟန်ရှင်းငလျင် နှင့် ရစ်ချ်တာစကေး ၉.၀ ရှိပြီး&lt;ref name=&quot;USGS9.0&quot;&gt;{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqinthenews/2011/usc0001xgp/neic_c0001xgp_wmt.php |title=USGS analysis as of March 12, 2011 |publisher=Earthquake.usgs.gov |date=June 23, 2011 |accessdate=November 9, 2011 |archivedate=13 March 2011 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5x9dgiIL8?url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqinthenews/2011/usc0001xgp/neic_c0001xgp_wmt.php }}&lt;/ref&gt;  ၂၀၁၁ ခုနှစ် မတ်လ ၁၁ရက်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုဟိုကူး ငလျင်တို့ ပြီး ထိုငလျင်ကြောင့် ကြီးမားသော ဆူနာမီ လှိုင်းလုံးကြီးများ၏ ရိုက်ခတ်မှုကို ခံခဲ့ရသည်&lt;ref name=&quot;nytimes-tsunami&quot; /&gt; ပစိဖိတ် မီးကွင်း ပေါ်တွင် တည်ရှိသောကြောင့် ဂျပန်နိုင်ငံသည် ငလျင်လှုပ်ရန် နှင့် ဆူနာမီ ဖြစ်ပေါ်ရန် အခြေအနေများပြီး ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများတွင် သဘာဝဘေးအန္တရာယ် အတွက် အမြင့်မားဆုံး အန္တရာယ် ရှိသည့် နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=2013 World Risk Report |url=http://www.worldriskreport.com/uploads/media/WorldRiskReport_2013_online_01.pdf |accessdate=5 August 2014 |archivedate=16 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140816173655/http://www.worldriskreport.com/uploads/media/WorldRiskReport_2013_online_01.pdf }}&lt;/ref&gt;

===ရာသီဥတု===
[[File:Cherry blossoms at Yoshinoyama 01.jpg|thumb|ယိုရှီနိုတောင်တွင် ချယ်ရီပန်းများပွင့်နေပုံမှာ ပြဇာတ်များနှင့် ဝါကာ ကဗျာများတွင် ချယ်မှုန်း သရုပ်ဖော်လေ့ ရှိသည်။]]
[[File:Kongobuji Koyasan07n3200.jpg|thumb|ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေခံ နေရာဖြစ်သော ကိုယာတောင်ပေါ် ကွန်ဂိုဘူဂျိရှိ ဆောင်းဦးရာသီ မေပယ်လ်ရွက်များ]]

ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ရာသီဥတုမှာ အများအားဖြင့် အပူအအေးမျှတသော်လည်း မြောက်မှတောင်သို့ များစွာ ကွဲပြားခြားနားသည်။ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ပထဝီဝင် အနေအထားအရ ရာသီဥတုဇုန် ၆ ခု ကွဲပြားနေသည်။ ၎င်းတို့မှာ ဟော့ကိုင်းဒိုး၊ ဂျပန်ပင်လယ်၊ အလယ်ပိုင်းကုန်းမြင့် ဒေသ၊ ဆဲတိုကုန်းတွင်းပင်လယ်၊ ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ နှင့် ရူကျူးကျွန်းများ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ မြောက်ဘက် အစွန်ဆုံး အပိုင်းဖြစ်သော ဟော့ကိုင်းဒိုးတွင် စိုစွတ်သော ကုန်းမြေ ရာသီဥတု ရှိပြီး ရှည်လျားပြီး အေးမြသော ဆောင်းရာသီများနှင့် အလွန်ပူနွေးသည်မှ အေးမြသော နွေရာသီများ ရှိသည်။ မိုးရေချိန် မများသော်လည်း ဆောင်းရာသီတွင် ဧရာမ နှင်းထုကြီးများ ဖြစ်ပေါ်လေ့ ရှိသည်။&lt;ref name=autogenerated2&gt;{{cite book|last=Karan|first=Pradyumna Prasad|title=Japan in the 21st century|url=https://archive.org/details/japanin21stcentu0000kara|year=2005|publisher=University Press of Kentucky|isbn=0-8131-2342-9|pages=[https://archive.org/details/japanin21stcentu0000kara/page/18 18]–21, 41|author2=Gilbreath, Dick}}&lt;/ref&gt;

ဟွန်ရှူးကျွန်း၏ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းတွင် ရှိသော ဂျပန်ပင်လယ်ဇုံတွင် အနောက်မြောက် ဆောင်းလေကြောင့် နှင်းများ အများအပြား ကျရောက်တတ်သည်။ နွေရာသီတွင်မူ ပစိဖိတ်ဒေသထက် ပို၍ အေးမြတတ်သော်လည်း တစ်ခါတစ်ရံတွင် ဖာန်းလေများကြောင့် အလွန်မြင့်မားသော အပူချိန် ဖြစ်ပေါ်လေ့ ရှိသည်။ အလယ်ပိုင်း ကုန်းမြင့်ဒေသတွင် ပုံမှန် စိုစွတ်သော ကုန်းမြေရာသီဥတု ရှိသော်လည်း နွေရာသီနှင့် ဆောင်းရာသီ၊ နေ့နှင့်ည တို့တွင် အပူချိန် ကွာခြားမှု မြင့်မားသည်။ မိုးရေချိန်နည်းသော်လည်း ဆောင်းရာသီတွင် အစဉ်သဖြင့် နှင်းကျလေ့ရှိသည်။ ချူးဂိုးကု နှင့် ရှီကိုးကုဒေသတို့မှ တောင်ကုန်းများသည် ဆဲတိုကုန်းတွင်းပင်လယ်ကို ရာသီလေများမှ ကာဆီးထားသဖြင့် တစ်နှစ်ပတ်လုံး မအေးလွန်းသော ရာသီဥတု ရှိသည်။&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;

ပစိဖိတ် ကမ်းရိုးတန်းမှာမူ စိုစွတ်သော အပူလျော့ပိုင်း ရာသီဥတု ရှိပြီး အရှေ့တောင် ရာသီလေများကြောင့် တစ်ခါတရံ နှင်းကျတတ်သော မအေးလွန်းသည့် ဆောင်းရာသီနှင့် ပူပြင်းပြီး စိုစွတ်သော နွေရာသီများ ရှိသည်။ ရူကျူးကျွန်းများတွင် အပူလျော့ပိုင်း ရာသီဥတု ရှိပြီး နွေးထွေးသော ဆောင်းရာသီနှင့် ပူပြင်းသော နွေရာသီများ ရှိသည်။ မိုးရေချိန်မှာ အလွန်များပြီး အထူးသဖြင့် မိုးရာသီတွင် ဖြစ်သည်။ ယေဘူယျအားဖြင့် စိုစွတ်ပြီး အပူအအေးမျှတသော ရာသီဥတု များကြောင့် နွေဦးရာသီတွင် ချယ်ရီပန်းများ ပွင့်ဝေခြင်း၊ နွေရာသီ ပုစဉ်းရင်ကွဲတို့၏ အော်မြည်သံများ၊ ဆောင်းရာသီ သစ်ရွက်တို့၏ အရောင်အဆင်းစသည်တို့ကို ဂျပန်အနုပညာ နှင့် ဂျပန် စာပေတို့တွင် ဖော်ထုတ်ခြယ်မှုန်းလေ့ ရှိကြသည်။&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ပျမ်းမျှ ဆောင်းရာသီ အပူချိန်မှာ ၅.၁&amp;nbsp;°C (၄၁.၂&amp;nbsp;°F) ဖြစ်ပြီး ပျမ်းမျှ နွေရာသီအပူချိန်မှာ ၂၅.၂&amp;nbsp;°C (၇၇.၄&amp;nbsp;°F) ဖြစ်သည်။.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Climate|url=http://www.jnto.go.jp/eng/arrange/essential/climate.html|publisher=[[Japan National Tourism Organization|JNTO]]|accessdate=March 2, 2011}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်တွင် အမြင့်ဆုံးတိုင်းတာခဲ့သော အပူချိန်မှာ ၄၀.၉&amp;nbsp;°C (၁၀၅.၆&amp;nbsp;°F) ဖြစ်ပြီး ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၆ ရက်တွင် တိုင်းတာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.japannewsreview.com/society/national/20070816page_id=1553 |title=Gifu Prefecture sees highest temperature ever recorded in Japan – 40.9 |publisher=Japan News Review Society |date=August 16, 2007 |accessdate=August 16, 2007 |archivedate=18 August 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160818051003/http://www.japannewsreview.com/society/national/20070816page_id=1553 }}&lt;/ref&gt; မိုးရာသီမှာ အိုကီနာဝါတွင် မေလ အစောပိုင်းတွင် စတင်ပြီး တဖြည်းဖြည်း မြောက်ဘက်သို့ ရွေ့လျားသွားရာ ဟော့ကိုင်းဒိုးတွင် ဇူလိုင် နှောင်းပိုင်း မှ စတင်လေ့ရှိသည်။ ဟွန်ရှူးကျွန်း နေရာ အများစုတွင် မိုးရာသီသည် ဇွန်လ အလယ်ပိုင်း မတိုင်မီ စတင်လေ့ရှိပြီး ရက်သတ္တပတ် ၆ ပတ်မျှ ကြာမြင့်လေ့ ရှိသည်။ နွေရာသီ နှောင်းပိုင်း နှင့် ဆောင်းဦးရာသီ အစောပိုင်းတွင် တိုင်ဖွန်းမုန်တိုင်းများကြောင့် မကြာခဏ မိုးကြီးလေ့ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;climate&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.jnto.go.jp/eng/arrange/essential/climate.html |title=Essential Info: Climate |publisher=[[Japan National Tourism Organization|JNTO]] |accessdate=April 1, 2007}}&lt;/ref&gt;

===ဇီဝမျိုးကွဲများ===
[[File:Jigokudani hotspring in Nagano Japan 001.jpg|thumb|ဂျိဂိုကုဒါနိ ရေပူစမ်းမှ ဂျပန်မျောက်များမှာ ဆောင်းရာသီတွင် ရေပူစမ်းသို့ လာရောက်လေ့ ရှိသည့်အတွက် ထင်ရှားသည်။]]
ဂျပန်နိုင်ငံတွင် သစ်တော ဂေဟဒေသ ကိုးခု ရှိပြီး ထိုဒေသများမှ ကျွန်းများ၏ ရာသီဥတုနှင့် ပထဝီဝင်ကို ထင်ဟပ်ပြ နေကြသည်။ ထိုဒေသများတွင် ရူကျူး နှင့် ဘိုနင်ကျွန်းများရှိ အပူလျော့ပိုင်း စိုစွတ်သော ဆောင်းရွက်ကြွေ သစ်တောများမှ အအေးလျော့သော ဒေသများနှင့် ပင်မကျွန်းများရှိ သမမျှတသော ဆောင်းရွက်ကြွေနှင့် မျိုးစုံ သစ်တောများ၊ မြောက်ဘက်ကျွန်းများရှိ အအေးပိုင်းဒေသများမှ သမမျှတသော ထင်းရူးတောများ အထိ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.us.emb-japan.go.jp/jicc/spotflora.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070213035135/http://www.us.emb-japan.go.jp/jicc/spotflora.htm |archivedate=February 13, 2007 |title=Flora and Fauna: Diversity and regional uniqueness |publisher=Embassy of Japan in the USA |accessdate=April 1, 2007}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်တွင် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန် မျိုးပေါင်း ၉၀,၀၀၀ ကျော် ရှိပြီး [[ဝက်ဝံညို]]၊ [[ဂျပန်မျောက်]]၊ [[ဂျပန် ရက်ကွန်းခွေး]] နှင့် [[ဧရာမ ဂျပန်ရေပုတ်သင်]] တို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Wildlife in Japan|url=http://www.env.go.jp/nature/yasei/pamph/pamph01/en.pdf|publisher=Ministry of the Environment|accessdate=February 19, 2011|archivedate=23 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323165908/http://www.env.go.jp/nature/yasei/pamph/pamph01/en.pdf}}&lt;/ref&gt; ဒေသရင်း အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်တို့၏ အရေးပါသော ဒေသများကို ထိန်းသိမ်းရန် အမျိုးသား ဥယျာဉ် အများအပြား ရှိပြီး ရမ်ဆာ စိမ့်မြေဒေသ ၃၇ ခုလည်း ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.env.go.jp/en/nature/nps/park/ |title=National Parks of Japan |publisher=Ministry of the Environment |accessdate=May 11, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ramsar.org/cda/en/ramsar-pubs-annolist-japan/main/ramsar/1-30-168^16573_4000_0__ |title=The Annotated Ramsar List: Japan |publisher=Ramsar |accessdate=May 11, 2011}}&lt;/ref&gt; နေရာ ၄ခုမှာ သဘာဝ အတိုင်း အလွန်ထူးခြားသော တန်ဖိုးများ ရှိသဖြင့် ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေခံစာရင်းတွင် ထည့်သွင်းထားခြင်း ခံရသည်။&lt;ref name=&quot;unesco1&quot;&gt;{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/jp |title=Japan – Properties Inscribed on the World Heritage List |publisher=UNESCO |accessdate=July 5, 2011}}&lt;/ref&gt;

===သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်===
ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အပြီး အလျင်အမြန် စီးပွားရေး တိုးတက်လာသော အချိန်များတွင် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ဆိုင်ရာ ပေါ်လစီများကို အစိုးရနှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်ရေး ကော်ပိုရေးရှင်းများမှ ဘေးဖယ်ထားခဲ့ကြသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ၁၉၅၀ ခုနှစ်များ နှင့် ၁၉၆၀ ခုနှစ်များတွင် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ညစ်ညမ်းမှုကို အနှံ့အပြား ကြုံတွေ့ရသည်။ ထိုပြဿနာများနှင့် ပတ်သက်၍ စိုးရိမ်ပူပန်မှု များပြားလာသဖြင့် ၁၉၇၀ တွင် အစိုးရမှ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ဥပဒေအချို့ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|title=日本の大気汚染の歴史|url=http://www.erca.go.jp/taiki/history/ko_syousyu.html|publisher=Environmental Restoration and Conservation Agency|accessdate=March 2, 2014|language=Japanese|archivedate=1 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501085231/http://www.erca.go.jp/taiki/history/ko_syousyu.html}}&lt;/ref&gt; ၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ရေနံအခက်အခဲကြောင့်လည်း သဘာဝ အရင်းအမြစ် မရှိသော ဂျပန်တို့အား စွမ်းအင်များကို ထိရောက်စွာ အသုံးပြုနိုင်ရန် တွန်းအားဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Sekiyama|first=Takeshi|title=Japan's international cooperation for energy efficiency and conservation in Asian region|url=http://nice.erina.or.jp/en/pdf/C-SEKIYAMA.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080216005103/http://nice.erina.or.jp/en/pdf/C-SEKIYAMA.pdf|archivedate=February 16, 2008|publisher=Energy Conservation Center|accessdate=January 16, 2011}}&lt;/ref&gt; လက်ရှိ သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ ပြဿနာများတွင် မြို့ပြလေထု ညစ်ညမ်းမှု (မိုနို နိုက်ထရိုဂျင် အောက်ဆိုက်ဒ်၊လေထဲတွင်တွဲခိုနေသော အမှုန်အမွှားများ နှင့် အဆိပ်အတောက်များ) ၊ အညစ်အကြေး စွန့်ထုတ်မှု စီမံခန့်ခွဲရေး၊ ရေထု ညစ်ညမ်းခြင်း၊ သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ ရာသီဥတု အပြောင်းအလဲ၊ ဓာတုပစ္စည်း စီမံခန့်ခွဲမှု နှင့် ထိန်းသိမ်းရေး အတွက် နိုင်ငံတကာ ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်မှုတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Environmental Performance Review of Japan|url=http://www.oecd.org/dataoecd/0/17/2110905.pdf|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]]|accessdate=January 16, 2011}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံသည် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်နှင့် သဟဇာတဖြစ်သော နည်းပညာများကို တီထွင်ထုတ်လုပ်ရာတွင် ကမ္ဘာ့ရှေ့ဆောင် နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ၏ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အနာဂတ် ရည်မျှော် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်နိုင်စွမ်းကို တိုင်းတာသော ၂၀၁၄ ခုနှစ် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်း ညွှန်းကိန်းတွင် အဆင့် ၂၆ သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Environmental Performance Index: Japan|url=http://epi.yale.edu/epi/country-profile/japan|publisher=Yale University|accessdate=February 3, 2014|archivedate=19 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140219070452/http://epi.yale.edu/epi/country-profile/japan}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၇ ခုနှစ် ကျိုတိုပရိုတိုကောလ် ကို လက်မှတ်ရေးထိုးထားပြီး နှင့် ၎င်းအစည်းအဝေးကို လက်ခံကျင်းပသော အိမ်ရှင်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သော ဂျပန်နိုင်ငံအနေနှင့် ကာဗွန်ဒိုင်အောက်ဆိုက်ဒ် ထုတ်လွှတ်မှုကို လျှော့ချရန်နှင့် ရာသီဥတု အပြောင်းအလဲကို ထိန်းချုပ်နိုင်မည့် အခြား လုပ်ဆောင်ချက်များကို ဆောင်ရွက်ရန် စာချုပ်ပါ စည်းကမ်းများအရ တာဝန်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.wbcsd.org/plugins/DocSearch/details.asp?txtDocTitle=kyoto%20protocol%20japan&amp;txtDocText=kyoto%20protocol%20japan&amp;DocTypeId=-1&amp;ObjectId=MzQ4ODc&amp;URLBack=result.asp%3FtxtDocTitle%3Dkyoto+protocol+japan%26txtDocText%3Dkyoto+protocol+japan%26DocTypeId%3D-1%26SortOrder%3D%26CurPage%3D1 |title=Japan sees extra emission cuts to 2020 goal -minister |publisher=World Business Council for Sustainable Development |accessdate=March 2, 2011 |archivedate=26 October 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141026035508/http://www.wbcsd.org/plugins/DocSearch/details.asp?txtDocTitle=kyoto%20protocol%20japan&amp;txtDocText=kyoto%20protocol%20japan&amp;DocTypeId=-1&amp;ObjectId=MzQ4ODc&amp;URLBack=result.asp%3FtxtDocTitle%3Dkyoto+protocol+japan%26txtDocText%3Dkyoto+protocol+japan%26DocTypeId%3D-1%26SortOrder%3D%26CurPage%3D1 }}&lt;/ref&gt;

==စီးပွားရေး==

===စီးပွားရေး သမိုင်းကြောင်း===
[[File:The_Tokyo_Stock_Exchange_-_main_room_3.jpg|thumb|အာရှတွင် အကြီးမားဆုံး စတော့ခ်အိတ်ချိန်း ဖြစ်သော တိုကျိုစတော့ အိတ်ချိန်း&lt;ref name=&quot;fm&quot;&gt;{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/markets/global-markets/China-becomes-worlds-third-largest-stock-market/articleshow/6068129.cms|title= Japan's Tokyo Stock Exchange is the second largest stock market with a market value of $3.8 trillion |work=The Economic Times |location=India|accessdate=June 19, 2010|date=June 19, 2010}}&lt;/ref&gt;]]

ဂျပန်နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးမှုနှင့် ပတ်သက်သော ဖွဲ့စည်းပုံ အင်္ဂါရပ်များဖြစ်သည့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးဆိုင်ရာ ကုန်းလမ်းနှင့် ရေလမ်း လမ်းကြောင်းကွန်ယက်များ နှင့် အိုဆာကာ ဆန်ကုန်သည်တို့၏ အနာဂတ်သို့ ကြိုတင်ရောင်းဝယ်ခြင်း၊ ဘဏ်လုပ်ငန်းနှင့် အာမခံလုပ်ငန်းတို့ မှာ အဲဒိုခေတ်မှ စတင်ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Origins of Japanese Trade Supremacy |author=Howe, Christopher |publisher=Hurst &amp; Company |year=1996 |isbn=1-85065-538-3|pages=58f}}&lt;/ref&gt; မေဂျီခေတ် ၁၈၆၈ မှစ၍ ဂျပန်သည် စီးပွားရေး အရ ဖွံဖြိုးလာခဲ့ပြီး ဈေးကွက်စီးပွားရေး စနစ်ကို ကျင့်သုံးလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Totman|first=Conrad|title=A History of Japan ''(2nd ed.)''|year=2005|publisher=Blackwell|isbn=1-4051-2359-1|pages=312–314}}&lt;/ref&gt;
ယနေ့ခေတ်၏ စီးပွားရေး လုပ်ငန်း အများစုမှာ ထိုအချိန်မှ စတင်ထည်ထောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ဂျပန်အနေနှင့် အာရှ၏ အဖွံ့ဖြိုးဆုံး နိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=McCargo|first=Duncan|title=Contemporary Japan|url=https://archive.org/details/contemporaryjapa0000mcca|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=0-333-71000-2 |pages=[https://archive.org/details/contemporaryjapa0000mcca/page/18 18]–19}}&lt;/ref&gt; ၁၉၆၀ ခုနှစ်များ မှ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များ အတွင်း အမှန်တကယ် ဖြစ်ပျက်ခဲ့သည့် စီးပွားရေး တိုးတက်မှုများကို ဂျပန်၏ စစ်ပြီးခေတ် စီးပွားရေး ထူးထွေဆန်းပြားခြင်းများဟု ခေါ်တွင်ခဲ့သည်။ စီးပွားရေး တိုးတက်မှုမှာ ၁၉၆၀ ခုနှစ်များမှ ၁၉၇၀ ခုနှစ်များအတွင်း ပျမ်းမျှအားဖြင့် ၇.၅ ရာခိုင်နှုန်း ရှိခဲ့ပြီး ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမှ ၁၉၉၀ခုနှစ်များ အစောပိုင်း အထိ ၃.၂ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ryan|first=Liam|title=The &quot;Asian economic  miracle&quot; unmasked: The political economy of the reality|journal=International Journal of Social Economics|date=January 1, 2000|volume=27|issue=7–10|pages=802–815|doi=10.1108/03068290010335235}}&lt;/ref&gt;

၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် ဖွံ့ဖြိုးမှု သိသိသာသာ လျော့ကျသွားခဲ့ပြီး ထိုအချိန်ကို ဂျပန်တို့က ဆုံးရှုံးမှု ဆယ်စုနှစ်ဟု ခေါ်ကြသည်။ အဓိကအားဖြင့် ဂျပန်တို့၏ ပိုင်ဆိုင်မှုများဆိုင်ရာ ပူဖောင်း အကျိုးသက်ရောက်မှု အပြီး သက်ရောက်မှုများနှင့် စတော့ခ်ဈေးကွက်နှင့် အိမ်ခြံမြေဈေးကွက်များမှ ဈေးကစားခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်နေသည့် အပိုတန်ဖိုးများကို ညှစ်ထုတ်ယူရန် ကြိုးစားသည့် ပြည်တွင်း ပေါ်လစီများကြောင့် ဖြစ်သည်။ စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးမှုကို ပြန်လည် ရှင်သန်ရန် ကြိုးစားသည့် အစိုးရ၏ ကြိုးပမ်းမှုတွင် အောင်မြင်မှု အနည်းငယ်သာ ရရှိပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ်များအတွင်း ကမ္ဘာ့စီးပွားရေး ကျဆင်းမှုကြောင့်လည်း ပိုမို၍ အဟန့်အတား ဖြစ်စေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;cia&quot;/&gt; ၂၀၀၅ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းတွင် စီးပွားရေးမှာ ပြန်လည်အသက်ဝင်မည့် လက္ခဏာများ ပြသလာခဲ့ပြီး ထိုနှစ်၏ ဂျီဒီပီ တိုးတက်မှုနှုန်းမှဦ ၂.၈ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သဖြင့် အမေရိကန်နှင့် ဥရောပသမဂ္ဂတို့၏ ထိုအချိန်အတွင်း ဖွံ့ဖြိုးမှုနှုန်းထက် သာလွန်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=Masake|first=Hisane|title=A farewell to zero|url=http://www.atimes.com/atimes/Japan/HC02Dh01.html|accessdate=January 16, 2011|newspaper=Asia Times|date=March 2, 2006|archivedate=20 November 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061120013846/http://www.atimes.com/atimes/Japan/HC02Dh01.html}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၂ ခုနှစ် စာရင်းအရ ဂျပန်သည် အမေရိကန်နှင့် တရုတ်နိုင်ငံတို့ပြီးလျှင် နိုင်ငံအဆင့် အမည်ခံ ဂျီဒီပီအားဖြင့် တတိယ စီးပွားရေး အကြီးမားဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး&lt;ref&gt;{{Cite news| title=China confirmed as World's Second Largest Economy|newspaper=[[The Guardian]] | date=January 21, 2011| url=http://www.guardian.co.uk/business/2011/jan/21/china-confirmed-worlds-second-largest-economy| accessdate=January 21, 2011 | first=James | last=Inman | location=London}}&lt;/ref&gt; ဝယ်ယူနိုင်စွမ်း ကွာခြားမှုနှုန်းကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်လျှင် အမေရိကန်၊ တရုတ် နှင့် အိန္ဒိယတို့ ပြီးလျှင် စတုတ္ထမြောက် နိုင်ငံအဆင့် စီးပွားရေး အကြီးမားဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |title=Japan|publisher=International Monetary Fund|accessdate=June 28, 2014 |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=54&amp;pr.y=12&amp;sy=2014&amp;ey=2014&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=158&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်နိုင်ငံ အစိုးရ၏ ကြွေးမြီမှာ နိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်းပြည်တွင်းထုတ်ကုန်မှ ၂၀၀ ရာခိုင်နှုန်း ထက်ကျော်လွန်သဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ နိုင်ငံအားလုံးတွင် ဒုတိယမြောက် ကြွေးမြီ အများဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ မူဒီ စံသတ်မှတ်ချက်တွင် နိုင်ငံအလိုက် ဘတ်ဂျက် လိုငွေပြမှုနှင့် ချေးငွေအပေါ်တွင် မူတည်၍ ဂျပန်၏ နှစ်ရှည်နိုင်ငံ ကြွေးမြီ စံသတ်မှတ်ချက်အား Aa3 မှ Aa2 သို့ တစ်ဆင့် လျှော့ချ ခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ စီးပွားကျဆင်းမှုနှင့် ၂၀၁၁ မတ်လ ငလျင်နှင့် ဆူနာမီတို့ကြောင့် ဖြစ်သော အစိုးရ၏ ကြွေးမြီနှင့် ဘတ်ဂျက် လိုငွေပြမှုတို့ကြောင့် ထိုသို့ စံသတ်မှတ်ချက် လျှော့ချ ခံခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/news/business-14625969 |title=Moody's cuts Japan's debt rating on deficit concerns |date=August 24, 2011 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt; ဝန်ဆောင်မှု ကဏ္ဍမှ စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းဝင်ငွေ၏ ၄ပုံ ၃ပုံမျှကို ပံ့ပိုးပေးလျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Manufacturing and Construction|url=http://www.stat.go.jp/english/data/handbook/c0117.htm#c06|work=Statistical Handbook of Japan|publisher=Statistics Bureau|accessdate=January 16, 2011}}&lt;/ref&gt;

===တင်ပို့ကုန်များ===
ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းနှင့် ပတ်သက်၍ ကြီးမားသော လုပ်ဆောင်နိုင်စွမ်းရှိသည်။ ဂျပန်နိုင်ငံတွင် အကြီးမားဆုံးနှင့် နည်းပညာအားဖြင့် အတိုးတက်ဆုံး ဖြစ်သော ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း အချို့ ဖြစ်သည့် မော်တော်ကား၊ အီလက်ထရွန်းနစ်၊ စက်ကိရိယာများ၊ စတီးလ်နှင့် သံမဟုတ်သော သတ္တုများ၊ သင်္ဘောများ၊ ဓာတုပစ္စည်းများ၊ အဝတ်အထည်များ၊ အစားအသောက် ကုန်ချောများ စသည်တို့ ထုတ်လုပ်လျက် ရှိသည်။ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ငန်းအားဖြင့် ဂျပန်နိုင်ငံသည် မြေစုစုပေါင်း၏ ၁၃ ရာခိုင်နှုန်းကို စိုက်ပျိုးထားပြီး တကမ္ဘာလုံးရှိ ငါး၏ ၁၅ ရာခိုင်နှုန်းကို ဂျပန်မှ ဖမ်းဆီးလျက် ရှိကာ တရုတ်နိုင်ငံပြီးလျှင် ဒုတိယ နေရာမှ လိုက်သည်။&lt;ref name=&quot;cia&quot;/&gt;  ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် အလုပ်လုပ်သူ ၆၅.၉ သန်းမျှ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/4142.htm |title=Background Note: Japan |publisher=US State Department |accessdate=March 19, 2011}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်တွင် အလုပ်လက်မဲ့ ရာခိုင်နှုန်း နည်းပြီး ၄ ရာခိုင်နှုန်းမျှသာ ရှိသည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ သန်း ၂၀ သို့ လူဦးရေ၏ ၁၇ ရာခိုင်နှုန်းသည် ဆင်းရဲမွဲတေမှု သတ်မှတ်ချက်၏ အောက်တွင် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Japan Tries to Face Up to Growing Poverty Problem|url=http://www.nytimes.com/2010/04/22/world/asia/22poverty.html?source=patrick.net|accessdate=January 16, 2011|newspaper=The New York Times|date=April 21, 2010|first=Martin|last=Fackler}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံရှိ လူနေအိမ်များမှာ မြို့ပြနေရာများတွင် မြေ မလုံလောက်မှုနှင့် ကြုံတွေ့နေရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=2008 Housing and Land Survey|url=http://www.e-stat.go.jp/SG1/estat/NewListE.do?tid=000001028768|publisher=Statistics Bureau|accessdate=January 20, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[File:Toyota Prius plug-in -- 2010 DC.jpg|thumb|250px|ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးမားဆုံးသော ကားထုတ်လုပ်ရေး ကုမ္ပဏီ တစ်ခုဖြစ်သည့် တိုယိုတာမှ ထုတ်လုပ်သော ပလဂ်အင် ဟိုက်ဘရစ် ကား&lt;ref&gt;{{cite web|title=World Motor Vehicle Production by Country|url=http://oica.net/wp-content/uploads/worldprod_country.PDF|publisher=[[Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles|OICA]]|accessdate=January 16, 2011}}&lt;/ref&gt;]]

ဂျပန်နိုင်ငံ၏ တင်ပို့ကုန်မှာ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် လူတစ်ဦးချင်းအားဖြင့် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄၂၁၀ မျှ ရှိသည်။ ဂျပန်၏ အဓိကတင်ပို့ကုန် ဈေးကွက်မှာ တရုတ်နိုင်ငံ (၁၈.၁ ရာခိုင်နှုန်း)၊ အမေရိကန် (၁၇.၈ ရာခိုင်နှုန်း)၊ တောင်ကိုရီးယား (၇.၇ ရာခိုင်နှုန်း)၊ ထိုင်း (၅.၅ ရာခိုင်နှုန်း) နှင့် ဟောင်ကောင် (၅.၁ ရာခိုင်နှုန်း) တို့ဖြစ်သည် အဓိက တင်ပို့ကုန်များမှာ မော်တော်ကား၊ အီလက်ထရွန်းနစ်၊ လျှပ်စစ်ဆိုင်ရာ ကိရိယာများနှင့် ဓာတုပစ္စည်းများတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဂျပန်၏ အဓိက တင်ပို့ကုန်များမှာ တရုတ် (၂၁.၃ ရာခိုင်နှုန်း)၊ အမေရိကန် (၈.၈ ရာခိုင်နှုန်း)၊ ဩစတြေးလျ (၆.၄ ရာခိုင်နှုန်း)၊ ဆော်ဒီအာရေဗျ (၆.၂ ရာခိုင်နှုန်း)၊ အာရပ်စော်ဘွားများ ပြည်ထောင်စု (၅.၀ ရာခိုင်နှုန်း)၊ တောင်ကိုရီးယား (၄.၆ ရာခိုင်နှုန်း) နှင့် ကာတာ (၄.၀ ရာခိုင်နှုန်း) တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;cia&quot;/&gt;

===တင်သွင်းကုန်များ===
ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အဓိက တင်သွင်းကုန်များမှာ စက်ယန္တရားများ၊ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းမှ ရသော လောင်စာများ၊ အစားအသောက်များ (အထူးသဖြင့် အမဲသား)၊ ဓာတုပစ္စည်းများ၊ အဝတ်အထည်များ နှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းများ အတွက် ကုန်ကြမ်းများတို့ ဖြစ်သည်။ ဈေးကွက်ဝေစုအားဖြင့် ကြည့်လျှင် ပြည်တွင်း ဈေးကွက်သည် အိုအီးစီဒီ နိုင်ငံများတွင် ပြင်ပသို့ တံခါးဖွင့်မှု အနည်းဆုံး ဖြစ်သည်၎&lt;ref name=&quot;oecd2008&quot;/&gt; ဂျူနီချီရို ကိုအိဇူမီ ၏ အစိုးရလက်ထက်တွင် ပြိုင်ဆိုင်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ အလေးပေးသော ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးများ ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ဂျပန်နိုင်ငံတွင် နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု တိုးတက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Foreign investment in Japan soars|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4632747.stm|accessdate=January 16, 2011|newspaper=''BBC''|date=June 29, 2005}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံသည် ၂၀၁၄ ခုနှစ် ၌ စီးပွားရေးလုပ်ရန် လွယ်ကူသော တိုင်းပြည်များ ညွှန်းကိန်းတွင် နိုင်ငံပေါင်း ၁၈၉နိုင်ငံအတွင်း အဆင့် ၂၇ သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။ ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများတွင် အခွန်ဝင်ငွေ အနည်းဆုံး နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အရင်းရှင်စနစ်တွင် သိသာထူးခြားသော လက္ခဏာရပ်များ ရှိသည်။ ၎င်းတို့အနက် ကဲရက်ဆု ဟုခေါ်သော ကုမ္ပဏီ အစုအဖွဲ့များမှာ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု များခြင်း၊ တသက်တာလုံး အလုပ်ခန့်အပ်မှု ရှိခြင်း၊ အလုပ်တွင် အဆင့်ဆင့်တိုးတက်ရာတွင် လုပ်သက်ကို ဦးစားပေးခြင်းတို့မှာ ဂျပန် လုပ်ငန်း ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ထင်ရှားသည်။&lt;ref name=&quot;oecd2008&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/17/0,3343,en_2649_34111_40353553_1_1_1_1,00.html |title=Economic survey of Japan 2008 |publisher=[[OECD]] |accessdate=August 25, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.economist.com/node/7193984?story_id=7193984 |title=Japan's Economy: Free at last |newspaper=The Economist |date=July 20, 2006 |accessdate=January 23, 2011}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်ကုမ္ပဏီများတွင် တိုယိုတာ၏နည်းလမ်းကဲ့သို့သော စီမံခန့်ခွဲမှု နည်းလမ်းများမှာ ထင်ရှားပြီး ရှယ်ယာပိုင်ဆိုင်သူတို့၏လှုပ်ရှားပြောင်းလဲရေး လှုပ်ရှားမှုမှာ ရှားပါးသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Activist shareholders swarm in Japan|url=http://www.economist.com/node/9414552?story_id=9414552|accessdate=January 23, 2011|date=June 28, 2007|newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံရှိ အကြီးဆုံး ကုမ္ပဏီများထဲတွင် တိုယိုတာ၊နစ်တန်ဒိုး၊ အင်န်တီတီ ဒိုကိုမို၊ ကင်နွန်၊ ဟွန်ဒါ၊ တာကဲဒ ဆေးဝါး ကုမ္ပဏီ၊ ဆိုနီ၊ ပင်နာဆိုးနစ်၊ တိုရှီဘာ၊ ရှပ်၊ နစ်ပွန်စတီးလ်၊ နစ်ပွန်ရေနံ နှင့် ဆဲဗင်းန်အင်န် အိုင် ဦးပိုင် ကုမ္ပဏီတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Japan 500 2007|url=http://www.ft.com/cms/s/0/1b939a9a-2587-11dc-b338-000b5df10621.html|accessdate=January 23, 2011|newspaper=[[Financial Times]]|archivedate=26 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120726122226/http://www.ft.com/cms/s/0/1b939a9a-2587-11dc-b338-000b5df10621.html}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ဘဏ်အချို့ ရှိပြီး နစ်ကီ ၂၂၅ နှင့် တိုပစ်အညွှန်းတို့ကြောင့် ထင်ရှားသော တိုကျိုစတော့ခ်အိတ်ချိန်းသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဈေးကွက် အရင်းအနှီးအားဖြင့် ဒုတိယ အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Market Data|url=http://www.nyse.com/events/1170156816059.html|publisher=New York Stock Exchange|accessdate=August 11, 2007|date=January 31, 2006|archivedate=11 October 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011121725/http://www.nyse.com/events/1170156816059.html}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်နိုင်ငံ အနေနှင့် ဖော်ဘီ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ကုမ္ပဏီ ၂၀၀၀ စာရင်းတွင် ၃၂၆ ခု ပါဝင်ခဲ့ပြီး ရာခိုင်နှုန်းအားဖြင့် ၁၆.၃ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=The Forbes 2000|url=http://www.forbes.com/lists/2006/18/06f2000_The-Forbes-2000_Rank.html|work=Forbes|accessdate=January 7, 2011}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်နိုင်ငံမှ ယှေလကျောက် သဘာဝဓာတ်ငွေ့များကို တင်သွင်းမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[http://www.bloomberg.com/news/2013-09-24/abe-says-japan-canada-agree-to-cooperate-on-natural-gas.html Abe Says Japan, Canada Agree to Cooperate on Natural Gas]&lt;/ref&gt;

===သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ===
[[File:Kibo PM and ELM-PS.jpg|thumb|250px|နိုင်ငံတကာ အာကာသစခန်းတွင် တွေ့ရသော ဂျပန်တို့၏ စမ်းသပ်မှု အစိတ်အပိုင်း (ကီဘို)]]
ဂျပန်နိုင်ငံသည် သိပ္ပံသုတေသနတွင် ဦးဆောင်ဦးရွက် ပြုနေသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အထူးသဖြင့် နည်းပညာ၊ စက်ယန္တရားနှင့် ဇီဝဆေးပညာ သုတေသနတို့တွင် ဖြစ်သည်။ သုတေသနပညာရှင်ပေါင်း ၇၀၀,၀၀၀ ခန့်သည် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၃၀ ဘီလံယံ မျှ ရှိသော သုတေသနနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေး ဘတ်ဂျက်ကို ခွဲဝေသုံးစွဲ နေကြပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် တတိယမြောက် အကြီးမားဆုံး ဘတ်ဂျက်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=McDonald|first=Joe|title=China to spend $136 billion on R&amp;D|newspaper=BusinessWeek|date=December 4, 2006}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်သည် အခြေခံ သိပ္ပံ သုတေသနတွင် ကမ္ဘာ့ဦးဆောင် နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ရူပဗေဒ၊ ဓာတုဗေဒ နှင့် ဆေးပညာတို့တွင် နိုဘယ်လ်ဆုရှင် ၁၆ဦး ၊&lt;ref&gt;{{cite web |title=Japanese Nobel Laureates |publisher=[[Kyoto University]] |year=2009 |url=http://www.kyoto-u.ac.jp/en/profile/intro/honor/nobel.htm/ |accessdate=November 7, 2009 |archivedate=9 March 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100309181812/http://www.kyoto-u.ac.jp/en/profile/intro/honor/nobel.htm/ }}&lt;/ref&gt; ဖီးဒ် တံဆိပ်ဆုရှင် ၃ ဦး ၊ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Japanese Fields Medalists |publisher=Kyoto University |year=2009 |url=http://www.kyoto-u.ac.jp/en/profile/intro/honor/fields.htm |accessdate=November 7, 2009 |archivedate=10 March 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100310203313/http://www.kyoto-u.ac.jp/en/profile/intro/honor/fields.htm/ }}&lt;/ref&gt; ဂေါက်စ်ဆုရှင်  တစ်ဦးတို့ ထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dr. Kiyoshi Ito receives Gauss Prize |publisher=Kyoto University |year=2009 |url=http://www.kyoto-u.ac.jp/en/profile/intro/honor/gauss.htm |accessdate=November 7, 2009 |archivedate=9 March 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100309181805/http://www.kyoto-u.ac.jp/en/profile/intro/honor/gauss.htm/ }}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံ၏ နည်းပညာဆိုင်ရာ ပါဝင်မှုများတွင် အထင်ရှားဆုံးမှာ အီလက်ထရွန်းနစ်၊ မော်တော်ယာဉ်၊ စက်ယန္တရား၊ ငလျင်အင်ဂျင်နီယာဘာသာ၊ စက်ရုံသုံး စက်ရုပ်၊ အော့ပတစ်၊ ဓာတုဗေဒ၊ ဆီမီးကွန်ဒပ်တာ နှင့် သတ္တု နယ်ပယ်တို့တွင် ဖြစ်သည်။ ဂျပန်နိုင်ငံသည် စက်ရုပ် ထုတ်လုပ်မှုနှင့် အသုံးပြုမှုတွင် ကမ္ဘာ့ရှေ့ဆောင်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ စက်ရုပ်များထဲမှ တစ်ဝက် (၇၄၂,၅၀၀၀ မှ ၄၀၂,၂၀၀) ကို ပိုင်ဆိုင်သော နိုင်ငံဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Boom in Robot Investment Continues|url=http://www.unece.org/press/pr2000/00stat10e.htm|publisher=UN Economic Commission for Europe|accessdate=December 28, 2006|date=October 17, 2000}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အာကာသဆိုင်ရာ အေဂျင်စီကို ဂျပန် လေကြောင်းနှင့် အာကာသ စူးစမ်းရှာဖွေရေး အေဂျင်စီ (ဂျာဆာ) ဟုခေါ်ပြီး ၎င်းတို့မှာ အာကာသ၊ ဂြိုဟ်များ၊ လေကြောင်းသွာလာရေးတို့နှင့် ပတ်သက်သော သုတေသနလုပ်ငန်းများကို လုပ်ဆောင်ကြပြီး ဒုံးပျံ နှင့် ဂြိုဟ်တိုတို့ကို ထုတ်လုပ်ရာတွက် ရှေ့ဆောင်လမ်းပြ ဖြစ်သည်။ ဂျပန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံတကာ အာကာသ စခန်းတွင် ပါဝင်ဆောင်ရွက်သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ဂျပန်တို့၏ စမ်းသပ်မှု အစိတ်အပိုင်း တစ်ခု ဖြစ်သော ကီဘိုကို ၂၀၀၈ ခုနှစ် အာကာသလွန်းပျံယဉ်၏ တပ်ဆင်ရေးအတွက် ပျံသန်းမှုတွင် နိုင်ငံတကာ အာကာသစခန်းသို့ ထည့်သွင်း တပ်ဆင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Japan Aerospace Exploration Agency Homepage |publisher=Japan Aerospace Exploration Agency |date=August 3, 2006 |url=http://www.jaxa.jp/index_e.html |accessdate=March 28, 2007 |archivedate=21 March 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070321160909/http://www.jaxa.jp/index_e.html }}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အာကာသ စူးစမ်းလေ့လာရေး အစီအစဉ်များတွင် ဗီးနပ်စ်ဂြိုဟ်ကို လေ့လာမည့် အာကာဆူကီ အာကာသ စူးစမ်းရေး ယာဉ် လွှတ်တင်ရေး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jaxa.jp/projects/sat/planet_c/index_e.html|title=JAXA {{!}} Venus Climate Orbiter &quot;AKATSUKI&quot; (PLANET-C)|publisher=Japan Aerospace Exploration Agency|accessdate=December 4, 2010|archivedate=11 April 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/66pe8RvRF?url=http://www.jaxa.jp/projects/sat/planet_c/index_e.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.isas.jaxa.jp/e/enterp/missions/planet-c/index.shtml |title=ISAS {{!}} Venus Meteorology AKATSUKI (PLANET-C) |work=[[Institute of Space and Astronautical Science]] |publisher=Japan Aerospace Exploration Agency |accessdate=December 4, 2010 |archivedate=13 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513024411/http://www.isas.jaxa.jp/e/enterp/missions/planet-c/index.shtml }}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် လွှတ်တင်မည့် မာကျူရီဂြိုဟ်၏ သံလိုက်စက်ကွင်းကို လေ့လာမည့် ဂြိုဟ်ပတ်ယာဉ် &lt;ref name=FACTS&gt;{{cite web | url=http://sci.esa.int/bepicolombo/47346-fact-sheet/ | title=ESA Science &amp; Technology: Fact Sheet | publisher=esa.int | accessdate=February 5, 2014}}&lt;/ref&gt; နှင့် ၂၀၃၀တွင် လကမ္ဘာပေါ်တွင် အခြေစိုက်စခန်း တည်ဆောက်ရန်တို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Japan Plans Moon Base by 2030 |publisher=MoonDaily |date=August 3, 2006 |url=http://www.moondaily.com/reports/Japan_Plans_Moon_Base_By_2030_999.html |accessdate=March 27, 2007}}&lt;/ref&gt;

၂၀၀၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၁၄ ရက်တွင် ဂျပန်နိုင်ငံသည် ဆယ်လင်း ဟုအတိုကောက်ခေါ်သော လကမ္ဘာဆိုင်ရာနှင့် အင်ဂျင်နီယာဆိုင်ရာ စူးစမ်းလေ့လာရေး ယာဉ်ကို H-IIA ရောကက်ဖြင့် တာနဲဂါရှီးမား အာကာသစခန်းမှ လွှတ်တင်ခဲ့သည်။ ဆယ်လင်းကို ဂျပန် ဝါးခုတ်သမားပုံပြင်ထဲမှ မင်းသမီးလေး၏ အမည် ကာဂုယာ ဟုလည်း ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;jaxa_nickname&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jaxa.jp/countdown/f13/special/nickname_e.html| title=&quot;KAGUYA&quot; selected as SELENE's nickname| accessdate=October 13, 2007}}&lt;/ref&gt; ကာဂုယာသည် အပိုလို အစီအစဉ်ပြီးလျှင် လကမ္ဘာအား စူးစမ်းလေ့လာသော မစ်ရှင်များတွင် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ လကမ္ဘာ၏ မူလအစ နှင့် ဆင့်ကဲ ပြောင်းလဲပုံတို့ကို လေ့လာရန်ဖြစ်သည်။ ထို ယာဉ်သည် လပတ်လမ်းကြောင်းအတွင်းသို့ အောက်တိုဘာ ၄ ရက်တွင် ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.japancorp.net/Article.Asp?Art_ID=15429 |title=Japan Successfully Launches Lunar Explorer &quot;Kaguya&quot; |publisher=Japan Corporate News Network|accessdate=August 25, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6994272.stm |title=Japan launches first lunar probe |publisher=BBC News |date=September 14, 2007 |accessdate=August 25, 2010}}&lt;/ref&gt; ၆၂မိုင် (၁၀၀ကီလိုမီတာ) အမြင့်မှ ပျံသန်းနေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jaxa.jp/press/2008/10/20081009_kaguya_e.html |title=JAXA, KAGUYA (SELENE) Image Taking of &quot;Full Earth-Rise&quot; by HDTV |publisher=Japan Aerospace Exploration Agency |accessdate=August 25, 2010 |archivedate=29 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429155331/http://www.jaxa.jp/press/2008/10/20081009_kaguya_e.html }}&lt;/ref&gt; ထိုစူးစမ်းလေ့လာရေးမှာ ဂျာဆာက ထိုယာဉ်ကို လမျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ဖျက်ချခဲ့ခြင်းဖြင့် ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၁ ရက်တွင် ပြီးဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8094863.stm |title=Japanese probe crashes into Moon  |publisher=BBC News |date=June 11, 2009 |accessdate=April 12, 2011}}&lt;/ref&gt;

===အခြေခံ အဆောက်အအုံ===
[[File:Shinkansen Nozomi in Tokyo.jpg|thumb|250px|တိုကျို ဘူတာတွင် တွေ့ရသော ကျည်ဆန်ရထား သို့ နိုဇိုမိ ရှင်းကန်းဆင်&lt;ref&gt;{{Cite book| first=Christopher P. | last=Hood | year=2006 | title=Shinkansen – From Bullet Train to Symbol of Modern Japan | url=https://archive.org/details/shinkansenfrombu00hood | publisher=Routledge | isbn=0-415-32052-6|pages=[https://archive.org/details/shinkansenfrombu00hood/page/61 61]–68}}&lt;/ref&gt;]]

၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ စွမ်းအင်များထဲမှ ၄၆.၁ ရာခိုင်နှုန်းကို လောင်စာဆီ၊ ၂၁.၃ ရာခိုင်နှုန်းကို ကျောက်မီးသွေး၊ ၂၁.၄ ရာခိုင်နှုန်းကို သဘာဝဓာတ်ငွေ့ ၊ ၄.၀ ရာခိုင်နှုန်းကို နျူးကလီးယား စွမ်းအင်နှင့် ၃.၃ ရာခိုင်နှုန်းကို နျူးကလီးယားစွမ်းအင်မှ ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် လျှပ်စစ်ဓာတ်အား၏ ၉.၂ ရာခိုင်နှုန်းကို နျူးကလီးယားစွမ်းအင်မှ ထုတ်လုပ်ခဲ့ပြီး ယခင်နှစ် ၂၄.၉ ရာခိုင်နှုန်းမှ ကျဆင်းလာခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Energy|url=http://www.stat.go.jp/english/data/handbook/c0117.htm#c07|work=Statistical Handbook of Japan 2013|publisher=Statistics Bureau|accessdate=February 14, 2014}}&lt;/ref&gt;  သို့သော်လည်း ၂၀၁၂ ခုနှစ် မေလ ၅ ရက်နေ့တွင် ဖူကူရှီးမား ဒိုင်အိချိ နျူးကလီးယား ကပ်ဘေး အပြီး အများပြည်သူ၏ ကန့်ကွက်မှုကြောင့် နိုင်ငံတဝှမ်းရှိ နျူးကလီးယား လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေး စက်ရုံအားလုံးကို ရပ်တန့်ခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း အစိုးရ တာဝန်ရှိသူများက အများပြည်သူ၏ ဆန္ဒကို ပြောင်းလဲရန် ကြိုးစားလျက် ရှိကြပြီး ဂျပန်နိုင်ငံ၏ နျူးကလီးယား ဓာတ်ပေါင်းဖို အနည်းဆုံး ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းကို ပြန်လည် အသုံးပြုနိုင်ရန် ကြိုးပမ်းလျက် ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=Tsukimori|first=Osamu|title=Japan nuclear power-free as last reactor shuts|url=http://www.reuters.com/article/2012/05/05/us-nuclear-japan-idUSBRE84405820120505|accessdate=May 8, 2012|agency=[[Reuters]]|date=May 5, 2012|archivedate=18 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140718185518/http://www.reuters.com/article/2012/05/05/us-nuclear-japan-idUSBRE84405820120505}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံခြားမှ စွမ်းအင် တင်ပို့မှုကို ကြီးမားစွာ မှီခိုနေရသဖြင့်&lt;ref&gt;{{cite web|title=Can nuclear power save Japan from peak oil??url=http://ourworld.unu.edu/en/can-nuclear-power-save-japan-from-peak-oil/|publisher=Our World 2.0|accessdate=March 15, 2011|date=February 2, 2011}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံသည် ရင်းမြစ်များကို မျိုးစုံအသုံးပြုနိုင်ရန် ရည်ရွယ်ပြီး စွမ်းအင်သုံးစွဲမှုကို ထိရောက်မှု ရှိစေရန် လုပ်ဆောင်လျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Japan|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/4142.htm|publisher=U.S. Department of State|accessdate=March 15, 2011}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ကုန်းလမ်းအတွက် အသုံးပြုငွေမှာ အလွန်များသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Japan's Road to Deep Deficit is Paved with Public Works|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9500E3DC1031F932A35750C0A961958260|accessdate=January 16, 2011|newspaper=The New York Times|first=Andrew|last=Pollack|date=March 1, 1997}}&lt;/ref&gt; အဓိက သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး လမ်းကြောင်းမှာ ၁.၂ သန်း ကီလိုမီတာမျှ ခင်းထားသည့် လမ်းများ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Transport|url=http://www.stat.go.jp/english/data/handbook/c09cont.htm|work=Statistical Handbook of Japan 2007|publisher=Statistics Bureau|accessdate=March 2, 2014|archivedate=27 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427071603/http://www.stat.go.jp/english/data/handbook/c09cont.htm}}&lt;/ref&gt; အဓိကမြို့ကြီးများကို ကွန်ယက်တစ်ခုတည်းဖြစ်ပြီး အမြန်မောင်းနိုင်သော၊ ပိုင်းခြားထားသော၊ သုံးစွဲမှု ကန့်သတ်ထားသော လမ်းအသုံးပြုခ ကောက်ခံသော လမ်းများဖြင့် ဆက်သွယ်ထားပြီး လမ်းအသုံးပြုခ ကောက်ခံသော ကုမ္ပဏီများမှ တာဝန်ယူ လုပ်ဆောင်လျက် ရှိသည်။ ကားအသစ်နှင့် အဟောင်းများမှာ ဈေးမကြီးပေ။ ကားပိုင်ဆိုင်မှု အခွန် နှင့် လောင်စာဆီ လဲဗီးများဖြင့် စွမ်းအင် ထိရောက်စွာ အသုံးပြုနိုင်မှုကို မြှင့်တင်လျက် ရှိသည်။ သို့သော်လည်း ခရီးအားလုံး၏ ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းတွင်သာ ကားကို အသုံးပြုသဖြင့် ဂျီအိတ် နိုင်ငံများတွင် မော်တော်ကား အသုံးပြုမှု အနည်းဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;transtatsjp&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iraptranstats.net/jp|title=Transport in Japan|accessdate=February 17, 2009|work=International Transport Statistics Database|publisher=[[International Road Assessment Program]]}} {{subscription required}}&lt;/ref&gt;

ရထားကုမ္ပဏီ ဒါဇင်ပေါင်းများစွာတို့သည် ဒေသတွင်းနှင့် မြို့တွင်း ခရီးသည် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ဈေးကွက်တွင် ပြိုင်ဆိုင်လျက် ရှိကြသည်။ အဓိက ကုမ္ပဏီများတွင်း ဆဲဗင်း ဂျေအာရ် အင်တာပရိုက်စ်၊ ကင်တက်ဆု ကော်ပိုရေးရှင်း၊ ဆဲဘု ရထားကုမ္ပဏီ နှင့် ကဲအိယို ကော်ပိုရေးရှင်းတို့ ပါဝင်သည်။ အဓိက မြို့ကြီးများကို ရှင်းကန်းဆင်ဟု ခေါ်သော ကျည်ဆန်ရထား ၂၅၀ ဖြင့် ဆက်သွယ်ထားပြီး ဂျပန်ရထားများမှာ လုံခြုံစိတ်ချရမှုနှင့် အချိန်မှန်မှု တို့အတွက် နာမည်ကြီးသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.jr-central.co.jp/about/safety.html|title=About the Shinkansen – Safety|accessdate=October 17, 2011|publisher=Central Japan Railway Company|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116212758/http://english.jr-central.co.jp/about/safety.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hitachi-rail.com/rail_now/column/just_in_time/index.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080513230217/http://www.hitachi-rail.com/rail_now/column/just_in_time/index.html|archivedate=May 13, 2008|title=Corporate Culture as Strong Diving Force for Punctuality- Another &quot;Just in Time&quot;|accessdate=April 19, 2009|publisher=Hitachi}}&lt;/ref&gt; တိုကျိုနှင့် အိုဆာကာ ကြားတွင် [[သံလိုက်ရထား]]ဖြင့် ဆက်သွယ်ရန် အဆိုပြုချက်မှာ အတော် ခရီးရောက်နေပြီ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/japan-to-approve-plans-for-new-supertrain-2275308.html |title=Japan to approve plans for a new super-train |work=The Independent |date=April 27, 2011 |accessdate=May 11, 2011 |location=London |archivedate=18 November 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141118052921/http://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/japan-to-approve-plans-for-new-supertrain-2275308.html }}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံတွင် လေဆိပ်ပေါင်း ၁၇၃ ခု ရှိပြီး အကြီးဆုံး ပြည်တွင်းလေဆိပ်ဖြစ်သော ဟနဲဒါလေဆိပ်သည် အာရှတွင် ဒုတိယမြောက် လူသုံးအများဆုံး လေဆိပ်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.airports.org/cda/aci_common/display/main/aci_content07_c.jsp?zn=aci&amp;cp=1-5-212-218-222_666_2__ |title=Year to Date Passenger Traffic |publisher=Airports Council International |date=November 11, 2010 |accessdate=March 2, 2014 |archivedate=11 January 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110111152406/http://www.airports.org/cda/aci_common/display/main/aci_content07_c.jsp?zn=aci&amp;cp=1-5-212-218-222_666_2__ }}&lt;/ref&gt; အကြီးဆုံးသော နိုင်ငံတကာ လေဆိပ်များမှာ [[နာရိတ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်]]၊ ကန်ဆိုင်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် နှင့် ချူးဘူး စင်န်တာအဲယား အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Nakagawa|first=Dai|title=Transport Policy and Funding|url=https://archive.org/details/transportpolicyf00dnak|year=2006|publisher=Elsevier|isbn=0-08-044852-6|page=[https://archive.org/details/transportpolicyf00dnak/page/n71 63]|author2=Matsunaka, Ryoji}}&lt;/ref&gt; နာဂိုယာ ဆိပ်ကမ်းမှာ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အကြီးမားဆုံး နှင့် အလုပ်အများဆုံး ဆိပ်ကမ်းဖြစ်ပြီး နိုင်ငံကုန်သွယ်ရေး၏ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Port Profile|url=http://www.port-of-nagoya.jp/english/about_port.htm|publisher=Port of Nagoya|accessdate=January 7, 2011|archivedate=30 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101130050032/http://www.port-of-nagoya.jp/english/about_port.htm}}&lt;/ref&gt;

==လူဦးရေ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ပုံ==
[[File:Bjs48 02 Ainu.jpg|thumb|250px|ဂျပန်နိုင်ငံရှိ လူမျိုးစုတစ်ခုဖြစ်သော အအိနု လူမျိုးများ]]
[[File:Meiji-jingu wedding procession - P1000847.jpg|thumb|250px|မေဂျီဘုရားကျောင်းမှ ဂျပန်မင်္ဂလာပွဲ]]

ဂျပန်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ၁၂၇.၃သန်းမျှ ရှိပြီး ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းသော လူဦးရေမှာ ဟွန်ရှူးကျွန်းပေါ်တွင် နေထိုင်ကြသည်။ ဂျပန်လူ့အဖွဲ့အစည်းမှာ ဘာသာစကားအားဖြင့် ဖြစ်စေ၊ ယဉ်ကျေးမှုအားဖြင့် ဖြစ်စေ တူညီကြပြီး &lt;ref name=MulticulturalJapan&gt;{{cite news|title='Multicultural Japan' remains a pipe dream|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/fl20070327zg.html|accessdate=January 16, 2011|newspaper=Japan Times|date=March 27, 2007|archiveurl=https://archive.today/20120716140322/http://www.japantimes.co.jp/text/fl20070327zg.html%23.UAQfIKgo9Rw|archivedate=16 July 2012}}&lt;/ref&gt; ၈၅ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ဂျပန်လူမျိုးများ ဖြစ်ကာ&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |title=CIA Factbook: Japan |publisher=Cia.gov |accessdate=November 9, 2011 |archivedate=20 December 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151220044055/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html }}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံခြား အလုပ်သမား လူနည်းစု ရှိသည်။&lt;ref name=MulticulturalJapan/&gt;  ဇိုင်းနိချိကိုရီးယားလူမျိုး၊&lt;ref&gt;{{cite news|title=Japan-born Koreans live in limbo|url=http://www.nytimes.com/2005/04/01/news/01iht-nurse.html|accessdate=January 16, 2011|newspaper=The New York Times|date=April 2, 2005}}&lt;/ref&gt; ဇိုင်းနိချိ တရုတ်လူမျိုး၊ ဖိလစ်ပိုင်လူမျိုး၊ အများအားဖြင့် ဂျပန်နိုင်ငံတွင်း ဆင်းသက်လာကြသော ဘရာဇီးလူမျိုး&lt;ref name=&quot;nikkeijin&quot;&gt;{{cite news|title=An Enclave of Brazilians Is Testing Insular Japan|url=http://www.nytimes.com/2008/11/02/world/asia/02japan.html|accessdate=January 16, 2011|newspaper=The New York Times|date=November 1, 2008|first=Norimitsu|last=Onishi}}&lt;/ref&gt; နှင့် ပီရူးလူမျိုး တို့မှာ ဂျပန်နိုင်ငံအတွင်း လူနည်းစု လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title='Home' is where the heartbreak is for Japanese-Peruvians|url=http://www.atimes.com/japan-econ/AJ16Dh01.html|accessdate=January 16, 2011|newspaper=Asia Times|date=October 16, 1999|archivedate=6 January 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100106194749/http://atimes.com/japan-econ/AJ16Dh01.html}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် လက်တင်အမေရိကမှ မဟုတ်သော အနောက်တိုင်းသား ၁၃၄,၇၀၀ နှင့် လက်တင် အမေရိကမှ ၃၄၅,၅၀၀ မျှ ရှိသော နိုင်ငံခြားသား ကျွမ်းကျင်ပညာရှင်များ ရှိကြသည်။ လက်တင်အမေရိကသားထဲမှ ၂၇၄,၇၀၀ ဦးမှာ ဘရာဇီးလူမျိုးများ ဖြစ်ကြပြီး (ဂျပန်နိုင်ငံတွင်း အဆင့်ဆင့် ဆင်းသက်လာသူ သို့မဟုတ် ဂျပန်နိုင်ငံမှ ရွှေ့ပြောင်းရောက်ရှိသွားသူများနှင့် ၎င်းတို့၏ အိမ်ထောင်ဘက်များ) ဂျပန်နိုင်ငံအတွင်း အကြီးမားဆုံးသော အနောက်နိုင်ငံသား အစုအဝေးဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Registered Foreigners in Japan by Nationality|url=http://www.stat.go.jp/data/nenkan/pdf/y0213014.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050824195238/http://www.stat.go.jp/data/nenkan/pdf/y0213014.pdf|archivedate=August 24, 2005|publisher=Statistics Bureau|accessdate=January 16, 2011}}&lt;/ref&gt;

ဌာနေလူမျိုးစုများထဲတွင် အများဆုံးမှာ ယာမာတိုလူမျိုးများ ဖြစ်ပြီး အဓိက လူနည်းစု လူမျိုးများတွင် ရှေးဦးနေ အအိနု လူမျိုးများ &lt;ref&gt;{{cite news |first= Philippa |last= Fogarty|title= Recognition at last for Japan's Ainu|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7437244.stm|publisher=BBC|date= June 6, 2008|accessdate=June 7, 2008 }}&lt;/ref&gt; နှင့် ရူကျူးလူမျိုးများ အပြင် လူမှုရေး အရ လူနည်းစု ဖြစ်သော ဘူရာကူမင် လူစု များလည်း ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=The Invisible Race|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,910511,00.html|accessdate=January 16, 2011|newspaper=Time|date=January 8, 1973|archivedate=16 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121216231723/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,910511,00.html}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် ဘိုးစဉ်ဘောင်ဆက်က သွေးနှောနေခဲ့သော လူများလည်း ဂျပန်လူမျိုး သို့ ယာမာတိုများထဲတွင် ရှိနေပြီး ဥပမာအားဖြင့် အိုဂါဆာဝါရာ ကျွန်းစုများမှ ဂျပန်များတွင် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့်မှာ ဥရောပ၊ အမေရိကန်၊ မိုက်ခရိုနီးရှန်း နှင့် ပိုလီနီးရှင်း နောက်ခံများ ရှိနေပြီး အချို့မှာ မျိုးဆက် ခုနစ်ဆက်မျှ ရှိသည်။ လူအများစုက ဂျပန်တွင် လူမျိုးအားဖြင့် အားလုံးတူညီသည်ဟု ယုံကြည်ကြပြီး (၂၀၀၉တွင် ဂျပန်နိုင်ငံ၌ နေရင်းမဟုတ်သော နိုင်ငံခြားသား အလုပ်သမားမှာ လူဦးရေ၏ ၁.၇ ရာခိုင်နှုန်းမျှသာ ရှိသည်။)&lt;ref&gt;&quot;[http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1892469,00.html Japan to Immigrants: Thanks, But You Can Go Home Now] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121228222338/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1892469,00.html|date=28 December 2012}}&quot;. ''[[Time (magazine)|Time]]''. April 20, 2009.&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံသားများတွင် လူမျိုးစု နှင့် ဆိုင်သော စာရင်းဇယားမရှိသော်လည်း ပရော်ဖက်ဆာ ဇွန်လိုင်း ကဲ့သို့သော အနည်းဆုံး ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှု တစ်ခုအရ ဂျပန်တွင် လူမျိုးကွဲများစွာရှိသော လူ့အဖွဲ့အစည်းဟု ဆိုသည်။ &lt;ref&gt;[[John Lie]] ''Multiethnic Japan'' (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2001)&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ထိုယူဆချက်ကို ဂျပန် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ အလွှာပေါင်း များစွာမှ လက်ခံရန် ငြင်းဆန်ကြပြီး သူတို့ အနေနှင့် ဂျပန်နိုင်ငံသည် ယဉ်ကျေးမှု တစ်ခုတည်းရှိသော နိုင်ငံ ဆိုသည့် အယူအဆကိုသာ ဆက်လက်ထိန်းသိမ်း လိုကြသည်။ ထိုအယူအဆကို လူနည်းစု လူမျိုးစုများ ဖြစ်သော အအိနုနှင့် ရူကျူးလူမျိုးများကပင် ငြင်းဆန်ကြသည်။ ထိုသို့သော လူမျိုးတစ်မျိုးတည်းသာ ရှိသည်ဟူသော အယူအဆကြောင့် လူမျိုးကွဲပြားမှုကို အသိအမှတ်ပြုရန် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ပုံမှန်အားဖြင့် ငြင်းဆန်လေ့ ရှိကြသည်။ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း တာရို အာဆိုက ဂျပန်သည် &quot;လူမျိုးတစ်မျိုး၊ လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု၊ ဘာသာစကားတစ်မျိုး၊ ယဉ်ကျေးမှု တစ်ခု&quot; ဟု ဆိုခဲ့ဖူးသည်။ &lt;ref&gt;&quot;[http://www.japantimes.co.jp/news/2005/10/18/national/aso-says-japan-is-nation-of-one-race/ Aso says Japan is nation of 'one race'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160129014929/http://www.japantimes.co.jp/news/2005/10/18/national/aso-says-japan-is-nation-of-one-race/ |date=29 January 2016 }}&quot;. The Japan Times. October 18, 2005.&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူ့သက်တမ်းအားဖြင့် ဒုတိယမြောက် အရှည်ဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၀-၂၀၁၅ အတွင်း မွေးဖွားသော လူများ၏ သက်တမ်းမှာ ၈၃.၅ နှစ် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;haaretz.com&quot;&gt;{{cite news|title=WHO: Life expectancy in Israel among highest in the world|url=http://www.haaretz.com/news/who-life-expectancy-in-israel-among-highest-in-the-world-1.276618|accessdate=January 15, 2011|newspaper=Haaretz|date=May 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Table A.17&quot;&gt;{{cite web|title=Table A.17|url=http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf|work=United Nations World Population Prospects'', 2006 revision''|publisher=UN|accessdate=January 15, 2011}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြီးခေတ် လူဦးရေ အများအပြား တိုးတက်မှု နှင့် နောက်ပိုင်း မွေးဖွားနှုန်းကျဆင်းမှုကြောင့် လူဦးရေမှာ အသက်ကြီးသူ များပြားလာသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ၏ ၂၄.၁ ရာခိုင်နှုန်းမှာ အသက်၆၅ နှစ်ကျော်ပြီ ဖြစ်ပြီး ထိုအချိုးမှာ ၂၀၅၀တွင် ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းသို့ တိုးတက်လာလိမ့်မည် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;handbook&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.stat.go.jp/english/data/handbook/c0117.htm#c02 |title=Statistical Handbook of Japan 2013: Chapter 2—Population |publisher=Statistics Bureau |accessdate=February 14, 2014}}&lt;/ref&gt;

ထိုသို့ လူဦးရေ အချိုးအစား ပြောင်းလဲလာခြင်းသည် လူမှုရေး ဆိုင်ရာ ပြဿနာများစွာကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အထူးသဖြင့် အလုပ်လုပ်နိုင်သော လူဦးရေ ကျဆင်းနိုင်ခြင်း နှင့် ပင်စင် ကဲ့သို့သော လူမှုဖူလုံရေး စရိတ်များ များပြားလာခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;[[Gonzalo Garland]] et al &quot;Dynamics of Demographic Development and its impact on Personal Saving : case of Japan&quot;, with Albert Ando, Andrea Moro, Juan Pablo Cordoba, in ''Ricerche Economiche'', Vol 49, August 1995&lt;/ref&gt; ဂျပန်လူငယ်များထဲတွင် လက်မထပ်လိုသူနှင့် မိသားစု မထူထောင်လိုသူ များပြားလာသည်။&lt;ref name=&quot;Ogawa&quot;/&gt; ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ငါးနှစ်မြောက် အဖြစ် ကျဆင်းခဲ့ပြီး ၁၂၆.၂၄ သန်းမှ ၂၀၄,၀၀၀ ကျဆင်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ကျဆင်းမှုမှာ ၁၉၄၇ ခုနှစ် နှိုင်းယှဉ်နိုင်သော စာရင်းဇယား စတင်ကောက်ယူသည့် အချိန်မှစ၍ ပထမအကြိမ် အများဆုံး ကျဆင်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bloomberg.com/news/2012-01-02/japanese-population-drops-most-since-world-war-ii-after-quake.html |title=Japan Population Drops Most Since World War II |date=January 2, 2012}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၁ ခုနှစ် မတ်လ ၁၁ ရက် ငလျင်နှင့် [[ဆူနာမီ]]ကလည်း ထိုသို့ ကျဆင်းမှုကို ပိုမိုဆိုးရွားစေခဲ့ပြီး လူပေါင်း ၁၆,၀၀၀ နီးပါး သေဆုံးကာ ခန့်မှန်းခြေ လူ ၃,၀၀၀ ခန့်မှာ ပျောက်ဆုံးနေဆဲ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=Ryall|first=Julian|title=Japan's population contracts at fastest rate since at least 1947|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/japan/8989372/Japans-population-contracts-at-fastest-rate-since-at-least-1947.html|accessdate=October 29, 2013|newspaper=The Telegraph|date=January 3, 2012}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ၂၀၅၀တွင် ၉၅ သန်းသို့ ကျဆင်းမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။&lt;ref name=&quot;handbook&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_GraphicalDisplay.aspx?ListNames=%27Population%2c+History+and+Forecast%27&amp;HistFor=True&amp;GrpOp=0&amp;Dim1=81&amp;File=0 Forecast provided] by [[International Futures]]&lt;/ref&gt; လူဦးရေ အချိုးအစား လေ့လာသူများနှင့် အစိုးရ စီမံကိန်း ရေးဆွဲသူများက ထိုပြဿနာကို မည်သို့မည်ပုံ ဖြေရှင်းမည် ဆိုသည့် အချက်ကို အပြင်းအထန် ငြင်းခုံဆွေးနွေးလျက် ရှိကြသည်။&lt;ref name=&quot;Ogawa&quot;&gt;{{cite web|last=Ogawa|first=Naohiro|title=Demographic Trends and their implications for Japan's future|url=http://www.mofa.go.jp/j_info/japan/socsec/ogawa.html|work=Transcript of speech delivered on 7 March 1997|publisher=Ministry of Foreign Affairs|accessdate=May 14, 2006}}&lt;/ref&gt; ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူများကို လက်ခံခြင်းနှင့် ကလေးမွေးသူများကို အကျိုးအမြတ်ပေးခြင်းတို့ဖြင့် လူငယ်များ အနေဖြင့် အသက်ကြီးသူ အများအပြားကို ထောက်ပံ့လာနိုင်မည်ဟု ဆွေးနွေး အဖြေရှာခြင်းမျိုးလည်း ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://jipi.gr.jp/english/message.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929222250/http://jipi.gr.jp/english/message.html |archivedate=September 29, 2007 |title=Japan Immigration Policy Institute: Director's message| first= Hidenori|last=Sakanaka| publisher=Japan Immigration Policy Institute |date=October 5, 2005 |accessdate=January 5, 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=French|first=Howard|title=Insular Japan Needs, but Resists, Immigration|url=http://www.nytimes.com/2003/07/24/international/asia/24JAPA.html?ei=5007&amp;en=53c7315175389e69&amp;ex=1374379200&amp;partner=USERLAND&amp;pagewanted=all&amp;position=|accessdate=February 21, 2007|newspaper=The New York Times|date=July 24, 2003}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံသား အသစ် ၁၅,၀၀၀ ကို နှစ်စဉ် ပုံမှန် လက်ခံလျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=帰化許可申請者数等の推移|url=http://www.moj.go.jp/TOUKEI/t_minj03.html|publisher=Ministry of Justice|accessdate=March 17, 2011|language=Japanese}}&lt;/ref&gt; ကုလသမဂ္ဂ ဒုက္ခသည်များဆိုင်ရာ မဟာမင်းကြီးရုံး၏ အဆိုအရ ဂျပန်အနေနှင့် ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ဒုက္ခသည် ၁၈ ဦးကိုသာ ပြန်လည် အခြေချနိုင်ရန် လက်ခံခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=2012 saw record-high 2,545 people apply for refugee status in Japan |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2013/03/20/national/2012-saw-record-high-2545-people-apply-for-refugee-status-in-japan/#.UXWOPEpnhIE |newspaper=Japan Times |date=March 20, 2013 |accessdate=8 August 2014 |archivedate=14 August 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160814171503/http://www.japantimes.co.jp/news/2013/03/20/national/2012-saw-record-high-2545-people-apply-for-refugee-status-in-japan/#.UXWOPEpnhIE }}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်နိုင်ငံကမူ ဒုက္ခသည်ပေါင်း ၇၆,၀၀၀ ကို ထိုအချိန်တွင် လက်ခံခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Presidential Memorandum--Fiscal Year 2012 Refugee Admissions Numbers and Authorizations of In-Country Refugee Status|url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2011/09/30/presidential-memorandum-fiscal-year-2012-refugee-admissions-numbers-and-|publisher=The White House|date=September 30, 2011|access-date=8 August 2014|archive-date=28 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128085050/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2011/09/30/presidential-memorandum-fiscal-year-2012-refugee-admissions-numbers-and-}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံတွင် မိမိကိုယ်ကို အဆုံးစီရင်မှုနှုန်း အလွန်များပြားသည်။&lt;ref name=&quot;NYT&quot;&gt;{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F00E1DB173FF936A25754C0A96F958260&amp;sec=health&amp;spon=&amp;scp=29&amp;sq=suicide%20japan&amp;st=cse|title=In Japan, Mired in Recession, Suicides Soar|last=Strom|first=Stephanie|date=July 15, 1999|newspaper=The New York Times|accessdate=September 20, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Times&gt;{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article4170649.ece|title=Japan gripped by suicide epidemic|last=Lewis|first=Leo|date=June 19, 2008|newspaper=[[The Times (London)|The Times]]|accessdate=September 20, 2008|archivedate=7 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081007173721/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article4170649.ece}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် မိမိကိုယ်ကို သတ်သေသူ ၃၀,၀၀၀ ကျော်သည်မှာ ၁၂ နှစ်ဆက်တိုက် ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news| title = Bare statistics mask human cost of Japan’s high suicide rate| newspaper = Japan Today| date = March 31, 2010| url = http://www.japantoday.com/category/opinions/view/bare-statistics-mask-human-cost-of-japan%E2%80%99s-high-suicide-rate| accessdate = February 3, 2014| archivedate = 4 March 2016| archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304080231/http://www.japantoday.com/category/opinions/view/bare-statistics-mask-human-cost-of-japan%E2%80%99s-high-suicide-rate}}&lt;/ref&gt; မိမိကိုယ်ကို အဆုံးစီရင်မှုမှာ အသက် ၃၀ အောက် လူငယ်များအတွက် အဓိက သေဆုံးရသည့် အကြောင်းအရင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;ozawa-desilva&quot;&gt;{{Cite journal| last = Ozawa-de Silva| first = Chikako
 | title = Too Lonely to Die Alone: Internet Suicide Pacts and Existential Suffering in Japan| url = https://archive.org/details/sim_culture-medicine-and-psychiatry_2008-12_32_4/page/516| journal = Cult Med Psychiatry | volume = 32 | issue = 4 | pages = 516–551 |date=December 2008 | doi = 10.1007/s11013-008-9108-0| pmid = 18800195}}&lt;/ref&gt;

===ဘာသာရေး===
[[File:Itsukushima torii distance.jpg|thumb|250px|ဟီရိုရှီးမားမြို့ အနီးရှိ အိဆုကူရှီးမား ဝတ်ပြုကျောင်းမှ ဂိတ်တံခါး သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အလှဆုံးနေရာသုံးခုတွင် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်ပြီး ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေခံ နေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်။]]

ဂျပန်နိုင်ငံသည် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ၏ အပိုဒ် ၂၀ အရ ဘာသာရေး လွတ်လပ်ခွင့် အပြည့်အဝ ရှိသည်။ ခန့်မှန်းချက်အရ ဂျပန်လူဦးရေ ၏ ၈၄ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၉၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ သို့မဟုတ် ရှင်တိုဘာသာကို ကိုးကွယ်ကြသည်ပြီး ထိုဘာသာ နှစ်ခု စလုံးကို လက်ခံသူလည်း အများ အပြား ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;cia&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71342.htm |title=International Religious Freedom Report 2006 |author=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |publisher=US Department of State |date=September 15, 2006 |accessdate=December 4, 2007}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ထိုခန့်မှန်းချက်မှာ ဘုရားကျောင်းနှင့် ဆက်နွယ်နေသူကိုသာ ခန့်မှန်းခြင်း ဖြစ်ပြီး အမှန်တကယ် ယုံကြည်သက်ဝင်သူကို ခန့်မှန်းခြင်း မဟုတ်ပေ။ အခြားလေ့လာချက်တစ်ခု အရ လူဦးရေ၏ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းက သာလျှင် ဘာသာတရား တစ်ခုခုကို ယုံကြည်ကိုးကွယ်သူများဟု မိမိတို့ဘာသာ ဆိုကြသည် ဟု ဆိုသည်။&lt;ref name=Kisala&gt;{{cite book| last = Kisala | first = Robert | editor= Wargo, Robert| title = The Logic Of Nothingness: A Study of Nishida Kitarō | url = https://archive.org/details/logicofnothingne0000warg | publisher = University of Hawaii Press| year = 2005| pages = [https://archive.org/details/logicofnothingne0000warg/page/n3 3]–4 | isbn = 0-8248-2284-6}}&lt;/ref&gt; အက်ဒ်ဝင် ရိုင်းရှာဝါ နှင့် မားရီးယပ်စ် ဂျန်ဆန်တို့၏ အဆိုအရ ဂျပန်လူမျိုး ၇၀ မှ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းမှာ စာရင်းဇယား ကောက်ယူသူများအား သူတို့သည် မည်သည့်ဘာသာကိုမှ ကိုးကွယ်သူများ မဟုတ်ဟု ပြောလေ့ရှိကြောင်း သိရသည်။&lt;ref name=ReischauerJansen215&gt;{{Cite book
| publisher = Belknap Press of Harvard University Press
| isbn = 978-0-674-47184-9
| last1 =
| first1 = Edwin Oldfather
| author1-link = Edwin O. Reischauer
| first2 = Marius B.
| last2 = Jansen
| author2-link = Marius Jansen
| title = The Japanese today: change and continuity
| year = 1988
| edition = 2nd
| page = 215
}}&lt;/ref&gt;

သို့သော်လည်း ဘာသာရေးတွင် ပါဝင်ပတ်သက်မှုမှာ မြင့်မားပြီး အထူးသဖြင့် ပွဲတော်များနှင့် နှင့် နှစ်သစ်ကူး ပထမဆုံး ဘုရားကျောင်းသို့ သွားခြင်း စသော အခါကြီးများတွင် ဖြစ်သည်။ တရုတ်နိုင်ငံမှာ တာအိုဘာသာ နှင့် ကွန်ဖြူးရှပ် ဘာသာတို့မှာလည်း ဂျပန်တို့၏ ယုံကြည်မှုနှင့် ထုံးတမ်းစဉ်လာများကို လွှမ်းမိုးမှု ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Totman|first=Conrad|title=A History of Japan ''(2nd ed.)''|year=2005|publisher=Blackwell|isbn=1-4051-2359-1|page=72}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံ ရှိ လမ်းများမှာ တာနာဘာတာ (ကြယ်ပွဲတော်)၊ အိုဘွန် (သင်္ချိုင်းကန်တော့ပွဲ) နှင့် ခရစ်စမတ်တို့တွင် အလှဆင်ထားလေ့ ရှိသည်။ ဂျပန်လူဦးရေ၏ ၁ ရာခိုင်နှုန်း အောက်မှာသာ ခရစ်ယာန် ဘာသာ ကိုးကွယ်ကြသည်။[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]ကိုကိုးကွယ်သူများလည်းရှိသည်။[[File:Tokyo Camii 2009.jpg|thumb|ဂျပန်နိုင်ငံတိုကျိုမြို့ရှိဗလီပုံ]]ျပန်နိုင်ငံရှိ[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]ဝင်လူဦးရေ၏၉၀ရာခိုင်နှုန်းမှာ[[ပါကစ္စတန်]]၊[[အင်ဒိုနီရှား]]အစရှိသည့်[[မွတ်ဆလင်]]နိုင်ငံများမှလာရောက်အလုပ်လုပ်ကိုင်ကြသည့်ပြောင်းရွှေ့လုပ်သားများဖြစ်ပြီးကျန်၁၀ရာခိုင်နှုန်းမှာဂျပန်နိုင်ငံသားများဖြစ်သည်။[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]အားကိုးကွယ်သူ၂၀၀၀၀၀ရှိသည်။[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]ကိုဂျပန်နိုင်ငံလူဦးရေ၏၀ဒဿမ၁ရာခိုင်နှုန်းကိုးကွယ်ကြသည်&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kato|first=Mariko|title=Christianity's long history in the margins|newspaper=Japan Times|date=February 24, 2009}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင်ဟိန္ဒူဘာသာဝင်၊ ဆစ်ခ်ဘာသာဝင်နှင့် ဂျူးဘာသာဝင် အနည်းငယ်မျှလည်း ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Clarke&quot;&gt;{{cite book|title=The World's religions : understanding the living faiths|url=https://archive.org/details/isbn_9780895775016|year=1993|publisher=Reader's Digest|isbn=978-0-89577-501-6|editor=Clarke, Peter|page=[https://archive.org/details/isbn_9780895775016/page/208 208]}}&lt;/ref&gt;

===ဘာသာစကား===
ဂျပန်လူဦးရေ၏ ၉၉ ရာခိုင်နှုန်းမှာ [[ဂျပန်ဘာသာစကား]]ကို ပထမ ဘာသာစကားအနေဖြင့် ပြောဆိုကြသည်။&lt;ref name=&quot;cia&quot;/&gt;  ဂျပန်ဘာသာမှာ အဓိပ္ပာယ်ရှိသာ စာလုံးတစ်လုံးစီကို ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် စာလုံးတွဲ ဖြစ်ပေါ်သော ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး ဂုဏ်ပြုခြင်း ချီးမြှောက်ခြင်းကို အလေးပေးကာ ဂျပန် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ ဝါစဉ် ခွဲခြားမှု သဘာဝကို ထင်ဟပ်ပြနေပြီး ကြိယာနှင့် အချို့သော စကားလုံးများမှာ နားထောင်သူနှင့် ပြောကြားသူတို့၏ အဆင့်ကို ညွှန်းဆိုလျက် ရှိသည်။ ဂျပန် စာ ရေးသားရာတွင် ခန်းဂျီး ဟု ခေါ်သော တရုတ်စကားလုံးများကို အသုံးပြုကြပြီး ရိုးရှင်းသော တရုတ်အက္ခရာများကို အခြေခံထားသော ခါန ဟုခေါ်သော အက္ခရာစဉ် နှစ်မျိုးရှိကာ လက်တင် အက္ခရာနှင့် အာရပ်ကိန်းဂဏန်းများကိုလည်း အသုံးပြုကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Miyagawa|first=Shigeru|title=The Japanese Language|url=http://web.mit.edu/jpnet/articles/JapaneseLanguage.html|publisher=Massachusetts Institute of Technology|accessdate=January 16, 2011}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်ဘာသာစကား အပြင် ရူကျူးဘာသာစကားများ ဖြစ်သော အာမာမိ၊ ကူနိဂါမိ၊ အိုကီနာဝန်၊ မိယာကို၊ ယဲယမာ၊ ယိုနဂူနိ အစရှိသော ဂျပိုနစ် မိသားစုဝင် ဖြစ်သော ဘာသာစကား ဖြစ်သော ဘာသာစကားများကိုလည်း ရူကျူးကျွန်းများတွင် ပြောဆိုကြသည်။ ကလေးငယ်များထဲမှ ထိုဘာသာစကားများကို သင်ယူသူ နည်းပါးသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Heinrich|first=Patrick|title=Language Planning and Language Ideology in the Ryūkyū Islands|journal=Language Policy|date=January 2004|volume=3|issue=2|pages=153–179|doi=10.1023/B:LPOL.0000036192.53709.fc}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ယခု လတ်တလောနှစ်များတွင် ဒေသခံ အစိုးရများက ရိုးရာ ဘာသာစကားနှင့် ပတ်သက်၍ စိတ်ဝင်စားမှု တိုးပွားလာရန် လုပ်ဆောင်လျက် ရှိသည်။ အိုကီနာဝါ ဂျပန်ဘာသာစကားခွဲကိုလည်း ထိုနယ်မြေတွင် ပြဆိုကြသည်။ အအိနု ဘာသာစကားမှာ ဂျပန်ဘာသာစကားနှင့် မည်သည့် ဘာသာစကားနှင့်မျှ ဆက်စပ်ခြင်း မရှိဘဲ ပျောက်ကွယ်မည်ကို စိုးရိမ်ရသည့် အခြေအနေဖြစ်နေပြီး ဟော့ကိုင်းဒိုးတွင်သာ အသက်ကြီးသော ဌာနေ စကားပြောသူ အချို့  ကျန်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.un.org/works/culture/japan_story.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080106062419/http://www.un.org/works/culture/japan_story.html |archivedate=January 6, 2008 |title=15 families keep ancient language alive in Japan |publisher=UN | accessdate=March 27, 2007}}&lt;/ref&gt; အစိုးရကျောင်းနှင့် ပုဂ္ဂလိက ကျောင်း အတော်များများတွင် ကျောင်းသားများ အနေနှင့် ဂျပန်ဘာသာနှင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ နှစ်ခုစလုံးကို သင်ယူရန် လိုအပ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiana.edu/~japan/digest5.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060427225148/http://www.indiana.edu/~japan/digest5.html |archivedate=April 27, 2006 |title=Japan Digest: Japanese Education |date=September 1, 2005 |first= Lucien|last=Ellington|publisher=Indiana University |accessdate=April 27, 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ItaGiappone&gt;Ambasciata d'Italia a Tokio: [http://www.ambtokyo.esteri.it/Ambasciata_Tokyo/Menu/I_rapporti_bilaterali/Cooperazione_culturale/linguaitaliana_Giappone/ Lo studio della lingua e della cultura italiana in Giappone.]&lt;/ref&gt;

===ပညာရေး===
[[File:Tokyo University Entrance Exam Results 6.JPG|thumb|250px|တိုကျိုတက္ကသိုလ်တွင် ဝင်ခွင့် စာမေးပွဲ အောင်စာရင်းကို ထုတ်ပြန်ကြေညာနေစဉ်]]

၁၈၇၂ ခုနှစ် မေဂျီ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးခေတ်တွင် မူလတန်းကျောင်းများ၊ အထက်တန်းကျောင်းများ နှင့် တက္ကသိုလ်များကို စတင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fpri.org/footnotes/087.200312.ellington.japaneseeducation.html |title=Beyond the Rhetoric: Essential Questions About Japanese Education |first=Lucien |last=Ellington |publisher=Foreign Policy Research Institute |date=December 1, 2003 |accessdate=April 1, 2007 |archivedate=5 April 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070405075716/http://www.fpri.org/footnotes/087.200312.ellington.japaneseeducation.html }}&lt;/ref&gt; ၁၉၄၇ ခုနှစ်မှစ၍ မူလတန်းနှင့် အလယ်တန်း ပညာရေးကို မသင်မနေရ ပညာရေး အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး အချိန်ကာလ အားဖြင့် အသက် ၆ နှစ် မှ ၁၅ နှစ် အထိ ၉ နှစ် ကြာမြင့်သည်။ [[ပညာရေး၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ အားကစား၊ သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန (ဂျပန်)|ဂျပန် ပညာရေး၊ယဉ်ကျေးမှု၊ အားကစား၊ သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ ဝန်ကြီးဌာန]] ၏ အဆိုအရ အလယ်တန်း အောင်မြင်ပြီးသော ကလေးငယ် အတော်များများက အထက်တန်း ၃ နှစ်ကို ဆက်လက်သင်ယူကြသည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် အထက်တန်း အောင်မြင်ပြီးသူ ၇၅.၉ ရာခိုင်နှုန်းသည် တက္ကသိုလ်၊ ဂျူနီယာ ကောလိပ်၊ ကုန်သွယ်ရေး သင်တန်းကျောင်းနှင့် အခြားသော အဆင့်မြင့်ပညာသင်ကျောင်းများသို့ ဆက်လက် တက်ရောက်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.mext.go.jp/english/statist/05101901/005.pdf |title= School Education |publisher= [[Ministry of Education, Culture, Sports, Science and Technology (Japan)|MEXT]] |accessdate= March 2, 2014 |archivedate= 2 January 2008 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20080102112620/http://www.mext.go.jp/english/statist/05101901/005.pdf }}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်တွင် ထိပ်ဆုံးအဆင့် သတ်မှတ်ထားသော တက္ကသိုလ် နှစ်ခုမှာ တိုကျိုတက္ကသိုလ် နှင့် ကျိုတိုတက္ကသိုလ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globaluniversitiesranking.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=94&amp;Itemid=131|title=TOP – 100|publisher=Global Universities Ranking|year=2009|accessdate=March 22, 2010|archivedate=16 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100316173528/http://www.globaluniversitiesranking.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=94&amp;Itemid=131}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010|title=QS World University Rankings 2010|publisher=QS TopUniversities|year=2010|accessdate=January 15, 2010|archivedate=3 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110403044940/http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010}}&lt;/ref&gt; အိုအီးစီဒီမှ ကြီးမှူးကျင်းပသော နိုင်ငံတကာကျောင်းသားများ၏ အရည်အချင်းစစ် စာမေးပွဲတွင် ဂျပန်နိုင်ငံမှ ၁၅ နှစ်သား ကျောင်းသားတစ်ဦး၏ အသိပညာနှင့် အတတ်ပညာကို တကမ္ဘာလုံး ဆဋ္ဌမ အဆင့်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=OECD's PISA survey shows some countries making significant gains in learning outcomes|url=http://www.oecd.org/document/22/0,3343,en_2649_201185_39713238_1_1_1_1,00.html|publisher=[[OECD]]|accessdate=January 16, 2011}}&lt;/ref&gt;

===ကျန်းမာရေး===
ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုကို နိုင်ငံအစိုးရနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရများက တာဝန်ယူပေးသည်။ တစ်ဦးချင်းအတွက် ကျန်းမာရေး ဝန်ဆောင်မှုနှင့် သက်ဆိုင်သော အဖိုးအခများကို အားလုံးနှင့် ဆိုင်သော ကျန်းမာရေး အာမခံစနစ်မှ ပေးဆောင်ပြီး အားလုံး တန်းတူညီမျှ အသုံးပြုနိုင်ကာ အစိုးရ ကော်မတီမှ အဖိုးအခများကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ အလုပ်ရှင်မှ အာမခံ ထားမပေးသော လူများ အနေဖြင့် တစ်နိုင်ငံလုံးနှင့် ဆိုင်သော ကျန်းမာရေး အာမခံတွင် ပါဝင်နိုင်ပြီး ဒေသခံ အစိုးရများမှ စီမံခန့်ခွဲပေးသည်။ ၁၉၇၃ မှစ၍ အသက်ကြီးသော သူများအားလုံးကို အစိုးရမှ ထောက်ပံ့သော အာမခံဖြင့် အကာအကွယ် ပေးထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nyu.edu/projects/rodwin/lessons.html |first=Victor|last=Rodwin|title=Health Care in Japan |publisher=New York University |accessdate=March 10, 2007}}&lt;/ref&gt; လူနာများ အနေဖြင့် ဆရာဝန် သို့မဟုတ် ဆေးကုသမည့် နေရာကို မိမိစိတ်ကြိုက် ရွေးချယ်ခွင့် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ipss.go.jp/s-info/e/Jasos/Health.html |title=Health Insurance: General Characteristics |publisher=National Institute of Population and Social Security Research |accessdate=March 28, 2007}}&lt;/ref&gt;

==ယဉ်ကျေးမှု==
[[File:Kinkaku-ji 01.jpg|thumb|250px|ကျိုတိုမြိုမှ ကင်ကကုဂျိ သို့မဟုတ် ရွှေကနား ဘုရားကျောင်း သည် အထူးသမိုင်းဝင်နေရာများ၊ ရှုမျှော်ကွင်း လှပသော အထူးနေရာများနှင့် ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေခံနေရာများတွင် ပါဝင်သည်။]]

ဂျပန်တို့၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် ရှေးဦးအစ ယဉ်ကျေးမှုမှ အဆင့်ဆင့် တိုးတက်ပြောင်းလဲ လာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ခေတ်ပြိုင် ယဉ်ကျေးမှုတွင် အာရှ၊ ဥရောပ နှင့် မြောက်အမေရိကမှ လွှမ်းမိုးမှုများ ပေါင်းစပ်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဂျပန် ယဉ်ကျေးမှုများတွင် လက်မှုပညာများဖြစ်သော ကြွေထည်၊ အဝတ်အထည်၊ ယွန်းထည်၊ ဓား နှင့် အရုပ်များ၊ ဖျော်ဖြေမှုများ ဖြစ်သော ဘွန်းရာကု (ရုပ်သေး)၊ ကာဘုကီ(ကဇာတ်)၊ နို (ဂီတပဒေသာ)၊ အက နှင့် ရာကုဂို (ကွက်စိပ်)၊ အခြားယဉ်ကျေးမှုများ ဖြစ်သော လက်ဖက်ရည်ပွဲ(ရေနွေးကြမ်း)၊ အိကဲဘာနာ (ပန်းအလှဆင်ခြင်း)၊ ကိုယ်ခံပညာ၊ လက်ရေးလှပညာ၊ အိုရိဂါမီ (စက္ကူခေါက်ပညာ)၊ အွန်ဆန်(ရေပူစမ်းချိုးခြင်း)၊ ဂေးရှား(ကချေသည်) နှင့် ကစားပွဲများ ပါဝင်သည်။ ဂျပန်သည် ရုပ်ဝတ္ထုဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုများအပြင် ရုပ်ဝတ္ထုမဟုတ်သည့် ယဉ်ကျေးမှု လက္ခဏာများနှင့် အမျိုးသားရေး အမွေအနှစ်များကို ထိန်းသိမ်းနိုင်ရန် စနစ်တစ်ခု ထားရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bunka.go.jp/english/index.html |title=Administration of Cultural Affairs in Japan |publisher=Agency for Cultural Affairs |accessdate=May 11, 2011}}&lt;/ref&gt; ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေခံ နေရာများတွင် ဂျပန်နိုင်ငံမှ နေရာ ၁၆ခု ပါဝင်ပြီး ၁၂ ခုမှာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သက်ဆိုင်သော နေရာများ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;unesco1&quot;/&gt;

===အနုပညာ===
အိဆဲ ဝတ်ပြုကျောင်းသည် ဂျပန် ဗိသုကာ ပညာ၏ ဥပမာ တစ်ခု အဖြစ် မှတ်ယူကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite book |title=Ise: Prototype of Japanese Architecture |author1=Tange, Kenzo |author2=Kawazoe, Noboru |year=1965 |publisher=Massachusetts Institute of Technology Press}}&lt;/ref&gt; အများအားဖြင့် သစ်သားကို အသုံးပြုထားသော ဂျပန်ရိုးရာအိမ်များနှင့် များပြားလှစွာသော ဘုရားကျောင်းများတွင် တာတာမီ ခေါ် မြက်ဖျာများနှင့် ဘေးသို့ ဆွဲဖွင့်ရသော တံခါးများ အသုံးပြုထားသည်ကို တွေ့နိုင်ပြီး ထိုတံခါးများမှာ အခန်းများ အချင်းချင်း ခွဲခြားရန်နှင့် အတွင်းနှင့် အပြင် ခွဲခြားရန် အသုံးပြုလေ့ ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=What is Japanese Architecture?: A Survey of Traditional Japanese Architecture with a List of Sites and a Map |author1=Kazuo, Nishi |author2=Kazuo, Hozumi |year=1995 |publisher=Kodansha |isbn=978-4-7700-1992-9}}&lt;/ref&gt; အများအားဖြင့် သစ်သား အသုံးပြုသော ဂျပန်ပန်းပုပညာ နှင့် ဂျပန်ပန်းချီတို့မှာ ဂျပန် အနုပညာများထဲတွင် ရှေးအကျဆုံး ဖြစ်ပြီး အစောဆုံး ရုပ်ပုံရေးဆွဲမှုမှာ ဘီစီ ၃၀၀ ခန့်ကပင် တွေ့နိုင်သည်။ ဂျပန်၏ ပန်းချီ သမိုင်းမှ ဌာနေဂျပန်တို့၏ အမြင် နှင့် ပြည်ပမှ ဝင်ရောက်လာသော အတွေးအမြင်များ ရောနှောမှုနှင့် အားပြိုင်မှုကို တွေ့ရသည်။&lt;ref name=autogenerated3&gt;{{cite book|last=Arrowsmith|first=Rupert Richard|title=Modernism and the Museum: Asian, African, and Pacific Art and the London Avant-Garde|year=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-959369-9}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နှင့် ဥရောပ အနုပညာတို့အကြား ဆက်နွယ်မှုမှာ ထင်ရှားသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ၁၉ ရာစုတွင် တင်ပို့ခဲ့သော အူကီယို-အဲ ပန်းချီများမှာ ဂျပိုနစ်ဆင်ဟု သိကြပြီး အနောက်တိုင်းတွင် မော်ဒန်ပန်းချီများ ဖြစ်ပေါ်တိုးတက်မှုအတွက် ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုရှိကာ အထူးသဖြင့် ပို့စ်အင်ပရက်စ်ရှင်နစ်ဆင် ပေါ်တွင် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=autogenerated3 /&gt; ထင်ရှားသော အူကီယို-အဲ ပန်းချီဆရာများတွင် ဟိုကုဆိုင်းနှင့် ဟိရိုရှိဂဲတို့ ပါဝင်သည်။ ရိုးရာ သစ်သားတုံးဖြင့် ပုံနှိပ်ခြင်းအား အနောက်တိုင်း အနုပညာနှင့် ရောနှောလိုက်သည့်အခါ ယခု ဂျပန်နိုင်ငံတွင်းနှင့် ပြင်ပ တွင် ကျော်ကြားသော မန်ဂါဟူသည့် ရုပ်ပြစာအုပ် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dnp.co.jp/museum/nmp/nmp_i/articles/manga/manga1.html |title=A History of Manga |publisher=NMP International |accessdate=March 2, 2014 |archivedate=2 January 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080102040820/http://www.dnp.co.jp/museum/nmp/nmp_i/articles/manga/manga1.html }}&lt;/ref&gt;  မန်ဂါ၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုဖြင့် ပေါ်ပေါက်လာသော တီဗွီနှင့် ရုပ်ရှင်များကို အန်နီမဲ ဟုခေါ်သည်။ ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ပြုလုပ်သော ဗွီဒီယိုဂိမ်းစက်များသည် ၁၉၈၀ ခုနှစ်များမှ စ၍ လူကြိုက်များခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929122934/http://uk.gamespot.com/gamespot/features/video/hov/index.html |url=http://uk.gamespot.com/gamespot/features/video/hov/index.html |title=The History of Video Games |first=Leonard |last=Herman |author2=Horwitz, Jer |author3=Kent, Steve |author4=Miller, Skyler |publisher=[[GameSpot]] |year=2002 |archivedate=29 September 2007 |accessdate=April 1, 2007 }}&lt;/ref&gt;

===ဂီတ===
ဂျပန်တို့၏ ဂီတမှာ ရွေးချယ်စရာ များပြားပြီး အမျိုးမျိုး အစားစား ကွဲပြားခြားနားသည်။ ရိုးရာတူရိယာများဖြစ်သော ကိုတို ဟုခေါ်သော ဂျပန်ဒုံမင်း စသည်တို့ကို ၉ ရာစု နှင့် ၁၀ ရာစုနှစ်များကပင် စတင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ နို ဂီတပဒေသာများနှင့် အတူ ယှဉ်တွဲတင်ဆက်လေ့ ရှိသော စကားပြောဂီတများမှာ ၁၄ ရာစုကတည်းကပင် ရှိခဲ့ပြီး လူကြိုက်များ၍ ရှားမိဆန် ဟုခေါ်သော ဂစ်တာနှင့် အလားသဏ္ဍန်တူသည့် တူရိယာနှင့် တွဲဖက်လေ့ရှိသော ကျေးလက်ရိုးရာ ဂီတများမှာ ၁၆ ရာစုမှပင် အစပျိုးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Malm|first=William P.|title=Traditional Japanese music and musical instruments|url=https://archive.org/details/traditionaljapan0000malm|year=2000|publisher=Kodansha International|isbn=978-4-7700-2395-7|pages=[https://archive.org/details/traditionaljapan0000malm/page/31 31]–45|edition=New}}&lt;/ref&gt; ၁၉ ရာစုတွင် စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သော အနောက်တိုင်း ဂန္ထဝင် ဂီတမှာ ယခုအခါတွင် ဂျပန် ယဉ်ကျေးမှု၏ အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ ဂျပန်နန်းတော်၏ တူရိယာဝိုင်း၏ ဂါဂါကု ဂီတ သည် အချို့သော ၂၀ရာစု အနောက်တိုင်း ဂန္ထဝင် တေးရေးများ၏ အချို့သော သီချင်းများတွင် လွှမ်းမိုးမှု ရှိသည်ကို တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;See for example, [[Olivier Messiaen]], ''Sept haïkaï'' (1962),  (''Olivier Messiaen: a research and information guide'', Routledge, 2008, By Vincent Perez Benitez, page 67) and (''Messiaen the Theologian'', Ashgate Publishing, Ltd., 2010, page 243-65, By Andrew Shenton)&lt;/ref&gt;

ဂျပန်နိုင်ငံမှ ဂန္ထဝင် ဂီတဖန်တီးသူများတွင် နာမည်ကျော်ကြားသူများမှာ တိုရု တာကဲမိဆု နှင့် ရန်န်တာရိုး တာကီ တို့ ဖြစ်သည်။ စစ်ပြီးခေတ် ဂျပန်၏ လူကြိုက်များသော ဂီတများသည် အမေရိကန်နှင့် ဥရောပတို့၏ ဂီတရေစီးကြောင်းများမှ အကြီးအကျယ်လွှမ်းမိုးမှု ရှိပြီး ထိုမှတဆင့် ဂျေပေါ့ပ် ဂီတ သို့မဟုတ် ဂျပန်လူကြိုက်များဂီတ အမျိုးအစား ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/music/2005/aug/21/popandrock3 |title= J-Pop History |work=The Observer | accessdate=April 1, 2007 | first=Chris | last=Campion | date=August 22, 2005 | location=London}}&lt;/ref&gt; [[ကာရာအိုကေ]] သီဆိုခြင်းသည် ဂျပန်နိုင်ငံတွင် အနှံ့အပြား ကျင့်သုံးသော ယဉ်ကျေးမှု တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အေဂျင်စီ၏ ၁၉၉၃ စစ်တမ်းအရ ဂျပန်အများစုမှာ နှစ်တစ်နှစ်အတွင် ကာရာအိုကေ သီဆိုချိန်သည် အခြားယဉ်ကျေးမှု ဓလေ့များဖြစ်သော အိကဲဘာနာ ခေါ် ပန်းအလှဆင်ခြင်းနှင့် လက်ဖက်ရည်ပွဲ ကျင်းပခြင်းတို့ထက် ပို၍ များကြောင်း တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=The worlds of Japanese popular culture: gender, shifting boundaries and global cultures|url=https://archive.org/details/worldsjapanesepo00mart|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63729-9|page=[https://archive.org/details/worldsjapanesepo00mart/page/n89 76]|edition=Repr.|editor=Martinez, D.P.}}&lt;/ref&gt;

===စာပေ===
[[File:Genji emaki 01003 001.jpg|thumb| ၁၂ ရာစုမှ ဂျပန်အမျိုးသား ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်တစ်ခု ဖြစ်သော ဂန်းဂျိပုံပြင်များလက်ရေးဖြင့် ရေးသားထားသောမူ]]

ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အစောဆုံး စာပေများတွင် ကိုဂျိကိ မော်ကွန်းနှင့် နိဟွန်းရှိုးကိ မော်ကွန်းတို့ ပါဝင်သည့်အပြင် မန်းယိုးရှုဟုခေါ်သော ကဗျာညွန့်ပေါင်း များပါဝင်သည်။ ထိုစာပေများကို ၈ ရာစုက ဖန်တီးခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး တရုတ်အက္ခရာများဖြင့် ရေးသားထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=Seeds in the Heart: Japanese Literature from Earliest Times to the Late Sixteenth Century |author=Keene, Donald |publisher=Columbia University Press |year=2000 |isbn=978-0-231-11441-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.meijigakuin.ac.jp/~ascj/2000/200015.htm |title=Asian Studies Conference, Japan (2000) |publisher=Meiji Gakuin University |accessdate=April 1, 2007 |archive-date=16 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116015033/http://www.meijigakuin.ac.jp/~ascj/2000/200015.htm }}&lt;/ref&gt; ဟဲအိအန်ခေတ်တွင် ဟိရာဂန နှင့် ခတ်တာခန အက္ခရာများ တီထွင်ဖန်တီးလာခဲ့သည်။ သစ်ခုတ်သမားပုံပြင်သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အစောဆုံးပုံပြင်ဟု ဆိုနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;ispmsu&quot;&gt;{{cite web |url=http://isp.msu.edu/AsianStudies/wbwoa/eastasia/Japan/literature.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011065654/http://isp.msu.edu/AsianStudies/wbwoa/eastasia/Japan/literature.html |archivedate=October 11, 2007 |title= Windows on Asia—Literature : Antiquity to Middle Ages: Recent Past |publisher=Michigan State University |accessdate=December 28, 2007}}&lt;/ref&gt; ဟဲအိအန် နန်းတွင်းဘဝကို ဆဲအိ ရှိုးနာဂွန်၏ ခေါင်းအုံးစာအုပ်တွင် မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့ပြီး မူရာဆာကိ ရှိကိဘု၏ ဂန်းဂျိ ပုံပြင်များမှာ ကမ္ဘာ့ပထမဆုံး ဝတ္တုဟုပင် အမြဲလိုလို ရည်ညွှန်းလေ့ ရှိကြသည်။
&lt;ref&gt;{{cite book|last=Totman|first=Conrad|title=A History of Japan ''(2nd ed.)''|year=2005|publisher=Blackwell|isbn=1-4051-2359-1|pages=126–127}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Tale of Genji|editor=Royall, Tyler|publisher=[[Penguin Classics]]|year=2003|isbn=0-14-243714-X|pages=i–ii, xii}}&lt;/ref&gt;

အဲဒိုခေတ်တွင် ချိုးနင်း ဟုခေါ်သော မြို့နေလူထုက စာပေဖတ်ရှုသူနှင့် ဖန်တီးသူများ အဖြစ် ဆာမူရိုင်း အထက်တန်းလွှာတို့ အား ကျော်တက်သွားခဲ့သည်။ ဆိုင်းကကု၏ စာပေများ လူကြိုက်များလာခြင်းက စာဖတ်သူ လူတန်းစားနှင့် စာရေးဆရာ လူတန်းစား ပြောင်းလဲလာမှုကို ဖော်ပြနေခဲ့ပြီး [[ဘရှိုး]] က ကိုကင်းရှု ကဗျာ ယဉ်ကျေးမှုကို သူ၏ ဟိုက္ကူ ကဗျာများဖြင့် ပြန်လည်အသက်သွင်းခဲ့ကာ ခရီးသွား ကဗျာမှတ်တမ်း အိုကုနော့ ဟိုဆိုမိချီကို ဖန်တီးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=World Within Walls: Japanese Literature of the Pre-Modern Era, 1600–1867 |url=https://archive.org/details/worldwithinwalls0000keen_w7k3 |author=Keene, Donald |publisher=Columbia University Press |year=1999 |isbn=978-0-231-11467-7}}&lt;/ref&gt; မေဂျီခေတ်တွင် ဂျပန်ရိုးရာ စာပေများ ယုတ်လျော့လာခဲ့ပြီး ဂျပန်စာပေများမှာ အနောက်တိုင်း လွှမ်းမိုးမှုများဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ နဆုမဲ ဆိုဆဲကိ နှင့် မိုရိ အိုဂါအိတို့မှာ ဂျပန်နိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ခေတ်သစ် ဝတ္ထုရေး ဆရာများ ဖြစ်ကြပြီး သူတို့နောက်တွင် ရူးနိုဆုကဲ အကုတာဂါဝါ၊ ဂျူးနိချိရို တာနိဇာကီ၊ ရူကီအို မီရှိမာတို့ ပေါ်ထွက်ခဲ့ကာ လတ်တလောတွင် [[ဟာရူကီ မူရာကာမီ]] တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဂျပန် စာရေးဆရာ ယာဆုနာရီ ကာဝါဘာတာ နှင့် ကင်ဇာဘူရို အိုအဲ တို့သည် စာပေဆိုင်ရာ နိုဘဲလ်ဆု တစ်ခုစီကို ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;ispmsu&quot;/&gt;

===အစားအသောက်များ===
[[File:Breakfast at Tamahan Ryokan, Kyoto.jpg|thumb|right|ရိုကန်ခေါ် အင်းတွင် တည်ခင်းသော နံနက်စာ]]

ဂျပန်တို့၏ အစားအသောက်များမှာ နေ့စဉ်စားသုံးနေကြဖြစ်သော ထမင်း သို့မဟုတ် ခေါက်ဆွဲကို ဟင်းရည် နှင့် အိုကာဇု ဟုခေါ်သော ငါးဖြင့် ချက်ထားသော ဟင်းတစ်မျိုး၊ ဟင်းသီးဟင်းရွက်၊ တို့ဖူးနှင့် အလားသဏ္ဍန်တူသောအရာများဖြင့်  အရသာရှိစေရန် တွဲဖက်စားသုံးလေ့ ရှိကြသည်။ မျက်မှောက်ခေတ် အစောပိုင်းတွင် ဂျပန်တွင် ယခင်က ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် စားသုံးလေ့ မရှိကြသော အသားနီ ခေါ် အမဲသားကဲ့သို့သော အစားအစာများကို စတင် စားသုံးခဲ့ကြသည်။ ဂျပန်အစားအသောက်များသည် ရာသီအလိုက် အစားအစာများပေါ်တွင် အလေးပေးခြင်း&lt;ref&gt;[http://www.tjf.or.jp/eng/content/japaneseculture/pdf/ge09shun.pdf &quot;A Day in the Life: Seasonal Foods&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116212751/http://www.tjf.or.jp/eng/content/japaneseculture/pdf/ge09shun.pdf |date=16 January 2013 }}, The Japan Forum Newsletter No.September 14, 1999.&lt;/ref&gt;၊ ပါဝင်သော ဟင်းခတ်များနှင့် ဟင်းပွဲပြင်ဆင်မှုတို့ကြောင့် ထင်ရှားသည်။ ဂျပန်အစားအသောက်များတွင် ဒေသအလိုက် အထူးပြု ချက်ပြုတ်မှုများ အမျိုးမျိုး အစားစား ရှိပြီး ရိုးရာချက်ပြုတ်နည်းများနှင့် ဒေသခံ ဟင်းခတ်များကို သုံးစွဲလေ့ ရှိကြသည်။ မီရှဲလင်း လမ်းညွှန်မှ ဂျပန်နိုင်ငံ အတွင်းရှိ စားသောက်ဆိုင်များကို ကြယ်ပွင့် အဆင့် သတ်မှတ်ချက်ပေးရာတွင် ဂျပန်စားသောက်ဆိုင်များ၏ ကြယ်ပွင့်ပေါင်းသည် အခြားတကမ္ဘာလုံးရှိ စားသောက်ဆိုင်များ အားလုံးပေါင်းခြင်းထက် ပိုများသည်ကို တွေ့ရသည်။&lt;ref name=michelin20101124&gt;{{cite web|title=「ミシュランガイド東京・横浜・鎌倉2011」を発行　三つ星が14軒、 二つ星が54軒、一つ星が198軒に|url=http://web-cache.stream.ne.jp/www09/michelin/guide/tokyo/|publisher=Michelin Japan|accessdate=February 7, 2011|date=November 24, 2010|language=Japanese}}&lt;/ref&gt;

===အားကစား===
[[File:Sumo ceremony.jpg|thumb|ဆူမို နပန်းသမားများ ကွင်းတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ပွဲတွင် ဒိုင်လူကြီးအား ဝိုင်းရံနေသည်ကို တွေ့ရပုံ]]
ဆူမို နပန်း သတ်ခြင်း သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၏ အမျိုးသား အားကစားနည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pbs.org/independentlens/sumoeastandwest/sumo.html |title=Sumo: East and West |publisher=[[PBS]] |accessdate=March 10, 2007 |archivedate=30 September 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930041547/http://www.pbs.org/independentlens/sumoeastandwest/sumo.html }}&lt;/ref&gt; ဂျပန် ကိုယ်ခံပညာများ ဖြစ်သော [[ဂျူဒို]]၊ [[ကရာတေး]] နှင့် ကန်ဒိုတို့ကို လူအများအပြား ကစားကြပြီး နိုင်ငံတဝှမ်းရှိ ပရိသတ် အများအပြား ကြည့်ရှုအားပေးကြသည်။ မေဂျီ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးခေတ်အပြီးတွင် အနောက်တိုင်း အားကစားနည်းများကို ဂျပန်တွင် စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့ပြီး ပညာရေးစနစ်အတွင်း ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uk.emb-japan.go.jp/en/facts/culture_dailylife.html#sports |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070317192109/http://www.uk.emb-japan.go.jp/en/facts/culture_dailylife.html#sports |archivedate=March 17, 2007|title=Culture and Daily Life |publisher=Embassy of Japan in the UK |accessdate=March 27, 2007}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံသည် ၁၉၆၄တွင် နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲကို အိမ်ရှင် အဖြစ်လက်ခံကျင်းပ ခဲ့သည်။ ဂျပန်သည် ဆောင်းရာသီ အိုလံပစ်ကို နှစ်ကြိမ်တိုင် အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့ပြီး ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် ဆပ်ပိုရို၊ ၁၉၉၈တွင် နာဂါနို တို့၌ ကျင်းပခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Olympic History in Japan|url=http://www.joc.or.jp/english/historyjapan/history_japan_bid.html|publisher=Japanese Olympic Committee|accessdate=January 7, 2011}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် တိုကျိုသည် နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲကို အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံကျင်းပမည် ဖြစ်ပြီး အာရှမြို့တော်များတွင် အိုလံပစ် ကစားပွဲ နှစ်ကြိမ်တိုင် လက်ခံကျင်းပသော ပထမဆုံး မြို့တော် ဖြစ်လာပေလိမ့်မည်။&lt;ref&gt;[http://www.olympic.org/news/ioc-selects-tokyo-as-host-of-2020-summer-olympic-games/208784 IOC selects Tokyo as host of 2020 Summer Olympic Games]&lt;/ref&gt; ဂျပန်နိုင်ငံသည် ရပ်ဂ်ဘီ ယူနီယံ ကစားနည်းတွင် အအောင်မြင်ဆုံးသော အာရှနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အာရှ ငါးနိုင်ငံပြိုင်ပွဲကို စံချိန်တင် ၆ ကြိမ်တိုင် အနိုင်ရခဲ့ကာ အသစ်ဖွဲ့စည်းသော အိုင်အာရ်ဘီ ပစိဖိတ်နိုင်ငံများ ဖလားကို ၂၀၁၁ တွင် ရရှိခဲ့သည်။ ဂျပန်သည် ၂၀၁၉တွင် အိုင်အာရ်ဘီ ရပ်ဂ်ဘီ ကမ္ဘာ့ဖလားကို အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံ ကျင်းပမည် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rugbyworldcup.com/rugbyworldcup2019/news/newsid=2069327.html#japan+reaches+rest+asia|title=rugbyworldcup.com|accessdate=November 1, 2013|archivedate=17 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131217224929/http://www.rugbyworldcup.com/rugbyworldcup2019/news/newsid%3D2069327.html#japan+reaches+rest+asia}}&lt;/ref&gt;

ဘေ့စ်ဘောလ် ကစားနည်းသည် ယခုလက်ရှိတွင် ဂျပန်၌ အားပေးသူ အများဆုံး အားကစားနည်း ဖြစ်သည်။ ဂျပန်၏ ထိပ်တန်း ပရော်ဖက်ရှင်နယ် လိဂ် ဖြစ်သော နိပွန် ပရော်ဖက်ရှင်နယ် ဘေ့စ်ဘောလ် ကို ၁၉၃၆ တွင် စတင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |author=Nagata, Yoichi; Holway, John B. |editor=Palmer, Pete |title=Total Baseball |edition=4th |year=1995 |publisher=Viking Press |page=547 |chapter=Japanese Baseball}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၂ ခုနှစ် ဂျပန် ပရော်ဖက်ရှင်နယ် ဘောလုံးလိဂ်ကို တည်ထောင်ပြီးနောက်တွင် ဘောလုံး ကစားနည်းကို အားပေးသူ များပြားလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tjf.or.jp/takarabako/PDF/TB09_JCN.pdf |title= Soccer as a Popular Sport: Putting Down Roots in Japan |publisher= The Japan Forum | accessdate=April 1, 2007}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်သည် ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် တိုက်ကြီးများ ဖလား ဘောလုံးပြိုင်ပွဲကို ကျင်းပခဲ့ရာ နေရာဖြစ်ပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလားကို တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ နှင့် အတူ အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံ ကျင်းပခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Previous FIFA World Cups|url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/index.html|publisher=[[FIFA]]|accessdate=January 7, 2011|archivedate=2 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102150338/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/index.html}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်သည် အာရှတွင် အအောင်မြင်ဆုံး ဘောလုံးအသင်းများတွင် တစ်သင်း အပါအဝင် ဖြစ်ပြီး အာရှဖလားကို လေးကြိမ်တိုင် ဆွတ်ခူးရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Team Japan|url=http://www.afcasiancup.com/team/en/Japan|publisher=Asian Football Confederation|accessdate=March 2, 2014|archivedate=25 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125085954/http://www.afcasiancup.com/team/en/Japan}}&lt;/ref&gt; ထို့အတူ မကြာသေးမီက ၂၀၁၁ ဖီဖာ ကမ္ဘာ့အမျိုးသမီး ဘောလုံးပြိုင်ပွဲတွင် ဂျပန်မှ ဖလားရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=255989/match=300144437/summary.html|title=Japan edge USA for maiden title|date=July 17, 2011|work=[[FIFA]]|accessdate=July 17, 2011|archivedate=12 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160112083228/http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=255989/match=300144437/summary.html}}&lt;/ref&gt; ဂေါက်သီးကစားခြင်းမှာလည်း ဂျပန်တွင် လူကြိုက်များသော ကစားနည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://metropolis.co.jp/tokyo/604/sports.asp |title= Japanese Golf Gets Friendly |publisher=''[[Metropolis (English magazine in Japan)|Metropolis]]'' |first=Fred |last=Varcoe|accessdate=April 1, 2007|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070926215517/http://metropolis.co.jp/tokyo/604/sports.asp |archivedate = September 26, 2007}}&lt;/ref&gt; ထို့အတူ ကားပြိုင်ပွဲများ ဖြစ်သော စူပါ ဂျီတီ နှင့် ဖော်မြူလာ နိပွန် တို့မှာလည်း လူကြိုက်များသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://metropolis.co.jp/tokyo/623/sports.asp |title= Japanese Omnibus: Sports |work=Metropolis |first=Len|last=Clarke|accessdate=April 1, 2007|archiveurl = https://web.archive.org/web/20070926215524/http://metropolis.co.jp/tokyo/623/sports.asp |archivedate = September 26, 2007}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်သည် အမေရိကန် အင်န်ဘီအေ ဘတ်စကက်ဘော လိဂ်တွင် ကစားသော ကစားသမား ယူတာ တာဘုဆဲကို မွေးထုတ်ပေးနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=consulteny&gt;{{cite news|url=http://www.ny.us.emb-japan.go.jp/en/c/vol_12-4/title_04.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101203204908/http://www.ny.us.emb-japan.go.jp/en/c/vol_12-4/title_04.html|archivedate=December 3, 2010|title=Hoop Dreams – Yuta Tabuse, &quot;The Jordan of Japan&quot;|publisher=Consulate General of Japan in New York|date= December 2004 – January 2005|accessdate=January 19, 2009}}&lt;/ref&gt;

အစားအသောက်

==ကိုးကား==
{{reflist|2}}
== အခြားဖတ်ရန် ==
* [[ထွက်နေအလံ]]
* [[မဟာဂျပန်စကြာဝတ္တိ]]
{{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}}


[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံ]]
[[ကဏ္ဍ:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ကျွန်းနိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:အရှေ့အာရှရှိ နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:အရှေ့မြောက်အာရှရှိ နိုင်ငံများ]]</text>
      <sha1>n2hao986lxjolgsfl1f88nrktdtmu7n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရှမ်းလူမျိုး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4353</id>
    <revision>
      <id>1027021</id>
      <parentid>1017264</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T09:41:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဘာသာနှင့်စာပေ */</comment>
      <origin>1027021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45539" sha1="o9nyq2stdwax4qy28dmhentvbt8jvwq" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group            = Tai Shan&lt;br/&gt;တႆး&lt;br/&gt;Tai Yai
| flag             = Flag of the Shan State.svg
| flag_caption     = ရှမ်းအမျိုးသားအလံ
| image            = [[File:NarngSaoTai.jpg|200px|center]]
| caption          = ရှမ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး
| pop              = ၅ သန်းခန့် (ခန့်မှန်း)&lt;ref name=POTWF/&gt;&lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;/&gt;
| region1          = {{flag|Myanmar}}&lt;br&gt;(အဓိကအားဖြင့် {{flag|Shan State}})
| pop1             = ၅ သန်း {{efn|According to [[CIA Factbook]], the Shan make up 9% of the total population of Myanmar (55 million) or approximately 5 million people.}}
| ref1             = &lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |publisher=cia.gov |access-date=24 January 2018 |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |archive-date=1 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201171209/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| rels             = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ရှမ်းရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]
| langs            = [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]၊ [[မြောက်ပိုင်းထိုင်းဘာသာစကား|မြောက်ပိုင်းထိုင်း]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
| related          = [[အာဟုမ်ရှမ်း|တိုင်းအာဟုမ်]]၊ [[တိုင်းလေလူမျိုး|ရှမ်းတရုတ်]]၊ [[တိုင်လူမျိုး]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|တိုင်းလာအို]]၊ [[ထိုင်းလူမျိုး|တိုင်းထိုင်း]]
}}
'''ရှမ်းလူမျိုး''' ({{lang-shn|တႆး}}; {{IPA-shn|táj}}, {{IPA-my|ʃán lùmjó|}}) သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင် အုပ်စု]]ဝင် [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်လူမျိုးနွယ်]] တစ်စုဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူမျိုးစုကြီးတစ်ခုဖြစ်ပြီး&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Shan {{!}} people|url=https://www.britannica.com/topic/Shan|access-date=2020-08-26|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=2020-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004170712/https://www.britannica.com/topic/Shan|url-status=live}}&lt;/ref&gt; အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တွင် နေထိုင်ကြကာ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]]တို့တွင် နေထိုင်ကြသလို [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[အာသံပြည်နယ်]] နှင့် [[မေဃာလယ]] ၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]တို့နှင့် ထိစပ်လျက်ရှိသော ဒေသများတွင်လည်း နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;Sao Sāimöng, ''The Shan States and the British Annexation''. Cornell University, Cornell, 1969 (2nd ed.)&lt;/ref&gt; ရှမ်းလူမျိုး အရေအတွက်ကို ၄ သန်းမှ ၆ သန်းအထိ ရှိလိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းထားပြီး&lt;ref name=POTWF&gt;{{cite web|title=The Shan People|url=http://www.peoplesoftheworld.org/text?people=Shan|website=The Peoples of the World Foundation|access-date=2015-01-16|archive-date=2016-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314045020/http://peoplesoftheworld.org/text?people=Shan|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;/&gt; မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး လူဦးရေစုစုပေါင်း၏ ၁၀% ခန့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2007-08-30|title=FACTBOX: The Shan, Myanmar's largest minority|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-shan-factbox-idUSBKK22090520070830|access-date=2020-08-26|archive-date=2021-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929234107/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-shan-factbox-idUSBKK22090520070830|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== အမည်ရင်းမြစ် ==
ရှမ်းတို့သည် မိမိကိုယ်ကို '''တိုင်း''' (တႆး) ဟု ရည်ညွှန်းကြပြီး ယင်းအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း အသုံးပြုသည်။({{zh|c=傣族|p=Dǎizú|s=|t=}}).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sao Tern Moeng|title=Shan-English Dictionary|publisher=Dunwoody Press|year=1995|isbn=0-931745-92-6}}&lt;/ref&gt; '''ရှမ်း''' သည် မြန်မာဘာသာစကားမှ အခေါ်အဝေါ်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ရှေးအမည် Siam မှ တဆင့်ဆင်းသက်လာသော ''သျှမ်း'' ဟူသည့် စာလုံးပေါင်းကို ယခင်က သုံးစွဲခဲ့သည်။ အဆိုပါဝေါဟာရအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း ({{zh|c=掸族|p=Shànzú|s=|t=}}) အဖြစ် မွေးစားအသုံးပြုထားသည်။ [[ထိုင်းဘာသာစကား]]တွင် ရှမ်းတို့အား '''Tai Yai''' (ไทใหญ่, {{Lit|ရှမ်းကြီး}})&lt;ref&gt;{{cite book|chapter-url=https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|title=A New Historical Relation of the Kingdom of Siam|chapter=CHAP. II. A Continuation of the Geographical Description of the Kingdom of Siam, with an Account of its Metropolis.|last1=de La Loubère|first1=Simon|translator=A.P.|date=1693|access-date=2021-04-01|archive-date=2021-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924033514/https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|url-status=live}}&lt;/ref&gt; သို့မဟုတ် [[ယွန်းလူမျိုး|တိုင်းယွန်း]]ဘာသာစကားဖြင့် ''[[:en:Nam ngiao|Ngiao]]'' ({{lang-th|เงี้ยว}}) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်းကို [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]]: ဖြဝ်ꩻ, [[အနောက်ပိုးကရင်ဘာသာစကား|အနောက်ပိုးကရင်]]: ၥဲၫ့, နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]] သေံဇၞော် (''sem)'' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Shorto|first=H.L.|title=Dictionary of Modern Spoken Mon|publisher=Oxford University Press|year=1962}}&lt;/ref&gt;

'ရှမ်း' ဟူသော ဝေါဟာရသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်းရှိ [[တိုင်းလူမျိုး|တိုင်း စကားပြောသူများ]]အားလုံး၏ ယေဘုယျ အသုံးအနှုန်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်၏ မြို့တော်မှာ [[တောင်ကြီးမြို့]] ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၃၉၀,၀၀၀ ခန့်ရှိကာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပဉ္စမမြောက် အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင်းရှိ အခြားထင်ရှားသော မြို့များမှာ [[သီပေါမြို့]]၊ [[လားရှိုးမြို့]]၊ [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နှင့် [[တာချီလိတ်မြို့]]တို့ ဖြစ်သည်။

== နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ ==

ရှမ်းလူမျိုးသည် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားအုပ်စုအတွင်းပါဝင်သည့် တိုင်လူမျိုးများဖြစ်ပြီး၊ [[နန်ကျောက်|နန်ကျောက် နိုင်ငံတော်]]၏ နယ်မြေများအတွင်းနေထိုင်ခဲ့သူများဖြစ်သည်ဟုယူဆနိုင်သည်။နန်ကျောက်နိုင်ငံ (ယခုတရုတ်ပြည် ယူနန်ပြည်နယ် တာလီဒေသ) သည် အေဒီ ၉ ရာစုတွင် [[ထန်မင်းဆက်]]၏ တန်ခိုးတိုးတက်လာမှုအောက်တွင် တဖြည်းဖြည်းအင်အားလျော့သွားခဲ့သည်။ ထိုသို့သော် နန်ကျောက်နိုင်ငံသည် ထန်မင်းဆက် ပြိုကွဲပြီးနောက်တွင်ပင် စုန်မင်းဆက် လက်ထက်အထိ တည်ရှိနေနိုင်ခဲ့သည်ဟု သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၌ တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;Wade, G. (2009). &quot;The Yunnan Connection: The Nanzhao and Dali Kingdoms in Chinese and Southeast Asian History&quot;. Journal of Southeast Asian Studies.&lt;/ref&gt;

[[File:Shannnnnnn.jpg|thumb|ရှမ်းပြည်နယ် မြေပုံ]]

အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် [[မွန်ဂိုအင်ပါယာ]] (ယွမ်းမင်းဆက်) တရုတ်နိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်ရာမှ နန်ကျောက်တွင်နေထိုင်သော တိဗက်-ဗမာနှင့် တိုင်လူမျိုးများသည် အနောက်နှင့် တောင်ဘက်သို့ ထွက်ပြေးလာခဲ့ကြသည်။ ထိုလှုပ်ရှားမှုများကြောင့် တိုင်လူမျိုးအဖွဲ့များသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် ပျံ့နှံ့လာကြပြီး၊ ထိုအုပ်စုများထဲမှ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသည် ယနေ့ရှိ ရှမ်းလူမျိုးအဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်ဟု သုတေသနများတွင် ယူဆကြသည်။&lt;ref&gt;Chamberlain, J.R. (2016). &quot;Kra-Dai and the Proto-History of South China and Vietnam&quot;. Journal of the Siam Society.&lt;/ref&gt;ရှမ်းလူမျိုးများသည် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်သည့်အတွက်ဒေသအလိုက် လူမျိုးစုငယ်များအဖြစ် ကွဲပြားသွားကြပြီး၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာစကားအနည်းငယ်စီ ကွာခြားလာခဲ့သည်။ သို့သော် မူလတိုင်အုပ်စု၏ ဓလေ့များကို ယနေ့အထိ ထိန်းသိမ်းထားဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Ethnologue (2024). &quot;Shan language&quot;. SIL International.&lt;/ref&gt;

== မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်း ==
ရှမ်းလူမျိုးသည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်ဘာသာစကားအုပ်စု]]တွင်ပါဝင်သော တိုင်အုပ်စုဝင်ဖြစ်ပြီး တရုတ်တောင်ပိုင်းတွင်နေထိုင်သော [[ကျွမ့်လူမျိုး|ကျွမ့်တိုင်းရင်းသား]]များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာနီးစပ်မှုများရှိကြသည်။&lt;ref&gt;Genetic study source&lt;/ref&gt; တရုတ်တောင်ပိုင်းဒေသမှ [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်းလူမျိုး]]အဖွဲ့များ အရှေ့တောင်အာရှကုန်းမသို့ ဝင်ရောက်အခြေချမှုများဖြင့် ရှမ်းလူမျိုးများပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်ဟု ယူဆနိုင်သည်။&lt;ref&gt;Migration reference&lt;/ref&gt; မျိုးရိုးဗီဇအချက်အလက်များအရ ရှမ်းလူမျိုးများ၏မျိုးရိုးဇ ထဲတွင် အဓိကအားဖြင့် ခရာ-ဒိုင် နှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] လူမျိုးများတွင် ပုံမှန်တွေ့ရသော Haplogroup များ တွေ့ရှိရသည်။Haplogroup များတွင် O1b1a1a (O-M95) သည် ရှမ်းလူမျိုး ၃၀% မှ ၄၀% တွင်တွေ့ရသော haplogroup ဖြစ်ပြီး&lt;ref&gt;O-M122 reference&lt;/ref&gt; အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသအများစုတွင် တွေ့ရသော အဓိက Y-DNA haplogroup များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးများတွင် ဒုတိယအများဆုံးတွေ့ရသော haplogroup  O2 (O-M122) သည် ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၂၀% မှ ၃၀% အထိ တွေ့ရှိရပြီး တိဗက်–ဗမာ လူမျိုးများ၊ ဟန်တရုတ် လူမျိုးများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုရှိသည်ဟု သုတေသနများတွင် ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=&quot;Y-DNA_O2_M122_SEA&quot; /&gt;

ရှမ်းလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇဖွဲ့စည်းပုံတွင် အဓိကအားဖြင့် ဩစထြိုအေးရှားတစ်–တိုင် အခြေခံမျိုးရိုး ပါဝင်နေပြီး ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၄၀–၅၀% ခန့်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ထို့အပြင် ဟန်တရုတ် နှင့် ဗမာ မျိုးရိုးကဲ့သို့  အရှေ့အာရှ မျိုးရိုး စိတ်အပိုင်းကိုလည်း ၂၅–၃၀% ခန့် တွေ့ရှိရသည်ဟု မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာမှုများတွင် ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=&quot;Shan_Genetic_Structure&quot; /&gt;

==ရှမ်းဝေါဟာရ ရှင်းလင်းချက်==
ရှမ်း ဟူသောအမည်သည် အခြားလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုးတို့ကို ခေါ်ဝေါ်သော ဝေါဟာရဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးတို့ကမူ မိမိကိုယ်ကို တိုင်း(Tai) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်း(ခေါ်) တိုင်း၏ အဓိပ္ပာယ်နှင့် ပတ်သက်၍ အမျိုးမျိုး ဖွင့်ဆိုထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ ရှေးမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် သျမ် (သို့မဟုတ်) သျံ ဟု ရေးသားကြသည်။ ဤဝေါဟာရသည် အာသံ(အရှမ်း)၊ အဟွမ်၊ သယာမ်၊ စိအန်(သို့မဟုတ်) စိအန်လို ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် ထပ်တူဖြစ်သည်။ ရှေးအကျဆုံးအမည်မှာ လောဝ် (သို့မဟုတ်) အိုက်လောဝ် ဖြစ်ဟန်တူသည်။&lt;ref&gt;ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၃၆၉&lt;/ref&gt;

ရှမ်းဟူသော ဝေါဟာရသည် ထို သာမ ဟူသော ပါဠိမှ သျာမ၊ ၎င်း သျာမ မှ တစ်ဆင့် သျာမ်&gt; သျံ&gt; သျှံး&gt; သျှမ်း&gt; ရှမ်း ဟု ရေးသားကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဤကဲ့သို့ မြန်မာမှု၌ (သ)အက္ခရာတွင် (ျ)ယပင့် (ှ)ဟထိုး (ာ)ရေးချ (မ)အက္ခရာသတ်နှင့် သျှာမ်း ဟု အရေးအသား ပြုလာခဲ့ကြခြင်းများသည် သက္ကတအလိုဖြစ်၍ သဒ္ဒါမျိုး ဖြစ်၍ သာလွန်သင့်လျော် ကောင်းမြတ်သော ရေးထုံးရေးနည်း တစ်ရပ်ဖြစ်ကြောင်းကို သိမှတ်ရာ၏။ 
သုဝဏ္ဏသာမ ကို သုဝဏ္ဏသျှာမ်&gt; သုဝဏ္ဏသျှံ ဟု ရေူထုံးပြုသကဲ့သို့ သာမ ကိုလည်း သျှာမ်&gt; သျှမ်း&gt; သျှံ ဟု ရေးသားလာခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၉။&lt;/ref&gt;

ရှေးဟောင်းမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် အေဒီ ၁၁၂၀ ပြည့်နှစ်မှ စ၍ သျံ သျမ် ဟု တွေ့ရသည်။ ချမ်ကျောက်စာတို့တွင်မူ ရှမ်းအမည်ကို အေဒီ ၁၀၅၀ ပြည့်နှစ် မတိုင်မီက တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၄၀၄&lt;/ref&gt;

ရှမ်းလူမျိုးနှင့် ရှမ်းအခေါ်အဝေါ် ဝေါဟာရများကို ပုဂံကျောက်စာများတွင် မကြာ မကြာတွေ့ရသည်။ သျှာမ်း(ရှမ်း) လူမျိုးအကြောင်းကို (၁၁၂၀-အေဒီ)မှစ၍ အကြိမ် (၂၀)ထက်မနည်း ပုဂံကျောက်စာတွင် ဖော်ပြထားသည်။ &lt;ref&gt;သန်းထွန်း(ဦး) ရှေးဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်၊ နှာ-၂၁၉။&lt;/ref&gt;

သျှာမ်း ဟူသော အမည်ပညတ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ရှမ်းပြည် မြန်မာပြည် အကြောင်းကို ရေးသားခဲ့သော ဆာဂျော့စကော့ စသည့် ပုဂ္ဂိုလ်များက သျှာမ်းဟူသော အခေါ်အဝေါ်ကို မြန်မာလူမျိုးနှင့် အခြားလူမျိုးများက အသုံးပြုခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ မည်သည့်အတွက်ကြောင့် အသုံးပြုသည်ဟူ၍ ခိုင်လုံသော အထောက်အထား မရှိဟု ဆိုသည်။ သို့သော် မစ္စတာတီရိရန်ဒီလာကိုပီရီ (Mr.Terrien de lacouperie) ကမူ The Cradle of Shan Race စာအုပ်၌ - 

တရုတ်ပြည်တွင် Hia (ဟိရ)မင်းဆက်ကို ဖြိုဖျက်ခဲ့သော ကုန်သည်များ ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရှိသည့် Shang (ရှံ) လူမျိုးများမှ ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် ဆက်သွယ်ကြကြောင်း၊ တရုတ်ပြည်အလယ်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ခဲ့သော အရင်းမူလ တစ်မျိုးတည်း ဖြစ်ခဲ့သည့် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတို့၏ ဝေါဟာရများတွင် Tchang (ဆန်) Saing (ဆိုင်) Shen(ရှင်) Sien(စီရင်) အစရှိသော အမည်များနှင့် များစွာ တူညီသော အမည်များ တွေ့ရှိရကြောင်း ရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။

၎င်း၏ အဆိုကို ကျနစွာစိစစ်ကြည့်လျှင် သျှာမ်း ဟူသော အမည်နာမသည် ကုန်သည်များဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Shang (ရှံ)မှ ဆင်းသက်လာသော အမည်များအနက် နောက်ဆုံးခေါ်တွင် ကျန်ရစ်ခဲ့သော အမည်ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူဖွယ်ရာ ရှိပေသည်။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။&lt;/ref&gt;
ဘီစီ ၁၁၂၂-ခုနှစ်တွင် တရုတ် (Shang) ဟု အမည်ရလာသည်ဟုလည်း ဆိုသည်။&lt;ref&gt;Hsen(Khur), The Origin of Tais and A Short History of Shan.P.10&lt;/ref&gt;

၎င်းအပြင် မစ္စတာကော့ကရိန်း ရေးသားသော The Shans စာအုပ်တွင် လဝ နှင့် လွယ်လ တိုင်းရင်းသားများက ရှမ်းကို Shen(ရှံ) ဟု ခေါ်ကြောင်း၊ ကန်တုန်နီဘာသာအားဖြင့် Tsim(စင်မ်) ဟုခေါ်ကြောင်း ရေးသားထားသည်။ ။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။&lt;/ref&gt; ကချင်တိုင်းရင်းသားလည်း ရှမ်းကို Sam (ဆန်-မ်)ဟု ခေါ်သည်ကို တွေ့ရသည်။ တလိုင်းလူမျိုးများက ရှမ်းကို Seam(ဆိန်-မ်)ဟု ခေါ်ကြသည်။ တနင်္သာရီဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော  ထားဝယ်လူမျိုး များကလည်း ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Shan( ရှမ်း)ဟုပင် ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများကလည်း ယခင်က ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Siam(သယာမ်)ဟု ခေါ်သည်။

== မြန်မာ့သမိုင်းနှင့် ရှမ်းခေတ်များ ==
  [[အင်းဝခေတ်]]၏ နောက်ဆုံးကာလများတွင် ဖြစ်သည်။ အင်းဝရှိ မြန်မာမင်း [[ရွှေနန်းကျော့ရှင်နရပတိ]] (၈၆၃-၈၈၈) အားနည်းချိန်တွင် မြောက်ဘက်တစ်လွှားမှ ရှမ်းစော်ဘွားများ အင်အားကြီးမားလာပြီး အင်အားအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် မိုးညှင်းစော်ဘွား မိုးညှင်းစလုံ (၈၈၈-၉၀၄) က သက္ကရာဇ် ၈၈၈၊ တန်ခူးလဆန်း ၁၂ ရက်တွင် အင်းဝကိုသိမ်းပြီး နရပတိကို သတ်ကာ ထီးနန်းအရိုက်အရာကို သားဖြစ်သူ [[သိုဟန်ဘွား]]မှ ဆက်ခံသည်။မင်းကြီးရန်နောင်က သိုဟန်ဘွားကို လုပ်ကြံရန်ကြံစည်ပြီး သံဃာတွေကို ဓားလက်နက်တို့ဖြင့်ဝှက်ပြီးဘုန်းကြီးအတု ယောင်ဆောင်ခိုင်း‌ေစကာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရဟန်းတော်များကို နန်းတော်သို့ ပင့်ဖိတ်ဟန်ပြုကာ သတ်ဖြတ်လေသောကြောင့် မင်းကြီးရန်နောင်နှင့် မြန်မာမှူးမတ်တို့က လုပ်ကြံနန်းချခြင်းဖြင့် သေလွန်သည်။ 

ထို့နောက် မှူးမတ်တို့က မင်းကြီးရန်နောင်အား နန်းတင်ကြသော်လည်း ငြင်းပယ်ကာ အုန်းဘောင်စော်ဘွား ခုံမှိုင်းကို နန်းတင်ရန်ပြောဆိုမှာကြားပြီး ရဟန်းဝတ်ဖြင့် တောထွက်သွားခဲ့သည်။ နောက်အုန်းဘောင်ခုံမှိုင်းလွန်လျှင် [[မိုးဗြဲနရပတိ]]ဆက်လက်စိုးစံရာ စစ်ကိုင်းမှ [[စစ်ကိုင်းနရပတိစည်သူ|စည်သူကျော်ထင်]]က တိုက်ခိုက်အနိုင်ယူကာ [[အင်းဝ]]ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။

=== ရှေးရှမ်းနယ်များ ===
ရှမ်းတို့ဌာနီ၌ ပြည်နယ်ပေါင်းမှာ တေတ္တိံသ ခေါ် ၃၃-နယ်ရှိ၍ တာဝတိံသာ နတ်ပြည်အလား မွေ့လျော်ပျော်ရွှင်ဘွယ် များစွာတို့နှင့် ပြည့်စုံသည့်ပြင် စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၅၆၆၄၅-ကျယ်လျက် စော်ဘွား ၁၆-ယောက်၊ မြို့စား ၁၃-ယောက်နှင့် ငွေခွန်မှူး ၄-ယောက်တို့က အုပ်ချုပ်ကြရသည်။ (ဤကားအင်္ဂလိပ် လက်အောက်မှာ နေရစဉ်က ဖြစ်၏။) {{citation needed}}
(၁) ကျိုင်းတုံနယ်၊ မိုးနဲနယ်၊ ညောင်ရွှေနယ်၊ ရပ်ဆောက်နယ်၊ လဲချားနယ်၊ မောက်မယ်နယ်၊ မိုင်းပန်နယ်၊ မိုင်းပွန်နယ်၊ စကားနယ်၊ နောင်မွယ်နယ်၊ (၁၀) မိုင်းနောက်၊ မိုင်းကိုင်း၊ ကျေးသီဗန်းစံ၊ လွယ်လုံ၊ သထုံ၊ ဗန်းရင်၊ ဟိုပုန်း၊ နန်းခုတ်၊ စကွယ်နယ်၊ မိုင်းရှူး၊ (၂၀) သမခမ်း၊ ပွေးလှ၊ ဘော်နယ်၊ ရွာဝံနယ်၊ ပင်မှီ၊ ကျုံးနယ်၊ ပင်းဒယ၊ (၂၇) ဤကား တောင်ပိုင်းရှမ်းပြည်၂၇-နယ်တည်း။ 
(၁) သီပေါနယ်၊ (၂) တောင်ပိုင်းနယ်၊ (၃) မိုင်းရယ်နယ်၊ (၄) မြောက်သန္နီနယ်၊ (၅) မိုးမိတ်နယ်၊ (၆) မိုးလင်းနယ်၊ ဤကား မြောက်ပိုင်းရှမ်းပြည် ၆-နယ်တည်း။ ပေါင်း ၃၃-နယ် ဖြစ်၏။

=== ယနေ့ ရှမ်းပြည်နယ် ===
ပြည်နယ်မြို့တော် [[တောင်ကြီးမြို့]]

အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့်

လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့်

ခရိုင် ၁၁ ခရိုင်

မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ်

အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့်

လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့် ခရိုင် ၁၁ ခရိုင် မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ်

[[ရှမ်းပြည်နယ်]] လည်းရှု

== ရှမ်း ၉ ဆက်၊ ၉ စော်ဘွား ==
[[သုတေသနသရုပ်ပြအဘိဓာန်]]တွင် ဖော်ပြချက်အရ ''ရှမ်းကိုးဆက်၊ ကိုးစော်ဘွား၊ လူးတဆယ့်နှစ်ပနား၊ ရာတပါးနှင့်၊ စော်ဘွားစော်ခံ၊ ရွှေဥကင်ဘုံပျံမှာ၊ ညီလာခံခ, ညောင်း၊ မှူးမတ်အပေါင်းစုံကြပြီလား ....... မင်းကြီးများ'' ဟူ သောဇာတ်သဘင် ဘုရင်၏စကားအရ---(၁) မိုးကောင်းစော်ဘွား၊ (၂) မိုးညှင်းစော်ဘွား၊ (၃) သောင်သွပ်စော်ဘွား၊ (၄) မိုးမိတ်စော်ဘွား၊ (၅) မိုးနဲစော်ဘွား၊ (၆) သိန္နီစော်ဘွား၊ (၇) မိုင်းပဲစော်ဘွား၊ (၈) ညောင်ရွှေစော်ဘွား၊ (၉) သီပေါစော်ဘွားတို့ ဟူ၏။

မှတ်ချက်။ ။ ရှမ်းပြည်အစ ''မိုင်းမော'' က- ဟူသော စကားအရမိုင်းမောမှတဆင့် စော်ဘွား ၉-ဆက် ဖြစ်ပေါ်လာသည် ဟူ၏။

== ရှမ်းမျိုး ၃၀ ==
ဇမ္ဗူတံဆိပ် ကျမ်းရင်းတွင် ဖော်ပြချက်အရ -
*လင်း၊ သက်၊ ချင်း၊ ခုံ၊ ရင်၊ ကတူး၊ မြန်၊ အကျော်၊ ဂင်၊ ရှမ်း(၁၀)။ 
*ဇဝါ၊ မျက်နှာမည်း၊ ကသည်း၊ ရေမီးထွက်၊ ကရက်၊ လဝ၊ လော၊ ပန်းလောင်၊ တရက်၊ ရှမ်း(၁၀)။ 
*စနု၊ ဘအူ၊ ကရင်၊ ကချင်၊ ဂနော၊ ယောန်၊ လဝိုက်၊ တရုပ်၊ ယိုးဒယား၊ အနဲ (၃၀)။{{citation needed}}
==ရှမ်း (၁၀) မျိုး==

[[ရှမ်းကြီးလူမျိုး|ရှမ်းကြီး(တိုင်းလုံ)]]

[[ယွန်းလူမျိုး|ယွန်းရှမ်း]]

[[လာအိုလူမျိုး|လာအို(လော)]]

[[လူးရှမ်းလူမျိုး|လူးရှမ်း(တိုင်းလူး)]]

[[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း(တိုင်းနွဲ့/ရှမ်းကလေး)]]

[[တိုင်းလိုင်လူမျိုး|ရှမ်းနီ(တိုင်းလျန်/တိုင်းလိုင်)]]

[[ခန္တီးရှမ်းလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း(တိုင်းခန္တီး)]]

[[ဂုံရှမ်း|ဂုံရှမ်း(တိုင်းခင်/တိုင်းခွန်)]]

[[တိုင်းလေလူမျိုး|အထက်ရှမ်း(တိုင်းလေ/တိုင်းနေ)]]

[[မောရှမ်းလူမျိုး|မောရှမ်း(တိုင်းမောဝ်)]]

'''အခြားကျန်ရှိသည့်ရှမ်းမျိုးနွယ်စုဝင်များ'''

[[လိရှမ်းလူမျိုး|လိရှမ်း(တိုင်းလေ့/တိုင်းလိ)]]

[[လွိုင်ရှမ်းလူမျိုး|လွိုင်ရှမ်း(တိုင်းလွိုင်)]]

== ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ ==
တရုတ်၊ လာအိုနှင့်ထိုင်း နယ်စပ်များနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဒေသများတွင် နေထိုင်သော ရှမ်းလူမျိုးများသည် ဗမာပြီးလျှင် ဒုတိယအများဆုံး လူမျိုးစု ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ၄ သန်းကျော် နေထိုင်ပြီး လူမျိုးစု ၃၅ စု ပါဝင်နေထိုင်ကြသည်။ ရှမ်းအမျိုးသားများသည် ပင်နီရင်စေ့ တိုက်ပုံကို ခပ်ပွပွ ဘောင်းဘီရှည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ပြီး ခါးတွင် ပုဝါစ စည်းနှောင်လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ကော်လာမဲ့ ရင်ဖုံးလက်ရှည်အင်္ကျီကို ပတ်လည်စင်းပါသော ရိုးရာလုံချည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်သည်။ အင်းလေး၊ ပင်းတယဒေသများ အပါအဝင် အပန်းဖြေလေ့လာရန် ဒေသများစွာ ရှိသည်။{{citation needed}}

== ဘာသာနှင့်စာပေ ==
{{main|ရှမ်းဘာသာ}}
ဘာသာအယူဝါဒအရေးတွင် ရှေးအခါက နတ်ကိုးခြင်းများကို ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ သခင်စော်ဘွားဖြစ်သူ သေလွန်လျှင် မိဖုရား၊ မောင်းမနှင့် ကျွန်လူ၊ တိရစ္ဆာန်များကိုပါ သတ်ဖြတ်ကာ အတူမြေမြုပ်သည့် အလေ့များပင် ရှိခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။ သို့သော် ဟံသာဝတီဆင်ဖြူများရှင် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းကြီးမှ ရှမ်းပြည်တစ်လွှားကို သိမ်းသွင်းပြီးနောက်တွင် အဆိုပါ အယူများကို ဆက်လက်ပြုလုပ်စေခြင်း မရှိတော့ပဲ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်စေခဲ့သည်။ သို့ဖြင့် ယနေ့အချိန်အထိ ရှမ်းလူမျိုးအများစုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ နတ်ကိုးကွယ်မှုကိုလည်း ဆက်လက်ကျင့်သုံးကာ အခြားဘာသာကိုးကွယ်သူ အနည်းငယ်လည်း ရှိကြသည်။{{citation needed}}

=== စာပေ ===

ရှမ်းစာရေးစနစ်များသည် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုများရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း အသုံးပြုရာတွင် ပညာရေးနှင့် စာပေထုတ်ဝေမှုများအတွက် စံပုံစံတစ်ခု လိုအပ်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ၂၀ ရာစုအတွင်းတွင် စံရှမ်းအက္ခရာ (Standard Shan Script) ကို သတ်မှတ်အသုံးပြုရန် ကြိုးပမ်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Ethnologue (2024). &quot;Shan Language&quot;. SIL International.&lt;/ref&gt; စံ ဗြိတိသျှခေတ် ပုံနှိပ်စက်များ စတင်ဝင်ရောက်လာချိန်တွင် ရှမ်းစာလုံးပုံစံများသည် မြန်မာပုံနှိပ်စက် နည်းပညာအပေါ် အခြေခံခဲ့သည်။ မြန်မာစာလုံး ပုံသွန်းလောင်းသည့် စနစ်နှင့် တစ်ပြေးညီဖြစ်စေရန် ရှမ်းစာလုံးများကိုလည်း အချိုးအစားကျနသော စက်ဝိုင်းပုံစံများအဖြစ် ဒီဇိုင်းထုတ်ခဲ့ကြသည်။

ယနေ့ခေတ်သုံး ရှမ်းစာအဝိုင်း (Standard Shan Script) ကို ၁၉၅၅ ခုနှစ်၊ တောင်ကြီးမြို့တွင် ပြုလုပ်သော ရှမ်းစာပေကော်မတီမှ အတည်ပြုခဲ့သည်။ ဤပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတွင် အောက်ပါတို့ကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည် -
# '''အသံနေအသံထား သင်္ကေတများ:''' ရှမ်းဘာသာစကား၏ အသံ (၆) မျိုးကို ခွဲခြားနိုင်ရန် အသံနိမ့်အသံမြင့် သင်္ကေတ များကို စနစ်တကျ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။
# '''ဒီဇိုင်းအားလုံးကို Unify လုပ်ခြင်း:''' ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်း ဒေသအလိုက် ကွဲပြားနေသော ရေးထုံးများကို စုစည်းကာ ခေတ်မီပုံနှိပ်လုပ်ငန်းနှင့် ကိုက်ညီသော အဝိုင်းပုံစံ အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။

စံရှမ်းအက္ခရာတွင် အသံထွက်နှင့် စာလုံးပုံစံများကို ပိုမိုစနစ်တကျဖြစ်စေရန် ပြင်ဆင်ထားပြီး ပညာရေး၊ သတင်းစာနှင့် စာပေထုတ်ဝေမှုများတွင် အသုံးပြုလျက်ရှိသည်။ သို့သော် ဒေသအလိုက် ရှမ်းစာပုံစံများကိုလည်း ယနေ့ထိ ဆက်လက်အသုံးပြုနေကြဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Keyes, Charles F. (1995). ''The Golden Peninsula: Culture and Adaptation in Mainland Southeast Asia''. University of Hawaii Press.&lt;/ref&gt;

==ထင်ရှားသော ရှမ်းလူမျိုးများ==
*ပထမဆုံး မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတကြီး [[စဝ်ရွှေသိုက်၊ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|စဝ်ရွှေသိုက်]]
*အာဇာနည် ဝန်ကြီး မိုင်းပွန်စော်ဘွားကြီး [[စံထွန်း၊ စဝ်၊ မိုင်းပွန်စော်ဘွား|စဝ်စံထွန်း]]
*လဲချား စော်ဘွားကြီး [[သရေစည်သူ]] [[နွံ၊ စဝ်|စဝ်နွံ ]]
*ဗိုလ်[[စောနောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောနောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဗိုလ်[[စောအောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောအောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဗိုလ်[[မိုးညို၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|မိုးညို(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဂန္ထဝင်ရုပ်ရှင်သရုပ်​ဆောင် ရှန်ဟဲမယ် [[မေရီမြင့်]]
*အရှေ့တောင်အာရှ၏ ပထမဆုံး ဟန်နရီဒူးနန့် ဆုရှင် [[အောင်လှိုင်မြင့်၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်လှိုင်မြင့်]]&lt;ref&gt;https://burma.irrawaddy.com/on-this-day/2019/03/15/186512.html&lt;/ref&gt;
*တေးပြုစာဆို ဒေါက်တာ [[စိုင်းခမ်းလိတ် ]] 
*တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းထီးဆိုင် ]]
*တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းဆိုင်မောဝ် ]]

*ရော့ခ် အဆိုတော် [[လေးဖြူ]]
*ရော့ခ် အဆိုတော် [[အငဲ]] 
* အဆိုတော် [[အောင်ထီးခမ်း၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်ထီးခမ်း ]] 
*အဆိုတော် [[ဘိုဖြူ ]]
*အဆိုတော် Nang Kham Noung
*ဒုတိယသမ္မတ ဒေါက်တာ[[မောက်ခမ်း၊ စိုင်း (ဒေါက်တာ)|စိုင်းမောက်ခမ်း]]
* အဆိုတော် သရုပ်ဆောင် [[စိုင်းစိုင်းခမ်းလှိုင်]]
* မြန်မာ့လက်ရွေးစင် ရှေ့တန်းတိုက်စစ်မှူး [[သန်းပိုင် (ဘောလုံးသမား)|သန်းပိုင်]]

== အနုသုခုမအနုပညာ ==
*သျှမ်းအိုးစည်
*သျှမ်းခမောက်
*သျှမ်းသိုင်း
*သျှမ်းတိုးနယားအက
*သျှမ်းကိန္နရာ၊ကိန္နရီအက
*သျှမ်းဗုံတိုအက

== ကိုးကား ==
{{notelist}}
{{reflist|30em}}
* တပင်ရွှေထီး၊ဘုရင့်နောင် ကေတုမတီတောင်ငူရာဇဝင်စဆုံး
* သုတေသနသရုပ်ပြ အဘိဓာန်ကျမ်း
* ဇမ္ဗူတံဆိပ်ကျမ်း *&lt;references /&gt;


{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}
[[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]]</text>
      <sha1>o9nyq2stdwax4qy28dmhentvbt8jvwq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1027022</id>
      <parentid>1027021</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T09:43:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* စာပေ */</comment>
      <origin>1027022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45615" sha1="liddp0h0g2p972r7nfysl6wfwt1dgdv" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group            = Tai Shan&lt;br/&gt;တႆး&lt;br/&gt;Tai Yai
| flag             = Flag of the Shan State.svg
| flag_caption     = ရှမ်းအမျိုးသားအလံ
| image            = [[File:NarngSaoTai.jpg|200px|center]]
| caption          = ရှမ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး
| pop              = ၅ သန်းခန့် (ခန့်မှန်း)&lt;ref name=POTWF/&gt;&lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;/&gt;
| region1          = {{flag|Myanmar}}&lt;br&gt;(အဓိကအားဖြင့် {{flag|Shan State}})
| pop1             = ၅ သန်း {{efn|According to [[CIA Factbook]], the Shan make up 9% of the total population of Myanmar (55 million) or approximately 5 million people.}}
| ref1             = &lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |publisher=cia.gov |access-date=24 January 2018 |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |archive-date=1 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201171209/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| rels             = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ရှမ်းရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]
| langs            = [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]၊ [[မြောက်ပိုင်းထိုင်းဘာသာစကား|မြောက်ပိုင်းထိုင်း]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
| related          = [[အာဟုမ်ရှမ်း|တိုင်းအာဟုမ်]]၊ [[တိုင်းလေလူမျိုး|ရှမ်းတရုတ်]]၊ [[တိုင်လူမျိုး]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|တိုင်းလာအို]]၊ [[ထိုင်းလူမျိုး|တိုင်းထိုင်း]]
}}
'''ရှမ်းလူမျိုး''' ({{lang-shn|တႆး}}; {{IPA-shn|táj}}, {{IPA-my|ʃán lùmjó|}}) သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင် အုပ်စု]]ဝင် [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်လူမျိုးနွယ်]] တစ်စုဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူမျိုးစုကြီးတစ်ခုဖြစ်ပြီး&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Shan {{!}} people|url=https://www.britannica.com/topic/Shan|access-date=2020-08-26|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=2020-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004170712/https://www.britannica.com/topic/Shan|url-status=live}}&lt;/ref&gt; အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တွင် နေထိုင်ကြကာ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]]တို့တွင် နေထိုင်ကြသလို [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[အာသံပြည်နယ်]] နှင့် [[မေဃာလယ]] ၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]တို့နှင့် ထိစပ်လျက်ရှိသော ဒေသများတွင်လည်း နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;Sao Sāimöng, ''The Shan States and the British Annexation''. Cornell University, Cornell, 1969 (2nd ed.)&lt;/ref&gt; ရှမ်းလူမျိုး အရေအတွက်ကို ၄ သန်းမှ ၆ သန်းအထိ ရှိလိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းထားပြီး&lt;ref name=POTWF&gt;{{cite web|title=The Shan People|url=http://www.peoplesoftheworld.org/text?people=Shan|website=The Peoples of the World Foundation|access-date=2015-01-16|archive-date=2016-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314045020/http://peoplesoftheworld.org/text?people=Shan|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;/&gt; မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး လူဦးရေစုစုပေါင်း၏ ၁၀% ခန့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2007-08-30|title=FACTBOX: The Shan, Myanmar's largest minority|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-shan-factbox-idUSBKK22090520070830|access-date=2020-08-26|archive-date=2021-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929234107/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-shan-factbox-idUSBKK22090520070830|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== အမည်ရင်းမြစ် ==
ရှမ်းတို့သည် မိမိကိုယ်ကို '''တိုင်း''' (တႆး) ဟု ရည်ညွှန်းကြပြီး ယင်းအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း အသုံးပြုသည်။({{zh|c=傣族|p=Dǎizú|s=|t=}}).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sao Tern Moeng|title=Shan-English Dictionary|publisher=Dunwoody Press|year=1995|isbn=0-931745-92-6}}&lt;/ref&gt; '''ရှမ်း''' သည် မြန်မာဘာသာစကားမှ အခေါ်အဝေါ်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ရှေးအမည် Siam မှ တဆင့်ဆင်းသက်လာသော ''သျှမ်း'' ဟူသည့် စာလုံးပေါင်းကို ယခင်က သုံးစွဲခဲ့သည်။ အဆိုပါဝေါဟာရအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း ({{zh|c=掸族|p=Shànzú|s=|t=}}) အဖြစ် မွေးစားအသုံးပြုထားသည်။ [[ထိုင်းဘာသာစကား]]တွင် ရှမ်းတို့အား '''Tai Yai''' (ไทใหญ่, {{Lit|ရှမ်းကြီး}})&lt;ref&gt;{{cite book|chapter-url=https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|title=A New Historical Relation of the Kingdom of Siam|chapter=CHAP. II. A Continuation of the Geographical Description of the Kingdom of Siam, with an Account of its Metropolis.|last1=de La Loubère|first1=Simon|translator=A.P.|date=1693|access-date=2021-04-01|archive-date=2021-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924033514/https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|url-status=live}}&lt;/ref&gt; သို့မဟုတ် [[ယွန်းလူမျိုး|တိုင်းယွန်း]]ဘာသာစကားဖြင့် ''[[:en:Nam ngiao|Ngiao]]'' ({{lang-th|เงี้ยว}}) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်းကို [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]]: ဖြဝ်ꩻ, [[အနောက်ပိုးကရင်ဘာသာစကား|အနောက်ပိုးကရင်]]: ၥဲၫ့, နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]] သေံဇၞော် (''sem)'' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Shorto|first=H.L.|title=Dictionary of Modern Spoken Mon|publisher=Oxford University Press|year=1962}}&lt;/ref&gt;

'ရှမ်း' ဟူသော ဝေါဟာရသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်းရှိ [[တိုင်းလူမျိုး|တိုင်း စကားပြောသူများ]]အားလုံး၏ ယေဘုယျ အသုံးအနှုန်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်၏ မြို့တော်မှာ [[တောင်ကြီးမြို့]] ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၃၉၀,၀၀၀ ခန့်ရှိကာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပဉ္စမမြောက် အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင်းရှိ အခြားထင်ရှားသော မြို့များမှာ [[သီပေါမြို့]]၊ [[လားရှိုးမြို့]]၊ [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နှင့် [[တာချီလိတ်မြို့]]တို့ ဖြစ်သည်။

== နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ ==

ရှမ်းလူမျိုးသည် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားအုပ်စုအတွင်းပါဝင်သည့် တိုင်လူမျိုးများဖြစ်ပြီး၊ [[နန်ကျောက်|နန်ကျောက် နိုင်ငံတော်]]၏ နယ်မြေများအတွင်းနေထိုင်ခဲ့သူများဖြစ်သည်ဟုယူဆနိုင်သည်။နန်ကျောက်နိုင်ငံ (ယခုတရုတ်ပြည် ယူနန်ပြည်နယ် တာလီဒေသ) သည် အေဒီ ၉ ရာစုတွင် [[ထန်မင်းဆက်]]၏ တန်ခိုးတိုးတက်လာမှုအောက်တွင် တဖြည်းဖြည်းအင်အားလျော့သွားခဲ့သည်။ ထိုသို့သော် နန်ကျောက်နိုင်ငံသည် ထန်မင်းဆက် ပြိုကွဲပြီးနောက်တွင်ပင် စုန်မင်းဆက် လက်ထက်အထိ တည်ရှိနေနိုင်ခဲ့သည်ဟု သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၌ တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;Wade, G. (2009). &quot;The Yunnan Connection: The Nanzhao and Dali Kingdoms in Chinese and Southeast Asian History&quot;. Journal of Southeast Asian Studies.&lt;/ref&gt;

[[File:Shannnnnnn.jpg|thumb|ရှမ်းပြည်နယ် မြေပုံ]]

အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် [[မွန်ဂိုအင်ပါယာ]] (ယွမ်းမင်းဆက်) တရုတ်နိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်ရာမှ နန်ကျောက်တွင်နေထိုင်သော တိဗက်-ဗမာနှင့် တိုင်လူမျိုးများသည် အနောက်နှင့် တောင်ဘက်သို့ ထွက်ပြေးလာခဲ့ကြသည်။ ထိုလှုပ်ရှားမှုများကြောင့် တိုင်လူမျိုးအဖွဲ့များသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် ပျံ့နှံ့လာကြပြီး၊ ထိုအုပ်စုများထဲမှ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသည် ယနေ့ရှိ ရှမ်းလူမျိုးအဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်ဟု သုတေသနများတွင် ယူဆကြသည်။&lt;ref&gt;Chamberlain, J.R. (2016). &quot;Kra-Dai and the Proto-History of South China and Vietnam&quot;. Journal of the Siam Society.&lt;/ref&gt;ရှမ်းလူမျိုးများသည် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်သည့်အတွက်ဒေသအလိုက် လူမျိုးစုငယ်များအဖြစ် ကွဲပြားသွားကြပြီး၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာစကားအနည်းငယ်စီ ကွာခြားလာခဲ့သည်။ သို့သော် မူလတိုင်အုပ်စု၏ ဓလေ့များကို ယနေ့အထိ ထိန်းသိမ်းထားဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Ethnologue (2024). &quot;Shan language&quot;. SIL International.&lt;/ref&gt;

== မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်း ==
ရှမ်းလူမျိုးသည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်ဘာသာစကားအုပ်စု]]တွင်ပါဝင်သော တိုင်အုပ်စုဝင်ဖြစ်ပြီး တရုတ်တောင်ပိုင်းတွင်နေထိုင်သော [[ကျွမ့်လူမျိုး|ကျွမ့်တိုင်းရင်းသား]]များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာနီးစပ်မှုများရှိကြသည်။&lt;ref&gt;Genetic study source&lt;/ref&gt; တရုတ်တောင်ပိုင်းဒေသမှ [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်းလူမျိုး]]အဖွဲ့များ အရှေ့တောင်အာရှကုန်းမသို့ ဝင်ရောက်အခြေချမှုများဖြင့် ရှမ်းလူမျိုးများပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်ဟု ယူဆနိုင်သည်။&lt;ref&gt;Migration reference&lt;/ref&gt; မျိုးရိုးဗီဇအချက်အလက်များအရ ရှမ်းလူမျိုးများ၏မျိုးရိုးဇ ထဲတွင် အဓိကအားဖြင့် ခရာ-ဒိုင် နှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] လူမျိုးများတွင် ပုံမှန်တွေ့ရသော Haplogroup များ တွေ့ရှိရသည်။Haplogroup များတွင် O1b1a1a (O-M95) သည် ရှမ်းလူမျိုး ၃၀% မှ ၄၀% တွင်တွေ့ရသော haplogroup ဖြစ်ပြီး&lt;ref&gt;O-M122 reference&lt;/ref&gt; အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသအများစုတွင် တွေ့ရသော အဓိက Y-DNA haplogroup များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးများတွင် ဒုတိယအများဆုံးတွေ့ရသော haplogroup  O2 (O-M122) သည် ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၂၀% မှ ၃၀% အထိ တွေ့ရှိရပြီး တိဗက်–ဗမာ လူမျိုးများ၊ ဟန်တရုတ် လူမျိုးများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုရှိသည်ဟု သုတေသနများတွင် ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=&quot;Y-DNA_O2_M122_SEA&quot; /&gt;

ရှမ်းလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇဖွဲ့စည်းပုံတွင် အဓိကအားဖြင့် ဩစထြိုအေးရှားတစ်–တိုင် အခြေခံမျိုးရိုး ပါဝင်နေပြီး ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၄၀–၅၀% ခန့်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ထို့အပြင် ဟန်တရုတ် နှင့် ဗမာ မျိုးရိုးကဲ့သို့  အရှေ့အာရှ မျိုးရိုး စိတ်အပိုင်းကိုလည်း ၂၅–၃၀% ခန့် တွေ့ရှိရသည်ဟု မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာမှုများတွင် ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=&quot;Shan_Genetic_Structure&quot; /&gt;

==ရှမ်းဝေါဟာရ ရှင်းလင်းချက်==
ရှမ်း ဟူသောအမည်သည် အခြားလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုးတို့ကို ခေါ်ဝေါ်သော ဝေါဟာရဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးတို့ကမူ မိမိကိုယ်ကို တိုင်း(Tai) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်း(ခေါ်) တိုင်း၏ အဓိပ္ပာယ်နှင့် ပတ်သက်၍ အမျိုးမျိုး ဖွင့်ဆိုထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ ရှေးမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် သျမ် (သို့မဟုတ်) သျံ ဟု ရေးသားကြသည်။ ဤဝေါဟာရသည် အာသံ(အရှမ်း)၊ အဟွမ်၊ သယာမ်၊ စိအန်(သို့မဟုတ်) စိအန်လို ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် ထပ်တူဖြစ်သည်။ ရှေးအကျဆုံးအမည်မှာ လောဝ် (သို့မဟုတ်) အိုက်လောဝ် ဖြစ်ဟန်တူသည်။&lt;ref&gt;ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၃၆၉&lt;/ref&gt;

ရှမ်းဟူသော ဝေါဟာရသည် ထို သာမ ဟူသော ပါဠိမှ သျာမ၊ ၎င်း သျာမ မှ တစ်ဆင့် သျာမ်&gt; သျံ&gt; သျှံး&gt; သျှမ်း&gt; ရှမ်း ဟု ရေးသားကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဤကဲ့သို့ မြန်မာမှု၌ (သ)အက္ခရာတွင် (ျ)ယပင့် (ှ)ဟထိုး (ာ)ရေးချ (မ)အက္ခရာသတ်နှင့် သျှာမ်း ဟု အရေးအသား ပြုလာခဲ့ကြခြင်းများသည် သက္ကတအလိုဖြစ်၍ သဒ္ဒါမျိုး ဖြစ်၍ သာလွန်သင့်လျော် ကောင်းမြတ်သော ရေးထုံးရေးနည်း တစ်ရပ်ဖြစ်ကြောင်းကို သိမှတ်ရာ၏။ 
သုဝဏ္ဏသာမ ကို သုဝဏ္ဏသျှာမ်&gt; သုဝဏ္ဏသျှံ ဟု ရေူထုံးပြုသကဲ့သို့ သာမ ကိုလည်း သျှာမ်&gt; သျှမ်း&gt; သျှံ ဟု ရေးသားလာခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၉။&lt;/ref&gt;

ရှေးဟောင်းမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် အေဒီ ၁၁၂၀ ပြည့်နှစ်မှ စ၍ သျံ သျမ် ဟု တွေ့ရသည်။ ချမ်ကျောက်စာတို့တွင်မူ ရှမ်းအမည်ကို အေဒီ ၁၀၅၀ ပြည့်နှစ် မတိုင်မီက တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၄၀၄&lt;/ref&gt;

ရှမ်းလူမျိုးနှင့် ရှမ်းအခေါ်အဝေါ် ဝေါဟာရများကို ပုဂံကျောက်စာများတွင် မကြာ မကြာတွေ့ရသည်။ သျှာမ်း(ရှမ်း) လူမျိုးအကြောင်းကို (၁၁၂၀-အေဒီ)မှစ၍ အကြိမ် (၂၀)ထက်မနည်း ပုဂံကျောက်စာတွင် ဖော်ပြထားသည်။ &lt;ref&gt;သန်းထွန်း(ဦး) ရှေးဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်၊ နှာ-၂၁၉။&lt;/ref&gt;

သျှာမ်း ဟူသော အမည်ပညတ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ရှမ်းပြည် မြန်မာပြည် အကြောင်းကို ရေးသားခဲ့သော ဆာဂျော့စကော့ စသည့် ပုဂ္ဂိုလ်များက သျှာမ်းဟူသော အခေါ်အဝေါ်ကို မြန်မာလူမျိုးနှင့် အခြားလူမျိုးများက အသုံးပြုခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ မည်သည့်အတွက်ကြောင့် အသုံးပြုသည်ဟူ၍ ခိုင်လုံသော အထောက်အထား မရှိဟု ဆိုသည်။ သို့သော် မစ္စတာတီရိရန်ဒီလာကိုပီရီ (Mr.Terrien de lacouperie) ကမူ The Cradle of Shan Race စာအုပ်၌ - 

တရုတ်ပြည်တွင် Hia (ဟိရ)မင်းဆက်ကို ဖြိုဖျက်ခဲ့သော ကုန်သည်များ ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရှိသည့် Shang (ရှံ) လူမျိုးများမှ ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် ဆက်သွယ်ကြကြောင်း၊ တရုတ်ပြည်အလယ်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ခဲ့သော အရင်းမူလ တစ်မျိုးတည်း ဖြစ်ခဲ့သည့် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတို့၏ ဝေါဟာရများတွင် Tchang (ဆန်) Saing (ဆိုင်) Shen(ရှင်) Sien(စီရင်) အစရှိသော အမည်များနှင့် များစွာ တူညီသော အမည်များ တွေ့ရှိရကြောင်း ရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။

၎င်း၏ အဆိုကို ကျနစွာစိစစ်ကြည့်လျှင် သျှာမ်း ဟူသော အမည်နာမသည် ကုန်သည်များဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Shang (ရှံ)မှ ဆင်းသက်လာသော အမည်များအနက် နောက်ဆုံးခေါ်တွင် ကျန်ရစ်ခဲ့သော အမည်ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူဖွယ်ရာ ရှိပေသည်။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။&lt;/ref&gt;
ဘီစီ ၁၁၂၂-ခုနှစ်တွင် တရုတ် (Shang) ဟု အမည်ရလာသည်ဟုလည်း ဆိုသည်။&lt;ref&gt;Hsen(Khur), The Origin of Tais and A Short History of Shan.P.10&lt;/ref&gt;

၎င်းအပြင် မစ္စတာကော့ကရိန်း ရေးသားသော The Shans စာအုပ်တွင် လဝ နှင့် လွယ်လ တိုင်းရင်းသားများက ရှမ်းကို Shen(ရှံ) ဟု ခေါ်ကြောင်း၊ ကန်တုန်နီဘာသာအားဖြင့် Tsim(စင်မ်) ဟုခေါ်ကြောင်း ရေးသားထားသည်။ ။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။&lt;/ref&gt; ကချင်တိုင်းရင်းသားလည်း ရှမ်းကို Sam (ဆန်-မ်)ဟု ခေါ်သည်ကို တွေ့ရသည်။ တလိုင်းလူမျိုးများက ရှမ်းကို Seam(ဆိန်-မ်)ဟု ခေါ်ကြသည်။ တနင်္သာရီဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော  ထားဝယ်လူမျိုး များကလည်း ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Shan( ရှမ်း)ဟုပင် ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများကလည်း ယခင်က ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Siam(သယာမ်)ဟု ခေါ်သည်။

== မြန်မာ့သမိုင်းနှင့် ရှမ်းခေတ်များ ==
  [[အင်းဝခေတ်]]၏ နောက်ဆုံးကာလများတွင် ဖြစ်သည်။ အင်းဝရှိ မြန်မာမင်း [[ရွှေနန်းကျော့ရှင်နရပတိ]] (၈၆၃-၈၈၈) အားနည်းချိန်တွင် မြောက်ဘက်တစ်လွှားမှ ရှမ်းစော်ဘွားများ အင်အားကြီးမားလာပြီး အင်အားအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် မိုးညှင်းစော်ဘွား မိုးညှင်းစလုံ (၈၈၈-၉၀၄) က သက္ကရာဇ် ၈၈၈၊ တန်ခူးလဆန်း ၁၂ ရက်တွင် အင်းဝကိုသိမ်းပြီး နရပတိကို သတ်ကာ ထီးနန်းအရိုက်အရာကို သားဖြစ်သူ [[သိုဟန်ဘွား]]မှ ဆက်ခံသည်။မင်းကြီးရန်နောင်က သိုဟန်ဘွားကို လုပ်ကြံရန်ကြံစည်ပြီး သံဃာတွေကို ဓားလက်နက်တို့ဖြင့်ဝှက်ပြီးဘုန်းကြီးအတု ယောင်ဆောင်ခိုင်း‌ေစကာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရဟန်းတော်များကို နန်းတော်သို့ ပင့်ဖိတ်ဟန်ပြုကာ သတ်ဖြတ်လေသောကြောင့် မင်းကြီးရန်နောင်နှင့် မြန်မာမှူးမတ်တို့က လုပ်ကြံနန်းချခြင်းဖြင့် သေလွန်သည်။ 

ထို့နောက် မှူးမတ်တို့က မင်းကြီးရန်နောင်အား နန်းတင်ကြသော်လည်း ငြင်းပယ်ကာ အုန်းဘောင်စော်ဘွား ခုံမှိုင်းကို နန်းတင်ရန်ပြောဆိုမှာကြားပြီး ရဟန်းဝတ်ဖြင့် တောထွက်သွားခဲ့သည်။ နောက်အုန်းဘောင်ခုံမှိုင်းလွန်လျှင် [[မိုးဗြဲနရပတိ]]ဆက်လက်စိုးစံရာ စစ်ကိုင်းမှ [[စစ်ကိုင်းနရပတိစည်သူ|စည်သူကျော်ထင်]]က တိုက်ခိုက်အနိုင်ယူကာ [[အင်းဝ]]ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။

=== ရှေးရှမ်းနယ်များ ===
ရှမ်းတို့ဌာနီ၌ ပြည်နယ်ပေါင်းမှာ တေတ္တိံသ ခေါ် ၃၃-နယ်ရှိ၍ တာဝတိံသာ နတ်ပြည်အလား မွေ့လျော်ပျော်ရွှင်ဘွယ် များစွာတို့နှင့် ပြည့်စုံသည့်ပြင် စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၅၆၆၄၅-ကျယ်လျက် စော်ဘွား ၁၆-ယောက်၊ မြို့စား ၁၃-ယောက်နှင့် ငွေခွန်မှူး ၄-ယောက်တို့က အုပ်ချုပ်ကြရသည်။ (ဤကားအင်္ဂလိပ် လက်အောက်မှာ နေရစဉ်က ဖြစ်၏။) {{citation needed}}
(၁) ကျိုင်းတုံနယ်၊ မိုးနဲနယ်၊ ညောင်ရွှေနယ်၊ ရပ်ဆောက်နယ်၊ လဲချားနယ်၊ မောက်မယ်နယ်၊ မိုင်းပန်နယ်၊ မိုင်းပွန်နယ်၊ စကားနယ်၊ နောင်မွယ်နယ်၊ (၁၀) မိုင်းနောက်၊ မိုင်းကိုင်း၊ ကျေးသီဗန်းစံ၊ လွယ်လုံ၊ သထုံ၊ ဗန်းရင်၊ ဟိုပုန်း၊ နန်းခုတ်၊ စကွယ်နယ်၊ မိုင်းရှူး၊ (၂၀) သမခမ်း၊ ပွေးလှ၊ ဘော်နယ်၊ ရွာဝံနယ်၊ ပင်မှီ၊ ကျုံးနယ်၊ ပင်းဒယ၊ (၂၇) ဤကား တောင်ပိုင်းရှမ်းပြည်၂၇-နယ်တည်း။ 
(၁) သီပေါနယ်၊ (၂) တောင်ပိုင်းနယ်၊ (၃) မိုင်းရယ်နယ်၊ (၄) မြောက်သန္နီနယ်၊ (၅) မိုးမိတ်နယ်၊ (၆) မိုးလင်းနယ်၊ ဤကား မြောက်ပိုင်းရှမ်းပြည် ၆-နယ်တည်း။ ပေါင်း ၃၃-နယ် ဖြစ်၏။

=== ယနေ့ ရှမ်းပြည်နယ် ===
ပြည်နယ်မြို့တော် [[တောင်ကြီးမြို့]]

အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့်

လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့်

ခရိုင် ၁၁ ခရိုင်

မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ်

အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့်

လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့် ခရိုင် ၁၁ ခရိုင် မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ်

[[ရှမ်းပြည်နယ်]] လည်းရှု

== ရှမ်း ၉ ဆက်၊ ၉ စော်ဘွား ==
[[သုတေသနသရုပ်ပြအဘိဓာန်]]တွင် ဖော်ပြချက်အရ ''ရှမ်းကိုးဆက်၊ ကိုးစော်ဘွား၊ လူးတဆယ့်နှစ်ပနား၊ ရာတပါးနှင့်၊ စော်ဘွားစော်ခံ၊ ရွှေဥကင်ဘုံပျံမှာ၊ ညီလာခံခ, ညောင်း၊ မှူးမတ်အပေါင်းစုံကြပြီလား ....... မင်းကြီးများ'' ဟူ သောဇာတ်သဘင် ဘုရင်၏စကားအရ---(၁) မိုးကောင်းစော်ဘွား၊ (၂) မိုးညှင်းစော်ဘွား၊ (၃) သောင်သွပ်စော်ဘွား၊ (၄) မိုးမိတ်စော်ဘွား၊ (၅) မိုးနဲစော်ဘွား၊ (၆) သိန္နီစော်ဘွား၊ (၇) မိုင်းပဲစော်ဘွား၊ (၈) ညောင်ရွှေစော်ဘွား၊ (၉) သီပေါစော်ဘွားတို့ ဟူ၏။

မှတ်ချက်။ ။ ရှမ်းပြည်အစ ''မိုင်းမော'' က- ဟူသော စကားအရမိုင်းမောမှတဆင့် စော်ဘွား ၉-ဆက် ဖြစ်ပေါ်လာသည် ဟူ၏။

== ရှမ်းမျိုး ၃၀ ==
ဇမ္ဗူတံဆိပ် ကျမ်းရင်းတွင် ဖော်ပြချက်အရ -
*လင်း၊ သက်၊ ချင်း၊ ခုံ၊ ရင်၊ ကတူး၊ မြန်၊ အကျော်၊ ဂင်၊ ရှမ်း(၁၀)။ 
*ဇဝါ၊ မျက်နှာမည်း၊ ကသည်း၊ ရေမီးထွက်၊ ကရက်၊ လဝ၊ လော၊ ပန်းလောင်၊ တရက်၊ ရှမ်း(၁၀)။ 
*စနု၊ ဘအူ၊ ကရင်၊ ကချင်၊ ဂနော၊ ယောန်၊ လဝိုက်၊ တရုပ်၊ ယိုးဒယား၊ အနဲ (၃၀)။{{citation needed}}
==ရှမ်း (၁၀) မျိုး==

[[ရှမ်းကြီးလူမျိုး|ရှမ်းကြီး(တိုင်းလုံ)]]

[[ယွန်းလူမျိုး|ယွန်းရှမ်း]]

[[လာအိုလူမျိုး|လာအို(လော)]]

[[လူးရှမ်းလူမျိုး|လူးရှမ်း(တိုင်းလူး)]]

[[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း(တိုင်းနွဲ့/ရှမ်းကလေး)]]

[[တိုင်းလိုင်လူမျိုး|ရှမ်းနီ(တိုင်းလျန်/တိုင်းလိုင်)]]

[[ခန္တီးရှမ်းလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း(တိုင်းခန္တီး)]]

[[ဂုံရှမ်း|ဂုံရှမ်း(တိုင်းခင်/တိုင်းခွန်)]]

[[တိုင်းလေလူမျိုး|အထက်ရှမ်း(တိုင်းလေ/တိုင်းနေ)]]

[[မောရှမ်းလူမျိုး|မောရှမ်း(တိုင်းမောဝ်)]]

'''အခြားကျန်ရှိသည့်ရှမ်းမျိုးနွယ်စုဝင်များ'''

[[လိရှမ်းလူမျိုး|လိရှမ်း(တိုင်းလေ့/တိုင်းလိ)]]

[[လွိုင်ရှမ်းလူမျိုး|လွိုင်ရှမ်း(တိုင်းလွိုင်)]]

== ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ ==
တရုတ်၊ လာအိုနှင့်ထိုင်း နယ်စပ်များနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဒေသများတွင် နေထိုင်သော ရှမ်းလူမျိုးများသည် ဗမာပြီးလျှင် ဒုတိယအများဆုံး လူမျိုးစု ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ၄ သန်းကျော် နေထိုင်ပြီး လူမျိုးစု ၃၅ စု ပါဝင်နေထိုင်ကြသည်။ ရှမ်းအမျိုးသားများသည် ပင်နီရင်စေ့ တိုက်ပုံကို ခပ်ပွပွ ဘောင်းဘီရှည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ပြီး ခါးတွင် ပုဝါစ စည်းနှောင်လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ကော်လာမဲ့ ရင်ဖုံးလက်ရှည်အင်္ကျီကို ပတ်လည်စင်းပါသော ရိုးရာလုံချည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်သည်။ အင်းလေး၊ ပင်းတယဒေသများ အပါအဝင် အပန်းဖြေလေ့လာရန် ဒေသများစွာ ရှိသည်။{{citation needed}}

== ဘာသာနှင့်စာပေ ==
{{main|ရှမ်းဘာသာ}}
ဘာသာအယူဝါဒအရေးတွင် ရှေးအခါက နတ်ကိုးခြင်းများကို ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ သခင်စော်ဘွားဖြစ်သူ သေလွန်လျှင် မိဖုရား၊ မောင်းမနှင့် ကျွန်လူ၊ တိရစ္ဆာန်များကိုပါ သတ်ဖြတ်ကာ အတူမြေမြုပ်သည့် အလေ့များပင် ရှိခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။ သို့သော် ဟံသာဝတီဆင်ဖြူများရှင် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းကြီးမှ ရှမ်းပြည်တစ်လွှားကို သိမ်းသွင်းပြီးနောက်တွင် အဆိုပါ အယူများကို ဆက်လက်ပြုလုပ်စေခြင်း မရှိတော့ပဲ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်စေခဲ့သည်။ သို့ဖြင့် ယနေ့အချိန်အထိ ရှမ်းလူမျိုးအများစုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ နတ်ကိုးကွယ်မှုကိုလည်း ဆက်လက်ကျင့်သုံးကာ အခြားဘာသာကိုးကွယ်သူ အနည်းငယ်လည်း ရှိကြသည်။{{citation needed}}

=== စာပေ ===

ရှမ်းစာရေးစနစ်များသည် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုများရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း အသုံးပြုရာတွင် ပညာရေးနှင့် စာပေထုတ်ဝေမှုများအတွက် စံပုံစံတစ်ခု လိုအပ်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ၂၀ ရာစုအတွင်းတွင် စံရှမ်းအက္ခရာ (Standard Shan Script) ကို သတ်မှတ်အသုံးပြုရန် ကြိုးပမ်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Ethnologue (2024). &quot;Shan Language&quot;. SIL International.&lt;/ref&gt; စံ ဗြိတိသျှခေတ် ပုံနှိပ်စက်များ စတင်ဝင်ရောက်လာချိန်တွင် ရှမ်းစာလုံးပုံစံများသည် မြန်မာစာပုံနှိပ်စက် နည်းပညာအပေါ် အခြေခံခဲ့သည်။ မြန်မာစာလုံး ပုံသွန်းလောင်းသည့် စနစ်နှင့် တစ်ပြေးညီဖြစ်စေရန် ရှမ်းစာလုံးများကိုလည်း အချိုးအစားကျနသော မြန်မာစာလုံးများကဲ့သို့ စက်ဝိုင်းပုံစံများအဖြစ် ဒီဇိုင်းထုတ်ခဲ့ကြသည်။

ယနေ့ခေတ်သုံး ရှမ်းစာအဝိုင်း (Standard Shan Script) ကို ၁၉၅၅ ခုနှစ်၊ တောင်ကြီးမြို့တွင် ပြုလုပ်သော ရှမ်းစာပေကော်မတီမှ အတည်ပြုခဲ့သည်။ ဤပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတွင် အောက်ပါတို့ကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည် -
# '''အသံနေအသံထား သင်္ကေတများ:''' ရှမ်းဘာသာစကား၏ အသံ (၆) မျိုးကို ခွဲခြားနိုင်ရန် အသံနိမ့်အသံမြင့် သင်္ကေတ များကို စနစ်တကျ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။
# '''ဒီဇိုင်းအားလုံးကို Unify လုပ်ခြင်း:''' ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်း ဒေသအလိုက် ကွဲပြားနေသော ရေးထုံးများကို စုစည်းကာ ခေတ်မီပုံနှိပ်လုပ်ငန်းနှင့် ကိုက်ညီသော အဝိုင်းပုံစံ အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။

စံရှမ်းအက္ခရာတွင် အသံထွက်နှင့် စာလုံးပုံစံများကို ပိုမိုစနစ်တကျဖြစ်စေရန် ပြင်ဆင်ထားပြီး ပညာရေး၊ သတင်းစာနှင့် စာပေထုတ်ဝေမှုများတွင် အသုံးပြုလျက်ရှိသည်။ သို့သော် ဒေသအလိုက် ရှမ်းစာပုံစံများကိုလည်း ယနေ့ထိ ဆက်လက်အသုံးပြုနေကြဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Keyes, Charles F. (1995). ''The Golden Peninsula: Culture and Adaptation in Mainland Southeast Asia''. University of Hawaii Press.&lt;/ref&gt;

==ထင်ရှားသော ရှမ်းလူမျိုးများ==
*ပထမဆုံး မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတကြီး [[စဝ်ရွှေသိုက်၊ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|စဝ်ရွှေသိုက်]]
*အာဇာနည် ဝန်ကြီး မိုင်းပွန်စော်ဘွားကြီး [[စံထွန်း၊ စဝ်၊ မိုင်းပွန်စော်ဘွား|စဝ်စံထွန်း]]
*လဲချား စော်ဘွားကြီး [[သရေစည်သူ]] [[နွံ၊ စဝ်|စဝ်နွံ ]]
*ဗိုလ်[[စောနောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောနောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဗိုလ်[[စောအောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောအောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဗိုလ်[[မိုးညို၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|မိုးညို(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဂန္ထဝင်ရုပ်ရှင်သရုပ်​ဆောင် ရှန်ဟဲမယ် [[မေရီမြင့်]]
*အရှေ့တောင်အာရှ၏ ပထမဆုံး ဟန်နရီဒူးနန့် ဆုရှင် [[အောင်လှိုင်မြင့်၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်လှိုင်မြင့်]]&lt;ref&gt;https://burma.irrawaddy.com/on-this-day/2019/03/15/186512.html&lt;/ref&gt;
*တေးပြုစာဆို ဒေါက်တာ [[စိုင်းခမ်းလိတ် ]] 
*တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းထီးဆိုင် ]]
*တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းဆိုင်မောဝ် ]]

*ရော့ခ် အဆိုတော် [[လေးဖြူ]]
*ရော့ခ် အဆိုတော် [[အငဲ]] 
* အဆိုတော် [[အောင်ထီးခမ်း၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်ထီးခမ်း ]] 
*အဆိုတော် [[ဘိုဖြူ ]]
*အဆိုတော် Nang Kham Noung
*ဒုတိယသမ္မတ ဒေါက်တာ[[မောက်ခမ်း၊ စိုင်း (ဒေါက်တာ)|စိုင်းမောက်ခမ်း]]
* အဆိုတော် သရုပ်ဆောင် [[စိုင်းစိုင်းခမ်းလှိုင်]]
* မြန်မာ့လက်ရွေးစင် ရှေ့တန်းတိုက်စစ်မှူး [[သန်းပိုင် (ဘောလုံးသမား)|သန်းပိုင်]]

== အနုသုခုမအနုပညာ ==
*သျှမ်းအိုးစည်
*သျှမ်းခမောက်
*သျှမ်းသိုင်း
*သျှမ်းတိုးနယားအက
*သျှမ်းကိန္နရာ၊ကိန္နရီအက
*သျှမ်းဗုံတိုအက

== ကိုးကား ==
{{notelist}}
{{reflist|30em}}
* တပင်ရွှေထီး၊ဘုရင့်နောင် ကေတုမတီတောင်ငူရာဇဝင်စဆုံး
* သုတေသနသရုပ်ပြ အဘိဓာန်ကျမ်း
* ဇမ္ဗူတံဆိပ်ကျမ်း *&lt;references /&gt;


{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}
[[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]]</text>
      <sha1>liddp0h0g2p972r7nfysl6wfwt1dgdv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1027023</id>
      <parentid>1027022</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T09:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* စာပေ */</comment>
      <origin>1027023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45805" sha1="lnqxu2xeedr77sdclfz1qqakj37gzuj" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group            = Tai Shan&lt;br/&gt;တႆး&lt;br/&gt;Tai Yai
| flag             = Flag of the Shan State.svg
| flag_caption     = ရှမ်းအမျိုးသားအလံ
| image            = [[File:NarngSaoTai.jpg|200px|center]]
| caption          = ရှမ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး
| pop              = ၅ သန်းခန့် (ခန့်မှန်း)&lt;ref name=POTWF/&gt;&lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;/&gt;
| region1          = {{flag|Myanmar}}&lt;br&gt;(အဓိကအားဖြင့် {{flag|Shan State}})
| pop1             = ၅ သန်း {{efn|According to [[CIA Factbook]], the Shan make up 9% of the total population of Myanmar (55 million) or approximately 5 million people.}}
| ref1             = &lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |publisher=cia.gov |access-date=24 January 2018 |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |archive-date=1 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201171209/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| rels             = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ရှမ်းရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]
| langs            = [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]၊ [[မြောက်ပိုင်းထိုင်းဘာသာစကား|မြောက်ပိုင်းထိုင်း]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
| related          = [[အာဟုမ်ရှမ်း|တိုင်းအာဟုမ်]]၊ [[တိုင်းလေလူမျိုး|ရှမ်းတရုတ်]]၊ [[တိုင်လူမျိုး]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|တိုင်းလာအို]]၊ [[ထိုင်းလူမျိုး|တိုင်းထိုင်း]]
}}
'''ရှမ်းလူမျိုး''' ({{lang-shn|တႆး}}; {{IPA-shn|táj}}, {{IPA-my|ʃán lùmjó|}}) သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင် အုပ်စု]]ဝင် [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်လူမျိုးနွယ်]] တစ်စုဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူမျိုးစုကြီးတစ်ခုဖြစ်ပြီး&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Shan {{!}} people|url=https://www.britannica.com/topic/Shan|access-date=2020-08-26|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=2020-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004170712/https://www.britannica.com/topic/Shan|url-status=live}}&lt;/ref&gt; အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တွင် နေထိုင်ကြကာ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]]တို့တွင် နေထိုင်ကြသလို [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[အာသံပြည်နယ်]] နှင့် [[မေဃာလယ]] ၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]တို့နှင့် ထိစပ်လျက်ရှိသော ဒေသများတွင်လည်း နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;Sao Sāimöng, ''The Shan States and the British Annexation''. Cornell University, Cornell, 1969 (2nd ed.)&lt;/ref&gt; ရှမ်းလူမျိုး အရေအတွက်ကို ၄ သန်းမှ ၆ သန်းအထိ ရှိလိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းထားပြီး&lt;ref name=POTWF&gt;{{cite web|title=The Shan People|url=http://www.peoplesoftheworld.org/text?people=Shan|website=The Peoples of the World Foundation|access-date=2015-01-16|archive-date=2016-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314045020/http://peoplesoftheworld.org/text?people=Shan|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;/&gt; မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး လူဦးရေစုစုပေါင်း၏ ၁၀% ခန့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2007-08-30|title=FACTBOX: The Shan, Myanmar's largest minority|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-shan-factbox-idUSBKK22090520070830|access-date=2020-08-26|archive-date=2021-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929234107/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-shan-factbox-idUSBKK22090520070830|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== အမည်ရင်းမြစ် ==
ရှမ်းတို့သည် မိမိကိုယ်ကို '''တိုင်း''' (တႆး) ဟု ရည်ညွှန်းကြပြီး ယင်းအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း အသုံးပြုသည်။({{zh|c=傣族|p=Dǎizú|s=|t=}}).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sao Tern Moeng|title=Shan-English Dictionary|publisher=Dunwoody Press|year=1995|isbn=0-931745-92-6}}&lt;/ref&gt; '''ရှမ်း''' သည် မြန်မာဘာသာစကားမှ အခေါ်အဝေါ်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ရှေးအမည် Siam မှ တဆင့်ဆင်းသက်လာသော ''သျှမ်း'' ဟူသည့် စာလုံးပေါင်းကို ယခင်က သုံးစွဲခဲ့သည်။ အဆိုပါဝေါဟာရအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း ({{zh|c=掸族|p=Shànzú|s=|t=}}) အဖြစ် မွေးစားအသုံးပြုထားသည်။ [[ထိုင်းဘာသာစကား]]တွင် ရှမ်းတို့အား '''Tai Yai''' (ไทใหญ่, {{Lit|ရှမ်းကြီး}})&lt;ref&gt;{{cite book|chapter-url=https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|title=A New Historical Relation of the Kingdom of Siam|chapter=CHAP. II. A Continuation of the Geographical Description of the Kingdom of Siam, with an Account of its Metropolis.|last1=de La Loubère|first1=Simon|translator=A.P.|date=1693|access-date=2021-04-01|archive-date=2021-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924033514/https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|url-status=live}}&lt;/ref&gt; သို့မဟုတ် [[ယွန်းလူမျိုး|တိုင်းယွန်း]]ဘာသာစကားဖြင့် ''[[:en:Nam ngiao|Ngiao]]'' ({{lang-th|เงี้ยว}}) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်းကို [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]]: ဖြဝ်ꩻ, [[အနောက်ပိုးကရင်ဘာသာစကား|အနောက်ပိုးကရင်]]: ၥဲၫ့, နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]] သေံဇၞော် (''sem)'' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Shorto|first=H.L.|title=Dictionary of Modern Spoken Mon|publisher=Oxford University Press|year=1962}}&lt;/ref&gt;

'ရှမ်း' ဟူသော ဝေါဟာရသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်းရှိ [[တိုင်းလူမျိုး|တိုင်း စကားပြောသူများ]]အားလုံး၏ ယေဘုယျ အသုံးအနှုန်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်၏ မြို့တော်မှာ [[တောင်ကြီးမြို့]] ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၃၉၀,၀၀၀ ခန့်ရှိကာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပဉ္စမမြောက် အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင်းရှိ အခြားထင်ရှားသော မြို့များမှာ [[သီပေါမြို့]]၊ [[လားရှိုးမြို့]]၊ [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နှင့် [[တာချီလိတ်မြို့]]တို့ ဖြစ်သည်။

== နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ ==

ရှမ်းလူမျိုးသည် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားအုပ်စုအတွင်းပါဝင်သည့် တိုင်လူမျိုးများဖြစ်ပြီး၊ [[နန်ကျောက်|နန်ကျောက် နိုင်ငံတော်]]၏ နယ်မြေများအတွင်းနေထိုင်ခဲ့သူများဖြစ်သည်ဟုယူဆနိုင်သည်။နန်ကျောက်နိုင်ငံ (ယခုတရုတ်ပြည် ယူနန်ပြည်နယ် တာလီဒေသ) သည် အေဒီ ၉ ရာစုတွင် [[ထန်မင်းဆက်]]၏ တန်ခိုးတိုးတက်လာမှုအောက်တွင် တဖြည်းဖြည်းအင်အားလျော့သွားခဲ့သည်။ ထိုသို့သော် နန်ကျောက်နိုင်ငံသည် ထန်မင်းဆက် ပြိုကွဲပြီးနောက်တွင်ပင် စုန်မင်းဆက် လက်ထက်အထိ တည်ရှိနေနိုင်ခဲ့သည်ဟု သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၌ တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;Wade, G. (2009). &quot;The Yunnan Connection: The Nanzhao and Dali Kingdoms in Chinese and Southeast Asian History&quot;. Journal of Southeast Asian Studies.&lt;/ref&gt;

[[File:Shannnnnnn.jpg|thumb|ရှမ်းပြည်နယ် မြေပုံ]]

အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် [[မွန်ဂိုအင်ပါယာ]] (ယွမ်းမင်းဆက်) တရုတ်နိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်ရာမှ နန်ကျောက်တွင်နေထိုင်သော တိဗက်-ဗမာနှင့် တိုင်လူမျိုးများသည် အနောက်နှင့် တောင်ဘက်သို့ ထွက်ပြေးလာခဲ့ကြသည်။ ထိုလှုပ်ရှားမှုများကြောင့် တိုင်လူမျိုးအဖွဲ့များသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် ပျံ့နှံ့လာကြပြီး၊ ထိုအုပ်စုများထဲမှ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသည် ယနေ့ရှိ ရှမ်းလူမျိုးအဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်ဟု သုတေသနများတွင် ယူဆကြသည်။&lt;ref&gt;Chamberlain, J.R. (2016). &quot;Kra-Dai and the Proto-History of South China and Vietnam&quot;. Journal of the Siam Society.&lt;/ref&gt;ရှမ်းလူမျိုးများသည် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်သည့်အတွက်ဒေသအလိုက် လူမျိုးစုငယ်များအဖြစ် ကွဲပြားသွားကြပြီး၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာစကားအနည်းငယ်စီ ကွာခြားလာခဲ့သည်။ သို့သော် မူလတိုင်အုပ်စု၏ ဓလေ့များကို ယနေ့အထိ ထိန်းသိမ်းထားဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Ethnologue (2024). &quot;Shan language&quot;. SIL International.&lt;/ref&gt;

== မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်း ==
ရှမ်းလူမျိုးသည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်ဘာသာစကားအုပ်စု]]တွင်ပါဝင်သော တိုင်အုပ်စုဝင်ဖြစ်ပြီး တရုတ်တောင်ပိုင်းတွင်နေထိုင်သော [[ကျွမ့်လူမျိုး|ကျွမ့်တိုင်းရင်းသား]]များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာနီးစပ်မှုများရှိကြသည်။&lt;ref&gt;Genetic study source&lt;/ref&gt; တရုတ်တောင်ပိုင်းဒေသမှ [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်းလူမျိုး]]အဖွဲ့များ အရှေ့တောင်အာရှကုန်းမသို့ ဝင်ရောက်အခြေချမှုများဖြင့် ရှမ်းလူမျိုးများပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်ဟု ယူဆနိုင်သည်။&lt;ref&gt;Migration reference&lt;/ref&gt; မျိုးရိုးဗီဇအချက်အလက်များအရ ရှမ်းလူမျိုးများ၏မျိုးရိုးဇ ထဲတွင် အဓိကအားဖြင့် ခရာ-ဒိုင် နှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] လူမျိုးများတွင် ပုံမှန်တွေ့ရသော Haplogroup များ တွေ့ရှိရသည်။Haplogroup များတွင် O1b1a1a (O-M95) သည် ရှမ်းလူမျိုး ၃၀% မှ ၄၀% တွင်တွေ့ရသော haplogroup ဖြစ်ပြီး&lt;ref&gt;O-M122 reference&lt;/ref&gt; အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသအများစုတွင် တွေ့ရသော အဓိက Y-DNA haplogroup များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးများတွင် ဒုတိယအများဆုံးတွေ့ရသော haplogroup  O2 (O-M122) သည် ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၂၀% မှ ၃၀% အထိ တွေ့ရှိရပြီး တိဗက်–ဗမာ လူမျိုးများ၊ ဟန်တရုတ် လူမျိုးများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုရှိသည်ဟု သုတေသနများတွင် ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=&quot;Y-DNA_O2_M122_SEA&quot; /&gt;

ရှမ်းလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇဖွဲ့စည်းပုံတွင် အဓိကအားဖြင့် ဩစထြိုအေးရှားတစ်–တိုင် အခြေခံမျိုးရိုး ပါဝင်နေပြီး ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၄၀–၅၀% ခန့်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ထို့အပြင် ဟန်တရုတ် နှင့် ဗမာ မျိုးရိုးကဲ့သို့  အရှေ့အာရှ မျိုးရိုး စိတ်အပိုင်းကိုလည်း ၂၅–၃၀% ခန့် တွေ့ရှိရသည်ဟု မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာမှုများတွင် ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=&quot;Shan_Genetic_Structure&quot; /&gt;

==ရှမ်းဝေါဟာရ ရှင်းလင်းချက်==
ရှမ်း ဟူသောအမည်သည် အခြားလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုးတို့ကို ခေါ်ဝေါ်သော ဝေါဟာရဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးတို့ကမူ မိမိကိုယ်ကို တိုင်း(Tai) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်း(ခေါ်) တိုင်း၏ အဓိပ္ပာယ်နှင့် ပတ်သက်၍ အမျိုးမျိုး ဖွင့်ဆိုထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ ရှေးမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် သျမ် (သို့မဟုတ်) သျံ ဟု ရေးသားကြသည်။ ဤဝေါဟာရသည် အာသံ(အရှမ်း)၊ အဟွမ်၊ သယာမ်၊ စိအန်(သို့မဟုတ်) စိအန်လို ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် ထပ်တူဖြစ်သည်။ ရှေးအကျဆုံးအမည်မှာ လောဝ် (သို့မဟုတ်) အိုက်လောဝ် ဖြစ်ဟန်တူသည်။&lt;ref&gt;ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၃၆၉&lt;/ref&gt;

ရှမ်းဟူသော ဝေါဟာရသည် ထို သာမ ဟူသော ပါဠိမှ သျာမ၊ ၎င်း သျာမ မှ တစ်ဆင့် သျာမ်&gt; သျံ&gt; သျှံး&gt; သျှမ်း&gt; ရှမ်း ဟု ရေးသားကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဤကဲ့သို့ မြန်မာမှု၌ (သ)အက္ခရာတွင် (ျ)ယပင့် (ှ)ဟထိုး (ာ)ရေးချ (မ)အက္ခရာသတ်နှင့် သျှာမ်း ဟု အရေးအသား ပြုလာခဲ့ကြခြင်းများသည် သက္ကတအလိုဖြစ်၍ သဒ္ဒါမျိုး ဖြစ်၍ သာလွန်သင့်လျော် ကောင်းမြတ်သော ရေးထုံးရေးနည်း တစ်ရပ်ဖြစ်ကြောင်းကို သိမှတ်ရာ၏။ 
သုဝဏ္ဏသာမ ကို သုဝဏ္ဏသျှာမ်&gt; သုဝဏ္ဏသျှံ ဟု ရေူထုံးပြုသကဲ့သို့ သာမ ကိုလည်း သျှာမ်&gt; သျှမ်း&gt; သျှံ ဟု ရေးသားလာခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၉။&lt;/ref&gt;

ရှေးဟောင်းမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် အေဒီ ၁၁၂၀ ပြည့်နှစ်မှ စ၍ သျံ သျမ် ဟု တွေ့ရသည်။ ချမ်ကျောက်စာတို့တွင်မူ ရှမ်းအမည်ကို အေဒီ ၁၀၅၀ ပြည့်နှစ် မတိုင်မီက တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၄၀၄&lt;/ref&gt;

ရှမ်းလူမျိုးနှင့် ရှမ်းအခေါ်အဝေါ် ဝေါဟာရများကို ပုဂံကျောက်စာများတွင် မကြာ မကြာတွေ့ရသည်။ သျှာမ်း(ရှမ်း) လူမျိုးအကြောင်းကို (၁၁၂၀-အေဒီ)မှစ၍ အကြိမ် (၂၀)ထက်မနည်း ပုဂံကျောက်စာတွင် ဖော်ပြထားသည်။ &lt;ref&gt;သန်းထွန်း(ဦး) ရှေးဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်၊ နှာ-၂၁၉။&lt;/ref&gt;

သျှာမ်း ဟူသော အမည်ပညတ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ရှမ်းပြည် မြန်မာပြည် အကြောင်းကို ရေးသားခဲ့သော ဆာဂျော့စကော့ စသည့် ပုဂ္ဂိုလ်များက သျှာမ်းဟူသော အခေါ်အဝေါ်ကို မြန်မာလူမျိုးနှင့် အခြားလူမျိုးများက အသုံးပြုခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ မည်သည့်အတွက်ကြောင့် အသုံးပြုသည်ဟူ၍ ခိုင်လုံသော အထောက်အထား မရှိဟု ဆိုသည်။ သို့သော် မစ္စတာတီရိရန်ဒီလာကိုပီရီ (Mr.Terrien de lacouperie) ကမူ The Cradle of Shan Race စာအုပ်၌ - 

တရုတ်ပြည်တွင် Hia (ဟိရ)မင်းဆက်ကို ဖြိုဖျက်ခဲ့သော ကုန်သည်များ ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရှိသည့် Shang (ရှံ) လူမျိုးများမှ ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် ဆက်သွယ်ကြကြောင်း၊ တရုတ်ပြည်အလယ်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ခဲ့သော အရင်းမူလ တစ်မျိုးတည်း ဖြစ်ခဲ့သည့် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတို့၏ ဝေါဟာရများတွင် Tchang (ဆန်) Saing (ဆိုင်) Shen(ရှင်) Sien(စီရင်) အစရှိသော အမည်များနှင့် များစွာ တူညီသော အမည်များ တွေ့ရှိရကြောင်း ရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။

၎င်း၏ အဆိုကို ကျနစွာစိစစ်ကြည့်လျှင် သျှာမ်း ဟူသော အမည်နာမသည် ကုန်သည်များဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Shang (ရှံ)မှ ဆင်းသက်လာသော အမည်များအနက် နောက်ဆုံးခေါ်တွင် ကျန်ရစ်ခဲ့သော အမည်ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူဖွယ်ရာ ရှိပေသည်။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။&lt;/ref&gt;
ဘီစီ ၁၁၂၂-ခုနှစ်တွင် တရုတ် (Shang) ဟု အမည်ရလာသည်ဟုလည်း ဆိုသည်။&lt;ref&gt;Hsen(Khur), The Origin of Tais and A Short History of Shan.P.10&lt;/ref&gt;

၎င်းအပြင် မစ္စတာကော့ကရိန်း ရေးသားသော The Shans စာအုပ်တွင် လဝ နှင့် လွယ်လ တိုင်းရင်းသားများက ရှမ်းကို Shen(ရှံ) ဟု ခေါ်ကြောင်း၊ ကန်တုန်နီဘာသာအားဖြင့် Tsim(စင်မ်) ဟုခေါ်ကြောင်း ရေးသားထားသည်။ ။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။&lt;/ref&gt; ကချင်တိုင်းရင်းသားလည်း ရှမ်းကို Sam (ဆန်-မ်)ဟု ခေါ်သည်ကို တွေ့ရသည်။ တလိုင်းလူမျိုးများက ရှမ်းကို Seam(ဆိန်-မ်)ဟု ခေါ်ကြသည်။ တနင်္သာရီဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော  ထားဝယ်လူမျိုး များကလည်း ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Shan( ရှမ်း)ဟုပင် ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများကလည်း ယခင်က ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Siam(သယာမ်)ဟု ခေါ်သည်။

== မြန်မာ့သမိုင်းနှင့် ရှမ်းခေတ်များ ==
  [[အင်းဝခေတ်]]၏ နောက်ဆုံးကာလများတွင် ဖြစ်သည်။ အင်းဝရှိ မြန်မာမင်း [[ရွှေနန်းကျော့ရှင်နရပတိ]] (၈၆၃-၈၈၈) အားနည်းချိန်တွင် မြောက်ဘက်တစ်လွှားမှ ရှမ်းစော်ဘွားများ အင်အားကြီးမားလာပြီး အင်အားအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် မိုးညှင်းစော်ဘွား မိုးညှင်းစလုံ (၈၈၈-၉၀၄) က သက္ကရာဇ် ၈၈၈၊ တန်ခူးလဆန်း ၁၂ ရက်တွင် အင်းဝကိုသိမ်းပြီး နရပတိကို သတ်ကာ ထီးနန်းအရိုက်အရာကို သားဖြစ်သူ [[သိုဟန်ဘွား]]မှ ဆက်ခံသည်။မင်းကြီးရန်နောင်က သိုဟန်ဘွားကို လုပ်ကြံရန်ကြံစည်ပြီး သံဃာတွေကို ဓားလက်နက်တို့ဖြင့်ဝှက်ပြီးဘုန်းကြီးအတု ယောင်ဆောင်ခိုင်း‌ေစကာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရဟန်းတော်များကို နန်းတော်သို့ ပင့်ဖိတ်ဟန်ပြုကာ သတ်ဖြတ်လေသောကြောင့် မင်းကြီးရန်နောင်နှင့် မြန်မာမှူးမတ်တို့က လုပ်ကြံနန်းချခြင်းဖြင့် သေလွန်သည်။ 

ထို့နောက် မှူးမတ်တို့က မင်းကြီးရန်နောင်အား နန်းတင်ကြသော်လည်း ငြင်းပယ်ကာ အုန်းဘောင်စော်ဘွား ခုံမှိုင်းကို နန်းတင်ရန်ပြောဆိုမှာကြားပြီး ရဟန်းဝတ်ဖြင့် တောထွက်သွားခဲ့သည်။ နောက်အုန်းဘောင်ခုံမှိုင်းလွန်လျှင် [[မိုးဗြဲနရပတိ]]ဆက်လက်စိုးစံရာ စစ်ကိုင်းမှ [[စစ်ကိုင်းနရပတိစည်သူ|စည်သူကျော်ထင်]]က တိုက်ခိုက်အနိုင်ယူကာ [[အင်းဝ]]ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။

=== ရှေးရှမ်းနယ်များ ===
ရှမ်းတို့ဌာနီ၌ ပြည်နယ်ပေါင်းမှာ တေတ္တိံသ ခေါ် ၃၃-နယ်ရှိ၍ တာဝတိံသာ နတ်ပြည်အလား မွေ့လျော်ပျော်ရွှင်ဘွယ် များစွာတို့နှင့် ပြည့်စုံသည့်ပြင် စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၅၆၆၄၅-ကျယ်လျက် စော်ဘွား ၁၆-ယောက်၊ မြို့စား ၁၃-ယောက်နှင့် ငွေခွန်မှူး ၄-ယောက်တို့က အုပ်ချုပ်ကြရသည်။ (ဤကားအင်္ဂလိပ် လက်အောက်မှာ နေရစဉ်က ဖြစ်၏။) {{citation needed}}
(၁) ကျိုင်းတုံနယ်၊ မိုးနဲနယ်၊ ညောင်ရွှေနယ်၊ ရပ်ဆောက်နယ်၊ လဲချားနယ်၊ မောက်မယ်နယ်၊ မိုင်းပန်နယ်၊ မိုင်းပွန်နယ်၊ စကားနယ်၊ နောင်မွယ်နယ်၊ (၁၀) မိုင်းနောက်၊ မိုင်းကိုင်း၊ ကျေးသီဗန်းစံ၊ လွယ်လုံ၊ သထုံ၊ ဗန်းရင်၊ ဟိုပုန်း၊ နန်းခုတ်၊ စကွယ်နယ်၊ မိုင်းရှူး၊ (၂၀) သမခမ်း၊ ပွေးလှ၊ ဘော်နယ်၊ ရွာဝံနယ်၊ ပင်မှီ၊ ကျုံးနယ်၊ ပင်းဒယ၊ (၂၇) ဤကား တောင်ပိုင်းရှမ်းပြည်၂၇-နယ်တည်း။ 
(၁) သီပေါနယ်၊ (၂) တောင်ပိုင်းနယ်၊ (၃) မိုင်းရယ်နယ်၊ (၄) မြောက်သန္နီနယ်၊ (၅) မိုးမိတ်နယ်၊ (၆) မိုးလင်းနယ်၊ ဤကား မြောက်ပိုင်းရှမ်းပြည် ၆-နယ်တည်း။ ပေါင်း ၃၃-နယ် ဖြစ်၏။

=== ယနေ့ ရှမ်းပြည်နယ် ===
ပြည်နယ်မြို့တော် [[တောင်ကြီးမြို့]]

အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့်

လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့်

ခရိုင် ၁၁ ခရိုင်

မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ်

အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့်

လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့် ခရိုင် ၁၁ ခရိုင် မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ်

[[ရှမ်းပြည်နယ်]] လည်းရှု

== ရှမ်း ၉ ဆက်၊ ၉ စော်ဘွား ==
[[သုတေသနသရုပ်ပြအဘိဓာန်]]တွင် ဖော်ပြချက်အရ ''ရှမ်းကိုးဆက်၊ ကိုးစော်ဘွား၊ လူးတဆယ့်နှစ်ပနား၊ ရာတပါးနှင့်၊ စော်ဘွားစော်ခံ၊ ရွှေဥကင်ဘုံပျံမှာ၊ ညီလာခံခ, ညောင်း၊ မှူးမတ်အပေါင်းစုံကြပြီလား ....... မင်းကြီးများ'' ဟူ သောဇာတ်သဘင် ဘုရင်၏စကားအရ---(၁) မိုးကောင်းစော်ဘွား၊ (၂) မိုးညှင်းစော်ဘွား၊ (၃) သောင်သွပ်စော်ဘွား၊ (၄) မိုးမိတ်စော်ဘွား၊ (၅) မိုးနဲစော်ဘွား၊ (၆) သိန္နီစော်ဘွား၊ (၇) မိုင်းပဲစော်ဘွား၊ (၈) ညောင်ရွှေစော်ဘွား၊ (၉) သီပေါစော်ဘွားတို့ ဟူ၏။

မှတ်ချက်။ ။ ရှမ်းပြည်အစ ''မိုင်းမော'' က- ဟူသော စကားအရမိုင်းမောမှတဆင့် စော်ဘွား ၉-ဆက် ဖြစ်ပေါ်လာသည် ဟူ၏။

== ရှမ်းမျိုး ၃၀ ==
ဇမ္ဗူတံဆိပ် ကျမ်းရင်းတွင် ဖော်ပြချက်အရ -
*လင်း၊ သက်၊ ချင်း၊ ခုံ၊ ရင်၊ ကတူး၊ မြန်၊ အကျော်၊ ဂင်၊ ရှမ်း(၁၀)။ 
*ဇဝါ၊ မျက်နှာမည်း၊ ကသည်း၊ ရေမီးထွက်၊ ကရက်၊ လဝ၊ လော၊ ပန်းလောင်၊ တရက်၊ ရှမ်း(၁၀)။ 
*စနု၊ ဘအူ၊ ကရင်၊ ကချင်၊ ဂနော၊ ယောန်၊ လဝိုက်၊ တရုပ်၊ ယိုးဒယား၊ အနဲ (၃၀)။{{citation needed}}
==ရှမ်း (၁၀) မျိုး==

[[ရှမ်းကြီးလူမျိုး|ရှမ်းကြီး(တိုင်းလုံ)]]

[[ယွန်းလူမျိုး|ယွန်းရှမ်း]]

[[လာအိုလူမျိုး|လာအို(လော)]]

[[လူးရှမ်းလူမျိုး|လူးရှမ်း(တိုင်းလူး)]]

[[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း(တိုင်းနွဲ့/ရှမ်းကလေး)]]

[[တိုင်းလိုင်လူမျိုး|ရှမ်းနီ(တိုင်းလျန်/တိုင်းလိုင်)]]

[[ခန္တီးရှမ်းလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း(တိုင်းခန္တီး)]]

[[ဂုံရှမ်း|ဂုံရှမ်း(တိုင်းခင်/တိုင်းခွန်)]]

[[တိုင်းလေလူမျိုး|အထက်ရှမ်း(တိုင်းလေ/တိုင်းနေ)]]

[[မောရှမ်းလူမျိုး|မောရှမ်း(တိုင်းမောဝ်)]]

'''အခြားကျန်ရှိသည့်ရှမ်းမျိုးနွယ်စုဝင်များ'''

[[လိရှမ်းလူမျိုး|လိရှမ်း(တိုင်းလေ့/တိုင်းလိ)]]

[[လွိုင်ရှမ်းလူမျိုး|လွိုင်ရှမ်း(တိုင်းလွိုင်)]]

== ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ ==
တရုတ်၊ လာအိုနှင့်ထိုင်း နယ်စပ်များနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဒေသများတွင် နေထိုင်သော ရှမ်းလူမျိုးများသည် ဗမာပြီးလျှင် ဒုတိယအများဆုံး လူမျိုးစု ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ၄ သန်းကျော် နေထိုင်ပြီး လူမျိုးစု ၃၅ စု ပါဝင်နေထိုင်ကြသည်။ ရှမ်းအမျိုးသားများသည် ပင်နီရင်စေ့ တိုက်ပုံကို ခပ်ပွပွ ဘောင်းဘီရှည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ပြီး ခါးတွင် ပုဝါစ စည်းနှောင်လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ကော်လာမဲ့ ရင်ဖုံးလက်ရှည်အင်္ကျီကို ပတ်လည်စင်းပါသော ရိုးရာလုံချည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်သည်။ အင်းလေး၊ ပင်းတယဒေသများ အပါအဝင် အပန်းဖြေလေ့လာရန် ဒေသများစွာ ရှိသည်။{{citation needed}}

== ဘာသာနှင့်စာပေ ==
{{main|ရှမ်းဘာသာ}}
ဘာသာအယူဝါဒအရေးတွင် ရှေးအခါက နတ်ကိုးခြင်းများကို ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ သခင်စော်ဘွားဖြစ်သူ သေလွန်လျှင် မိဖုရား၊ မောင်းမနှင့် ကျွန်လူ၊ တိရစ္ဆာန်များကိုပါ သတ်ဖြတ်ကာ အတူမြေမြုပ်သည့် အလေ့များပင် ရှိခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။ သို့သော် ဟံသာဝတီဆင်ဖြူများရှင် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းကြီးမှ ရှမ်းပြည်တစ်လွှားကို သိမ်းသွင်းပြီးနောက်တွင် အဆိုပါ အယူများကို ဆက်လက်ပြုလုပ်စေခြင်း မရှိတော့ပဲ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်စေခဲ့သည်။ သို့ဖြင့် ယနေ့အချိန်အထိ ရှမ်းလူမျိုးအများစုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ နတ်ကိုးကွယ်မှုကိုလည်း ဆက်လက်ကျင့်သုံးကာ အခြားဘာသာကိုးကွယ်သူ အနည်းငယ်လည်း ရှိကြသည်။{{citation needed}}

=== စာပေ ===

ရှမ်းစာရေးစနစ်များသည် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုများရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း အသုံးပြုရာတွင် ပညာရေးနှင့် စာပေထုတ်ဝေမှုများအတွက် စံပုံစံတစ်ခု လိုအပ်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ၂၀ ရာစုအတွင်းတွင် စံရှမ်းအက္ခရာ (Standard Shan Script) ကို သတ်မှတ်အသုံးပြုရန် ကြိုးပမ်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Ethnologue (2024). &quot;Shan Language&quot;. SIL International.&lt;/ref&gt; စံ ဗြိတိသျှခေတ် ပုံနှိပ်စက်များ စတင်ဝင်ရောက်လာချိန်တွင် ရှမ်းစာလုံးပုံစံများသည် မြန်မာစာပုံနှိပ်စက် နည်းပညာအပေါ် အခြေခံခဲ့သည်။ရှမ်းစာအုပ်များကို ရန်ကုန်နဲ့ မော်လမြိုင်မြို့မှ ပုံနှိပ်စက်တွေမှာ ရိုက်နှိပ်ခဲ့ကြသည်။ မြန်မာစာလုံး ပုံသွန်းလောင်းပုံကို အခြေခံပြီး ရှမ်းစာလုံးများကိုအချိုးအစားကျနသော မြန်မာစာလုံးများကဲ့သို့ စက်ဝိုင်းပုံစံများအဖြစ် ဒီဇိုင်းထုတ်ခဲ့ကြသည်။
ယနေ့ခေတ်သုံး ရှမ်းစာအဝိုင်း (Standard Shan Script) ကို ၁၉၅၅ ခုနှစ်၊ တောင်ကြီးမြို့တွင် ပြုလုပ်သော ရှမ်းစာပေကော်မတီမှ အတည်ပြုခဲ့သည်။ ဤပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတွင် အောက်ပါတို့ကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည် -
# '''အသံနေအသံထား သင်္ကေတများ:''' ရှမ်းဘာသာစကား၏ အသံ (၆) မျိုးကို ခွဲခြားနိုင်ရန် အသံနိမ့်အသံမြင့် သင်္ကေတ များကို စနစ်တကျ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။
# '''ဒီဇိုင်းအားလုံးကို Unify လုပ်ခြင်း:''' ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်း ဒေသအလိုက် ကွဲပြားနေသော ရေးထုံးများကို စုစည်းကာ ခေတ်မီပုံနှိပ်လုပ်ငန်းနှင့် ကိုက်ညီသော အဝိုင်းပုံစံ အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။

စံရှမ်းအက္ခရာတွင် အသံထွက်နှင့် စာလုံးပုံစံများကို ပိုမိုစနစ်တကျဖြစ်စေရန် ပြင်ဆင်ထားပြီး ပညာရေး၊ သတင်းစာနှင့် စာပေထုတ်ဝေမှုများတွင် အသုံးပြုလျက်ရှိသည်။ သို့သော် ဒေသအလိုက် ရှမ်းစာပုံစံများကိုလည်း ယနေ့ထိ ဆက်လက်အသုံးပြုနေကြဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Keyes, Charles F. (1995). ''The Golden Peninsula: Culture and Adaptation in Mainland Southeast Asia''. University of Hawaii Press.&lt;/ref&gt;

==ထင်ရှားသော ရှမ်းလူမျိုးများ==
*ပထမဆုံး မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတကြီး [[စဝ်ရွှေသိုက်၊ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|စဝ်ရွှေသိုက်]]
*အာဇာနည် ဝန်ကြီး မိုင်းပွန်စော်ဘွားကြီး [[စံထွန်း၊ စဝ်၊ မိုင်းပွန်စော်ဘွား|စဝ်စံထွန်း]]
*လဲချား စော်ဘွားကြီး [[သရေစည်သူ]] [[နွံ၊ စဝ်|စဝ်နွံ ]]
*ဗိုလ်[[စောနောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောနောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဗိုလ်[[စောအောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောအောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဗိုလ်[[မိုးညို၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|မိုးညို(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဂန္ထဝင်ရုပ်ရှင်သရုပ်​ဆောင် ရှန်ဟဲမယ် [[မေရီမြင့်]]
*အရှေ့တောင်အာရှ၏ ပထမဆုံး ဟန်နရီဒူးနန့် ဆုရှင် [[အောင်လှိုင်မြင့်၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်လှိုင်မြင့်]]&lt;ref&gt;https://burma.irrawaddy.com/on-this-day/2019/03/15/186512.html&lt;/ref&gt;
*တေးပြုစာဆို ဒေါက်တာ [[စိုင်းခမ်းလိတ် ]] 
*တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းထီးဆိုင် ]]
*တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းဆိုင်မောဝ် ]]

*ရော့ခ် အဆိုတော် [[လေးဖြူ]]
*ရော့ခ် အဆိုတော် [[အငဲ]] 
* အဆိုတော် [[အောင်ထီးခမ်း၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်ထီးခမ်း ]] 
*အဆိုတော် [[ဘိုဖြူ ]]
*အဆိုတော် Nang Kham Noung
*ဒုတိယသမ္မတ ဒေါက်တာ[[မောက်ခမ်း၊ စိုင်း (ဒေါက်တာ)|စိုင်းမောက်ခမ်း]]
* အဆိုတော် သရုပ်ဆောင် [[စိုင်းစိုင်းခမ်းလှိုင်]]
* မြန်မာ့လက်ရွေးစင် ရှေ့တန်းတိုက်စစ်မှူး [[သန်းပိုင် (ဘောလုံးသမား)|သန်းပိုင်]]

== အနုသုခုမအနုပညာ ==
*သျှမ်းအိုးစည်
*သျှမ်းခမောက်
*သျှမ်းသိုင်း
*သျှမ်းတိုးနယားအက
*သျှမ်းကိန္နရာ၊ကိန္နရီအက
*သျှမ်းဗုံတိုအက

== ကိုးကား ==
{{notelist}}
{{reflist|30em}}
* တပင်ရွှေထီး၊ဘုရင့်နောင် ကေတုမတီတောင်ငူရာဇဝင်စဆုံး
* သုတေသနသရုပ်ပြ အဘိဓာန်ကျမ်း
* ဇမ္ဗူတံဆိပ်ကျမ်း *&lt;references /&gt;


{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}
[[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]]</text>
      <sha1>lnqxu2xeedr77sdclfz1qqakj37gzuj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1027029</id>
      <parentid>1027023</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:22:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <origin>1027029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45807" sha1="30fjkhzlngrj6op5b4t2qcmmljxq1ia" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group            = Tai Shan&lt;br/&gt;တႆး&lt;br/&gt;Tai Yai
| flag             = Flag of the Shan State.svg
| flag_caption     = ရှမ်းအမျိုးသားအလံ
| image            = [[File:NarngSaoTai.jpg|200px|center]]
| caption          = ရှမ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး
| pop              = ၅ သန်းခန့် (ခန့်မှန်း)&lt;ref name=POTWF/&gt;&lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;/&gt;
| region1          = {{flag|Myanmar}}&lt;br&gt;(အဓိကအားဖြင့် {{flag|Shan State}})
| pop1             = ၅ သန်း {{efn|According to [[CIA Factbook]], the Shan make up 9% of the total population of Myanmar (55 million) or approximately 5 million people.}}
| ref1             = &lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |publisher=cia.gov |access-date=24 January 2018 |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |archive-date=1 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201171209/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| rels             = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ရှမ်းရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]
| langs            = [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]၊ [[မြောက်ပိုင်းထိုင်းဘာသာစကား|မြောက်ပိုင်းထိုင်း]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
| related          = [[အာဟုမ်ရှမ်း|တိုင်းအာဟုမ်]]၊ [[တိုင်းလေလူမျိုး|ရှမ်းတရုတ်]]၊ [[တိုင်လူမျိုး]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|တိုင်းလာအို]]၊ [[ထိုင်းလူမျိုး|တိုင်းထိုင်း]]
}}
'''ရှမ်းလူမျိုး''' ({{lang-shn|တႆး}}; {{IPA-shn|táj}}, {{IPA-my|ʃán lùmjó|}}) သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင် အုပ်စု]]ဝင် [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်လူမျိုးနွယ်]] တစ်စုဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူမျိုးစုကြီးတစ်ခုဖြစ်ပြီး&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Shan {{!}} people|url=https://www.britannica.com/topic/Shan|access-date=2020-08-26|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=2020-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004170712/https://www.britannica.com/topic/Shan|url-status=live}}&lt;/ref&gt; အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တွင် နေထိုင်ကြကာ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]]တို့တွင် နေထိုင်ကြသလို [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[အာသံပြည်နယ်]] နှင့် [[မေဃာလယ]] ၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]တို့နှင့် ထိစပ်လျက်ရှိသော ဒေသများတွင်လည်း နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;Sao Sāimöng, ''The Shan States and the British Annexation''. Cornell University, Cornell, 1969 (2nd ed.)&lt;/ref&gt; ရှမ်းလူမျိုး အရေအတွက်ကို ၄ သန်းမှ ၆ သန်းအထိ ရှိလိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းထားပြီး&lt;ref name=POTWF&gt;{{cite web|title=The Shan People|url=http://www.peoplesoftheworld.org/text?people=Shan|website=The Peoples of the World Foundation|access-date=2015-01-16|archive-date=2016-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314045020/http://peoplesoftheworld.org/text?people=Shan|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;/&gt; မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး လူဦးရေစုစုပေါင်း၏ ၁၀% ခန့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2007-08-30|title=FACTBOX: The Shan, Myanmar's largest minority|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-shan-factbox-idUSBKK22090520070830|access-date=2020-08-26|archive-date=2021-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929234107/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-shan-factbox-idUSBKK22090520070830|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== အမည်ရင်းမြစ် ==
ရှမ်းတို့သည် မိမိကိုယ်ကို '''တိုင်း''' (တႆး) ဟု ရည်ညွှန်းကြပြီး ယင်းအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း အသုံးပြုသည်။({{zh|c=傣族|p=Dǎizú|s=|t=}}).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sao Tern Moeng|title=Shan-English Dictionary|publisher=Dunwoody Press|year=1995|isbn=0-931745-92-6}}&lt;/ref&gt; '''ရှမ်း''' သည် မြန်မာဘာသာစကားမှ အခေါ်အဝေါ်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ရှေးအမည် Siam မှ တဆင့်ဆင်းသက်လာသော ''သျှမ်း'' ဟူသည့် စာလုံးပေါင်းကို ယခင်က သုံးစွဲခဲ့သည်။ အဆိုပါဝေါဟာရအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း ({{zh|c=掸族|p=Shànzú|s=|t=}}) အဖြစ် မွေးစားအသုံးပြုထားသည်။ [[ထိုင်းဘာသာစကား]]တွင် ရှမ်းတို့အား '''Tai Yai''' (ไทใหญ่, {{Lit|ရှမ်းကြီး}})&lt;ref&gt;{{cite book|chapter-url=https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|title=A New Historical Relation of the Kingdom of Siam|chapter=CHAP. II. A Continuation of the Geographical Description of the Kingdom of Siam, with an Account of its Metropolis.|last1=de La Loubère|first1=Simon|translator=A.P.|date=1693|access-date=2021-04-01|archive-date=2021-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924033514/https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|url-status=live}}&lt;/ref&gt; သို့မဟုတ် [[ယွန်းလူမျိုး|တိုင်းယွန်း]]ဘာသာစကားဖြင့် ''[[:en:Nam ngiao|Ngiao]]'' ({{lang-th|เงี้ยว}}) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်းကို [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]]: ဖြဝ်ꩻ, [[အနောက်ပိုးကရင်ဘာသာစကား|အနောက်ပိုးကရင်]]: ၥဲၫ့, နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]] သေံဇၞော် (''sem)'' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Shorto|first=H.L.|title=Dictionary of Modern Spoken Mon|publisher=Oxford University Press|year=1962}}&lt;/ref&gt;

'ရှမ်း' ဟူသော ဝေါဟာရသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်းရှိ [[တိုင်းလူမျိုး|တိုင်း စကားပြောသူများ]]အားလုံး၏ ယေဘုယျ အသုံးအနှုန်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်၏ မြို့တော်မှာ [[တောင်ကြီးမြို့]] ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၃၉၀,၀၀၀ ခန့်ရှိကာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပဉ္စမမြောက် အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင်းရှိ အခြားထင်ရှားသော မြို့များမှာ [[သီပေါမြို့]]၊ [[လားရှိုးမြို့]]၊ [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နှင့် [[တာချီလိတ်မြို့]]တို့ ဖြစ်သည်။

== နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ ==

ရှမ်းလူမျိုးသည် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားအုပ်စုအတွင်းပါဝင်သည့် တိုင်လူမျိုးများဖြစ်ပြီး၊ [[နန်ကျောက်|နန်ကျောက် နိုင်ငံတော်]]၏ နယ်မြေများအတွင်းနေထိုင်ခဲ့သူများဖြစ်သည်ဟုယူဆနိုင်သည်။နန်ကျောက်နိုင်ငံ (ယခုတရုတ်ပြည် ယူနန်ပြည်နယ် တာလီဒေသ) သည် အေဒီ ၉ ရာစုတွင် [[ထန်မင်းဆက်]]၏ တန်ခိုးတိုးတက်လာမှုအောက်တွင် တဖြည်းဖြည်းအင်အားလျော့သွားခဲ့သည်။ ထိုသို့သော် နန်ကျောက်နိုင်ငံသည် ထန်မင်းဆက် ပြိုကွဲပြီးနောက်တွင်ပင် စုန်မင်းဆက် လက်ထက်အထိ တည်ရှိနေနိုင်ခဲ့သည်ဟု သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၌ တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;Wade, G. (2009). &quot;The Yunnan Connection: The Nanzhao and Dali Kingdoms in Chinese and Southeast Asian History&quot;. Journal of Southeast Asian Studies.&lt;/ref&gt;

[[File:Shannnnnnn.jpg|thumb|ရှမ်းပြည်နယ် မြေပုံ]]

အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် [[မွန်ဂိုအင်ပါယာ]] (ယွမ်းမင်းဆက်) တရုတ်နိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်ရာမှ နန်ကျောက်တွင်နေထိုင်သော တိဗက်-ဗမာနှင့် တိုင်လူမျိုးများသည် အနောက်နှင့် တောင်ဘက်သို့ ထွက်ပြေးလာခဲ့ကြသည်။ ထိုလှုပ်ရှားမှုများကြောင့် တိုင်လူမျိုးအဖွဲ့များသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် ပျံ့နှံ့လာကြပြီး၊ ထိုအုပ်စုများထဲမှ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသည် ယနေ့ရှိ ရှမ်းလူမျိုးအဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်ဟု သုတေသနများတွင် ယူဆကြသည်။&lt;ref&gt;Chamberlain, J.R. (2016). &quot;Kra-Dai and the Proto-History of South China and Vietnam&quot;. Journal of the Siam Society.&lt;/ref&gt;ရှမ်းလူမျိုးများသည် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်သည့်အတွက်ဒေသအလိုက် လူမျိုးစုငယ်များအဖြစ် ကွဲပြားသွားကြပြီး၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာစကားအနည်းငယ်စီ ကွာခြားလာခဲ့သည်။ သို့သော် မူလတိုင်အုပ်စု၏ ဓလေ့များကို ယနေ့အထိ ထိန်းသိမ်းထားဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Ethnologue (2024). &quot;Shan language&quot;. SIL International.&lt;/ref&gt;

== မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်း ==
ရှမ်းလူမျိုးသည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်ဘာသာစကားအုပ်စု]]တွင်ပါဝင်သော တိုင်အုပ်စုဝင်ဖြစ်ပြီး တရုတ်တောင်ပိုင်းတွင်နေထိုင်သော [[ကျွမ့်လူမျိုး|ကျွမ့်တိုင်းရင်းသား]]များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာနီးစပ်မှုများရှိကြသည်။&lt;ref&gt;Genetic study source&lt;/ref&gt; တရုတ်တောင်ပိုင်းဒေသမှ [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်းလူမျိုး]]အဖွဲ့များ အရှေ့တောင်အာရှကုန်းမသို့ ဝင်ရောက်အခြေချမှုများဖြင့် ရှမ်းလူမျိုးများပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်ဟု ယူဆနိုင်သည်။&lt;ref&gt;Migration reference&lt;/ref&gt; မျိုးရိုးဗီဇအချက်အလက်များအရ ရှမ်းလူမျိုးများ၏မျိုးရိုးဇ ထဲတွင် အဓိကအားဖြင့် ခရာ-ဒိုင် နှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] လူမျိုးများတွင် ပုံမှန်တွေ့ရသော Haplogroup များ တွေ့ရှိရသည်။Haplogroup များတွင် O1b1a1a (O-M95) သည် ရှမ်းလူမျိုး ၃၀% မှ ၄၀% တွင်တွေ့ရသော haplogroup ဖြစ်ပြီး&lt;ref&gt;O-M122 reference&lt;/ref&gt; အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသအများစုတွင် တွေ့ရသော အဓိက Y-DNA haplogroup များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးများတွင် ဒုတိယအများဆုံးတွေ့ရသော haplogroup  O2 (O-M122) သည် ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၂၀% မှ ၃၀% အထိ တွေ့ရှိရပြီး တိဗက်–ဗမာ လူမျိုးများ၊ ဟန်တရုတ် လူမျိုးများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုရှိသည်ဟု သုတေသနများတွင် ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=&quot;Y-DNA_O2_M122_SEA&quot; /&gt;

ရှမ်းလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇဖွဲ့စည်းပုံတွင် အဓိကအားဖြင့် ဩစထြိုအေးရှားတစ်–တိုင် အခြေခံမျိုးရိုး ပါဝင်နေပြီး ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၄၀–၅၀% ခန့်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ထို့အပြင် ဟန်တရုတ် နှင့် ဗမာ မျိုးရိုးကဲ့သို့  အရှေ့အာရှ မျိုးရိုး စိတ်အပိုင်းကိုလည်း ၂၅–၃၀% ခန့် တွေ့ရှိရသည်ဟု မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာမှုများတွင် ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=&quot;Shan_Genetic_Structure&quot; /&gt;

==ရှမ်းဝေါဟာရ ရှင်းလင်းချက်==
ရှမ်း ဟူသောအမည်သည် အခြားလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုးတို့ကို ခေါ်ဝေါ်သော ဝေါဟာရဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးတို့ကမူ မိမိကိုယ်ကို တိုင်း(Tai) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်း(ခေါ်) တိုင်း၏ အဓိပ္ပာယ်နှင့် ပတ်သက်၍ အမျိုးမျိုး ဖွင့်ဆိုထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ ရှေးမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် သျမ် (သို့မဟုတ်) သျံ ဟု ရေးသားကြသည်။ ဤဝေါဟာရသည် အာသံ(အရှမ်း)၊ အဟွမ်၊ သယာမ်၊ စိအန်(သို့မဟုတ်) စိအန်လို ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် ထပ်တူဖြစ်သည်။ ရှေးအကျဆုံးအမည်မှာ လောဝ် (သို့မဟုတ်) အိုက်လောဝ် ဖြစ်ဟန်တူသည်။&lt;ref&gt;ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၃၆၉&lt;/ref&gt;

ရှမ်းဟူသော ဝေါဟာရသည် ထို သာမ ဟူသော ပါဠိမှ သျာမ၊ ၎င်း သျာမ မှ တစ်ဆင့် သျာမ်&gt; သျံ&gt; သျှံး&gt; သျှမ်း&gt; ရှမ်း ဟု ရေးသားကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဤကဲ့သို့ မြန်မာမှု၌ (သ)အက္ခရာတွင် (ျ)ယပင့် (ှ)ဟထိုး (ာ)ရေးချ (မ)အက္ခရာသတ်နှင့် သျှာမ်း ဟု အရေးအသား ပြုလာခဲ့ကြခြင်းများသည် သက္ကတအလိုဖြစ်၍ သဒ္ဒါမျိုး ဖြစ်၍ သာလွန်သင့်လျော် ကောင်းမြတ်သော ရေးထုံးရေးနည်း တစ်ရပ်ဖြစ်ကြောင်းကို သိမှတ်ရာ၏။ 
သုဝဏ္ဏသာမ ကို သုဝဏ္ဏသျှာမ်&gt; သုဝဏ္ဏသျှံ ဟု ရေူထုံးပြုသကဲ့သို့ သာမ ကိုလည်း သျှာမ်&gt; သျှမ်း&gt; သျှံ ဟု ရေးသားလာခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၉။&lt;/ref&gt;

ရှေးဟောင်းမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် အေဒီ ၁၁၂၀ ပြည့်နှစ်မှ စ၍ သျံ သျမ် ဟု တွေ့ရသည်။ ချမ်ကျောက်စာတို့တွင်မူ ရှမ်းအမည်ကို အေဒီ ၁၀၅၀ ပြည့်နှစ် မတိုင်မီက တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၄၀၄&lt;/ref&gt;

ရှမ်းလူမျိုးနှင့် ရှမ်းအခေါ်အဝေါ် ဝေါဟာရများကို ပုဂံကျောက်စာများတွင် မကြာ မကြာတွေ့ရသည်။ သျှာမ်း(ရှမ်း) လူမျိုးအကြောင်းကို (၁၁၂၀-အေဒီ)မှစ၍ အကြိမ် (၂၀)ထက်မနည်း ပုဂံကျောက်စာတွင် ဖော်ပြထားသည်။ &lt;ref&gt;သန်းထွန်း(ဦး) ရှေးဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်၊ နှာ-၂၁၉။&lt;/ref&gt;

သျှာမ်း ဟူသော အမည်ပညတ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ရှမ်းပြည် မြန်မာပြည် အကြောင်းကို ရေးသားခဲ့သော ဆာဂျော့စကော့ စသည့် ပုဂ္ဂိုလ်များက သျှာမ်းဟူသော အခေါ်အဝေါ်ကို မြန်မာလူမျိုးနှင့် အခြားလူမျိုးများက အသုံးပြုခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ မည်သည့်အတွက်ကြောင့် အသုံးပြုသည်ဟူ၍ ခိုင်လုံသော အထောက်အထား မရှိဟု ဆိုသည်။ သို့သော် မစ္စတာတီရိရန်ဒီလာကိုပီရီ (Mr.Terrien de lacouperie) ကမူ The Cradle of Shan Race စာအုပ်၌ - 

တရုတ်ပြည်တွင် Hia (ဟိရ)မင်းဆက်ကို ဖြိုဖျက်ခဲ့သော ကုန်သည်များ ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရှိသည့် Shang (ရှံ) လူမျိုးများမှ ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် ဆက်သွယ်ကြကြောင်း၊ တရုတ်ပြည်အလယ်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ခဲ့သော အရင်းမူလ တစ်မျိုးတည်း ဖြစ်ခဲ့သည့် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတို့၏ ဝေါဟာရများတွင် Tchang (ဆန်) Saing (ဆိုင်) Shen(ရှင်) Sien(စီရင်) အစရှိသော အမည်များနှင့် များစွာ တူညီသော အမည်များ တွေ့ရှိရကြောင်း ရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။

၎င်း၏ အဆိုကို ကျနစွာစိစစ်ကြည့်လျှင် သျှာမ်း ဟူသော အမည်နာမသည် ကုန်သည်များဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Shang (ရှံ)မှ ဆင်းသက်လာသော အမည်များအနက် နောက်ဆုံးခေါ်တွင် ကျန်ရစ်ခဲ့သော အမည်ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူဖွယ်ရာ ရှိပေသည်။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။&lt;/ref&gt;
ဘီစီ ၁၁၂၂-ခုနှစ်တွင် တရုတ် (Shang) ဟု အမည်ရလာသည်ဟုလည်း ဆိုသည်။&lt;ref&gt;Hsen(Khur), The Origin of Tais and A Short History of Shan.P.10&lt;/ref&gt;

၎င်းအပြင် မစ္စတာကော့ကရိန်း ရေးသားသော The Shans စာအုပ်တွင် လဝ နှင့် လွယ်လ တိုင်းရင်းသားများက ရှမ်းကို Shen(ရှံ) ဟု ခေါ်ကြောင်း၊ ကန်တုန်နီဘာသာအားဖြင့် Tsim(စင်မ်) ဟုခေါ်ကြောင်း ရေးသားထားသည်။ ။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။&lt;/ref&gt; ကချင်တိုင်းရင်းသားလည်း ရှမ်းကို Sam (ဆန်-မ်)ဟု ခေါ်သည်ကို တွေ့ရသည်။ တလိုင်းလူမျိုးများက ရှမ်းကို Seam(ဆိန်-မ်)ဟု ခေါ်ကြသည်။ တနင်္သာရီဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော  ထားဝယ်လူမျိုး များကလည်း ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Shan( ရှမ်း)ဟုပင် ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများကလည်း ယခင်က ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Siam(သယာမ်)ဟု ခေါ်သည်။

== မြန်မာ့သမိုင်းနှင့် ရှမ်းခေတ်များ ==
  [[အင်းဝခေတ်]]၏ နောက်ဆုံးကာလများတွင် ဖြစ်သည်။ အင်းဝရှိ မြန်မာမင်း [[ရွှေနန်းကျော့ရှင်နရပတိ]] (၈၆၃-၈၈၈) အားနည်းချိန်တွင် မြောက်ဘက်တစ်လွှားမှ ရှမ်းစော်ဘွားများ အင်အားကြီးမားလာပြီး အင်အားအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် မိုးညှင်းစော်ဘွား မိုးညှင်းစလုံ (၈၈၈-၉၀၄) က သက္ကရာဇ် ၈၈၈၊ တန်ခူးလဆန်း ၁၂ ရက်တွင် အင်းဝကိုသိမ်းပြီး နရပတိကို သတ်ကာ ထီးနန်းအရိုက်အရာကို သားဖြစ်သူ [[သိုဟန်ဘွား]]မှ ဆက်ခံသည်။မင်းကြီးရန်နောင်က သိုဟန်ဘွားကို လုပ်ကြံရန်ကြံစည်ပြီး သံဃာတွေကို ဓားလက်နက်တို့ဖြင့်ဝှက်ပြီးဘုန်းကြီးအတု ယောင်ဆောင်ခိုင်း‌ေစကာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရဟန်းတော်များကို နန်းတော်သို့ ပင့်ဖိတ်ဟန်ပြုကာ သတ်ဖြတ်လေသောကြောင့် မင်းကြီးရန်နောင်နှင့် မြန်မာမှူးမတ်တို့က လုပ်ကြံနန်းချခြင်းဖြင့် သေလွန်သည်။ 

ထို့နောက် မှူးမတ်တို့က မင်းကြီးရန်နောင်အား နန်းတင်ကြသော်လည်း ငြင်းပယ်ကာ အုန်းဘောင်စော်ဘွား ခုံမှိုင်းကို နန်းတင်ရန်ပြောဆိုမှာကြားပြီး ရဟန်းဝတ်ဖြင့် တောထွက်သွားခဲ့သည်။ နောက်အုန်းဘောင်ခုံမှိုင်းလွန်လျှင် [[မိုးဗြဲနရပတိ]]ဆက်လက်စိုးစံရာ စစ်ကိုင်းမှ [[စစ်ကိုင်းနရပတိစည်သူ|စည်သူကျော်ထင်]]က တိုက်ခိုက်အနိုင်ယူကာ [[အင်းဝ]]ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။

=== ရှေးရှမ်းနယ်များ ===
ရှမ်းတို့ဌာနီ၌ ပြည်နယ်ပေါင်းမှာ တေတ္တိံသ ခေါ် ၃၃-နယ်ရှိ၍ တာဝတိံသာ နတ်ပြည်အလား မွေ့လျော်ပျော်ရွှင်ဘွယ် များစွာတို့နှင့် ပြည့်စုံသည့်ပြင် စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၅၆၆၄၅-ကျယ်လျက် စော်ဘွား ၁၆-ယောက်၊ မြို့စား ၁၃-ယောက်နှင့် ငွေခွန်မှူး ၄-ယောက်တို့က အုပ်ချုပ်ကြရသည်။ (ဤကားအင်္ဂလိပ် လက်အောက်မှာ နေရစဉ်က ဖြစ်၏။) {{citation needed}}
(၁) ကျိုင်းတုံနယ်၊ မိုးနဲနယ်၊ ညောင်ရွှေနယ်၊ ရပ်ဆောက်နယ်၊ လဲချားနယ်၊ မောက်မယ်နယ်၊ မိုင်းပန်နယ်၊ မိုင်းပွန်နယ်၊ စကားနယ်၊ နောင်မွယ်နယ်၊ (၁၀) မိုင်းနောက်၊ မိုင်းကိုင်း၊ ကျေးသီဗန်းစံ၊ လွယ်လုံ၊ သထုံ၊ ဗန်းရင်၊ ဟိုပုန်း၊ နန်းခုတ်၊ စကွယ်နယ်၊ မိုင်းရှူး၊ (၂၀) သမခမ်း၊ ပွေးလှ၊ ဘော်နယ်၊ ရွာဝံနယ်၊ ပင်မှီ၊ ကျုံးနယ်၊ ပင်းဒယ၊ (၂၇) ဤကား တောင်ပိုင်းရှမ်းပြည်၂၇-နယ်တည်း။ 
(၁) သီပေါနယ်၊ (၂) တောင်ပိုင်းနယ်၊ (၃) မိုင်းရယ်နယ်၊ (၄) မြောက်သန္နီနယ်၊ (၅) မိုးမိတ်နယ်၊ (၆) မိုးလင်းနယ်၊ ဤကား မြောက်ပိုင်းရှမ်းပြည် ၆-နယ်တည်း။ ပေါင်း ၃၃-နယ် ဖြစ်၏။

=== ယနေ့ ရှမ်းပြည်နယ် ===
ပြည်နယ်မြို့တော် [[တောင်ကြီးမြို့]]

အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့်

လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့်

ခရိုင် ၁၁ ခရိုင်

မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ်

အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့်

လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့် ခရိုင် ၁၁ ခရိုင် မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ်

[[ရှမ်းပြည်နယ်]] လည်းရှု

== ရှမ်း ၉ ဆက်၊ ၉ စော်ဘွား ==
[[သုတေသနသရုပ်ပြအဘိဓာန်]]တွင် ဖော်ပြချက်အရ ''ရှမ်းကိုးဆက်၊ ကိုးစော်ဘွား၊ လူးတဆယ့်နှစ်ပနား၊ ရာတပါးနှင့်၊ စော်ဘွားစော်ခံ၊ ရွှေဥကင်ဘုံပျံမှာ၊ ညီလာခံခ, ညောင်း၊ မှူးမတ်အပေါင်းစုံကြပြီလား ....... မင်းကြီးများ'' ဟူ သောဇာတ်သဘင် ဘုရင်၏စကားအရ---(၁) မိုးကောင်းစော်ဘွား၊ (၂) မိုးညှင်းစော်ဘွား၊ (၃) သောင်သွပ်စော်ဘွား၊ (၄) မိုးမိတ်စော်ဘွား၊ (၅) မိုးနဲစော်ဘွား၊ (၆) သိန္နီစော်ဘွား၊ (၇) မိုင်းပဲစော်ဘွား၊ (၈) ညောင်ရွှေစော်ဘွား၊ (၉) သီပေါစော်ဘွားတို့ ဟူ၏။

မှတ်ချက်။ ။ ရှမ်းပြည်အစ ''မိုင်းမော'' က- ဟူသော စကားအရမိုင်းမောမှတဆင့် စော်ဘွား ၉-ဆက် ဖြစ်ပေါ်လာသည် ဟူ၏။

== ရှမ်းမျိုး ၃၀ ==
ဇမ္ဗူတံဆိပ် ကျမ်းရင်းတွင် ဖော်ပြချက်အရ -
*လင်း၊ သက်၊ ချင်း၊ ခုံ၊ ရင်၊ ကတူး၊ မြန်၊ အကျော်၊ ဂင်၊ ရှမ်း(၁၀)။ 
*ဇဝါ၊ မျက်နှာမည်း၊ ကသည်း၊ ရေမီးထွက်၊ ကရက်၊ လဝ၊ လော၊ ပန်းလောင်၊ တရက်၊ ရှမ်း(၁၀)။ 
*စနု၊ ဘအူ၊ ကရင်၊ ကချင်၊ ဂနော၊ ယောန်၊ လဝိုက်၊ တရုပ်၊ ယိုးဒယား၊ အနဲ (၃၀)။{{citation needed}}
==ရှမ်း (၁၀) မျိုး==

[[ရှမ်းကြီးလူမျိုး|ရှမ်းကြီး(တိုင်းလုံ)]]

[[ယွန်းလူမျိုး|ယွန်းရှမ်း]]

[[လာအိုလူမျိုး|လာအို(လော)]]

[[လူးရှမ်းလူမျိုး|လူးရှမ်း(တိုင်းလူး)]]

[[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း(တိုင်းနွဲ့/ရှမ်းကလေး)]]

[[တိုင်းလိုင်လူမျိုး|ရှမ်းနီ(တိုင်းလျန်/တိုင်းလိုင်)]]

[[ခန္တီးရှမ်းလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း(တိုင်းခန္တီး)]]

[[ဂုံရှမ်း|ဂုံရှမ်း(တိုင်းခင်/တိုင်းခွန်)]]

[[တိုင်းလေလူမျိုး|အထက်ရှမ်း(တိုင်းလေ/တိုင်းနေ)]]

[[မောရှမ်းလူမျိုး|မောရှမ်း(တိုင်းမောဝ်)]]

'''အခြားကျန်ရှိသည့်ရှမ်းမျိုးနွယ်စုဝင်များ'''

[[လိရှမ်းလူမျိုး|လိရှမ်း(တိုင်းလေ့/တိုင်းလိ)]]

[[လွိုင်ရှမ်းလူမျိုး|လွိုင်ရှမ်း(တိုင်းလွိုင်)]]

== ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ ==
တရုတ်၊ လာအိုနှင့်ထိုင်း နယ်စပ်များနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဒေသများတွင် နေထိုင်သော ရှမ်းလူမျိုးများသည် ဗမာပြီးလျှင် ဒုတိယအများဆုံး လူမျိုးစု ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ၄ သန်းကျော် နေထိုင်ပြီး လူမျိုးစု ၃၅ စု ပါဝင်နေထိုင်ကြသည်။ ရှမ်းအမျိုးသားများသည် ပင်နီရင်စေ့ တိုက်ပုံကို ခပ်ပွပွ ဘောင်းဘီရှည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ပြီး ခါးတွင် ပုဝါစ စည်းနှောင်လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ကော်လာမဲ့ ရင်ဖုံးလက်ရှည်အင်္ကျီကို ပတ်လည်စင်းပါသော ရိုးရာလုံချည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်သည်။ အင်းလေး၊ ပင်းတယဒေသများ အပါအဝင် အပန်းဖြေလေ့လာရန် ဒေသများစွာ ရှိသည်။{{citation needed}}


ဘာသာအယူဝါဒအရေးတွင် ရှေးအခါက နတ်ကိုးခြင်းများကို ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ သခင်စော်ဘွားဖြစ်သူ သေလွန်လျှင် မိဖုရား၊ မောင်းမနှင့် ကျွန်လူ၊ တိရစ္ဆာန်များကိုပါ သတ်ဖြတ်ကာ အတူမြေမြုပ်သည့် အလေ့များပင် ရှိခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။ သို့သော် ဟံသာဝတီဆင်ဖြူများရှင် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းကြီးမှ ရှမ်းပြည်တစ်လွှားကို သိမ်းသွင်းပြီးနောက်တွင် အဆိုပါ အယူများကို ဆက်လက်ပြုလုပ်စေခြင်း မရှိတော့ပဲ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်စေခဲ့သည်။ သို့ဖြင့် ယနေ့အချိန်အထိ ရှမ်းလူမျိုးအများစုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ နတ်ကိုးကွယ်မှုကိုလည်း ဆက်လက်ကျင့်သုံးကာ အခြားဘာသာကိုးကွယ်သူ အနည်းငယ်လည်း ရှိကြသည်။{{citation needed}}

== ဘာသာနှင့်စာပေ ==
{{main|ရှမ်းဘာသာ}}

=== စာပေ ===

ရှမ်းစာရေးစနစ်များသည် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုများရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း အသုံးပြုရာတွင် ပညာရေးနှင့် စာပေထုတ်ဝေမှုများအတွက် စံပုံစံတစ်ခု လိုအပ်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ၂၀ ရာစုအတွင်းတွင် စံရှမ်းအက္ခရာ (Standard Shan Script) ကို သတ်မှတ်အသုံးပြုရန် ကြိုးပမ်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Ethnologue (2024). &quot;Shan Language&quot;. SIL International.&lt;/ref&gt; စံ ဗြိတိသျှခေတ် ပုံနှိပ်စက်များ စတင်ဝင်ရောက်လာချိန်တွင် ရှမ်းစာလုံးပုံစံများသည် မြန်မာစာပုံနှိပ်စက် နည်းပညာအပေါ် အခြေခံခဲ့သည်။ရှမ်းစာအုပ်များကို ရန်ကုန်နဲ့ မော်လမြိုင်မြို့မှ ပုံနှိပ်စက်တွေမှာ ရိုက်နှိပ်ခဲ့ကြသည်။ မြန်မာစာလုံး ပုံသွန်းလောင်းပုံကို အခြေခံပြီး ရှမ်းစာလုံးများကိုအချိုးအစားကျနသော မြန်မာစာလုံးများကဲ့သို့ စက်ဝိုင်းပုံစံများအဖြစ် ဒီဇိုင်းထုတ်ခဲ့ကြသည်။
ယနေ့ခေတ်သုံး ရှမ်းစာအဝိုင်း (Standard Shan Script) ကို ၁၉၅၅ ခုနှစ်၊ တောင်ကြီးမြို့တွင် ပြုလုပ်သော ရှမ်းစာပေကော်မတီမှ အတည်ပြုခဲ့သည်။ ဤပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတွင် အောက်ပါတို့ကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည် -
# '''အသံနေအသံထား သင်္ကေတများ:''' ရှမ်းဘာသာစကား၏ အသံ (၆) မျိုးကို ခွဲခြားနိုင်ရန် အသံနိမ့်အသံမြင့် သင်္ကေတ များကို စနစ်တကျ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။
# '''ဒီဇိုင်းအားလုံးကို Unify လုပ်ခြင်း:''' ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်း ဒေသအလိုက် ကွဲပြားနေသော ရေးထုံးများကို စုစည်းကာ ခေတ်မီပုံနှိပ်လုပ်ငန်းနှင့် ကိုက်ညီသော အဝိုင်းပုံစံ အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။

စံရှမ်းအက္ခရာတွင် အသံထွက်နှင့် စာလုံးပုံစံများကို ပိုမိုစနစ်တကျဖြစ်စေရန် ပြင်ဆင်ထားပြီး ပညာရေး၊ သတင်းစာနှင့် စာပေထုတ်ဝေမှုများတွင် အသုံးပြုလျက်ရှိသည်။ သို့သော် ဒေသအလိုက် ရှမ်းစာပုံစံများကိုလည်း ယနေ့ထိ ဆက်လက်အသုံးပြုနေကြဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Keyes, Charles F. (1995). ''The Golden Peninsula: Culture and Adaptation in Mainland Southeast Asia''. University of Hawaii Press.&lt;/ref&gt;

==ထင်ရှားသော ရှမ်းလူမျိုးများ==
*ပထမဆုံး မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတကြီး [[စဝ်ရွှေသိုက်၊ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|စဝ်ရွှေသိုက်]]
*အာဇာနည် ဝန်ကြီး မိုင်းပွန်စော်ဘွားကြီး [[စံထွန်း၊ စဝ်၊ မိုင်းပွန်စော်ဘွား|စဝ်စံထွန်း]]
*လဲချား စော်ဘွားကြီး [[သရေစည်သူ]] [[နွံ၊ စဝ်|စဝ်နွံ ]]
*ဗိုလ်[[စောနောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောနောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဗိုလ်[[စောအောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောအောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဗိုလ်[[မိုးညို၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|မိုးညို(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဂန္ထဝင်ရုပ်ရှင်သရုပ်​ဆောင် ရှန်ဟဲမယ် [[မေရီမြင့်]]
*အရှေ့တောင်အာရှ၏ ပထမဆုံး ဟန်နရီဒူးနန့် ဆုရှင် [[အောင်လှိုင်မြင့်၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်လှိုင်မြင့်]]&lt;ref&gt;https://burma.irrawaddy.com/on-this-day/2019/03/15/186512.html&lt;/ref&gt;
*တေးပြုစာဆို ဒေါက်တာ [[စိုင်းခမ်းလိတ် ]] 
*တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းထီးဆိုင် ]]
*တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းဆိုင်မောဝ် ]]

*ရော့ခ် အဆိုတော် [[လေးဖြူ]]
*ရော့ခ် အဆိုတော် [[အငဲ]] 
* အဆိုတော် [[အောင်ထီးခမ်း၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်ထီးခမ်း ]] 
*အဆိုတော် [[ဘိုဖြူ ]]
*အဆိုတော် Nang Kham Noung
*ဒုတိယသမ္မတ ဒေါက်တာ[[မောက်ခမ်း၊ စိုင်း (ဒေါက်တာ)|စိုင်းမောက်ခမ်း]]
* အဆိုတော် သရုပ်ဆောင် [[စိုင်းစိုင်းခမ်းလှိုင်]]
* မြန်မာ့လက်ရွေးစင် ရှေ့တန်းတိုက်စစ်မှူး [[သန်းပိုင် (ဘောလုံးသမား)|သန်းပိုင်]]

== အနုသုခုမအနုပညာ ==
*သျှမ်းအိုးစည်
*သျှမ်းခမောက်
*သျှမ်းသိုင်း
*သျှမ်းတိုးနယားအက
*သျှမ်းကိန္နရာ၊ကိန္နရီအက
*သျှမ်းဗုံတိုအက

== ကိုးကား ==
{{notelist}}
{{reflist|30em}}
* တပင်ရွှေထီး၊ဘုရင့်နောင် ကေတုမတီတောင်ငူရာဇဝင်စဆုံး
* သုတေသနသရုပ်ပြ အဘိဓာန်ကျမ်း
* ဇမ္ဗူတံဆိပ်ကျမ်း *&lt;references /&gt;


{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}
[[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]]</text>
      <sha1>30fjkhzlngrj6op5b4t2qcmmljxq1ia</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1027030</id>
      <parentid>1027029</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:23:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ */</comment>
      <origin>1027030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45806" sha1="tkdcdc5lceq9mwtdrhqltxfrisun5x6" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group            = Tai Shan&lt;br/&gt;တႆး&lt;br/&gt;Tai Yai
| flag             = Flag of the Shan State.svg
| flag_caption     = ရှမ်းအမျိုးသားအလံ
| image            = [[File:NarngSaoTai.jpg|200px|center]]
| caption          = ရှမ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး
| pop              = ၅ သန်းခန့် (ခန့်မှန်း)&lt;ref name=POTWF/&gt;&lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;/&gt;
| region1          = {{flag|Myanmar}}&lt;br&gt;(အဓိကအားဖြင့် {{flag|Shan State}})
| pop1             = ၅ သန်း {{efn|According to [[CIA Factbook]], the Shan make up 9% of the total population of Myanmar (55 million) or approximately 5 million people.}}
| ref1             = &lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |publisher=cia.gov |access-date=24 January 2018 |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |archive-date=1 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201171209/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| rels             = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ရှမ်းရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]
| langs            = [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]၊ [[မြောက်ပိုင်းထိုင်းဘာသာစကား|မြောက်ပိုင်းထိုင်း]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
| related          = [[အာဟုမ်ရှမ်း|တိုင်းအာဟုမ်]]၊ [[တိုင်းလေလူမျိုး|ရှမ်းတရုတ်]]၊ [[တိုင်လူမျိုး]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|တိုင်းလာအို]]၊ [[ထိုင်းလူမျိုး|တိုင်းထိုင်း]]
}}
'''ရှမ်းလူမျိုး''' ({{lang-shn|တႆး}}; {{IPA-shn|táj}}, {{IPA-my|ʃán lùmjó|}}) သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင် အုပ်စု]]ဝင် [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်လူမျိုးနွယ်]] တစ်စုဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူမျိုးစုကြီးတစ်ခုဖြစ်ပြီး&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Shan {{!}} people|url=https://www.britannica.com/topic/Shan|access-date=2020-08-26|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=2020-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004170712/https://www.britannica.com/topic/Shan|url-status=live}}&lt;/ref&gt; အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တွင် နေထိုင်ကြကာ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]]တို့တွင် နေထိုင်ကြသလို [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[အာသံပြည်နယ်]] နှင့် [[မေဃာလယ]] ၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]တို့နှင့် ထိစပ်လျက်ရှိသော ဒေသများတွင်လည်း နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;Sao Sāimöng, ''The Shan States and the British Annexation''. Cornell University, Cornell, 1969 (2nd ed.)&lt;/ref&gt; ရှမ်းလူမျိုး အရေအတွက်ကို ၄ သန်းမှ ၆ သန်းအထိ ရှိလိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းထားပြီး&lt;ref name=POTWF&gt;{{cite web|title=The Shan People|url=http://www.peoplesoftheworld.org/text?people=Shan|website=The Peoples of the World Foundation|access-date=2015-01-16|archive-date=2016-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314045020/http://peoplesoftheworld.org/text?people=Shan|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;/&gt; မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး လူဦးရေစုစုပေါင်း၏ ၁၀% ခန့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2007-08-30|title=FACTBOX: The Shan, Myanmar's largest minority|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-shan-factbox-idUSBKK22090520070830|access-date=2020-08-26|archive-date=2021-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929234107/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-shan-factbox-idUSBKK22090520070830|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== အမည်ရင်းမြစ် ==
ရှမ်းတို့သည် မိမိကိုယ်ကို '''တိုင်း''' (တႆး) ဟု ရည်ညွှန်းကြပြီး ယင်းအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း အသုံးပြုသည်။({{zh|c=傣族|p=Dǎizú|s=|t=}}).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sao Tern Moeng|title=Shan-English Dictionary|publisher=Dunwoody Press|year=1995|isbn=0-931745-92-6}}&lt;/ref&gt; '''ရှမ်း''' သည် မြန်မာဘာသာစကားမှ အခေါ်အဝေါ်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ရှေးအမည် Siam မှ တဆင့်ဆင်းသက်လာသော ''သျှမ်း'' ဟူသည့် စာလုံးပေါင်းကို ယခင်က သုံးစွဲခဲ့သည်။ အဆိုပါဝေါဟာရအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း ({{zh|c=掸族|p=Shànzú|s=|t=}}) အဖြစ် မွေးစားအသုံးပြုထားသည်။ [[ထိုင်းဘာသာစကား]]တွင် ရှမ်းတို့အား '''Tai Yai''' (ไทใหญ่, {{Lit|ရှမ်းကြီး}})&lt;ref&gt;{{cite book|chapter-url=https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|title=A New Historical Relation of the Kingdom of Siam|chapter=CHAP. II. A Continuation of the Geographical Description of the Kingdom of Siam, with an Account of its Metropolis.|last1=de La Loubère|first1=Simon|translator=A.P.|date=1693|access-date=2021-04-01|archive-date=2021-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924033514/https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|url-status=live}}&lt;/ref&gt; သို့မဟုတ် [[ယွန်းလူမျိုး|တိုင်းယွန်း]]ဘာသာစကားဖြင့် ''[[:en:Nam ngiao|Ngiao]]'' ({{lang-th|เงี้ยว}}) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်းကို [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]]: ဖြဝ်ꩻ, [[အနောက်ပိုးကရင်ဘာသာစကား|အနောက်ပိုးကရင်]]: ၥဲၫ့, နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]] သေံဇၞော် (''sem)'' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Shorto|first=H.L.|title=Dictionary of Modern Spoken Mon|publisher=Oxford University Press|year=1962}}&lt;/ref&gt;

'ရှမ်း' ဟူသော ဝေါဟာရသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်းရှိ [[တိုင်းလူမျိုး|တိုင်း စကားပြောသူများ]]အားလုံး၏ ယေဘုယျ အသုံးအနှုန်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်၏ မြို့တော်မှာ [[တောင်ကြီးမြို့]] ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၃၉၀,၀၀၀ ခန့်ရှိကာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပဉ္စမမြောက် အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင်းရှိ အခြားထင်ရှားသော မြို့များမှာ [[သီပေါမြို့]]၊ [[လားရှိုးမြို့]]၊ [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နှင့် [[တာချီလိတ်မြို့]]တို့ ဖြစ်သည်။

== နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ ==

ရှမ်းလူမျိုးသည် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားအုပ်စုအတွင်းပါဝင်သည့် တိုင်လူမျိုးများဖြစ်ပြီး၊ [[နန်ကျောက်|နန်ကျောက် နိုင်ငံတော်]]၏ နယ်မြေများအတွင်းနေထိုင်ခဲ့သူများဖြစ်သည်ဟုယူဆနိုင်သည်။နန်ကျောက်နိုင်ငံ (ယခုတရုတ်ပြည် ယူနန်ပြည်နယ် တာလီဒေသ) သည် အေဒီ ၉ ရာစုတွင် [[ထန်မင်းဆက်]]၏ တန်ခိုးတိုးတက်လာမှုအောက်တွင် တဖြည်းဖြည်းအင်အားလျော့သွားခဲ့သည်။ ထိုသို့သော် နန်ကျောက်နိုင်ငံသည် ထန်မင်းဆက် ပြိုကွဲပြီးနောက်တွင်ပင် စုန်မင်းဆက် လက်ထက်အထိ တည်ရှိနေနိုင်ခဲ့သည်ဟု သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၌ တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;Wade, G. (2009). &quot;The Yunnan Connection: The Nanzhao and Dali Kingdoms in Chinese and Southeast Asian History&quot;. Journal of Southeast Asian Studies.&lt;/ref&gt;

[[File:Shannnnnnn.jpg|thumb|ရှမ်းပြည်နယ် မြေပုံ]]

အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် [[မွန်ဂိုအင်ပါယာ]] (ယွမ်းမင်းဆက်) တရုတ်နိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်ရာမှ နန်ကျောက်တွင်နေထိုင်သော တိဗက်-ဗမာနှင့် တိုင်လူမျိုးများသည် အနောက်နှင့် တောင်ဘက်သို့ ထွက်ပြေးလာခဲ့ကြသည်။ ထိုလှုပ်ရှားမှုများကြောင့် တိုင်လူမျိုးအဖွဲ့များသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် ပျံ့နှံ့လာကြပြီး၊ ထိုအုပ်စုများထဲမှ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသည် ယနေ့ရှိ ရှမ်းလူမျိုးအဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်ဟု သုတေသနများတွင် ယူဆကြသည်။&lt;ref&gt;Chamberlain, J.R. (2016). &quot;Kra-Dai and the Proto-History of South China and Vietnam&quot;. Journal of the Siam Society.&lt;/ref&gt;ရှမ်းလူမျိုးများသည် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်သည့်အတွက်ဒေသအလိုက် လူမျိုးစုငယ်များအဖြစ် ကွဲပြားသွားကြပြီး၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာစကားအနည်းငယ်စီ ကွာခြားလာခဲ့သည်။ သို့သော် မူလတိုင်အုပ်စု၏ ဓလေ့များကို ယနေ့အထိ ထိန်းသိမ်းထားဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Ethnologue (2024). &quot;Shan language&quot;. SIL International.&lt;/ref&gt;

== မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်း ==
ရှမ်းလူမျိုးသည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်ဘာသာစကားအုပ်စု]]တွင်ပါဝင်သော တိုင်အုပ်စုဝင်ဖြစ်ပြီး တရုတ်တောင်ပိုင်းတွင်နေထိုင်သော [[ကျွမ့်လူမျိုး|ကျွမ့်တိုင်းရင်းသား]]များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာနီးစပ်မှုများရှိကြသည်။&lt;ref&gt;Genetic study source&lt;/ref&gt; တရုတ်တောင်ပိုင်းဒေသမှ [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်းလူမျိုး]]အဖွဲ့များ အရှေ့တောင်အာရှကုန်းမသို့ ဝင်ရောက်အခြေချမှုများဖြင့် ရှမ်းလူမျိုးများပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်ဟု ယူဆနိုင်သည်။&lt;ref&gt;Migration reference&lt;/ref&gt; မျိုးရိုးဗီဇအချက်အလက်များအရ ရှမ်းလူမျိုးများ၏မျိုးရိုးဇ ထဲတွင် အဓိကအားဖြင့် ခရာ-ဒိုင် နှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] လူမျိုးများတွင် ပုံမှန်တွေ့ရသော Haplogroup များ တွေ့ရှိရသည်။Haplogroup များတွင် O1b1a1a (O-M95) သည် ရှမ်းလူမျိုး ၃၀% မှ ၄၀% တွင်တွေ့ရသော haplogroup ဖြစ်ပြီး&lt;ref&gt;O-M122 reference&lt;/ref&gt; အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသအများစုတွင် တွေ့ရသော အဓိက Y-DNA haplogroup များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးများတွင် ဒုတိယအများဆုံးတွေ့ရသော haplogroup  O2 (O-M122) သည် ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၂၀% မှ ၃၀% အထိ တွေ့ရှိရပြီး တိဗက်–ဗမာ လူမျိုးများ၊ ဟန်တရုတ် လူမျိုးများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုရှိသည်ဟု သုတေသနများတွင် ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=&quot;Y-DNA_O2_M122_SEA&quot; /&gt;

ရှမ်းလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇဖွဲ့စည်းပုံတွင် အဓိကအားဖြင့် ဩစထြိုအေးရှားတစ်–တိုင် အခြေခံမျိုးရိုး ပါဝင်နေပြီး ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၄၀–၅၀% ခန့်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ထို့အပြင် ဟန်တရုတ် နှင့် ဗမာ မျိုးရိုးကဲ့သို့  အရှေ့အာရှ မျိုးရိုး စိတ်အပိုင်းကိုလည်း ၂၅–၃၀% ခန့် တွေ့ရှိရသည်ဟု မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာမှုများတွင် ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=&quot;Shan_Genetic_Structure&quot; /&gt;

==ရှမ်းဝေါဟာရ ရှင်းလင်းချက်==
ရှမ်း ဟူသောအမည်သည် အခြားလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုးတို့ကို ခေါ်ဝေါ်သော ဝေါဟာရဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးတို့ကမူ မိမိကိုယ်ကို တိုင်း(Tai) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်း(ခေါ်) တိုင်း၏ အဓိပ္ပာယ်နှင့် ပတ်သက်၍ အမျိုးမျိုး ဖွင့်ဆိုထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ ရှေးမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် သျမ် (သို့မဟုတ်) သျံ ဟု ရေးသားကြသည်။ ဤဝေါဟာရသည် အာသံ(အရှမ်း)၊ အဟွမ်၊ သယာမ်၊ စိအန်(သို့မဟုတ်) စိအန်လို ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် ထပ်တူဖြစ်သည်။ ရှေးအကျဆုံးအမည်မှာ လောဝ် (သို့မဟုတ်) အိုက်လောဝ် ဖြစ်ဟန်တူသည်။&lt;ref&gt;ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၃၆၉&lt;/ref&gt;

ရှမ်းဟူသော ဝေါဟာရသည် ထို သာမ ဟူသော ပါဠိမှ သျာမ၊ ၎င်း သျာမ မှ တစ်ဆင့် သျာမ်&gt; သျံ&gt; သျှံး&gt; သျှမ်း&gt; ရှမ်း ဟု ရေးသားကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဤကဲ့သို့ မြန်မာမှု၌ (သ)အက္ခရာတွင် (ျ)ယပင့် (ှ)ဟထိုး (ာ)ရေးချ (မ)အက္ခရာသတ်နှင့် သျှာမ်း ဟု အရေးအသား ပြုလာခဲ့ကြခြင်းများသည် သက္ကတအလိုဖြစ်၍ သဒ္ဒါမျိုး ဖြစ်၍ သာလွန်သင့်လျော် ကောင်းမြတ်သော ရေးထုံးရေးနည်း တစ်ရပ်ဖြစ်ကြောင်းကို သိမှတ်ရာ၏။ 
သုဝဏ္ဏသာမ ကို သုဝဏ္ဏသျှာမ်&gt; သုဝဏ္ဏသျှံ ဟု ရေူထုံးပြုသကဲ့သို့ သာမ ကိုလည်း သျှာမ်&gt; သျှမ်း&gt; သျှံ ဟု ရေးသားလာခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၉။&lt;/ref&gt;

ရှေးဟောင်းမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် အေဒီ ၁၁၂၀ ပြည့်နှစ်မှ စ၍ သျံ သျမ် ဟု တွေ့ရသည်။ ချမ်ကျောက်စာတို့တွင်မူ ရှမ်းအမည်ကို အေဒီ ၁၀၅၀ ပြည့်နှစ် မတိုင်မီက တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၄၀၄&lt;/ref&gt;

ရှမ်းလူမျိုးနှင့် ရှမ်းအခေါ်အဝေါ် ဝေါဟာရများကို ပုဂံကျောက်စာများတွင် မကြာ မကြာတွေ့ရသည်။ သျှာမ်း(ရှမ်း) လူမျိုးအကြောင်းကို (၁၁၂၀-အေဒီ)မှစ၍ အကြိမ် (၂၀)ထက်မနည်း ပုဂံကျောက်စာတွင် ဖော်ပြထားသည်။ &lt;ref&gt;သန်းထွန်း(ဦး) ရှေးဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်၊ နှာ-၂၁၉။&lt;/ref&gt;

သျှာမ်း ဟူသော အမည်ပညတ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ရှမ်းပြည် မြန်မာပြည် အကြောင်းကို ရေးသားခဲ့သော ဆာဂျော့စကော့ စသည့် ပုဂ္ဂိုလ်များက သျှာမ်းဟူသော အခေါ်အဝေါ်ကို မြန်မာလူမျိုးနှင့် အခြားလူမျိုးများက အသုံးပြုခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ မည်သည့်အတွက်ကြောင့် အသုံးပြုသည်ဟူ၍ ခိုင်လုံသော အထောက်အထား မရှိဟု ဆိုသည်။ သို့သော် မစ္စတာတီရိရန်ဒီလာကိုပီရီ (Mr.Terrien de lacouperie) ကမူ The Cradle of Shan Race စာအုပ်၌ - 

တရုတ်ပြည်တွင် Hia (ဟိရ)မင်းဆက်ကို ဖြိုဖျက်ခဲ့သော ကုန်သည်များ ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရှိသည့် Shang (ရှံ) လူမျိုးများမှ ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် ဆက်သွယ်ကြကြောင်း၊ တရုတ်ပြည်အလယ်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ခဲ့သော အရင်းမူလ တစ်မျိုးတည်း ဖြစ်ခဲ့သည့် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတို့၏ ဝေါဟာရများတွင် Tchang (ဆန်) Saing (ဆိုင်) Shen(ရှင်) Sien(စီရင်) အစရှိသော အမည်များနှင့် များစွာ တူညီသော အမည်များ တွေ့ရှိရကြောင်း ရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။

၎င်း၏ အဆိုကို ကျနစွာစိစစ်ကြည့်လျှင် သျှာမ်း ဟူသော အမည်နာမသည် ကုန်သည်များဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Shang (ရှံ)မှ ဆင်းသက်လာသော အမည်များအနက် နောက်ဆုံးခေါ်တွင် ကျန်ရစ်ခဲ့သော အမည်ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူဖွယ်ရာ ရှိပေသည်။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။&lt;/ref&gt;
ဘီစီ ၁၁၂၂-ခုနှစ်တွင် တရုတ် (Shang) ဟု အမည်ရလာသည်ဟုလည်း ဆိုသည်။&lt;ref&gt;Hsen(Khur), The Origin of Tais and A Short History of Shan.P.10&lt;/ref&gt;

၎င်းအပြင် မစ္စတာကော့ကရိန်း ရေးသားသော The Shans စာအုပ်တွင် လဝ နှင့် လွယ်လ တိုင်းရင်းသားများက ရှမ်းကို Shen(ရှံ) ဟု ခေါ်ကြောင်း၊ ကန်တုန်နီဘာသာအားဖြင့် Tsim(စင်မ်) ဟုခေါ်ကြောင်း ရေးသားထားသည်။ ။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။&lt;/ref&gt; ကချင်တိုင်းရင်းသားလည်း ရှမ်းကို Sam (ဆန်-မ်)ဟု ခေါ်သည်ကို တွေ့ရသည်။ တလိုင်းလူမျိုးများက ရှမ်းကို Seam(ဆိန်-မ်)ဟု ခေါ်ကြသည်။ တနင်္သာရီဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော  ထားဝယ်လူမျိုး များကလည်း ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Shan( ရှမ်း)ဟုပင် ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများကလည်း ယခင်က ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Siam(သယာမ်)ဟု ခေါ်သည်။

== မြန်မာ့သမိုင်းနှင့် ရှမ်းခေတ်များ ==
  [[အင်းဝခေတ်]]၏ နောက်ဆုံးကာလများတွင် ဖြစ်သည်။ အင်းဝရှိ မြန်မာမင်း [[ရွှေနန်းကျော့ရှင်နရပတိ]] (၈၆၃-၈၈၈) အားနည်းချိန်တွင် မြောက်ဘက်တစ်လွှားမှ ရှမ်းစော်ဘွားများ အင်အားကြီးမားလာပြီး အင်အားအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် မိုးညှင်းစော်ဘွား မိုးညှင်းစလုံ (၈၈၈-၉၀၄) က သက္ကရာဇ် ၈၈၈၊ တန်ခူးလဆန်း ၁၂ ရက်တွင် အင်းဝကိုသိမ်းပြီး နရပတိကို သတ်ကာ ထီးနန်းအရိုက်အရာကို သားဖြစ်သူ [[သိုဟန်ဘွား]]မှ ဆက်ခံသည်။မင်းကြီးရန်နောင်က သိုဟန်ဘွားကို လုပ်ကြံရန်ကြံစည်ပြီး သံဃာတွေကို ဓားလက်နက်တို့ဖြင့်ဝှက်ပြီးဘုန်းကြီးအတု ယောင်ဆောင်ခိုင်း‌ေစကာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရဟန်းတော်များကို နန်းတော်သို့ ပင့်ဖိတ်ဟန်ပြုကာ သတ်ဖြတ်လေသောကြောင့် မင်းကြီးရန်နောင်နှင့် မြန်မာမှူးမတ်တို့က လုပ်ကြံနန်းချခြင်းဖြင့် သေလွန်သည်။ 

ထို့နောက် မှူးမတ်တို့က မင်းကြီးရန်နောင်အား နန်းတင်ကြသော်လည်း ငြင်းပယ်ကာ အုန်းဘောင်စော်ဘွား ခုံမှိုင်းကို နန်းတင်ရန်ပြောဆိုမှာကြားပြီး ရဟန်းဝတ်ဖြင့် တောထွက်သွားခဲ့သည်။ နောက်အုန်းဘောင်ခုံမှိုင်းလွန်လျှင် [[မိုးဗြဲနရပတိ]]ဆက်လက်စိုးစံရာ စစ်ကိုင်းမှ [[စစ်ကိုင်းနရပတိစည်သူ|စည်သူကျော်ထင်]]က တိုက်ခိုက်အနိုင်ယူကာ [[အင်းဝ]]ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။

=== ရှေးရှမ်းနယ်များ ===
ရှမ်းတို့ဌာနီ၌ ပြည်နယ်ပေါင်းမှာ တေတ္တိံသ ခေါ် ၃၃-နယ်ရှိ၍ တာဝတိံသာ နတ်ပြည်အလား မွေ့လျော်ပျော်ရွှင်ဘွယ် များစွာတို့နှင့် ပြည့်စုံသည့်ပြင် စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၅၆၆၄၅-ကျယ်လျက် စော်ဘွား ၁၆-ယောက်၊ မြို့စား ၁၃-ယောက်နှင့် ငွေခွန်မှူး ၄-ယောက်တို့က အုပ်ချုပ်ကြရသည်။ (ဤကားအင်္ဂလိပ် လက်အောက်မှာ နေရစဉ်က ဖြစ်၏။) {{citation needed}}
(၁) ကျိုင်းတုံနယ်၊ မိုးနဲနယ်၊ ညောင်ရွှေနယ်၊ ရပ်ဆောက်နယ်၊ လဲချားနယ်၊ မောက်မယ်နယ်၊ မိုင်းပန်နယ်၊ မိုင်းပွန်နယ်၊ စကားနယ်၊ နောင်မွယ်နယ်၊ (၁၀) မိုင်းနောက်၊ မိုင်းကိုင်း၊ ကျေးသီဗန်းစံ၊ လွယ်လုံ၊ သထုံ၊ ဗန်းရင်၊ ဟိုပုန်း၊ နန်းခုတ်၊ စကွယ်နယ်၊ မိုင်းရှူး၊ (၂၀) သမခမ်း၊ ပွေးလှ၊ ဘော်နယ်၊ ရွာဝံနယ်၊ ပင်မှီ၊ ကျုံးနယ်၊ ပင်းဒယ၊ (၂၇) ဤကား တောင်ပိုင်းရှမ်းပြည်၂၇-နယ်တည်း။ 
(၁) သီပေါနယ်၊ (၂) တောင်ပိုင်းနယ်၊ (၃) မိုင်းရယ်နယ်၊ (၄) မြောက်သန္နီနယ်၊ (၅) မိုးမိတ်နယ်၊ (၆) မိုးလင်းနယ်၊ ဤကား မြောက်ပိုင်းရှမ်းပြည် ၆-နယ်တည်း။ ပေါင်း ၃၃-နယ် ဖြစ်၏။

=== ယနေ့ ရှမ်းပြည်နယ် ===
ပြည်နယ်မြို့တော် [[တောင်ကြီးမြို့]]

အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့်

လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့်

ခရိုင် ၁၁ ခရိုင်

မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ်

အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့်

လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့် ခရိုင် ၁၁ ခရိုင် မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ်

[[ရှမ်းပြည်နယ်]] လည်းရှု

== ရှမ်း ၉ ဆက်၊ ၉ စော်ဘွား ==
[[သုတေသနသရုပ်ပြအဘိဓာန်]]တွင် ဖော်ပြချက်အရ ''ရှမ်းကိုးဆက်၊ ကိုးစော်ဘွား၊ လူးတဆယ့်နှစ်ပနား၊ ရာတပါးနှင့်၊ စော်ဘွားစော်ခံ၊ ရွှေဥကင်ဘုံပျံမှာ၊ ညီလာခံခ, ညောင်း၊ မှူးမတ်အပေါင်းစုံကြပြီလား ....... မင်းကြီးများ'' ဟူ သောဇာတ်သဘင် ဘုရင်၏စကားအရ---(၁) မိုးကောင်းစော်ဘွား၊ (၂) မိုးညှင်းစော်ဘွား၊ (၃) သောင်သွပ်စော်ဘွား၊ (၄) မိုးမိတ်စော်ဘွား၊ (၅) မိုးနဲစော်ဘွား၊ (၆) သိန္နီစော်ဘွား၊ (၇) မိုင်းပဲစော်ဘွား၊ (၈) ညောင်ရွှေစော်ဘွား၊ (၉) သီပေါစော်ဘွားတို့ ဟူ၏။

မှတ်ချက်။ ။ ရှမ်းပြည်အစ ''မိုင်းမော'' က- ဟူသော စကားအရမိုင်းမောမှတဆင့် စော်ဘွား ၉-ဆက် ဖြစ်ပေါ်လာသည် ဟူ၏။

== ရှမ်းမျိုး ၃၀ ==
ဇမ္ဗူတံဆိပ် ကျမ်းရင်းတွင် ဖော်ပြချက်အရ -
*လင်း၊ သက်၊ ချင်း၊ ခုံ၊ ရင်၊ ကတူး၊ မြန်၊ အကျော်၊ ဂင်၊ ရှမ်း(၁၀)။ 
*ဇဝါ၊ မျက်နှာမည်း၊ ကသည်း၊ ရေမီးထွက်၊ ကရက်၊ လဝ၊ လော၊ ပန်းလောင်၊ တရက်၊ ရှမ်း(၁၀)။ 
*စနု၊ ဘအူ၊ ကရင်၊ ကချင်၊ ဂနော၊ ယောန်၊ လဝိုက်၊ တရုပ်၊ ယိုးဒယား၊ အနဲ (၃၀)။{{citation needed}}
==ရှမ်း (၁၀) မျိုး==

[[ရှမ်းကြီးလူမျိုး|ရှမ်းကြီး(တိုင်းလုံ)]]

[[ယွန်းလူမျိုး|ယွန်းရှမ်း]]

[[လာအိုလူမျိုး|လာအို(လော)]]

[[လူးရှမ်းလူမျိုး|လူးရှမ်း(တိုင်းလူး)]]

[[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း(တိုင်းနွဲ့/ရှမ်းကလေး)]]

[[တိုင်းလိုင်လူမျိုး|ရှမ်းနီ(တိုင်းလျန်/တိုင်းလိုင်)]]

[[ခန္တီးရှမ်းလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း(တိုင်းခန္တီး)]]

[[ဂုံရှမ်း|ဂုံရှမ်း(တိုင်းခင်/တိုင်းခွန်)]]

[[တိုင်းလေလူမျိုး|အထက်ရှမ်း(တိုင်းလေ/တိုင်းနေ)]]

[[မောရှမ်းလူမျိုး|မောရှမ်း(တိုင်းမောဝ်)]]

'''အခြားကျန်ရှိသည့်ရှမ်းမျိုးနွယ်စုဝင်များ'''

[[လိရှမ်းလူမျိုး|လိရှမ်း(တိုင်းလေ့/တိုင်းလိ)]]

[[လွိုင်ရှမ်းလူမျိုး|လွိုင်ရှမ်း(တိုင်းလွိုင်)]]

== ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ ==
တရုတ်၊ လာအိုနှင့်ထိုင်း နယ်စပ်များနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဒေသများတွင် နေထိုင်သော ရှမ်းလူမျိုးများသည် ဗမာပြီးလျှင် ဒုတိယအများဆုံး လူမျိုးစု ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ၄ သန်းကျော် နေထိုင်ပြီး လူမျိုးစု ၃၅ စု ပါဝင်နေထိုင်ကြသည်။ ရှမ်းအမျိုးသားများသည် ပင်နီရင်စေ့ တိုက်ပုံကို ခပ်ပွပွ ဘောင်းဘီရှည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ပြီး ခါးတွင် ပုဝါစ စည်းနှောင်လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ကော်လာမဲ့ ရင်ဖုံးလက်ရှည်အင်္ကျီကို ပတ်လည်စင်းပါသော ရိုးရာလုံချည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်သည်။ အင်းလေး၊ ပင်းတယဒေသများ အပါအဝင် အပန်းဖြေလေ့လာရန် ဒေသများစွာ ရှိသည်။{{citation needed}}

ဘာသာအယူဝါဒအရေးတွင် ရှေးအခါက နတ်ကိုးခြင်းများကို ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ သခင်စော်ဘွားဖြစ်သူ သေလွန်လျှင် မိဖုရား၊ မောင်းမနှင့် ကျွန်လူ၊ တိရစ္ဆာန်များကိုပါ သတ်ဖြတ်ကာ အတူမြေမြုပ်သည့် အလေ့များပင် ရှိခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။ သို့သော် ဟံသာဝတီဆင်ဖြူများရှင် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းကြီးမှ ရှမ်းပြည်တစ်လွှားကို သိမ်းသွင်းပြီးနောက်တွင် အဆိုပါ အယူများကို ဆက်လက်ပြုလုပ်စေခြင်း မရှိတော့ပဲ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်စေခဲ့သည်။ သို့ဖြင့် ယနေ့အချိန်အထိ ရှမ်းလူမျိုးအများစုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ နတ်ကိုးကွယ်မှုကိုလည်း ဆက်လက်ကျင့်သုံးကာ အခြားဘာသာကိုးကွယ်သူ အနည်းငယ်လည်း ရှိကြသည်။{{citation needed}}

== ဘာသာနှင့်စာပေ ==
{{main|ရှမ်းဘာသာ}}

=== စာပေ ===

ရှမ်းစာရေးစနစ်များသည် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုများရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း အသုံးပြုရာတွင် ပညာရေးနှင့် စာပေထုတ်ဝေမှုများအတွက် စံပုံစံတစ်ခု လိုအပ်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ၂၀ ရာစုအတွင်းတွင် စံရှမ်းအက္ခရာ (Standard Shan Script) ကို သတ်မှတ်အသုံးပြုရန် ကြိုးပမ်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Ethnologue (2024). &quot;Shan Language&quot;. SIL International.&lt;/ref&gt; စံ ဗြိတိသျှခေတ် ပုံနှိပ်စက်များ စတင်ဝင်ရောက်လာချိန်တွင် ရှမ်းစာလုံးပုံစံများသည် မြန်မာစာပုံနှိပ်စက် နည်းပညာအပေါ် အခြေခံခဲ့သည်။ရှမ်းစာအုပ်များကို ရန်ကုန်နဲ့ မော်လမြိုင်မြို့မှ ပုံနှိပ်စက်တွေမှာ ရိုက်နှိပ်ခဲ့ကြသည်။ မြန်မာစာလုံး ပုံသွန်းလောင်းပုံကို အခြေခံပြီး ရှမ်းစာလုံးများကိုအချိုးအစားကျနသော မြန်မာစာလုံးများကဲ့သို့ စက်ဝိုင်းပုံစံများအဖြစ် ဒီဇိုင်းထုတ်ခဲ့ကြသည်။
ယနေ့ခေတ်သုံး ရှမ်းစာအဝိုင်း (Standard Shan Script) ကို ၁၉၅၅ ခုနှစ်၊ တောင်ကြီးမြို့တွင် ပြုလုပ်သော ရှမ်းစာပေကော်မတီမှ အတည်ပြုခဲ့သည်။ ဤပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတွင် အောက်ပါတို့ကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည် -
# '''အသံနေအသံထား သင်္ကေတများ:''' ရှမ်းဘာသာစကား၏ အသံ (၆) မျိုးကို ခွဲခြားနိုင်ရန် အသံနိမ့်အသံမြင့် သင်္ကေတ များကို စနစ်တကျ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။
# '''ဒီဇိုင်းအားလုံးကို Unify လုပ်ခြင်း:''' ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်း ဒေသအလိုက် ကွဲပြားနေသော ရေးထုံးများကို စုစည်းကာ ခေတ်မီပုံနှိပ်လုပ်ငန်းနှင့် ကိုက်ညီသော အဝိုင်းပုံစံ အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။

စံရှမ်းအက္ခရာတွင် အသံထွက်နှင့် စာလုံးပုံစံများကို ပိုမိုစနစ်တကျဖြစ်စေရန် ပြင်ဆင်ထားပြီး ပညာရေး၊ သတင်းစာနှင့် စာပေထုတ်ဝေမှုများတွင် အသုံးပြုလျက်ရှိသည်။ သို့သော် ဒေသအလိုက် ရှမ်းစာပုံစံများကိုလည်း ယနေ့ထိ ဆက်လက်အသုံးပြုနေကြဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Keyes, Charles F. (1995). ''The Golden Peninsula: Culture and Adaptation in Mainland Southeast Asia''. University of Hawaii Press.&lt;/ref&gt;

==ထင်ရှားသော ရှမ်းလူမျိုးများ==
*ပထမဆုံး မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတကြီး [[စဝ်ရွှေသိုက်၊ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|စဝ်ရွှေသိုက်]]
*အာဇာနည် ဝန်ကြီး မိုင်းပွန်စော်ဘွားကြီး [[စံထွန်း၊ စဝ်၊ မိုင်းပွန်စော်ဘွား|စဝ်စံထွန်း]]
*လဲချား စော်ဘွားကြီး [[သရေစည်သူ]] [[နွံ၊ စဝ်|စဝ်နွံ ]]
*ဗိုလ်[[စောနောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောနောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဗိုလ်[[စောအောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောအောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဗိုလ်[[မိုးညို၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|မိုးညို(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဂန္ထဝင်ရုပ်ရှင်သရုပ်​ဆောင် ရှန်ဟဲမယ် [[မေရီမြင့်]]
*အရှေ့တောင်အာရှ၏ ပထမဆုံး ဟန်နရီဒူးနန့် ဆုရှင် [[အောင်လှိုင်မြင့်၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်လှိုင်မြင့်]]&lt;ref&gt;https://burma.irrawaddy.com/on-this-day/2019/03/15/186512.html&lt;/ref&gt;
*တေးပြုစာဆို ဒေါက်တာ [[စိုင်းခမ်းလိတ် ]] 
*တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းထီးဆိုင် ]]
*တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းဆိုင်မောဝ် ]]

*ရော့ခ် အဆိုတော် [[လေးဖြူ]]
*ရော့ခ် အဆိုတော် [[အငဲ]] 
* အဆိုတော် [[အောင်ထီးခမ်း၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်ထီးခမ်း ]] 
*အဆိုတော် [[ဘိုဖြူ ]]
*အဆိုတော် Nang Kham Noung
*ဒုတိယသမ္မတ ဒေါက်တာ[[မောက်ခမ်း၊ စိုင်း (ဒေါက်တာ)|စိုင်းမောက်ခမ်း]]
* အဆိုတော် သရုပ်ဆောင် [[စိုင်းစိုင်းခမ်းလှိုင်]]
* မြန်မာ့လက်ရွေးစင် ရှေ့တန်းတိုက်စစ်မှူး [[သန်းပိုင် (ဘောလုံးသမား)|သန်းပိုင်]]

== အနုသုခုမအနုပညာ ==
*သျှမ်းအိုးစည်
*သျှမ်းခမောက်
*သျှမ်းသိုင်း
*သျှမ်းတိုးနယားအက
*သျှမ်းကိန္နရာ၊ကိန္နရီအက
*သျှမ်းဗုံတိုအက

== ကိုးကား ==
{{notelist}}
{{reflist|30em}}
* တပင်ရွှေထီး၊ဘုရင့်နောင် ကေတုမတီတောင်ငူရာဇဝင်စဆုံး
* သုတေသနသရုပ်ပြ အဘိဓာန်ကျမ်း
* ဇမ္ဗူတံဆိပ်ကျမ်း *&lt;references /&gt;


{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}
[[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]]</text>
      <sha1>tkdcdc5lceq9mwtdrhqltxfrisun5x6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1027031</id>
      <parentid>1027030</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:29:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1027031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46711" sha1="8ud4aakvfu78141y3wmufgyhm6y6a59" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group            = Tai Shan&lt;br/&gt;တႆး&lt;br/&gt;Tai Yai
| flag             = Flag of the Shan State.svg
| flag_caption     = ရှမ်းအမျိုးသားအလံ
| image            = [[File:NarngSaoTai.jpg|200px|center]]
| caption          = ရှမ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး
| pop              = ၅ သန်းခန့် (ခန့်မှန်း)&lt;ref name=POTWF/&gt;&lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;/&gt;
| region1          = {{flag|Myanmar}}&lt;br&gt;(အဓိကအားဖြင့် {{flag|Shan State}})
| pop1             = ၅ သန်း {{efn|According to [[CIA Factbook]], the Shan make up 9% of the total population of Myanmar (55 million) or approximately 5 million people.}}
| ref1             = &lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |publisher=cia.gov |access-date=24 January 2018 |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |archive-date=1 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201171209/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| rels             = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ရှမ်းရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]
| langs            = [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]၊ [[မြောက်ပိုင်းထိုင်းဘာသာစကား|မြောက်ပိုင်းထိုင်း]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
| related          = [[အာဟုမ်ရှမ်း|တိုင်းအာဟုမ်]]၊ [[တိုင်းလေလူမျိုး|ရှမ်းတရုတ်]]၊ [[တိုင်လူမျိုး]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|တိုင်းလာအို]]၊ [[ထိုင်းလူမျိုး|တိုင်းထိုင်း]]
}}
'''ရှမ်းလူမျိုး''' ({{lang-shn|တႆး}}; {{IPA-shn|táj}}, {{IPA-my|ʃán lùmjó|}}) သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင် အုပ်စု]]ဝင် [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်လူမျိုးနွယ်]] တစ်စုဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူမျိုးစုကြီးတစ်ခုဖြစ်ပြီး&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Shan {{!}} people|url=https://www.britannica.com/topic/Shan|access-date=2020-08-26|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=2020-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004170712/https://www.britannica.com/topic/Shan|url-status=live}}&lt;/ref&gt; အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တွင် နေထိုင်ကြကာ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]]တို့တွင် နေထိုင်ကြသလို [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[အာသံပြည်နယ်]] နှင့် [[မေဃာလယ]] ၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]တို့နှင့် ထိစပ်လျက်ရှိသော ဒေသများတွင်လည်း နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;Sao Sāimöng, ''The Shan States and the British Annexation''. Cornell University, Cornell, 1969 (2nd ed.)&lt;/ref&gt; ရှမ်းလူမျိုး အရေအတွက်ကို ၄ သန်းမှ ၆ သန်းအထိ ရှိလိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းထားပြီး&lt;ref name=POTWF&gt;{{cite web|title=The Shan People|url=http://www.peoplesoftheworld.org/text?people=Shan|website=The Peoples of the World Foundation|access-date=2015-01-16|archive-date=2016-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314045020/http://peoplesoftheworld.org/text?people=Shan|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;/&gt; မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး လူဦးရေစုစုပေါင်း၏ ၁၀% ခန့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2007-08-30|title=FACTBOX: The Shan, Myanmar's largest minority|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-shan-factbox-idUSBKK22090520070830|access-date=2020-08-26|archive-date=2021-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929234107/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-shan-factbox-idUSBKK22090520070830|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== အမည်ရင်းမြစ် ==
ရှမ်းတို့သည် မိမိကိုယ်ကို '''တိုင်း''' (တႆး) ဟု ရည်ညွှန်းကြပြီး ယင်းအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း အသုံးပြုသည်။({{zh|c=傣族|p=Dǎizú|s=|t=}}).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sao Tern Moeng|title=Shan-English Dictionary|publisher=Dunwoody Press|year=1995|isbn=0-931745-92-6}}&lt;/ref&gt; '''ရှမ်း''' သည် မြန်မာဘာသာစကားမှ အခေါ်အဝေါ်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ရှေးအမည် Siam မှ တဆင့်ဆင်းသက်လာသော ''သျှမ်း'' ဟူသည့် စာလုံးပေါင်းကို ယခင်က သုံးစွဲခဲ့သည်။ အဆိုပါဝေါဟာရအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း ({{zh|c=掸族|p=Shànzú|s=|t=}}) အဖြစ် မွေးစားအသုံးပြုထားသည်။ [[ထိုင်းဘာသာစကား]]တွင် ရှမ်းတို့အား '''Tai Yai''' (ไทใหญ่, {{Lit|ရှမ်းကြီး}})&lt;ref&gt;{{cite book|chapter-url=https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|title=A New Historical Relation of the Kingdom of Siam|chapter=CHAP. II. A Continuation of the Geographical Description of the Kingdom of Siam, with an Account of its Metropolis.|last1=de La Loubère|first1=Simon|translator=A.P.|date=1693|access-date=2021-04-01|archive-date=2021-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924033514/https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|url-status=live}}&lt;/ref&gt; သို့မဟုတ် [[ယွန်းလူမျိုး|တိုင်းယွန်း]]ဘာသာစကားဖြင့် ''[[:en:Nam ngiao|Ngiao]]'' ({{lang-th|เงี้ยว}}) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်းကို [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]]: ဖြဝ်ꩻ, [[အနောက်ပိုးကရင်ဘာသာစကား|အနောက်ပိုးကရင်]]: ၥဲၫ့, နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]] သေံဇၞော် (''sem)'' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Shorto|first=H.L.|title=Dictionary of Modern Spoken Mon|publisher=Oxford University Press|year=1962}}&lt;/ref&gt;

'ရှမ်း' ဟူသော ဝေါဟာရသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်းရှိ [[တိုင်းလူမျိုး|တိုင်း စကားပြောသူများ]]အားလုံး၏ ယေဘုယျ အသုံးအနှုန်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်၏ မြို့တော်မှာ [[တောင်ကြီးမြို့]] ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၃၉၀,၀၀၀ ခန့်ရှိကာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပဉ္စမမြောက် အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင်းရှိ အခြားထင်ရှားသော မြို့များမှာ [[သီပေါမြို့]]၊ [[လားရှိုးမြို့]]၊ [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နှင့် [[တာချီလိတ်မြို့]]တို့ ဖြစ်သည်။

== နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ ==

ရှမ်းလူမျိုးသည် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားအုပ်စုအတွင်းပါဝင်သည့် တိုင်လူမျိုးများဖြစ်ပြီး၊ [[နန်ကျောက်|နန်ကျောက် နိုင်ငံတော်]]၏ နယ်မြေများအတွင်းနေထိုင်ခဲ့သူများဖြစ်သည်ဟုယူဆနိုင်သည်။နန်ကျောက်နိုင်ငံ (ယခုတရုတ်ပြည် ယူနန်ပြည်နယ် တာလီဒေသ) သည် အေဒီ ၉ ရာစုတွင် [[ထန်မင်းဆက်]]၏ တန်ခိုးတိုးတက်လာမှုအောက်တွင် တဖြည်းဖြည်းအင်အားလျော့သွားခဲ့သည်။ ထိုသို့သော် နန်ကျောက်နိုင်ငံသည် ထန်မင်းဆက် ပြိုကွဲပြီးနောက်တွင်ပင် စုန်မင်းဆက် လက်ထက်အထိ တည်ရှိနေနိုင်ခဲ့သည်ဟု သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၌ တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;Wade, G. (2009). &quot;The Yunnan Connection: The Nanzhao and Dali Kingdoms in Chinese and Southeast Asian History&quot;. Journal of Southeast Asian Studies.&lt;/ref&gt;

[[File:Shannnnnnn.jpg|thumb|ရှမ်းပြည်နယ် မြေပုံ]]

အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် [[မွန်ဂိုအင်ပါယာ]] (ယွမ်းမင်းဆက်) တရုတ်နိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်ရာမှ နန်ကျောက်တွင်နေထိုင်သော တိဗက်-ဗမာနှင့် တိုင်လူမျိုးများသည် အနောက်နှင့် တောင်ဘက်သို့ ထွက်ပြေးလာခဲ့ကြသည်။ ထိုလှုပ်ရှားမှုများကြောင့် တိုင်လူမျိုးအဖွဲ့များသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် ပျံ့နှံ့လာကြပြီး၊ ထိုအုပ်စုများထဲမှ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသည် ယနေ့ရှိ ရှမ်းလူမျိုးအဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်ဟု သုတေသနများတွင် ယူဆကြသည်။&lt;ref&gt;Chamberlain, J.R. (2016). &quot;Kra-Dai and the Proto-History of South China and Vietnam&quot;. Journal of the Siam Society.&lt;/ref&gt;ရှမ်းလူမျိုးများသည် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်သည့်အတွက်ဒေသအလိုက် လူမျိုးစုငယ်များအဖြစ် ကွဲပြားသွားကြပြီး၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာစကားအနည်းငယ်စီ ကွာခြားလာခဲ့သည်။ သို့သော် မူလတိုင်အုပ်စု၏ ဓလေ့များကို ယနေ့အထိ ထိန်းသိမ်းထားဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Ethnologue (2024). &quot;Shan language&quot;. SIL International.&lt;/ref&gt;

== မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်း ==
ရှမ်းလူမျိုးသည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်ဘာသာစကားအုပ်စု]]တွင်ပါဝင်သော တိုင်အုပ်စုဝင်ဖြစ်ပြီး တရုတ်တောင်ပိုင်းတွင်နေထိုင်သော [[ကျွမ့်လူမျိုး|ကျွမ့်တိုင်းရင်းသား]]များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာနီးစပ်မှုများရှိကြသည်။&lt;ref&gt;Genetic study source&lt;/ref&gt; တရုတ်တောင်ပိုင်းဒေသမှ [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်းလူမျိုး]]အဖွဲ့များ အရှေ့တောင်အာရှကုန်းမသို့ ဝင်ရောက်အခြေချမှုများဖြင့် ရှမ်းလူမျိုးများပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်ဟု ယူဆနိုင်သည်။&lt;ref&gt;Migration reference&lt;/ref&gt; မျိုးရိုးဗီဇအချက်အလက်များအရ ရှမ်းလူမျိုးများ၏မျိုးရိုးဇ ထဲတွင် အဓိကအားဖြင့် ခရာ-ဒိုင် နှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] လူမျိုးများတွင် ပုံမှန်တွေ့ရသော Haplogroup များ တွေ့ရှိရသည်။Haplogroup များတွင် O1b1a1a (O-M95) သည် ရှမ်းလူမျိုး ၃၀% မှ ၄၀% တွင်တွေ့ရသော haplogroup ဖြစ်ပြီး&lt;ref&gt;O-M122 reference&lt;/ref&gt; အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသအများစုတွင် တွေ့ရသော အဓိက Y-DNA haplogroup များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးများတွင် ဒုတိယအများဆုံးတွေ့ရသော haplogroup  O2 (O-M122) သည် ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၂၀% မှ ၃၀% အထိ တွေ့ရှိရပြီး တိဗက်–ဗမာ လူမျိုးများ၊ ဟန်တရုတ် လူမျိုးများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုရှိသည်ဟု သုတေသနများတွင် ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=&quot;Y-DNA_O2_M122_SEA&quot; /&gt;

ရှမ်းလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇဖွဲ့စည်းပုံတွင် အဓိကအားဖြင့် ဩစထြိုအေးရှားတစ်–တိုင် အခြေခံမျိုးရိုး ပါဝင်နေပြီး ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၄၀–၅၀% ခန့်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ထို့အပြင် ဟန်တရုတ် နှင့် ဗမာ မျိုးရိုးကဲ့သို့  အရှေ့အာရှ မျိုးရိုး စိတ်အပိုင်းကိုလည်း ၂၅–၃၀% ခန့် တွေ့ရှိရသည်ဟု မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာမှုများတွင် ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=&quot;Shan_Genetic_Structure&quot; /&gt;

==ရှမ်းဝေါဟာရ ရှင်းလင်းချက်==
ရှမ်း ဟူသောအမည်သည် အခြားလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုးတို့ကို ခေါ်ဝေါ်သော ဝေါဟာရဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးတို့ကမူ မိမိကိုယ်ကို တိုင်း(Tai) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်း(ခေါ်) တိုင်း၏ အဓိပ္ပာယ်နှင့် ပတ်သက်၍ အမျိုးမျိုး ဖွင့်ဆိုထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ ရှေးမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် သျမ် (သို့မဟုတ်) သျံ ဟု ရေးသားကြသည်။ ဤဝေါဟာရသည် အာသံ(အရှမ်း)၊ အဟွမ်၊ သယာမ်၊ စိအန်(သို့မဟုတ်) စိအန်လို ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် ထပ်တူဖြစ်သည်။ ရှေးအကျဆုံးအမည်မှာ လောဝ် (သို့မဟုတ်) အိုက်လောဝ် ဖြစ်ဟန်တူသည်။&lt;ref&gt;ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၃၆၉&lt;/ref&gt;

ရှမ်းဟူသော ဝေါဟာရသည် ထို သာမ ဟူသော ပါဠိမှ သျာမ၊ ၎င်း သျာမ မှ တစ်ဆင့် သျာမ်&gt; သျံ&gt; သျှံး&gt; သျှမ်း&gt; ရှမ်း ဟု ရေးသားကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဤကဲ့သို့ မြန်မာမှု၌ (သ)အက္ခရာတွင် (ျ)ယပင့် (ှ)ဟထိုး (ာ)ရေးချ (မ)အက္ခရာသတ်နှင့် သျှာမ်း ဟု အရေးအသား ပြုလာခဲ့ကြခြင်းများသည် သက္ကတအလိုဖြစ်၍ သဒ္ဒါမျိုး ဖြစ်၍ သာလွန်သင့်လျော် ကောင်းမြတ်သော ရေးထုံးရေးနည်း တစ်ရပ်ဖြစ်ကြောင်းကို သိမှတ်ရာ၏။ 
သုဝဏ္ဏသာမ ကို သုဝဏ္ဏသျှာမ်&gt; သုဝဏ္ဏသျှံ ဟု ရေူထုံးပြုသကဲ့သို့ သာမ ကိုလည်း သျှာမ်&gt; သျှမ်း&gt; သျှံ ဟု ရေးသားလာခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၉။&lt;/ref&gt;

ရှေးဟောင်းမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် အေဒီ ၁၁၂၀ ပြည့်နှစ်မှ စ၍ သျံ သျမ် ဟု တွေ့ရသည်။ ချမ်ကျောက်စာတို့တွင်မူ ရှမ်းအမည်ကို အေဒီ ၁၀၅၀ ပြည့်နှစ် မတိုင်မီက တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၄၀၄&lt;/ref&gt;

ရှမ်းလူမျိုးနှင့် ရှမ်းအခေါ်အဝေါ် ဝေါဟာရများကို ပုဂံကျောက်စာများတွင် မကြာ မကြာတွေ့ရသည်။ သျှာမ်း(ရှမ်း) လူမျိုးအကြောင်းကို (၁၁၂၀-အေဒီ)မှစ၍ အကြိမ် (၂၀)ထက်မနည်း ပုဂံကျောက်စာတွင် ဖော်ပြထားသည်။ &lt;ref&gt;သန်းထွန်း(ဦး) ရှေးဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်၊ နှာ-၂၁၉။&lt;/ref&gt;

သျှာမ်း ဟူသော အမည်ပညတ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ရှမ်းပြည် မြန်မာပြည် အကြောင်းကို ရေးသားခဲ့သော ဆာဂျော့စကော့ စသည့် ပုဂ္ဂိုလ်များက သျှာမ်းဟူသော အခေါ်အဝေါ်ကို မြန်မာလူမျိုးနှင့် အခြားလူမျိုးများက အသုံးပြုခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ မည်သည့်အတွက်ကြောင့် အသုံးပြုသည်ဟူ၍ ခိုင်လုံသော အထောက်အထား မရှိဟု ဆိုသည်။ သို့သော် မစ္စတာတီရိရန်ဒီလာကိုပီရီ (Mr.Terrien de lacouperie) ကမူ The Cradle of Shan Race စာအုပ်၌ - 

တရုတ်ပြည်တွင် Hia (ဟိရ)မင်းဆက်ကို ဖြိုဖျက်ခဲ့သော ကုန်သည်များ ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရှိသည့် Shang (ရှံ) လူမျိုးများမှ ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် ဆက်သွယ်ကြကြောင်း၊ တရုတ်ပြည်အလယ်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ခဲ့သော အရင်းမူလ တစ်မျိုးတည်း ဖြစ်ခဲ့သည့် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတို့၏ ဝေါဟာရများတွင် Tchang (ဆန်) Saing (ဆိုင်) Shen(ရှင်) Sien(စီရင်) အစရှိသော အမည်များနှင့် များစွာ တူညီသော အမည်များ တွေ့ရှိရကြောင်း ရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။

၎င်း၏ အဆိုကို ကျနစွာစိစစ်ကြည့်လျှင် သျှာမ်း ဟူသော အမည်နာမသည် ကုန်သည်များဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Shang (ရှံ)မှ ဆင်းသက်လာသော အမည်များအနက် နောက်ဆုံးခေါ်တွင် ကျန်ရစ်ခဲ့သော အမည်ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူဖွယ်ရာ ရှိပေသည်။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။&lt;/ref&gt;
ဘီစီ ၁၁၂၂-ခုနှစ်တွင် တရုတ် (Shang) ဟု အမည်ရလာသည်ဟုလည်း ဆိုသည်။&lt;ref&gt;Hsen(Khur), The Origin of Tais and A Short History of Shan.P.10&lt;/ref&gt;

၎င်းအပြင် မစ္စတာကော့ကရိန်း ရေးသားသော The Shans စာအုပ်တွင် လဝ နှင့် လွယ်လ တိုင်းရင်းသားများက ရှမ်းကို Shen(ရှံ) ဟု ခေါ်ကြောင်း၊ ကန်တုန်နီဘာသာအားဖြင့် Tsim(စင်မ်) ဟုခေါ်ကြောင်း ရေးသားထားသည်။ ။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။&lt;/ref&gt; ကချင်တိုင်းရင်းသားလည်း ရှမ်းကို Sam (ဆန်-မ်)ဟု ခေါ်သည်ကို တွေ့ရသည်။ တလိုင်းလူမျိုးများက ရှမ်းကို Seam(ဆိန်-မ်)ဟု ခေါ်ကြသည်။ တနင်္သာရီဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော  ထားဝယ်လူမျိုး များကလည်း ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Shan( ရှမ်း)ဟုပင် ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများကလည်း ယခင်က ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Siam(သယာမ်)ဟု ခေါ်သည်။

== မြန်မာ့သမိုင်းနှင့် ရှမ်းခေတ်များ ==
  [[အင်းဝခေတ်]]၏ နောက်ဆုံးကာလများတွင် ဖြစ်သည်။ အင်းဝရှိ မြန်မာမင်း [[ရွှေနန်းကျော့ရှင်နရပတိ]] (၈၆၃-၈၈၈) အားနည်းချိန်တွင် မြောက်ဘက်တစ်လွှားမှ ရှမ်းစော်ဘွားများ အင်အားကြီးမားလာပြီး အင်အားအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် မိုးညှင်းစော်ဘွား မိုးညှင်းစလုံ (၈၈၈-၉၀၄) က သက္ကရာဇ် ၈၈၈၊ တန်ခူးလဆန်း ၁၂ ရက်တွင် အင်းဝကိုသိမ်းပြီး နရပတိကို သတ်ကာ ထီးနန်းအရိုက်အရာကို သားဖြစ်သူ [[သိုဟန်ဘွား]]မှ ဆက်ခံသည်။မင်းကြီးရန်နောင်က သိုဟန်ဘွားကို လုပ်ကြံရန်ကြံစည်ပြီး သံဃာတွေကို ဓားလက်နက်တို့ဖြင့်ဝှက်ပြီးဘုန်းကြီးအတု ယောင်ဆောင်ခိုင်း‌ေစကာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရဟန်းတော်များကို နန်းတော်သို့ ပင့်ဖိတ်ဟန်ပြုကာ သတ်ဖြတ်လေသောကြောင့် မင်းကြီးရန်နောင်နှင့် မြန်မာမှူးမတ်တို့က လုပ်ကြံနန်းချခြင်းဖြင့် သေလွန်သည်။ 

ထို့နောက် မှူးမတ်တို့က မင်းကြီးရန်နောင်အား နန်းတင်ကြသော်လည်း ငြင်းပယ်ကာ အုန်းဘောင်စော်ဘွား ခုံမှိုင်းကို နန်းတင်ရန်ပြောဆိုမှာကြားပြီး ရဟန်းဝတ်ဖြင့် တောထွက်သွားခဲ့သည်။ နောက်အုန်းဘောင်ခုံမှိုင်းလွန်လျှင် [[မိုးဗြဲနရပတိ]]ဆက်လက်စိုးစံရာ စစ်ကိုင်းမှ [[စစ်ကိုင်းနရပတိစည်သူ|စည်သူကျော်ထင်]]က တိုက်ခိုက်အနိုင်ယူကာ [[အင်းဝ]]ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။

=== ရှေးရှမ်းနယ်များ ===
ရှမ်းတို့ဌာနီ၌ ပြည်နယ်ပေါင်းမှာ တေတ္တိံသ ခေါ် ၃၃-နယ်ရှိ၍ တာဝတိံသာ နတ်ပြည်အလား မွေ့လျော်ပျော်ရွှင်ဘွယ် များစွာတို့နှင့် ပြည့်စုံသည့်ပြင် စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၅၆၆၄၅-ကျယ်လျက် စော်ဘွား ၁၆-ယောက်၊ မြို့စား ၁၃-ယောက်နှင့် ငွေခွန်မှူး ၄-ယောက်တို့က အုပ်ချုပ်ကြရသည်။ (ဤကားအင်္ဂလိပ် လက်အောက်မှာ နေရစဉ်က ဖြစ်၏။) {{citation needed}}
(၁) ကျိုင်းတုံနယ်၊ မိုးနဲနယ်၊ ညောင်ရွှေနယ်၊ ရပ်ဆောက်နယ်၊ လဲချားနယ်၊ မောက်မယ်နယ်၊ မိုင်းပန်နယ်၊ မိုင်းပွန်နယ်၊ စကားနယ်၊ နောင်မွယ်နယ်၊ (၁၀) မိုင်းနောက်၊ မိုင်းကိုင်း၊ ကျေးသီဗန်းစံ၊ လွယ်လုံ၊ သထုံ၊ ဗန်းရင်၊ ဟိုပုန်း၊ နန်းခုတ်၊ စကွယ်နယ်၊ မိုင်းရှူး၊ (၂၀) သမခမ်း၊ ပွေးလှ၊ ဘော်နယ်၊ ရွာဝံနယ်၊ ပင်မှီ၊ ကျုံးနယ်၊ ပင်းဒယ၊ (၂၇) ဤကား တောင်ပိုင်းရှမ်းပြည်၂၇-နယ်တည်း။ 
(၁) သီပေါနယ်၊ (၂) တောင်ပိုင်းနယ်၊ (၃) မိုင်းရယ်နယ်၊ (၄) မြောက်သန္နီနယ်၊ (၅) မိုးမိတ်နယ်၊ (၆) မိုးလင်းနယ်၊ ဤကား မြောက်ပိုင်းရှမ်းပြည် ၆-နယ်တည်း။ ပေါင်း ၃၃-နယ် ဖြစ်၏။

=== ယနေ့ ရှမ်းပြည်နယ် ===
ပြည်နယ်မြို့တော် [[တောင်ကြီးမြို့]]

အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့်

လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့်

ခရိုင် ၁၁ ခရိုင်

မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ်

အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့်

လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့် ခရိုင် ၁၁ ခရိုင် မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ်

[[ရှမ်းပြည်နယ်]] လည်းရှု

== ရှမ်း ၉ ဆက်၊ ၉ စော်ဘွား ==
[[သုတေသနသရုပ်ပြအဘိဓာန်]]တွင် ဖော်ပြချက်အရ ''ရှမ်းကိုးဆက်၊ ကိုးစော်ဘွား၊ လူးတဆယ့်နှစ်ပနား၊ ရာတပါးနှင့်၊ စော်ဘွားစော်ခံ၊ ရွှေဥကင်ဘုံပျံမှာ၊ ညီလာခံခ, ညောင်း၊ မှူးမတ်အပေါင်းစုံကြပြီလား ....... မင်းကြီးများ'' ဟူ သောဇာတ်သဘင် ဘုရင်၏စကားအရ---(၁) မိုးကောင်းစော်ဘွား၊ (၂) မိုးညှင်းစော်ဘွား၊ (၃) သောင်သွပ်စော်ဘွား၊ (၄) မိုးမိတ်စော်ဘွား၊ (၅) မိုးနဲစော်ဘွား၊ (၆) သိန္နီစော်ဘွား၊ (၇) မိုင်းပဲစော်ဘွား၊ (၈) ညောင်ရွှေစော်ဘွား၊ (၉) သီပေါစော်ဘွားတို့ ဟူ၏။

မှတ်ချက်။ ။ ရှမ်းပြည်အစ ''မိုင်းမော'' က- ဟူသော စကားအရမိုင်းမောမှတဆင့် စော်ဘွား ၉-ဆက် ဖြစ်ပေါ်လာသည် ဟူ၏။

== ရှမ်းမျိုး ၃၀ ==
ဇမ္ဗူတံဆိပ် ကျမ်းရင်းတွင် ဖော်ပြချက်အရ -
*လင်း၊ သက်၊ ချင်း၊ ခုံ၊ ရင်၊ ကတူး၊ မြန်၊ အကျော်၊ ဂင်၊ ရှမ်း(၁၀)။ 
*ဇဝါ၊ မျက်နှာမည်း၊ ကသည်း၊ ရေမီးထွက်၊ ကရက်၊ လဝ၊ လော၊ ပန်းလောင်၊ တရက်၊ ရှမ်း(၁၀)။ 
*စနု၊ ဘအူ၊ ကရင်၊ ကချင်၊ ဂနော၊ ယောန်၊ လဝိုက်၊ တရုပ်၊ ယိုးဒယား၊ အနဲ (၃၀)။{{citation needed}}
==ရှမ်း (၁၀) မျိုး==

[[ရှမ်းကြီးလူမျိုး|ရှမ်းကြီး(တိုင်းလုံ)]]

[[ယွန်းလူမျိုး|ယွန်းရှမ်း]]

[[လာအိုလူမျိုး|လာအို(လော)]]

[[လူးရှမ်းလူမျိုး|လူးရှမ်း(တိုင်းလူး)]]

[[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း(တိုင်းနွဲ့/ရှမ်းကလေး)]]

[[တိုင်းလိုင်လူမျိုး|ရှမ်းနီ(တိုင်းလျန်/တိုင်းလိုင်)]]

[[ခန္တီးရှမ်းလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း(တိုင်းခန္တီး)]]

[[ဂုံရှမ်း|ဂုံရှမ်း(တိုင်းခင်/တိုင်းခွန်)]]

[[တိုင်းလေလူမျိုး|အထက်ရှမ်း(တိုင်းလေ/တိုင်းနေ)]]

[[မောရှမ်းလူမျိုး|မောရှမ်း(တိုင်းမောဝ်)]]

'''အခြားကျန်ရှိသည့်ရှမ်းမျိုးနွယ်စုဝင်များ'''

[[လိရှမ်းလူမျိုး|လိရှမ်း(တိုင်းလေ့/တိုင်းလိ)]]

[[လွိုင်ရှမ်းလူမျိုး|လွိုင်ရှမ်း(တိုင်းလွိုင်)]]

== ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ ==
တရုတ်၊ လာအိုနှင့်ထိုင်း နယ်စပ်များနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဒေသများတွင် နေထိုင်သော ရှမ်းလူမျိုးများသည် ဗမာပြီးလျှင် ဒုတိယအများဆုံး လူမျိုးစု ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ၄ သန်းကျော် နေထိုင်ပြီး လူမျိုးစု ၃၅ စု ပါဝင်နေထိုင်ကြသည်။ ရှမ်းအမျိုးသားများသည် ပင်နီရင်စေ့ တိုက်ပုံကို ခပ်ပွပွ ဘောင်းဘီရှည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ပြီး ခါးတွင် ပုဝါစ စည်းနှောင်လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ကော်လာမဲ့ ရင်ဖုံးလက်ရှည်အင်္ကျီကို ပတ်လည်စင်းပါသော ရိုးရာလုံချည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်သည်။ အင်းလေး၊ ပင်းတယဒေသများ အပါအဝင် အပန်းဖြေလေ့လာရန် ဒေသများစွာ ရှိသည်။{{citation needed}}

ဘာသာအယူဝါဒအရေးတွင် ရှေးအခါက နတ်ကိုးခြင်းများကို ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ သခင်စော်ဘွားဖြစ်သူ သေလွန်လျှင် မိဖုရား၊ မောင်းမနှင့် ကျွန်လူ၊ တိရစ္ဆာန်များကိုပါ သတ်ဖြတ်ကာ အတူမြေမြုပ်သည့် အလေ့များပင် ရှိခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။ သို့သော် ဟံသာဝတီဆင်ဖြူများရှင် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းကြီးမှ ရှမ်းပြည်တစ်လွှားကို သိမ်းသွင်းပြီးနောက်တွင် အဆိုပါ အယူများကို ဆက်လက်ပြုလုပ်စေခြင်း မရှိတော့ပဲ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်စေခဲ့သည်။ သို့ဖြင့် ယနေ့အချိန်အထိ ရှမ်းလူမျိုးအများစုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ နတ်ကိုးကွယ်မှုကိုလည်း ဆက်လက်ကျင့်သုံးကာ အခြားဘာသာကိုးကွယ်သူ အနည်းငယ်လည်း ရှိကြသည်။{{citation needed}}

== ဘာသာနှင့်စာပေ ==
{{main|ရှမ်းဘာသာ}}

ရှမ်းဘာသာစကား သည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားများ]] မိသားစုဝင်ဖြစ်ပြီး မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်း ရှမ်းပြည်နယ်တွင် အဓိက ပြောဆိုကြပြီး [[ထိုင်းဘာသာစကား]] နှင့် [[လာအိုဘာသာစကား]] တို့နှင့် အရင်းအမြစ် တူညီသည်။ ဝါကျဖွဲ့စည်းပုံတွင်  ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ စနစ်ကို အသုံးပြု ပြီး မြန်မာစာ၏ ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ စနစ်နှင့် ကွဲပြားသည်။

=== စာပေ ===

ရှမ်းစာရေးစနစ်များသည် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုများရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း အသုံးပြုရာတွင် ပညာရေးနှင့် စာပေထုတ်ဝေမှုများအတွက် စံပုံစံတစ်ခု လိုအပ်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ၂၀ ရာစုအတွင်းတွင် စံရှမ်းအက္ခရာ (Standard Shan Script) ကို သတ်မှတ်အသုံးပြုရန် ကြိုးပမ်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Ethnologue (2024). &quot;Shan Language&quot;. SIL International.&lt;/ref&gt; စံ ဗြိတိသျှခေတ် ပုံနှိပ်စက်များ စတင်ဝင်ရောက်လာချိန်တွင် ရှမ်းစာလုံးပုံစံများသည် မြန်မာစာပုံနှိပ်စက် နည်းပညာအပေါ် အခြေခံခဲ့သည်။ရှမ်းစာအုပ်များကို ရန်ကုန်နဲ့ မော်လမြိုင်မြို့မှ ပုံနှိပ်စက်တွေမှာ ရိုက်နှိပ်ခဲ့ကြသည်။ မြန်မာစာလုံး ပုံသွန်းလောင်းပုံကို အခြေခံပြီး ရှမ်းစာလုံးများကိုအချိုးအစားကျနသော မြန်မာစာလုံးများကဲ့သို့ စက်ဝိုင်းပုံစံများအဖြစ် ဒီဇိုင်းထုတ်ခဲ့ကြသည်။
ယနေ့ခေတ်သုံး ရှမ်းစာအဝိုင်း (Standard Shan Script) ကို ၁၉၅၅ ခုနှစ်၊ တောင်ကြီးမြို့တွင် ပြုလုပ်သော ရှမ်းစာပေကော်မတီမှ အတည်ပြုခဲ့သည်။ ဤပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတွင် အောက်ပါတို့ကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည် -
# '''အသံနေအသံထား သင်္ကေတများ:''' ရှမ်းဘာသာစကား၏ အသံ (၆) မျိုးကို ခွဲခြားနိုင်ရန် အသံနိမ့်အသံမြင့် သင်္ကေတ များကို စနစ်တကျ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။
# '''ဒီဇိုင်းအားလုံးကို Unify လုပ်ခြင်း:''' ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်း ဒေသအလိုက် ကွဲပြားနေသော ရေးထုံးများကို စုစည်းကာ ခေတ်မီပုံနှိပ်လုပ်ငန်းနှင့် ကိုက်ညီသော အဝိုင်းပုံစံ အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။

စံရှမ်းအက္ခရာတွင် အသံထွက်နှင့် စာလုံးပုံစံများကို ပိုမိုစနစ်တကျဖြစ်စေရန် ပြင်ဆင်ထားပြီး ပညာရေး၊ သတင်းစာနှင့် စာပေထုတ်ဝေမှုများတွင် အသုံးပြုလျက်ရှိသည်။ သို့သော် ဒေသအလိုက် ရှမ်းစာပုံစံများကိုလည်း ယနေ့ထိ ဆက်လက်အသုံးပြုနေကြဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Keyes, Charles F. (1995). ''The Golden Peninsula: Culture and Adaptation in Mainland Southeast Asia''. University of Hawaii Press.&lt;/ref&gt;

==ထင်ရှားသော ရှမ်းလူမျိုးများ==
*ပထမဆုံး မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတကြီး [[စဝ်ရွှေသိုက်၊ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|စဝ်ရွှေသိုက်]]
*အာဇာနည် ဝန်ကြီး မိုင်းပွန်စော်ဘွားကြီး [[စံထွန်း၊ စဝ်၊ မိုင်းပွန်စော်ဘွား|စဝ်စံထွန်း]]
*လဲချား စော်ဘွားကြီး [[သရေစည်သူ]] [[နွံ၊ စဝ်|စဝ်နွံ ]]
*ဗိုလ်[[စောနောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောနောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဗိုလ်[[စောအောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောအောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဗိုလ်[[မိုးညို၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|မိုးညို(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဂန္ထဝင်ရုပ်ရှင်သရုပ်​ဆောင် ရှန်ဟဲမယ် [[မေရီမြင့်]]
*အရှေ့တောင်အာရှ၏ ပထမဆုံး ဟန်နရီဒူးနန့် ဆုရှင် [[အောင်လှိုင်မြင့်၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်လှိုင်မြင့်]]&lt;ref&gt;https://burma.irrawaddy.com/on-this-day/2019/03/15/186512.html&lt;/ref&gt;
*တေးပြုစာဆို ဒေါက်တာ [[စိုင်းခမ်းလိတ် ]] 
*တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းထီးဆိုင် ]]
*တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းဆိုင်မောဝ် ]]

*ရော့ခ် အဆိုတော် [[လေးဖြူ]]
*ရော့ခ် အဆိုတော် [[အငဲ]] 
* အဆိုတော် [[အောင်ထီးခမ်း၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်ထီးခမ်း ]] 
*အဆိုတော် [[ဘိုဖြူ ]]
*အဆိုတော် Nang Kham Noung
*ဒုတိယသမ္မတ ဒေါက်တာ[[မောက်ခမ်း၊ စိုင်း (ဒေါက်တာ)|စိုင်းမောက်ခမ်း]]
* အဆိုတော် သရုပ်ဆောင် [[စိုင်းစိုင်းခမ်းလှိုင်]]
* မြန်မာ့လက်ရွေးစင် ရှေ့တန်းတိုက်စစ်မှူး [[သန်းပိုင် (ဘောလုံးသမား)|သန်းပိုင်]]

== အနုသုခုမအနုပညာ ==
*သျှမ်းအိုးစည်
*သျှမ်းခမောက်
*သျှမ်းသိုင်း
*သျှမ်းတိုးနယားအက
*သျှမ်းကိန္နရာ၊ကိန္နရီအက
*သျှမ်းဗုံတိုအက

== ကိုးကား ==
{{notelist}}
{{reflist|30em}}
* တပင်ရွှေထီး၊ဘုရင့်နောင် ကေတုမတီတောင်ငူရာဇဝင်စဆုံး
* သုတေသနသရုပ်ပြ အဘိဓာန်ကျမ်း
* ဇမ္ဗူတံဆိပ်ကျမ်း *&lt;references /&gt;


{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}
[[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]]</text>
      <sha1>8ud4aakvfu78141y3wmufgyhm6y6a59</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1027032</id>
      <parentid>1027031</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:34:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1027032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45964" sha1="d423jkiybs55zxhws839cyehk44tvm7" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group            = Tai Shan&lt;br/&gt;တႆး&lt;br/&gt;Tai Yai
| flag             = Flag of the Shan State.svg
| flag_caption     = ရှမ်းအမျိုးသားအလံ
| image            = [[File:NarngSaoTai.jpg|200px|center]]
| caption          = ရှမ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး
| pop              = ၅ သန်းခန့် (ခန့်မှန်း)&lt;ref name=POTWF/&gt;&lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;/&gt;
| region1          = {{flag|Myanmar}}&lt;br&gt;(အဓိကအားဖြင့် {{flag|Shan State}})
| pop1             = ၅ သန်း {{efn|According to [[CIA Factbook]], the Shan make up 9% of the total population of Myanmar (55 million) or approximately 5 million people.}}
| ref1             = &lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |publisher=cia.gov |access-date=24 January 2018 |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |archive-date=1 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201171209/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| rels             = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ရှမ်းရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]
| langs            = [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]၊ [[မြောက်ပိုင်းထိုင်းဘာသာစကား|မြောက်ပိုင်းထိုင်း]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
| related          = [[အာဟုမ်ရှမ်း|တိုင်းအာဟုမ်]]၊ [[တိုင်းလေလူမျိုး|ရှမ်းတရုတ်]]၊ [[တိုင်လူမျိုး]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|တိုင်းလာအို]]၊ [[ထိုင်းလူမျိုး|တိုင်းထိုင်း]]
}}
'''ရှမ်းလူမျိုး''' ({{lang-shn|တႆး}}; {{IPA-shn|táj}}, {{IPA-my|ʃán lùmjó|}}) သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင် အုပ်စု]]ဝင် [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်လူမျိုးနွယ်]] တစ်စုဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူမျိုးစုကြီးတစ်ခုဖြစ်ပြီး&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Shan {{!}} people|url=https://www.britannica.com/topic/Shan|access-date=2020-08-26|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=2020-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004170712/https://www.britannica.com/topic/Shan|url-status=live}}&lt;/ref&gt; အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တွင် နေထိုင်ကြကာ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]]တို့တွင် နေထိုင်ကြသလို [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[အာသံပြည်နယ်]] နှင့် [[မေဃာလယ]] ၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]တို့နှင့် ထိစပ်လျက်ရှိသော ဒေသများတွင်လည်း နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;Sao Sāimöng, ''The Shan States and the British Annexation''. Cornell University, Cornell, 1969 (2nd ed.)&lt;/ref&gt; ရှမ်းလူမျိုး အရေအတွက်ကို ၄ သန်းမှ ၆ သန်းအထိ ရှိလိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းထားပြီး&lt;ref name=POTWF&gt;{{cite web|title=The Shan People|url=http://www.peoplesoftheworld.org/text?people=Shan|website=The Peoples of the World Foundation|access-date=2015-01-16|archive-date=2016-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314045020/http://peoplesoftheworld.org/text?people=Shan|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;/&gt; မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး လူဦးရေစုစုပေါင်း၏ ၁၀% ခန့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2007-08-30|title=FACTBOX: The Shan, Myanmar's largest minority|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-shan-factbox-idUSBKK22090520070830|access-date=2020-08-26|archive-date=2021-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929234107/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-shan-factbox-idUSBKK22090520070830|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== အမည်ရင်းမြစ် ==
ရှမ်းတို့သည် မိမိကိုယ်ကို '''တိုင်း''' (တႆး) ဟု ရည်ညွှန်းကြပြီး ယင်းအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း အသုံးပြုသည်။({{zh|c=傣族|p=Dǎizú|s=|t=}}).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sao Tern Moeng|title=Shan-English Dictionary|publisher=Dunwoody Press|year=1995|isbn=0-931745-92-6}}&lt;/ref&gt; '''ရှမ်း''' သည် မြန်မာဘာသာစကားမှ အခေါ်အဝေါ်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ရှေးအမည် Siam မှ တဆင့်ဆင်းသက်လာသော ''သျှမ်း'' ဟူသည့် စာလုံးပေါင်းကို ယခင်က သုံးစွဲခဲ့သည်။ အဆိုပါဝေါဟာရအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း ({{zh|c=掸族|p=Shànzú|s=|t=}}) အဖြစ် မွေးစားအသုံးပြုထားသည်။ [[ထိုင်းဘာသာစကား]]တွင် ရှမ်းတို့အား '''Tai Yai''' (ไทใหญ่, {{Lit|ရှမ်းကြီး}})&lt;ref&gt;{{cite book|chapter-url=https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|title=A New Historical Relation of the Kingdom of Siam|chapter=CHAP. II. A Continuation of the Geographical Description of the Kingdom of Siam, with an Account of its Metropolis.|last1=de La Loubère|first1=Simon|translator=A.P.|date=1693|access-date=2021-04-01|archive-date=2021-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924033514/https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|url-status=live}}&lt;/ref&gt; သို့မဟုတ် [[ယွန်းလူမျိုး|တိုင်းယွန်း]]ဘာသာစကားဖြင့် ''[[:en:Nam ngiao|Ngiao]]'' ({{lang-th|เงี้ยว}}) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်းကို [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]]: ဖြဝ်ꩻ, [[အနောက်ပိုးကရင်ဘာသာစကား|အနောက်ပိုးကရင်]]: ၥဲၫ့, နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]] သေံဇၞော် (''sem)'' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Shorto|first=H.L.|title=Dictionary of Modern Spoken Mon|publisher=Oxford University Press|year=1962}}&lt;/ref&gt;

'ရှမ်း' ဟူသော ဝေါဟာရသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်းရှိ [[တိုင်းလူမျိုး|တိုင်း စကားပြောသူများ]]အားလုံး၏ ယေဘုယျ အသုံးအနှုန်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်၏ မြို့တော်မှာ [[တောင်ကြီးမြို့]] ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၃၉၀,၀၀၀ ခန့်ရှိကာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပဉ္စမမြောက် အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင်းရှိ အခြားထင်ရှားသော မြို့များမှာ [[သီပေါမြို့]]၊ [[လားရှိုးမြို့]]၊ [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နှင့် [[တာချီလိတ်မြို့]]တို့ ဖြစ်သည်။

== နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ ==

ရှမ်းလူမျိုးသည် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားအုပ်စုအတွင်းပါဝင်သည့် တိုင်လူမျိုးများဖြစ်ပြီး၊ [[နန်ကျောက်|နန်ကျောက် နိုင်ငံတော်]]၏ နယ်မြေများအတွင်းနေထိုင်ခဲ့သူများဖြစ်သည်ဟုယူဆနိုင်သည်။နန်ကျောက်နိုင်ငံ (ယခုတရုတ်ပြည် ယူနန်ပြည်နယ် တာလီဒေသ) သည် အေဒီ ၉ ရာစုတွင် [[ထန်မင်းဆက်]]၏ တန်ခိုးတိုးတက်လာမှုအောက်တွင် တဖြည်းဖြည်းအင်အားလျော့သွားခဲ့သည်။ ထိုသို့သော် နန်ကျောက်နိုင်ငံသည် ထန်မင်းဆက် ပြိုကွဲပြီးနောက်တွင်ပင် စုန်မင်းဆက် လက်ထက်အထိ တည်ရှိနေနိုင်ခဲ့သည်ဟု သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၌ တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;Wade, G. (2009). &quot;The Yunnan Connection: The Nanzhao and Dali Kingdoms in Chinese and Southeast Asian History&quot;. Journal of Southeast Asian Studies.&lt;/ref&gt;

[[File:Shannnnnnn.jpg|thumb|ရှမ်းပြည်နယ် မြေပုံ]]

အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် [[မွန်ဂိုအင်ပါယာ]] (ယွမ်းမင်းဆက်) တရုတ်နိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်ရာမှ နန်ကျောက်တွင်နေထိုင်သော တိဗက်-ဗမာနှင့် တိုင်လူမျိုးများသည် အနောက်နှင့် တောင်ဘက်သို့ ထွက်ပြေးလာခဲ့ကြသည်။ ထိုလှုပ်ရှားမှုများကြောင့် တိုင်လူမျိုးအဖွဲ့များသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် ပျံ့နှံ့လာကြပြီး၊ ထိုအုပ်စုများထဲမှ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသည် ယနေ့ရှိ ရှမ်းလူမျိုးအဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်ဟု သုတေသနများတွင် ယူဆကြသည်။&lt;ref&gt;Chamberlain, J.R. (2016). &quot;Kra-Dai and the Proto-History of South China and Vietnam&quot;. Journal of the Siam Society.&lt;/ref&gt;ရှမ်းလူမျိုးများသည် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်သည့်အတွက်ဒေသအလိုက် လူမျိုးစုငယ်များအဖြစ် ကွဲပြားသွားကြပြီး၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာစကားအနည်းငယ်စီ ကွာခြားလာခဲ့သည်။ သို့သော် မူလတိုင်အုပ်စု၏ ဓလေ့များကို ယနေ့အထိ ထိန်းသိမ်းထားဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Ethnologue (2024). &quot;Shan language&quot;. SIL International.&lt;/ref&gt;

== မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်း ==
ရှမ်းလူမျိုးသည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်ဘာသာစကားအုပ်စု]]တွင်ပါဝင်သော တိုင်အုပ်စုဝင်ဖြစ်ပြီး တရုတ်တောင်ပိုင်းတွင်နေထိုင်သော [[ကျွမ့်လူမျိုး|ကျွမ့်တိုင်းရင်းသား]]များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာနီးစပ်မှုများရှိကြသည်။&lt;ref&gt;Genetic study source&lt;/ref&gt; တရုတ်တောင်ပိုင်းဒေသမှ [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်းလူမျိုး]]အဖွဲ့များ အရှေ့တောင်အာရှကုန်းမသို့ ဝင်ရောက်အခြေချမှုများဖြင့် ရှမ်းလူမျိုးများပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်ဟု ယူဆနိုင်သည်။&lt;ref&gt;Migration reference&lt;/ref&gt; မျိုးရိုးဗီဇအချက်အလက်များအရ ရှမ်းလူမျိုးများ၏မျိုးရိုးဇ ထဲတွင် အဓိကအားဖြင့် ခရာ-ဒိုင် နှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] လူမျိုးများတွင် ပုံမှန်တွေ့ရသော Haplogroup များ တွေ့ရှိရသည်။Haplogroup များတွင် O1b1a1a (O-M95) သည် ရှမ်းလူမျိုး ၃၀% မှ ၄၀% တွင်တွေ့ရသော haplogroup ဖြစ်ပြီး&lt;ref&gt;O-M122 reference&lt;/ref&gt; အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသအများစုတွင် တွေ့ရသော အဓိက Y-DNA haplogroup များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးများတွင် ဒုတိယအများဆုံးတွေ့ရသော haplogroup  O2 (O-M122) သည် ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၂၀% မှ ၃၀% အထိ တွေ့ရှိရပြီး တိဗက်–ဗမာ လူမျိုးများ၊ ဟန်တရုတ် လူမျိုးများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုရှိသည်ဟု သုတေသနများတွင် ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=&quot;Y-DNA_O2_M122_SEA&quot; /&gt;

ရှမ်းလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇဖွဲ့စည်းပုံတွင် အဓိကအားဖြင့် ဩစထြိုအေးရှားတစ်–တိုင် အခြေခံမျိုးရိုး ပါဝင်နေပြီး ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၄၀–၅၀% ခန့်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ထို့အပြင် ဟန်တရုတ် နှင့် ဗမာ မျိုးရိုးကဲ့သို့  အရှေ့အာရှ မျိုးရိုး စိတ်အပိုင်းကိုလည်း ၂၅–၃၀% ခန့် တွေ့ရှိရသည်ဟု မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာမှုများတွင် ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=&quot;Shan_Genetic_Structure&quot; /&gt;

==ရှမ်းဝေါဟာရ ရှင်းလင်းချက်==
ရှမ်း ဟူသောအမည်သည် အခြားလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုးတို့ကို ခေါ်ဝေါ်သော ဝေါဟာရဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးတို့ကမူ မိမိကိုယ်ကို တိုင်း(Tai) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်း(ခေါ်) တိုင်း၏ အဓိပ္ပာယ်နှင့် ပတ်သက်၍ အမျိုးမျိုး ဖွင့်ဆိုထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ ရှေးမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် သျမ် (သို့မဟုတ်) သျံ ဟု ရေးသားကြသည်။ ဤဝေါဟာရသည် အာသံ(အရှမ်း)၊ အဟွမ်၊ သယာမ်၊ စိအန်(သို့မဟုတ်) စိအန်လို ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် ထပ်တူဖြစ်သည်။ ရှေးအကျဆုံးအမည်မှာ လောဝ် (သို့မဟုတ်) အိုက်လောဝ် ဖြစ်ဟန်တူသည်။&lt;ref&gt;ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၃၆၉&lt;/ref&gt;

ရှမ်းဟူသော ဝေါဟာရသည် ထို သာမ ဟူသော ပါဠိမှ သျာမ၊ ၎င်း သျာမ မှ တစ်ဆင့် သျာမ်&gt; သျံ&gt; သျှံး&gt; သျှမ်း&gt; ရှမ်း ဟု ရေးသားကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဤကဲ့သို့ မြန်မာမှု၌ (သ)အက္ခရာတွင် (ျ)ယပင့် (ှ)ဟထိုး (ာ)ရေးချ (မ)အက္ခရာသတ်နှင့် သျှာမ်း ဟု အရေးအသား ပြုလာခဲ့ကြခြင်းများသည် သက္ကတအလိုဖြစ်၍ သဒ္ဒါမျိုး ဖြစ်၍ သာလွန်သင့်လျော် ကောင်းမြတ်သော ရေးထုံးရေးနည်း တစ်ရပ်ဖြစ်ကြောင်းကို သိမှတ်ရာ၏။ 
သုဝဏ္ဏသာမ ကို သုဝဏ္ဏသျှာမ်&gt; သုဝဏ္ဏသျှံ ဟု ရေူထုံးပြုသကဲ့သို့ သာမ ကိုလည်း သျှာမ်&gt; သျှမ်း&gt; သျှံ ဟု ရေးသားလာခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၉။&lt;/ref&gt;

ရှေးဟောင်းမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် အေဒီ ၁၁၂၀ ပြည့်နှစ်မှ စ၍ သျံ သျမ် ဟု တွေ့ရသည်။ ချမ်ကျောက်စာတို့တွင်မူ ရှမ်းအမည်ကို အေဒီ ၁၀၅၀ ပြည့်နှစ် မတိုင်မီက တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၄၀၄&lt;/ref&gt;

ရှမ်းလူမျိုးနှင့် ရှမ်းအခေါ်အဝေါ် ဝေါဟာရများကို ပုဂံကျောက်စာများတွင် မကြာ မကြာတွေ့ရသည်။ သျှာမ်း(ရှမ်း) လူမျိုးအကြောင်းကို (၁၁၂၀-အေဒီ)မှစ၍ အကြိမ် (၂၀)ထက်မနည်း ပုဂံကျောက်စာတွင် ဖော်ပြထားသည်။ &lt;ref&gt;သန်းထွန်း(ဦး) ရှေးဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်၊ နှာ-၂၁၉။&lt;/ref&gt;

သျှာမ်း ဟူသော အမည်ပညတ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ရှမ်းပြည် မြန်မာပြည် အကြောင်းကို ရေးသားခဲ့သော ဆာဂျော့စကော့ စသည့် ပုဂ္ဂိုလ်များက သျှာမ်းဟူသော အခေါ်အဝေါ်ကို မြန်မာလူမျိုးနှင့် အခြားလူမျိုးများက အသုံးပြုခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ မည်သည့်အတွက်ကြောင့် အသုံးပြုသည်ဟူ၍ ခိုင်လုံသော အထောက်အထား မရှိဟု ဆိုသည်။ သို့သော် မစ္စတာတီရိရန်ဒီလာကိုပီရီ (Mr.Terrien de lacouperie) ကမူ The Cradle of Shan Race စာအုပ်၌ - 

တရုတ်ပြည်တွင် Hia (ဟိရ)မင်းဆက်ကို ဖြိုဖျက်ခဲ့သော ကုန်သည်များ ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရှိသည့် Shang (ရှံ) လူမျိုးများမှ ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် ဆက်သွယ်ကြကြောင်း၊ တရုတ်ပြည်အလယ်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ခဲ့သော အရင်းမူလ တစ်မျိုးတည်း ဖြစ်ခဲ့သည့် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတို့၏ ဝေါဟာရများတွင် Tchang (ဆန်) Saing (ဆိုင်) Shen(ရှင်) Sien(စီရင်) အစရှိသော အမည်များနှင့် များစွာ တူညီသော အမည်များ တွေ့ရှိရကြောင်း ရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။

၎င်း၏ အဆိုကို ကျနစွာစိစစ်ကြည့်လျှင် သျှာမ်း ဟူသော အမည်နာမသည် ကုန်သည်များဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Shang (ရှံ)မှ ဆင်းသက်လာသော အမည်များအနက် နောက်ဆုံးခေါ်တွင် ကျန်ရစ်ခဲ့သော အမည်ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူဖွယ်ရာ ရှိပေသည်။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။&lt;/ref&gt;
ဘီစီ ၁၁၂၂-ခုနှစ်တွင် တရုတ် (Shang) ဟု အမည်ရလာသည်ဟုလည်း ဆိုသည်။&lt;ref&gt;Hsen(Khur), The Origin of Tais and A Short History of Shan.P.10&lt;/ref&gt;

၎င်းအပြင် မစ္စတာကော့ကရိန်း ရေးသားသော The Shans စာအုပ်တွင် လဝ နှင့် လွယ်လ တိုင်းရင်းသားများက ရှမ်းကို Shen(ရှံ) ဟု ခေါ်ကြောင်း၊ ကန်တုန်နီဘာသာအားဖြင့် Tsim(စင်မ်) ဟုခေါ်ကြောင်း ရေးသားထားသည်။ ။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။&lt;/ref&gt; ကချင်တိုင်းရင်းသားလည်း ရှမ်းကို Sam (ဆန်-မ်)ဟု ခေါ်သည်ကို တွေ့ရသည်။ တလိုင်းလူမျိုးများက ရှမ်းကို Seam(ဆိန်-မ်)ဟု ခေါ်ကြသည်။ တနင်္သာရီဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော  ထားဝယ်လူမျိုး များကလည်း ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Shan( ရှမ်း)ဟုပင် ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများကလည်း ယခင်က ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Siam(သယာမ်)ဟု ခေါ်သည်။

== မြန်မာ့သမိုင်းနှင့် ရှမ်းခေတ်များ ==
  [[အင်းဝခေတ်]]၏ နောက်ဆုံးကာလများတွင် ဖြစ်သည်။ အင်းဝရှိ မြန်မာမင်း [[ရွှေနန်းကျော့ရှင်နရပတိ]] (၈၆၃-၈၈၈) အားနည်းချိန်တွင် မြောက်ဘက်တစ်လွှားမှ ရှမ်းစော်ဘွားများ အင်အားကြီးမားလာပြီး အင်အားအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် မိုးညှင်းစော်ဘွား မိုးညှင်းစလုံ (၈၈၈-၉၀၄) က သက္ကရာဇ် ၈၈၈၊ တန်ခူးလဆန်း ၁၂ ရက်တွင် အင်းဝကိုသိမ်းပြီး နရပတိကို သတ်ကာ ထီးနန်းအရိုက်အရာကို သားဖြစ်သူ [[သိုဟန်ဘွား]]မှ ဆက်ခံသည်။မင်းကြီးရန်နောင်က သိုဟန်ဘွားကို လုပ်ကြံရန်ကြံစည်ပြီး သံဃာတွေကို ဓားလက်နက်တို့ဖြင့်ဝှက်ပြီးဘုန်းကြီးအတု ယောင်ဆောင်ခိုင်း‌ေစကာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရဟန်းတော်များကို နန်းတော်သို့ ပင့်ဖိတ်ဟန်ပြုကာ သတ်ဖြတ်လေသောကြောင့် မင်းကြီးရန်နောင်နှင့် မြန်မာမှူးမတ်တို့က လုပ်ကြံနန်းချခြင်းဖြင့် သေလွန်သည်။ 

ထို့နောက် မှူးမတ်တို့က မင်းကြီးရန်နောင်အား နန်းတင်ကြသော်လည်း ငြင်းပယ်ကာ အုန်းဘောင်စော်ဘွား ခုံမှိုင်းကို နန်းတင်ရန်ပြောဆိုမှာကြားပြီး ရဟန်းဝတ်ဖြင့် တောထွက်သွားခဲ့သည်။ နောက်အုန်းဘောင်ခုံမှိုင်းလွန်လျှင် [[မိုးဗြဲနရပတိ]]ဆက်လက်စိုးစံရာ စစ်ကိုင်းမှ [[စစ်ကိုင်းနရပတိစည်သူ|စည်သူကျော်ထင်]]က တိုက်ခိုက်အနိုင်ယူကာ [[အင်းဝ]]ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။

=== ရှေးရှမ်းနယ်များ ===
ရှမ်းတို့ဌာနီ၌ ပြည်နယ်ပေါင်းမှာ တေတ္တိံသ ခေါ် ၃၃-နယ်ရှိ၍ တာဝတိံသာ နတ်ပြည်အလား မွေ့လျော်ပျော်ရွှင်ဘွယ် များစွာတို့နှင့် ပြည့်စုံသည့်ပြင် စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၅၆၆၄၅-ကျယ်လျက် စော်ဘွား ၁၆-ယောက်၊ မြို့စား ၁၃-ယောက်နှင့် ငွေခွန်မှူး ၄-ယောက်တို့က အုပ်ချုပ်ကြရသည်။ (ဤကားအင်္ဂလိပ် လက်အောက်မှာ နေရစဉ်က ဖြစ်၏။) {{citation needed}}
(၁) ကျိုင်းတုံနယ်၊ မိုးနဲနယ်၊ ညောင်ရွှေနယ်၊ ရပ်ဆောက်နယ်၊ လဲချားနယ်၊ မောက်မယ်နယ်၊ မိုင်းပန်နယ်၊ မိုင်းပွန်နယ်၊ စကားနယ်၊ နောင်မွယ်နယ်၊ (၁၀) မိုင်းနောက်၊ မိုင်းကိုင်း၊ ကျေးသီဗန်းစံ၊ လွယ်လုံ၊ သထုံ၊ ဗန်းရင်၊ ဟိုပုန်း၊ နန်းခုတ်၊ စကွယ်နယ်၊ မိုင်းရှူး၊ (၂၀) သမခမ်း၊ ပွေးလှ၊ ဘော်နယ်၊ ရွာဝံနယ်၊ ပင်မှီ၊ ကျုံးနယ်၊ ပင်းဒယ၊ (၂၇) ဤကား တောင်ပိုင်းရှမ်းပြည်၂၇-နယ်တည်း။ 
(၁) သီပေါနယ်၊ (၂) တောင်ပိုင်းနယ်၊ (၃) မိုင်းရယ်နယ်၊ (၄) မြောက်သန္နီနယ်၊ (၅) မိုးမိတ်နယ်၊ (၆) မိုးလင်းနယ်၊ ဤကား မြောက်ပိုင်းရှမ်းပြည် ၆-နယ်တည်း။ ပေါင်း ၃၃-နယ် ဖြစ်၏။

=== ယနေ့ ရှမ်းပြည်နယ် ===
ပြည်နယ်မြို့တော် [[တောင်ကြီးမြို့]]

အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့်

လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့်

ခရိုင် ၁၁ ခရိုင်

မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ်

အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့်

လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့် ခရိုင် ၁၁ ခရိုင် မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ်

[[ရှမ်းပြည်နယ်]] လည်းရှု

== ရှမ်း ၉ ဆက်၊ ၉ စော်ဘွား ==
[[သုတေသနသရုပ်ပြအဘိဓာန်]]တွင် ဖော်ပြချက်အရ ''ရှမ်းကိုးဆက်၊ ကိုးစော်ဘွား၊ လူးတဆယ့်နှစ်ပနား၊ ရာတပါးနှင့်၊ စော်ဘွားစော်ခံ၊ ရွှေဥကင်ဘုံပျံမှာ၊ ညီလာခံခ, ညောင်း၊ မှူးမတ်အပေါင်းစုံကြပြီလား ....... မင်းကြီးများ'' ဟူ သောဇာတ်သဘင် ဘုရင်၏စကားအရ---(၁) မိုးကောင်းစော်ဘွား၊ (၂) မိုးညှင်းစော်ဘွား၊ (၃) သောင်သွပ်စော်ဘွား၊ (၄) မိုးမိတ်စော်ဘွား၊ (၅) မိုးနဲစော်ဘွား၊ (၆) သိန္နီစော်ဘွား၊ (၇) မိုင်းပဲစော်ဘွား၊ (၈) ညောင်ရွှေစော်ဘွား၊ (၉) သီပေါစော်ဘွားတို့ ဟူ၏။

မှတ်ချက်။ ။ ရှမ်းပြည်အစ ''မိုင်းမော'' က- ဟူသော စကားအရမိုင်းမောမှတဆင့် စော်ဘွား ၉-ဆက် ဖြစ်ပေါ်လာသည် ဟူ၏။

*
==ရှမ်း (၁၀) မျိုး==

[[ရှမ်းကြီးလူမျိုး|ရှမ်းကြီး(တိုင်းလုံ)]]

[[ယွန်းလူမျိုး|ယွန်းရှမ်း]]

[[လာအိုလူမျိုး|လာအို(လော)]]

[[လူးရှမ်းလူမျိုး|လူးရှမ်း(တိုင်းလူး)]]

[[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း(တိုင်းနွဲ့/ရှမ်းကလေး)]]

[[တိုင်းလိုင်လူမျိုး|ရှမ်းနီ(တိုင်းလျန်/တိုင်းလိုင်)]]

[[ခန္တီးရှမ်းလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း(တိုင်းခန္တီး)]]

[[ဂုံရှမ်း|ဂုံရှမ်း(တိုင်းခင်/တိုင်းခွန်)]]

[[တိုင်းလေလူမျိုး|အထက်ရှမ်း(တိုင်းလေ/တိုင်းနေ)]]

[[မောရှမ်းလူမျိုး|မောရှမ်း(တိုင်းမောဝ်)]]

'''အခြားကျန်ရှိသည့်ရှမ်းမျိုးနွယ်စုဝင်များ'''

[[လိရှမ်းလူမျိုး|လိရှမ်း(တိုင်းလေ့/တိုင်းလိ)]]

[[လွိုင်ရှမ်းလူမျိုး|လွိုင်ရှမ်း(တိုင်းလွိုင်)]]

== ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ ==
တရုတ်၊ လာအိုနှင့်ထိုင်း နယ်စပ်များနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဒေသများတွင် နေထိုင်သော ရှမ်းလူမျိုးများသည် ဗမာပြီးလျှင် ဒုတိယအများဆုံး လူမျိုးစု ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ၄ သန်းကျော် နေထိုင်ပြီး လူမျိုးစု ၃၅ စု ပါဝင်နေထိုင်ကြသည်။ ရှမ်းအမျိုးသားများသည် ပင်နီရင်စေ့ တိုက်ပုံကို ခပ်ပွပွ ဘောင်းဘီရှည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ပြီး ခါးတွင် ပုဝါစ စည်းနှောင်လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ကော်လာမဲ့ ရင်ဖုံးလက်ရှည်အင်္ကျီကို ပတ်လည်စင်းပါသော ရိုးရာလုံချည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်သည်။ အင်းလေး၊ ပင်းတယဒေသများ အပါအဝင် အပန်းဖြေလေ့လာရန် ဒေသများစွာ ရှိသည်။{{citation needed}}

ဘာသာအယူဝါဒအရေးတွင် ရှေးအခါက နတ်ကိုးခြင်းများကို ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ သခင်စော်ဘွားဖြစ်သူ သေလွန်လျှင် မိဖုရား၊ မောင်းမနှင့် ကျွန်လူ၊ တိရစ္ဆာန်များကိုပါ သတ်ဖြတ်ကာ အတူမြေမြုပ်သည့် အလေ့များပင် ရှိခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။ သို့သော် ဟံသာဝတီဆင်ဖြူများရှင် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းကြီးမှ ရှမ်းပြည်တစ်လွှားကို သိမ်းသွင်းပြီးနောက်တွင် အဆိုပါ အယူများကို ဆက်လက်ပြုလုပ်စေခြင်း မရှိတော့ပဲ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်စေခဲ့သည်။ သို့ဖြင့် ယနေ့အချိန်အထိ ရှမ်းလူမျိုးအများစုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ နတ်ကိုးကွယ်မှုကိုလည်း ဆက်လက်ကျင့်သုံးကာ အခြားဘာသာကိုးကွယ်သူ အနည်းငယ်လည်း ရှိကြသည်။{{citation needed}}

== ဘာသာနှင့်စာပေ ==
{{main|ရှမ်းဘာသာ}}

ရှမ်းဘာသာစကား သည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားများ]] မိသားစုဝင်ဖြစ်ပြီး မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်း ရှမ်းပြည်နယ်တွင် အဓိက ပြောဆိုကြပြီး [[ထိုင်းဘာသာစကား]] နှင့် [[လာအိုဘာသာစကား]] တို့နှင့် အရင်းအမြစ် တူညီသည်။ ဝါကျဖွဲ့စည်းပုံတွင်  ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ စနစ်ကို အသုံးပြု ပြီး မြန်မာစာ၏ ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ စနစ်နှင့် ကွဲပြားသည်။

=== စာပေ ===

ရှမ်းစာရေးစနစ်များသည် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုများရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း အသုံးပြုရာတွင် ပညာရေးနှင့် စာပေထုတ်ဝေမှုများအတွက် စံပုံစံတစ်ခု လိုအပ်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ၂၀ ရာစုအတွင်းတွင် စံရှမ်းအက္ခရာ (Standard Shan Script) ကို သတ်မှတ်အသုံးပြုရန် ကြိုးပမ်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Ethnologue (2024). &quot;Shan Language&quot;. SIL International.&lt;/ref&gt; စံ ဗြိတိသျှခေတ် ပုံနှိပ်စက်များ စတင်ဝင်ရောက်လာချိန်တွင် ရှမ်းစာလုံးပုံစံများသည် မြန်မာစာပုံနှိပ်စက် နည်းပညာအပေါ် အခြေခံခဲ့သည်။ရှမ်းစာအုပ်များကို ရန်ကုန်နဲ့ မော်လမြိုင်မြို့မှ ပုံနှိပ်စက်တွေမှာ ရိုက်နှိပ်ခဲ့ကြသည်။ မြန်မာစာလုံး ပုံသွန်းလောင်းပုံကို အခြေခံပြီး ရှမ်းစာလုံးများကိုအချိုးအစားကျနသော မြန်မာစာလုံးများကဲ့သို့ စက်ဝိုင်းပုံစံများအဖြစ် ဒီဇိုင်းထုတ်ခဲ့ကြသည်။
ယနေ့ခေတ်သုံး ရှမ်းစာအဝိုင်း (Standard Shan Script) ကို ၁၉၅၅ ခုနှစ်၊ တောင်ကြီးမြို့တွင် ပြုလုပ်သော ရှမ်းစာပေကော်မတီမှ အတည်ပြုခဲ့သည်။ ဤပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတွင် အောက်ပါတို့ကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည် -
# '''အသံနေအသံထား သင်္ကေတများ:''' ရှမ်းဘာသာစကား၏ အသံ (၆) မျိုးကို ခွဲခြားနိုင်ရန် အသံနိမ့်အသံမြင့် သင်္ကေတ များကို စနစ်တကျ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။
# '''ဒီဇိုင်းအားလုံးကို Unify လုပ်ခြင်း:''' ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်း ဒေသအလိုက် ကွဲပြားနေသော ရေးထုံးများကို စုစည်းကာ ခေတ်မီပုံနှိပ်လုပ်ငန်းနှင့် ကိုက်ညီသော အဝိုင်းပုံစံ အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။

စံရှမ်းအက္ခရာတွင် အသံထွက်နှင့် စာလုံးပုံစံများကို ပိုမိုစနစ်တကျဖြစ်စေရန် ပြင်ဆင်ထားပြီး ပညာရေး၊ သတင်းစာနှင့် စာပေထုတ်ဝေမှုများတွင် အသုံးပြုလျက်ရှိသည်။ သို့သော် ဒေသအလိုက် ရှမ်းစာပုံစံများကိုလည်း ယနေ့ထိ ဆက်လက်အသုံးပြုနေကြဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Keyes, Charles F. (1995). ''The Golden Peninsula: Culture and Adaptation in Mainland Southeast Asia''. University of Hawaii Press.&lt;/ref&gt;

==ထင်ရှားသော ရှမ်းလူမျိုးများ==
*ပထမဆုံး မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတကြီး [[စဝ်ရွှေသိုက်၊ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|စဝ်ရွှေသိုက်]]
*အာဇာနည် ဝန်ကြီး မိုင်းပွန်စော်ဘွားကြီး [[စံထွန်း၊ စဝ်၊ မိုင်းပွန်စော်ဘွား|စဝ်စံထွန်း]]
*လဲချား စော်ဘွားကြီး [[သရေစည်သူ]] [[နွံ၊ စဝ်|စဝ်နွံ ]]
*ဗိုလ်[[စောနောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောနောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဗိုလ်[[စောအောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောအောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဗိုလ်[[မိုးညို၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|မိုးညို(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဂန္ထဝင်ရုပ်ရှင်သရုပ်​ဆောင် ရှန်ဟဲမယ် [[မေရီမြင့်]]
*အရှေ့တောင်အာရှ၏ ပထမဆုံး ဟန်နရီဒူးနန့် ဆုရှင် [[အောင်လှိုင်မြင့်၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်လှိုင်မြင့်]]&lt;ref&gt;https://burma.irrawaddy.com/on-this-day/2019/03/15/186512.html&lt;/ref&gt;
*တေးပြုစာဆို ဒေါက်တာ [[စိုင်းခမ်းလိတ် ]] 
*တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းထီးဆိုင် ]]
*တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းဆိုင်မောဝ် ]]

*ရော့ခ် အဆိုတော် [[လေးဖြူ]]
*ရော့ခ် အဆိုတော် [[အငဲ]] 
* အဆိုတော် [[အောင်ထီးခမ်း၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်ထီးခမ်း ]] 
*အဆိုတော် [[ဘိုဖြူ ]]
*အဆိုတော် Nang Kham Noung
*ဒုတိယသမ္မတ ဒေါက်တာ[[မောက်ခမ်း၊ စိုင်း (ဒေါက်တာ)|စိုင်းမောက်ခမ်း]]
* အဆိုတော် သရုပ်ဆောင် [[စိုင်းစိုင်းခမ်းလှိုင်]]
* မြန်မာ့လက်ရွေးစင် ရှေ့တန်းတိုက်စစ်မှူး [[သန်းပိုင် (ဘောလုံးသမား)|သန်းပိုင်]]

== အနုသုခုမအနုပညာ ==
*သျှမ်းအိုးစည်
*သျှမ်းခမောက်
*သျှမ်းသိုင်း
*သျှမ်းတိုးနယားအက
*သျှမ်းကိန္နရာ၊ကိန္နရီအက
*သျှမ်းဗုံတိုအက

== ကိုးကား ==
{{notelist}}
{{reflist|30em}}
* တပင်ရွှေထီး၊ဘုရင့်နောင် ကေတုမတီတောင်ငူရာဇဝင်စဆုံး
* သုတေသနသရုပ်ပြ အဘိဓာန်ကျမ်း
* ဇမ္ဗူတံဆိပ်ကျမ်း *&lt;references /&gt;


{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}
[[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]]</text>
      <sha1>d423jkiybs55zxhws839cyehk44tvm7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1027033</id>
      <parentid>1027032</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:35:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NDG</username>
        <id>133983</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Reverted edits by [[Special:Contribs/Chenzeyan29|Chenzeyan29]] ([[User talk:Chenzeyan29|talk]]) to last version by Double Zip Zap: unexplained content removal</comment>
      <origin>1017264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41951" sha1="6tea01qe7o7cykno8ztzvfn5ldz63mn" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group            = Tai Shan&lt;br/&gt;တႆး&lt;br/&gt;Tai Yai
| flag             = Flag of the Shan State.svg
| flag_caption     = ရှမ်းအမျိုးသားအလံ
| image            = [[File:NarngSaoTai.jpg|200px|center]]
| caption          = ရှမ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး
| pop              = ၅ သန်းခန့် (ခန့်မှန်း)&lt;ref name=POTWF/&gt;&lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;/&gt;
| region1          = {{flag|Myanmar}}&lt;br&gt;(အဓိကအားဖြင့် {{flag|Shan State}})
| pop1             = ၅ သန်း {{efn|According to [[CIA Factbook]], the Shan make up 9% of the total population of Myanmar (55 million) or approximately 5 million people.}}
| ref1             = &lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |publisher=cia.gov |access-date=24 January 2018 |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |archive-date=1 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201171209/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| rels             = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ရှမ်းရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]
| langs            = [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]၊ [[မြောက်ပိုင်းထိုင်းဘာသာစကား|မြောက်ပိုင်းထိုင်း]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
| related          = [[အာဟုမ်ရှမ်း|တိုင်းအာဟုမ်]]၊ [[တိုင်းလေလူမျိုး|ရှမ်းတရုတ်]]၊ [[တိုင်လူမျိုး]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|တိုင်းလာအို]]၊ [[ထိုင်းလူမျိုး|တိုင်းထိုင်း]]
}}
'''ရှမ်းလူမျိုး''' ({{lang-shn|တႆး}}; {{IPA-shn|táj}}, {{IPA-my|ʃán lùmjó|}}) သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင် အုပ်စု]]ဝင် [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်လူမျိုးနွယ်]] တစ်စုဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူမျိုးစုကြီးတစ်ခုဖြစ်ပြီး&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Shan {{!}} people|url=https://www.britannica.com/topic/Shan|access-date=2020-08-26|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=2020-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004170712/https://www.britannica.com/topic/Shan|url-status=live}}&lt;/ref&gt; အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တွင် နေထိုင်ကြကာ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]]တို့တွင် နေထိုင်ကြသလို [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[အာသံပြည်နယ်]] နှင့် [[မေဃာလယ]] ၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]တို့နှင့် ထိစပ်လျက်ရှိသော ဒေသများတွင်လည်း နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;Sao Sāimöng, ''The Shan States and the British Annexation''. Cornell University, Cornell, 1969 (2nd ed.)&lt;/ref&gt; ရှမ်းလူမျိုး အရေအတွက်ကို ၄ သန်းမှ ၆ သန်းအထိ ရှိလိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းထားပြီး&lt;ref name=POTWF&gt;{{cite web|title=The Shan People|url=http://www.peoplesoftheworld.org/text?people=Shan|website=The Peoples of the World Foundation|access-date=2015-01-16|archive-date=2016-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314045020/http://peoplesoftheworld.org/text?people=Shan|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;/&gt; မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး လူဦးရေစုစုပေါင်း၏ ၁၀% ခန့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2007-08-30|title=FACTBOX: The Shan, Myanmar's largest minority|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-shan-factbox-idUSBKK22090520070830|access-date=2020-08-26|archive-date=2021-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929234107/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-shan-factbox-idUSBKK22090520070830|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== အမည်ရင်းမြစ် ==
ရှမ်းတို့သည် မိမိကိုယ်ကို '''တိုင်း''' (တႆး) ဟု ရည်ညွှန်းကြပြီး ယင်းအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း အသုံးပြုသည်။({{zh|c=傣族|p=Dǎizú|s=|t=}}).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sao Tern Moeng|title=Shan-English Dictionary|publisher=Dunwoody Press|year=1995|isbn=0-931745-92-6}}&lt;/ref&gt; '''ရှမ်း''' သည် မြန်မာဘာသာစကားမှ အခေါ်အဝေါ်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ရှေးအမည် Siam မှ တဆင့်ဆင်းသက်လာသော ''သျှမ်း'' ဟူသည့် စာလုံးပေါင်းကို ယခင်က သုံးစွဲခဲ့သည်။ အဆိုပါဝေါဟာရအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း ({{zh|c=掸族|p=Shànzú|s=|t=}}) အဖြစ် မွေးစားအသုံးပြုထားသည်။ [[ထိုင်းဘာသာစကား]]တွင် ရှမ်းတို့အား '''Tai Yai''' (ไทใหญ่, {{Lit|ရှမ်းကြီး}})&lt;ref&gt;{{cite book|chapter-url=https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|title=A New Historical Relation of the Kingdom of Siam|chapter=CHAP. II. A Continuation of the Geographical Description of the Kingdom of Siam, with an Account of its Metropolis.|last1=de La Loubère|first1=Simon|translator=A.P.|date=1693|access-date=2021-04-01|archive-date=2021-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924033514/https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|url-status=live}}&lt;/ref&gt; သို့မဟုတ် [[ယွန်းလူမျိုး|တိုင်းယွန်း]]ဘာသာစကားဖြင့် ''[[:en:Nam ngiao|Ngiao]]'' ({{lang-th|เงี้ยว}}) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်းကို [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]]: ဖြဝ်ꩻ, [[အနောက်ပိုးကရင်ဘာသာစကား|အနောက်ပိုးကရင်]]: ၥဲၫ့, နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]] သေံဇၞော် (''sem)'' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Shorto|first=H.L.|title=Dictionary of Modern Spoken Mon|publisher=Oxford University Press|year=1962}}&lt;/ref&gt;

'ရှမ်း' ဟူသော ဝေါဟာရသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်းရှိ [[တိုင်းလူမျိုး|တိုင်း စကားပြောသူများ]]အားလုံး၏ ယေဘုယျ အသုံးအနှုန်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်၏ မြို့တော်မှာ [[တောင်ကြီးမြို့]] ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၃၉၀,၀၀၀ ခန့်ရှိကာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပဉ္စမမြောက် အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင်းရှိ အခြားထင်ရှားသော မြို့များမှာ [[သီပေါမြို့]]၊ [[လားရှိုးမြို့]]၊ [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နှင့် [[တာချီလိတ်မြို့]]တို့ ဖြစ်သည်။

== နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ ==

ရှမ်းလူမျိုးသည် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားအုပ်စုအတွင်းပါဝင်သည့် တိုင်လူမျိုးများဖြစ်ပြီး၊ [[နန်ကျောက်|နန်ကျောက် နိုင်ငံတော်]]၏ နယ်မြေများအတွင်းနေထိုင်ခဲ့သူများဖြစ်သည်ဟုယူဆနိုင်သည်။နန်ကျောက်နိုင်ငံ (ယခုတရုတ်ပြည် ယူနန်ပြည်နယ် တာလီဒေသ) သည် အေဒီ ၉ ရာစုတွင် [[ထန်မင်းဆက်]]၏ တန်ခိုးတိုးတက်လာမှုအောက်တွင် တဖြည်းဖြည်းအင်အားလျော့သွားခဲ့သည်။ ထိုသို့သော် နန်ကျောက်နိုင်ငံသည် ထန်မင်းဆက် ပြိုကွဲပြီးနောက်တွင်ပင် စုန်မင်းဆက် လက်ထက်အထိ တည်ရှိနေနိုင်ခဲ့သည်ဟု သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၌ တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;Wade, G. (2009). &quot;The Yunnan Connection: The Nanzhao and Dali Kingdoms in Chinese and Southeast Asian History&quot;. Journal of Southeast Asian Studies.&lt;/ref&gt;

[[File:Shannnnnnn.jpg|thumb|ရှမ်းပြည်နယ် မြေပုံ]]

အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် [[မွန်ဂိုအင်ပါယာ]] (ယွမ်းမင်းဆက်) တရုတ်နိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်ရာမှ နန်ကျောက်တွင်နေထိုင်သော တိဗက်-ဗမာနှင့် တိုင်လူမျိုးများသည် အနောက်နှင့် တောင်ဘက်သို့ ထွက်ပြေးလာခဲ့ကြသည်။ ထိုလှုပ်ရှားမှုများကြောင့် တိုင်လူမျိုးအဖွဲ့များသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် ပျံ့နှံ့လာကြပြီး၊ ထိုအုပ်စုများထဲမှ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသည် ယနေ့ရှိ ရှမ်းလူမျိုးအဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်ဟု သုတေသနများတွင် ယူဆကြသည်။&lt;ref&gt;Chamberlain, J.R. (2016). &quot;Kra-Dai and the Proto-History of South China and Vietnam&quot;. Journal of the Siam Society.&lt;/ref&gt;ရှမ်းလူမျိုးများသည် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်သည့်အတွက်ဒေသအလိုက် လူမျိုးစုငယ်များအဖြစ် ကွဲပြားသွားကြပြီး၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာစကားအနည်းငယ်စီ ကွာခြားလာခဲ့သည်။ သို့သော် မူလတိုင်အုပ်စု၏ ဓလေ့များကို ယနေ့အထိ ထိန်းသိမ်းထားဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Ethnologue (2024). &quot;Shan language&quot;. SIL International.&lt;/ref&gt;

== မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်း ==
ရှမ်းလူမျိုးသည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်ဘာသာစကားအုပ်စု]]တွင်ပါဝင်သော တိုင်အုပ်စုဝင်ဖြစ်ပြီး တရုတ်တောင်ပိုင်းတွင်နေထိုင်သော [[ကျွမ့်လူမျိုး|ကျွမ့်တိုင်းရင်းသား]]များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာနီးစပ်မှုများရှိကြသည်။&lt;ref&gt;Genetic study source&lt;/ref&gt; တရုတ်တောင်ပိုင်းဒေသမှ [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်းလူမျိုး]]အဖွဲ့များ အရှေ့တောင်အာရှကုန်းမသို့ ဝင်ရောက်အခြေချမှုများဖြင့် ရှမ်းလူမျိုးများပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်ဟု ယူဆနိုင်သည်။&lt;ref&gt;Migration reference&lt;/ref&gt; မျိုးရိုးဗီဇအချက်အလက်များအရ ရှမ်းလူမျိုးများ၏မျိုးရိုးဇ ထဲတွင် အဓိကအားဖြင့် ခရာ-ဒိုင် နှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] လူမျိုးများတွင် ပုံမှန်တွေ့ရသော Haplogroup များ တွေ့ရှိရသည်။Haplogroup များတွင် O1b1a1a (O-M95) သည် ရှမ်းလူမျိုး ၃၀% မှ ၄၀% တွင်တွေ့ရသော haplogroup ဖြစ်ပြီး&lt;ref&gt;O-M122 reference&lt;/ref&gt; အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသအများစုတွင် တွေ့ရသော အဓိက Y-DNA haplogroup များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးများတွင် ဒုတိယအများဆုံးတွေ့ရသော haplogroup  O2 (O-M122) သည် ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၂၀% မှ ၃၀% အထိ တွေ့ရှိရပြီး တိဗက်–ဗမာ လူမျိုးများ၊ ဟန်တရုတ် လူမျိုးများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုရှိသည်ဟု သုတေသနများတွင် ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=&quot;Y-DNA_O2_M122_SEA&quot; /&gt;

ရှမ်းလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇဖွဲ့စည်းပုံတွင် အဓိကအားဖြင့် ဩစထြိုအေးရှားတစ်–တိုင် အခြေခံမျိုးရိုး ပါဝင်နေပြီး ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၄၀–၅၀% ခန့်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ထို့အပြင် ဟန်တရုတ် နှင့် ဗမာ မျိုးရိုးကဲ့သို့  အရှေ့အာရှ မျိုးရိုး စိတ်အပိုင်းကိုလည်း ၂၅–၃၀% ခန့် တွေ့ရှိရသည်ဟု မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာမှုများတွင် ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=&quot;Shan_Genetic_Structure&quot; /&gt;

==ရှမ်းဝေါဟာရ ရှင်းလင်းချက်==
ရှမ်း ဟူသောအမည်သည် အခြားလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုးတို့ကို ခေါ်ဝေါ်သော ဝေါဟာရဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးတို့ကမူ မိမိကိုယ်ကို တိုင်း(Tai) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်း(ခေါ်) တိုင်း၏ အဓိပ္ပာယ်နှင့် ပတ်သက်၍ အမျိုးမျိုး ဖွင့်ဆိုထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ ရှေးမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် သျမ် (သို့မဟုတ်) သျံ ဟု ရေးသားကြသည်။ ဤဝေါဟာရသည် အာသံ(အရှမ်း)၊ အဟွမ်၊ သယာမ်၊ စိအန်(သို့မဟုတ်) စိအန်လို ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် ထပ်တူဖြစ်သည်။ ရှေးအကျဆုံးအမည်မှာ လောဝ် (သို့မဟုတ်) အိုက်လောဝ် ဖြစ်ဟန်တူသည်။&lt;ref&gt;ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၃၆၉&lt;/ref&gt;

ရှမ်းဟူသော ဝေါဟာရသည် ထို သာမ ဟူသော ပါဠိမှ သျာမ၊ ၎င်း သျာမ မှ တစ်ဆင့် သျာမ်&gt; သျံ&gt; သျှံး&gt; သျှမ်း&gt; ရှမ်း ဟု ရေးသားကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဤကဲ့သို့ မြန်မာမှု၌ (သ)အက္ခရာတွင် (ျ)ယပင့် (ှ)ဟထိုး (ာ)ရေးချ (မ)အက္ခရာသတ်နှင့် သျှာမ်း ဟု အရေးအသား ပြုလာခဲ့ကြခြင်းများသည် သက္ကတအလိုဖြစ်၍ သဒ္ဒါမျိုး ဖြစ်၍ သာလွန်သင့်လျော် ကောင်းမြတ်သော ရေးထုံးရေးနည်း တစ်ရပ်ဖြစ်ကြောင်းကို သိမှတ်ရာ၏။ 
သုဝဏ္ဏသာမ ကို သုဝဏ္ဏသျှာမ်&gt; သုဝဏ္ဏသျှံ ဟု ရေူထုံးပြုသကဲ့သို့ သာမ ကိုလည်း သျှာမ်&gt; သျှမ်း&gt; သျှံ ဟု ရေးသားလာခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၉။&lt;/ref&gt;

ရှေးဟောင်းမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် အေဒီ ၁၁၂၀ ပြည့်နှစ်မှ စ၍ သျံ သျမ် ဟု တွေ့ရသည်။ ချမ်ကျောက်စာတို့တွင်မူ ရှမ်းအမည်ကို အေဒီ ၁၀၅၀ ပြည့်နှစ် မတိုင်မီက တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၄၀၄&lt;/ref&gt;

ရှမ်းလူမျိုးနှင့် ရှမ်းအခေါ်အဝေါ် ဝေါဟာရများကို ပုဂံကျောက်စာများတွင် မကြာ မကြာတွေ့ရသည်။ သျှာမ်း(ရှမ်း) လူမျိုးအကြောင်းကို (၁၁၂၀-အေဒီ)မှစ၍ အကြိမ် (၂၀)ထက်မနည်း ပုဂံကျောက်စာတွင် ဖော်ပြထားသည်။ &lt;ref&gt;သန်းထွန်း(ဦး) ရှေးဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်၊ နှာ-၂၁၉။&lt;/ref&gt;

သျှာမ်း ဟူသော အမည်ပညတ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ရှမ်းပြည် မြန်မာပြည် အကြောင်းကို ရေးသားခဲ့သော ဆာဂျော့စကော့ စသည့် ပုဂ္ဂိုလ်များက သျှာမ်းဟူသော အခေါ်အဝေါ်ကို မြန်မာလူမျိုးနှင့် အခြားလူမျိုးများက အသုံးပြုခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ မည်သည့်အတွက်ကြောင့် အသုံးပြုသည်ဟူ၍ ခိုင်လုံသော အထောက်အထား မရှိဟု ဆိုသည်။ သို့သော် မစ္စတာတီရိရန်ဒီလာကိုပီရီ (Mr.Terrien de lacouperie) ကမူ The Cradle of Shan Race စာအုပ်၌ - 

တရုတ်ပြည်တွင် Hia (ဟိရ)မင်းဆက်ကို ဖြိုဖျက်ခဲ့သော ကုန်သည်များ ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရှိသည့် Shang (ရှံ) လူမျိုးများမှ ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် ဆက်သွယ်ကြကြောင်း၊ တရုတ်ပြည်အလယ်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ခဲ့သော အရင်းမူလ တစ်မျိုးတည်း ဖြစ်ခဲ့သည့် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတို့၏ ဝေါဟာရများတွင် Tchang (ဆန်) Saing (ဆိုင်) Shen(ရှင်) Sien(စီရင်) အစရှိသော အမည်များနှင့် များစွာ တူညီသော အမည်များ တွေ့ရှိရကြောင်း ရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။

၎င်း၏ အဆိုကို ကျနစွာစိစစ်ကြည့်လျှင် သျှာမ်း ဟူသော အမည်နာမသည် ကုန်သည်များဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Shang (ရှံ)မှ ဆင်းသက်လာသော အမည်များအနက် နောက်ဆုံးခေါ်တွင် ကျန်ရစ်ခဲ့သော အမည်ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူဖွယ်ရာ ရှိပေသည်။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။&lt;/ref&gt;
ဘီစီ ၁၁၂၂-ခုနှစ်တွင် တရုတ် (Shang) ဟု အမည်ရလာသည်ဟုလည်း ဆိုသည်။&lt;ref&gt;Hsen(Khur), The Origin of Tais and A Short History of Shan.P.10&lt;/ref&gt;

၎င်းအပြင် မစ္စတာကော့ကရိန်း ရေးသားသော The Shans စာအုပ်တွင် လဝ နှင့် လွယ်လ တိုင်းရင်းသားများက ရှမ်းကို Shen(ရှံ) ဟု ခေါ်ကြောင်း၊ ကန်တုန်နီဘာသာအားဖြင့် Tsim(စင်မ်) ဟုခေါ်ကြောင်း ရေးသားထားသည်။ ။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။&lt;/ref&gt; ကချင်တိုင်းရင်းသားလည်း ရှမ်းကို Sam (ဆန်-မ်)ဟု ခေါ်သည်ကို တွေ့ရသည်။ တလိုင်းလူမျိုးများက ရှမ်းကို Seam(ဆိန်-မ်)ဟု ခေါ်ကြသည်။ တနင်္သာရီဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော  ထားဝယ်လူမျိုး များကလည်း ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Shan( ရှမ်း)ဟုပင် ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများကလည်း ယခင်က ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Siam(သယာမ်)ဟု ခေါ်သည်။

== မြန်မာ့သမိုင်းနှင့် ရှမ်းခေတ်များ ==
  [[အင်းဝခေတ်]]၏ နောက်ဆုံးကာလများတွင် ဖြစ်သည်။ အင်းဝရှိ မြန်မာမင်း [[ရွှေနန်းကျော့ရှင်နရပတိ]] (၈၆၃-၈၈၈) အားနည်းချိန်တွင် မြောက်ဘက်တစ်လွှားမှ ရှမ်းစော်ဘွားများ အင်အားကြီးမားလာပြီး အင်အားအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် မိုးညှင်းစော်ဘွား မိုးညှင်းစလုံ (၈၈၈-၉၀၄) က သက္ကရာဇ် ၈၈၈၊ တန်ခူးလဆန်း ၁၂ ရက်တွင် အင်းဝကိုသိမ်းပြီး နရပတိကို သတ်ကာ ထီးနန်းအရိုက်အရာကို သားဖြစ်သူ [[သိုဟန်ဘွား]]မှ ဆက်ခံသည်။မင်းကြီးရန်နောင်က သိုဟန်ဘွားကို လုပ်ကြံရန်ကြံစည်ပြီး သံဃာတွေကို ဓားလက်နက်တို့ဖြင့်ဝှက်ပြီးဘုန်းကြီးအတု ယောင်ဆောင်ခိုင်း‌ေစကာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရဟန်းတော်များကို နန်းတော်သို့ ပင့်ဖိတ်ဟန်ပြုကာ သတ်ဖြတ်လေသောကြောင့် မင်းကြီးရန်နောင်နှင့် မြန်မာမှူးမတ်တို့က လုပ်ကြံနန်းချခြင်းဖြင့် သေလွန်သည်။ 

ထို့နောက် မှူးမတ်တို့က မင်းကြီးရန်နောင်အား နန်းတင်ကြသော်လည်း ငြင်းပယ်ကာ အုန်းဘောင်စော်ဘွား ခုံမှိုင်းကို နန်းတင်ရန်ပြောဆိုမှာကြားပြီး ရဟန်းဝတ်ဖြင့် တောထွက်သွားခဲ့သည်။ နောက်အုန်းဘောင်ခုံမှိုင်းလွန်လျှင် [[မိုးဗြဲနရပတိ]]ဆက်လက်စိုးစံရာ စစ်ကိုင်းမှ [[စစ်ကိုင်းနရပတိစည်သူ|စည်သူကျော်ထင်]]က တိုက်ခိုက်အနိုင်ယူကာ [[အင်းဝ]]ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။

=== ရှေးရှမ်းနယ်များ ===
ရှမ်းတို့ဌာနီ၌ ပြည်နယ်ပေါင်းမှာ တေတ္တိံသ ခေါ် ၃၃-နယ်ရှိ၍ တာဝတိံသာ နတ်ပြည်အလား မွေ့လျော်ပျော်ရွှင်ဘွယ် များစွာတို့နှင့် ပြည့်စုံသည့်ပြင် စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၅၆၆၄၅-ကျယ်လျက် စော်ဘွား ၁၆-ယောက်၊ မြို့စား ၁၃-ယောက်နှင့် ငွေခွန်မှူး ၄-ယောက်တို့က အုပ်ချုပ်ကြရသည်။ (ဤကားအင်္ဂလိပ် လက်အောက်မှာ နေရစဉ်က ဖြစ်၏။) {{citation needed}}
(၁) ကျိုင်းတုံနယ်၊ မိုးနဲနယ်၊ ညောင်ရွှေနယ်၊ ရပ်ဆောက်နယ်၊ လဲချားနယ်၊ မောက်မယ်နယ်၊ မိုင်းပန်နယ်၊ မိုင်းပွန်နယ်၊ စကားနယ်၊ နောင်မွယ်နယ်၊ (၁၀) မိုင်းနောက်၊ မိုင်းကိုင်း၊ ကျေးသီဗန်းစံ၊ လွယ်လုံ၊ သထုံ၊ ဗန်းရင်၊ ဟိုပုန်း၊ နန်းခုတ်၊ စကွယ်နယ်၊ မိုင်းရှူး၊ (၂၀) သမခမ်း၊ ပွေးလှ၊ ဘော်နယ်၊ ရွာဝံနယ်၊ ပင်မှီ၊ ကျုံးနယ်၊ ပင်းဒယ၊ (၂၇) ဤကား တောင်ပိုင်းရှမ်းပြည်၂၇-နယ်တည်း။ 
(၁) သီပေါနယ်၊ (၂) တောင်ပိုင်းနယ်၊ (၃) မိုင်းရယ်နယ်၊ (၄) မြောက်သန္နီနယ်၊ (၅) မိုးမိတ်နယ်၊ (၆) မိုးလင်းနယ်၊ ဤကား မြောက်ပိုင်းရှမ်းပြည် ၆-နယ်တည်း။ ပေါင်း ၃၃-နယ် ဖြစ်၏။

=== ယနေ့ ရှမ်းပြည်နယ် ===
ပြည်နယ်မြို့တော် [[တောင်ကြီးမြို့]]

အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့်

လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့်

ခရိုင် ၁၁ ခရိုင်

မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ်

အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့်

လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့် ခရိုင် ၁၁ ခရိုင် မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ်

[[ရှမ်းပြည်နယ်]] လည်းရှု

== ရှမ်း ၉ ဆက်၊ ၉ စော်ဘွား ==
[[သုတေသနသရုပ်ပြအဘိဓာန်]]တွင် ဖော်ပြချက်အရ ''ရှမ်းကိုးဆက်၊ ကိုးစော်ဘွား၊ လူးတဆယ့်နှစ်ပနား၊ ရာတပါးနှင့်၊ စော်ဘွားစော်ခံ၊ ရွှေဥကင်ဘုံပျံမှာ၊ ညီလာခံခ, ညောင်း၊ မှူးမတ်အပေါင်းစုံကြပြီလား ....... မင်းကြီးများ'' ဟူ သောဇာတ်သဘင် ဘုရင်၏စကားအရ---(၁) မိုးကောင်းစော်ဘွား၊ (၂) မိုးညှင်းစော်ဘွား၊ (၃) သောင်သွပ်စော်ဘွား၊ (၄) မိုးမိတ်စော်ဘွား၊ (၅) မိုးနဲစော်ဘွား၊ (၆) သိန္နီစော်ဘွား၊ (၇) မိုင်းပဲစော်ဘွား၊ (၈) ညောင်ရွှေစော်ဘွား၊ (၉) သီပေါစော်ဘွားတို့ ဟူ၏။

မှတ်ချက်။ ။ ရှမ်းပြည်အစ ''မိုင်းမော'' က- ဟူသော စကားအရမိုင်းမောမှတဆင့် စော်ဘွား ၉-ဆက် ဖြစ်ပေါ်လာသည် ဟူ၏။

== ရှမ်းမျိုး ၃၀ ==
ဇမ္ဗူတံဆိပ် ကျမ်းရင်းတွင် ဖော်ပြချက်အရ -
*လင်း၊ သက်၊ ချင်း၊ ခုံ၊ ရင်၊ ကတူး၊ မြန်၊ အကျော်၊ ဂင်၊ ရှမ်း(၁၀)။ 
*ဇဝါ၊ မျက်နှာမည်း၊ ကသည်း၊ ရေမီးထွက်၊ ကရက်၊ လဝ၊ လော၊ ပန်းလောင်၊ တရက်၊ ရှမ်း(၁၀)။ 
*စနု၊ ဘအူ၊ ကရင်၊ ကချင်၊ ဂနော၊ ယောန်၊ လဝိုက်၊ တရုပ်၊ ယိုးဒယား၊ အနဲ (၃၀)။{{citation needed}}
==ရှမ်း (၁၀) မျိုး==

[[ရှမ်းကြီးလူမျိုး|ရှမ်းကြီး(တိုင်းလုံ)]]

[[ယွန်းလူမျိုး|ယွန်းရှမ်း]]

[[လာအိုလူမျိုး|လာအို(လော)]]

[[လူးရှမ်းလူမျိုး|လူးရှမ်း(တိုင်းလူး)]]

[[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း(တိုင်းနွဲ့/ရှမ်းကလေး)]]

[[တိုင်းလိုင်လူမျိုး|ရှမ်းနီ(တိုင်းလျန်/တိုင်းလိုင်)]]

[[ခန္တီးရှမ်းလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း(တိုင်းခန္တီး)]]

[[ဂုံရှမ်း|ဂုံရှမ်း(တိုင်းခင်/တိုင်းခွန်)]]

[[တိုင်းလေလူမျိုး|အထက်ရှမ်း(တိုင်းလေ/တိုင်းနေ)]]

[[မောရှမ်းလူမျိုး|မောရှမ်း(တိုင်းမောဝ်)]]

'''အခြားကျန်ရှိသည့်ရှမ်းမျိုးနွယ်စုဝင်များ'''

[[လိရှမ်းလူမျိုး|လိရှမ်း(တိုင်းလေ့/တိုင်းလိ)]]

[[လွိုင်ရှမ်းလူမျိုး|လွိုင်ရှမ်း(တိုင်းလွိုင်)]]

== ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ ==
တရုတ်၊ လာအိုနှင့်ထိုင်း နယ်စပ်များနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဒေသများတွင် နေထိုင်သော ရှမ်းလူမျိုးများသည် ဗမာပြီးလျှင် ဒုတိယအများဆုံး လူမျိုးစု ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ၄ သန်းကျော် နေထိုင်ပြီး လူမျိုးစု ၃၅ စု ပါဝင်နေထိုင်ကြသည်။ ရှမ်းအမျိုးသားများသည် ပင်နီရင်စေ့ တိုက်ပုံကို ခပ်ပွပွ ဘောင်းဘီရှည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ပြီး ခါးတွင် ပုဝါစ စည်းနှောင်လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ကော်လာမဲ့ ရင်ဖုံးလက်ရှည်အင်္ကျီကို ပတ်လည်စင်းပါသော ရိုးရာလုံချည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်သည်။ အင်းလေး၊ ပင်းတယဒေသများ အပါအဝင် အပန်းဖြေလေ့လာရန် ဒေသများစွာ ရှိသည်။{{citation needed}}

== ဘာသာနှင့်စာပေ ==
{{main|ရှမ်းဘာသာ}}
ဘာသာအယူဝါဒအရေးတွင် ရှေးအခါက နတ်ကိုးခြင်းများကို ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ သခင်စော်ဘွားဖြစ်သူ သေလွန်လျှင် မိဖုရား၊ မောင်းမနှင့် ကျွန်လူ၊ တိရစ္ဆာန်များကိုပါ သတ်ဖြတ်ကာ အတူမြေမြုပ်သည့် အလေ့များပင် ရှိခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။ သို့သော် ဟံသာဝတီဆင်ဖြူများရှင် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းကြီးမှ ရှမ်းပြည်တစ်လွှားကို သိမ်းသွင်းပြီးနောက်တွင် အဆိုပါ အယူများကို ဆက်လက်ပြုလုပ်စေခြင်း မရှိတော့ပဲ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်စေခဲ့သည်။ သို့ဖြင့် ယနေ့အချိန်အထိ ရှမ်းလူမျိုးအများစုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ နတ်ကိုးကွယ်မှုကိုလည်း ဆက်လက်ကျင့်သုံးကာ အခြားဘာသာကိုးကွယ်သူ အနည်းငယ်လည်း ရှိကြသည်။{{citation needed}}

* စာပေ
ယနေ့မျက်မှောက်ခေတ်တွင် အသုံးပြုနေသော ရှမ်းစာပေ၌ အက္ခရာပေါင်း ၁၉ လုံး ရှိသည်။

==ထင်ရှားသော ရှမ်းလူမျိုးများ==
*ပထမဆုံး မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတကြီး [[စဝ်ရွှေသိုက်၊ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|စဝ်ရွှေသိုက်]]
*အာဇာနည် ဝန်ကြီး မိုင်းပွန်စော်ဘွားကြီး [[စံထွန်း၊ စဝ်၊ မိုင်းပွန်စော်ဘွား|စဝ်စံထွန်း]]
*လဲချား စော်ဘွားကြီး [[သရေစည်သူ]] [[နွံ၊ စဝ်|စဝ်နွံ ]]
*ဗိုလ်[[စောနောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောနောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဗိုလ်[[စောအောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောအောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဗိုလ်[[မိုးညို၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|မိုးညို(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဂန္ထဝင်ရုပ်ရှင်သရုပ်​ဆောင် ရှန်ဟဲမယ် [[မေရီမြင့်]]
*အရှေ့တောင်အာရှ၏ ပထမဆုံး ဟန်နရီဒူးနန့် ဆုရှင် [[အောင်လှိုင်မြင့်၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်လှိုင်မြင့်]]&lt;ref&gt;https://burma.irrawaddy.com/on-this-day/2019/03/15/186512.html&lt;/ref&gt;
*တေးပြုစာဆို ဒေါက်တာ [[စိုင်းခမ်းလိတ် ]] 
*တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းထီးဆိုင် ]]
*တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းဆိုင်မောဝ် ]]

*ရော့ခ် အဆိုတော် [[လေးဖြူ]]
*ရော့ခ် အဆိုတော် [[အငဲ]] 
* အဆိုတော် [[အောင်ထီးခမ်း၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်ထီးခမ်း ]] 
*အဆိုတော် [[ဘိုဖြူ ]]
*အဆိုတော် Nang Kham Noung
*ဒုတိယသမ္မတ ဒေါက်တာ[[မောက်ခမ်း၊ စိုင်း (ဒေါက်တာ)|စိုင်းမောက်ခမ်း]]
* အဆိုတော် သရုပ်ဆောင် [[စိုင်းစိုင်းခမ်းလှိုင်]]
* မြန်မာ့လက်ရွေးစင် ရှေ့တန်းတိုက်စစ်မှူး [[သန်းပိုင် (ဘောလုံးသမား)|သန်းပိုင်]]

== အနုသုခုမအနုပညာ ==
*သျှမ်းအိုးစည်
*သျှမ်းခမောက်
*သျှမ်းသိုင်း
*သျှမ်းတိုးနယားအက
*သျှမ်းကိန္နရာ၊ကိန္နရီအက
*သျှမ်းဗုံတိုအက

== ကိုးကား ==
{{notelist}}
{{reflist|30em}}
* တပင်ရွှေထီး၊ဘုရင့်နောင် ကေတုမတီတောင်ငူရာဇဝင်စဆုံး
* သုတေသနသရုပ်ပြ အဘိဓာန်ကျမ်း
* ဇမ္ဗူတံဆိပ်ကျမ်း *&lt;references /&gt;


{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}
[[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]]</text>
      <sha1>6tea01qe7o7cykno8ztzvfn5ldz63mn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1027034</id>
      <parentid>1027033</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:48:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1027034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45002" sha1="cpub0288offiwr7i2du9n3emkt5pm0m" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group            = Tai Shan&lt;br/&gt;တႆး&lt;br/&gt;Tai Yai
| flag             = Flag of the Shan State.svg
| flag_caption     = ရှမ်းအမျိုးသားအလံ
| image            = [[File:NarngSaoTai.jpg|200px|center]]
| caption          = ရှမ်းအမျိုးသမီးတစ်ဦး
| pop              = ၅ သန်းခန့် (ခန့်မှန်း)&lt;ref name=POTWF/&gt;&lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;/&gt;
| region1          = {{flag|Myanmar}}&lt;br&gt;(အဓိကအားဖြင့် {{flag|Shan State}})
| pop1             = ၅ သန်း {{efn|According to [[CIA Factbook]], the Shan make up 9% of the total population of Myanmar (55 million) or approximately 5 million people.}}
| ref1             = &lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |publisher=cia.gov |access-date=24 January 2018 |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |archive-date=1 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201171209/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| rels             = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ ရှမ်းရိုးရာကိုးကွယ်မှုနှင့် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]
| langs            = [[ရှမ်းဘာသာစကား|ရှမ်း]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား|မြန်မာ]]၊ [[မြောက်ပိုင်းထိုင်းဘာသာစကား|မြောက်ပိုင်းထိုင်း]]၊ [[ထိုင်းဘာသာစကား|ထိုင်း]]
| related          = [[အာဟုမ်ရှမ်း|တိုင်းအာဟုမ်]]၊ [[တိုင်းလေလူမျိုး|ရှမ်းတရုတ်]]၊ [[တိုင်လူမျိုး]]၊ [[လာအိုလူမျိုး|တိုင်းလာအို]]၊ [[ထိုင်းလူမျိုး|တိုင်းထိုင်း]]
}}
'''ရှမ်းလူမျိုး''' ({{lang-shn|တႆး}}; {{IPA-shn|táj}}, {{IPA-my|ʃán lùmjó|}}) သည် [[အရှေ့တောင်အာရှ]]ဒေသတွင် နေထိုင်ကြသည့် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင် အုပ်စု]]ဝင် [[တိုင်လူမျိုး|တိုင်လူမျိုးနွယ်]] တစ်စုဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးများသည် မြန်မာနိုင်ငံရှိ လူမျိုးစုကြီးတစ်ခုဖြစ်ပြီး&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Shan {{!}} people|url=https://www.britannica.com/topic/Shan|access-date=2020-08-26|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=2020-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004170712/https://www.britannica.com/topic/Shan|url-status=live}}&lt;/ref&gt; အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တွင် နေထိုင်ကြကာ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[ကယားပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]နှင့် [[ကရင်ပြည်နယ်]]တို့တွင် နေထိုင်ကြသလို [[တရုတ်နိုင်ငံ]] ၊ [[လာအိုနိုင်ငံ]]၊ [[အာသံပြည်နယ်]] နှင့် [[မေဃာလယ]] ၊ [[ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ]]၊ [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ]] နှင့် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]တို့နှင့် ထိစပ်လျက်ရှိသော ဒေသများတွင်လည်း နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;Sao Sāimöng, ''The Shan States and the British Annexation''. Cornell University, Cornell, 1969 (2nd ed.)&lt;/ref&gt; ရှမ်းလူမျိုး အရေအတွက်ကို ၄ သန်းမှ ၆ သန်းအထိ ရှိလိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းထားပြီး&lt;ref name=POTWF&gt;{{cite web|title=The Shan People|url=http://www.peoplesoftheworld.org/text?people=Shan|website=The Peoples of the World Foundation|access-date=2015-01-16|archive-date=2016-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314045020/http://peoplesoftheworld.org/text?people=Shan|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;/&gt; မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး လူဦးရေစုစုပေါင်း၏ ၁၀% ခန့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2007-08-30|title=FACTBOX: The Shan, Myanmar's largest minority|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-shan-factbox-idUSBKK22090520070830|access-date=2020-08-26|archive-date=2021-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929234107/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-shan-factbox-idUSBKK22090520070830|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== အမည်ရင်းမြစ် ==
ရှမ်းတို့သည် မိမိကိုယ်ကို '''တိုင်း''' (တႆး) ဟု ရည်ညွှန်းကြပြီး ယင်းအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း အသုံးပြုသည်။({{zh|c=傣族|p=Dǎizú|s=|t=}}).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sao Tern Moeng|title=Shan-English Dictionary|publisher=Dunwoody Press|year=1995|isbn=0-931745-92-6}}&lt;/ref&gt; '''ရှမ်း''' သည် မြန်မာဘာသာစကားမှ အခေါ်အဝေါ်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ရှေးအမည် Siam မှ တဆင့်ဆင်းသက်လာသော ''သျှမ်း'' ဟူသည့် စာလုံးပေါင်းကို ယခင်က သုံးစွဲခဲ့သည်။ အဆိုပါဝေါဟာရအား တရုတ်ဘာသာစကားတွင်လည်း ({{zh|c=掸族|p=Shànzú|s=|t=}}) အဖြစ် မွေးစားအသုံးပြုထားသည်။ [[ထိုင်းဘာသာစကား]]တွင် ရှမ်းတို့အား '''Tai Yai''' (ไทใหญ่, {{Lit|ရှမ်းကြီး}})&lt;ref&gt;{{cite book|chapter-url=https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|title=A New Historical Relation of the Kingdom of Siam|chapter=CHAP. II. A Continuation of the Geographical Description of the Kingdom of Siam, with an Account of its Metropolis.|last1=de La Loubère|first1=Simon|translator=A.P.|date=1693|access-date=2021-04-01|archive-date=2021-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924033514/https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A48403.0001.001/1:4.2?rgn=div2;view=fulltext|url-status=live}}&lt;/ref&gt; သို့မဟုတ် [[ယွန်းလူမျိုး|တိုင်းယွန်း]]ဘာသာစကားဖြင့် ''[[:en:Nam ngiao|Ngiao]]'' ({{lang-th|เงี้ยว}}) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်းကို [[ပအိုဝ်းဘာသာစကား|ပအိုဝ်း]]: ဖြဝ်ꩻ, [[အနောက်ပိုးကရင်ဘာသာစကား|အနောက်ပိုးကရင်]]: ၥဲၫ့, နှင့် [[မွန်ဘာသာစကား|မွန်]] သေံဇၞော် (''sem)'' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Shorto|first=H.L.|title=Dictionary of Modern Spoken Mon|publisher=Oxford University Press|year=1962}}&lt;/ref&gt;

'ရှမ်း' ဟူသော ဝေါဟာရသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင်းရှိ [[တိုင်းလူမျိုး|တိုင်း စကားပြောသူများ]]အားလုံး၏ ယေဘုယျ အသုံးအနှုန်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်၏ မြို့တော်မှာ [[တောင်ကြီးမြို့]] ဖြစ်ပြီး လူဦးရေ ၃၉၀,၀၀၀ ခန့်ရှိကာ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပဉ္စမမြောက် အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင်းရှိ အခြားထင်ရှားသော မြို့များမှာ [[သီပေါမြို့]]၊ [[လားရှိုးမြို့]]၊ [[ကျိုင်းတုံမြို့]]နှင့် [[တာချီလိတ်မြို့]]တို့ ဖြစ်သည်။

== နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ ==

ရှမ်းလူမျိုးသည် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားအုပ်စုအတွင်းပါဝင်သည့် တိုင်လူမျိုးများဖြစ်ပြီး၊ [[နန်ကျောက်|နန်ကျောက် နိုင်ငံတော်]]၏ နယ်မြေများအတွင်းနေထိုင်ခဲ့သူများဖြစ်သည်ဟုယူဆနိုင်သည်။နန်ကျောက်နိုင်ငံ (ယခုတရုတ်ပြည် ယူနန်ပြည်နယ် တာလီဒေသ) သည် အေဒီ ၉ ရာစုတွင် [[ထန်မင်းဆက်]]၏ တန်ခိုးတိုးတက်လာမှုအောက်တွင် တဖြည်းဖြည်းအင်အားလျော့သွားခဲ့သည်။ ထိုသို့သော် နန်ကျောက်နိုင်ငံသည် ထန်မင်းဆက် ပြိုကွဲပြီးနောက်တွင်ပင် စုန်မင်းဆက် လက်ထက်အထိ တည်ရှိနေနိုင်ခဲ့သည်ဟု သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၌ တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;Wade, G. (2009). &quot;The Yunnan Connection: The Nanzhao and Dali Kingdoms in Chinese and Southeast Asian History&quot;. Journal of Southeast Asian Studies.&lt;/ref&gt;

[[File:Shannnnnnn.jpg|thumb|ရှမ်းပြည်နယ် မြေပုံ]]

အေဒီ ၁၃ ရာစုတွင် [[မွန်ဂိုအင်ပါယာ]] (ယွမ်းမင်းဆက်) တရုတ်နိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်ရာမှ နန်ကျောက်တွင်နေထိုင်သော တိဗက်-ဗမာနှင့် တိုင်လူမျိုးများသည် အနောက်နှင့် တောင်ဘက်သို့ ထွက်ပြေးလာခဲ့ကြသည်။ ထိုလှုပ်ရှားမှုများကြောင့် တိုင်လူမျိုးအဖွဲ့များသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် ပျံ့နှံ့လာကြပြီး၊ ထိုအုပ်စုများထဲမှ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသည် ယနေ့ရှိ ရှမ်းလူမျိုးအဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်ဟု သုတေသနများတွင် ယူဆကြသည်။&lt;ref&gt;Chamberlain, J.R. (2016). &quot;Kra-Dai and the Proto-History of South China and Vietnam&quot;. Journal of the Siam Society.&lt;/ref&gt;ရှမ်းလူမျိုးများသည် တောင်တန်းဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်သည့်အတွက်ဒေသအလိုက် လူမျိုးစုငယ်များအဖြစ် ကွဲပြားသွားကြပြီး၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာစကားအနည်းငယ်စီ ကွာခြားလာခဲ့သည်။ သို့သော် မူလတိုင်အုပ်စု၏ ဓလေ့များကို ယနေ့အထိ ထိန်းသိမ်းထားဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Ethnologue (2024). &quot;Shan language&quot;. SIL International.&lt;/ref&gt;

== မျိုးရိုးဗီဇ သမိုင်း ==
ရှမ်းလူမျိုးသည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်ဘာသာစကားအုပ်စု]]တွင်ပါဝင်သော တိုင်အုပ်စုဝင်ဖြစ်ပြီး တရုတ်တောင်ပိုင်းတွင်နေထိုင်သော [[ကျွမ့်လူမျိုး|ကျွမ့်တိုင်းရင်းသား]]များနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာနီးစပ်မှုများရှိကြသည်။&lt;ref&gt;Genetic study source&lt;/ref&gt; တရုတ်တောင်ပိုင်းဒေသမှ [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်းလူမျိုး]]အဖွဲ့များ အရှေ့တောင်အာရှကုန်းမသို့ ဝင်ရောက်အခြေချမှုများဖြင့် ရှမ်းလူမျိုးများပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်ဟု ယူဆနိုင်သည်။&lt;ref&gt;Migration reference&lt;/ref&gt; မျိုးရိုးဗီဇအချက်အလက်များအရ ရှမ်းလူမျိုးများ၏မျိုးရိုးဇ ထဲတွင် အဓိကအားဖြင့် ခရာ-ဒိုင် နှင့် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာ]] လူမျိုးများတွင် ပုံမှန်တွေ့ရသော Haplogroup များ တွေ့ရှိရသည်။Haplogroup များတွင် O1b1a1a (O-M95) သည် ရှမ်းလူမျိုး ၃၀% မှ ၄၀% တွင်တွေ့ရသော haplogroup ဖြစ်ပြီး&lt;ref&gt;O-M122 reference&lt;/ref&gt; အရှေ့တောင်အာရှ ဒေသအများစုတွင် တွေ့ရသော အဓိက Y-DNA haplogroup များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးများတွင် ဒုတိယအများဆုံးတွေ့ရသော haplogroup  O2 (O-M122) သည် ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၂၀% မှ ၃၀% အထိ တွေ့ရှိရပြီး တိဗက်–ဗမာ လူမျိုးများ၊ ဟန်တရုတ် လူမျိုးများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှုရှိသည်ဟု သုတေသနများတွင် ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=&quot;Y-DNA_O2_M122_SEA&quot; /&gt;

ရှမ်းလူမျိုးများ၏ မျိုးရိုးဗီဇဖွဲ့စည်းပုံတွင် အဓိကအားဖြင့် ဩစထြိုအေးရှားတစ်–တိုင် အခြေခံမျိုးရိုး ပါဝင်နေပြီး ခန့်မှန်းအားဖြင့် ၄၀–၅၀% ခန့်ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ထို့အပြင် ဟန်တရုတ် နှင့် ဗမာ မျိုးရိုးကဲ့သို့  အရှေ့အာရှ မျိုးရိုး စိတ်အပိုင်းကိုလည်း ၂၅–၃၀% ခန့် တွေ့ရှိရသည်ဟု မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာမှုများတွင် ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=&quot;Shan_Genetic_Structure&quot; /&gt;

==ရှမ်းဝေါဟာရ ရှင်းလင်းချက်==
ရှမ်း ဟူသောအမည်သည် အခြားလူမျိုးတို့က ရှမ်းလူမျိုးတို့ကို ခေါ်ဝေါ်သော ဝေါဟာရဖြစ်သည်။ ရှမ်းလူမျိုးတို့ကမူ မိမိကိုယ်ကို တိုင်း(Tai) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ရှမ်း(ခေါ်) တိုင်း၏ အဓိပ္ပာယ်နှင့် ပတ်သက်၍ အမျိုးမျိုး ဖွင့်ဆိုထားကြောင်း တွေ့ရသည်။ ရှေးမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် သျမ် (သို့မဟုတ်) သျံ ဟု ရေးသားကြသည်။ ဤဝေါဟာရသည် အာသံ(အရှမ်း)၊ အဟွမ်၊ သယာမ်၊ စိအန်(သို့မဟုတ်) စိအန်လို ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် ထပ်တူဖြစ်သည်။ ရှေးအကျဆုံးအမည်မှာ လောဝ် (သို့မဟုတ်) အိုက်လောဝ် ဖြစ်ဟန်တူသည်။&lt;ref&gt;ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၃၆၉&lt;/ref&gt;

ရှမ်းဟူသော ဝေါဟာရသည် ထို သာမ ဟူသော ပါဠိမှ သျာမ၊ ၎င်း သျာမ မှ တစ်ဆင့် သျာမ်&gt; သျံ&gt; သျှံး&gt; သျှမ်း&gt; ရှမ်း ဟု ရေးသားကြသည်ကို တွေ့ရသည်။ ဤကဲ့သို့ မြန်မာမှု၌ (သ)အက္ခရာတွင် (ျ)ယပင့် (ှ)ဟထိုး (ာ)ရေးချ (မ)အက္ခရာသတ်နှင့် သျှာမ်း ဟု အရေးအသား ပြုလာခဲ့ကြခြင်းများသည် သက္ကတအလိုဖြစ်၍ သဒ္ဒါမျိုး ဖြစ်၍ သာလွန်သင့်လျော် ကောင်းမြတ်သော ရေးထုံးရေးနည်း တစ်ရပ်ဖြစ်ကြောင်းကို သိမှတ်ရာ၏။ 
သုဝဏ္ဏသာမ ကို သုဝဏ္ဏသျှာမ်&gt; သုဝဏ္ဏသျှံ ဟု ရေူထုံးပြုသကဲ့သို့ သာမ ကိုလည်း သျှာမ်&gt; သျှမ်း&gt; သျှံ ဟု ရေးသားလာခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၉။&lt;/ref&gt;

ရှေးဟောင်းမြန်မာကျောက်စာတို့တွင် အေဒီ ၁၁၂၀ ပြည့်နှစ်မှ စ၍ သျံ သျမ် ဟု တွေ့ရသည်။ ချမ်ကျောက်စာတို့တွင်မူ ရှမ်းအမည်ကို အေဒီ ၁၀၅၀ ပြည့်နှစ် မတိုင်မီက တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;ဘရှင်(ဦး) စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)ရှမ်းလူမျိုး၊ နှာ-၄၀၄&lt;/ref&gt;

ရှမ်းလူမျိုးနှင့် ရှမ်းအခေါ်အဝေါ် ဝေါဟာရများကို ပုဂံကျောက်စာများတွင် မကြာ မကြာတွေ့ရသည်။ သျှာမ်း(ရှမ်း) လူမျိုးအကြောင်းကို (၁၁၂၀-အေဒီ)မှစ၍ အကြိမ် (၂၀)ထက်မနည်း ပုဂံကျောက်စာတွင် ဖော်ပြထားသည်။ &lt;ref&gt;သန်းထွန်း(ဦး) ရှေးဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်၊ နှာ-၂၁၉။&lt;/ref&gt;

သျှာမ်း ဟူသော အမည်ပညတ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ရှမ်းပြည် မြန်မာပြည် အကြောင်းကို ရေးသားခဲ့သော ဆာဂျော့စကော့ စသည့် ပုဂ္ဂိုလ်များက သျှာမ်းဟူသော အခေါ်အဝေါ်ကို မြန်မာလူမျိုးနှင့် အခြားလူမျိုးများက အသုံးပြုခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ မည်သည့်အတွက်ကြောင့် အသုံးပြုသည်ဟူ၍ ခိုင်လုံသော အထောက်အထား မရှိဟု ဆိုသည်။ သို့သော် မစ္စတာတီရိရန်ဒီလာကိုပီရီ (Mr.Terrien de lacouperie) ကမူ The Cradle of Shan Race စာအုပ်၌ - 

တရုတ်ပြည်တွင် Hia (ဟိရ)မင်းဆက်ကို ဖြိုဖျက်ခဲ့သော ကုန်သည်များ ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရှိသည့် Shang (ရှံ) လူမျိုးများမှ ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် ဆက်သွယ်ကြကြောင်း၊ တရုတ်ပြည်အလယ်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ခဲ့သော အရင်းမူလ တစ်မျိုးတည်း ဖြစ်ခဲ့သည့် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတို့၏ ဝေါဟာရများတွင် Tchang (ဆန်) Saing (ဆိုင်) Shen(ရှင်) Sien(စီရင်) အစရှိသော အမည်များနှင့် များစွာ တူညီသော အမည်များ တွေ့ရှိရကြောင်း ရေးသားထားသည်ကို တွေ့ရသည်။

၎င်း၏ အဆိုကို ကျနစွာစိစစ်ကြည့်လျှင် သျှာမ်း ဟူသော အမည်နာမသည် ကုန်သည်များဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည့် Shang (ရှံ)မှ ဆင်းသက်လာသော အမည်များအနက် နောက်ဆုံးခေါ်တွင် ကျန်ရစ်ခဲ့သော အမည်ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူဖွယ်ရာ ရှိပေသည်။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။&lt;/ref&gt;
ဘီစီ ၁၁၂၂-ခုနှစ်တွင် တရုတ် (Shang) ဟု အမည်ရလာသည်ဟုလည်း ဆိုသည်။&lt;ref&gt;Hsen(Khur), The Origin of Tais and A Short History of Shan.P.10&lt;/ref&gt;

၎င်းအပြင် မစ္စတာကော့ကရိန်း ရေးသားသော The Shans စာအုပ်တွင် လဝ နှင့် လွယ်လ တိုင်းရင်းသားများက ရှမ်းကို Shen(ရှံ) ဟု ခေါ်ကြောင်း၊ ကန်တုန်နီဘာသာအားဖြင့် Tsim(စင်မ်) ဟုခေါ်ကြောင်း ရေးသားထားသည်။ ။ &lt;ref&gt;ခေမိန္ဒ(ဦး) မိုးမိတ်ရာဇဝင်တော်ကြီး၊ နှာ-၂၄-၂၅။&lt;/ref&gt; ကချင်တိုင်းရင်းသားလည်း ရှမ်းကို Sam (ဆန်-မ်)ဟု ခေါ်သည်ကို တွေ့ရသည်။ တလိုင်းလူမျိုးများက ရှမ်းကို Seam(ဆိန်-မ်)ဟု ခေါ်ကြသည်။ တနင်္သာရီဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော  ထားဝယ်လူမျိုး များကလည်း ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Shan( ရှမ်း)ဟုပင် ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ အနောက်နိုင်ငံသားများကလည်း ယခင်က ယိုးဒယား(ထိုင်း)ကို Siam(သယာမ်)ဟု ခေါ်သည်။

== မြန်မာ့သမိုင်းနှင့် ရှမ်းခေတ်များ ==
  [[အင်းဝခေတ်]]၏ နောက်ဆုံးကာလများတွင် ဖြစ်သည်။ အင်းဝရှိ မြန်မာမင်း [[ရွှေနန်းကျော့ရှင်နရပတိ]] (၈၆၃-၈၈၈) အားနည်းချိန်တွင် မြောက်ဘက်တစ်လွှားမှ ရှမ်းစော်ဘွားများ အင်အားကြီးမားလာပြီး အင်အားအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် မိုးညှင်းစော်ဘွား မိုးညှင်းစလုံ (၈၈၈-၉၀၄) က သက္ကရာဇ် ၈၈၈၊ တန်ခူးလဆန်း ၁၂ ရက်တွင် အင်းဝကိုသိမ်းပြီး နရပတိကို သတ်ကာ ထီးနန်းအရိုက်အရာကို သားဖြစ်သူ [[သိုဟန်ဘွား]]မှ ဆက်ခံသည်။မင်းကြီးရန်နောင်က သိုဟန်ဘွားကို လုပ်ကြံရန်ကြံစည်ပြီး သံဃာတွေကို ဓားလက်နက်တို့ဖြင့်ဝှက်ပြီးဘုန်းကြီးအတု ယောင်ဆောင်ခိုင်း‌ေစကာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရဟန်းတော်များကို နန်းတော်သို့ ပင့်ဖိတ်ဟန်ပြုကာ သတ်ဖြတ်လေသောကြောင့် မင်းကြီးရန်နောင်နှင့် မြန်မာမှူးမတ်တို့က လုပ်ကြံနန်းချခြင်းဖြင့် သေလွန်သည်။ 

ထို့နောက် မှူးမတ်တို့က မင်းကြီးရန်နောင်အား နန်းတင်ကြသော်လည်း ငြင်းပယ်ကာ အုန်းဘောင်စော်ဘွား ခုံမှိုင်းကို နန်းတင်ရန်ပြောဆိုမှာကြားပြီး ရဟန်းဝတ်ဖြင့် တောထွက်သွားခဲ့သည်။ နောက်အုန်းဘောင်ခုံမှိုင်းလွန်လျှင် [[မိုးဗြဲနရပတိ]]ဆက်လက်စိုးစံရာ စစ်ကိုင်းမှ [[စစ်ကိုင်းနရပတိစည်သူ|စည်သူကျော်ထင်]]က တိုက်ခိုက်အနိုင်ယူကာ [[အင်းဝ]]ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။

=== ရှေးရှမ်းနယ်များ ===
ရှမ်းတို့ဌာနီ၌ ပြည်နယ်ပေါင်းမှာ တေတ္တိံသ ခေါ် ၃၃-နယ်ရှိ၍ တာဝတိံသာ နတ်ပြည်အလား မွေ့လျော်ပျော်ရွှင်ဘွယ် များစွာတို့နှင့် ပြည့်စုံသည့်ပြင် စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၅၆၆၄၅-ကျယ်လျက် စော်ဘွား ၁၆-ယောက်၊ မြို့စား ၁၃-ယောက်နှင့် ငွေခွန်မှူး ၄-ယောက်တို့က အုပ်ချုပ်ကြရသည်။ (ဤကားအင်္ဂလိပ် လက်အောက်မှာ နေရစဉ်က ဖြစ်၏။) {{citation needed}}
(၁) ကျိုင်းတုံနယ်၊ မိုးနဲနယ်၊ ညောင်ရွှေနယ်၊ ရပ်ဆောက်နယ်၊ လဲချားနယ်၊ မောက်မယ်နယ်၊ မိုင်းပန်နယ်၊ မိုင်းပွန်နယ်၊ စကားနယ်၊ နောင်မွယ်နယ်၊ (၁၀) မိုင်းနောက်၊ မိုင်းကိုင်း၊ ကျေးသီဗန်းစံ၊ လွယ်လုံ၊ သထုံ၊ ဗန်းရင်၊ ဟိုပုန်း၊ နန်းခုတ်၊ စကွယ်နယ်၊ မိုင်းရှူး၊ (၂၀) သမခမ်း၊ ပွေးလှ၊ ဘော်နယ်၊ ရွာဝံနယ်၊ ပင်မှီ၊ ကျုံးနယ်၊ ပင်းဒယ၊ (၂၇) ဤကား တောင်ပိုင်းရှမ်းပြည်၂၇-နယ်တည်း။ 
(၁) သီပေါနယ်၊ (၂) တောင်ပိုင်းနယ်၊ (၃) မိုင်းရယ်နယ်၊ (၄) မြောက်သန္နီနယ်၊ (၅) မိုးမိတ်နယ်၊ (၆) မိုးလင်းနယ်၊ ဤကား မြောက်ပိုင်းရှမ်းပြည် ၆-နယ်တည်း။ ပေါင်း ၃၃-နယ် ဖြစ်၏။

=== ယနေ့ ရှမ်းပြည်နယ် ===
ပြည်နယ်မြို့တော် [[တောင်ကြီးမြို့]]

အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့်

လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့်

ခရိုင် ၁၁ ခရိုင်

မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ်

အကျယ်အဝန်း ၆၀ဝ၀ဝ စတုရန်းမိုင်ခန့်

လူဦးရေ ၄.၇ သန်းခန့် ခရိုင် ၁၁ ခရိုင် မြို့နယ် ၅၄ မြို့နယ်

[[ရှမ်းပြည်နယ်]] လည်းရှု

== ရှမ်း ၉ ဆက်၊ ၉ စော်ဘွား ==
[[သုတေသနသရုပ်ပြအဘိဓာန်]]တွင် ဖော်ပြချက်အရ ''ရှမ်းကိုးဆက်၊ ကိုးစော်ဘွား၊ လူးတဆယ့်နှစ်ပနား၊ ရာတပါးနှင့်၊ စော်ဘွားစော်ခံ၊ ရွှေဥကင်ဘုံပျံမှာ၊ ညီလာခံခ, ညောင်း၊ မှူးမတ်အပေါင်းစုံကြပြီလား ....... မင်းကြီးများ'' ဟူ သောဇာတ်သဘင် ဘုရင်၏စကားအရ---(၁) မိုးကောင်းစော်ဘွား၊ (၂) မိုးညှင်းစော်ဘွား၊ (၃) သောင်သွပ်စော်ဘွား၊ (၄) မိုးမိတ်စော်ဘွား၊ (၅) မိုးနဲစော်ဘွား၊ (၆) သိန္နီစော်ဘွား၊ (၇) မိုင်းပဲစော်ဘွား၊ (၈) ညောင်ရွှေစော်ဘွား၊ (၉) သီပေါစော်ဘွားတို့ ဟူ၏။

မှတ်ချက်။ ။ ရှမ်းပြည်အစ ''မိုင်းမော'' က- ဟူသော စကားအရမိုင်းမောမှတဆင့် စော်ဘွား ၉-ဆက် ဖြစ်ပေါ်လာသည် ဟူ၏။

== ရှမ်းမျိုး ၃၀ ==
ဇမ္ဗူတံဆိပ် ကျမ်းရင်းတွင် ဖော်ပြချက်အရ -
*လင်း၊ သက်၊ ချင်း၊ ခုံ၊ ရင်၊ ကတူး၊ မြန်၊ အကျော်၊ ဂင်၊ ရှမ်း(၁၀)။ 
*ဇဝါ၊ မျက်နှာမည်း၊ ကသည်း၊ ရေမီးထွက်၊ ကရက်၊ လဝ၊ လော၊ ပန်းလောင်၊ တရက်၊ ရှမ်း(၁၀)။ 
*စနု၊ ဘအူ၊ ကရင်၊ ကချင်၊ ဂနော၊ ယောန်၊ လဝိုက်၊ တရုပ်၊ ယိုးဒယား၊ အနဲ (၃၀)။{{citation needed}}
==ရှမ်း (၁၀) မျိုး==

[[ရှမ်းကြီးလူမျိုး|ရှမ်းကြီး(တိုင်းလုံ)]]

[[ယွန်းလူမျိုး|ယွန်းရှမ်း]]

[[လာအိုလူမျိုး|လာအို(လော)]]

[[လူးရှမ်းလူမျိုး|လူးရှမ်း(တိုင်းလူး)]]

[[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း(တိုင်းနွဲ့/ရှမ်းကလေး)]]

[[တိုင်းလိုင်လူမျိုး|ရှမ်းနီ(တိုင်းလျန်/တိုင်းလိုင်)]]

[[ခန္တီးရှမ်းလူမျိုး|ခန္တီးရှမ်း(တိုင်းခန္တီး)]]

[[ဂုံရှမ်း|ဂုံရှမ်း(တိုင်းခင်/တိုင်းခွန်)]]

[[တိုင်းလေလူမျိုး|အထက်ရှမ်း(တိုင်းလေ/တိုင်းနေ)]]

[[မောရှမ်းလူမျိုး|မောရှမ်း(တိုင်းမောဝ်)]]

'''အခြားကျန်ရှိသည့်ရှမ်းမျိုးနွယ်စုဝင်များ'''

[[လိရှမ်းလူမျိုး|လိရှမ်း(တိုင်းလေ့/တိုင်းလိ)]]

[[လွိုင်ရှမ်းလူမျိုး|လွိုင်ရှမ်း(တိုင်းလွိုင်)]]

== ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ ==
ရှမ်းပြက္ခဒိန်သည် စိုက်ပျိုးရေးကို အခြေခံထားသည်။ ကောက်ပဲသီးနှံများ ရိတ်သိမ်းပြီးစီးသည့် အချိန်၊ လယ်ယာလုပ်ငန်းများ နားနားနေနေရှိသည့် မြန်မာပြက္ခဒိန်အရ နတ်တော်လဆန်း ၁ ရက်နေ့ကို နှစ်သစ်ကူးအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ ၎င်းသည် များသောအားဖြင့် အင်္ဂလိပ်ပြက္ခဒိန်အရ နိုဝင်ဘာ သို့မဟုတ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ကျရောက်လေ့ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;calendar&quot;&gt;Sao Noom Han, &quot;The Shan Calendar and Its Significance&quot;, 2015.&lt;/ref&gt;  နှစ်သစ်ကူး နံနက်ခင်းတွင် သက်ကြီးရွယ်အို မိဘဘိုးဘွားများထံ သွားရောက်၍ ကန်တော့ကြသည်။ လူငယ်များက လူကြီးမိဘများအား ကျန်းမာပါစေကြောင်း ဆုတောင်းပေးကြပြီး လူကြီးများကလည်း ပြန်လည်၍ မေတ္တာပို့ ဆုတောင်းစကားများ ပြောကြားကြသည်။  ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများသို့ သွားရောက်၍ ဆွမ်းကျွေးခြင်း၊ တရားနာခြင်းနှင့် အလှူအတန်း ပြုလုပ်ခြင်းများကို တစ်ပြည်နယ်လုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ပြုလုပ်ကြသည်။ ဤသည်မှာ နှစ်သစ်ကို ကောင်းမှုကုသိုလ်ဖြင့် စတင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ရှမ်းနှစ်သစ်ကူးပွဲ၏ အသက်မှာ ရိုးရာဖျော်ဖြေမှုများ ဖြစ်သည်။ ကတိုးအက နှင့် တိုးနယားအကသည် ကံကောင်းခြင်းကို ဆောင်ကြဉ်းပေးသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ရှမ်းရိုးရာ အိုးစည်သံများဖြင့် ကခုန်ကြသည်။ခေါက်ပုဒ် (ရှမ်းခေါပုတ်) ကို နှစ်သစ်ကူး အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် အိမ်တိုင်းလိုလို ပြုလုပ်၍ ဧည့်ခံကျွေးမွေးကြသည်။&lt;ref name=&quot;culture&quot;&gt;Shan State Cultural Department, Annual Report 2022.&lt;/ref&gt;

တရုတ်၊ လာအိုနှင့်ထိုင်း နယ်စပ်များနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဒေသများတွင် နေထိုင်သော ရှမ်းလူမျိုးများသည် ဗမာပြီးလျှင် ဒုတိယအများဆုံး လူမျိုးစု ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်တွင် ၄ သန်းကျော် နေထိုင်ပြီး လူမျိုးစု ၃၅ စု ပါဝင်နေထိုင်ကြသည်။ ရှမ်းအမျိုးသားများသည် ပင်နီရင်စေ့ တိုက်ပုံကို ခပ်ပွပွ ဘောင်းဘီရှည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်ပြီး ခါးတွင် ပုဝါစ စည်းနှောင်လေ့ရှိသည်။ အမျိုးသမီးများသည် ကော်လာမဲ့ ရင်ဖုံးလက်ရှည်အင်္ကျီကို ပတ်လည်စင်းပါသော ရိုးရာလုံချည်နှင့် တွဲဖက်ဝတ်ဆင်သည်။ အင်းလေး၊ ပင်းတယဒေသများ အပါအဝင် အပန်းဖြေလေ့လာရန် ဒေသများစွာ ရှိသည်။{{citation needed}}

== ဘာသာနှင့်စာပေ ==
{{main|ရှမ်းဘာသာ}}
ဘာသာအယူဝါဒအရေးတွင် ရှေးအခါက နတ်ကိုးခြင်းများကို ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ သခင်စော်ဘွားဖြစ်သူ သေလွန်လျှင် မိဖုရား၊ မောင်းမနှင့် ကျွန်လူ၊ တိရစ္ဆာန်များကိုပါ သတ်ဖြတ်ကာ အတူမြေမြုပ်သည့် အလေ့များပင် ရှိခဲ့သည်ဟုဆိုသည်။ သို့သော် ဟံသာဝတီဆင်ဖြူများရှင် [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းကြီးမှ ရှမ်းပြည်တစ်လွှားကို သိမ်းသွင်းပြီးနောက်တွင် အဆိုပါ အယူများကို ဆက်လက်ပြုလုပ်စေခြင်း မရှိတော့ပဲ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်စေခဲ့သည်။ သို့ဖြင့် ယနေ့အချိန်အထိ ရှမ်းလူမျိုးအများစုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ နတ်ကိုးကွယ်မှုကိုလည်း ဆက်လက်ကျင့်သုံးကာ အခြားဘာသာကိုးကွယ်သူ အနည်းငယ်လည်း ရှိကြသည်။{{citation needed}}

* စာပေ
ယနေ့မျက်မှောက်ခေတ်တွင် အသုံးပြုနေသော ရှမ်းစာပေ၌ အက္ခရာပေါင်း ၁၉ လုံး ရှိသည်။

==ထင်ရှားသော ရှမ်းလူမျိုးများ==
*ပထမဆုံး မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတကြီး [[စဝ်ရွှေသိုက်၊ (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|စဝ်ရွှေသိုက်]]
*အာဇာနည် ဝန်ကြီး မိုင်းပွန်စော်ဘွားကြီး [[စံထွန်း၊ စဝ်၊ မိုင်းပွန်စော်ဘွား|စဝ်စံထွန်း]]
*လဲချား စော်ဘွားကြီး [[သရေစည်သူ]] [[နွံ၊ စဝ်|စဝ်နွံ ]]
*ဗိုလ်[[စောနောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောနောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဗိုလ်[[စောအောင်၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|စောအောင်(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဗိုလ်[[မိုးညို၊ ဗိုလ် (ရဲဘော်သုံးကျိပ်)|မိုးညို(ရဲဘော်သုံးကျိပ်)]]
*ဂန္ထဝင်ရုပ်ရှင်သရုပ်​ဆောင် ရှန်ဟဲမယ် [[မေရီမြင့်]]
*အရှေ့တောင်အာရှ၏ ပထမဆုံး ဟန်နရီဒူးနန့် ဆုရှင် [[အောင်လှိုင်မြင့်၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်လှိုင်မြင့်]]&lt;ref&gt;https://burma.irrawaddy.com/on-this-day/2019/03/15/186512.html&lt;/ref&gt;
*တေးပြုစာဆို ဒေါက်တာ [[စိုင်းခမ်းလိတ် ]] 
*တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းထီးဆိုင် ]]
*တေးရေးဆရာ၊ အဆိုတော် [[စိုင်းဆိုင်မောဝ် ]]

*ရော့ခ် အဆိုတော် [[လေးဖြူ]]
*ရော့ခ် အဆိုတော် [[အငဲ]] 
* အဆိုတော် [[အောင်ထီးခမ်း၊ စိုင်း|စိုင်းအောင်ထီးခမ်း ]] 
*အဆိုတော် [[ဘိုဖြူ ]]
*အဆိုတော် Nang Kham Noung
*ဒုတိယသမ္မတ ဒေါက်တာ[[မောက်ခမ်း၊ စိုင်း (ဒေါက်တာ)|စိုင်းမောက်ခမ်း]]
* အဆိုတော် သရုပ်ဆောင် [[စိုင်းစိုင်းခမ်းလှိုင်]]
* မြန်မာ့လက်ရွေးစင် ရှေ့တန်းတိုက်စစ်မှူး [[သန်းပိုင် (ဘောလုံးသမား)|သန်းပိုင်]]

== အနုသုခုမအနုပညာ ==
*သျှမ်းအိုးစည်
*သျှမ်းခမောက်
*သျှမ်းသိုင်း
*သျှမ်းတိုးနယားအက
*သျှမ်းကိန္နရာ၊ကိန္နရီအက
*သျှမ်းဗုံတိုအက

== ကိုးကား ==
{{notelist}}
{{reflist|30em}}
* တပင်ရွှေထီး၊ဘုရင့်နောင် ကေတုမတီတောင်ငူရာဇဝင်စဆုံး
* သုတေသနသရုပ်ပြ အဘိဓာန်ကျမ်း
* ဇမ္ဗူတံဆိပ်ကျမ်း *&lt;references /&gt;


{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}
[[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]]</text>
      <sha1>cpub0288offiwr7i2du9n3emkt5pm0m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သိပ္ပံပညာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6451</id>
    <revision>
      <id>1026862</id>
      <parentid>880494</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:50:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25211" sha1="hybyypnm062gc0brmmeeprgpzfytx58" xml:space="preserve">{{also|ရူပဗေဒ|သဘာဝသိပ္ပံ}}
{{Multiple image|perrow = 2|total_width=310
| image1 = DNA-fragment-3D-vdW.png|thumb|upright|A fragment of [[DNA]], the chemical sequence that contains instructions for [[life]]
| image2 = Carina Nebula.jpg  |width2=3877|height2=2482
| image3 = Volcano q.jpg|width3=678|height3=449
| image4 = Topspun.jpg|width4=1686|height4=1654
| image5 = Herd of Elephants.jpg |width5=2048|height5=1200
| footer = ကျွန်ုပ်တို့ဝန်းကျင်ရှိ [[စကြဝဠာ]]၏ လည်ပတ်ပုံကို စနစ်တကျ လေ့လာခြင်းတိုင်းသည် [[သဘာဝသိပ္ပံ]] ဖြစ်၏။ အဓိကကိုင်းကဏ္ဍ ၅ခု ရှိသည်၊ [[နက္ခတ္တဗေဒ]]၊ [[ရူပဗေဒ]]၊ [[ဓာတုဗေဒ]]၊  [[ဇီဝဗေဒ]]၊ [[ကမ္ဘာမြေ သိပ္ပံ|ဘူမိသိပ္ပံ]]။
}}

'''သိပ္ပံပညာ''' ({{lang-en|Science}}) သည် [[စကြဝဠာ|စကြဝဠာလောက၊ (Universe)]]၏ အကြောင်းကို စနစ်တကျ ခန့်မှန်းမှုများ၊ ရှင်းလင်း တွက်ချက်မှုများ၊ စမ်းသပ် တီထွင်မှုများ စသည့် အသိပညာစုဆောင်းက အသုံးချသည့် လုပ်ငန်းရပ်များစွာကို ခြုံငုံညွှန်းဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite dictionary |encyclopedia=Merriam-Webster Online Dictionary |title=science |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/science |accessdate=2011-10-16 |publisher=[[Merriam-Webster]], Inc |quote='''3 a:''' knowledge or a system of knowledge covering general truths or the operation of general laws especially as obtained and tested through scientific method '''b:''' such knowledge or such a system of knowledge concerned with the physical world and its phenomena }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book| last = Wilson | first = Edward | title = Consilience: The Unity of Knowledge | url = https://archive.org/details/consilienceunity0000wils | publisher = Vintage | location = New York | year = 1999 | isbn = 0-679-76867-X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Fleck|first=Ludwik|authorlink=Ludwik Fleck|editor1-first=Thaddeus J. |editor1-last=Trenn|editor2-first=Robert K |editor2-last=Merton|title=Genesis and Development of a Scientific Fact|url=https://archive.org/details/genesisdevelopme0000flec|year=1979|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=0226253252}}&lt;/ref&gt;

အရာခပ်သိမ်းမှန်သမျှကို စနစ်တကျ လက်တွေ့ ဆန်းစစ်လေ့လာသည့် ပညာတရပ်ဖြစ်သည်။  ထိုသို့ လေ့လာမှုပြုလုပ်သည့် ပညာရပ်ကို မြန်မာဘာသာစကားအားဖြင့် သိပ္ပံပညာဟု ခေါ်သည်။ သိပ္ပံပညာရပ်တွင် လက်တွေ့ သက်သေပြနိုင်မှသာ မှန်ကန်သည်ဟု ယူဆသည်။ ယခုလက်ရှိ အယူအဆထက် ပိုကောင်းသောအယူအဆ တွေ့ရှိချက်များ ပေါ်လာလျင်လည်း မူလအား ပယ်ဖျက်ကာ အယူအဆသစ်အား ချက်ချင်း လက်ခံနိုင်ကြသည်။

== ဝေါဟာရ ==
'''''သိပ္ပံ''''' သည် ပါဠိဘာသာစကား ''သိပ္ပ''မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်ပြီး &quot;''လေ့ကျင့်သင်ယူရသော အတတ်ပညာ၊ စနစ်တကျလေ့လာစမ်းသပ် ဖော်ထုတ်ခြင်းဖြင့် ရရှိသော အတတ်ပညာ''&quot; ဟူ၍ အနက်အဓိပ္ပာယ်ရ၏။&lt;ref&gt;{{cite book|title=ခရီးဆောင်မြန်မာအဘိဓာန်|publisher=မြန်မာစာအဖွဲ့|date=စက်တင်ဘာ ၁၉၉၉}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wiktionary.org/wiki/%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%95%E1%80%B9%E1%80%95%E1%80%B6|title=သိပ္ပံ|author=Wiktionary}}&lt;/ref&gt;

အင်္ဂလိပ် ဝေါဟာရ '''Science''' (စိုင်းယန့်စ်) ဟူသည့် [[စကားလုံး]]၏ ဇာတ်မြစ်မှာ [[လက်တင်]]စကားသံ ''&quot;scientia&quot;'' ဖြစ်ပြီး ''&quot;သိဖွယ်/သိခြင်း&quot;'' ဟု အနက်ရ၏။

== ခြံငုံဖော်ပြချက်==
'''သိပ္ပံပညာ''' ဟူသည် သဘာဝတရား၏ ဖြစ်ပျက်ပြောင်းလဲမှုတို့နှင့် ၎င်းတို့၏ အကြောင်းအကျိုးမှန်တို့ကို နည်းစနစ်ကျနစွာ လေ့လာအသုံးချရေး လုပ်ငန်းများ ဖြစ်၏။ သိပ္ပံပညာသည် နည်းစံနစ်ကျန၍ခိုင်မြဲတိကျရ၏။ ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ အရာဝတ္ထုတို့နှင့် သက်ဆိုင်သော နိယာမများကို လေ့လာရှာဖွေရာမှ တဖြည်းဖြည်းနှင့် သိပ္ပံပညာနယ်သည် ကျယ်ဝန်းသည်ထက် ကျယ်ဝန်းလာခြင်းသာဖြစ်သည်။ ယခုအခါတွင် ပညာရပ် ကိုင်းကဏ္ဍကွဲများ အဆင့်ဆင့်၊ အဖြာဖြာ ပါဝင်၍ ကိုင်းခွဲတစ်ခုစီသည်ပင် ကျယ်ဝန်းလှပြီ ဖြစ်သည်။

သိပ္ပံပညာရပ်များတွင် [[ရူပဗေဒ]]၊ [[ဓာတုဗေဒ]]၊ [[နက္ခတ္တဗေဒ]]၊ စသည့် ပညာရပ်များ ပါဝင်သည်။ သာဓကအားဖြင့် [[ရူပဗေဒ]] သည် [[ဒြပ်ထု|ဒြပ်သား]]၊ [[စွမ်းအင်]]၊ [[စက်ကွင်း]]၊ [[အခြေခံ သက်ရောက်မှုကြီး]]များ စသည်တို့ကို [[သင်္ချာ]]နှင့် လေ့လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် [[ဘူမိဗေဒ]]၊ [[မနုဿဗေဒ]]စသည့် သိပ္ပံပညာရပ်များလည်း ရှိသေး၏။ စက်မှုလက်မှုများ တိုးတက်လာသောအခါ သိပ္ပံပညာ၏နိယာမများကို စက်မှုလက်မှုတို့တွင် ယှဉ်တွဲအသုံးချခြင်းဖြင့် အသုံးချသိပ္ပံပညာဟူ၍ပညာသစ်တစ်ရပ် ပေါက်ဖွားလာပြန်လေသည်။ အသုံးချသိပ္ပံပညာတွင် [[အင်ဂျင်နီယာ]]ပညာ၊ [[ဆေးပညာ]]၊ စိုက်ပျိုးရေးပညာ၊ စသည်တို့ပါဝင်သည်။

သိပ္ပံပညာတွင် အကြောင်းအရာ တခုခုကို လေ့လာရာ၌၊ ထိုအကြောင်းအရာတစ်ခုနှင့် သက်ဆိုင်သမျှသော အကျိုးအကြောင်း အချက်အလက်တို့ကို ရှေးဦးစွာ စုဆောင်း၍၊ ၎င်းတို့ကို အခြေတည် စဉ်းစားပြီးလျှင် ဆီလျော်သည်တို့ကို သိလျာချက်အဖြစ် ဆုံးဖြတ်မှတ်ယူရ၏။ ထိုသိလျာချက်ကိုမှ တစ်ဖန် အတည်ဖြစ်စေရန် လက်တွေ့စမ်းသပ်မှုများ ထပ်တလဲလဲ ပြုလုပ်ပြီး ခိုင်လုံသောအကြောင်းအချက်တို့ ရရှိသောအခါတွင်မှ တိကျပြတ်သားသော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို သုတအဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ထားရသည်။ ဤသို့ နည်းစံနစ်ကျမှသာ သိပ္ပံပညာအစစ် ဖြစ်လာနိုင်ပေသည်။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၃)&lt;/ref&gt;
 
တင်းကျပ်သော ယခုခတ်အမြင်တွင် သိပ္ပံပညာသည် သိပ္ပံနည်းလမ်းတကျ ကို အခြေခံ၍ ရရှိလာသော အသိပညာနှင့် [[သုသေသန]] မှ ရလာသော အသိပညာများကို စုစည်းထားခြင်းဟု မြင်သည်။ ဤတွင် ဖော်ပြသော သိပ္ပံပညာမှာ [[စမ်းသပ်ချက် သိပ္ပံပညာ]] (experimental science) ဟုခေါ်ပြီး [[လူ|လူသား]]တို့ လိုလားချက်အတွက် အသုံးပြုသော [[အသုံးချ သိပ္ပံ]] (applied science) လဲ ရှိသေးသည်။ 

သိပ္ပံပညာသည် စနစ်ကျသော သုသေသနများမှ နားလည်လာသည့် အသိပညာများ ဆက်ဆက်တိုးနေသော မပြီးဆုံးနိုင်သည့် ကြိုးပမ်းမှု့ပင်ဖြစ်သည်။ တမင် ထိမ်ချုပ်ထားသော လက်တွေ့ပြုရပ်များကို သုံး၍ [[စိုင်းယန့်စ်ပညာရှင်|သိပ္ပံပညာရှင်]]များသည် သဘာဝ သို့မဟုတ် လူမှု ဖြစ်စဉ်များကို တိုင်းတာပြီး ရလဒ်များကို သိမ်းစည်းကာ ထပ်မံ တွက်ချက်မှုများပြုပြီး မည်သို့ကြောင့်ဖြစ်ပျက်သည်ကို [[သီအိုရီ]]များ သုံး၍ ရှင်းလင်းသည်။ ၎င်းတွင် [[အဆိုပြုချက်]] (hypothesis) များပါရှိပြီး၊ ၎င်းအဆိုပြုချက်ကို ထိမ်ချုပ်ထားသော လက်တွေ့ပြုရပ်များသုံး၍ စမ်းစစ်သည်။

== သိပ္ပံပညာ အခြေခံ ကိုင်းခွဲများ ==
[[File:DNA animation.gif|thumb|150px|[[နှစ်ပင်လိမ်]] ဒီအန်အေ တည်ဆောက်ပုံ ပုံကြမ်း]]
[[သိပ္ပံ|သိပ္ပံပညာရပ် နယ်ပယ်]]များကို အဓိကအားဖြင့် ([[ဇီဝ]] ဖြစ်စဉ် စသည့်) သဘာဝ ဖြစ်ရပ်များကို လေ့လာသော [[သဘာဝသိပ္ပံ]] (natural sciences) နှင့် [[အတုံ့အမူ|လူ့အတုံ့အမူ (behavior)]]များကို လေ့လာသော [[လူမှုရေးသိပ္ပံ]] (social sciences) ဟူ၍ နှစ်ခု ကွဲသည်။ ၎င်းနှစ်ခုစလုံးသည် [[လက်တွေ့]] သိပ္ပံပညာဖြစ်သောကြောင့် လေ့လာတွေ့ရှိချက်များအပေါ်မှ စမ်းသပ်ခံနိုင်သော အသိပညာတွင် အခြေခံသည်။ သိပ္ပံပညာနှင့် ဆက်စပ်နေသော အသုံးချ သိပ္ပံပညာများဖြစ်သည့် [[အင်ဂျင်နီယာ]] နှင့် [[ဆေးပညာ]] တို့လည်း ရှိကြသည်။ ၎င်းအတွင်းမှာပင် ထပ်မံ၍ ခွဲခြားမှုများ ရှိသည်။ 

သိပ္ပံပညာ၏ တတိယ ကိုင်းခွဲဖြစ်သော မူရင်း သိပ္ပံပညာ ခေါ် [[သင်္ချာ]]သည် သဘာဝသိပ္ပံပညာ၊ လူမှုရေးသိပ္ပံပညာ နှစ်ခုလုံးနှင့်ပင် တူညီမှုရှိသလို ကွဲပြားမှုများလည်းရှိသည်။ လက်တွေ့ သိပ္ပံပညာကဲ့သို့ ယျေဘုယကျမှုကို အခြေခံပြီး စနစ်ကြသော လေ့လာမှုများမှ ရရှိလာသော အသိပညာ ဖြစ်သည်မှာ တူညီကြသည်။ ကွာခြားချက်မှာ ဖြစ်ရပ်ကို သုံးသပ်ရာတွင် လက်တွေ့ ဖြစ်ရပ်ကို မသုံးပဲ [[မူလ အဆိုပြုချက်]] ကိုသာသုံးသည်။

== သိပ္ပံနည်းကျ နည်းစဉ် ==
{{main | သိပ္ပံနည်းကျ နည်းလမ်း}}
[[File:Bohr model.svg| thumb | [[နေဘိုး]]၏ [[အက်တန်]] ပုံစံ။ များစွာသော သိပ္ပံအတွေး များကဲ့သို့ပင် အစပိုင်းတွင်ကျယ်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် လက်တွေ့ စမ်းသပ်မှုများဖြင့် အချို့အပိုင်းများကို ပယ်ခဲ့သည်။]]
သိပ္ပံနည်းကျ နည်းစဉ်များသည် [[သဘာဝ]] ဖြစ်ရပ်များကို [[ပြန်လည်ပြုလုပ်နိုင်သော]] (reproducible) သက္ကာရများဖြင့် ရှင်းလင်းရန် ကြိုးစားပြီး အသုံးဝင်သော [[မှန်းဆခြင်း]]များလည်း ပြုလုပ်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့ကို သဘာဝ ဖြစ်စဉ်များကို လေ့လာခြင်း၊ သို့မဟုတ် သဘာဝ ဖြစ်စဉ် ထိန်းချုပ်၍ လက်တွေ့စမ်းသပ်မှုများ ပြုလုပ်၍ ဆန်းစစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းနည်းစဉ်များသည်သည် သိပ္ပံပညာ နှင့် [[နည်းပညာ]] နယ်ပယ်တို့တွင် ယထာဘူတ ကျကျ အဖြေရရန် အသုံးပြုသည်။

== သင်္ချာ ==
{{Main|သင်္ချာ}}
[[File:Michelsonmorley-boxplot.svg|thumb| right | နာမည်ကြီး [[Michelson–Morley experiment]] မှ အချက်အလက်များ]]
[[သင်္ချာ]]သည် သိပ္ပံပညာတွင် အုတ်မြစ်၊ ဇာစ်မြစ် ဖြစ်သည်။ သိပ္ပံပညာတွင် သင်္ချာ၏ အရေးပါသော အချက်မှာ 'ပုံစံ' ထုတ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ လေ့လာတွေ့ရှိချက်၊ တိုင်းတာချက်များကို လေ့လာရန်တွင်လည်း သင်္ချာနည်းစဉ်များကို အသုံးပြုရန် မကြာခဏ လိုအပ်တတ်သည်။ [[ဂဏန်းသင်္ချာ]]၊ [[အက္ခရာသင်္ချာ]]၊ [[ဂျီဩမေတြီ]] နှင့် [[ကဲကုလပ်]] တို့မှာ [[ရူပဗေဒ]] တွင် အမြဲသုံးသည်။ သင်္ချာ ကိုင်းကွဲ အားလုံးလိုလိုကို သိပ္ပံပညာတွင် သုံးသည်။ သင်္ချာစစ်စစ် (Pure Mathematics) များဖြစ်သော [[ကိန်းများ သီအိုရီ|ကိန်းများ သီအိုရီ (Number Theory)]] နှင့် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ|သဏ္ဌာန်ရင်းဗေဒ (Topology)]] တို့ပင် အသုံးရှိသည်။

== ဒဿနပညာ ==
[[ဒဿနပညာ]] (philosophy of science) သည် သဘာဝကို အမှန်အတိုင်း နားလည်ရန်နှင့် နားလည်မှုများ မှန်မမှန် ဆုံးဖြတ်ရန် ကြိုးစားသည်။ [[သိပ္ပံနည်းကျ နည်းလမ်း|သိပ္ပံနည်းကျ နည်းစဉ်]]ကို သုံး၍ပင်လျှင် သိပ္ပံပညာနှင့် သိပ္ပံပညာ မဟုတ်သည်ကို ခွဲခြားရန် ခက်ခဲသည်မှာ အသိပင်ဖြစ်သည်။ သိပ္ပံပညာ နှင့် သိပ္ပံပညာမဟုတ်သည် နှစ်ခုအကြား တိတိကျကျ ခွဲခြားနိုင်ရန် မှန်ကန်သော တွေးခေါ်မှု့များ ရှိရပေမည်။ ၎င်းနှင့်ပတ်သက်၍ များစွာသော အဆိုပြုချက်များ ရှိခဲ့ပြီး ယခုတွင် သိပ္ပံသမားများ အကြား အများအားဖြင့် သဘောတူညီမှုရှိပေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အများလက်ခံထားသည်မှာ သိပ္ပံဆိုင်ရာတွေးခေါ်မှု နှင့် သီအိုရီများသည် အခြားတစ်ယောက်မှ ပြန်လည် စမ်းသပ်နိုင်မှသာ ၎င်းတို့သည် အတည် ဖြစ်သည်။

သိပ္ပံနည်းကျ နည်းစဉ်နှင့် ပတ်သက်၍ ဒဿနပညာရှင်များတွင် အတွေးများစွာရှိသည်။ လက်တွေ့သမား (Methodological naturalism) များက သိပ္ပံနည်းကျ ဆန်းစစ်ရာတွင် မြင်တွေ့နိုင်သော (observable) ဖြစ်ရပ်များကို ရှင်းလင်းရာတွင် လက်တွေ့ကျကျ လေ့လာပြီး အခြားသူကလဲ ပြန်လည် စမ်းသပ်နိုင်မှသာ ဖြစ်ရမည်ဟု ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် လက်တွေ့သမားများက [[သဘာဝလွန် ဖြစ်ရပ်]]များ၊ အာဏာရ အဖွဲ့အစည်း၏ အဆိုပြုချက်များ၊ ဘက်လိုက်သော လေ့လာမှုများကို လက်မခံပေ။ အမှန်တရားသမားများ (critical rationalism) ကမူ လေ့လာမှုများတွင် ဘက်မလိုက်အောင် လုပ်၍မရ ထို့အပြင် သဘာဝလွန်ဟုပြောသည်မှာ မည်မျှလွန်လျှင် သဘာဝမှ လွန်သည်ခေါ်မည်မှာ တိကျမှုမရှိဟု ငြင်းဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် အမှန်တရားသမားများက မှားကြောင်း ထောက်မပြနိုင်လျှင် အမှန်ဖြစ်သည် ဆိုသည်။ အမှန်တရားသမားသည် လက်တွေ့သမားများ တွေးခေါ်သည်နိုင်ထပ် ပိုမို ကျယ်ပြန့်သော နေရာများကိုပါ လေ့လာနိုင်ပြီး တချိုန်တည်းမှာပင် အာဏာပိုင်များကို ဖီဆန်သည်။ အမှန်တရားသမားများက သိပ္ပံပညာဆိုသည်မှာ လက်တွေ့ပြနိုင်မှုထက် အမှား မပါမှုက အရေးကြီးသည်ဟု ဆိုသည်။ တိုင်းတာမှုသမားများ (instrumentalism) ကမူ တိုင်းတာမှုများသည် အမှားအမှန်ထက် ဖြစ်ရပ်များကို ကြိုတင်တွက်ချက်ရန်သာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။

== သိပ္ပံပညာ နှင့် မြန်မာ့ အမြင် ==
[[မြန်မာပြည်|မြန်မာ]]မှုနယ်တွင် တပည့်တို့၏ဝတ္တရား၊ ဆရာတို့၏ဝတ္တရား၊ သားသမီးတို့၏ဝတ္တရား၊ မိဘတို့၏ဝတ္တရား၊ စသည်တို့ရှိရာ ဆရာဝတ် တွင်
အတတ်လည်းသင်
ပဲ့ပြင်ဆုံးမ
သိပ္ပမချန်
ဘေးရန်ဆီးကာ
သင့်ရာအပ်ပို့ ဆရာတို့ ကျင့်ဖို့ဝတ်ငါးဖြာ ဟုပါရှိသည်။

၃၈ဖြာသောမင်္ဂလာတရားတော်တွင်လည်း အပြစ်ကင်းသော သိပ္ပ အတတ်ပညာတို့ကိုတတ်မြောက်ခြင်းသည်လည်း မင်္ဂလာ တစ်ပါးဟု အဆိုရှိသည်။

ရုပ်ဝတ္တုပစ္စည်းတို့နှင့် စွမ်းအင်တို့၏ အခြေခံသဘောသဘာဝများကို စနစ်တကျ လက်တွေ့လေ့လာဆန်းစစ်ပြီး လူတို့အသုံးချရန် အသစ်အသစ်သော ရုပ်ဝတ္တုပစ္စည်းများ ဖန်တီးခြင်း၊ စွမ်းအင်များပြောင်းလဲထုတ်ဖော်ခြင်းနှင့် ထိုသို့ဖန်တီးထုတ်လုပ် နိုင်ရန် တိုးချဲ့လေ့လာခြင်းတို့ကို သိပ္ပံပညာ ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြဟန်တူသည်။

ရုပ်ဝတ္တုအသစ်ဖန်တီးရန်တိုက်ရိုက်အထောက်အကူမပြုသောအတွေးအခေါ်၊ [[ယဉ်ကျေးမှု]] စသော ပညာတို့ကို ရှေးအခါက သိပ္ပ ဟုခေါ်ဆိုလိုဟန်မတွေ့ရပေ။

ယခုအခါတွင်မူ လူမှုရေးသိပ္ပံ စသောဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းများပါ ပေါ်ပေါက်သုံးစွဲလျက်ရှိကြပြီး တိကျသေချာသောနည်းစနစ်များဖြင့် လူဘောင်ဘဝအား ကောင်းကျိုးတစ်စုံတရာပြုပေးနိုင်သည့်ပညာအားလုံးကို သိပ္ပံပညာဟု ခေါ်လိုဟန်ရှိသည်။


== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ပင်မ အကြောင်းအရာ ဆောင်းပါးများ]]
[[ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ|*]]</text>
      <sha1>hybyypnm062gc0brmmeeprgpzfytx58</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ချစ်သူများနေ့</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7334</id>
    <revision>
      <id>1026868</id>
      <parentid>958398</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:00:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61107" sha1="i0nr8jhdkepdtszv98c8rjlh7oou4z2" xml:space="preserve">{{Infobox holiday
|holiday_name= ဗယ်လင်တိုင်းနေ့
|nickname=  ချစ်သူများနေ့၊ စိန့်ဗယ်လင်တိုင်းနေ့ (သို့) စိန့်ဗယ်လင်တိုင်းပွဲတော်
|image=Antique_Valentine_1909_01.jpg
|caption=ရှေးဗယ်လင်တိုင်းနေ့ကဒ်
|observedby=နိုင်ငံအများစုမှ လူများ
|duration= ၁ ရက်
|frequency= နှစ်စဉ်
|scheduling=
|date= *ဖေဖော်ဝါရီ ၁၄
|observances=လက်ဆောင်ကဒ်များ၊ &lt;br /&gt;
လက်ဆောင်များပေးပို့ခြင်း၊ ချိန်းဆိုခြင်း၊&lt;br /&gt;
 ခရစ်ယာန်ကျောင်းတော်၏ အမှုကိစ္စဆောင်ရွက်ခြင်း
|longtype= ခရစ်ယာန်ဘာသာ၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ စီးပွားရေး
|significance=စိန့်ဗယ်လင်တိုင်းပွဲတော်နေ့၊ အချစ်နှင့် ချစ်ခြင်းမေတ္တာတို့၏ ပွဲတော်
|relatedto=
}}

'''စိန့်ဗယ်လင်န်တိုင်းနေ့''' သို့မဟုတ် '''စိန့်ဗယ်လင်န်တိုင်းပွဲတော်နေ့''' ဟုခေါ်ကြသော '''ဗယ်လင်န်တိုင်းနေ့'''&lt;ref&gt;Chambers 21st Century Dictionary, Revised ed., Allied Publishers, 2005 ISBN 9780550142108&lt;/ref&gt; သည် နှစ်စဉ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၄ ရက်နေ့တွင်ကျင်းပသော အားလပ်ရက်တစ်ခုဖြစ်သည်။ အစကနဦးသည် အနောက်တိုင်းခရစ်ယာန်သာသနာ၏ ''[[:en:Saint Valentine|Valentinus]]'' ဟုသော အမည်ပါရှိသော သူတော်စင်များ (တစ်ယောက် (သို့) တစ်ယောက်ထက်ပိုသော)ကို ဝတ်ပြုခြင်းဖြစ်ပြီး လူအများသိသော ယဉ်ကျေးမှုတစ်ရပ်နှင့် စီးပွားရေးသဘောတရားအရ ကျင်းပသော အောက်မေ့ဖွယ်အဖြစ် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ ဒေသများတွင် ကျင်းပကြသည်။ သို့သော် မည်သည့်နိုင်ငံမှ တရားဝင် အားလပ်ရက်အဖြစ် သတ်မှတ်မထားချေ။ 

နှောင်းပိုင်းတွင် ခရစ်ယာန်အာဇာနည်မှတ်တမ်း&lt;ref&gt;Ansgar, 1986, ''Chaucer and the Cult of Saint valentine'', pp. 46–58&lt;/ref&gt; ၌ ထည့်သွင်းခဲ့သော ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၄ ရက်နေ့နှင့်ဆက်နွယ်နေသော ဗယ်လင်တိုင်းအမည်ဖြင့် အခြားအခြားသော သူတော်စင်များ၏ ခရစ်ယာန်အာဇာနည်ဇာတ်လမ်းများထဲတွင် ရောမအင်ပါယာ၌ ခရစ်ယာန်သာသနာဖိနှိပ်ခံရစဉ်က ခရစ်ယာန်များကို စောင့်ရှောက်ပြီး လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်းကို တားမြစ်ခံရသော စစ်သားတို့ကို ထိမ်းမြားလက်ထက်ပေးခဲ့သဖြင့် ထောင်သွင်းအကျဉ်းချခံရသော ရောမမှ စိန့်ဗယ်လင်န်တိုင်း အမည်ရှိ သူတော်စင်တစ်ပါး၏ ချီးမွမ်းစာလည်းပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;Cooper2013&quot;&gt;{{cite book|last=Cooper|first=J.C.|title=Dictionary of Christianity|url=https://archive.org/details/dictionaryofchri0000unse_r0m2|date=23 October 2013|publisher=Routledge|language=English |isbn=9781134265466|page=[https://archive.org/details/dictionaryofchri0000unse_r0m2/page/278 278]|quote=Valentine, St (d. c. 270, f.d. 14 February). A priest of Rome who was imprisoned for succouring persecuted Christians. He became a convert and, although he is supposed to have restored the sight of the jailer's blind daughter, he was clubbed to death in 269. His day is 14 February, as is that of St Valentine, bishop of Terni, who was martyred a few years later in 273.}}&lt;/ref&gt;  [[:en:Legendary material in Christian hagiography|ဒဏ္ဍာရီ]]များအလိုအရ အကျဉ်းချခံနေရစဉ်တွင် စိန့်ဗယ်လင်န်တိုင်းသည် ထောင်မှူး Asterius ၏ သမီးအား ကုသပေးခဲ့ပြီးနောက်&lt;ref name=&quot;Ball1993&quot;&gt;{{cite book|last=Ball|first=Ann|title=A Litany of Saints|url=https://archive.org/details/litanyofsaints0000ball|date=1 January 1992|publisher=[[Our Sunday Visitor|OSV]]|language=English|isbn=9780879734602|quote=While in prison, he restored sight to the little blind daughter of his judge, Asterius, who thereupon was converted with all his family and suffered martyrdom with the saint.}}&lt;/ref&gt;  ကွပ်မျက်ခြင်းမခံရမီတွင် သူမအတွက် ရေးသားခဲ့သော နှုတ်ဆက်စာတွင် &quot;Your Valentine&quot; ဟု လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;Guiley2001&quot;&gt;{{cite book|last=Guiley|first=Rosemary|title=The Encyclopedia of Saints|year=2001|publisher=[[Infobase Publishing]]|language=English |isbn=9781438130262|page=341|quote=On the morning of his execution, he supposedly sent a farewell message to the jailer's daughter, signed “from your Valentine.” His body was buried on the Flaminian Way in Rome, and his relics were taken to the church of St. Praxedes.}}&lt;/ref&gt;  

စိန့်ဗယ်လင်န်တိုင်းနေ့သည် [[:en:Anglican Communion|အင်ဂလီကန်ဘုရားကျောင်းတော်]]&lt;ref name=Anglican&gt;{{cite web|url=http://www.churchofengland.org/prayer-worship/worship/texts/the-calendar/holydays.aspx|title=Holy Days|year=2012|publisher=[[Church of England]] (Anglican Communion)|accessdate=October 27, 2012|quote=February 14 Valentine, Martyr at Rome, c.269|archivedate=25 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225084824/https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/join-us-daily-prayer}}&lt;/ref&gt;နှင့် [[:en:Lutheran Church|လူသာရန်ဘုရားကျောင်းတော်]]&lt;ref name=&quot;Pfatteicher2008&quot;&gt;{{cite book |last=Pfatteicher|first=Philip H.|title=New Book of Festivals and Commemorations: A Proposed Common Calendar of Saints|url=https://books.google.com/books?id=W82FOCZ4hmwC&amp;pg=PA86|accessdate=October 27, 2012|date=August 1, 2008|publisher=Fortress Press|isbn=9780800621285|page=86|quote=IO February 14 The Lutheran Service Book, with its penchant for the old Roman calendar, commemorates Valentine on this date.}}&lt;/ref&gt; (ပရိုတက်စတင့်)တို့အတွက် တရားဝင်ပွဲတော်နေ့ဖြစ်သည်။ [[:en:Eastern Orthodox Church|အရှေ့ပိုင်း အော်သိုဒေါ့ဘုရားကျောင်းတော်]]၏ ဒေသအများအပြားတွင်လည်း စိန့်ဗယ်လင်န်တိုင်းနေ့ကို ကျင်းပကြသည်။ သို့သော် ဇူလိုင်လ ၆ ရက်နှင့် ဇူလိုင်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင်ဖြစ်ပြီး ပထမနေ့သည် ရောမ ဘုန်းတော်ကြီး စိန့်ဗယ်လင်န်တိုင်းအား ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် ဖြစ်ပြီး ဒုတိယမြောက်နေ့စွဲသည် [[:en:Hieromartyr|သာသနာ့အာဇာနည်]] ဗယ်လင်န်တိုင်း(the Bishop of Interamna (modern [[:en:Terni|Terni]]))အား ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://blogs.goarch.org/blog/-/blogs/the-historical-and-orthodox-saint-valentine|title=The Historical and Orthodox Saint Valentine|last=Kyrou|first=Alexandros K.|date=14 February 2015|publisher=[[Greek Orthodox Archdiocese of America]]|language=English|accessdate=12 February 2016|quote=The actual Orthodox liturgical Feast Days of Valentinos (Greek)/Valentinus (Latin) commemorate two Early Christian saints, Saint Valentine the Presbyter of Rome (July 6) and Hieromartyr Valentine the Bishop of Intermna (Terni), Italy (July 30).|archive-date=14 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160814121950/https://blogs.goarch.org/blog/-/blogs/the-historical-and-orthodox-saint-valentine|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;


== စိန့်ဗယ်လင်တိုင်း ==
=== သမိုင်းဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ ===
[[File:St-valentine 110921-01.jpg|thumb|အိုင်ယာလန်နိုင်ငံ၊ ဒပ်ဗလင်မြို့ရှိ စိန့်ဗယ်လင်န်တိုင်း၏ ရုပ်ကြွင်းတို့ထားရှိရာ ဗိမာန် (Whitefriar Street Carmelite Church)]]
များလှစွာသော အစောပိုင်း [[ခရစ်ယာန်]]သာသနာ့အာဇာနည်များ၏ အမည်ကို  [[:en:Saint Valentine|ဗယ်လင်န်တိုင်း]]ဟု ပေးခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Henry Ansgar Kelly, in ''Chaucer and the Cult of Saint Valentine'' (Leiden: Brill) 1986, accounts for these and further local Saints Valentine (Ch. 6 &quot;The Genoese Saint Valentine and the observances of May&quot;) in arguing that Chaucer had an established tradition in mind, and (pp. 79 ff.) linking the Valentine in question to Valentine, first bishop of Genoa, the only Saint Valentine honoured with a feast in springtime, the season indicated by Chaucer. Valentine of Genoa was treated by Jacobus de Voragine in his ''Chronicle of Genoa'' (Kelly p. 85).&lt;/ref&gt;ဖေဖော်ဝါရီ ၁၄ ရက်နေ့တွင် ဂုဏ်ပြုခေါ်ဆိုကြသော ဗယ်လင်န်တိုင်းမှာ ရောမမြို့မှ ဗယ်လင်န်တိုင်း (''Valentinus presb. m. Romae'') နှင့် သာနီမြို့မှ ဗယ်လင်န်တိုင်း (''Valentinus ep. Interamnensis m. Romae'')တို့ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;''Oxford Dictionary of Saints'', ''s.v.'' &quot;Valentine&quot;: &quot;The Acta Sanctorum of both are unreliable, and the Bollandists assert that these two Valentines were in fact one and the same.&quot;&lt;/ref&gt; ခရစ်နှစ် ၂၆၉ တွင် ရောမမြို့မှ ဗယ်လင်န်တိုင်းသည် ဘုန်းတော်ကြီးတစ်ပါးဖြစ်ပြီး ရောမမြို့တွင် ကိုယ်ကျိုးစွန့်၍ သာသနာ့အာဇာနည်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး ပထမမြောက် ဂလေစီရပ်စ်က ၄၉၆ ခုနှစ်တွင် ဝတ်တက်ရက်စဉ်၌ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ဗယ်လင်န်တိုင်း၏ ရုပ်ကလာပ်ကို [[:en:Via Flaminia|ဗီယာ ဖလာမီနီယား]]တွင် မြုပ်နှံခဲ့သည်။ သူတော်စင် ဗယ်လင်န်တိုင်း၏ ရုပ်ကလာပ်ကို ရောမမြို့ရှိ [[:en:Catacombs of San Valentino|Church and Catacombs of San Valentino]] ဘုရားရှိခိုးကျောင်းတွင် ထိန်းသိမ်းထားခဲ့ပြီး အလယ်ခေတ်တလျှောက်လုံး အရေးကြီးသော ဝတ်ပြုသွားလာရာနေရာ ဖြစ်လာခဲ့သည်မှာ ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး [[:en:Pope Nicholas IV|စတုတ္ထမြောက် နီကိုလပ်စ်]]မှ [[:en:Santa Prassede|Santa Prassede]] ဘုရားရှိခိုးကျောင်းသို့ မရွေ့မီကာလအထိ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Matilda Webb 2001&quot;&gt;Matilda Webb, The Churches and Catacombs of Early Christian Rome, 2001, Sussex Academic Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.novareinna.com/festive/saintval.html |publisher=novareinna.com |title=Saint Valentine's Day: Legend of the Saint |access-date=4 February 2017 |archive-date=5 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205081733/http://www.novareinna.com/festive/saintval.html }}&lt;/ref&gt; ပန်းသရဖူ ဆင်ယင်ထားသေား စိန့်ဗယ်လင်တိုင်း၏ ဦးခေါင်းခွံသည် ရောမမြို့ရှိ [[:en:Santa Maria in Cosmedin|Santa Maria in Cosmedin]] ဘုရားရှိခိုးကျောင်းတွင် တည်ရှိပြီး အခြားသော ရုပ်ကြွင်းများကို [[အိုင်ယာလန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဒပ်ဗလင်မြို့]]ရှိ [[:en:Whitefriar Street Carmelite Church|Whitefriar Street Carmelite Church]] တွင် တွေ့ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Meera|first=Lester|title=Sacred Travels|year=2011|publisher=Adams Media|isbn=1440525463|page=}}&lt;/ref&gt;

သာနီမြို့မှ ဗယ်လင်န်တိုင်းသည် အင်တီရမ်နာမြို့(ယနေ့ခေတ် သာနီမြို့)၏ ဂိုဏ်းအုပ်ဘုန်းတော်ကြီး ဖြစ်ပြီး ခရစ်နှစ် ၂၇၃ ခု အင်ပါယာပြည့်ရှင် [[:en:Aurelian|Aurelian]] လက်ထက်တွင် ကိုယ်ကျိုးစွန့်၍ သာသနာ့အကျိုးကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ သူအား ဗီယာ ဖလာမီနီယားတွင် မြုပ်နှံခဲ့သည်။ (ရောမမြို့မှ ဗယ်လင်န်တိုင်းနှင့် မြုပ်နှံရာနေရာကွဲပြားသည်။) သူ၏ ရုပ်ကြွင်းများသည် Basilica of Saint Valentine in Terni (''Basilica di San Valentino'') တွင် ထားရှိခဲ့သည်။ Jack B. Oruch က &quot;သူတော်စင်နှစ်ပါး၏ ဖြစ်ရပ်ထုတ်နှုတ်ချက်များသည် ဥရောပရှိ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများနှင့် ဘုရားကျောင်းတိုင်းနီးပါးတွင် ရှိကြသည်&quot; ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;Alison Chapman. Patrons and Patron Saints in Early Modern English Literature. Routledge. pg. 122.&lt;/ref&gt; ''[[:en:Catholic Encyclopedia|ကတ်သလစ်စွယ်စုံကျမ်း]]'' တွင် ဗယ်လင်န်တိုင်းအမည်ဖြင့် တတိယမြောက် သူတော်စင်တစ်ပါးအကြောင်း ပြောဆိုထားပြီး ထိုသူတော်စင်သည် အစောပိုင်း သာသနာအာဇာနည်စာရင်းတွင် ဖေဖော်ဝါရီ ၁၄ ရက်နေ့တွင်ပါရှိသည်ဟု ညွှန်းဆိုထားသည်။ သူသည် အာဖရိကဒေသတွင် သာသနာ့အကျိုး ဆောင်ရွက်သော သွေးသောက်များထဲမှ တစ်ယောက်ဆိုသည်ကလွဲ၍ သူအကြောင်းကို ပို၍ မသိခဲ့ရချေ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.newadvent.org/cathen/15254a.htm |publisher=newadvent.org |title=Catholic Encyclopedia: St. Valentine}}&lt;/ref&gt;  သူ၏ ဦးခေါင်းတော်ကို ဝင်ချက်စတာမြို့ရှိ နယူးမင်စတာဘုရားရှိခိုးကျောင်းတွင် ကြည်ညိုလေးမြတ်စွာ ထိန်းသိမ်းထားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.newadvent.org/cathen/15254a.htm |publisher=newadvent.org |title=Catholic Encyclopedia: St. Valentine}}&lt;/ref&gt;

ဖေဖော်ဝါရီ ၁၄ ရက်အား စိန့်ဗယ်လင်န်တိုင်းနေ့အဖြစ် ခရစ်ယာန်ဂိုဏ်းခွဲများစွာတွင် ကျင်းပကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အင်ဂလီကန်ဘုရားကျောင်းတော်ဝင်များ၏ [[:en:Calendar of saints (Church of England)|ဝတ်တက်ရက်စဉ်]]တွင် 'အထိမ်းအမှတ်ပွဲတော်' အဆင့်ရှိသော နေ့တနေ့ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Anglican&quot;/&gt; ထိုတင်မက လူသာရန်ဘုရားကျောင်းတော်၏ [[:en:Calendar of Saints (Lutheran)|ဝတ်တက်ရက်စဉ်]]တွင်လည်း စိန့်ဗယ်လင်န်တိုင်းပွဲတော်နေ့ကို ထည့်သွင်းထားသည်။ &lt;ref name=&quot;Pfatteicher2008&quot;/&gt;  သို့ပေမယ် ၁၉၆၉ ခုနှစ် ရိုမန်ကက်သလစ်ဘုရားကျောင်းတော်၏ ပြန်လည်တည်းဖြတ်ထားသော [[:en:Roman Catholic Calendar of Saints|ဝတ်တက်ရက်စဉ်]]တွင် ဖေဖော်ဝါရီ ၁၄ ရက်နေ့၌ ကျရောက်သော စိန့်ဗယ်လင်န်တိုင်းပွဲတော်နေ့ကို နှုတ်၍ သာမန်ရက်စွဲတစ်ခုအဖြစ် အဆင့်ချခဲ့သည်။ အကြောင်းပြချက်မှာ &quot;စိန့်ဗယ်လင်န်တိုင်းနေ့ အထိမ်းအမှတ်မှာ ရှေးကျသော်ငြားလည်း ဖေဖော်ဝါရီ ၁၄ ရက်နေ့တွင် စိန့်ဗယ်လင်န်တိုင်းအား ဗီယာ ဖလာမီနီယားတွင် မြုပ်နှံသည်မှလွဲ၍ သူနှင့်ပတ်သက်၍ အခြားသော အကြောင်းအရာမှ ဆက်ဟပ်မမီသလောက်ဖြစ်နေ၍ သာမန်ရက်တစ်ခုအဖြစ် ထားရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်&quot; ဟုဆိုသည်။&lt;ref&gt;''Calendarium Romanum ex Decreto Sacrosancti Œcumenici Concilii Vaticani II Instauratum Auctoritate Pauli PP. VI Promulgatum'' (Typis Polyglottis Vaticanis, MCMLXIX), p. 117.&lt;/ref&gt;


စိန့်ဗယ်လင်န်တိုင်းပွဲတော်နေ့ကို [[မော်လတာနိုင်ငံ]] [[:en:Balzan|ဘာလ်ဇန်မြို့]]တွင် ယခုတိုင်ကျင်းပလျက်ရှိပြီး ထိုမြို့တွင် သူတော်စင်၏ ရုပ်ကြွင်းကို တွေ့နိုင်ဖွယ်ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ပြောဆိုကြသည်။ ထို့အတူပင် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ မိရိုးဖလာ ကက်သလစ်ဘာသာဝင်များသည် [[:en:Second Vatican Council|ဒုတိယအကြိမ်မြောက် ဗာတီကန်ကောင်စီ]] မတိုင်မီ ပြက္ခဒိန်ဟောင်းအတိုင်းသား လိုက်နာနေကြသည်။ 

[[:en:Eastern Orthodox Church|အရှေ့ပိုင်း အော်သိုဒေါ့ဘုရားကျောင်းတော်]]တွင် ရောမမြို့မှ စိန့်ဗယ်လင်န်တိုင်းဘုန်းတော်ကြီးအတွက် ဂုဏ်ပြုအထိမ်းအမှတ်နေ့ကို ဇူလိုင်လ ၆ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပပြီး တာနီမြို့မှ သာသနာ့အာဇာနည် ဘုန်းတော်ကြီး ဗယ်လင်တိုင်း(Bishop of Interamna)အတွက် ဇူလိုင်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pravmir.com/st-valentines-day-legend-and-reality/|title=St. Valentine|work=pravmir.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stmarina.org/valentine.html Coptic Orthodox Church – From Where Valentine's Day Comes From] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100525101359/http://www.stmarina.org/valentine.html |date=May 25, 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.happy-valentines-day-2014.com/2014/01/valentines-day-history-myths.html |title= Happy Valentine’s Day History And Myths Behind It |accessdate= 4 February 2017 |archivedate= 17 October 2015 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20151017022328/http://www.happy-valentines-day-2014.com/2014/01/valentines-day-history-myths.html }}&lt;/ref&gt;

=== ဒဏ္ဍာရီ ===
[[File:St-valentine-baptizing-st-lucilla-jacopo-bassano.jpg|thumb|left| စိန့်ဗယ်လင်တိုင်းသည် စိန့်လူစီကာ၊ ဂျကိုပို ဘက်ဆန်နိုကို နှစ်ခြင်းမင်္ဂလာ ပြုပေးနေပုံ]]
[[ရောမပြည်]]မှ အချစ်အကြောင်းသည် ချစ်သူများနေ့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ သမိုင်းအစဖြစ်သည်။ ရောမဘုရင်တစ်ပါး လက်ထက်တွင် စစ်တိုက်ထွက်ကြသော စစ်သည်တော်များသည် ချစ်သူရည်းစားနှင့် ဇနီးမယားများကို တမ်းတအမှတ်ရမူများကြောင့် စစ်ပွဲတိုင်းအမြဲရှုံးနှိမ့်ခဲ့ကြသည်။ ထိုအကြောင်းကို ဘုရင်ကြီးသိသောအခါ ရောမမြို့တွင် ချစ်သူရည်းစား မထားရ။ အစဉ်အလာအားဖြင့် လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်း အမှုကို ပြုလုပ်ပေးကြသော ဘုန်းတော်ကြီးများအားလည်း လုံးဝမပြုလုပ်ပေးရဟု ပြင်းပြင်းထန်ထန် အမိန့်ထုတ်ခဲ့သည်။

နှလုံးသားရဲရင့်သည့် ချစ်သူနှစ်ဦးသည် သူတို့၏ အချစ်ကို နေ့တစ်နေ့အတွက် မရည်စူးပါ။ ချစ်တတ်သူတွေ အမြဲရှင်သန်ဖို့ ဘုန်းတော်ကြီး စိန့် ဗယ်လင်တိုင်း (St. Valentine) ကို လက်ထပ်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ဘုန်းတော်ကြီး [[စိန့် ဗယ်လင်တိုင်း]] သည် ချစ်သူတို့၏ ဘဝ ချစ်ခြင်းနိယာမကို နားလည်စာနာတတ်သူမို့ မိမိအသက်ကို ပဓာနမထားပဲ လက်ထပ်ပေးလိုက်ပါသည်။ ထိုအကြောင်းကို ဘုရင်သိသောအခါ ထိုနေ့ ဖေဖော်ဝါရီ (၁၄)ရက်တွင် ဘုန်းတော်ကြီးကို အဆုံးစီရင်လိုက်ပါသည်။ ချစ်သူများအတွက် အသက်ပေးသွားခဲ့သော ဘုန်းတော်ကြီး စိန့် ဗယ်လင်တိုင်း ကို ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် Valentine's Day (သို့မဟုတ်) ချစ်သူများနေ့ဟု ပေါ်ပေါက်ခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။

[[File:Valentineanddisciples.jpg|thumb|စိန့်ဗယ်လင်တိုင်းနှင့် သူ၏ တပည့်များ]]

== ရိုးရာအစဉ်အလာများ ==

== ကမ္ဘာတဝန်းကျင်းပကြပုံ ==
ဗယ်လင်န်တိုင်းနေ့ ယဉ်ကျေးမှုသည် ယနေ့ခေတ် အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် အစောဆုံးပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး ၁၉ ရာစုတွင် အင်္ဂလိပ်စကားပြောသော ဒေသများတွင် ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်း ၂၀ ရာစုနှင့် ၂၁ ရာစုတွင် ထိုဓလေ့သည် အခြားနိုင်ငံများသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်။ 

ဈေးကွက်စီးပွားရေး အလေးထား ဦးတည်ကြိုးပမ်းဆောင်ရွက်ချက်များကြောင့် ဗယ်လင်န်တိုင်းနေ့ကို ကျင်းပကြသော [[အရှေ့အာရှ]]နိုင်ငံများဖြစ်သော [[တရုတ်လူမျိုး]]နှင့် [[တောင်ကိုရီးယား]]လူမျိုးတို့သည် ဗယ်လင်န်တိုင်းနေ့လက်ဆောင်များအတွက် ပိုက်ဆံကို အများဆုံး သုံးစွဲကြသည်။&lt;ref name=&quot;showbizandstyle.inquirer.net&quot;&gt;Domingo, Ronnel. [http://showbizandstyle.inquirer.net/breakingnews/breakingnews/view/20080214-118905/Among-Asians-Filipinos-dig-Valentines-Day-the-most Among Asians, Filipinos dig Valentine's Day the most] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20151026170759/http://showbizandstyle.inquirer.net/breakingnews/breakingnews/view/20080214-118905/Among-Asians-Filipinos-dig-Valentines-Day-the-most |date=October 26, 2015 }}. ''Philippine Daily Inquirer'', February 14, 2008. Retrieved February 21, 2008.&lt;/ref&gt;
=== အမေရိကတိုက် ===
==== လက်တင်အမေရိက ====
အချို့သော [[လက်တင်အမေရိက]]နိုင်ငံများသည် စိန့်ဗယ်လင်န်တိုင်းနေ့ကို &quot;el día de los enamorados&quot; (ချစ်သူများနေ့)&lt;ref&gt;[http://www.oxforddictionaries.com/translate/spanish-english/enamorado#enamorado_2 enamorado] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160822182336/http://www.oxforddictionaries.com/translate/spanish-english/enamorado#enamorado_2 |date=August 22, 2016 }}, Oxford Dictionaies. Retrieved: February 14, 2015.&lt;/ref&gt; &quot;Día del Amor y la Amistad&quot; (အချစ်နှင့် ခင်မင်မှုနေ့) ဟု သိမှတ်ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် [[ကိုလံဘီယာ]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cali.gov.co/cali/publicaciones.php?id=1437 |title=Amor y Amistad |publisher=Alcaldía de Santiago de Cali  |date= November 5, 2013 |accessdate=February 14, 2013}}&lt;/ref&gt;၊ [[ကော့စတာရီကာနိုင်ငံ]]&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=El cine transpiraamores y desamores |author=Alexander Sanchez C. |date=February 12, 2010 |work=[[La Nación (San José)|La Nación]] |url=http://www.nacion.com/viva/2010/febrero/12/tiempolibre2234449.html |publisher=La Nación (San José)|accessdate=February 14, 2012}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;၊ မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ&lt;ref&gt;{{cite web |title= Realizará GDF cuarta feria por Día del Amor y la Amistad |work= El Universal (Mexico City) |author= Notimex |url= http://www.eluniversal.com.mx/notas/658084.html |access-date= 30 January 2017 |archive-date= 2 February 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140202112427/http://www.eluniversal.com.mx/notas/658084.html }}&lt;/ref&gt;၊ [[:en:Puerto Rico|ပူအားတိုရီကို]]နှင့် အခြားသော နိုင်ငံများဖြစ်ကြသည်။ ထို့နေတွင် သူတို့၏သူငယ်ချင်းများအပေါ် နားလည်တန်ဖိုးထားမှုကို အသိအမှတ်ပြုသောနေ့ဖြစ်သည်။ [[ဂွါတီမာလာနိုင်ငံ]]တွင်တော့ &quot;Día del Cariño&quot; (ချစ်မေတ္တာနေ့)ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Para quererte |date=February 10, 2010 |work=El Periódico de Guatemala |url=http://www.elperiodico.com.gt/es/20100210/opinion/137067/ |postscript=&lt;!--None--&gt; |access-date=30 January 2017 |archive-date=14 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150214222504/http://www.elperiodico.com.gt/es/20100210/opinion/137067/ }}&lt;/ref&gt; အထူးသဖြင့် [[ဒိုမီနီကန်သမ္မတနိုင်ငံ]]နှင့် [[အယ်ဆာဗေဒိုနိုင်ငံ]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.popsugar.com/latina/photo-gallery/39956920/image/39956925/Organize-Game-Amigo-Secreto |title=Organize a Game of Amigo Secreto |last=Benton |first=Emilia |date=February 13, 2018 |website=POPSUGAR Latina |language=en-US |access-date=February 14, 2018}}&lt;/ref&gt; တို့တွင်  ဒေသအခေါ်အရ Amigo secreto (&quot;တိတ်တခိုး သူငယ်ချင်း&quot;)ဟုခေါ်ပြီး [[ခရစ္စမတ်]]ရိုးရာ [[:en:Secret Santa|Secret Santa]] နှင့် သဘောသဘာဝချင်း ဆင်တူသည်။&lt;ref name=&quot;Levine2012&quot;/&gt;

==== အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု ====
[[File:Valentinesdaytree.jpg|thumb|ဗင်လင်တိုင်းနေ့တွင် ဆန်ဒရေဂိုမြို့ရှိ သစ်ပင်တစ်ပင်ကို အသဲနှလုံးပုံများနှင့် အလှဆင်ထားပုံ]]
[[File:Valentines Day Chocolates from 2005.jpg|thumb|]]
[[File:Rozen.jpg|thumb|]]
ကျောင်းနေအရွယ်ကလေးများ ပေးပို့ကြသော ၁၀၀  မီလီယံလောက်သော ကဒ်များ ထည့်မတွက်ပဲနှင့်ပင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် နှစ်တိုင်း ၁၉၀ မီလီယံလောက်သော ဗယ်လင်န်တိုင်းနေ့ကဒ်များ ပေးပို့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2010/02/100210-valentines-day-gifts-cards-history-facts/|title=Valentine's Day Facts: Gifts, History, and Love Science|author=John Roach|work=National Geographic}}&lt;/ref&gt;  မကြာသေးမီ ဆယ်စုနှစ်များမှစ၍ ချစ်တဲ့သူအတွက် သုံးစွဲချင်စိတ်ဖြစ်ပေါ်စေသော ဗယ်လင်န်တိုင်းအသွင်အပြင် ကြော်ငြာများ၏ ကြော်ငြာအားကောင်းမှုကြောင့် ဗယ်လင်န်တိုင်းနေ့ဈေးကွက်သည် မြှင့်တက်လာခဲ့သည်။ အချက်အလက်များအရ အမေရိကန်နိုင်ငံတွင် ပျမ်းမျှဗယ်လင်န်တိုင်းနေ့အတွက် သုံးစွဲမှုသည် နှစ်တိုင်းနှစ်တိုင်းမြှင့်တက်လာသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် လူတစ်ဦးသည် ၁၀၈ ဒေါ်လာမျှသုံးစွဲပြီး ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ၁၃၁ ဒေါ်လာမျှ သုံးစွဲမှုနှုန်း မြှင့်တက်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;plu.edu&quot;/&gt;

=== အာရှ ===
==== တရုတ် ====
တရုတ်လူမျိုးများက ဗယ်လင်န်တိုင်းနေ့ကို ချစ်သူ့ပွဲတော် ({{zh|s=情人节|t=情人節|p=qīng rén jié}}) ဟုခေါ်သည်။ &quot;တရုတ်ဗယ်လင်န်တိုင်းနေ့(ချစ်သူများနေ့)&quot;သည် [[:en:Qixi Festival|Qixi Festival]] ဖြစ်ပြီး လဗဟိုပြုပြက္ခဒိန်၏ ခုနှစ်လမြောက်၊ ခုနှစ်ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသည်။ ထိုနေ့တွင် ဒဏ္ဍာရီလာ နွားကျောင်းသားလေးနှင့် ရက်ကန်းသည်မလေးတို့သည် အတူတကွ နေထိုင်ခွင့်ရကြသည်။ [[:en:Chinese culture|တရုတ်ယဉ်ကျေးမှု]]အရ ချစ်သူများအတွက် စောင့်ထိန်းသော ထိုနေ့ကို &quot;[[:en:Qi Xi|ခုနှစ်ထွေည]]&quot; ({{zh|c=七夕|p=Qi Xi}}) ဟုခေါ်သည်။ ဒဏ္ဍာရီအရ [[:en:Altair|နွားကျောင်းသားတာရာ]] နှင့် [[ဗီးဂ|ရက်ကန်းသမတာရာ]] တို့သည် ပုံမှန်အားဖြင့် [[နဂါးငွေ့တန်း ဂယ်လက်ဆီ|နဂါးငွေ့တန်း]] (ငွေရောင်မြစ်)တစ်ခု ခြားနားထားသော်ငြား [[:en:Chinese calendar|တရုတ်ပြက္ခဒိန်]]အရ ၇ လပိုင်း ၇ ရက်မြောက်နေ့တွင် တွေ့ဆုံခွင့်ရကြသည်။{{citation needed|date=February 2015}}

မကြာသေးမီနှစ်များတွင် လူငယ်များအကြားတွင် [[:en:White Day|အဖြူရောင်နေ့]]ကျင်းပခြင်းသည်လည်း ရေပန်းစားလာခဲ့သည်။{{citation needed|date}}

==== အိန္ဒိယ ====
==== အီရန် ====
==== အစ္စရေး ====

==== ဂျပန်နိုင်ငံ ====
ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ဖေဖော်ဝါရီ ၁၄ ရက်နေ့၌ လူကြီးလူငယ်မရွေး၊ ချစ်သူရှိသူ၊ မရှိသူ အားလုံးပါဝင်ဆင်နွှဲကြသော နေ့တစ်နေ့ ဖြစ်သည်။ ထူးခြားသည်မှာ ဗယ်လင်တိုင်းနေ့တွင် မိန်းကလေးဘက်မှ ယောက်ျားလေးဘက်ကို ချောကလက်လက်ဆောင် ပေးလေ့ရှိသော ဓလေ့ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ချောကလက်ပေးသည်ဆိုရာတွင် ချစ်ကြိုက်သည့် သဘောမျိုးမဟုတ်ပဲ ခင်မင်သူအမျိုးသား သူငယ်ချင်း မိတ်ဆွေ လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက်များကို ခင်မင်မှုနှင့် ကျေးဇူးတရားကို ဖော်ကျူးသော Giri-choko (Obligation chocoloate) ဖြစ်သည်။  မိန်းကလေးဘက်မှ အချစ်ကို ဖွင့်ဟဝန်ခံသည့်အဓိပ္ပာယ်ဆောင်သော ချောကလက်ကို Honmei-choko (True Love chocolate) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုသို့ မိန်းကလေးဘက်မှ ချောကလက်ပေးသည့် ဓလေ့ဖြစ်ပေါ်လာပုံမှာ ဂျပန်ပြည်တွင်းတွင် Valentine's Day ကို စတင်မိတ်ဆက်ပြီး ရောင်းအားမြှင့်တင်ရန် ကြိုးစားသည့်ခေတ်အခါက ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်၏ မှားယွင်းဘာသာပြန်ခဲ့မှုကတဆင့် စတင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင်  Gyaku-choko (Reverse chocolate) ဟုခေါ်သော အမျိုးသားဖက်က ချောကလက်ပြန်ပေးခြင်းနှင့် ဂျပန်မိန်ကလေးများကြားတွင် အပေးများသော Tomo-choko (Friendship chocolate) စသည့် ဓလေ့အချို့လည်း အခုနောက်ပိုင်းတွင် ခေတ်စားလာသည်။ 

ထို့အပြင် ဂျပန်များ၏ ကိုယ်ပိုင် သတ်မှတ်ထားသော နေ့ရက်တစ်ရက်ရှိပြီး Valentine's Day  အပြီး တစ်လအကြာဖြစ်သော မတ်လ ၁၄ ရက်နေ့တွင် ကျရောက်သော အဖြူရောင်နေ့ (White Day) ဖြစ်သည်။ White Day တွင် Valentine's Day အခါက ချောကလက်လက်ဆောင်ရထားသော အမျိုးသားများဘက်က ပေးသူအမျိုးသမီးကို ပြန်လည်တုံ့ပြန်တဲ့အနေဖြင့် လက်ဆောင်တစ်ခု ပေးရခြင်းဖြစ်သည်။ Honmei-choko ကို လက်ခံရရှိထားတဲ့ ယောက်ျားလေးများအနေဖြင့် White Day တွင် မိန်ကလေးများကို တုံ့ပြန်အဖြေပေးသည့် သဘောသက်ရောက်သည်။ ထင်ရှားသော ဓလေ့ထုံးတမ်းတစ်ခုမှာ Triple the return ဟုခေါ်သော Valentine's Day တွင် လက်ခံခဲ့သော လက်ဆောင်ထက် သုံးဆ တန်ဖိုးပိုများသောအရာကို လက်ဆောင်ပေးရခြင်း ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ မပေးခဲ့ပါက အမျိုးသားဖက်က အထက်စီးနေသည်ဟု ယူဆခံရမည် ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ တူညီသောတန်ဖိုးရှိသည့် လက်ဆောင်ကို ပြန်လည်လက်ခံရရှိပါက ဆက်ဆံရေးဖြတ်တောက်ခြင်းကို ပြောလိုသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ယခုအခါတွင် ချောကလက်အပြင် ချိုချဉ်၊ ကွတ်ကီး၊ လက်ဝတ်ရတနာ၊ အသုံးအဆောင်ပစ္စည်း စသဖြင့် လက်ဆောင်အမျိုးမျိုးကို ပေးလေ့ရှိသည်။White Day ၏ official website အဆိုအရ အဖြူရောင်ကို ရွေးချယ်ရသည်မှာ အဖြူရောင်သည် စင်ကြယ်ခြင်းကို ကိုယ်စားပြုပြီး၊ သကြား၏အရောင်မှာလည်း အဖြူရောင်ဖြစ်သည်။ ထိုကြောင့်White Day သည်  &quot;ဖြူစင် ချိုမြိန်သော ဆယ်ကျော်သက်အချစ်&quot; ကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ကနဦးအစတွင် &quot;Ai ni Kotaeru White Day&quot; (Answer Love on White Day) ဟုခေါ်ခဲ့ကြသည်။ 

ဂျပန်လူမျိုးများတွင် Valentine's Day ကဲ့သို့သော ရိုးရာချစ်သူများနေ့ဟု ဆိုနိုင်သည့် ဇူလိုင်လ ၇ ရက်နေ့ Tanabata (Evening of the seventh (Star Festival ဟုလည်းခေါ်)) ရှိပြီးသား ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Otaku's Digest - Japan Cultural Magazine in Myanmar(Issue 4)&lt;/ref&gt;

==== လစ်ဘနွန် ====
[[File:Valentine's day cupcakes.jpg|thumb|ဗင်လင်တိုင်းနေ့တွင် Chantal Hanna ဆိုသူက ပန်းစည်းကို အိမ်လုပ် cupcake များဖြင့် အလှစဉ်ထားပုံ]]
==== မလေးရှား ====
==== ပါကစ္စတန် ====
==== ဖိလစ်ပိုင် ====
ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံတွင် ဗယ်လင်တိုင်းနေ့ကို ''Araw ng mga Puso'' ဟုခေါ်ကြပြီး အနောက်ဥရောပတွင် ကျင်းပဆောင်ရွက်ကြပုံချင်း အတူတူပင်ဖြစ်ကြသည်။ ထိုကြောင့်ပင် ထိုကာလတွင် ပန်းတို့ အထူးသဖြင့် နှင်းဆီနီတို့ ဈေးတက်သောကာလဟု မှတ်ချက်ပြုကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://beta.philstar.com/nation/2015/02/13/1423310/flower-prices-double-ahead-valentines-day |title=Flower prices double ahead of Valentine's Day |date=February 13, 2015 |work=Philippine Star |access-date=February 13, 2018 |accessdate=23 February 2018 |archivedate=18 January 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180118061607/http://beta.philstar.com/nation/2015/02/13/1423310/flower-prices-double-ahead-valentines-day }}&lt;/ref&gt;  ထို့ပြင် ဒီနေ့သည် လက်ထပ်မင်္ဂလာ အများဆုံးကျင်းပကြသည့် နေ့ထူးနေ့မြတ်လည်းဖြစ်ပြီး&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://newsfeed.time.com/2012/02/13/valentines-day-traditions-around-the-world/slide/phillipines/ |title=Valentine’s Day Traditions Around the World |last=Springer |first=Kate |date=February 13, 2012 |work=Time |access-date=February 13, 2018 |language=en-US |issn=0040-781X}}&lt;/ref&gt; အချို့သော ဒေသခံများသည် အခမ်းအနားကြီးများကို အခငွေပေးချရခြင်းမရှိပဲ ကျင်းပပေးကြသေးသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.guampdn.com/story/news/local/bayanihan/2017/02/18/hundreds-wed-each-year-valentines-day-philippines/97540694/ |title=Hundreds wed each year on Valentine's Day in Philippines |date=February 18, 2017 |work=Pacific Daily News |access-date=February 13, 2018 |language=en |accessdate=23 February 2018 |archivedate=24 March 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230324141018/https://www.guampdn.com/news/local/hundreds-wed-each-year-on-valentines-day-in-philippines/article_3542dcc2-815f-539c-9345-264469ea0c17.html }}&lt;/ref&gt;

==== ဆော်ဒီအာရေဗျ ====
==== စင်ကာပူနိုင်ငံ ====
ရှာဖွေတွေ့ရှိချက်များအရ [[စင်ကာပူနိုင်ငံ]]သားတို့သည် ဗယ်လင်န်တိုင်းနေ့အတွက် ပိုက်ဆံပမာဏအများဆုံး သုံးစွဲသူများ ဖြစ်ကြသည်။ ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းသော စင်ကာပူနိုင်ငံသားတို့သည် ပွဲတော်နေ့အစမှ ဒီရာသီလုံး ဒေါ်လာ ၁၀၀ မှ ဒေါ်လာ ၅၀၀ အကြားသုံးစွဲကြသည်ဟု ကိန်းဂဏန်းများမှ ညွှန်ပြနေသည်။&lt;ref name=&quot;showbizandstyle.inquirer.net&quot;/&gt;

==== တောင်ကိုရီးယား ====
[[တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]]တွင် အမျိုးသမီးများက အမျိုးသားများအား ဖေဖော်ဝါရီ ၁၄ ရက်နေ့တွင် ချောကလက်များ ပေးကြပြီး အမျိုးသမီးများ အမျိုးသားများက ချောကလက်မပါသော ချိုချဉ်များကို မတ်လ ၁၄ (အဖြူရောင်နေ့)တွင် ပြန်လည်ပေးကြသည်။ ဧပြီလ ၁၄ ရက်(အနက်ရောင်နေ့)တွင် ဖေဖော်ဝါရီနှင့် မတ်လ ၁၄ ရက်တို့တွင် ဘာလက်ဆောင်မှ မရရှိသောသူများအတွက် တကိုယ်တည်းဖြစ်မှုကို ဝမ်းနည်းသောအားဖြင့် တရုတ်-ကိုရီးယား စားသောက်ဆိုင်များသို့ သွားရောက်ပြီး ''[[:en:jajangmyeon|ပဲခေါက်ဆွဲ]]'' (자장면 )ကို သွားရောက်စားကြသည်။ &lt;ref name=yoshimura /&gt; ကိုရီးယားလူမျိုးတို့သည် နိုဝင်ဘာ ၁၁ ရက်နေ့တွင် [[:en:Pepero Day|ပီပီရိုနေ့]]ကျင်းပကြပြီး လူငယ်စုံတွဲများက အချင်းချင်း ပီပီရိုကွက်ကီးများကို လက်ဆောင်ပေးကြသည်။ '11/11' ဟုသော ရက်စွဲသည် ရှည်လျားသော ကွက်ကီးမုန့်၏ ပုံသဏ္ဌာန်နှင့်တူသည်ဟု ဆိုကြသည်။ နေ့အများစုမှာ မထင်ရှားသော်လည်း ကိုရီးယားတွင် လတိုင်းလတိုင်း၏ ၁၄ ရက်မြောက်သော နေ့များသည် အချစ်နှင့်ဆက်နွယ်နေသောနေ့တွေချည်း ဖြစ်သည်။ ဇန်နဝါရီလမှ ဒီဇင်ဘာလအထိ: ဖယောင်းတိုင်နေ့ (Candle Day)၊ ဗယ်လင်န်တိုင်းနေ့ (Valentine's Day)၊ အဖြူရောင်နေ့ (White Day)၊ အနက်ရောင်နေ့ ([[:en:Black Day|Black Day]])၊ နှင်းဆီနေ့ (Rose Day)၊ အနမ်းနေ့ (Kiss Day)၊ ငွေရောင်နေ့ (Silver Day)၊ အစိမ်းရောင်နေ့ (Green Day) ဂီတနေ့ (Music Day), ဝိုင်နေ့ (Wine Day)၊ ရုပ်ရှင်နေ့ (Movie Day)နှင့် ပွေ့ဖတ်ခြင်းနေ့ (Hug Day) တို့ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Korea rivals U.S. in romantic holidays |url=http://www.centredaily.com/479/story/1118881.html |accessdate=29 January 2017 |archivedate=17 February 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090217041952/http://www.centredaily.com/479/story/1118881.html }}, ''Centre Daily Times'', February 14, 2009.&lt;/ref&gt; ကိုရီးယားအမျိုးသမီးများသည် ဂျပန်အမျိုးသမီးထက် ပိုမိုများပြားသော ချောကလက်များကို ပေးကြသည်။&lt;ref name=yoshimura&gt;{{cite journal |title= No matter where you're from, Valentine's Day still means the same |author= Risa Yoshimura |volume= 78 |issue= 18 |date= February 14, 2006 |work= [[The Pacer]] |url= http://pacer.utm.edu/2926.htm |archiveurl= https://web.archive.org/web/20060427124136/http://pacer.utm.edu/2926.htm |archivedate= April 27, 2006 |postscript= &lt;!--None--&gt; |archive-date= 27 April 2006 |access-date= 29 January 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20060427124136/http://pacer.utm.edu/2926.htm |url-status= dead }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://pacer.utm.edu/2926.htm |access-date=29 January 2017 |archive-date=27 April 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060427124136/http://pacer.utm.edu/2926.htm }}&lt;/ref&gt;

==== ထိုင်ဝမ် ====
[[Image:TAIPEI 101 in Valentine's Day.JPG|thumb|[[ထိုင်ပေ ၁၀၁]]မျှော်စင်ကို ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဗယ်လင်တိုင်းနေ့တွင် တွေ့မြင်ရပုံ]]
ထိုင်ဝမ်နိုင်ငံတွင် ရိုးရာ [[:en:Qixi Festival|Qixi Festival]]၊ ဗယ်လင်န်တိုင်းနေ့နှင့် အဖြူရောင်နေ့ အားလုံးကို ဆင်နွှဲကြသည်။ သို့ပေမယ့်လည်း ကျင်းပပုံသည် ဂျပန်နိုင်ငံနှင့်ပြောင်းပြန် ဖြစ်သည်။ ဗယ်လင်န်တိုင်းနေ့တွင် ယောက်ျားလေးများက မိန်းကလေးများကို လက်ဆောင်ပေးရပြီး [[:en:White Day|အဖြူရောင်နေ့]]တွင် မိန်းကလေးများက ယောက်ျားလေးများကို ပြန်လှန်လက်ဆောင်ပေးကြသည်။&lt;ref name=yoshimura /&gt;

=== ဥရောပ ===
==== ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း ====
ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းတွင် လူဦးရေ ထက်ဝက်လောက်ထက်နည်းသော လူတို့သည် သူတို့၏ ဗယ်လင်န်တိုင်းနေ့အတွက်  ကတ်များ၊ ပန်းများ၊ ချောကလက်များနှင့် လက်ဆောင်ပစ္စည်းများဝယ်ရန်အတွက် နှစ်စဉ် ယူရို ၁.၃ ဘီလီယံလောက် သုံးစွဲကြပြီး ခန့်မှန်း ၂၃ မီလီယံလောက်သော ကတ်များကို ပေးပို့ကြသည်။

==== ဖင်လန်နှင့် အက်စ်တိုးနီးယား ====
[[ဖင်လန်နိုင်ငံ]]တွင် ဗယ်လင်န်တိုင်းနေ့ကို ''ystävänpäivä'' ဟုခေါ်ပြီး ဘာသာပြန်ကြည့်မည်ဆိုပါက &quot;သူငယ်ချင်းများနေ့&quot;ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ဤနေ့တွင် သီခြားတစ်စုံတစ်ယောက်ကို မဟုတ်ပဲ သူငယ်ချင်းများကို ပိုမိုသတိရစေဖို့ ဖြစ်သည်။ [[အက်စ်တိုးနီးယားနိုင်ငံ]]တွင်လည်း  ''sõbrapäev'' ဟုခေါ်ကာ ထိုကဲ့သို့ပဲ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ &lt;ref name=&quot;s6brap2ev&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.folklore.ee/Berta/tahtpaev-valentinipaev.php|title=BERTA – Eesti rahvakalendri tähtpäevade andmebaas|work=folklore.ee}}&lt;/ref&gt;

==== ပြင်သစ် ====
ပြင်သစ်နိုင်ငံတွင် ရိုးရာအလျှောက် [[ရိုမန်ကတ်သလစ်|ကတ်သလစ်ဘာသာဝင်]]များ ဖြစ်သည့်အညီ ဗယ်လင်တိုင်းနေ့ကို &quot;[[:en:Saint Valentine|Saint Valentin]]&quot;အဖြစ် သိထားကြပြီး အခြားသော အနောက်နိုင်ငံများနည်းတူ ကျင်းပကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://travelfranceonline.com/valentines-day-saint-valentin-tradition/|title=Traditions in france for valentine's day celebration|last=|first=|date=2015-01-23|work=|newspaper=Culture x Tourism|language=en-US|access-date=2017-01-25|via=|accessdate=28 January 2017|archivedate=2 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170202020308/https://travelfranceonline.com/valentines-day-saint-valentin-tradition/}}&lt;/ref&gt;

==== ဂရိ ====
စိန့်ဗယ်လင်န်တိုင်းနေ့( Ημέρα του Αγίου Βαλεντίνου) သည် ဂရိရိုးရာအရ ချစ်မှုရေးရာနှင့် မဆက်နွယ်ချေ။ အရှေ့တိုင်း အော်သိုဒေါ့ဘုရားကျောင်းတွင် ချစ်ခင်မြတ်နိုးသော လူသားတို့ကို ကာကွယ်ပေးသော  နောက်ထပ်သူတော်ဇင်တစ်ပါးဖြစ်သော [[:en:Hyacinth of Caesarea|Hyacinth of Caesarea]] (ပွဲတော်နေ့ ဇူလိုင် ၃) ရှိသေးသည်။ သို့သော် ၁၉၉၀ ခုနှစ်များနှောင်းပိုင်းထိ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် မကျင်းပကြသေးပေ။&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.cretegazette.com/2009-02/agios-yakinthos.php |title=Agios Yakinthos |date=February 1, 2009 |work=Crete Gazette |access-date=February 13, 2018}}&lt;/ref&gt; ထိုသို့ အားပြိုင်မှုရှိနေသာ ဂရိတွင် ရိုးရာသည် ကမ္ဘာတဝှမ်းပျံ့နှံ့ကျင်းပသော ဗယ်လင်န်တိုင်းပုံစံဖြင့် အားလုံးနီးပါး ကျင်းပနေကြပြီဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.grreporter.info/en/young_greeks_celebrate_valentines_day_home/6100 |title=Young Greeks celebrate Valentine's Day at home |date=February 14, 2012 |work=GR Reporter |access-date=February 13, 2018 |language=en-US |accessdate=23 February 2018 |archivedate=14 February 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180214073614/http://www.grreporter.info/en/young_greeks_celebrate_valentines_day_home/6100 }}&lt;/ref&gt;

==== ပေါ်တူဂီ ====
[[ပေါ်တူဂီနိုင်ငံ]]တွင် &quot;Dia dos Namorados&quot; (ချစ်သူများနေ့ / စွဲမက်ခြင်းနေ့)အဖြစ် ဖော်ညွှန်းကြသည်။ အချို့သောနေရာတို့တွင် ချစ်သူချင်း လက်ဆောင်များလဲလှယ်ကြလေ့ရှိပြီး အချို့သောဒေသတို့တွင် အမျိုးသမီးများမှ အချစ်သင်္ကေတ အပြောက်အမွမ်းတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်ပန်းထိုးထားသော ''lenço de namorados'' (&quot;ချစ်သူ့ ပုဝါ&quot;) များ လက်ဆောင်ပေးကြသည်။&lt;ref name=&quot;Poelzl2009&quot;&gt;{{cite book|last=Poelzl|first=Volker|title=CultureShock! Portugal: A Survival Guide to Customs and Etiquette|url=https://books.google.com/books?id=cRqJAAAAQBAJ&amp;pg=PA174|accessdate=14 February 2018|date=15 October 2009|publisher=Marshall Cavendish International Asia Pte Ltd|isbn=9789814435628|page=174}}&lt;/ref&gt;

==== စကင်ဒီနေဗီးယား ====
[[ဒိန်းမတ်နိုင်ငံ|ဒိန်းမတ်]]နှင့် [[နော်ဝေးနိုင်ငံ]]တို့တွင် ဖေဖော်ဝါရီ ၁၄ ရက်နေ့ကို ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းတွင် ကျင်းပသကဲ့သို့ ကျင်းပကြပြီး ''Valentinsdag'' ဟုခေါ်ဆိုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Skandiblog&quot;&gt;{{Cite web |url=http://skandihome.com/skandiblog/inspiration/valentines-day-the-scandinavian-way/ |title=Valentine’s Day the Scandinavian way |last=Ripa |first=Ellen |date=February 6, 2017 |website=Skandiblog |language=en-US |publisher=Skandihome |access-date=February 13, 2018 |archive-date=14 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180214073458/http://skandihome.com/skandiblog/inspiration/valentines-day-the-scandinavian-way/ }}&lt;/ref&gt; [[ဆွီဒင်နိုင်ငံ]]တွင်တော့ ''Alla hjärtans dag'' (&quot;All Hearts' Day&quot;) ဟုခေါ်ဆိုကြပြီး သိပ်ပြီးပေါ်ပေါ်လွင်လွင် ကျင်းပကြသော ပွဲတစ်ခုတော့ မဟုတ်ကြပေ။ ၂၀၁၆ ခုနှစ် တိုင်းတာကောတ်ယူချက်များအရ ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းထက်နည်းသော အမျိုးသား၊ အမျိုးသမီးတို့သာလျှင် သူတို့ချစ်သောသူများအတွက် လက်ဆောင်ဝယ်ပေးရန် စီစဉ်ထားကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.statista.com/statistics/650924/survey-on-valentine-s-day-celebration-traditions-in-sweden-by-gender/ |title=Sweden: Valentine's Day celebration traditions by gender 2016 |website=Statista |language=en |access-date=February 13, 2018}}&lt;/ref&gt; ထိုပွဲတော်နေ့သည် ၁၉၆၀ ခုနှစ်များလောက်ကတည်းက ရှိခဲ့သည် ဆိုရပေမည် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Skandiblog&quot;/&gt;   

==== စပိန် ====
[[စပိန်နိုင်ငံ]]တွင် ဗယ်လင်န်တိုင်းနေ့ကို &quot;[[:en:Saint Valentine|San Valentín]]&quot; သိကြပြီး ယူကေမှာ ကျင်းပသကဲ့သို့ပင် ကျင်းပကြသည်။

==== ဝေလပြည် ====

== ကိုကား ==
{{reflist|2}}


{{မြန်မာ့ ရာသီ}}

[[Category:သမိုင်း]]
[[Category:ယဉ်ကျေးမှု]]
[[Category:နေ့ထူးနေ့မြတ်များ]]</text>
      <sha1>i0nr8jhdkepdtszv98c8rjlh7oou4z2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တိုင်းလေလူမျိုး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7401</id>
    <revision>
      <id>1027014</id>
      <parentid>1023970</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T09:00:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1027014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12244" sha1="pqyfn9n6322yjzxbbca8a3kpav1wodg" xml:space="preserve">'''တိုင်းလေလူမျိုး''' သို့မဟုတ် '''တိုင်းနေလူမျိုး''' (အင်္ဂလိပ်: Tai Neau သို့မဟုတ် Tai Nüa) သည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-တိုင်း]] ဘာသာစကားမိသားစုဝင် လူမျိုးတစ်စုဖြစ်ပြီး အဓိကအားဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ တိုင်းလေများသည် [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်လူမျိုး]]စုဝင်တစ်ခုဖြစ်ပြီး ရှမ်းတို့နှင့် မျိုးရိုးနှင့် ဘာသာစကားအရ ဆက်စပ်မှုရှိသည်။ &lt;ref&gt;Chamberlain, James R. (2016). &quot;Tai Languages and the Tai Peoples&quot;.&lt;/ref&gt;
ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ၏ တိုင်းရင်းသား ၁၃၅မျိုးထဲတွင်တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။
{{Short description|Ethnic group}}{{Infobox ethnic group
| group            = တိုင်းနေ
| native_name      = ᥖᥭᥰ ᥘᥫᥴ ᥖᥭᥰ ᥖᥬᥲ ᥑᥨᥒᥰ
| flag             = 
| flag_caption     = 
| image            =Tai Nua girls.jpg
| image_caption    = တိုင်းနေလူမျိုး
| population       = 540,000–700,000 
| popplace         = {{flag|China}} ([[ယူနန်ပြည်နယ်]])&lt;br/&gt;
{{flag|Laos}}
{{flag|Myanmar}} ([[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊[[ကချင်ပြည်နယ်]])
| languages        = [[တိုင်းလေဘာသာစကား]]
| religions        = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]], ရှမ်းရိုးရာကိုးကွယ်မှု
| related_groups   = [[တိုင်လူမျိုး]],[[ရှမ်းလူမျိုး]],[[မောရှမ်းလူမျိုး|မောရှမ်း]],[[ဟန်တရုတ်လူမျိုး|ဟန်လူမျိုး]]
}}

[[File:Tai Nuea tribe depiction, 1900s.jpg|thumb|တိုင်းနေ]]Autosomal DNA သုတေသနများအရ တိုင်းလေများသည် တရုတ်တောင်ပိုင်း Dai (Tai) လူမျိုးများနှင့် နီးစပ်ပြီး၊ ရှမ်း၊ ထိုင်းနှင့် လာအိုတို့နှင့်လည်း မျိုးရိုးဗီဇအရ ဆက်စပ်မှုရှိကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ သို့သော် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာလူမျိုးများ]]နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ဟန်တရုတ် နှင့် နီးစပ်မှုသည် အနည်းငယ်နည်းပါးပြီး အရှေ့တောင်အာရှဒေသအခြေခံ မျိုးဗီဇပိုင်းဆိုင်ရာ အခြေခံများ ပိုမိုထင်ရှားကြောင်း သုတေသနများတွင် ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref&gt;Kutanan, W. et al. (2018). &quot;Revisiting the peopling of mainland Southeast Asia&quot;. Molecular Biology and Evolution.&lt;/ref&gt;

== ဘာသာစကား ==
တိုင်းလေဘာသာစကားသည် Tai Nüa ဟုလည်း ခေါ်ကြပြီး၊ တိုင်ဘာသာစကားများအတွင်း မြောက်ပိုင်းတိုင်အုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်။ ထိုဘာသာစကားသည် ယူနန်ပြည်နယ်ရှိ ဒေဟုန် (Dehong) တိုင်-တန်ဒေသတွင် အများဆုံး အသုံးပြုကြသည်။&lt;ref&gt;Ethnologue (2024). &quot;Tai Nüa&quot;. SIL International.&lt;/ref&gt;

==နောက်ခံသမိုင်း==
တိုင်းလေ (Tai Neau / Tai Nüa) လူမျိုးများသည် ခရာ-တိုင် လူမျိုးစုကြီးမှ ဆင်းသက်လာသူများဖြစ်ပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှ၏ မြောက်ပိုင်းဒေသများတွင် နေထိုင်သူများဖြစ်သည်။ သမိုင်းမှတ်တမ်းများအရ တိုင်လူမျိုးများသည် တရုတ်နိုင်ငံ တောင်ပိုင်းဒေသများမှ တဖြည်းဖြည်း တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့လာကြပြီး ယူနန်ပြည်နယ်၊ ရှမ်းပြည်နယ်ဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Chamberlain, James R. (2016). &quot;Tai Languages and the Tai Peoples&quot;.&lt;/ref&gt;

တိုင်းလေရှမ်းလူမျိုးများသည် (၁)ရာစုခန့်မှစ၍ ရှမ်းပြည်ထောင်စု နန်ချောင်နိုင်ငံတော်ဒေသတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ နန်ချောင်နိုင်ငံကို မြန်မာ့သမိုင်းတွင် ဂန္ဓာလတိုင်း၊ ဂန္ဓာရာဇ်တိုင်း၊ ဂန္ဓာရာဇစ်ပြည်ဟု အမည်အမျိုးမျိုးခေါ်ဝေါ်ကြသည်။

         ခရစ်သက္ကရာဇ် (၁၂၅၂)ခုနှစ်တွင် မွန်ဂိုတို့၏ စစ်ဘေးဒဏ်ကြောင့် နန်ချောင်နိုင်ငံဒေသ တွင် နေထိုင်ကြသော တိုင်းလေရှမ်းလူမျိုးတို့သည် ထိုင်း၊ မြန်မာ၊လာအိုစသော အရှေ့တောင်အာရှကုန်းမဒေသများသို့ ရေကြည်ရာမြက်နုရာသို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ကြသည်။

တိုင်းလေများသည် ဒေသအတွင်းရှိ မူအန် (mueang) စနစ်အတိုင်း မြို့ပြအုပ်ချုပ်မှုများကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ ထိုစနစ်သည် တိုင်လူမျိုးစုများ၏ သမိုင်းဝင် အုပ်ချုပ်မှုပုံစံတစ်ခုဖြစ်ပြီး နိုင်ငံအဖြစ်တည်ထောင်မီ အခြေခံအဆင့်အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Stuart-Fox, Martin (2003). &quot;A Short History of China and Southeast Asia&quot;.&lt;/ref&gt;

တိုင်းလေ လူမျိုးများသည် တရုတ်နိုင်ငံနှင့် နီးစပ်သည့် နယ်မြေများတွင် နေထိုင်သောကြောင့် တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းအရ ဆက်နွယ်မှုရှိကြသည်။ ယူနန်ဒေသသည် ရှေးခေတ်မှစ၍ တရုတ် အင်ပါယာများ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ဝင်ရောက်လာခဲ့ခြင်း ကြောင့် တိုင်လူမျိုးများအပေါ် တရုတ်ယဉ်ကျေးမှု၏ သက်ရောက်မှုများ တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;Anderson, James A. (2015). &quot;The Rebel Den of Nung Tri Cao&quot;. University of Washington Press.&lt;/ref&gt;

တစ်ဖက်တွင်လည်း တိုင်းလေများသည် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်နှင့် နီးစပ်သောဒေသများတွင် နေထိုင်သောကြောင့် မြန်မာလူမျိုးများနှင့် ယဉ်ကျေးမှု နှင့် ဘာသာရေးအရ နီးစပ်မှုရှိသည်။ ထိုသို့ နယ်မြေချင်းဆက်စပ်မှုကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတို့အကြား ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဖလှယ်မှုများတွင် တိုင်းလေများသည် အခန်းကဏ္ဍတစ်ခုအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Keyes, Charles F. (1995). &quot;The Golden Peninsula: Culture and Adaptation in Mainland Southeast Asia&quot;.&lt;/ref&gt; တရုတ်နှင့် မြန်မာ ယဉ်ကျေးမှုနှစ်ခုကြားတွင် ဆက်စပ်နေသော လူမျိုးတစ်စုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။

==အမည်ရင်းမြစ်==
'''တိုင်းနေ(ခ)တိုင်းလေ၏ ဝေါဟာရအဓိပ္ပာယ်'''

တိုင်းလေဟူသော ဝေါဟာရမှာ ရှမ်းစကားဖြစ်ပြီး မြန်မာဘာသာအားဖြင့် '''&quot;အထက်ရှမ်း&quot;''' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အချို့သော ရှမ်းတို့က '''“တိုင်းနေ”'''ဟု ခေါ်ကြသည်။ တိုင်းလေနှင့် တိုင်းနေဟူသော ဝေါဟာရမှာ အဓိပ္ပာယ်အတူတူပင် ဖြစ်လေသည်။ ရှမ်းလူမျိုးတို့သည် ရောက်ရှိသော နေရာဒေသကို အမှီပြု၍သော်လည်းကောင်း၊ နီးစပ်ရာမြစ်ချောင်း၏ အမည်ကို အမှီပြု၍သော်လည်းကောင်း၊ ရိုးရာဝတ်စုံ၏အရောင်အဆင်းကို အစွဲပြု၍သော်လည်းကောင်း ၎င်းတို့၏ လူမျိုးနာမည်ကို ပြောင်းလဲမှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ မြောက်ပိုင်းဒေသကို ရှမ်းများက အထက်အရပ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မြောက်အရပ်ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ကြသည်။ ထိုမြောက်ပိုင်း ဒေသ သို့မဟုတ် အထက်ပိုင်းဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော ရှမ်းများကို တိုင်းနေ (ခေါ်) တိုင်းလေ ဟု ခေါ်သည်။ 


ကိုးကားသည့်စာအုပ်များ

-ဦးချစ်ရွှေ၊ ဦးစောကွယ်ဟိုပ (တိုင်းခမ်းတီစွယ်စုံသုတရေးရာ)
{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}

[[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]]
[[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]]</text>
      <sha1>pqyfn9n6322yjzxbbca8a3kpav1wodg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1027015</id>
      <parentid>1027014</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T09:02:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1027015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12288" sha1="o1nl3i7dtxewe1wkp1m16f1vv70eb52" xml:space="preserve">'''တိုင်းလေလူမျိုး''' သို့မဟုတ် '''တိုင်းနေလူမျိုး''' (အင်္ဂလိပ်: Tai Neau သို့မဟုတ် Tai Nüa) သည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-တိုင်း]] ဘာသာစကားမိသားစုဝင် လူမျိုးတစ်စုဖြစ်ပြီး အဓိကအားဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ တိုင်းလေများသည် [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်လူမျိုး]]စုဝင်တစ်ခုဖြစ်ပြီး ရှမ်းတို့နှင့် မျိုးရိုးနှင့် ဘာသာစကားအရ ဆက်စပ်မှုရှိသည်။ &lt;ref&gt;Chamberlain, James R. (2016). &quot;Tai Languages and the Tai Peoples&quot;.&lt;/ref&gt;
ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ၏ တိုင်းရင်းသား ၁၃၅မျိုးထဲတွင်တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။
{{Short description|Ethnic group}}{{Infobox ethnic group
| group            = တိုင်းနေ
| native_name      = ᥖᥭᥰ ᥘᥫᥴ ᥖᥭᥰ ᥖᥬᥲ ᥑᥨᥒᥰ
| flag             = 
| flag_caption     = 
| image            =Tai Nua girls.jpg
| image_caption    = တိုင်းနေလူမျိုး
| population       = 540,000–700,000 
| popplace         = {{flag|China}} ([[ယူနန်ပြည်နယ်]])&lt;br/&gt;
{{flag|Laos}}
{{flag|Myanmar}} ([[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊[[ကချင်ပြည်နယ်]])
| languages        = [[တိုင်းလေဘာသာစကား]]
| religions        = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]], ရှမ်းရိုးရာကိုးကွယ်မှု
| related_groups   = [[တိုင်လူမျိုး]],[[ရှမ်းလူမျိုး]],[[မောရှမ်းလူမျိုး|မောရှမ်း]],[[ဟန်တရုတ်လူမျိုး|ဟန်လူမျိုး]]
}}

[[File:Tai Nuea tribe depiction, 1900s.jpg|thumb|တိုင်းနေ]]Autosomal DNA သုတေသနများအရ တိုင်းလေများသည် တရုတ်တောင်ပိုင်း Dai (Tai) လူမျိုးများနှင့် နီးစပ်ပြီး၊ ရှမ်း၊ ထိုင်းနှင့် လာအိုတို့နှင့်လည်း မျိုးရိုးဗီဇအရ ဆက်စပ်မှုရှိကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ သို့သော် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာလူမျိုးများ]]နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ဟန်တရုတ် နှင့် နီးစပ်မှုသည် အနည်းငယ်နည်းပါးပြီး အရှေ့တောင်အာရှဒေသအခြေခံ မျိုးဗီဇပိုင်းဆိုင်ရာ အခြေခံများ ပိုမိုထင်ရှားကြောင်း သုတေသနများတွင် ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref&gt;Kutanan, W. et al. (2018). &quot;Revisiting the peopling of mainland Southeast Asia&quot;. Molecular Biology and Evolution.&lt;/ref&gt;

== ဘာသာစကား ==
တိုင်းလေဘာသာစကားသည် Tai Nüa ဟုလည်း ခေါ်ကြပြီး၊ တိုင်ဘာသာစကားများအတွင်း မြောက်ပိုင်းတိုင်အုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်။ ထိုဘာသာစကားသည် ယူနန်ပြည်နယ်ရှိ ဒေဟုန် (Dehong) တိုင်-တန်ဒေသတွင် အများဆုံး အသုံးပြုကြသည်။&lt;ref&gt;Ethnologue (2024). &quot;Tai Nüa&quot;. SIL International.&lt;/ref&gt;

==နောက်ခံသမိုင်း==
တိုင်းလေ (Tai Neau / Tai Nüa) လူမျိုးများသည် ခရာ-တိုင် လူမျိုးစုကြီးမှ ဆင်းသက်လာသူများဖြစ်ပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှ၏ မြောက်ပိုင်းဒေသများတွင် နေထိုင်သူများဖြစ်သည်။ သမိုင်းမှတ်တမ်းများအရ တိုင်လူမျိုးများသည် တရုတ်နိုင်ငံ တောင်ပိုင်းဒေသများမှ တဖြည်းဖြည်း တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့လာကြပြီး ယူနန်ပြည်နယ်၊ ရှမ်းပြည်နယ်ဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Chamberlain, James R. (2016). &quot;Tai Languages and the Tai Peoples&quot;.&lt;/ref&gt;

တိုင်းလေရှမ်းလူမျိုးများသည် (၁)ရာစုခန့်မှစ၍ ရှမ်းပြည်ထောင်စု နန်ချောင်နိုင်ငံတော်ဒေသတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ နန်ချောင်နိုင်ငံကို မြန်မာ့သမိုင်းတွင် ဂန္ဓာလတိုင်း၊ ဂန္ဓာရာဇ်တိုင်း၊ ဂန္ဓာရာဇစ်ပြည်ဟု အမည်အမျိုးမျိုးခေါ်ဝေါ်ကြသည်။

         ခရစ်သက္ကရာဇ် (၁၂၅၂)ခုနှစ်တွင် မွန်ဂိုတို့၏ စစ်ဘေးဒဏ်ကြောင့် နန်ချောင်နိုင်ငံဒေသ တွင် နေထိုင်ကြသော တိုင်းလေရှမ်းလူမျိုးတို့သည် ထိုင်း၊ မြန်မာ၊လာအိုစသော အရှေ့တောင်အာရှကုန်းမဒေသများသို့ ရေကြည်ရာမြက်နုရာသို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ကြသည်။

တိုင်းလေများသည် ဒေသအတွင်းရှိ မူအန် (mueang) စနစ်အတိုင်း မြို့ပြအုပ်ချုပ်မှုများကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ ထိုစနစ်သည် တိုင်လူမျိုးစုများ၏ သမိုင်းဝင် အုပ်ချုပ်မှုပုံစံတစ်ခုဖြစ်ပြီး နိုင်ငံအဖြစ်တည်ထောင်မီ အခြေခံအဆင့်အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Stuart-Fox, Martin (2003). &quot;A Short History of China and Southeast Asia&quot;.&lt;/ref&gt;

တိုင်းလေ လူမျိုးများသည် တရုတ်နိုင်ငံနှင့် နီးစပ်သည့် နယ်မြေများတွင် နေထိုင်သောကြောင့် တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းအရ ဆက်နွယ်မှုရှိကြသည်။ ယူနန်ဒေသသည် ရှေးခေတ်မှစ၍ တရုတ် အင်ပါယာများ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ဝင်ရောက်လာခဲ့ခြင်း ကြောင့် တိုင်လူမျိုးများအပေါ် တရုတ်ယဉ်ကျေးမှု၏ သက်ရောက်မှုများ တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;Anderson, James A. (2015). &quot;The Rebel Den of Nung Tri Cao&quot;. University of Washington Press.&lt;/ref&gt;

တစ်ဖက်တွင်လည်း တိုင်းလေများသည် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်နှင့် နီးစပ်သောဒေသများတွင် နေထိုင်သောကြောင့် မြန်မာလူမျိုးများနှင့် ယဉ်ကျေးမှု နှင့် ဘာသာရေးအရ နီးစပ်မှုရှိသည်။ ထိုသို့ နယ်မြေချင်းဆက်စပ်မှုကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတို့အကြား ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဖလှယ်မှုများတွင် တိုင်းလေများသည် အခန်းကဏ္ဍတစ်ခုအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Keyes, Charles F. (1995). &quot;The Golden Peninsula: Culture and Adaptation in Mainland Southeast Asia&quot;.&lt;/ref&gt; တရုတ်နှင့် မြန်မာ ယဉ်ကျေးမှုနှစ်ခုကြားတွင် ဆက်စပ်နေသော လူမျိုးတစ်စုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။

==အမည်ရင်းမြစ်==
'''တိုင်းနေ(ခ)တိုင်းလေ၏ ဝေါဟာရအဓိပ္ပာယ်'''

တိုင်းလေဟူသော ဝေါဟာရမှာ ရှမ်းစကားဖြစ်ပြီး မြန်မာဘာသာအားဖြင့် '''&quot;အထက်ရှမ်း&quot;''' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အချို့သော ရှမ်းတို့က '''“တိုင်းနေ”'''ဟု ခေါ်ကြသည်။ တိုင်းလေနှင့် တိုင်းနေဟူသော ဝေါဟာရမှာ အဓိပ္ပာယ်အတူတူပင် ဖြစ်လေသည်။ ရှမ်းလူမျိုးတို့သည် ရောက်ရှိသော နေရာဒေသကို အမှီပြု၍သော်လည်းကောင်း၊ နီးစပ်ရာမြစ်ချောင်း၏ အမည်ကို အမှီပြု၍သော်လည်းကောင်း၊ ရိုးရာဝတ်စုံ၏အရောင်အဆင်းကို အစွဲပြု၍သော်လည်းကောင်း ၎င်းတို့၏ လူမျိုးနာမည်ကို ပြောင်းလဲမှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ မြောက်ပိုင်းဒေသကို ရှမ်းများက အထက်အရပ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မြောက်အရပ်ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ကြသည်။ ထိုမြောက်ပိုင်း ဒေသ သို့မဟုတ် အထက်ပိုင်းဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော ရှမ်းများကို တိုင်းနေ (ခေါ်) တိုင်းလေ ဟု ခေါ်သည်။ 

&lt;nowiki&gt;==ကိုးကား==&lt;/nowiki&gt;


ကိုးကားသည့်စာအုပ်များ

-ဦးချစ်ရွှေ၊ ဦးစောကွယ်ဟိုပ (တိုင်းခမ်းတီစွယ်စုံသုတရေးရာ)
{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}

[[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]]
[[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]]</text>
      <sha1>o1nl3i7dtxewe1wkp1m16f1vv70eb52</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1027016</id>
      <parentid>1027015</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T09:02:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1027016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12273" sha1="h2u79c8jjw3gxaqakddzho1ngkw6nm1" xml:space="preserve">'''တိုင်းလေလူမျိုး''' သို့မဟုတ် '''တိုင်းနေလူမျိုး''' (အင်္ဂလိပ်: Tai Neau သို့မဟုတ် Tai Nüa) သည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-တိုင်း]] ဘာသာစကားမိသားစုဝင် လူမျိုးတစ်စုဖြစ်ပြီး အဓိကအားဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ တိုင်းလေများသည် [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်လူမျိုး]]စုဝင်တစ်ခုဖြစ်ပြီး ရှမ်းတို့နှင့် မျိုးရိုးနှင့် ဘာသာစကားအရ ဆက်စပ်မှုရှိသည်။ &lt;ref&gt;Chamberlain, James R. (2016). &quot;Tai Languages and the Tai Peoples&quot;.&lt;/ref&gt;
ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ၏ တိုင်းရင်းသား ၁၃၅မျိုးထဲတွင်တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။
{{Short description|Ethnic group}}{{Infobox ethnic group
| group            = တိုင်းနေ
| native_name      = ᥖᥭᥰ ᥘᥫᥴ ᥖᥭᥰ ᥖᥬᥲ ᥑᥨᥒᥰ
| flag             = 
| flag_caption     = 
| image            =Tai Nua girls.jpg
| image_caption    = တိုင်းနေလူမျိုး
| population       = 540,000–700,000 
| popplace         = {{flag|China}} ([[ယူနန်ပြည်နယ်]])&lt;br/&gt;
{{flag|Laos}}
{{flag|Myanmar}} ([[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊[[ကချင်ပြည်နယ်]])
| languages        = [[တိုင်းလေဘာသာစကား]]
| religions        = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]], ရှမ်းရိုးရာကိုးကွယ်မှု
| related_groups   = [[တိုင်လူမျိုး]],[[ရှမ်းလူမျိုး]],[[မောရှမ်းလူမျိုး|မောရှမ်း]],[[ဟန်တရုတ်လူမျိုး|ဟန်လူမျိုး]]
}}

[[File:Tai Nuea tribe depiction, 1900s.jpg|thumb|တိုင်းနေ]]Autosomal DNA သုတေသနများအရ တိုင်းလေများသည် တရုတ်တောင်ပိုင်း Dai (Tai) လူမျိုးများနှင့် နီးစပ်ပြီး၊ ရှမ်း၊ ထိုင်းနှင့် လာအိုတို့နှင့်လည်း မျိုးရိုးဗီဇအရ ဆက်စပ်မှုရှိကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ သို့သော် [[တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ|တိဗက်-ဗမာလူမျိုးများ]]နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ဟန်တရုတ် နှင့် နီးစပ်မှုသည် အနည်းငယ်နည်းပါးပြီး အရှေ့တောင်အာရှဒေသအခြေခံ မျိုးဗီဇပိုင်းဆိုင်ရာ အခြေခံများ ပိုမိုထင်ရှားကြောင်း သုတေသနများတွင် ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref&gt;Kutanan, W. et al. (2018). &quot;Revisiting the peopling of mainland Southeast Asia&quot;. Molecular Biology and Evolution.&lt;/ref&gt;

== ဘာသာစကား ==
တိုင်းလေဘာသာစကားသည် Tai Nüa ဟုလည်း ခေါ်ကြပြီး၊ တိုင်ဘာသာစကားများအတွင်း မြောက်ပိုင်းတိုင်အုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်။ ထိုဘာသာစကားသည် ယူနန်ပြည်နယ်ရှိ ဒေဟုန် (Dehong) တိုင်-တန်ဒေသတွင် အများဆုံး အသုံးပြုကြသည်။&lt;ref&gt;Ethnologue (2024). &quot;Tai Nüa&quot;. SIL International.&lt;/ref&gt;

==နောက်ခံသမိုင်း==
တိုင်းလေ (Tai Neau / Tai Nüa) လူမျိုးများသည် ခရာ-တိုင် လူမျိုးစုကြီးမှ ဆင်းသက်လာသူများဖြစ်ပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှ၏ မြောက်ပိုင်းဒေသများတွင် နေထိုင်သူများဖြစ်သည်။ သမိုင်းမှတ်တမ်းများအရ တိုင်လူမျိုးများသည် တရုတ်နိုင်ငံ တောင်ပိုင်းဒေသများမှ တဖြည်းဖြည်း တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့လာကြပြီး ယူနန်ပြည်နယ်၊ ရှမ်းပြည်နယ်ဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Chamberlain, James R. (2016). &quot;Tai Languages and the Tai Peoples&quot;.&lt;/ref&gt;

တိုင်းလေရှမ်းလူမျိုးများသည် (၁)ရာစုခန့်မှစ၍ ရှမ်းပြည်ထောင်စု နန်ချောင်နိုင်ငံတော်ဒေသတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ နန်ချောင်နိုင်ငံကို မြန်မာ့သမိုင်းတွင် ဂန္ဓာလတိုင်း၊ ဂန္ဓာရာဇ်တိုင်း၊ ဂန္ဓာရာဇစ်ပြည်ဟု အမည်အမျိုးမျိုးခေါ်ဝေါ်ကြသည်။

         ခရစ်သက္ကရာဇ် (၁၂၅၂)ခုနှစ်တွင် မွန်ဂိုတို့၏ စစ်ဘေးဒဏ်ကြောင့် နန်ချောင်နိုင်ငံဒေသ တွင် နေထိုင်ကြသော တိုင်းလေရှမ်းလူမျိုးတို့သည် ထိုင်း၊ မြန်မာ၊လာအိုစသော အရှေ့တောင်အာရှကုန်းမဒေသများသို့ ရေကြည်ရာမြက်နုရာသို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ကြသည်။

တိုင်းလေများသည် ဒေသအတွင်းရှိ မူအန် (mueang) စနစ်အတိုင်း မြို့ပြအုပ်ချုပ်မှုများကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ ထိုစနစ်သည် တိုင်လူမျိုးစုများ၏ သမိုင်းဝင် အုပ်ချုပ်မှုပုံစံတစ်ခုဖြစ်ပြီး နိုင်ငံအဖြစ်တည်ထောင်မီ အခြေခံအဆင့်အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Stuart-Fox, Martin (2003). &quot;A Short History of China and Southeast Asia&quot;.&lt;/ref&gt;

တိုင်းလေ လူမျိုးများသည် တရုတ်နိုင်ငံနှင့် နီးစပ်သည့် နယ်မြေများတွင် နေထိုင်သောကြောင့် တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းအရ ဆက်နွယ်မှုရှိကြသည်။ ယူနန်ဒေသသည် ရှေးခေတ်မှစ၍ တရုတ် အင်ပါယာများ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ဝင်ရောက်လာခဲ့ခြင်း ကြောင့် တိုင်လူမျိုးများအပေါ် တရုတ်ယဉ်ကျေးမှု၏ သက်ရောက်မှုများ တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;Anderson, James A. (2015). &quot;The Rebel Den of Nung Tri Cao&quot;. University of Washington Press.&lt;/ref&gt;

တစ်ဖက်တွင်လည်း တိုင်းလေများသည် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်နှင့် နီးစပ်သောဒေသများတွင် နေထိုင်သောကြောင့် မြန်မာလူမျိုးများနှင့် ယဉ်ကျေးမှု နှင့် ဘာသာရေးအရ နီးစပ်မှုရှိသည်။ ထိုသို့ နယ်မြေချင်းဆက်စပ်မှုကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတို့အကြား ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဖလှယ်မှုများတွင် တိုင်းလေများသည် အခန်းကဏ္ဍတစ်ခုအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Keyes, Charles F. (1995). &quot;The Golden Peninsula: Culture and Adaptation in Mainland Southeast Asia&quot;.&lt;/ref&gt; တရုတ်နှင့် မြန်မာ ယဉ်ကျေးမှုနှစ်ခုကြားတွင် ဆက်စပ်နေသော လူမျိုးတစ်စုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။

==အမည်ရင်းမြစ်==
'''တိုင်းနေ(ခ)တိုင်းလေ၏ ဝေါဟာရအဓိပ္ပာယ်'''

တိုင်းလေဟူသော ဝေါဟာရမှာ ရှမ်းစကားဖြစ်ပြီး မြန်မာဘာသာအားဖြင့် '''&quot;အထက်ရှမ်း&quot;''' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အချို့သော ရှမ်းတို့က '''“တိုင်းနေ”'''ဟု ခေါ်ကြသည်။ တိုင်းလေနှင့် တိုင်းနေဟူသော ဝေါဟာရမှာ အဓိပ္ပာယ်အတူတူပင် ဖြစ်လေသည်။ ရှမ်းလူမျိုးတို့သည် ရောက်ရှိသော နေရာဒေသကို အမှီပြု၍သော်လည်းကောင်း၊ နီးစပ်ရာမြစ်ချောင်း၏ အမည်ကို အမှီပြု၍သော်လည်းကောင်း၊ ရိုးရာဝတ်စုံ၏အရောင်အဆင်းကို အစွဲပြု၍သော်လည်းကောင်း ၎င်းတို့၏ လူမျိုးနာမည်ကို ပြောင်းလဲမှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ မြောက်ပိုင်းဒေသကို ရှမ်းများက အထက်အရပ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မြောက်အရပ်ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ကြသည်။ ထိုမြောက်ပိုင်း ဒေသ သို့မဟုတ် အထက်ပိုင်းဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော ရှမ်းများကို တိုင်းနေ (ခေါ်) တိုင်းလေ ဟု ခေါ်သည်။ 

== ကိုးကား ==


ကိုးကားသည့်စာအုပ်များ

-ဦးချစ်ရွှေ၊ ဦးစောကွယ်ဟိုပ (တိုင်းခမ်းတီစွယ်စုံသုတရေးရာ)
{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}

[[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]]
[[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]]</text>
      <sha1>h2u79c8jjw3gxaqakddzho1ngkw6nm1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1027017</id>
      <parentid>1027016</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T09:14:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <origin>1027017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14058" sha1="ex6d56erw74fmysv982agyd6ozdva8i" xml:space="preserve">'''တိုင်းလေလူမျိုး''' သို့မဟုတ် '''တိုင်းနေလူမျိုး''' (အင်္ဂလိပ်: Tai Neau သို့မဟုတ် Tai Nüa) သည် [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-တိုင်း]] ဘာသာစကားမိသားစုဝင် လူမျိုးတစ်စုဖြစ်ပြီး အဓိကအားဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်းဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ တိုင်းလေများသည် [[တိုင်လူမျိုးများ|တိုင်လူမျိုး]]စုဝင်တစ်ခုဖြစ်ပြီး ရှမ်းတို့နှင့် မျိုးရိုးနှင့် ဘာသာစကားအရ ဆက်စပ်မှုရှိသည်။ &lt;ref&gt;Chamberlain, James R. (2016). &quot;Tai Languages and the Tai Peoples&quot;.&lt;/ref&gt;
ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ၏ တိုင်းရင်းသား ၁၃၅မျိုးထဲတွင်တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။
{{Short description|Ethnic group}}{{Infobox ethnic group
| group            = တိုင်းနေ
| native_name      = ᥖᥭᥰ ᥘᥫᥴ ᥖᥭᥰ ᥖᥬᥲ ᥑᥨᥒᥰ
| flag             = 
| flag_caption     = 
| image            =Tai Nua girls.jpg
| image_caption    = တိုင်းနေလူမျိုး
| population       = 540,000–700,000 
| popplace         = {{flag|China}} ([[ယူနန်ပြည်နယ်]])&lt;br/&gt;
{{flag|Laos}}
{{flag|Myanmar}} ([[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊[[ကချင်ပြည်နယ်]])
| languages        = [[တိုင်းလေဘာသာစကား]]
| religions        = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]], ရှမ်းရိုးရာကိုးကွယ်မှု
| related_groups   = [[တိုင်လူမျိုး]],[[ရှမ်းလူမျိုး]],[[မောရှမ်းလူမျိုး|မောရှမ်း]],[[ဟန်တရုတ်လူမျိုး|ဟန်လူမျိုး]]
}}

[[File:Tai Nuea tribe depiction, 1900s.jpg|thumb|တိုင်းနေ]]တိုင်းလေ လူမျိုးများသည် အဓိကအားဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်ပိုင်းရှိ [[တယ်ဟုန် ရှမ်း နှင့် ဂျိန်းဖော ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရစီရင်စု]]နှင့် နီးစပ်သော နယ်မြေများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ထို့အပြင် မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း ([[ရှမ်းပြည်နယ်]] နှင့် [[ကချင်ပြည်နယ်]])  ဒေသများတွင်လည်း တိုင်းလေ လူဦးရေများ တချို့တဝက် နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;Ethnologue (2024). &quot;Tai Nüa&quot;. SIL International.&lt;/ref&gt; တောင်တန်းဒေသများနှင့် မြစ်ဝှမ်းဒေသများတွင် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးကို အဓိကလုပ်ကိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;Stuart-Fox, Martin (2003). ''A Short History of China and Southeast Asia''. Allen &amp; Unwin.&lt;/ref&gt;

== စာပေ ==
တိုင်းလေ လူမျိုးများ၏ စာပေသည် တိုင်းလေအရေးအသား (တယ်ဟုန်အေရးအသား) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုပြီး တိုင်စာရေးစနစ်အုပ်စုအတွင်း ပါဝင်သည်။ စာရေးစနစ်သည် အိန္ဒိယမှ ဆင်းသက်လာသော [[ဗြဟ္မီ အရေးအသား|ဘရာမီ]] အခြေခံစာလုံးစနစ်မှ ဖွံ့ဖြိုးလာပြီး ဒေသအလိုက် ပြောင်းလဲဖွံ့ဖြိုးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Daniels, Peter T. &amp; Bright, William (1996). ''The World's Writing Systems''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;တိုင်းလေစာပေသည် အဓိကအားဖြင့် ဘာသာရေးစာပေများ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းစာများနှင့် ရိုးရာသမိုင်းမှတ်တမ်းများကို ရေးသားရာတွင် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် တရုတ်နိုင်ငံအတွင်းရှိ တိုင်းလေဒေသများ၌ စာပေကို သင်ကြားရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုထိန်းသိမ်းရေးအတွက် ဆက်လက်အသုံးပြုလျက်ရှိသည်။&lt;ref&gt;Keyes, Charles F. (1995). ''The Golden Peninsula: Culture and Adaptation in Mainland Southeast Asia''. University of Hawaii Press.&lt;/ref&gt;

== ဘာသာစကား ==
တိုင်းလေဘာသာစကားသည် Tai Nüa ဟုလည်း ခေါ်ကြပြီး၊ တိုင်ဘာသာစကားများအတွင်း မြောက်ပိုင်းတိုင်အုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်။ ထိုဘာသာစကားသည် ယူနန်ပြည်နယ်ရှိ ဒေဟုန် (Dehong) တိုင်-တန်ဒေသတွင် အများဆုံး အသုံးပြုကြသည်။&lt;ref&gt;Ethnologue (2024). &quot;Tai Nüa&quot;. SIL International.&lt;/ref&gt;

==နောက်ခံသမိုင်း==
တိုင်းလေ (Tai Neau / Tai Nüa) လူမျိုးများသည် ခရာ-တိုင် လူမျိုးစုကြီးမှ ဆင်းသက်လာသူများဖြစ်ပြီး၊ အရှေ့တောင်အာရှ၏ မြောက်ပိုင်းဒေသများတွင် နေထိုင်သူများဖြစ်သည်။ သမိုင်းမှတ်တမ်းများအရ တိုင်လူမျိုးများသည် တရုတ်နိုင်ငံ တောင်ပိုင်းဒေသများမှ တဖြည်းဖြည်း တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့လာကြပြီး ယူနန်ပြည်နယ်၊ ရှမ်းပြည်နယ်ဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Chamberlain, James R. (2016). &quot;Tai Languages and the Tai Peoples&quot;.&lt;/ref&gt;

တိုင်းလေရှမ်းလူမျိုးများသည် (၁)ရာစုခန့်မှစ၍ ရှမ်းပြည်ထောင်စု နန်ချောင်နိုင်ငံတော်ဒေသတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ နန်ချောင်နိုင်ငံကို မြန်မာ့သမိုင်းတွင် ဂန္ဓာလတိုင်း၊ ဂန္ဓာရာဇ်တိုင်း၊ ဂန္ဓာရာဇစ်ပြည်ဟု အမည်အမျိုးမျိုးခေါ်ဝေါ်ကြသည်။

         ခရစ်သက္ကရာဇ် (၁၂၅၂)ခုနှစ်တွင် မွန်ဂိုတို့၏ စစ်ဘေးဒဏ်ကြောင့် နန်ချောင်နိုင်ငံဒေသ တွင် နေထိုင်ကြသော တိုင်းလေရှမ်းလူမျိုးတို့သည် ထိုင်း၊ မြန်မာ၊လာအိုစသော အရှေ့တောင်အာရှကုန်းမဒေသများသို့ ရေကြည်ရာမြက်နုရာသို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ကြသည်။

တိုင်းလေများသည် ဒေသအတွင်းရှိ မူအန် (mueang) စနစ်အတိုင်း မြို့ပြအုပ်ချုပ်မှုများကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ ထိုစနစ်သည် တိုင်လူမျိုးစုများ၏ သမိုင်းဝင် အုပ်ချုပ်မှုပုံစံတစ်ခုဖြစ်ပြီး နိုင်ငံအဖြစ်တည်ထောင်မီ အခြေခံအဆင့်အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Stuart-Fox, Martin (2003). &quot;A Short History of China and Southeast Asia&quot;.&lt;/ref&gt;

တိုင်းလေ လူမျိုးများသည် တရုတ်နိုင်ငံနှင့် နီးစပ်သည့် နယ်မြေများတွင် နေထိုင်သောကြောင့် တရုတ်ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းအရ ဆက်နွယ်မှုရှိကြသည်။ ယူနန်ဒေသသည် ရှေးခေတ်မှစ၍ တရုတ် အင်ပါယာများ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ဝင်ရောက်လာခဲ့ခြင်း ကြောင့် တိုင်လူမျိုးများအပေါ် တရုတ်ယဉ်ကျေးမှု၏ သက်ရောက်မှုများ တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;Anderson, James A. (2015). &quot;The Rebel Den of Nung Tri Cao&quot;. University of Washington Press.&lt;/ref&gt;

တစ်ဖက်တွင်လည်း တိုင်းလေများသည် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်နှင့် နီးစပ်သောဒေသများတွင် နေထိုင်သောကြောင့် မြန်မာလူမျိုးများနှင့် ယဉ်ကျေးမှု နှင့် ဘာသာရေးအရ နီးစပ်မှုရှိသည်။ ထိုသို့ နယ်မြေချင်းဆက်စပ်မှုကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတို့အကြား ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဖလှယ်မှုများတွင် တိုင်းလေများသည် အခန်းကဏ္ဍတစ်ခုအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Keyes, Charles F. (1995). &quot;The Golden Peninsula: Culture and Adaptation in Mainland Southeast Asia&quot;.&lt;/ref&gt; တရုတ်နှင့် မြန်မာ ယဉ်ကျေးမှုနှစ်ခုကြားတွင် ဆက်စပ်နေသော လူမျိုးတစ်စုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သည်။

==အမည်ရင်းမြစ်==
'''တိုင်းနေ(ခ)တိုင်းလေ၏ ဝေါဟာရအဓိပ္ပာယ်'''

တိုင်းလေဟူသော ဝေါဟာရမှာ ရှမ်းစကားဖြစ်ပြီး မြန်မာဘာသာအားဖြင့် '''&quot;အထက်ရှမ်း&quot;''' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အချို့သော ရှမ်းတို့က '''“တိုင်းနေ”'''ဟု ခေါ်ကြသည်။ တိုင်းလေနှင့် တိုင်းနေဟူသော ဝေါဟာရမှာ အဓိပ္ပာယ်အတူတူပင် ဖြစ်လေသည်။ ရှမ်းလူမျိုးတို့သည် ရောက်ရှိသော နေရာဒေသကို အမှီပြု၍သော်လည်းကောင်း၊ နီးစပ်ရာမြစ်ချောင်း၏ အမည်ကို အမှီပြု၍သော်လည်းကောင်း၊ ရိုးရာဝတ်စုံ၏အရောင်အဆင်းကို အစွဲပြု၍သော်လည်းကောင်း ၎င်းတို့၏ လူမျိုးနာမည်ကို ပြောင်းလဲမှည့်ခေါ်လေ့ရှိသည်။ မြောက်ပိုင်းဒေသကို ရှမ်းများက အထက်အရပ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မြောက်အရပ်ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ကြသည်။ ထိုမြောက်ပိုင်း ဒေသ သို့မဟုတ် အထက်ပိုင်းဒေသတွင် နေထိုင်ကြသော ရှမ်းများကို တိုင်းနေ (ခေါ်) တိုင်းလေ ဟု ခေါ်သည်။ 

== ကိုးကား ==


ကိုးကားသည့်စာအုပ်များ

-ဦးချစ်ရွှေ၊ ဦးစောကွယ်ဟိုပ (တိုင်းခမ်းတီစွယ်စုံသုတရေးရာ)
{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}

[[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]]
[[ကဏ္ဍ:ရှမ်းလူမျိုးစု]]</text>
      <sha1>ex6d56erw74fmysv982agyd6ozdva8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကနေဒါနိုင်ငံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8060</id>
    <revision>
      <id>1026849</id>
      <parentid>1017378</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:35:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="289084" sha1="8vo7w5bjz20ig41y57ccabsrvlqwje1" xml:space="preserve">{{Coord|60|N|110|W|display=title}}
{{Infobox country
| နိုင်ငံအမည်အပြည့် = ကနေဒါ
| အမည်_ရင်း = Canada
| ပုံ_အလံ = Flag of Canada (Pantone).svg
| alt_flag = A vertical triband design (red, white, red) with a red maple leaf in the center.
| ပုံ_တံဆိပ် = Coat of arms of Canada.png
| symbol_type = 
| alt_coat = At the top there is a rendition of St. Edward's Crown, with the crest of a crowned gold lion standing on a twisted wreath of red and white silk and holding a maple leaf in its right paw underneath. The lion is standing on top of a helm, which is above the escutcheon, ribbon, motto and compartment. There is a supporter of either side of the escutcheon and ribbon; an English lion on the left and a Scottish unicorn on the right.
| နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = ''A Mari Usque Ad Mare''&lt;small&gt; (လက်တင်)&lt;br /&gt;&quot;ပင်လယ်မှ ပင်လယ်သို့&quot;&lt;/small&gt;
| နိုင်ငံတော်သီချင်း = &quot;[[အို ကနေဒါ]]&quot;&lt;div class=&quot;center&quot; style=&quot;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:&quot;O Canada&quot;, performed by the United States Third Marine Aircraft Wing Band.oga]]&lt;/div&gt;
| royal_anthem = &quot;[[ဘုရင်ကို ဘုရားသခင် စောင့်ရှောက်ပါစေ]]&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Royal Anthem |date=August 11, 2017 |url=https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/royal-symbols-titles/royal-anthem.html |access-date=December 18, 2020 |publisher=Government of Canada}}&lt;/ref&gt; &lt;div class=&quot;center&quot; style=&quot;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:United States Navy Band - God Save the King.oga]]&lt;/div&gt;
| ပုံ_နေရာ = CAN orthographic.svg
| map_width = 220px
| alt_map = A projection of North America with Canada highlighted in green
| မြို့တော် = [[အော့တဝါမြို့]]
| coordinates = {{Coord|45|24|N|75|40|W|type:city}}
| အကြီးဆုံးမြို့ = [[တိုရွန်တိုမြို့]]
| ရုံးသုံးဘာသာများ = {{hlist|[[:en:Canadian English|အင်္ဂလိပ်]]|[[:en:Canadian French|ပြင်သစ်]]}}
| regional_languages = [[:en:Inuktitut|Inuktitut]], [[:en:Inuinnaqtun|Inuinnaqtun]], [[:en:Cree language|Cree]], {{nowrap|[[:en:Dene Suline language|Dëne Sųłiné]]}}, [[:en:Gwich’in language|Gwich’in]], [[:en:Inuvialuktun]], [[:en:Slavey language|Slavey]] and {{nowrap|[[:en:Dogrib language|Tłįchǫ Yatiì]]}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.assembly.gov.nt.ca/_live/documents/documentManagerUpload/08-09-02%20Official%20Languages%20Act.pdf|format=PDF|title=Official Languages Act|work=Revised Statutes of NWT, 1988|publisher=Department of Justice, Northwest Territories|accessdate=2009-11-01}}{{Dead link|date=September 2021 }}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups_year = ၂၀၁၆
| ethnic_groups_ref = &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web |date=October 25, 2017 |title=2016 Census of Population—Ethnic Origin, Catalog no. 98-400-X2016187 |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GID=0&amp;GK=0&amp;GRP=1&amp;PID=110528&amp;PRID=10&amp;PTYPE=109445&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2017&amp;THEME=120&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026161129/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GID=0&amp;GK=0&amp;GRP=1&amp;PID=110528&amp;PRID=10&amp;PTYPE=109445&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2017&amp;THEME=120&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF= |archive-date=October 26, 2017 |publisher=Statistics Canada}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups = {{Collapsible list
        | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%;
        | title = လူမျိုးစုများစာရင်း| ၇၂.၉% [[:en:European Canadians|ဥရောပ]] | ၁၇.၇% [[:en:Asian Canadians|အာရှ]] | ၄.၉% [[:en:Indigenous peoples in Canada|ဒေသခံတိုင်းရင်း]] | ၃.၁% [[:en:Black Canadians|အာဖရိက]] | ၁.၃% [[:en:Latin American Canadians|လက်တင်အမေရိက]] | ၀.၂% [[:en:Oceania|အိုရှန်းနီးယား]]n}}&lt;!-- Percentages total over 100% due to multiple responses --&gt;
| religion_year = ၂၀၁၁
| religion_ref = &lt;ref name=&quot;statcan1&quot;&gt;{{Cite web |date=May 8, 2013 |title=2011 National Household Survey |url=https://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515212448/http://statcan.gc.ca/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm |archive-date=May 15, 2013 |publisher=Statistics Canada}}&lt;/ref&gt;
| religion = {{Collapsible list
        |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%;
        |title = ဘာသာတရားများစာရင်း|၆၇.၂% [[:en:Christianity in Canada|ခရစ်ယာန်]] |၂၃.၉% [[:en:Irreligion in Canada|ဘာသာမဲ့]]|၃.၂% [[:en:Islam in Canada|အစ္စလာမ်]]|၁.၅% [[:en:Hinduism in Canada|ဟိန္နူ]] |၁.၄% [[:en:Sikhism in Canada|ဆစ်]] |၁.၁% [[:en:Buddhism in Canada|ဗုဒ္ဓဘာသာ]] |၁.၀% [[:en:History of the Jews in Canada|ဂျူး]] |၀.၆% [[:en:Religion in Canada#Other religions|အခြား]]}}
| demonym = [[:en:Canadians|Canadian]]
| government_type = {{nowrap|[[ဖက်ဒရေးရှင်း|ဖက်ဒရယ်]] [[ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ စနစ်|ပါလီမန်]]&lt;br/&gt;[[စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်]]&lt;ref name=&quot;DowdingDumont2014&quot;&gt;{{Cite book |last1=Dowding |first1=Keith |url=https://books.google.com/books?id=AClHBAAAQBAJ&amp;pg=PT395 |title=The Selection of Ministers around the World |last2=Dumont |first2=Patrick |publisher=Taylor &amp; Francis |year=2014 |isbn=978-1-317-63444-7 |page=395}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{cite book|last=D'Aquino|first=Thomas|coauthors= G. Bruce Doern, Cassandra Blair|title=Parliamentary democracy in Canada: issues for reform|url=https://archive.org/details/parliamentarydem0000daqu|publisher=ITP Nelson|date=1983|pages=[https://archive.org/details/parliamentarydem0000daqu/page/2 2]|isbn=0458962902}}&lt;/ref&gt;
| ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၁) = [[ကနေဒါနိုင်ငံ၏ ဘုရင်စနစ်|ဧကရာဇ်]]
| ခေါင်းဆောင်_အမည်(၁) = [[တတိယမြောက် ချားလ်စ်]]
| ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၂) = [[ကနေဒါနိုင်ငံ၏ ဘုရင်ခံချုပ်|ဘုရင်ခံချုပ်]]
| ခေါင်းဆောင်_အမည်(၂) = [[မေရီ ဆိုင်မွန်]]
| ခေါင်းဆောင်_ရာထူး(၃) = [[ကနေဒါနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]]
| ခေါင်းဆောင်_အမည်(၃) = [[:en:Mark Carney|Mark Carney]]
| legislature = [[ကနေဒါနိုင်ငံတော် ပါလီမန်|ပါလီမန်]]
| upper_house = [[ကနေဒါနိုင်ငံ၏ အထက်လွှတ်တော်|ဆီးနိတ်]]
| lower_house = [[ကနေဒါနိုင်ငံ၏ အောက်လွှတ်တော်|အရပ်သားများလွှတ်တော်]]
| sovereignty_type = [[ကနေဒါနိုင်ငံ၏ သမိုင်း|လွတ်လပ်ရေးရရှိခြင်း]]
| sovereignty_note = [[ဗြိတိန်]]မှ
| ထူထောင်ရေး_အမည်(၁) = ဗြိတိသျှ မြောက်အမေရိက အက်ဥပဒေ
| ထူထောင်ရေး_ခုနှစ်(၁) = ဇူလိုင် ၁၊ ၁၈၆၇
| ထူထောင်ရေး_အမည်(၂) = ဝက်မင်စတာ စတက်ကျုဥပဒေ
| ထူထောင်ရေး_ခုနှစ်(၂) = ဒီဇင်ဘာ ၁၁၊ ၁၉၃၁
| ထူထောင်ရေး_အမည်(၃) = ကနေဒါ အက်ဥပဒေ
| ထူထောင်ရေး_ခုနှစ်(၃) = ဧပြီ ၁၇၊ ၁၉၈၂
| area_km2 = ၉,၉၈၄,၆၇၀
| area_label = စုစုပေါင်းဧရိယာ
| area_rank = ဒုတိယ
| area_sq_mi = ၃,၈၅၄,၀၈၅ &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = ၁၁.၇၆ (၂၀၁၅ ခုနှစ်အရ)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Surface water and surface water change |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER# |access-date=စက်တင်ဘာ ၆၊ ၂၀၂၁ |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)}}&lt;/ref&gt;
| area_label2 = စုစုပေါင်းကုန်းမြေဧရိယာ
| area_data2 = {{convert|9093507|km2|sqmi|abbr=on}}
| population_estimate = {{increase neutral}} ၃၈,၁၃၁,၁၀၄ &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Government of Canada|first=Statistics Canada|date=June 17, 2021|title=The Daily — Canada's population estimates, first quarter 2021|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/210617/dq210617c-eng.htm|access-date=August 5, 2021|website=www150.statcan.gc.ca}}&lt;/ref&gt;
| population_census = ၃၅,၁၅၁,၇၂၈&lt;ref&gt;{{Cite web |date=February 8, 2017 |title=Population size and growth in Canada: Key results from the 2016 Census |url=https://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/170208/dq170208a-eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210133245/https://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/170208/dq170208a-eng.htm |archive-date=February 10, 2017 |publisher=Statistics Canada |access-date=စက်တင်ဘာ ၆၊ ၂၀၂၁ }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = Q1 2021
| population_census_year = ၂၀၁၆
| population_estimate_rank = ၃၇
| population_density_km2 = ၃.၉၂
| population_density_sq_mi = ၁၀.၁၅&lt;!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--&gt;
| population_density_rank = ၁၈၅
| GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$1.979&amp;nbsp;trillion&lt;!--end nowrap:--&gt;}}&lt;ref name=&quot;IMFWEOCA&quot;&gt;{{Cite web |date=April 2021 |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=156,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPRPPPPC,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2015&amp;ey=2026&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |access-date=April 6, 2020 |publisher=[[နိုင်ငံတကာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့]]}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = ၂၀၂၁
| GDP_PPP_rank = ၁၅
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $၅၁,၇၁၃&lt;ref name=&quot;IMFWEOCA&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = ၂၀
| GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$1.883{{nbsp}}trillion}}&lt;ref name=&quot;IMFWEOCA&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year = ၂၀၂၁
| GDP_nominal_rank = ၉
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $၄၉,၂၂၂&lt;ref name=&quot;IMFWEOCA&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = ၁၈
| Gini = ၃၀.၃ &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year = ၂၀၁၈
| Gini_change = decrease&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Income inequality |url=https://data.oecd.org/chart/5OdN |access-date=July 16, 2021 |publisher=OECD |archive-date=6 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206153745/https://data.oecd.org/chart/5OdN }}&lt;/ref&gt;
| HDI = ၀.၉၂၉ &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = ၂၀၁၉&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{Cite web |year=2020 |title=Human Development Report 2020 |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en |access-date=December 15, 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = ၁၆
| currency = [[ကနေဒါ ဒေါ်လာ]] ($)
| currency_code = CAD
| utc_offset = −3.5 to −8
| utc_offset_DST = −2.5 to −7
| date_format = {{abbr|yyyy|နှစ်}}-{{abbr|mm|လ}}-{{abbr|dd|ရက်}}&amp;nbsp;([[အေဒီ]])&lt;ref&gt;The [[Government of Canada]] and Standards Council of Canada prescribe ISO 8601 as the country's official all-numeric date format: {{Cite book  |author=Public Works and Government Services Canada Translation Bureau |author-link=Public Services and Procurement Canada |url=https://archive.org/details/canadianstylegui0000unse/page/97 |title=The Canadian style: A guide to writing and editing |year=1997 |publisher=Dundurn Press |isbn=978-1-55002-276-6 |edition=Revised |page=[https://archive.org/details/canadianstylegui0000unse/page/97 97] |chapter=5.14: Dates |chapter-url=http://www.btb.termiumplus.gc.ca/tcdnstyl-chap?lang=eng&amp;lettr=chapsect5&amp;info0=5.14}} The {{abbr|dd|day}}/{{abbr|mm|month}}/{{abbr|yy|year}} and {{abbr|mm|month}}/{{abbr|dd|day}}/{{abbr|yy|year}} formats also remain in common use; see Date and time notation in Canada.&lt;/ref&gt;
| drives_on = ညာ
| calling_code = [[ကနေဒါနိုင်ငံရှိ တယ်လီဖုန်းနံပါတ်များ|+1]]
| cctld = [[.ca]]
| today = 
}}
'''ကနေဒါနိုင်ငံ'''သည် [[မြောက်အမေရိက|မြောက်အမေရိကတိုက်]]မြောက်ဘက်ပိုင်းရှိ ပြည်နယ် ၁၀ ခုနှင့် နယ်မြေ ၃ ခု ပါဝင်သော [[အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်နိုင်ငံ]]တစ်ခုဖြစ်သည်။ အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ နှင့် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာတို့မှတဆင့် မြောက်ဘက် အာတိတ်သမုဒ္ဒရာ အထိ ကျယ်ဝန်းပြီး စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၃.၈၅ သန်း (စတုရန်းကီလိုမီတာ ၉.၉၈ သန်း) မျှ ကျယ်ဝန်းသည်။ စုစုပေါင်း ဧရိယာအားဖြင့် ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံးနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ကုန်းမြေဧရိယာအားဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စတုတ္တမြောက် အကြီးဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ကနေဒါနိုင်ငံနှင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]တို့၏ နယ်စပ်မှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရှည်လျားဆုံးသော ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ်မျဉ်း ဖြစ်သည်။

ယခု ကနေဒါဟု ခေါ်တွင်သော နေရာမှာ လွန်ခဲ့သော နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာကပင် ရှေးဦးလူမျိုးများ အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၅ ရာစု နှောင်းပိုင်းတွင် ဗြိတိသျှနှင့် ပြင်သစ်တို့က ထိုဒေသရှိ အတ္တလန္တိတ် ကမ်းရိုးတန်းတွင် ကိုလိုနီနယ်မြေများ တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ပဋိပက္ခ အမြောက်အမြား ဖြစ်ပွားပြီးနောက် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းမှ မြောက်အမေရိကနယ်မြေများကို ရရှိခြင်း ဆုံးရှုံးခြင်းများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ၁၈ ရာစု နှောင်းပိုင်းတွင် ယနေ့ ကနေဒါ နိုင်ငံ နေရာသာ ပိုင်ဆိုင်ခဲ့တော့သည်။ ၁၈၆၇ ဇူလိုင်လ ၁ ရက်တွင် ဗြိတိသျှ မြောက်အမေရိက ဥပဒေ အရ ကိုလိုနီနယ်မြေ သုံးခု ပေါင်းစပ်ပြီး ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ကနေဒါဖက်ဒရယ်ဒိုမီနီယံကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။။  ထိုမှစ၍ ပြည်နယ် များ နယ်မြေများဖြင့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်သည့် ဒိုမီနီယံအဖြစ် ဖွံ့ဖြိုး တိုးတက်လာခဲ့သည်။ ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် ဝက်မင်စတာစတက်ကျု ဥပဒေ ၁၉၃၁ ဖြင့် ဗြိတိသျှတို့က ကနေဒါနိုင်ငံအား လုံးဝနီးပါး လွတ်လပ်ရေး ပေးခဲ့ပြီး  ၁၉၈၂ ခုနှစ် ကနေဒါဥပဒေအရ ဗြိတိသျှပါလီမန် အပေါ်တွင် ဥပဒေရေးရာ မှီခိုမှု အကြွင်းအကျန် အားလုံးကို ဖြတ်တောက်ပြီး အပြည့်အဝ အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။

ကနေဒါနိုင်ငံသည် ဖက်ဒရယ် ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီစနစ်နှင့် စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ် ကျင့်သုံးသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ချားလ်စ် ([[ဒုတိယမြောက် အဲလိဇဘက် ဘုရင်မ]]၏သားတော်) ဘုရင်သည် လက်ရှိ နိုင်ငံ၏အကြီးအကဲ ဖြစ်သည်။ ကနေဒါနိုင်ငံသည် ဖက်ဒရယ်အဆင့်တွင်  ရုံးသုံးဘာသာစကား ၂ မျိုး အသုံးပြုသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူမျိုးပေါင်းအစုံဆုံး နှင့် ယဉ်ကျေးမှုစနစ် အစုံဆုံးရှိသော နိုင်ငံများတွင် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမှာ နိုင်ငံပေါင်း များစွာမှ လူအများအပြား ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်လာခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ခန့်မှန်းခြေ လူဦးရေ ၃၅ သန်းခန့် ရှိသည်။ နိုင်ငံ၏ တိုးတက်သော စီးပွားရေးစနစ်မှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၁၁ ခုမြောက် အကြီးဆုံး ဖြစ်ပြီး အလျှံပယ်ရှိနေသော သဘာဝအရင်းအမြစ်များနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ပြီးသော နိုင်ငံတကာ ကုန်သွယ်ရေး ကွန်ယက်များပေါ်တွင် အဓိကရပ်တည်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ ကနေဒါနိုင်ငံ၏ ကာလကြာရှည်ပြီး ရှုပ်ထွေးသော အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုနှင့် ဆက်ဆံရေးသည် စီးပွားရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင် သိသာစွာ သက်ရောက်မှု ရှိသည်။

ကနေဒါနိုင်ငံသည် ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် အချမ်းသာဆုံး နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ လည်း ဖြစ်သည်။ လူတစ်ဦးချင်း ဝင်ငွေGDP (PPP)အားဖြင့် ကြည့်လျှင် တကမ္ဘာလုံးတွင် အဆင့် ၁၁ ရှိပြီး လူသားဖွံ့ဖြိုးမှု ညွှန်းကိန်းအရ ကြည့်လျှင်မူ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အဆင့် ၈ ရှိသည်။ အစိုးရ၏ ပွင့်လင်းမြင်သာမှု၊ အရပ်ဖက် ဆိုင်ရာ လွတ်လပ်မှု၊ လူနေမှုဘဝ စံနှုန်း၊ စီးပွားရေး လွတ်လပ်မှု နှင့် ပညာရေးတို့တွင် တကမ္ဘာလုံး အတိုင်းအတာ ဖြင့် ထိပ်ဆုံး အဆင့်များတွင် ပါဝင်လျက် ရှိသည်။ ကနေဒါနိုင်ငံသည် [[ဓနသဟာယ နိုင်ငံများ အဖွဲ့]] နှင့် ဖရန်ကိုဖုန်းနီ အဖွဲ့ တို့တွင် ပါဝင်သည်။ ထို့ အပြင် အဓိက နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့များနှင့် အစိုးရ အချင်းချင်း ချိတ်ဆက် အစုဖွဲ့ထားသော အဖွဲ့အစည်း များ ဖြစ်သည့် [[နေတိုးအဖွဲ့]]၊ ဂျီအိတ်၊ ဆယ်နိုင်ငံအဖွဲ့၊ ဂျီတွမ်တီး၊ မြောက်အမေရိက လွတ်လပ်စွာ ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့ နှင့် [[အေးပက်]] ဖိုရမ်တို့တွင် ပါဝင်သည်။

==အမည်မှည့်ခေါ်ခြင်း==
ကနေဒါနိုင်ငံ၏ အမည်မှည့်ခေါ်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်ပြီး သီအိုရီ အမျိုးမျိုးဖြင့် ရှင်းလင်းပြသရန် ကြိုးစားခဲ့ကြသော်လည်း ယခုအခါ စိန့်လောရင့်စ် အီရိုကွာရန်၏ စကားလုံး ကာနာတာ မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု အများက လက်ခံထားကြသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ ကျေးရွာ သို့မဟုတ် နေထိုင်ရာ နေရာ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;OlsonShadle1991&quot;&gt;{{cite book|author1=James Stuart Olson|author2=Robert Shadle|title=Historical Dictionary of European Imperialism|url=http://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&amp;pg=PA109|year=1991|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-26257-9|page=109}}&lt;/ref&gt; ၁၅၃၅ ခုနှစ်တွင် ယနေ့ခေတ် ကွီးဘက်မြို့တော် ဒေသ နေရာတွင် ရှေးဦးနေထိုင်သူများက ပြင်သစ် စွန့်စားရှာဖွေသူ ဂျက် ကာတီယာ အား ထို စကားလုံးကို အသုံးပြု၍ စတာဒါကိုနာ ကျေးရွာနေရာသို့ လမ်းပြ ခဲ့ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;Rayburn2001&quot;/&gt; နောင်တွင် ကာတီယာမှ ကနေဒါ ဆိုသော စကားလုံးကို အသုံးပြု၍ ထိုကျေးရွာကိုသာ မကဘဲ ထိုကျေးရွာ၏ အကြီးအကဲ ဖြစ်သူ ဒွန်နာကိုနာ  အုပ်ချုပ်သော နေရာ အားလုံးအား ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Rayburn2001&quot;&gt;{{cite book|author=Alan Rayburn|title=Naming Canada: Stories about Canadian Place Names|url=http://books.google.com/books?id=aiUZMOypNB4C&amp;pg=PA14|year=2001|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-0-8020-8293-0|pages=14–22}}&lt;/ref&gt; ၁၅၄၅ မှ အစပြု၍ ဥရောပရှိ စာအုပ်များနှင့် မြေပုံများတွင် ထိုဒေသကို ကနေဒါဟု စတင်  ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုခဲ့ကြလေသည်။&lt;ref name=&quot;Rayburn2001&quot;/&gt;

၁၇ ရာစုနှစ် နှင့် ၁၈ ရာစုနှစ် အစောပိုင်းများတွင် ကနေဒါ မှာ စိန့်လောရင့် မြစ်တလျှောက်တွင် တည်ရှိသော နယူးဖရန့်ဒေသကို ရည်ညွှန်းခဲ့ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;Magocsi1999as&quot;&gt;{{cite book|author=Paul R. Magocsi|title=Encyclopedia of Canada's Peoples|url=http://books.google.com/books?id=dbUuX0mnvQMC&amp;pg=PA1048|year=1999|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-0-8020-2938-6|page=1048}}&lt;/ref&gt; ၁၇၉၁ တွင် ထိုဒေသမှာ အထက်ကနေဒါနှင့် အောက်ကနေဒါ ဟုခေါ်သော ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီ ဒေသ နှစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ပြီး ထိုဒေသများကို ကနေဒါများ ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်မှာ ၁၈၄၁ ခုနှစ် ဗြိတိသျှ ကနေဒါ ပြည်နယ် ဟု ပေါင်းစပ်ခဲ့သည့် အချိန် အထိပင် ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Britain1841a&quot;&gt;{{cite book|author=Great Britain|title=An Act to Re-write the Provinces of Upper and Lower Canada, and for the Government of Canada|url=http://books.google.com/books?id=BCQtAAAAYAAJ&amp;pg=PA20|year=1841|publisher=J.C. Fisher &amp; W. Kimble|page=20}}&lt;/ref&gt; ၁၈၆၇ ခုနှစ်တွင် ကွန်ဖက်ဒရေးရှင်း အဖြစ် ပေါင်းစည်းပြီးနောက် ကနေဒါ ဆိုသော အမည်ကို နိုင်ငံ အသစ်၏ တရားဝင် အမည် အဖြစ် မှတ်ယူခဲ့ကြပြီး ဘုရင့် လက်အောက်ခံ ဒိုမီနီယံ အဆင့်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=O'Toole|first=Roger|title=Holy nations and global identities: civil religion, nationalism, and globalisation|url=https://archive.org/details/holynationsgloba00hvit|year=2009|publisher=Brill|isbn=978-90-04-17828-1|editor=Hvithamar, Annika; Warburg, Margit; Jacobsen, Brian Arly|page=[https://archive.org/details/holynationsgloba00hvit/page/137 137]|chapter=Dominion of the Gods: Religious continuity and change in a Canadian context}}&lt;/ref&gt; ၁၉၈၂ ခုနှစ် ကနေဒါ အက်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းပြီးနောက်မှ ကနေဒါနိုင်ငံ အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုနှစ်တွင်ပင် အမျိုးသားနေ့ ရုံးပိတ်ရက်ကို ဒိုမီနီယံနေ့မှ ကနေဒါ နေ့အဖြစ် ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။ &lt;ref name=buckner&gt;{{cite book|title=Canada and the British Empire|url=https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse|editor= Buckner, Philip|publisher=Oxford University Press|year=2008|pages=[https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse/page/37 37]–40, 56–59, 114, 124–125|isbn=978-0-19-927164-1}}&lt;/ref&gt;  ဒိုမီနီယံ ဟူသော အခေါ်အဝေါ်မှာ ဖက်ဒရယ် အစိုးရကို ဒေသဆိုင်ရာ အုပ်ချုပ်ရေးများမှ ကွဲပြားအောင် အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အပြီးတွင်မှ ဒိုမီနီယံ ဟူသော အခေါ်အဝေါ် အစား ဖက်ဒရယ် ဟူသော အခေါ်အဝေါ်ဖြင့် အစားထိုး အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;CourtneySmith2010&quot;&gt;{{cite book|author1=John Courtney|author2=David Smith|title=The Oxford Handbook of Canadian Politics|url=http://books.google.com/books?id=5KomEXgxvMcC&amp;pg=PA114|year=2010|publisher=Oxford Handbooks Online|isbn=978-0-19-533535-4|page=114}}&lt;/ref&gt;

==သမိုင်းကြောင်း==
===ရှေးဦးနေထိုင်သူများ===
ယနေ့ခေတ် ကနေဒါနိုင်ငံရှိ ရှေးဦးနေထိုင်သူများတွင် ဖတ်စ်နေးရှင်း၊ အီးနွစ် နှင့် မဲတစ် လူမျိုးများ ပါဝင်ပြီး&lt;ref name=GraberKuprecht2012&gt;{{cite book|author1=Christoph Beat Graber|author2=Karolina Kuprecht|author3=Jessica C. Lai|title=International Trade in Indigenous Cultural Heritage: Legal and Policy Issues|url=http://books.google.com/books?id=5dv2d57n52MC&amp;pg=PA366|year=2012|publisher=Edward Elgar Publishing|isbn=978-0-85793-831-2|page=366}}&lt;/ref&gt; နောက်တစ်မျိုးမှာ ၁၇ ရာစုခန့်က ဖတ်စ်နေးရှင်း နှင့် အီးနွစ် လူမျိုးတို့ ဥရောပမှ လာရောက် အခြေချ နေထိုင်သူတို့နှင့် ပေါင်းဖက်ရာမှ ဆင်းသက်လာသော လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=GraberKuprecht2012/&gt; ရှေးဟောင်းသုတေသန နှင့် မျိုးရိုးဗီဇ လေ့လာဆန်းစစ်ချက် တို့အရ ဘီစီ ၁၃,၀၀၀ မှ ၁၂,၀၀၀ ကြား ကာလမှစ၍ မြောက်ပိုင်း ယူကွန်း ဒေသတွင်လည်းကောင်း၊ ဘီစီ ၇,၅၀၀ ခုနှစ်မှစ၍ တောင်ပိုင်း အွန်တေရီအို ဒေသတွင် လည်းကောင်း လူသားတို့ ရှိနေခဲ့သည့် လက္ခဏာများကို တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Linda S. Cordell|author2=Kent Lightfoot|author3=Francis McManamon|author4=George Milner|title=Archaeology in America: An Encyclopedia |url=http://books.google.com/books?id=arfWRW5OFVgC&amp;pg=RA3-PA249|volume=4|year=2008|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-02189-3|page=3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Timothy R. Pauketat|title=The Oxford Handbook of North American Archaeology|url=http://books.google.com/books?id=yf8j0b7gLvUC&amp;pg=PA96|year=2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-538011-8|page=96}}&lt;/ref&gt; ထို ပထမဆုံး အခြေချ နေထိုင်သူများမှာ ဘဲရင်း ရေလက်ကြားတွင် ကုန်းမြေအဖြစ် အာရှ နှင့် အမေရိကကို ဆက်စပ်နေခဲ့သော နေရာကို ဖြတ်ကျော်၍ ရောက်ရှိလာခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Thomas D. Dillehay|title=The Settlement of the Americas: A New Prehistory|url=http://books.google.com/books?id=aM0CRBQ9kFcC&amp;pg=PA61|year=2008|publisher=Basic Books|isbn=978-0-7867-2543-4|page=61|access-date=16 September 2015|archive-date=25 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325161745/http://books.google.com/books?id=aM0CRBQ9kFcC&amp;pg=PA61|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ပေလီယို အင်ဒီးယန်း ရှေးဟောင်းသုတေသန နေရာများ ဖြစ်သော ကျီးအို လတာပြင် နှင့် ငါးပြာဂူတို့မှာ ကနေဒါရှိ လူတို့ အခြေချ နေထိုင်ရာ အစောဆုံး နှစ်နေရာ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Center for Archaeological Sciences Norman Herz Professor of Geology and Director|author2=Society of Archaelogical Sciences both at University of Georgia Ervan G. Garrison Associate Professor of Anthropology and Geology and President|title=Geological Methods for Archaeology|url=http://books.google.com/books?id=YSPkmV_mRvkC&amp;pg=PA125|year=1997|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-802511-5|page=125}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါရှိ ရှေးဦး အခြေချ နေထိုင်ရာ လူ့အဖွဲ့အစည်းများတွင် အတည်တကျ နေထိုင်မှု၊ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး၊ ရှုပ်ထွေးသော လူ့အဖွဲ့စည်း ဝါစဉ်များ နှင့် ကုန်သွယ်ရေး ကွန်ယက်များ အစရှိသည့် သွင်ပြင်လက္ခဏာများ ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hayes|first=Derek|title=Canada: an illustrated history|url=https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6|year=2008|publisher=Douglas &amp; Mcintyre|isbn=978-1-55365-259-5|pages=[https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6/page/7 7], 13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://books.google.com/books?id=quM1xyFyfhQC&amp;pg=PA170| title=Indigenous difference and the Constitution of Canada| first= Patrick| last=Macklem|year=2001|publisher=University of Toronto Press|page=170|isbn=978-0-8020-4195-1}}&lt;/ref&gt; ဥရောပ စွန့်စား ရှာဖွေသူတို့ ၁၅ ရာစု နှင့် ၁၆ ရာစု အစောပိုင်းတို့တွင် ရောက်ရှိလာပြီးနောက် အချို့သော ယဉ်ကျေးမှုများ ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့ပြီး ရှေးဟောင်းသုတေသန စူးစမ်းရှာဖွေမှုများမှ တဆင့်သာ သိရှိရသည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|last=Sonneborn|first=Liz|title=Chronology of American Indian History|url=https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5|date=January 2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-6770-1|pages=[https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5/page/2 2]–12}}&lt;/ref&gt;

ဥရောပသားတို့ ပထမဆုံး အခြေချ နေထိုင်ချိန်တွင် ရှေဦးနေထိုင်သူတို့၏ လူဦးရေမှာ ၂ သိန်းမှ&lt;ref name=dying&gt;{{cite book|last=Wilson|first=Donna M|author2=Northcott, Herbert C|url=http://books.google.com/books?id=p_pMVs53mzQC&amp;pg=PA25|title=Dying and Death in Canada|publisher=University of Toronto Press|year=2008|isbn=978-1-55111-873-4|pages=25–27}}&lt;/ref&gt; ၂ သန်း အတွင်း&lt;ref name=Steckel&gt;{{cite book|last=Thornton|first=Russell|title=A population history of North America|editors=Haines, Michael R; Steckel, Richard Hall|publisher=Cambridge University Press|year=2000|pages=13, 380|chapter=Population history of Native North Americans|isbn=978-0-521-49666-7}}&lt;/ref&gt; ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရပြီး ကနေဒါ ရှေးဦးနေထိုင်သူတို့ နှင့် ဆိုင်သော တော်ဝင် ကော်မရှင်ကမူ ၅ သိန်းဟု လက်ခံ ထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|series=Handbook of North American Indians|title=Indians In Contemporary Society|volume=2|editor1-last=Bailey|editor1-first= Garrick Alan|chapter=Native Populations of Canada|last=O'Donnell|first=C. Vivian|year=2008|publisher= Government Printing Office|chapter-url=http://books.google.com/books?id=Z1IwUbZqjTUC&amp;pg=PA285|page=285|isbn=978-0-16-080388-8}}&lt;/ref&gt; ဥရောပ သားတို့၏ ကိုလိုနီပြုမှု အကျိုးဆက် အဖြစ် ရှေးဦးနေထိုင်သူတို့မှာ အသစ်ရောက်ရှိလာသော တုပ်ကွေး၊ ဝက်သက်၊ ရေကျောက် အစရှိသော ၎င်းတို့ အနေနှင့် သဘာဝ အားဖြင့် ခုခံ စွမ်းအား မရှိသော ရောဂါများ၏ ကူးစက် ပျံ့နှံ့မှုကို ခံစားရပြီး ဥရောပသားတို့ ရောက်ရှိပြီး ရာစုနှစ် တစ်ခု အကြာတွင် ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်း အထိ လူဦးရေ ကျဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref name=dying/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book| last=True Peters| first=Stephanie| title=Smallpox in the New World|url=http://books.google.com/books?id=v0zEiM_hijsC&amp;pg=PA39|year=2005|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-1637-1|page=39}}&lt;/ref&gt;

ဥရောပ ကနေဒါသားတို့ နှင့် ဖတ်စ်နေးရှင်း နှင့် အီနွစ် အစရှိသော လူမျိုးတို့၏ အစောပိုင်း ဆက်ဆံရေးမှာ ပဋိပက္ခ လုံးဝ မရှိဟု မဆိုနိုင်သော်လည်း အတော်ပင် ပြေလည်သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Preston|first=David L.|title=The Texture of Contact: European and Indian Settler Communities on the Frontiers of Iroquoia, 1667–1783|url=http://books.google.com/books?id=L-9N6-6UCnoC&amp;pg=PA43|year=2009|publisher=U of Nebraska Press|isbn=978-0-8032-2549-7|pages=43–44}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါ ဘုရင် အသိုင်းအဝိုင်း  နှင့် ရှေးဦးနေထိုင်သူတို့မှာ ဥရောပသားတို့ ကိုလိုနီစနစ် ဖော်ဆောင်သည့် အချိန်တွင် စတင်၍ ကူးလူးဆက်ဆံမှုများ ပြုခဲ့ကြပြီး အီနွစ်တို့မှာ ဥရောပသားတို့နှင့် ဆက်ဆံရေးတွင် အကန့်အသတ် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html|work=Innu Culture|title=3. Innu-Inuit 'Warfare'|year=1999|author=Tanner, Adrian|publisher=Department of Anthropology, Memorial University of Newfoundland|accessdate=May 23, 2011|archive-date=23 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110823015544/http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html}}&lt;/ref&gt; ၁၈ ရာစု နှောင်းပိုင်းမှ အစပြု၍ ဥရောပ ကနေဒါသားတို့က ရှေးဦးနေထိုင်သူတို့ကို ၎င်းတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု အတွင်း ဝင်ရောက်ပေါင်းစပ်ရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Asch|first=Michael|title=Aboriginal and Treaty Rights in Canada: Essays on Law, Equity, and Respect for Difference|url=http://books.google.com/books?id=9Uae4mTTyYYC&amp;pg=PA28|year=1997|publisher=UBC Pres|isbn=978-0-7748-0581-0|page=28}}&lt;/ref&gt; ထိုသို့ အားထုတ်မှုများမှာ ၁၉ ရာစု နှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းတို့တွင် အထွဋ်အထိပ်သို့ ရောက်ခဲ့ပြီး အတင်းအကျပ် ပေါင်းစည်းစေခြင်း နှင့် ရွှေ့ပြောင်းစေခြင်းများကို ပြုခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kirmayer|first1=Laurence J.|last2=Guthriefirst2=Gail Valaskakis|title=Healing Traditions: The Mental Health of Aboriginal Peoples in Canada|url=http://books.google.com/books?id=AXYDxvx3zSAC&amp;pg=PA9|year=2009|publisher=UBC Press|isbn=978-0-7748-5863-2|page=9}}&lt;/ref&gt;

===ဥရောပမှ ကိုလိုနီပြုခြင်း===
ဥရောပသားတို့ ကိုလိုနီ ပြုရန် ပထမဆုံး ကြိုးပမ်းခြင်းမှာ အေဒီ ၁၀၀၀ ခန့်က  နော့စ်လူမျိုးတို့ နယူးဖောင်လန်ဒေသရှိ [[လန်စီ မီးဒိုး]]တွင် ခဏတာမျှ အခြေချ နေထိုင်ခြင်းမှ အစပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Norse Discovery of America|first=Arthur Middleton|last=Reeves|url=http://books.google.com/books?id=HkoPUdPM3V8C&amp;pg=PA7|publisher=BiblioLife|page=82|year=2009|isbn=978-0-559-05400-6}}&lt;/ref&gt; ထိုအချိန်မှစ၍  ဥရောပသားတို့၏ ထပ်မံ စူးစမ်းရှာဖွေခြင်း မပြုတော့သည်မှာ ၁၄၉၇ ခုနှစ် အီတလီ ရေကြောင်းသွား ဂျွန်ကာဘော့မှ အင်္ဂလန် အတွက် ကနေဒါ၏ အတ္တလန္တိတ် ကမ်းရိုးတန်းကို စူးစမ်း ရှာဖွေသည့် အချိန်အထိ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=John Cabot's voyage of 1497|url=http://www.heritage.nf.ca/exploration/cabot1497.html|publisher=Memorial University of Newfoundland|year=2000|accessdate=August 15, 2012|archive-date=12 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150212041811/http://www.heritage.nf.ca/exploration/cabot1497.html}}&lt;/ref&gt; ထို့နောက် ၁၆ ရာစု အစောပိုင်းတွင် ဘက်စ် လူမျိုးများ နှင့် ပေါ်တူဂီ သင်္ဘောသားများ အတ္တလန္တိတ် ကမ်းရိုးတန်း တလျှောက်တွင် ဝေလငါး ဖမ်းရန် နှင့် ငါးဖမ်းရန် စခန်းများတည်ဆောက်ကြသည်။&lt;ref name=hornsby/&gt; ၁၅၃၄ တွင် ပြင်သစ်လူမျိုး စူးစမ်း ရှာဖွေသူ ဂျက်ကာတီယာမှ စိန့်လောရင့်မြစ်တလျှောက် စူးစမ်းရှာဖွေရှာဖွေခဲ့ပြီး ဇူလိုင်လ ၂၄ ရက်တွင် အမြင့် ၃၃ပေ (၁၀ မီတာ) မျှ မြင့်မားပြီး &quot;ပြင်သစ်ဘုရင် သက်တော်ရှည်ပါစေ&quot; ဟူသော စာတမ်း ရေးထိုးထားသည့် လက်ဝါးကပ်တိုင်ကို စိုက်ထူခဲ့ကာ ထိုနယ်မြေကို ပြင်သစ်ဘုရင် ဖရန်စစ် ၁ ၏ အမည်ဖြင့် သိမ်းယူခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Cartier, Jacques; Biggar, Henry Percival; Cook, Ramsay|title=The Voyages of Jacques Cartier|url=http://books.google.com/books?id=VcKEk7hRTmYC&amp;pg=PA26|year=1993|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-0-8020-6000-6|page=26}}&lt;/ref&gt;

၁၅၈၃ ခုနှစ်တွင် ပထမမြောက် အဲလိဇဘက်1 ဘုရင်မ၏ တော်ဝင် အခွင့်အာဏာ လွှဲအပ်ခံရသူ ဆာ ဟမ်ဖရေး ဂီးလ်ဘတ်မှ  နယူးဖောင်လန်မှ စိန့်ဂျွန်မြို့ကို မြောက်အမေရိက၏ ပထမဆုံးသော အင်္ဂလိပ် ကိုလိုနီနယ်မြေ အဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|author=Rose, George A|title=Cod: The Ecological History of the North Atlantic Fisheries|url=http://books.google.com/books?id=tDNe7GOOwfwC&amp;pg=PA209|date=October 1, 2007|publisher=Breakwater Books|isbn=978-1-55081-225-1|page=209}}&lt;/ref&gt; ၁၆၀၃တွင်  ပြင်သစ် စွန့်စားရှာဖွေသူ တစ်ဦးဖြစ်သော ဆင်မျူရယ် ဒီ ချက်ပလိန် ရောက်ရှိလာပြီး ပထမဆုံးသော ဥရောပသားတို့၏ အခြေချ နေထိုင်ရာ နေရာဖြစ်သော ပေါ့တ်ရွိုင်ရယ်မြို့ကို ၁၆၀၅ တွင် လည်းကောင်း နှင့် ကွီးဗက်စီးတီးကို ၁၆၀၈ တွင် လည်းကောင်း တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Ninette Kelley|author2=Michael J. Trebilcock|title=The Making of the Mosaic: A History of Canadian Immigration Policy|url=http://books.google.com/books?id=3IHyRvsCiKMC&amp;pg=PA27|date=September 30, 2010|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-0-8020-9536-7|page=27}}&lt;/ref&gt; နယူးဖရန့်ဟု ခေါ်သော မြောက်အမေရိကရှိ ပြင်သစ်ကိုလိုနီနယ်မြေများတွင် အခြေချ နေထိုင်သူများတွင် ကနေဒီယန် များက စိန့်လောရင့်မြစ်ဝှမ်းတွင် လည်းကောင်း၊ အကေးဒီးယန်းများက ယနေ့ခေတ် မရိန်တိုင်း ဟုခေါ်သော နေရာတွင် လည်းကောင်း အခြေချခဲ့ကြပြီး သားမွှေးကုန်သည်များနှင့် ကက်သလစ် သာသနာပြုများကမူ ဂရိတ်လိတ်ဒေသ၊ ဟတ်ဒ်ဆန်ပင်လယ်အော်၊ မစ္စစ္စပီ ရေဝေကုန်းတန်း နှင့် လူဝီစီးယားနား အထိ စူးစမ်းရှာဖွေ သွားလာခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Howard Roberts LaMar|title=The Reader's Encyclopedia of the American West|url=https://archive.org/details/readersencyclope00lama_0|year=1977|publisher=University of Michigan|isbn=978-0-690-00008-5|page=[https://archive.org/details/readersencyclope00lama_0/page/355 355]}}&lt;/ref&gt; ၁၇ ရာစု အလယ်ပိုင်းတွင် မြောက်အမေရိက သားမွှေးကုန်သွယ်မှုကို ထိန်းချုပ်ရန် ကြိုးစားသူများကြားတွင် ဘီဗာစစ်ပွဲ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Tucker, Spencer C; Arnold, James; Wiener, Roberta |title=The Encyclopedia of North American Indian Wars, 1607–1890: A Political, Social, and Military History|url=http://books.google.com/books?id=JsM4A0GSO34C&amp;pg=PA394|date=September 30, 2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-85109-697-8|page=394}}&lt;/ref&gt;

၁၆၁၀ မှစ၍ အင်္ဂလိပ်တို့သည် နယူးဖောင်လန်ရှိ ကျူးပစ် နှင့် ဖယ်ရီလန်း တို့တွင် ကိုလိုနီနယ်မြေများ ထပ်မံ ထူထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Phillip Alfred Buckner|author2=John G. Reid|title=The Atlantic Region to Confederation: A History|url=http://books.google.com/books?id=_5AHjGRigpYC&amp;pg=PA55|year=1994|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-0-8020-6977-1|pages=55–56}}&lt;/ref&gt; များမကြာမီတွင် တောင်ဘက်ရှိ ကိုလိုနီ နယ်မြေ ၁၃ ခုဟု ခေါ်ကြသော ယခုလက်ရှိ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု တည်ရှိရာ ကိုလိုနီနယ်မြေများကို ဆက်လက် ထူထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=hornsby&gt;{{cite book|last=Hornsby|first=Stephen J|title=British Atlantic, American frontier: spaces of power in early modern British America|url=https://archive.org/details/britishatlantica0000horn|year=2005|publisher=University Press of New England|isbn=978-1-58465-427-8|pages=[https://archive.org/details/britishatlantica0000horn/page/14 14], 18–19, 22–23}}&lt;/ref&gt; ၁၆၈၉ ခုနှစ်နှင့် ၁၇၆၃ ခုနှစ်ကြားတွင် မြောက်အမေရိက ကိုလိုနီနယ်မြေများ၌ စစ်ပွဲ ၄ ခု ဆက်တိုက် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းစစ်ပွဲများမှာ ခုနစ်နှစ်စစ်ပွဲဟု ခေါ်သော မြောက်အမေရိက စစ်ပွဲများတွင် ပါဝင်သော စစ်ပွဲများဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|author= Nolan, Cathal J|title=Wars of the age of Louis XIV, 1650–1715: an encyclopedia of global warfare and civilization|url=http://books.google.com/books?id=Nn_61ts-hQwC&amp;pg=PA160|year=2008|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-33046-9|page=160}}&lt;/ref&gt; ၁၇၁၃ အုထရက်ချ် စာချုပ် နှင့် ၁၇၆၃ ပဲရစ်စာချုပ်တို့ကြောင့် ကုန်းမြေမကြီး ဖြစ်သော နိုဗာ စကိုးရှားအား ကနေဒါသို့ ပေးအပ်လိုက်ရကာ ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်သို့ ရောက်လာခဲ့ပြီး နယူးဖရန့်၏ အစိတ်အပိုင်း အတော်များများကိုလည်း ခုနစ်နှစ် စစ်ပွဲ အပြီးတွင် ဗြိတိန်သို့ ပေးအပ်လိုက်ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Allaire|first=Gratien|title=From &quot;Nouvelle-France&quot; to &quot;Francophonie canadienne&quot;: a historical survey|journal=International Journal of the Sociology of Language|date=May 2007|issue=185|pages=25–52|doi=10.1515/IJSL.2007.024|volume=2007}}&lt;/ref&gt;
[[File:Benjamin West 005.jpg|thumb|left|ပန်းချီဆရာ ဘင်ဂျမင်ဝက်စ်၏ ဗိုလ်ချုပ်ကြီးဝုဖ် သေဆုံးခြင်း (၁၇၇၁) ပန်းချီကားမှာ ကွီးဗက်စီးတီးရှိ အေဘရာဟမ်လွင်ပြင် တိုက်ပွဲတွင် ဂျိမ်းဝုဖ် ကျဆုံးခြင်းကို ခြယ်မှုန်း သရုပ်ဖော်ထားသည်။]]

၁၇၆၃ တော်ဝင်ကြေညာချက်ဖြင့် ကွီးဗက်ပြည်နယ် ကို နယူးဖရန့်မှ ခွဲထုတ် တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ဘရက်တန် အိုင်းလန်း အငူ ကိုလည်း နိုဗာစကိုးရှား သို့ ပူးပေါင်း ထည့်သွင်းခဲ့သည်။
&lt;ref name=buckner/&gt; ယခု ပရင့်စ် အက်ဒ်ဝပ်ကျွန်း ဟု ခေါ်သော စိန့်ဂျွန်ကျွန်းသည် ၁၇၆၉ တွင် သီးသန့်ကိုလိုနီ နယ်မြေ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Hicks|first=Bruce M|title=Use of Non-Traditional Evidence: A Case Study Using Heraldry to Examine Competing Theories for Canada's Confederation|journal=British Journal of Canadian Studies|date=March 2010|volume=23|issue=1|pages=87–117|doi=10.3828/bjcs.2010.5}}&lt;/ref&gt; ကွီးဗက် ရှိ ပဋိပက္ခများကို ရှောင်လွှဲရန် အတွက် ဗြိတိသျှ ပါလီမန်မှ ကွီးဗက်အက်ဥပဒေကို ၁၇၇၄ တွင် အတည်ပြု ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး ကွီးဗက် နယ်မြေကို ဂရိတ်လိတ် နှင့် အိုဟိုင်းယိုး မြစ်ဝှမ်းအထိ တိုးချဲ့ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Eric Nellis |title=An Empire of Regions: A Brief History of Colonial British America|url=http://books.google.com/books?id=-b6YVX53fIsC&amp;pg=PT331|year=2010|publisher=University of Toronto Press –  University of British Columbia|isbn=978-1-4426-0403-2|page=331}}&lt;/ref&gt; ၎င်းမှ ပြင်သစ်ဘာသာ၊ ကက်သလစ် ယုံကြည်မှုနှင့် ပြင်သစ် တရားမ ဥပဒေတို့ကို ပြန်လည် ပေါ်ထွန်းစေခဲ့သည်။ ထိုဖြစ်ရပ်ကြောင့် ၁၇၇၅ ခုနှစ် [[အမေရိကန် တော်လှန်ရေး]] မဖြစ်ပွားမီတွင်  ကိုလိုနီ နယ်မြေ ၁၃ ခုရှိ နေထိုင်သူများအား ဒေါသထွက်စေခဲ့ပြီး ဗြိတိသျှ ဆန့်ကျင်ရေး စိတ်ဓာတ်များကို လောင်မြိုက်စေခဲ့သည်။&lt;ref name=buckner/&gt;

၁၇၈၃ ပဲရစ်စာချုပ်မှ အမေရိကန် လွတ်လပ်ရေးကို အသိအမှတ် ပြုခဲ့ပြီး ဂရိတ်လိတ်ဒေသ၏ တောင်ဘက်ရှိ (မြောက်ဘက်မပါ) ထပ်မံ တိုးချဲ့ထားသော နယ်မြေများကို အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု အသစ်သို့ ပေးအပ်လိုက်ရသည်&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Todd Leahy|author2=Raymond Wilson|title=Native American Movements|url=http://books.google.com/books?id=999tRpj8VGQC&amp;pg=PR49|date=September 30, 2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6892-2|page=49}}&lt;/ref&gt; မရိန်တိုင်းရှိ လွိုင်ရယ်လစ်စ် တို့၏ အခြေချနေထိုင်ရာ နေရာများကို ပြန်လည် စုစည်းရာတွင် နယူးဘရန်းဝစ်အား နိုဗာ စကိုးရှားမှ ခွဲထုတ်ခဲ့သည်။ အင်္ဂလိပ် စကားပြောသော  ကွီးဗက်ရှိ လွိုင်ရယ်လစ်များကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားသည့် အနေဖြင့် ၁၇၉၁ ဖွဲ့စည့်ပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အက် အရ နောင်တွင် ကွီးဗက် ဖြစ်လာမည့် ပြင်သစ်စကားပြောသည့် ကနေဒါ အောက်ပိုင်း နှင့် နောင်တွင် အွန်တေးရီးအိုး ဖြစ်လာမည့် အင်္ဂလိပ်စကားပြော ကနေဒါ အထက်ပိုင်းတို့ကို ခွဲခြားခဲ့ကာ ဒေသ တစ်ခုချင်းစီကို မိမိတို့ကိုယ်တိုင် ရွေးကောက်တင်မြှောက်နိုင်သည့် လွှတ်တော်များ တည်ထောင်စေခဲ့သည်။.&lt;ref&gt;{{cite book|last=McNairn|first=Jeffrey L|title=The capacity to judge|publisher=University of Toronto Press|year=2000|page=24|url=http://books.google.com/books?id=T_A3pZQrHzIC&amp;pg=PA24|isbn=978-0-8020-4360-3}}&lt;/ref&gt;
[[File:Fathers of Confederation LAC c001855.jpg|thumb| ပန်းချီဆရာ ရောဘတ် ဟဲရစ်၏ကွန်ဖက်ဒရေးရှင်း၏ ဖခင် (၁၈၈၄) ပန်းချီကားတွင် ၁၈၆၄ ခုနှစ် ချားလော့တောင်း နှင့် ကွီးဗက် ကွန်ဖရင့်တို့ ပေါင်းစပ်ပြုလုပ်နေပုံကို ရေးဆွဲထားသည်။]]

ကနေဒါဒေသများမှာ ၁၈၁၂ ခုနှစ် ဗြိတိန်နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတို့၏ စစ်ပွဲများတွင် ရှေ့တန်းစစ်မျက်နှာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ စစ်အပြီးတွင် ၁၈၁၅ ခုနှစ်မှ စတင်၍ ဗြိတိန်နိုင်ငံ နှင့် အိုင်ယာလန်နိုင်ငံတို့မှ လူပေါင်း မြောက်မြားစွာတို့ ပြောင်းရွှေ့ အခြေချရန် ရောက်ရှိလာ ခဲ့သည်။&lt;ref name=Steckel/&gt; ၁၈၂၅ ခုနှစ် နှင့် ၁၈၄၆ ခုနှစ် ကြားတွင် ဥရောပမှ ရွှေ့ပြောင်း နေထိုင်သူပေါင်း ၆၂၆,၆၂၈ ဦး ကနေဒါ ဆိပ်ကမ်းများသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်ဟု မှတ်တမ်း ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/QuebecHistory/encyclopedia/ImmigrationHistoryofCanada.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071216101207/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/QuebecHistory/encyclopedia/ImmigrationHistoryofCanada.htm|archivedate=December 16, 2007|title=Immigration History of Canada|year=2004|publisher=Marianopolis College|accessdate=May 23, 2011}}&lt;/ref&gt; ထိုလူများတွင် အိုင်ယာလန် အစားအစာပြတ်လပ်မှု ကပ်ဘေးမှ ထွက်ပြေးလာသူများနှင့် စကော့တလန်ကုန်းမြင့်မှာ ဖိအားသုံး ရွှေ့ပြောင်းစေမှုကြောင့် နေရာပျောက်ခဲ့သော ဂေးလစ်စကားပြော စကော့လူမျိုးများ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html |work=cchahistory.ca |title=The Irish Emigration of 1847 and Its Canadian Consequences |access-date=20 September 2015 |archive-date=7 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707141525/http://www.cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html }}&lt;/ref&gt; ကူးစက်ရောဂါများကြောင့် ၁၈၉၁ ခုနှစ် မတိုင်မီ ကနေဒါသို့ ပြောင်းရွှေ့လာသော ဥရောပသားတို့၏ ၂၅ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၃၃ ရာခိုင်နှုန်းကြား သေဆုံးခဲ့ ကြသည်။ &lt;ref name=dying/&gt;

၁၈၃၇တွင် ဖြစ်ပွားသော မအောင်မြင်ခဲ့သည့် ပုန်ကန်မှု အပြီးတွင် တာဝန်ယူနိုင်မည့် အစိုးရတစ်ရပ် ပေါ်ပေါက်ရန် အာသီသ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက်တွင် ဒါဟမ် အစီရင်ခံစာမှ တာဝန်ယူနိုင်မည့် အစိုးရတစ်ရပ် ဖွဲ့စည်းရန် နှင့် ပြင်သစ် ကနေဒီယန်တို့အား အင်္ဂလိပ် ယဉ်ကျေးမှု အတွင်း သွတ်သွင်းရန် ထောက်ခံအားပေး ခဲ့သည်။ &lt;ref name=buckner/&gt; ၁၈၄၀ ပြည်ထောင်စု အက်မှ ကနေဒါဒေသများကို ကနေဒါပြည်နယ် အဖြစ် ပေါင်းစည်းခဲ့ပြီး ဗြိတိသျှ မြောက်အမေရိကန် ပြည်နယ် များတွင် တာဝန်ယူနိုင်မည့် အစိုးရကို ၁၈၄၉ တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Romney|first=Paul|date=Spring 1989|title=From Constitutionalism to Legalism: Trial by Jury, Responsible Government, and the Rule of Law in the Canadian Political Culture|journal=Law and History Review|publisher=University of Illinois Press|volume=7|issue=1|page=128|doi=10.2307/743779}}&lt;/ref&gt; ၁၈၄၆ ခုနှစ် အော်ရီဂွန် စာချုပ် လက်မှတ်ရေးထိုးပြီးနောက်တွင် ဗြိတိန်နှင့် အမေရိကန်တို့၏ အော်ရီဂွန် နယ်နိမိတ် အငြင်းပွားမှု အဆုံးသတ်ခဲ့ပြီး လတ္တီကျု ၄၉ ဒီဂရီ တလျှောက် အနောက်ဘက်သို့ နယ်နိမိတ်ကို ချဲ့ထွင်ခဲ့သည်။ ထိုမှတဆင့် ၁၈၄၉ ခုနှစ်တွင် ဗန်ကူးဗားကျွန်း နှင့် ၁၈၅၈ ခုနှစ် တွင်ဗြိတိသျှ ကိုလံဘီယာ အသီးသီးရှိ ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီများ တည်ထောင်ရန် လမ်းစတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Evenden|first=Leonard J|author2=Turbeville, Daniel E|title=Geographical snapshots of North America|editor=Janelle, Donald G|publisher=Guilford Press|year=1992|page=52|chapter=The Pacific Coast Borderland and Frontier|isbn=978-0-89862-030-6}}&lt;/ref&gt;

===ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံ တည်ထောင်ခြင်းနှင့် ချဲ့ထွင်ခြင်း===
[[File:Canada provinces evolution 2.gif|thumb|left|200px|alt=refer to caption|၁၈၆၇ခုနှစ် ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံ တည်ထောင်သည်မှ အစပြု၍ ကနေဒါရှိ ပြည်နယ်များနှင့် ဒေသများ တိုးပွားပြောင်းလဲလာခြင်းကို ဖော်ပြထားသော ရုပ်ရှင် မြေပုံ]]
ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ ဆိုင်ရာ ကွန်ဖရင့်အချို့ ကျင်းပပြီးနောက် ၁၈၆၇ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေ အက်ဖြင့် ကနေဒါ ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံကို ၁၈၆၇ ဇူလိုင်လ ၁ ရက်တွင် တည်ထောင်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး အစပိုင်းတွင် အွန်တေရီအို၊ ကွီးဗက်၊ နိုဗာ စကိုးရှား နှင့် နယူးဘရန်းဝစ်  ပြည်နယ် ၄ ခု ပါဝင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Gertjan|last1=Dijkink|first2=Hans|last2=Knippenberg|title=The Territorial Factor: Political Geography in a Globalising World|url=http://books.google.com/books?id=3RRJr-5q1H0C&amp;pg=PA226|year=2001|publisher=Amsterdam University Press|isbn=978-90-5629-188-4|page=226}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=bothwell&gt;{{cite book|title = History of Canada Since 1867|url = https://archive.org/details/historyofcanadas0000both_h4k7|first = Robert | last = Bothwell|publisher = Michigan State University Press|year = 1996|isbn = 978-0-87013-399-2|pages=[https://archive.org/details/historyofcanadas0000both_h4k7/page/31 31], 207–310}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါမှ ရူးပတ်လန်း နှင့် အနောက်မြောက်ဒေသတို့ကို ထိန်းချုပ်ပြီး အနောက်မြောက်ဒေသများ အဖြစ် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ မဲတစ်တို့၏ မကျေနပ်မှုကြောင့် မြစ်နီသူပုန်ထမှု ဖြစ်ပွားခဲ့ကာ ၁၈၇၀ ဇူလိုင်လတွင် မာနီတိုဘာ ပြည်နယ် ကို ဖွဲ့စည်း တည်ထောင်ခဲ့သည်။  &lt;ref&gt;{{cite book|last=Bumsted|first=JM|title=The Red River Rebellion|url=https://archive.org/details/redriverrebellio0000bums|publisher=Watson &amp; Dwyer|year=1996|isbn=978-0-920486-23-8}}&lt;/ref&gt; ဗြိတိသျှ ကိုလံဘီယာ နှင့် ဗန်ကူးဗားကျွန်း တို့မှာ ၁၈၆၆ တွင် ပေါင်းစည်းခဲ့ပြီး ၁၈၇၁ တွင် ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ကာ ပရင့်စ်အက်ဒဝပ် ကျွန်းကမူ ၁၈၇၃ တွင် ပေါင်းစည်း ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။

ကွန်ဆာဗေးတစ် ပါတီ အစိုးရမှ အခြေတည်စ ကနေဒါ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းများကို ကာကွယ်ရန် စည်းကြပ်ခွန် ကောက်ခံမည့် အမျိုးသားရေး ပေါ်လစီ တစ်ရပ်ကို ကနေဒါ ပါလီမန်တွင် ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။&lt;ref name=bothwell/&gt; အနောက်ဘက်သို့ ဆက်သွယ် သွားလာနိုင်ရန် တိုက်ကြီးကို ဖြတ်သန်းသွားမည့် ရထားလမ်း ၃ခု (ကနေဒါ ပစိဖိတ် ရထားလမ်း အပါအဝင်) ဖောက်လုပ်ရန်အတွက် ကမကထ ပြုမည့် အစီအစဉ်၊ ပရေရီ မြက်ခင်းပြင်များနှင့် အခြေချ နေထိုင်ရာ နေရာများ ဆက်သွယ်နိုင်ရန် အတွက် ဒိုမီနီယံ မြေယာ ဥပဒေ၊  ထိုဒေသတွင် အချုပ်အခြာ အာဏာ တည်မြဲရန် အတွက် အနောက်မြောက် မြင်းစီး ရဲအဖွဲ့ကို တည်ထောင်ခြင်း စသည်တို့ကိုလည်း ပါလီမန်မှ သဘောတူ အတည်ပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/sir-john-a-macdonald/023013-5000-e.html|title=Sir John A. Macdonald|year=2008|publisher=Library and Archives Canada|accessdate=May 23, 2011|archivedate=14 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110614221958/http://www.collectionscanada.gc.ca/sir-john-a-macdonald/023013-5000-e.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/publications/archivist-magazine/015002-2230-e.html|title=The Canadian West: An Archival Odyssey through the Records of the Department of the Interior|last=Cook|first=Terry|year=2000|work=The Archivist|publisher=Library and Archives Canada|accessdate=May 23, 2011}}&lt;/ref&gt; ၁၈၉၈ ခုနှစ် အနောက်မြောက် ဒေသအတွင်း ကလုန်ဒိုက်ဒေသသို့ ရွှေရှာရန် လူအများအပြား သွားရောက်ကြခြင်း အတွက် ပါလီမန်မှ ယူကွန်း ဒေသကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ လစ်ဘရယ်ပါတီ၏ ဝန်ကြီးချုပ် ဝေးလ်ဖရစ် လော်ရီယာ၏ အစိုးရမှ ဥရောပသား ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ များကို ပရေရီမြက်ခင်းပြင် ဒေသများတွင် အခြေချရန်အတွက် အားပေးသည့် အနေဖြင့် အယ်လ်ဘာတာ နှင့် ဆာစကက်ချဝမ် တို့အား ပြည်နယ်များ အဖြစ် ၁၉၀၅ ခုတွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။&lt;ref name=canatlas&gt;{{cite web |url=http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&amp;sub=building_basics_confederation&amp;lang=En |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060303140806/http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&amp;sub=building_basics_confederation&amp;lang=En |archivedate=March 3, 2006|title=Building a nation|work=Canadian Atlas|publisher=[[Canadian Geographic]]|accessdate=May 23, 2011}}&lt;/ref&gt;

===၂၀ ရာစု အစောပိုင်း===
[[File:Canadian tank and soldiers Vimy 1917.jpg|thumb|alt=လက်နက်ကိုင် စစ်သားများ တင့်ကားအပျက်အစီးနှင့် အလောင်းတစ်လောင်းကို ပတ်၍ ချီတက်နေကြပုံ|၁၉၁၇ ခုနှစ် ဗိုင်မီ တောင်ရိုး တိုက်ပွဲတွင် ကနေဒါ စစ်သားများအား မာ့ခ် ၂ တင့်ကားနှင့် အတူ တွေ့ရစဉ်။]]
ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံ တည်ထောင်ခြင်း အက်ဥပဒေအရ ဗြိတိန်မှ ကနေဒါ၏ နိုင်ငံခြားရေးရာ ကိစ္စရပ်များကို ထိန်းချုပ်ထားဆဲ ဖြစ်သဖြင့် ၁၉၁၄ ခုနှစ် စစ်ကြေညာသည့် အခါတွင် ကနေဒါနိုင်ငံအား ပထမကမ္ဘာစစ် အတွင်းသို့ အလိုအလျောက် ပါဝင်စေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|first=Brian Douglas|last=Tennyson|title=Canada's Great War, 1914–1918: How Canada Helped Save the British Empire and Became a North American Nation|url=http://books.google.com/books?id=w2OeBQAAQBAJ&amp;pg=PA4|year=2014|publisher=Scarecrow Press (Cape Breton University)|isbn=978-0-8108-8860-9|page=4}}&lt;/ref&gt; ဆန္ဒအလျောက် စစ်ထဲသို့ ဝင်သူများအား အနောက်ဘက် စစ်မျက်နှာသို့ ပို့လွှတ်ခဲ့ပြီး နောင်တွင် ကနေဒါ တပ်မကြီး၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်လာခဲ့ကာ ၎င်းအဖွဲ့မှာ ဗိုင်မီတောင်ရိုး  တိုက်ပွဲနှင့် အခြားသော အဓိက တိုက်ပွဲများတွင် အဓိက ကျသော နေရာမှ ပါဝင် ဆင်နွှဲခဲ့သည်။&lt;ref name=morton-milhist&gt;{{cite book|last=Morton|first=Desmond|title=A military history of Canada|publisher=McClelland &amp; Stewart|year=1999|edition=4th|pages=130–158, 173, 203–233, 258|isbn=978-0-7710-6514-9}}&lt;/ref&gt; ပထမကမ္ဘာစစ် တွင် ပါဝင်သော ကနေဒါ စစ်သား ၆၂၅,၀၀၀ ဦးတွင် ၆၀,၀၀၀ ခန့်မှာ ကျဆုံးခဲ့ပြီး ၁၇၂,၀၀၀ ခန့်မှာ ဒဏ်ရာ ရခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|first=J. L.|last=Granatstein|title=Canada's Army: Waging War and Keeping the Peace|url=http://books.google.com/books?id=jqxyhNcha3sC&amp;pg=PA144|year=2004|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-0-8020-8696-9|page=144}}&lt;/ref&gt; ယူနီယံနစ်ပါတီ အစိုးရက စစ်တပ်၏ တစ်စထထက် တစ်စ လျော့နည်းလာသေသာ စစ်သည်အင်အားကို တိုးပွားလာစေရန် အတွက် စစ်မှုမထမ်းမနေရ ဥပဒေကို တင်သွင်းရန် ကြိုးစားသည့် အခါတွင် ပြင်သစ်စကားပြော ကွီးဗက် နယ်သားတို့၏ပြင်းပြင်းထန်ထန် ကန့်ကွက်မှုနှင့် ရင်ဆိုင်ရပြီး ၁၉၁၇ စစ်မှုမထမ်းမနေရ ဥပဒေ ပြဿနာ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=McGonigal1962&gt;{{cite book|first=Richard Morton|last=McGonigal|title=The Conscription Crisis in Quebec – 1917: a Study in Canadian Dualism|year=1962|publisher=Harvard University|page=Intro}}&lt;/ref&gt; စစ်မှုရေးရာ အက်ဥပဒေကြောင့် စစ်မှုမထမ်း မနေရ အခြေအနေကို ဖန်တီးခဲ့ပြီး ကွီးဗက်မြို့ ပြင်ပမှ ပြင်သစ်ဘာသာစကားပြော ကျောင်းများ ပြဿနာ နှင့် အခြားသူများနှင့် အလွန်အမင်း သီးသန့်ဖြစ်နေသော ပြင်သစ်စကားပြော ကနေဒါနိုင်ငံသားများ ပြဿနာများလည်း ပါဝင်ကြကာ လစ်ဘရယ် ပါတီကို ၂ ခြမ်းကွဲစေ ခဲ့သည်။&lt;ref name=McGonigal1962/&gt; ၁၉၁၉ တွင် ကနေဒါသည် [[နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းကြီး]]သို့ ဗြိတိန်နှင့် လွတ်လပ်သောနိုင်ငံ အနေနှင့် ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး ၁၉၃၁ ခု ဝက်မင်စတာ စတက်ကျု ဥပဒေမှ ကနေဒါနိုင်ငံ၏ လွတ်လပ်ခြင်းကို ထပ်ဆင့် အတည်ပြု ပေးခဲ့သည်။&lt;ref name=hail&gt;{{cite journal |last=Hail |first=M |author2=Lange, S |title=Federalism and Representation in the Theory of the Founding Fathers: A Comparative Study of US and Canadian Constitutional Thought |journal=Publius: the Journal of Federalism |date=February 25, 2010 |volume=40 |issue=3 |pages=366–388 |doi=10.1093/publius/pjq001}}&lt;/ref&gt;
[[File:Crew of a Sherman-tank south of Vaucelles.jpg|upright|thumb|left|၁၉၄၄ ခု ဇွန်လ နော်မန်ဒီ တိုက်ပွဲ အတွင်းတွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံ ဗော်ဆဲလ် တောင်ပိုင်း၌ ကနေဒါ စစ်သားများကို ရှားမင်းတင့်ကားဖြင့် တွေ့ရပုံ]]
၁၉၃၀ခုနှစ်များ၏ အစောပိုင်း ကနေဒါ စီးပွားပျက်ကပ်ကြီး အတွင်းတွင် ကနေဒါ၏ စီးပွားရေး ကျဆင်းခဲ့ပြီး နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးတွင် ခက်ခဲမှုများ ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|first=Robert B.|last=Bryce|title=Maturing in Hard Times: Canada's Department of Finance through the Great Depression|url=http://books.google.com/books?id=y2XU2UzE-vUC&amp;pg=PA41|date=June 1, 1986|publisher=McGill-Queens|isbn=978-0-7735-0555-1|page=41}}&lt;/ref&gt; စီးပွားရေး ကျဆင်းမှုများကို တုံ့ပြန်သည့် အနေနှင့် ဆာစကက်ချဝမ်ရှိ ဓနသဟာယ သမဝါယမ ဖက်ဒရေးရှင်းမှ လူမှုဖူလုံရေးကို နိုင်ငံတော်မှ တာဝန်ယူသည့် နိုင်ငံ ဖြစ်လာစေမည့် လိုအပ်ချက်များ ကို (တော်မီ ဒေါက်ဂလပ်စ်မှ စတင်ကာ)  ၁၉၄၀ ခုနှစ်များနှင့် ၁၉၅၀ ခုနှစ်များအတွင်း မိတ်ဆက်ပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mulvale|first=James P|title=Basic Income and the Canadian Welfare State: Exploring the Realms of Possibility|journal=Basic Income Studies|date=July 11, 2008|volume=3|issue=1|doi=10.2202/1932-0183.1084}}&lt;/ref&gt; လစ်ဘရယ် အစိုးရ ဝန်ကြီးချုပ် ဝီလီယမ် လိုင်ယွန် မက်ကင်ဇီ ကင်း၏ အကြံပြုချက်ဖြင့် ဆဌမမြောက် ဂျော့ခ်ဘုရင်မှ [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]] အတွင်း ဂျာမနီကို ဗြိတိန်အပြီး ၇ ရက် အကြာတွင် စစ်ကြေညာခဲ့သည်။ ပထမဆုံး ကနေဒါ စစ်တပ် ယူနစ်များသည် ၁၉၃၉ ဒီဇင်ဘာလတွင် ဗြိတိန်နိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိကြသည်။&lt;ref name=morton-milhist/&gt;

အားလုံး ခြုံကြည့်မည် ဆိုလျှင် ကနေဒါ နိုင်ငံသား တစ်သန်းကျော် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အတွင်း စစ်တပ်များတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင် ခဲ့ကြပြီး ၄၂,၀၀၀ ဦးခန့် သေဆုံးကာ ၅၅,၀၀၀ ခန့် ဒဏ်ရာ ရရှိခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|first=Edward|last=Humphreys|title=Great Candian Battles: Heroism and Courage Through the Years|url=http://books.google.com/books?id=z-SsBAAAQBAJ&amp;pg=PT151|year=2013|publisher=Arcturus Publishing|isbn=978-1-78404-098-7|page=151}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါ တပ်ဖွဲ့များသည် ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်၏ အရေးပါသော တိုက်ပွဲများဖြစ်သော ၁၉၄၂ ခုနှစ် အတွင်း ရှုံးနိမ့်ခဲ့သော ဒရက်ပ် စီးနင်းတိုက်ပွဲ၊ ၁၉၄၄ ခုနှစ်အတွင်း အီတလီသို့ မဟာမိတ်တပ်များ ချင်းနင်းဝင်ရောက်ခြင်း၊ နော်မန်ဒီ ကမ်းတက်တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ နော်မန်ဒီတိုက်ပွဲ နှင့် စကောက်တိုက်ပွဲ တို့တွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=morton-milhist/&gt; နယ်သာလန် နိုင်ငံ သိမ်းပိုက်ခံရစဉ်တွင် ကနေဒါမှ ဒတ်ချ် ဘုရင်ကို ခိုလှုံခွင့် ပေးခဲ့သဖြင့် နယ်သာလန်မှ နာဇီဂျာမနီ လက်အောက်မှ လွတ်မြောက်ရန် ကြိုးပမ်းရာတွင် အဓိက ပံ့ပိုးပေးသူ တစ်ဦးအဖြစ် အသိအမှတ်ပြု ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref name=netherlands&gt;{{cite book|last=Goddard|first=Lance|title=Canada and the Liberation of the Netherlands|url=https://archive.org/details/canadaliberation0000godd|publisher=Dundurn Press|year=2005|pages=[https://archive.org/details/canadaliberation0000godd/page/225 225]–232|isbn=978-1-55002-547-7}}&lt;/ref&gt; စစ်အတွင်း တွင် ကနေဒါနိုင်ငံသည် စစ်အတွက် လိုအပ်သော ပစ္စည်းများကို ကနေဒါ၊ ဗြိတိန်၊ တရုတ် နှင့် ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု စစ်တပ်များအတွက် ထုတ်လုပ်ပေးခြင်းဖြင့် စီးပွားရေး တိုးတက် လာခဲ့သည်။&lt;ref name=morton-milhist/&gt; ၁၉၄၄ ခုနှစ် ကွီးဗက်တွင် စစ်မှုမထမ်းမနေရ အမိန့်အတွက် ပြဿနာ ထပ်မံ ဖြစ်ပွားခဲ့သော်လည်း စစ်အပြီးတွင် ကနေဒါ၌ ကြီးမားသော စစ်တပ် တစ်ခုနှင့် ခိုင်မာသော နိုင်ငံ စီးပွားရေး ကျန်နေရစ် ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bothwell|first=Robert|title=Alliance and illusion: Canada and the world, 1945–1984|url=https://archive.org/details/allianceillusion0000both|year=2007|publisher=UBC Press|isbn=978-0-7748-1368-6|pages=[https://archive.org/details/allianceillusion0000both/page/11 11], 31}}&lt;/ref&gt;

===ယနေ့ခေတ်===
[[File:Alexander-NFLD.jpg|thumb| ၁၉၄၉ ခုနှစ် မတ်လ ၃၁ ရက်တွင် ရီဒေါခန်းမ၌ ဘုရင်ခံချုပ် တျူးနစ်ဗိုင်းကောင့် အလက်ဇန္ဒား (အလယ်)မှ နယူးဖောင်လန်နှင့် ကနေဒါတို့ ပေါင်းစပ်မှု အပြီးသတ် ဥပ​ဒေမူကြမ်းကို လက်ခံ ရယူစဉ်]]
စီးပွားပျက်ကပ်ကြီးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ပြဿနာကြောင့် နယူးဖောင်လန် ဒိုမီနီယံသည် ၁၉၃၄ တွင် အစိုးရကို ဖျက်သိမ်းပြီး ဗြိတိသျှ ဘုရင်ခံ အုပ်ချုပ်သော ကိုလိုနီ နယ်မြေတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ခါးသီးသော ပြည်လုံးကျွတ် ဆန္ဒခံယူပွဲ ၂ ခု အပြီးနောက် နယူးဖောင်လန် နေထိုင်သူများက ၁၉၄၉ တွင် ကနေဒါနိုင်ငံသို့ ပြည်နယ်တစ်ခု အဖြစ် ဝင်ရောက်ရန် မဲပေး ဆုံးဖြတ် ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|first=J. Patrick|last=Boyer|title=Direct Democracy in Canada: The History and Future of Referendums|url=http://books.google.com/books?id=CWGN-RZcqNoC&amp;pg=PA119|year=1996|publisher=Dundurn|isbn=978-1-4597-1884-5|page=119}}&lt;/ref&gt;

စစ်အပြီး ကနေဒါ၏ စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးမှုနှင့် လစ်ဘရယ် အစိုးရ အဆက်ဆက်၏ ပေါ်လစီများကြောင့် ကနေဒါနိုင်ငံသားတို့၏ ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာ အသစ်တစ်ရပ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့ကာ ၁၉၆၅ တွင် ယခု အသုံးပြုနေသော မေပယ်လ်ရွက် အလံကို စတင် အသုံးပြုခြင်း၊ &lt;ref&gt;{{cite book|last=Mackey|first=Eva|title=The house of difference: cultural politics and national identity in Canada|url=https://archive.org/details/houseofdifferenc0000mack|publisher=University of Toronto Press|year=2002|isbn=978-0-8020-8481-1|page=[https://archive.org/details/houseofdifferenc0000mack/page/57 57]}}&lt;/ref&gt; ၁၉၆၉တွင် ရုံးသုံး ဘာသာစကား အဖြစ် အင်္ဂလိပ် နှင့် ပြင်သစ် ၂ ဘာသာကို ပြဋ္ဌာန်းခြင်း၊ &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Landry|first=Rodrigue|author2=Forgues, Éric|title=Official language minorities in Canada: an introduction|journal=International Journal of the Sociology of Language|date=May 2007|issue=185|pages=1–9|doi=10.1515/IJSL.2007.022|volume=2007}}&lt;/ref&gt; ယဉ်ကျေးမှုမျိုးစုံ ရောနှောယှက်နွယ်နေသော ဝါဒကို ၁၉၇၁ တွင် တည်ထောင်ကျင့်သုံးခြင်း တို့ကို ပြုလုပ်လာကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Esses|first=Victoria M|author2=Gardner, RC|date=July 1996|title=Multiculturalism in Canada: Context and current status|url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-behavioural-science_1996-07_28_3/page/145|journal=Canadian Journal of Behavioural Science|volume=28|issue=3|pages=145–152|doi=10.1037/h0084934}}&lt;/ref&gt; ဆိုရှယ် ဒီမိုကရေစီ ဆိုင်ရာ အစီအစဉ်များ ဖြစ်သော ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု၊ ကနေဒါ ပင်စင်စနစ်၊ ကျောင်းသားများအား ငွေချေးခြင်း ကိုလည်း ပြည်နယ်အစိုးရများ မှ တဆင့် တည်ထောင် ကျင့်သုံး လာခဲ့ကြသည်။ အထူးသဖြင့် ကွီးဗက် နှင့် အယ်လ်ဘာတာ တို့မှ ၎င်းတို့၏ စီရင်ပိုင်ခွင့်များ အတွင်းသို့ ထိုအစီအစဉ်များ ဝင်ရောက်လာခြင်းကို ကန့်ကွက် ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/5nDiozOLF?url=http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf|archivedate=1 February 2010|title=Social Policies in Canada: A Model for Development|last=Sarrouh|first=Elissar|date=January 22, 2002|work=Social Policy Series, No. 1|publisher=United Nations|pages=14–16, 22–37|accessdate=May 23, 2011}}&lt;/ref&gt; နောက်ဆုံးတွင် အခြေခံဥပဒေ ဆိုင်ရာ ညီလာခံများ အကြိမ်ကြိမ် ကျင်းပခဲ့ခြင်း ၏ ရလဒ် အနေဖြင့် ၁၉၈၂ တွင် ကနေဒါ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေကို ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းမှ လွှဲပြောင်း ရယူခဲ့ပြီး အခွင့်အရေး နှင့် လွတ်လပ်မှု ဆိုင်ရာ ပဋိဉာဏ် စာတမ်းကိုလည်း စတင် ကျင့်သုံးခဲ့သည်။&lt;ref name=bickerton&gt;{{cite book| editor=Bickerton, James; Gagnon, Alain| title=Canadian Politics| url=https://archive.org/details/canadianpolitics0000unse_n9l0| publisher=Broadview Press| edition=4th| isbn=978-1-55111-595-5| year=2004|pages=[https://archive.org/details/canadianpolitics0000unse_n9l0/page/250 250]–254, 344–347}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၉ တွင်  ဖက်ဒရယ် အစိုးရနှင့် အကြိမ်ကြိမ် ညှိနှိုင်းပြီးနောက် နူနာဗု သည် ကနေဒါ၏ တတိယမြောက် ဒေသ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Légaré|first=André|year=2008|title=Canada's Experiment with Aboriginal Self-Determination in Nunavut: From Vision to Illusion |journal=International Journal on Minority and Group Rights|volume=15|issue=2–3|pages=335–367|doi=10.1163/157181108X332659}}&lt;/ref&gt;

တစ်ချိန်တည်းတွင်ပင် ၁၉၆၀ ခုနှစ်များ၏ အသံတိတ်တော်လှန်ရေး မှတဆင့် ကွီးဗက်၌ နက်ရှိုင်းသော လူမှုရေး နှင့် စီးပွားရေး အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး ခေတ်သစ် အမျိုးသားရေး လှုပ်ရှားမှုများ မွေးဖွားလာခဲ့သည်။ အစွန်းရောက်သော ကွီးဗက် လွတ်မြောက်ရေး တပ်ဦး (အက်ဖ်အယ်လ်ကျူ) မှ ၁၉၇၀တွင် ဗုံးဖောက်ခွဲမှုနှင့် ပြန်ပေးဆွဲမှုများ အကြိမ်ကြိမ် ပြုလုပ်ပြီး အောက်တိုဘာ အရေးအခင်းကို စတင် ဖြစ်ပွားရန် မီးမွှေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Munroe|first=HD|title=The October Crisis Revisited: Counterterrorism as Strategic Choice, Political Result, and Organizational Practice|journal=Terrorism and Political Violence|year=2009|volume=21|issue=2|pages=288–305|doi=10.1080/09546550902765623}}&lt;/ref&gt; ကွီးဗက် ခွဲထွက်ရေး လှုပ်ရှားမှု ဖြစ်သော ခွဲထွက်ရေး လှုပ်ရှားသူ များ၏ ပါတီ ကီဗက်ကွာ သည် ၁၉၇၆ တွင် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း ခံရပြီး မအောင်မြင်သော ပြည်လုံးကျွတ် ဆန္ဒခံယူပွဲကို ၁၉၈၀တွင် ကျင်းပကာ ခွဲထွက်ရန် ကြိုးပမ်းမှု ကျရှုံးခဲ့သည်။ ကွီးဗက် အမျိုးသားရေးဝါဒကို မိချ်လိတ် သဘောတူညီချက်ဖြင့် အခြေခံ ဥပဒေတွင် ထည့်သွင်းရန် ကြိုးပမ်းမှုသည် ၁၉၉၀ တွင် ကျရှုံးခဲ့သည်။&lt;ref name=sorens&gt;{{cite journal|last=Sorens|first=J|title=Globalization, secessionism, and autonomy|url=https://archive.org/details/sim_electoral-studies_2004-12_23_4/page/727|journal=Electoral Studies|date=December 2004|volume=23|issue=4|pages=727–752|doi=10.1016/j.electstud.2003.10.003}}&lt;/ref&gt; ထိုအကြောင်းကြောင့် ကွီးဗက်တွင် ကီဗက်ကွာ အုပ်စု ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး အနောက်ပိုင်းဒေသတွင် ကနေဒါ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး ပါတီကို အားကောင်း လာစေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theglobeandmail.com/news/politics/a-brief-history-of-the-bloc-qubcois/article1672831/|title=A brief history of the Bloc Québécois|newspaper=The Globe and Mail|first=Daniel|last=Leblanc|date=August 13, 2010|accessdate=November 25, 2010|archivedate=1 September 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100901151147/http://www.theglobeandmail.com/news/politics/a-brief-history-of-the-bloc-qubcois/article1672831/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The new politics of the Right: neo-Populist parties and movements in established democracies|first1=Hans-Georg |last1=Betz|first2= Stefan|last2= Immerfall|url=http://books.google.com/books?id=H9cGkDJgW7wC&amp;pg=PA173|page=173|publisher=St. Martinʼs Press|year=1998|isbn=978-0-312-21134-9}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၅ ခုနှစ် ဒုတိယမြောက် ပြည်လုံးကျွတ် ဆန္ဒခံယူပွဲ၌ ကွီးဗက် သီးသန့် အချုပ်အခြာ အာဏာ နယ်မြေ အဖြစ် တည်ရှိရေးမှာ ကန့်ကွက်မဲ ၅၀.၆ ရာနှုန်း နှင့် ထောက်ခံမဲ ၄၉.၄ ရာနှုန်း ဖြင့် ကပ်၍ ရှုံးနိမ့်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|first=Carol L.|last=Schmid|title=The Politics of Language : Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective: Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective|url=http://books.google.com/books?id=JIuO9HmX_8QC&amp;pg=PA112|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-803150-5|page=112}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၇ တွင် တရားလွှတ်တော်ချုပ်မှ ပြည်နယ် တစ်ခုချင်းအလိုက် မိမိ ဆန္ဒဖြင့် ခွဲထွက်ခြင်းမှာ အခြေခံ ဥပဒေကြောင်း အရ တရားမဝင် ဟု ဆုံးဖြတ်ခဲ့ပြီး ရှင်းလင်းချက် အက်ဥပဒေကို ပါလီမန်မှ အတည်ပြု ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံမှ ထွက်ခွာရန်အတွက် ညှိနှိုင်းရမည့် လိုအပ်ချက်များကို ချပြခဲ့သည်။ &lt;ref name=sorens/&gt;

ကွီးဗက်၏ ခွဲထွက်ရေး လှုပ်ရှားမှု အပြင် ၁၉၈၀ ခုနှစ်များနှင့် ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် ပြဿနာပေါင်း မြောက်မြားစွာက ကနေဒါ လူ့အဖွဲ့အစည်းကို ကိုင်လှုပ်ခဲ့သည်။ ထို ပြဿနာများတွင် ကနေဒါ၏ သမိုင်းကြောင်း၌ အကြီးမားဆုံးသော အစုလိုက် အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခဲ့မှု ဖြစ်သည့် ၁၉၈၅ ခုနှစ် အဲယားအိန္ဒိယ၏ လေကြောင်း ခရီးစဉ် အမှတ် ၁၈၂ ဖောက်ခွဲခံရခြင်း၊  &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080622063429/http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/|archivedate=June 22, 2008|title=Commission of Inquiry into the Investigation of the Bombing of Air India Flight 182|publisher=Government of Canada |accessdate=May 23, 2011}}&lt;/ref&gt; ကျောင်းသူများကို ပစ်မှတ်ထား တိုက်ခိုက်သော ၁၉၈၉ ခုနှစ် အီကိုးလ် ပိုလီတက်ခနစ် တက္ကသိုလ်တွင် သေနတ်ဖြင့် ဝင်ရောက်ပစ်ခတ် သတ်ဖြတ်မှု&lt;ref&gt;{{cite web|last= Sourour|first=Teresa K|url=http://www.diarmani.com/Montreal_Coroners_Report.pdf|year=1991 |format=PDF|title=Report of Coroner's Investigation|accessdate=May 23, 2011}}&lt;/ref&gt; အစိုးရ နှင့် ရှေးဦးနေထိုင်သူ တို့ အကြား ပထမဆုံးအကြိမ် အကြမ်းဖက်ထိတွေ့မှု အကြိမ်ကြိမ် ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည့် &lt;ref&gt;{{cite book|last=Roach|first=Kent|title=September 11: consequences for Canada|url=https://archive.org/details/september11conse00roac|publisher=McGill-Queen's University Press|year=2003|pages=[https://archive.org/details/september11conse00roac/page/14 15], 59–61, 194|isbn=978-0-7735-2584-9}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၀ အိုကာ အရေးအခင်း &lt;ref&gt;{{cite news|title=The Oka Crisis|url=http://archives.cbc.ca/politics/civil_unrest/topics/99/|format=Digital Archives |publisher=CBC|year=2000|accessdate=May 23, 2011}}&lt;/ref&gt; စသည်တို့လည်း ပါဝင်သည်။ ကနေဒါသည် အမေရိကန် ဦးဆောင်သော မဟာမိတ် တပ်ဖွဲ့များ၏ ပင်လယ်ကွေ့ စစ်ပွဲ၌ ၁၉၉၀ တွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး ယခင် ယူဂိုဆလားဗီးယားနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော ယူအင်န် ပရိုဖော် စစ်ဆင်ရေး အပါအဝင် ၁၉၉၀ ခုနှစ်များ၏ ငြိမ်းချမ်းရေး ထိန်းသိမ်းရေး အစီအစဉ် အချို့၌ တက်ကြွစွာ ပါဝင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Canada and Multilateral Operations in Support of Peace and Stability|url=http://www.forces.gc.ca/en/news/article.page?doc=canada-and-multilateral-operations-in-support-of-peace-and-stability/hnlhlxfi|publisher=National Defence and the Canadian Forces|year=2010|accessdate=February 2, 2014|archivedate=6 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140306101200/http://www.forces.gc.ca/en/news/article.page?doc=canada-and-multilateral-operations-in-support-of-peace-and-stability%2Fhnlhlxfi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dragoons.ca/unprofor.html|title=UNPROFOR|publisher=Royal Canadian Dragoons|accessdate=October 24, 2012|archivedate=14 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130114221909/http://www.dragoons.ca/unprofor.html}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါသည် ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် အာဖဂန်နစ္စတန် နိုင်ငံသို့ တပ်ဖွဲ့များ ပို့လွှတ်ခဲ့သော်လည်း အမေရိကန် ဦးဆောင်သည့် အီရတ်အား ကျူးကျော် တိုက်ခိုက်မှုတွင် ပါဝင်ရန် ငြင်းဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Jockel|first1=Joseph T|author2=Sokolsky, Joel B|year=2008|title=Canada and the war in Afghanistan: NATO's odd man out steps forward|journal=Journal of Transatlantic Studies|volume=6|issue=1|pages=100–115|doi=10.1080/14794010801917212}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ကနေဒါသည် ကမ္ဘာတဝှမ်းလုံးတွင် ဖြစ်ပွားသော စီးပွားရေး ကျဆင်းမှု၏ ဒဏ်ကို ခံစားခဲ့ရသော်လည်း များသောအားဖြင့် ပြန်လည် တိုးတက်လာ နိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.ca/2012/07/22/canada-recession-recovery_n_1692607.html|title=Canada Recession: Global Recovery Still Fragile 3 Years On|work=Huffington Post|date=July 22, 2012|accessdate=September 1, 2012|archivedate=25 August 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120825152550/http://www.huffingtonpost.ca/2012/07/22/canada-recession-recovery_n_1692607.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://t.thestar.com/#/article/news/canada/2014/12/03/canadian_economy_showing_signs_of_recovery_stephen_poloz_says.html|title=Canadian economy showing signs of wider recovery, Stephen Poloz says|work=Toronto Star|date=December 3, 2014|accessdate=February 13, 2015}}&lt;/ref&gt;၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ကနေဒါ တပ်ဖွဲ့များသည် နေတိုးအဖွဲ့ ဦးဆောင်သော လစ်ဗျားပြည်တွင်းစစ်အား ဝင်ရောက် စွက်ဖက်မှုတွင် ပါဝင်ခဲ့သည့် အပြင်&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/world/story/2011/10/20/f-libya-nato-mission.html|title=Canada's military contribution in Libya|publisher=CBC|date=October 20, 2011|accessdate=November 27, 2011}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ် အလယ်များ အတွက် အီရတ်နိုင်ငံအတွင်း ထကြွမှုများ ဖြစ်သည့် အိုက်အက်စ် တို့ကို တိုက်ခိုက်သည့် တိုက်ပွဲများတွင်လည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=CanadavIS&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-30888344|title=Canada exchanges fire with Islamic State in Iraq|publisher=BBC|date=January 19, 2015|accessdate=February 9, 2015}}&lt;/ref&gt;

== ပထဝီဝင် ==
{{main|ကနေဒါနိုင်ငံ၏ ပထဝီဝင်}}
ကနေဒါနိုင်ငံသည် မြောက်အမေရိကတိုက်ကြီး၏ အစိတ်အပိုင်း အတော်များများကို နေရာယူထားပြီး တောင်ဘက်တွင် တစ်ဆက်တည်းဖြစ်နေသော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် ကုန်းမြေ နယ်စပ် ရှိကာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရှည်လျားဆုံးသော နိုင်ငံ နှစ်နိုင်ငံကြား ကုန်းမြေ နယ်နိမိတ် ဖြစ်သည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု [[အလက်စကာ ပြည်နယ်]] သည် အနောက်မြောက်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။ ကနေဒါနိုင်ငံသည် အရှေ့ဘက်ရှိ အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာမှ အနောက်ဘက် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ အထိ ဆန့်တန်း တည်ရှိနေကာ မြောက်ဘက်တွင် အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{cite web |publisher=CIA |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html |title=Canada |work=World Factbook |date=May 16, 2006 |accessdate=May 23, 2011 |archivedate=30 April 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190430234227/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html }}&lt;/ref&gt; အရှေ့မြောက်ဘက်တွင်မူ [[ဂရင်းလန်ကျွန်း]] တည်ရှိသည်။ ရေထု အပါအဝင် စုစုပေါင်း ဧရိယာ အားဖြင့် ကြည့်မည် ဆိုပါက ကနေဒါနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ရုရှားနိုင်ငံ ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ကုန်းမြေဧရိယာ အနေဖြင့် ကြည့်မည် ဆိုပါက ကနေဒါနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စတုတ္ထမြောက် အကြီးဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ကွာခြားမှု ရှိရခြင်းမှာ ကနေဒါနိုင်ငံတွင် ရေကန် အမြောက်အမြား ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ရေကန်အားလုံး၏ ၆၀ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;cia&quot; /&gt; ကနေဒါနိုင်ငံသည် မြောက်လတ္တီကျု ၄၁ ဒီဂရီ မှ ၈၄ ဒီဂရီကြား၊ အနောက် လောင်ဂျီကျု ၅၂ ဒီဂရီမှ ၁၄၁ ဒီဂရီ ကြားတွင် တည်ရှိသည်။

[[File:Canada-satellite.jpg|thumb|250px|ကနေဒါနိုင်ငံနှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ တစိတ်တပိုင်းကကို ရိုက်ကူးထားသော ဂြိုဟ်တု ဓာတ်ပုံ။ တိုင်ဂါသစ်တောများကို ကနေဒီယန်ရှီးလ် ပေါ်တွင် အနှံ့အပြား တွေ့ရသည်။ ရေခဲနှင့် တန်ဒြာများမှာ အာတိတ်ဘက်တွင် ထင်ရှားစွာ တွေ့ရသည်။ ရေခဲမြစ်များကို ကနေဒီယန် ရော့ကီးတောင်တန်း နှင့် ကမ်းရိုးတန်း တောင်ကုနန်းများတွင် တွေ့ရသည်။ ပြန့်ပြူးပြီး မြေဩဇာ ကောင်းမွန်သော ပရေရီမြက်ခင်းပြင်များက စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး အတွက် အထောက်အကူ ဖြစ်စေသည်။ အရှေ့တောင်ဘက်တွင် ဂရိတ်လိတ်များမှ တဆင့် စိန့်လောရင့်မြစ် မြစ်ဖျားခံ စီးဆင်းလာပြီး  မြေနိမ့်ပိုင်းတွင် ကနေဒါလူဦးရေ အများစု နေထိုင်ကြသည်။]]

၁၉၂၅မှစ၍ ကနေဒါသည် အာတိတ်ဒေသ၏ အနောက် လတ္တီကျု ၆၀ ဒီဂရီ နှင့် အနောက် လောင်ဂျီကျု ၁၄၁ ဒီဂရီကြားကို ပိုင်ဆိုင်သည်ဟု ကြေညာ ခဲ့သော်လည်း&lt;ref name=&quot;West2004&quot;&gt;{{cite book|author=Niels West|title=Marine Affairs Dictionary: Terms, Concepts, Laws, Court Cases, and International Conventions and Agreements|url=http://books.google.com/books?id=wd2pbRxuW0QC&amp;pg=PA31|year=2004|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-30421-7|page=31}}&lt;/ref&gt; ထိုကြေညာချက်ကို နိုင်ငံတကာက အသိအမှတ် မပြုပေ။ ကနေဒါသည် ကမ္ဘာ၏ မြောက်ဖျားစွန်းတွင် နေထိုင်သူများ ရှိရာ နေရာ ဖြစ်ပြီး အယ်လ်စမီးယားကျွန်း၏ မြောက်ဖျားပိုင်း မြောက်လတ္တီကျု ၈၂.၅ ဒီဂရီ မြောက်ဝင်ရိုးစွန်းမှ ၅၀၈မိုင် (၈၁၇ ကီလိုမီတာ) အကွာအဝေး တွင် ကနေဒါ စစ်တပ်၏ တပ်စခန်း တည်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=Canadian Geographic|year=2008|publisher=Royal Canadian Geographical Society|page=20}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါ၏ အာတိတ်ဒေသ နေရာ အများစုကို ရေခဲများ နှင့် အစဉ်အေးခဲနေသော နက်ရှိုင်းမြေလွှာ များဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက် ရှိသည်။ ကနေဒါနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရှည်လျားဆုံးသော ကမ်းရိုးတန်း ရှိရာ နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း အရှည် ၁၂၅,၅၇၀ မိုင် (၂၀၂,၀၈၀ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျားသည်။&lt;ref name=&quot;cia&quot;/&gt; ထို့ပြင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုနှင့် နယ်နိမိတ်မှာလည်း ကမ္ဘာ့ အရှည်လျားဆုံးဖြစ်ပြီး ၅,၅၂၅မိုင်(၈,၈၉၁ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=International Boundary Commission |url=http://www.internationalboundarycommission.org/boundary.html |title=The Boundary |year=1985 |accessdate=May 17, 2012 |archive-date=1 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080801080033/http://www.internationalboundarycommission.org/boundary.html }}&lt;/ref&gt;

နောက်ဆုံး ရေခဲခေတ် ပြီးသည့် အချိန်မှစ၍ ကနေဒါနိုင်ငံတွင် ကနေဒါရှီးလ် ပေါ်ရှိ တိုင်ဂါ သစ်တော အပါအဝင် ထင်ရှားသော သစ်တော ဒေသ ၇ မျိုး ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite book
|title = National Atlas of Canada
|publisher = Natural Resources Canada
|year = 2005
|isbn = 978-0-7705-1198-2 |page = 1}}
&lt;/ref&gt; ကနေဒါတွင် ကြီးမားသော ရေကန်ပေါင်း ၃၁,၇၀၀ ကန် ရှိပြီး&lt;ref&gt;I.e., lakes over {{convert|3|km2|ha}} in area. {{cite book|author=Thomas V. Cech|title=Principles of Water Resources: History, Development, Management, and Policy|url=http://books.google.com/books?id=A2nJCPPixGQC&amp;pg=PA83|year=2010|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-0-470-13631-7|page=83}}&lt;/ref&gt; အခြား မည်သည့်တိုင်းပြည် တွင်မျှ ထိုမျှလောက် များများစားစား မရှိဘဲ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ရေချိုများ၏ အစိတ်အပိုင်း အတော်များများ ပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bailey|first=William G|author2=Oke, TR |author3=Rouse, Wayne R |title=The surface climates of Canada|publisher=McGill-Queen's University Press|year=1997|page=124|url=http://books.google.com/books?id=oxNMhw-rRrQC&amp;pg=PA244|isbn=978-0-7735-1672-4}}&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် ကနေဒါ ရော့ကီးတောင်တန်း နှင့် ကမ်းရိုးတန်း တောင်ကုန်းများတွင် ရေချို ရေခဲမြစ် များ ရှိသည်။ ကနေဒါသည် ဘူမိဗေဒအားဖြင့် အပြောင်းအလဲ များသော နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ငလျင် မကြာခဏ လှုပ်တတ်ကာ မီးတောင်ရှင် များလည်း ရှိသည်။ မီးတောင်များတွင် ထင်ရှားသည်မှာ မီဂါတောင်၊ ဂါရီဘော်ဒီတောင်၊ ကေလေးတောင် နှင့် အက်ဒီဇာ မီးတောင်များ တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book | last = Etkin | first = David | author2=Haque, CE|author3=Brooks, Gregory R| title = An Assessment of Natural Hazards and Disasters in Canada | url = https://archive.org/details/assessmentofnatu0000unse | publisher = Springer | date = April 30, 2003 | pages =[https://archive.org/details/assessmentofnatu0000unse/page/569 569], 582, 583 |isbn = 978-1-4020-1179-5}}&lt;/ref&gt; ၁၇၇၅ ခုနှစ် ဆဲ့စ် မီးတောင်ကတော့ ပေါက်ကွဲခြင်းသည် ကနေဒါနိုင်ငံ၏ အဆိုးရွားဆုံးသော သဘာဝ ဘေးအန္တရာယ် ရင်ဆိုင်ရခြင်း ဖြစ်ပြီး နစ်စဂါ လူမျိုး ၂,၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ပြီး ဗြိတိသျှ ကိုလံဘီယာ မြောက်ပိုင်း နက်စ်မြစ်ဝှမ်းရှိ ၎င်းတို့၏ ကျေးရွာကို ပျက်စီးစေခဲ့သည်။ မီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုမှ ၁၄မိုင် (၂၂.၅ ကီလိုမီတာ) တိုင်အောင် ချော်ရည်များ စီးထွက်ခဲ့ပြီး နစ်စဂါလူမျိုးတို့၏ ပါးစပ်ရာဇဝင် အရ နက်စ်မြစ်၏ စီးဆင်းမှုကိုပင် ပိတ်ဆို့စေခဲ့သည် ဟု ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;Asd&quot;&gt;{{cite book|author=Jessop, A|title=Geological Survey of Canada, Open File 5906|url=http://books.google.com/books?id=z7IL9hO-_6cC&amp;pg=PA18|publisher=Natural Resources Canada|pages=18–|id=GGKEY:6DLTQFWQ9HG}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါနိုင်ငံ၏ လူဦးရေ သိပ်သည်းမှုမှာ ၁ စတုရန်းမိုင်လျှင် ၈.၅ ဦး (၁ စတုရန်း ကီလိုမီတာလျှင် ၃.၃ ဦး) မျှ ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူဦးရေ သိပ်သည်းမှု အနည်းဆုံး နိုင်ငံများတွင် ပါဝင်သည်။ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံလုံး၏ လူဦးရေ အသိပ်သည်းဆုံးသော ဒေသမှာ ကွီးဗက်စီးတီး- ဝင်ဆာစင်္ကြန် ဒေသ ဖြစ်ပြီး ကွီးဗက်တောင်ပိုင်းနှင့် အွန်တေရီအို တောင်ပိုင်း ဂရိတ်လိတ် ရေကန် ကြီးများ နှင့် စိန့်လောရင့်စ် မြစ် တလျှောက်တွင် တည်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;McMurryShepherd2004&quot;&gt;{{cite book|author1=Peter H. McMurry|author2=Marjorie F. Shepherd|author3=James S. Vickery|title=Particulate Matter Science for Policy Makers: A NARSTO Assessment|url=http://books.google.com/books?id=1giH-mvhhw8C&amp;pg=PA391|year=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-84287-7|page=391}}&lt;/ref&gt;

နွေရာသီ နှင့် ဆောင်းရာသီတို့၏ ပျမ်းမျှ အမြင့်ဆုံး အပူချိန် များမှာ ကနေဒါနိုင်ငံ တလျှောက် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားသည်။ ဆောင်းရာသီမှာ နိုင်ငံ၏ နေရာ အတော်များများတွင် ကြမ်းတမ်းပြီး အထူးသဖြင့် ကုန်းတွင်းပိုင်း နှင့် ပရေရီမြက်ခင်းရှိရာ ပြည်နယ်များတွင် ဖြစ်ကာ ထိုဒေသများတွင် [[ကုန်းတွင်း ရာသီဥတု]] ရှိပြီး နေ့စဉ် ပျမ်းမျှ အပူချိန်မှာ အနှုတ် ၁၅ ဒီဂရီ ဆဲလ်စီးယမ် ( ၅ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) မျှ ဖြစ်ပြီး ကြမ်းတမ်းသော လေတိုက်ခတ်မှုများ ရှိလျှင် အနှုတ် ၄၀ ဒီဂရီ အထိ ကျဆင်းလေ့ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |author=The Weather Network|url=http://www.theweathernetwork.com/statistics/C02072/CASK0261?CASK0261 |title=Statistics, Regina SK |accessdate=January 18, 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090105062344/http://www.theweathernetwork.com/statistics/C02072/CASK0261?CASK0261 |archivedate=January 5, 2009}}&lt;/ref&gt; ကမ်းရိုးတန်း မဟုတ်သော ဒေသများတွင် နှင်းဖုံးလွှမ်းနေသည့် အချိန်မှာ ၁ နှစ်လျှင် ၆ လ ခန့် အထိ ရှိနိုင်ပြီး အချို့သော မြောက်ဘက်ဒေသ နှင်းများမှာ တစ်နှစ်ပတ်လုံး ဖုံးလွှမ်းနေတတ်သည်။ ဗြိတိသျှ ကိုလံဘီယာ ကမ်းရိုးတန်းဒေသတွင် သမပိုင်း ရာသီဥတု ရှိပြီး မပြင်းထန်ပဲ မိုးရွာသော ဆောင်းရာသီ ရှိတတ်သည်။ အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတန်းနှင့် အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းများတွင် ပျမ်းမျှ အမြင့်ဆုံး အပူချိန်မှာ ယေဘူယျအားဖြင့် ၂၀ ဒီဂရီ ဆဲလ်စီးယပ်စ် (၇၀ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) မျှ ရှိပြီး ကမ်းရိုးတန်းများ ကြားတွင် ပျမ်းမျှ နွေရာသီ အမြင့်ဆုံး အပူချိန်မှာ ၂၅ မှ ၃၀ ဒီဂရီ ဆဲလ်စီးယပ်စ် (၇၇ မှ ၈၆ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) အထိ ရှိကာ အချို့သော ကုန်းတွင်းပိုင်း ဒေသများတွင် အပူချိန်မှာ ရံဖန်ရံခါတွင် ၄၀ ဒီဂရီ ဆဲလ်စီးယပ်စ်  (၁၀၄ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) မျှ အထိ ရှိတတ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=Environment Canada|url=http://climate.weatheroffice.gc.ca/climate_normals/index_e.html|title=Canadian Climate Normals or Averages 1971–2000|date=March 25, 2004|accessdate=May 23, 2011|archivedate=18 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110518183004/http://climate.weatheroffice.gc.ca/climate_normals/index_e.html}}&lt;/ref&gt;{{Clear|right}}

== အစိုးရနှင့် နိုင်ငံရေး ==
{{main|ကနေဒါနိုင်ငံ၏ အစိုးရ}}
[[File:Canadian parliament MAM.JPG|thumb|alt=A building with a central clocktower rising from a block| ကနေဒါ၏ မြို့တော်ဖြစ်သော [[အော့တဝမြို့]]ရှိ ပါလီမန် အဆောက်အအုံ တောင်ကုန်း]]
ကနေဒါနိုင်ငံတွင် စည်းမျဉ်းခံ ဘုရင်စနစ် နှင့် ဆက်စပ်နေသော ပါလီမန်စနစ် ကျင့်သုံးသည်။ ကနေဒါ၏ ဘုရင်စနစ်မှာ အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားစီရင်ရေး နှင့် ဥပဒေပြုရေး ကဏ္ဍများ၏ အခြေခံ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal| author=Queen Victoria|date=March 29, 1867| title=Constitution Act, 1867: Preamble| publisher=Queen's Printer| url=http://www.solon.org/Constitutions/Canada/English/ca_1867.html |accessdate=May 23, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news| last=Smith| first=David E| title=The Crown and the Constitution: Sustaining Democracy?| periodical=The Crown in Canada: Present Realities and Future Options| page=6| publisher=Queen's University| date=June 10, 2010| url=http://www.queensu.ca/iigr/conf/ConferenceOnTheCrown/CrownConferencePapers/The_Crown_and_the_Constitutio1.pdf| archiveurl=https://www.webcitation.org/5qXvz463C?url=http://www.queensu.ca/iigr/conf/ConferenceOnTheCrown/CrownConferencePapers/The_Crown_and_the_Constitutio1.pdf| archivedate=17 June 2010| accessdate=May 23, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=MacLeod16&gt;{{Cite book| last=MacLeod| first=Kevin S| authorlink=Kevin S. MacLeod| title=A Crown of Maples| publisher=Queen's Printer for Canada| page=16| edition=2nd| url=http://canadiancrown.gc.ca/DAMAssetPub/DAM-CRN-jblDmt-dmdJbl/STAGING/texte-text/crnMpls_1336157759317_eng.pdf?WT.contentAuthority=4.4.4| isbn=978-0-662-46012-1| accessdate=May 23, 2011| year=2012| ref=harv| archive-date=10 November 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20121110140303/http://canadiancrown.gc.ca/DAMAssetPub/DAM-CRN-jblDmt-dmdJbl/STAGING/texte-text/crnMpls_1336157759317_eng.pdf?WT.contentAuthority=4.4.4| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;နိုင်ငံ၏ ဦးသျှောင်မှာ ချားလ် I[[ဒုတိယမြောက် အဲလိဇဘက် ဘုရင်မ|IIဘုရင်]] ဖြစ်၍ သူသည် အခြားသော ဓနသဟာယနိုင်ငံ ၁၅ နိုင်ငံနှင့် ကနေဒါ ပြည်နယ် ၁၀ခု ၏  အကြီးအကဲလည်း ဖြစ်သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ဘုရင်မ၏ ကိုယ်စားလှယ်ဖြစ်သော ကနေဒါ ဘုရင်ခံချုပ် (လက်ရှိတွင် ဒေးဗစ် လွိုက် ဂျွန်စတန်) က ဖက်ဒရယ်ဆိုင်ရာ တော်ဝင် ဝတ္တရားများကို  ဆောင်ရွက်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Governor General of Canada: Roles and Responsibilities|url=http://gg.ca/document.aspx?id=3|publisher=Queen's Printer|accessdate=May 23, 2011|archive-date=15 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915122338/http://gg.ca/document.aspx?id=3|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book| title=Commonwealth public administration reform 2004| publisher=Commonwealth Secretariat| year=2004| pages=54–55|url=http://books.google.com/books?id=ATi5R5XNb2MC&amp;pg=PA54| isbn=978-0-11-703249-1}}&lt;/ref&gt;

ဘုရင်မနှင့် ဘုရင်ခံချုပ်တို့၏ အုပ်ချုပ်ရေးပိုင်းတွင် တိုက်ရိုက် ပါဝင်ပတ်သက်မှုမှာ အလွန်နည်းပါးသည်။&lt;ref name=MacLeod16 /&gt;&lt;ref name=Forseyp1&gt;{{cite book| last=Forsey| first=Eugene| authorlink=Eugene Forsey| title=How Canadians Govern Themselves| pages=1, 16, 26| edition=6th| publisher=Queen's Printer| year=2005| isbn=978-0-662-39689-5| url=http://www2.parl.gc.ca/sites/lop/aboutparliament/forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf| archiveurl=https://www.webcitation.org/5vkPPetrW?url=http://www2.parl.gc.ca/sites/lop/aboutparliament/forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf| archivedate=15 January 2011| accessdate=May 23, 2011| url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Montpetit&gt;{{cite web| url=http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&amp;Lang=E&amp;Print=2&amp;Sec=Ch01&amp;Seq=5| last=Marleau| first=Robert| last2=Montpetit| first2=Camille| title=House of Commons Procedure and Practice: Parliamentary Institutions| publisher=Queen's Printer| accessdate=May 23, 2011| archive-date=28 August 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20110828112251/http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&amp;Lang=E&amp;Print=2&amp;Sec=Ch01&amp;Seq=5}}&lt;/ref&gt; တကယ်တမ်းတွင်  အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာကို အောက်လွှတ်တော်မှ တာဝန်ခံရပြီး အစိုးရအဖွဲ့၏ အကြီးဆုံး ဖြစ်သော ကနေဒါဝန်ကြီးချုပ်မှ ရွေးချယ် ဦးဆောင်သော အစိုးရ သို့မဟုတ် ဘုရင်၏ ဝန်ကြီးများမှ ညွှန်ကြား ကွပ်ကဲသည်။ လက်ရှိ ကနေဒါနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်မှာ စတီဖင် ဟာပါး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.pm.gc.ca/eng/pm.asp?featureId=7| title=Prime Minister of Canada| publisher=Queen's Printer| year=2009| accessdate=May 23, 2011| archivedate=19 April 2010| archiveurl=https://web.archive.org/web/20100419165938/http://www.pm.gc.ca/eng/pm.asp?featureId=7}}&lt;/ref&gt; အချို့သော အရေးပေါ် အခြေအနေများတွင် ဘုရင်ခံချုပ် သို့မဟုတ် ဘုရင်မသည် ဝန်ကြီးအဖွဲ့၏ အကြံပေးမှု မပါဘဲ ၎င်းတို့၏ အာဏာကို အသုံးချခွင့် ရှိသည်။&lt;ref name=Forseyp1/&gt; အစိုးရ အဖွဲ့တွင် တည်ငြိမ်မှု ရှိစေရန် အတွက် အောက်လွှတ်တော်တွင် အများ၏ ယုံကြည်ကိုးစားမှုကိုရပြီး လက်ရှိ နိုင်ငံရေးပါတီ၏ ခေါင်းဆောင် ဖြစ်သူကို ဘုရင်ခံချုပ်က ဝန်ကြီးချုပ် အဖြစ် ခန့်အပ်လေ့ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite book| last=Johnson| first=David| title=Thinking government: public sector management in Canada| url=https://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn| publisher=University of Toronto Press| year=2006| edition=2nd| pages=[https://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn/page/134 134]–135, 149| isbn=978-1-55111-779-9}}&lt;/ref&gt; သို့ဖြစ်၍ ဝန်ကြီးချုပ်ရုံးမှာ အစိုးရ အဖွဲ့အတွင်း အာဏာ အရှိဆုံး အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး ဥပဒေ အများစုကို ပါလီမန်၏ ထောက်ခံမှု ရယူရန် စတင် အဆိုပြုလေ့ ရှိပြီး ဘုရင်ခံချုပ်များ၊ ပြည်နယ် ဘုရင်ခံများ၊ ဆီးနိတ်အမတ်များ၊ ဖက်ဒရယ် တရားရုံး၏ တရားသူကြီးများ၊ ဘုရင်မပိုင် စီးပွားရေး ကော်ပိုရေးရှင်း၏ အကြီးအကဲများ၊ အစိုးရ အေဂျင်စီများကို ဘုရင်မမှ ခန့်ထားနိုင်ရန် အတွက် ရွေးချယ် ပေးရသည်။&lt;ref name=Forseyp1/&gt;  ဒုတိယမြောက် အမတ်အများဆုံး ပါတီ၏ ခေါင်းဆောင်မှာ ဘုရင်မ၏သစ္စာခံ အတိုက်အခံ၏ ခေါင်းဆောင် (လက်ရှိတွင် သောမတ်စ် မူလ်ကဲယား) ဖြစ်ပြီး အစိုးရကို အမြဲတစေ စစ်ဆေးနေရန် ရည်ရွယ်သည့် အပြိုင်အဆိုင် ပါလီမန် စနစ်၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Opposition in a Parliamentary System|url=http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/researchpublications/bp47-e.htm|publisher=Library of Parliament|accessdate=May 23, 2011|archivedate=25 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101125122354/http://www2.parl.gc.ca/content/lop/researchpublications/bp47-e.htm}}&lt;/ref&gt;
[[File:Cansenate.jpg|thumb|left| ပါလီမန် တောင်ကုန်း၏ ဗဟို အဆောက်အဦးအတွင်း တည်ရှိသော ဆီးနိတ်လွှတ်တော်ခန်းမ]]

အောက်လွှတ်တော် အမတ် ၃၀၈ ဦးအား မဲဆန္ဒနယ် တစ်ခုချင်းစီတွင် မဲအများဆုံးလူကို ရွေးချယ်သည်။ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲကို ဘုရင်ခံချုပ်မှ ကျင်းပရန် ကြေညာပြီး ယခင် ရွေးကောက်ပွဲမှ ၄ နှစ် အတွင်း ဝန်ကြီးချုပ်၏ အကြံပေးချက်ကို ရယူ၍ သော်လည်းကောင်း၊ အောက်လွှတ်တော်တွင် အစိုးရအား အယုံအကြည်မရှိ မဲပေးခြင်း ခံရလျှင်သော်လည်းကောင်း ရွေးကောက်ပွဲကို ကျင်းပသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=O'Neal, Brian; Bédard, Michel; Spano, Sebastian|date=April 11, 2011|title=Government and Canada's 41st Parliament: Questions and Answers|url=http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/ResearchPublications/2011-37-e.htm|publisher=Library of Parliament|accessdate=June 2, 2011|archivedate=22 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110522071714/http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/ResearchPublications/2011-37-e.htm}}&lt;/ref&gt; ဆီးနိတ်လွှတ်တော်၏ အမတ် ၁၀၅ ဦးကို ဒေသအလိုက် ခွဲတမ်းကျ ခန့်အပ်ပြီး အသက် ၇၅ နှစ် အထိ တာဝန်ထမ်းဆောင် ကြသည်။&lt;ref name=&quot;GriffithsNerenberg2003&quot;&gt;{{cite book|author1=Ann L. Griffiths|author2=Karl Nerenberg|title=Handbook of Federal Countries|url=http://books.google.com/books?id=GytLtJacxY8C&amp;pg=PA116|year=2003|publisher=McGill-Queen's Press|isbn=978-0-7735-7047-4|page=116}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၁ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲတွင် နိုင်ငံရေးပါတီ ၅ ခုမှ ကိုယ်စားလှယ်များကို ဖက်ဒရယ် ပါလီမန်သို့ ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း ခံရသည်။ ၎င်းတို့မှာ အာဏာရ ပါတီဖြစ်သော ကွန်ဆာဗေးတစ် ပါတီ၊ တရားဝင် အတိုက်အခံ ပါတီ ဖြစ်သော နယူး ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီ၊ ကနေဒါ လစ်ဘရယ် ပါတီ၊ ကီဗက်ကွာ အဖွဲ့ နှင့် ကနေဒါ ဂရင်းပါတီ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ပါလီမန်သို့ ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း ခံရသော သမိုင်းရှိသည့် ပါတီများ အများအပြားပင် ရှိသည်။

ကနေဒါနိုင်ငံ၏ ဖက်ဒရယ်စနစ်သည် အစိုးရ၏ တာဝန်ကို ဖက်ဒရယ် အစိုးရနှင့် ပြည်နယ် ၁၀ ခု တို့အကြား ခွဲဝေထားသည်။ ပြည်နယ် ဥပဒေပြု လွှတ်တော်မှာ လွှတ်တော်တစ်ရပ်စီသာ ရှိပြီး အောက်လွှတ်တော်နှင့် လုပ်ကိုင်ပုံခြင်း တူညီသည်။&lt;ref name=Montpetit /&gt; ကနေဒါ၏ ဒေသ ၃ ခုတွင်လည်း ဥပဒေပြု လွှတ်တော်များ ရှိသော်လည်း ၎င်းတို့တွင် အချုပ်အခြာ အာဏာ မရှိပဲ ပြည်နယ်များနှင့် ယှဉ်လျှင် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေမှ ပေးအပ်ထားသော တာဝန် နည်းပါးသည်။ ဒေသဆိုင်ရာ လွှတ်တော်များမှာလည်း ပြည်နယ်လွှတ်တော်များနှင့် ပုံစံချင်း ကွဲပြားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.assembly.gov.nt.ca/visitors/what-consensus/differences-provincial-governments| title=Differences from Provincial Governments| year=2008| publisher=Legislative Assembly of the Northwest Territories| accessdate=January 30, 2014}}&lt;/ref&gt;

ကနေဒါဘဏ်သညည် ကနေဒါနိုင်ငံ၏ ဗဟိုဘဏ် ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Hasan2013&quot;&gt;{{cite book|author=Dinçer, Hasan|title=Global Strategies in Banking and Finance|url=http://books.google.com/books?id=ElwrAgAAQBAJ&amp;pg=PA69|year=2013|publisher=IGI Global|isbn=978-1-4666-4636-0|page=69}}&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် ဘဏ္ဍာရေး ဝန်ကြီးနှင့် စက်မှုဝန်ကြီးတို့မှ ကနေဒါ ကိန်းဂဏန်း အချက်အလက်ဆိုင်ရာ အေဂျင်စီ ကို အသုံးပြု၍ ဘဏ္ဍာရေး အစီအမံများ ဆောင်ရွက်ခြင်းနှင့် စီးပွားရေး ပေါ်လစီ များ ရေးဆွဲခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm|title=About|publisher=Statistics Canada|year=2014|accessdate=February 14, 2015|archive-date=15 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150115144515/http://statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===ဥပဒေ===
ကနေဒါနိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေသည် ကနေဒါနိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံး ဥပဒေဖြစ်ပြီး ​ရေးသားပြဋ္ဌာန်းထားသော ဥပဒေနှင့် ရေးသား မထားသော လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ ပါဝင်သည်။ ၁၈၆၇ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အက် (၁၉၈၂ ခုနှစ် မတိုင်မီက ဗြိတိသျှ မြောက်အမေရိက အက်ဥပဒေဟု သိရှိကြသည်။) မှ ပါလီမန် အစဉ်အလာတွင် အခြေခံသော အစိုးရ နှင့် ဖက်ဒရယ်အစိုးရ နှင့် ပြည်နယ် အစိုးရများ အကြား အာဏာ ခွဲဝေထားခြင်းကို အတည်ပြု ပြဋ္ဌာန်း ပေးထားသည်။ ၁၉၃၁ ခုနှစ် ဝက်မင်စတာ စတက်ကျု အက်ဥပဒေမှ အပြည့်အအဝ ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့်ကို ပေးအပ်ခဲ့ပြီး ၁၉၈၂ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ အက်ဥပဒေ အရ ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်းနှင့် ဥပဒေပြုရေး ဆိုင်ရာ ဆက်နွယ်မှု အားလုံးကို ဖြတ်တောက်ခဲ့သည့် အပြင် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေကို ပြင်ဆင်နိုင်မည့် နည်းလမ်း အပြင် အခွင့်အရေးနှင့် လွတ်လပ်မှုဆိုင်ရာ ကနေဒါ ချာတာကို ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ထိုချာတာမှ မည်သည့် အစိုးရ ကမှ မပယ်ဖျက်နိုင်သည့် အခြေခံ အခွင့်အရေး နှင့် လွတ်လပ်မှုတို့ကို အာမခံ ပေးထားခဲ့သည်။ သို့သော် ဖက်ဒရယ် ပါလီမန် နှင့် ပြည်နယ် ဥပဒေပြု လွှတ်တော်တို့အား ချာတာ၏ အချို့ အစိတ်အပိုင်းများကို ၅ နှစ်သက်တမ်းဖြင့် ခေတ္တမျှ ပယ်ဖျက်နိုင်ခွင့် ပေးထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bakan|first=Joel|author2=Elliot, Robin M|title=Canadian Constitutional Law|url=https://archive.org/details/canadianconstitu0000unse_g6n7|publisher=Emond Montgomery Publications|year=2003|pages=[https://archive.org/details/canadianconstitu0000unse_g6n7/page/3 3]–8, 683–687, 699|isbn=978-1-55239-085-6}}&lt;/ref&gt;
[[File:Medal-Viki.jpg|thumb|alt=Two sides of a silver medal: the profile of Queen Victoria and the inscription &quot;Victoria Regina&quot; on one side, a man in European garb shaking hands with an Aboriginal with the inscription ''Indian Treaty No. 187'' on the other|၁၈၇၁–၁၉၂၁ အတွင်း နံပါတ်စဉ် သဘောတူညီမှု စာချုပ်များ အတွက် အထိမ်းအမှတ် ထုတ်ဝေထားသည့် အင်ဒီးယန်းခေါင်းဆောင် ဒင်္ဂါးပြား]]

ဥရောပသားများ နှင့် ဒေသခံများ အကြား ဆက်ဆံရေးကို ပြေလည်စေရန် အတွက် အင်ဒီးယန်း အက်ဥပဒေဟု ခေါ်သည့် သဘောတူညီချက် အများအပြား နှင့် အမှုအခင်း ဥပဒေများ ရှိသည်။&lt;ref name=FN&gt;{{Cite journal|title=Aboriginal roundtable on Kelowna Accord: Aboriginal policy negotiations 2004–2006|last=Patterson|first=Lisa Lynne| url=http://publications.gc.ca/collections/Collection-R/LoPBdP/PRB-e/PRB0604-e.pdf| series=1| year=2004| page=3| publisher=Parliamentary Information and Research Service, Library of Parliament|ref=harv|accessdate=October 23, 2014}}&lt;/ref&gt; ၎င်းတို့အထဲတွင် အထင်ရှားဆုံးမှာ နံပါတ်စဉ် သဘောတူညီမှု စာချုပ်များဟု ခေါ်ဆိုသည့် ၁၈၇၁မှ ၁၉၂၁ အတွင်း ရှေးဦးနေထိုင်သူများနှင့် ကနေဒါ ဘုရင် တို့အကြား ချုပ်ဆိုခဲ့သည့် သဘောတူ စာချုပ် ၁၁ ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web| title=Treaty areas| publisher=Treasury Board of Canada Secretariat| date=October 7, 2002| url=http://dsp-psd.communication.gc.ca/Collection-R/LoPBdP/EB/prb9916-e.htm| accessdate=May 23, 2011| archivedate=22 January 2010| archiveurl=https://web.archive.org/web/20100122172323/http://dsp-psd.communication.gc.ca/Collection-R/LoPBdP/EB/prb9916-e.htm}}&lt;/ref&gt; ထို သဘောတူစာချုပ်များမှာ ကနေဒါ ကွင်းကောင်စီ နှင့် သဘောတူညီချက်များ ဖြစ်ပြီး ကနေဒါ ရှေးဦးနေထိုင်သူများ ဥပဒေဖြင့် စီမံခန့်ခွဲပြီး  ရှေးဦးနေထိုင်သူများ အရေးနှင့် မြောက်ပိုင်းဒေသ ဖွံ့ဖြိုးရေး ဝန်ကြီးမှ ကြီးကြပ်သည်။ ထို သဘောတူ စာချုပ်များ၏အခန်းကဏ္ဍ နှင့် ၎င်းတို့မှ ပံ့ပိုးပေးထားသော အခွင့်အရေးများကို ၁၉၈၂ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ အက်ဥပဒေ အခန်း ၃၅ မှ ထပ်မံ အတည်ပြု ပေးထားသည်။&lt;ref name=FN/&gt; ထိုအခွင့်အရေးများတွင် ကျန်းမာရေး အစရှိသည့် ဝန်ဆောင်မှုများ ပံ့ပိုးပေးခြင်း နှင့် အခွန်ကင်းလွတ်ခွင့် ပြုခြင်းများ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;Madison2000&quot;&gt;{{cite book|author=Gary Brent Madison|title=Is There a Canadian Philosophy?: Reflections on the Canadian Identity|url=http://books.google.com/books?id=3AgrpoLkscMC&amp;pg=PA128|year=2000|publisher=University of Ottawa Press|isbn=978-0-7766-0514-2|page=128}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါ နှင့် ရှေးဦးနေထိုင်သူ ဖတ်စ်နေးရှင်း လူမျိုးတို့အကြားရှိ ဥပဒေ နှင့် ပေါ်လစီ ဘောင်များကို ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင်  ဖတ်စ်နေးရှင်းနှင့်ဘုရင်တို့အကြား နိုင်ငံရေး သဘောတူညီချက်ဖြင့် ထပ်မံ၍ တရားဝင်စေခဲ့သည်။&lt;ref name=FN/&gt;

[[File:Ottawa - ON - Oberster Gerichtshof von Kanada.jpg|thumb|left|ပါလီမန်တောင်ကုန်း၏ အနောက်ဘက်ရှိ ကနေဒါ တရားလွှတ်တော်ချုပ်]]
ကနေဒါနိုင်ငံ၏ တရားရုံးများမှာ တရားဥပဒေကို ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ပြီး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေကို ချိုးဖောက်သော ပါလီမန်၏ လုပ်ဆောင်ချက်များကို ပယ်ဖျက်ခွင့် ရှိသည်။ ကနေဒါ တရားလွှတ်တော်ချုပ်သည် အမြင့်ဆုံး တရားရုံး နှင့် အဆုံးသတ် ဆုံးဖြတ်ပေးသူ ဖြစ်ပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ်မှစ၍ ပထမဦးဆုံး အမျိုးသမီး တရားသူကြီးချုပ် ဘာဗလီ မက်လက်လင်း မှ ခေါင်းဆောင်လျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=McCormick|first=Peter|title=Supreme at last: the evolution of the Supreme Court of Canada|url=https://archive.org/details/supremeatlastevo0000mcco|publisher=James Lorimer &amp; Company Ltd|year=2000|pages=[https://archive.org/details/supremeatlastevo0000mcco/page/2 2], 86, 154|isbn=978-1-55028-692-2}}&lt;/ref&gt; ထို တရားရုံးရှိ တရားသူကြီး ကိုးဦးကို ဝန်ကြီးချုပ် နှင့် တရားရေး ဝန်ကြီးတို့၏ အကြံပြုချက်ဖြင့် ဘုရင်ခံချုပ်မှ ခန့်အပ်သည်။ ပြည်နယ်/ဒေသ အဆင့် တရားရုံး နှင့် အယူခံ တရားရုံးများ၏ တရားသူကြီးများကို အစိုးရမဟုတ်သော တရားရေး အဖွဲ့အစည်းများဖြင့် တိုင်ပင်ခန့်အပ်သည်။ ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှလည်း ပြည်နယ် နှင့် ဒေသ အဆင့် တရားရုံးများအတွက် တရားသူကြီးများကို ခန့်အပ်လေ့ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;YatesBain2000&quot;&gt;{{cite book|author1=Richard Yates|author2=Penny Bain|author3=Ruth Yates|title=Introduction to law in Canada|url=https://archive.org/details/introductiontola00yate|year=2000|publisher=Prentice Hall Allyn and Bacon Canada|isbn=978-0-13-792862-0|page=[https://archive.org/details/introductiontola00yate/page/93 93]}}&lt;/ref&gt;

ထုံးတမ်းဥပဒေများမှာ တရားမ ဥပဒေကျင့်သုံးသော ကွီးဗက်မှ လွဲ၍ နေရာ အနှံ့အပြားတွင် ကျင့်သုံးကြသည်။ ပြစ်မှုဆိုင်ရာ ဥပဒေများမှာမူ ဖက်ဒရယ် အဆင့်မှ တာဝန်ယူပြီး နိုင်ငံတဝှမ်းလုံးတွင် အညီအမျှ ကျင့်သုံးသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Sworden|first=Philip James|title=An introduction to Canadian law|url=https://archive.org/details/introductiontoca0000swor|publisher=Emond Montgomery Publications|year=2006|pages=[https://archive.org/details/introductiontoca0000swor/page/22 22], 150|isbn=978-1-55239-145-7}}&lt;/ref&gt; ဥပဒေ စိုးမိုးရေး နှင့် ရာဇဝတ်တရားရုံး များကို ပြည်နယ်အဆင့်မှ တာဝန်ယူပြီး ပြည်နယ် ရဲတပ်ဖွဲ့များနှင့် စည်ပင်ရဲတပ်ဖွဲ့များက စီမံခန့်ခွဲသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.opp.ca/ecms/index.php?id=19|title=Ontario Provincial Police|publisher=OPP official website|year=2009 |accessdate=October 24, 2012}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ကျေးလက်ဒေသ နေရာ အများအပြားနှင့် အချို့သော မြို့ပြ ဧရိယာများတွင် ရဲတပ်ဖွဲ့ကို ဖက်ဒရယ် တော်ဝင်ကနေဒါ မြင်းစီး ရဲတပ်ဖွဲ့များသို့ ကန်ထရိုက် ပေးထားတတ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nbpei-ecn.ca/documents/ECN-Forensics.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706190335/http://www.nbpei-ecn.ca/documents/ECN-Forensics.pdf|archivedate=July 6, 2011|last=Royal Canadian Mounted Police|title=Keeping Canada and Our Communities Safe and Secure|publisher=Queen's Printer |accessdate=May 23, 2011}}&lt;/ref&gt;

===နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရေးနှင့် စစ်ရေး===
[[File:David Cameron Herman Van Rompuy Stephen Harper Dmitry Medvedev and Naoto Kan cropped 36th G8 summit member 20100625.jpg|thumb| ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၅ ရက် ၃၆ ကြိမ်မြောက် ဂျီအိတ် ထိပ်သီးအစည်းအဝေးတွင် [[ဒေးဗစ် ကင်မရွန်]]၊ စတီဖင်ဟာပါး (ရှေ့) တို့ကို ဟာမန်းဗန် ရွန်ပိုင်း၊ ဒီမီထရီ မက်ဒ်ဗက်ဒဗ် နှင့် နာအိုတို ကန် တို့နှင့် အတူ တွေ့ရစဉ်]] 
ကနေဒါရှိ ကြေးစားနှင့် အပျော်တမ်း တပ်ဖွဲ့များ၏ အင်အားမှာ အမြဲတမ်း စစ်သား ၆၈,၂၅၀ ဦး နှင့် အရန်စစ်သား ၅၁,၀၀၀ ဦးမျှ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |publisher= Global Firepower |url=http://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.asp?country_id=Canada |title=Military Strength of Canada |date=March 27, 2014|accessdate=January 25, 2015}}&lt;/ref&gt; စုစည်းထားသော ကနေဒါ တပ်မတော်တွင် ကနေဒါ ကြည်းတပ်၊ တော်ဝင် ကနေဒါ ရေတပ် နှင့် တော်ဝင် ကနေဒါ လေတပ်တို့ ပါဝင်သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ကနေဒါနိုင်ငံ၏ စစ်သုံးစရိတ်မှာ ကနေဒါ ဒေါ်လာ ၁၉ ဘီလီယံ သို့ မဟုတ် နိုင်ငံ ဂျီဒီပီ၏ ၁ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ottawacitizen.com/news/national/canadian-military-spending-by-the-numbers|title=Canadian military spending by the numbers|work=Ottawa Citizen|date=September 3, 2014|accessdate=January 25, 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://milexdata.sipri.org/result.php4|title=Military expenditure of Canada|publisher=SIPRI|year=2011|accessdate=May 3, 2012|archivedate=3 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120503052200/http://milexdata.sipri.org/result.php4}}&lt;/ref&gt;

ကနေဒါနိုင်ငံ နှင့် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတို့ ကြားတွင် အရှည်လျားဆုံး အစောင့်အကြပ် မရှိသော နယ်စပ် ရှိပြီး စစ်ရေး တိုက်ခိုက်မှုနှင် လေ့ကျင့်မှုများတွင် ပူးပေါင်းလေ့ ရှိပြီး တစ်ဦးနှင့် တစ်ဦး အကြီးမားဆုံးသော ကုန်သွယ်ဖက်များ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Haglung|first=David G|date=Autumn 2003|title=North American Cooperation in an Era of Homeland Security |url=https://archive.org/details/sim_orbis_fall-2003_47_4/page/675|journal=Orbis|publisher=Foreign Policy Research Institute|volume=47|issue=4|pages=675–691|doi=10.1016/S0030-4387(03)00072-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=USStateDept&gt;{{cite web|url=http://m.state.gov/md2089.htm|title=Canada|publisher=United States Department of State|year=2014|accessdate=February 13, 2015|archivedate=13 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150213041403/http://m.state.gov/md2089.htm}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ကနေဒါတွင် လွတ်လပ်သော နိုင်ငံခြားရေး မူဝါဒရှိပြီး ကျူးဘားနိုင်ငံနှင့် ၁၉၆၁ မှ ၂၀၁၄ အထိ ဆက်ဆံရေး အပြည့်အဝ ရှိကာ ၂၀၀၃ ခုနှစ် အီရတ်သို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခြင်းတွင် ပါဝင်ရန် တရားဝင် ငြင်းဆိုခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကနေဒါသည် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း နှင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံ တို့နှင့် သမိုင်းကြောင်းကို အခြေခံသော ဆက်နွယ်မှု ရှိပြီး အခြားသော ဗြိတိသျှ နှင့် ပြင်သစ်ကိုလိုနီများ နှင့်ဖွဲ့စည်းထားသော ဓနသဟာယ နိုင်ငံများ အဖွဲ့နှင့် ဖရန်ကိုဖိုနီ အဖွဲ့တို့တွင် အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=James|first=Patrick|title=Handbook of Canadian Foreign Policy|editor= Michaud, Nelson; O'Reilly, Marc J|publisher=Lexington Books|year=2006|pages=213–214, 349–362|isbn=978-0-7391-1493-3}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါသည် နယ်သာလန် နိုင်ငံနှင့် အပေါင်းလက္ခဏာ ဆန်သော ဆက်ဆံရေး ရှိပြီး ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အတွင်း ဒတ်ချ်တို့၏ လွတ်မြောက်မှု အတွက် ကူညီပံ့ပိုးပေးခဲ့သည့် အကြောင်းကလည်း ထိုဆက်ဆံရေး၏ တစိတ်တပိုင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;netherlands&quot;/&gt;

ကနေဒါသည် ဗြိတိသျှ အင်ပါယာနှင့် ဓနသဟာယနိုင်ငံများ နှင့် ခိုင်မြဲစွာ တွဲဖက်နေမှုများကြောင့် ဗြိတိသျှ စစ်တပ်၏ စစ်ရေးတိုက်ပွဲများ ဖြစ်သော ဒုတိယ ဘိုအာစစ်ပွဲ၊ ပထမကမ္ဘာစစ် နှင့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်တို့တွင် အဓိက နေရာမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ နိုင်ငံတကာနှင့် ပူးပေါင်း၍ ပြဿနာဖြေရှင်းမှုများတွင် ထောက်ခံအားပေးသူ ဖြစ်ခဲ့ပြီး ကမ္ဘာ့ရေးရာ ပြဿနာများကို အခြားနိုင်ငံများနှင့် ပူးပေါင်း ဖြေရှင်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Teigrob|first=Robert|title='Which Kind of Imperialism?' Early Cold War Decolonization and Canada–US Relations|journal=Canadian Review of American Studies|date=September 2010|volume=37|issue=3|pages=403–430|doi=10.3138/cras.37.3.403}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title = Canada's international policy statement: a role of pride and influence in the world|url = https://archive.org/details/31761115532483|publisher = Government of Canada |year=2005 |isbn = 978-0-662-68608-8}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါသည် ၁၉၄၅ တွင် ကမ္ဘာ့ကုလသမ္မဂ္ဂ နှင့် ၁၉၄၉ တွင် နေတိုးအဖွဲ့ တို့ကို စတင်တည်ထောင်သည့် နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။ စစ်အေးတိုက်ပွဲ ကာလ အတွင်းတွင် ကနေဒါသည် [[ကိုရီးယားစစ်ပွဲ]] အတွင်း ကုလသမ္မဂ္ဂတပ်ဖွဲ့များသို့ အဓိက ပံ့ပိုးသူ တစ်ဦးဖြစ်ခဲ့ပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် ပူးပေါင်း၍ ဆိုဗီယက်ယူနီယံမှ ပြုလုပ်လာနိုင်သော တိုက်ခိုက်မှုများကကို ကာကွယ်ရန် အတွက် မြောက်အမေရိက လေကြောင်း ကာကွယ်ရေး အဖွဲ့ (NORAD) ကို ပူးပေါင်း တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Finkel|first=Alvin|title=Our lives: Canada after 1945|url=https://archive.org/details/ourlivescanadaaf0000fink|publisher=Lorimer|year=1997|pages=[https://archive.org/details/ourlivescanadaaf0000fink/page/105 105]–107, 111–116|isbn=978-1-55028-551-2}}&lt;/ref&gt;

[[File:US Navy 090425-M-9917S-314 Canadian Army soldiers assigned to Alpha Company, 3d Battalion, 22d Regiment of Special Purpose Marine Air Ground Task Force-24 depart a U.S. Navy landing craft air cushion (LCAC) and deploy onto Mayp.jpg|left|thumb| ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဧပြီလ ဖလော်ရီဒါ ပြည်နယ် ယူနီတက်စ် စစ်ရေးလေ့ကျင့်မှုတွင် တော်ဝင် ရယ်ဂျီမင့် ၂၂ မှ ကနေဒါကြည်းတပ်စစ်သားများ နေရာယူထားသည်ကို တွေ့ရစဉ်။]]

၁၉၅၆ ခုနှစ် ဆူးအက်တူးမြောင်း ပြဿနာတွင် နောင်ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာမည့် လက်စတာ ဘီ ပီယာဆန်က ကုလသမ္မဂ္ဂ ငြိမ်းချမ်းရေး တပ်ဖွဲ့များကို စတင်ဖွဲ့စည်းရန် အကြံပေးခြင်း အားဖြင့် တင်းမာမှုများကို လျော့ကျစေပြီး ထိုသို့ အားထုတ်မှု အတွက် သူ့အား ၁၉၅၇ ခုနှစ် [[ငြိမ်းချမ်းရေး နိုဗယ်ဆု]] ကို ပေးအပ်ချီးမြှင့်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Holloway|first=Steven Kendall|title=Canadian foreign policy: defining the national interest|publisher=University of Toronto Press|year=2006|pages=102–103|url=http://books.google.com/books?id=MSHy65g7M7wC&amp;pg=PA102|isbn=978-1-55111-816-1}}&lt;/ref&gt; ထိုအချိန်မှာ ကုလသမ္မဂ္ဂ ငြိမ်းချမ်းရေး တပ်ဖွဲ့များ၏ ပထမဆုံး လုပ်ငန်းစဉ် ဖြစ်သဖြင့် ပီယာဆန်သည် ထိုအကြံကို အစပြုသူ အဖြစ် အမြဲ အသိအမှတ်ပြု ခံရလေ့ ရှိသည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ ကနေဒါနိုင်ငံသည် ကုလသမ္မဂ္ဂ ငြိမ်းချမ်းရေး တပ်ဖွဲ့များ၏ လုပ်ငန်းစဉ် များတွင် အကြိမ် ၅၀ ကျော် ပါဝင်ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ၁၉၈၉ ခုနှစ်အထိ ကုလသမ္မဂ္ဂ ငြိမ်းချမ်းရေး တပ်ဖွဲ့များ၏ လုပ်ငန်းစဉ် အားလုံးတွင် ပါဝင်ခဲ့ကာ &lt;ref name=&quot;morton-milhist&quot;/&gt; နောက်ပိုင်းတွင် ရဝမ်ဒါ နိုင်ငံ၊ ယခင် ယူဂိုဆလားဗီးယားနိုင်ငံ နှင့် အခြားနေရာများရှိ နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့များ၏ လုပ်ငန်းစဉ်များ တွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ တခါတရံတွင် ကနေဒါနိုင်ငံသည် နိုင်ငံခြားတိုင်းပြည်များတွင် ပါဝင်ပတ်သတ်မှုများကြောင့် အငြင်းပွားစရာ ပြဿနာများ ကြုံရလေ့ ရှိပြီး အထူးသဖြင့် ၁၉၉၃ ခုနှစ် ဆိုမာလီနိုင်ငံ အရေးအခင်းတွင် ပါဝင်ပတ်သက်မှု တွင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/1994/11/27/world/torture-by-army-peacekeepers-in-somalia-shocks-canada.html|title=Torture by Army Peacekeepers in Somalia Shocks Canada|last=Farnsworth|first=Clyde H|date=November 27, 1994|newspaper=The New York Times|accessdate=May 23, 2011}}&lt;/ref&gt;

ကနေဒါနိုင်ငံသည် ၁၉၉၀ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်နိုင်ငံများ အဖွဲ့ (OAS) သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် အွန်တေရီအိုဒေသ ဝင်ဆာမြို့၌ အထွေထွေ ညီလာခံကို အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့ကာ ၂၀၀၁ ခုနှစ် ဧပြီလ၌ ကွီးဗက်စီးတီးတွင် အမေရိကန်နိုင်ငံများ၏ ထိပ်သီးအစည်းအဝေးကို အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံကျင်းပ ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;McKenna2012b&quot;&gt;{{cite book|author=Peter McKenna|title=Canada Looks South: In Search of an Americas Policy|url=http://books.google.com/books?id=IoputVv15MEC&amp;pg=PA91|year=2012|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-4426-1108-5|page=91}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါသည် ပစိဖိတ်ကမ်းခြေ နိုင်ငံများနှင့် စီးပွားရေး ဆိုင်ရာ ဆက်ဆံရေး တိုးမြှင့်ရန် အာရှ-ပစိဖိတ် စီးပွားရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့ ဖိုရမ် (APEC) သို့ အဖွဲ့ဝင် အဖြစ် ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Usaibp&quot;&gt;{{cite book|author=Ibp Usa|title=Canada Intelligence, Security Activities and Operations Handbook Volume 1 Intelligence Service Organizations, Regulations, Activities|url=http://books.google.com/books?id=7jNg1U2tf6wC&amp;pg=PA27|publisher=Int'l Business Publications|isbn=978-0-7397-1615-1|page=27}}&lt;/ref&gt;
[[File:HMCS Regina (FFH 334).jpg|thumb|၂၀၀၄ ခုနှစ် ရင်းပက် စစ်ရေးလေ့ကျင့်မှု အတွင်း တွေ့ရသော တော်ဝင် ကနေဒါရေတပ်၏ ဟယ်လီကော်ပတာ ဆင်းသက်နိုင်သော စစ်သင်္ဘော အိတ်ချ်အမ်စီအက်စ် ရယ်ဂျီးနား၏ ပုံ ]]

၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ကနေဒါသည် အာဖဂန်နစ္စတန် နိုင်ငံသို့ အမေရိကန် ထိန်းကွပ်ရေး တပ်ဖွဲ့များ၏ အစိတ်အပိုင်း အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ကုလသမ္မဂ္ဂမှ တရားဝင် ခွင့်ပြုထားသော နေတိုးမှ ဦးဆောင်သည့် နိုင်ငံတကာ လုံခြုံရေး ပံ့ပိုးမှု တပ်ဖွဲ့ ၏ အစိတ်အပိုင်း အဖြစ် လည်းကောင်း တပ်များ ပို့လွှတ်ခဲ့သည်။ ၁၀ နှစ်တာ စစ်ဆင်ရေး ကာလ အတွင်း ကနေဒါမှ စုစုပေါင်း စစ်သား ၁၅၈ ဦး၊ သံတမန် တစ်ဦး၊ ကူညီကယ်ဆယ်ရေး သမား ၂ ဦး နှင့် သတင်းထောင် တစ်ဦးတို့ ဆုံးရှုံးခဲ့ပြီး &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.ipolitics.ca/2013/09/27/canada-lost-afghan-war-says-author/|author=Murray Brewster |title=Canada lost Afghan war, says author|date=September 27, 2013 |publisher=Canada free press (iPOLOTICS)|accessdate=January 23, 2012}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါ ဒေါ်လာ ၁၁.၃ ဘီယံ မျှ ကုန်ကျခဲ့သည်။

၂၀၀၇ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ကနေဒါ၊ အီတလီ၊ ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၊ နော်ဝေ နှင့် ရုရှားနိုင်ငံတို့မှ ဒေါ်လာ ၁.၅ ဘီလီယံ ကုန်ကျမည့် ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများ အတွက် ကာကွယ်ဆေးများ ဖော်ထုတ်ရန် ပရော့ဂျက်၌ ပူးပေါင်း ပံ့ပိုးမည်ဟု ကြေညာခဲ့ကြပြီး အခြားနိုင်ငံများကိုလည်း ၎င်းတို့နှင့် အတူ ပါဝင်ရန် ဖိတ်ခေါ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2007/02/06/idUSL06661675._CH_.2400|title=Rich nations to sign $1.5 bln vaccine pact in Italy|last=Vagnoni|first=Giselda|date=February 5, 2007|publisher=Reuters|accessdate=May 23, 2011|archivedate=16 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110816205615/http://www.reuters.com/article/2007/02/06/idUSL06661675._CH_.2400}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ရုရှားတို့၏ မြောက်ဝင်ရိုးစွန်း ဒေသအတွင်း ရေအောက် စူးစမ်း ရှာဖွေမှုက အာတိတ်ဒေသအတွင်း ကနေဒါ၏ နယ်နိမိတ် သတ်မှတ်ထားမှုကို စိန်ခေါ်ခဲ့သည်။ ကနေဒါသည် ထိုဒေသအား ၎င်းတို့၏ အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် ဒေသအဖြစ် ၁၉၂၅ ခုနှစ်ကတည်းက သတ်မှတ်ထားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news | last = Blomfield | first = Adrian| url = http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1559165/Russia-claims-North-Pole-with-Arctic-flag-stunt.html | newspaper = The Daily Telegraph | title = Russia claims North Pole with Arctic flag stunt | date = August 3, 2007 | accessdate=May 23, 2011}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၁ ခုနှစ် မတ်လမှ အောက်တိုဘာလ အတွင်းတွင် ကနေဒါတပ်ဖွဲ့များသည် ကုလသမ္မဂ္ဂမှ လုပ်ပိုင်ခွင့်ပေးအပ်ချက်အရ လစ်ဗျားပြည်တွင်းစစ် အတွင်း ပါဝင် ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/politics/story/2011/10/20/pol-libya-mission-end-two-weeks.html |title=Canada's Libya mission to end in 2 weeks|publisher=CBC|date=October 20, 2011|accessdate=December 30, 2011}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၄ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းတွင် ကနေဒါ မြေပြင်နှင့် ဝေဟင်တပ်တို့သည်အီရတ်နိုင်ငံ အတွင်း အိုင်အက်စ်အဖွဲ့ ၏ ထကြွမှုကို  နှိမ်နှင်းရာတွင် နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့များနှင့် အတူ ပါဝင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=CanadavIS/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theglobeandmail.com/news/politics/us-led-coalition-beating-back-islamic-state-canadian-military-says/article22146714/|title=Nine strikes in 50 days: Canadian military defends Iraq bombing record|work=The Globe and Mail|date=December 18, 2014|accessdate=February 14, 2015}}&lt;/ref&gt;

===နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများ===
ကနေဒါသည် နိုင်ငံတကာ ကိစ္စရပ်များတွင် ပါဝင်ပတ်သတ်မှုနှင့် နိုင်ငံတကာမှ ပူးပေါင်းဖြေရှင်းမှုများတွင် ပါဝင်နေမှုတို့အတွက် အင်အား အလယ်အလတ်ရှိ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသည်။&lt;ref name=&quot;Chapnick2011&quot;&gt;{{cite book|author=Adam Chapnick|title=The Middle Power Project: Canada and the Founding of the United Nations|url=http://books.google.com/books?id=S2DPElbLK5sC&amp;pg=PA2|year=2011|publisher=UBC Press|isbn=978-0-7748-4049-1|pages=2–5}}&lt;/ref&gt; ကုလသမ္မဂ္ဂ၊ ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့၊ ဂျီ၂၀ နှင့် စီးပွားရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့ တို့တွင် အဖွဲ့ဝင် အဖြစ် ပါဝင်နေရုံမျှသာမက ကနေဒါနိုင်ငံသည် အခြားသော စီးပွားရေး နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အရေးဆိုင်ရာ နိုင်ငံတကာနှင့် ဒေသဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများ၊ ဖိုရမ်များတွင် အဖွဲ့ဝင် အဖြစ် ပါဝင်လျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.international.gc.ca/cip-pic/organisations.aspx?lang=eng|title=International Organizations and Forums|publisher=Foreign Affairs, Trade and Development Canada|year=2013|accessdate=March 3, 2014|archivedate=27 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140227153935/http://www.international.gc.ca/cip-pic/organisations.aspx?lang=eng}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါသည် ၁၉၇၆တွင် အများပြည်သူ့ဆိုင်ရာ အခွင့်အရေး နှင့် နိုင်ငံရေး အခွင့်အရေး ဆိုင်ရာ 
ပဋိဉာဏ်စာချုပ်အား လက်ခံသဘောတူ ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://treaties.un.org/pages/viewdetails.aspx?src=treaty&amp;mtdsg_no=iv-4&amp;chapter=4&amp;lang=en|title=International Covenant on Civil and Political Rights|year=2014|publisher=United Nations|accessdate=March 3, 2014|archivedate=1 September 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100901184638/http://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&amp;mtdsg_no=IV-4&amp;chapter=4&amp;lang=en}}&lt;/ref&gt;

===ပြည်နယ် နှင့် ဒေသများ===
ကနေဒါနိုင်ငံသည် ပြည်နယ် ၁၀ခု ဒေသ ၃ ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ထိုပြည်နယ်များကို အဓိက ဒေသကြီး ၄ ခု အဖြစ် ပြန်လည် စုဖွဲ့ရှုမြင်နိုင်သည်။ အနောက် ကနေဒါ၊ အလယ်ကနေဒါ၊ အတ္တလန္တိတ် ကနေဒါ နှင့် မြောက်ကနေဒါ တို့ ဖြစ်သည်။ (အရှေ့ကနေဒါ ဆိုသည်မှာ အလယ်ကနေဒါ နှင့် အတ္တလန္တိတ် ကနေဒါတို့ကို ပေါင်းစပ် ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပြည်နယ်များသည် ဒေသများထက်ပို၍ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် ပိုရှိကြပြီး လူမှုရေး အစီအစဉ်များ ဖြစ်သည့် ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု၊ ပညာရေး နှင့် လူမှုဖူလုံရေး တို့တွင် ပို၍ တာဝန်ယူရသည်။&lt;ref name=&quot;DoernMaslove2013&quot;&gt;{{cite book|author1=G. Bruce Doern|author2=Allan M. Maslove|author3=Michael J. Prince|title=Canadian Public Budgeting in the Age of Crises: Shifting Budgetary Domains and Temporal Budgeting|url=http://books.google.com/books?id=FBXaFRZtKJsC&amp;pg=RA1-PA1976|year=2013|publisher=MQUP|isbn=978-0-7735-8853-0|page=1}}&lt;/ref&gt; အားလုံးပေါင်းပါက ပြည်နယ်များသည် ဖက်ဒရယ် အစိုးရ ထက် အမြတ်ခွန်ပိုရပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံများတွင် ထူးခြားသော ပုံစံ ဖြစ်သည်။ ဖက်ဒရယ် အစိုးရသည် ၎င်းတို့၏ သုံးစွဲနိုင်စွမ်းပေါ် မူတည်၍ ကနေဒါ ကျန်းမာရေး အက်ဥပဒေ အစရှိသော နိုင်ငံတဝှမ်း ပေါ်လစီများကို အစပျိုးလေ့ရှိပြီး ပြည်နယ်များမှ မလုပ်ချင်ပါက မလုပ်နိုင်သော်လည်း ထိုသို့ ပြုလုပ်ခြင်းမှာ ရှားသည်။ ချမ်းသာသော ပြည်နယ်များ နှင့် ဆင်းရဲသော ပြည်နယ်များကြား ဝန်ဆောင်မှုနှင့် အခွန်အခ ကောက်ခံမှုကို ညီတူညီမျှ ဖြစ်စေရန် အစိုးရမှ ညီမျှခြေ ပံ့ပိုးငွေများကို ပြည်နယ်များသို့ ပေးအပ်လေ့ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;ClemensVeldhuis2007&quot;&gt;{{cite book|author1=Jason Clemens|author2=Niels Veldhuis|title=Beyond Equalization: Examining Fiscal Transfers in a Broader Context|url=http://books.google.com/books?id=yc6RakXxLy0C&amp;pg=PA8|year=2012|publisher=The Fraser Institute|isbn=978-0-88975-215-3|page=8}}&lt;/ref&gt;
[[File:Political map of Canada.png|650px|center|ကနေဒါနိုင်ငံ၏ မြေပုံ။ ပြည်နယ် ၁၀ခု ဒေသ ၃ ခုနှင့် ၎င်းတို့၏ မြို့တော်များ ပါဝင်သည်။]]
{{Clear left}}

== စီးပွားရေး ==
[[File:Canada FTAs.png|thumb|400px|၂၀၀၉ ခုနှစ် အထိ ကနေဒါနှင့် လွတ်လပ်စွာကုန်သွယ်မှု သဘောတူညီချက် ရှိသော နိုင်ငံများကို အပြာရင့်ရောင် ဖြင့် ပြထားပြီး၊ ညှိနှိုင်းဆဲ နိုင်ငံများကို အပြာနုရောင်ဖြင့် ပြထားသည်။ အစိမ်းရောင်မှာ ကနေဒါနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။]]
၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ကနေဒါနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင်  ၁၁ ခုမြောက် အကြီးဆုံးသော စီးပွားရေး ရှိသည့်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အမည်ခံ စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန် မှာ ခန့်မှန်းခြေ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁.၇၉ ထရီလီယံ မျှ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=30&amp;pr.y=9&amp;sy=2014&amp;ey=2014&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=156&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Report for selected Country – Canada |publisher=[[International Monetary Fund]]|date=2015 | accessdate=May 22, 2015}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံတကာ စီးပွားရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး နှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေး အဖွဲ့ (အိုအီးစီဒီ) ၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံရှစ်နိုင်ငံ အဖွဲ့ (ဂျီအိတ်) ၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ကုန်သွယ်မှု အမြင့်မားဆုံး နိုင်ငံ ၁၀ နိုင်ငံတွင် ပါဝင်ပြီး တကမ္ဘာလုံးနှင့် မြင့်မားစွာ ဆက်စပ်နေသော စီးပွားရေး ရှိသည့်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |publisher= World Trade Organization|url=http://www.wto.org/english/news_e/pres08_e/pr520_e.htm|title=Latest release |date=April 17, 2008 |accessdate=May 23, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://globalization.kof.ethz.ch/|publisher=KOF|title=Index of Globalization 2010|accessdate=May 22, 2012}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါနိုင်ငံသည် ရောပြွမ်းစီးပွားရေး ရှိသောနိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ဟယ်ရီတေ့ချ် ဖောင်ဒေးရှင်း၏ ကမ္ဘာပေါ်တွင် စီးပွားရေး လုပ်ရန် လွတ်လပ်မှု အရှိဆုံး နိုင်ငံများတွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု နှင့် အနောက်ဥရောပနိုင်ငံများ၏ အထက်တွင် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web | year = 2013 | publisher = Heritage Foundation/''Wall Street Journal'' | title = Index of Economic Freedom | url = http://www.heritage.org/Index/ | accessdate = June 27, 2013 | archivedate = 29 June 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130629215405/http://www.heritage.org/index/ }}&lt;/ref&gt; ဝင်ငွေကွာဟမှု လည်း အလွန်နည်းသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://fullcomment.nationalpost.com/2012/12/13/jonathan-kay-the-key-to-canadas-economic-advantage-over-the-united-states-less-income-inequality/|title=Jonathan Kay: The key to Canada's economic advantage over the United States? Less income inequality|work=National Post|date=December 13, 2012|accessdate=December 14, 2012|archive-date=29 January 2013|archive-url=https://archive.today/20130129120219/http://fullcomment.nationalpost.com/2012/12/13/jonathan-kay-the-key-to-canadas-economic-advantage-over-the-united-states-less-income-inequality/}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံရှိ သာမန် အိမ်ထောင်စုများ၏ တစ်ဦးချင်း သုံးစွဲနိုင်သော ဝင်ငွေ၏ ပျမ်းမျှခြင်းမှာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂၃,၉၀၀ ရှိသဖြင့် အိုအီးစီဒီ နိုင်ငံများ၏ ပျမ်းမျှ ထက် မြင့်မားသည်။&lt;ref name=OECDBLI/&gt; ထို့ပြင် တိုရွန်တို စတော့အိတ်ချိန်းသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဈေးကွက် အရင်းပြုခြင်းအားဖြင့် သတ္တမမြောက် အကြီးဆုံး စတော့အိတ်ချိန်း ဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း ကုမ္ပဏီ ၁,၅၀၀ ကျော်၏ စတော့ခ်များ ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားမှု ပြုနေကြကာ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် စုပေါင်း အရင်းအနှီးမှာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၂ ထရီလီယံ ကျော်မျှ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tmx.com/resource/en/117|title=TMX Group Equity Financing Statistics – September 2014|publisher=TMX|date=September 2014|accessdate=February 7, 2015}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ကနေဒါနိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်း ပြည်ပပို့ကုန်မှာ ကနေဒါ ဒေါ်လာ ၅၂၈ ဘီလီယံမျှ ဖြစ်ပြီး သွင်းကုန်များမှာ ၅၂၃ ဘီလီယံမျှ ရှိကာ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုမှ ၃၄၉ ဘီလီယံ၊ ဥရောပ သမ္မဂ္ဂမှ ၄၉ ဘီလီယံ နှင့် တရုတ်နိုင်ငံမှ ၃၅ ဘီလီယံတို့ အသီးသီး ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;import-export&quot;&gt;{{cite web|url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/gblec02a-eng.htm|title=Imports, exports and trade balance of goods on a balance-of-payments basis, by country or country grouping|date=2014|publisher=Statistics Canada|accessdate=February 7, 2015|archivedate=28 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110428174031/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/gblec02a-eng.htm}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံ၏ ၂၀၁၄ ခုနှစ် သွင်းကုန်ထုတ်ကုန်  ခြားနားချက်မှာ ၅.၁ ဘီလီယံ အပိုဖြစ်ပြီး ၂၀၀၈ ခုနှစ်က ၄၆.၉ ဘီလီယံ အပိုမျှ ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theglobeandmail.com/report-on-business/economy/canada-has-first-yearly-trade-deficit-since-1975/article1462607/ |title=Canada has first yearly trade deficit since 1975|newspaper= The Globe and Mail|date=February 10, 2010|accessdate=May 23, 2011|first=Tavia|last=Grant}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wsj.com/articles/canadas-trade-deficit-widens-on-lower-crude-oil-prices-1423147694|title=Canada's Trade Deficit Widens|work=Wall Street Journal|date=February 7, 2015}}&lt;/ref&gt;

၂၀ ရာစု အစောပိုင်းမှ စ၍ ကနေဒါ၏ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း၊ သတ္တုလုပ်ငန်း နှင့် ဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်း တို့၏ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု များကြောင့် နိုင်ငံအား ကျေးလက်အခြေခံ စီးပွားရေး စနစ်မှ မြို့ပြအခြေခံ ကုန်ထုတ်လုပ်ရာ စီးပွားရေး စနစ် အဖြစ် ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။ အခြားသော ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံများ နည်းတူပင် ကနေဒါနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးတွင် ဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းသည် အဓိက ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံအတွင်း အလုပ်သမား ၄ ပုံ ၃ ပုံသည် ဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းကို လုပ်ကိုင်လျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/econ40-eng.htm|publisher=Statistics Canada|title=Employment by Industry|date=January 8, 2009|accessdate=May 23, 2011|archivedate=24 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110524063742/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/econ40-eng.htm}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း အခြားသော ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံများနှင့် ကနေဒါတို့၏ ကွဲပြားခြားနားချက်မှာ ကနေဒါနိုင်ငံ၏ အခြေခံစီးပွားရေး လုပ်ငန်းတွင် သစ်ထုတ်လုပ်ငန်းနှင့် ရေနံလုပ်ငန်းတို့သည် ထင်ရှားသော အစိတ်အပိုင်း အဖြစ် ပါဝင်နေခြင်းပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Easterbrook|first=WT|date=March 1995|title=Recent Contributions to Economic History: Canada|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-history_1995-03_55_1/page/98|journal=Journal of Economic History|volume=19|page=98}}&lt;/ref&gt;

ကနေဒါသည် ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံများထဲမှ စွမ်းအင်ကို တင်ပို့ရောင်းချမှု တင်သွင်းမှုထက်များသော နိုင်ငံ အနည်းငယ်တွင် ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;energy&quot;&gt;{{cite book|last=Brown|first=Charles E|title=World energy resources|url=https://archive.org/details/worldenergyresou0000brow|publisher=Springer|year=2002|pages=[https://archive.org/details/worldenergyresou0000brow/page/323 323], 378–389|isbn=978-3-540-42634-9}}&lt;/ref&gt; အတ္တလန္တိတ် ကနေဒါ အပိုင်းတွင် ကမ်းလွန် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ မြောက်မြားစွာ ရှိပြီး အယ်လ်ဘာတာတွင်လည်း ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ အရင်းအမြစ် အမြောက်အမြား ရှိသည်။ အာသာဘာစကာ ရေနံမြေ၏ ကျယ်ပြန့်မှုနှင့် အခြား ရေနံထွက်ရှိရာ ဒေသများကြောင့် ကနေဒါနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာတဝှမ်းလုံး၏ ၁၃ ရာခိုင်နှုန်းမျှသော ရေနံ ရှိရာ နေရာ ဖြစ်ပြီး ဗင်နီဇွဲလားနိုင်ငံနှင့် ဆော်ဒီအာရေဗျ နိုင်ငံတို့ ပြီးလျှင် တတိယမြောက် အများဆုံး ရေနံထွက်ရှိရာ ဒေသဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.opec.org/library/Annual%20Statistical%20Bulletin/interactive/current/FileZ/XL/T31.HTM|title=World proven crude oil reserves by country, 1960–2011|publisher=Organization of the Petroleum Exporting Countries|year=2012|quote=Oil &amp; Gas Journal's oil reserve estimate for Canada includes {{convert|5.392|Goilbbl|m3}} of conventional crude oil and condensate reserves and {{convert|173.2|Goilbbl|m3}} of oil sands reserves. Information collated by the [http://www.eia.doe.gov/emeu/international/oilreserves.html EIA]|accessdate=27 September 2015|archivedate=5 September 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130905210305/http://www.opec.org/library/Annual%20Statistical%20Bulletin/interactive/current/FileZ/XL/T31.HTM}}&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် ကနေဒါနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ထုတ်ကုန် အများဆုံး ထုတ်လုပ်ရာ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။ ကနေဒါ ပရေရီမြက်ခင်းပြင်ဒေသသည် ကမ္ဘာတဝှမ်းလုံး အတွက် အရေးပါသော ဂျုံ၊ ကနိုလာ နှင့် အခြားနှံထွက် ပစ္စည်းများကို ထုတ်လုပ်ရာ ဒေသတစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;britton&quot;&gt;{{cite book|last=Britton|first=John NH|title=Canada and the Global Economy: The Geography of Structural and Technological Change|publisher=McGill-Queen's University Press|year=1996|pages=26–27, 155–163|isbn=978-0-7735-1356-3}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါနိုင်ငံ၏ သဘာဝအရင်းအမြစ် ဝန်ကြီးဌာနမှ အဓိက ပို့ကုန်များနှင့် ပတ်သက်သော စာရင်းဇယားကို ဖော်ပြရာတွင် ကနေဒါသည် ဇင့်၊ ယူရေနီယမ်၊ ရွှေ၊ နစ်ကယ်၊ အလူမီနီယမ်၊ စတီးလ်၊ သံရိုင်း၊ ကုတ် မီးသွေး နှင့် ခဲ တို့ကို တင်ပို့ရာတွင် ထိပ်တန်းမှ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;energy&quot;/&gt;&lt;ref name=2009MineProduction&gt;{{cite web|url=http://www.indexmundi.com/minerals/?product=zinc&amp;graph=production|title=Zinc Production by Country (Metric tons, zinc content of concentrate and direct shipping ore, unless otherwise specified)|publisher=United States Geological Survey data via Index Mundi|year=2009|accessdate=May 14, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nrcan.gc.ca/mining-materials/statistics/8848|title=Statistics|publisher=Natural Resources Canada|accessdate=February 13, 2015|archive-date=9 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150909205932/https://www.nrcan.gc.ca/mining-materials/statistics/8848}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါမြောက်ပိုင်းရှိ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ပြုလုပ်ရန် ခဲယဉ်းသော ဒေသများတွင် အနီးအနားတွင် သတ္တုတွင်းများနှင့် သစ်ထုတ်လုပ်ရာ နေရာများ ရှိသောကြောင့် အသက်ရှင် ရပ်တည်ရန် ဖြစ်နိုင်သည်။ ကနေဒါနိုင်ငံ အွန်တေရီယို တောင်ပိုင်းနှင့် ကွီးဗက်တို့တွင် အတော်အတန် ကြီးမားသော ကုန်ထုတ်လုပ်ရေး လုပ်ငန်း ရှိပြီး လေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး ဆိုင်ရာ နှင့် မော်တော်ကား ထုတ်လုပ်ရေး လုပ်ငန်းများမှာ အရေးပါသော ကုန်ထုတ်လုပ်ရေး ကဏ္ဍများ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/pub/11-516-x/sectionv/4057758-eng.htm#V332_350|title=Vl-12|editor=Leacy, FH|year=1983|publisher=Statistics Canada|accessdate=May 23, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[File:NAFTA logo.svg|left|thumb|မြောက်အမေရိက လွတ်လပ်စွာ ကုန်သွယ်မှု သဘောတူညီချက်(NAFTA) လိုဂို]]
ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ပြီးသည့် အချိန်မှစ၍ ကနေဒါသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် စီးပွားရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု ပိုမိုများပြား လာသည်။&lt;ref name=&quot;MoslerCatley2013&quot;&gt;{{cite book|author1=Dr David Mosler|author2=Professor Bob Catley|title=The American Challenge: The World Resists US Liberalism|url=http://books.google.com/books?id=l00i5PKYDwcC&amp;pg=PA38|year=2013|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-1-4094-9852-0|page=38}}&lt;/ref&gt; ၁၉၆၅ ခုနှစ် မော်တော်ကားဆိုင်ရာ ကုန်ပစ္စည်း ကုန်သွယ်မှု သဘောတူညီချက်မှ ကနေဒါနိုင်ငံ၏နယ်စပ်ကို မော်တော်ကား ထုတ်လုပ်ရေး လုပ်ငန်းများ အတွက် လမ်းပွင့် သွားစေခဲ့သည်။ ၁၉၇၀ ခုနှစ်များ အတွင်း စွမ်းအင် မိမိနိုင်ငံအတွက် ဖူလုံရေး နှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်ရေး ကဏ္ဍတွင် နိုင်ငံခြားသားများ ပိုင်ဆိုင်မှုနှင့် ပတ်သက်သော စိုးရိမ်မှုများကြောင့် ဝန်ကြီးချုပ် ပီးယဲ ထရူးဒိုး၏ လစ်ဘရယ်အစိုးရအား အမျိုးသားစွမ်းအင် အစီအစဉ် နှင့် နိုင်ငံခြားရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု သုံးသပ်ရေး အေဂျင်စီ (ဖီရာ)တို့ကို အကောင်အထည် ဖော်ရန် ဖြစ်လာစေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Morck|first=Randall|author2=Tian, Gloria |author3=Yeung, Bernard |title=Governance, multinationals, and growth|editors=Eden, Lorraine; Dobson, Wendy|publisher=Edward Elgar Publishing|year=2005|page=50|chapter=Who owns whom? Economic nationalism and family controlled pyramidal groups in Canada|url=http://books.google.com/books?id=q4gt2xhqpSIC&amp;pg=PA50|isbn=978-1-84376-909-5}}&lt;/ref&gt; ၁၉၈၀ ခုနှစ်များတွင် ဝန်ကြီးချုပ် ဘရိုင်ယန် မူလ်ရွန်နီ၏ တိုးတက်သော ကွန်ဆာဗေးတစ် အစိုးရက အမျိုးသား စွမ်းအင် အစီအစဉ်ကို ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး နိုင်ငံခြားရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုများကို အားပေးရန် နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အေဂျင်စီ အား ကနေဒါ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အဖွဲ့ဟု အမည် ပြောင်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Hale|first=Geoffrey|title=The Dog That Hasn't Barked: The Political Economy of Contemporary Debates on Canadian Foreign Investment Policies|journal=Canadian Journal of Political Science|date=October 2008|volume=41|issue=3|pages=719–747|doi=10.1017/S0008423908080785}}&lt;/ref&gt; ၁၉၈၈ ခုနှစ် ကနေဒါ-အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု လွတ်လပ်စွာ ကုန်သွယ်မှု သဘောတူညီချက် အရ နှစ်နိုင်ငံအကြား သွင်းကုန်ဆိုင်ရာ အခွန်ကောက်ခံမှုများကို ပယ်ဖျက်ခဲ့ပြီး ၁၉၉၄ ခုနှစ် မြောက်အမေရိက လွတ်လပ်စွာ ကုန်သွယ်ရေး သဘောတူညီချက် (NAFTA) အရ လွတ်လပ်စွာ ကုန်သွယ်မှု ရှိသည့်ဒေသတွင် [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ]] ပါ ပါဝင်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;britton&quot;/&gt; ၁၉၉၀ ခုနှစ် များ၏ အလယ်ပိုင်းတွင် ယန်း ခရေတီယန်၏ လစ်ဘရယ် အစိုးရမှ နှစ်စဉ် ဘတ်ဂျက် ပိုငွေ ပြမှုများကို ပြသနိုင်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံဆိုင်ရာ ကြွေးမြီများကို ဖြည်ဖြည်းချင်း ပြန်၍ ဆပ်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Johnson2006&quot;&gt;{{cite book|author=David Johnson|title=Thinking Government: Public Sector Management in Canada|url=http://books.google.com/books?id=TcL80sSautgC&amp;pg=PA374|year=2006|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-55111-779-9|page=374}}&lt;/ref&gt;

၂၀၀၈ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့စီးပွားပျက်ကပ်ကြောင့် ကနေဒါနိုင်ငံတွင် ကြီးမားသော  စီးပွားရေး ကျဆင်းမှု ဖြစ်ပေါ်ပြီး အလုပ်လက်မဲ့ဦးရေ သိသာစွာ များပြားလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nationalpost.com/related/topics/story.html?id=1383376|archiveurl=https://www.webcitation.org/5nDiwjKnX?url=http://www.nationalpost.com/related/topics/story.html?id=1383376|archivedate=1 February 2010|title=Jobless rate to peak at 10%: TD|last=Sturgeon|first=Jamie|date=March 13, 2009|work=National Post|accessdate=May 23, 2011}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ကနေဒါနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းမှာ ၈.၆ ရာခိုင်နှုန်း အထိ ရောက်ရှိလာခဲ့ပြီး ပြည်နယ်တစ်ခုချင်းစီ အလိုက် အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းမှ မနီတိုဘာတွင် အနည်းဆုံး ၅.၈ ရာခိုင်နှုန်း နှင့် နယူးဖောင်လန်၊ လာဘရာဒေါ စသည်တို့တွင် ၁၇ ရာခိုင်နှုန်း အထိ ရှိလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=Statistics Canada|url=http://www.statcan.gc.ca/subjects-sujets/labour-travail/lfs-epa/lfs-epa-eng.htm|title=Latest release from Labour Force Survey|date=November 6, 2009|accessdate=May 23, 2011|archivedate=21 August 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/616iFcdMK?url=http://www.statcan.gc.ca/subjects-sujets/labour-travail/lfs-epa/lfs-epa-eng.htm}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၈ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလမှ ၂၀၁၀ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ကြားတွင် ကနေဒါ အလုပ်သမား ဈေးကွက်တွင် အချိန်ပြည့် အလုပ်အကိုင် ပေါင်း ၁၆၂,၀၀၀ နှင့် အမြဲတမ်း အလုပ်အကိုင်ပေါင်း ၂၂၄,၀၀၀ ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theglobeandmail.com/report-on-business/economy/economy-lab/the-economists/the-real-state-of-canadas-jobs-market/article1757129/|title=The real state of Canada's jobs market |date=October 15, 2010|newspaper=The Globe and Mail|accessdate=December 12, 2010|first=Armine|last=Yalnizyan}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါနိုင်ငံ၏ ဖက်ဒရယ်ဆိုင်ရာ ကြွေးမြီမှာ ၂၀၁၀-၁၁ ဘဏ္ဍာရေး နှစ် အတွက် ဒေါ်လာ ၅၅၆.၇ ဘီလီယံမျှ ဖြစ်ပြီး ၂၀၀၈-၀၉ ခုနှစ် ကြွေးမြီ ဒေါ်လာ ၄၆၃.၇ ဘီလီယံမှ မြင့်တက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://toronto.ctv.ca/servlet/an/local/CTVNews/20100304/budget_2010_100304/20100304?hub=TorontoNewHome|title=Budget fights deficit with freeze on future spending|publisher=CTV News|date=March 4, 2010|accessdate=May 23, 2011|archive-date=6 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120406212044/http://toronto.ctv.ca/servlet/an/local/CTVNews/20100304/budget_2010_100304/20100304?hub=TorontoNewHome}}&lt;/ref&gt; ထို့ပြင် ၂၀၁၀ ခုနှစ် ပထမ ၃ လပတ်တွင် ကနေဒါနိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်း နိုင်ငံခြား ကြွေးမြီမှာ ဒေါ်လာ ၄၁ ဘီလီယံမှ ၁၉၄ ဘီလီယံသို့ တိုးမြင့် လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/100617/dq100617b-eng.htm|title=Canada's international investment position|publisher=Statistics Canada|work=The Daily|date=June 17, 2010|accessdate=May 23, 2011}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း စည်းကမ်းတင်းကျပ်သော ကနေဒါ၏ ဘဏ်လုပ်ငန်း ကဏ္ဍ (ဂျီအိတ် နိုင်ငံများကြားတွင် ရှေးရိုးဆန်သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်)၊ ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ စီးပွားပျက်ကပ် မတိုင်မီ ဘတ်ဂျက် ပိုငွေ ပြမှု နှင့် နိုင်ငံဆိုင်ရာ ကြွေးမြီများကို လျှော့ချရန် ရေရှည် အစီအမံ တို့ကြောင့် အခြား ဂျီအိတ် နိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် သိပ်မပြင်းထန်သော စီးပွားရေး ကျဆင်းမှုနှင့် ရင်ဆိုင်ရသည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mercatus.org/publication/canada-s-budget-triumph|title=Canada's Budget Triumph|publisher=Mercatus Center (George Mason University)|format=PDF|date=September 30, 2010|accessdate=July 15, 2013}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ကနေဒါ၏ စီးပွားရေးမှာ များစွာ တည်ငြိမ်လာခဲ့ပြီး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုသို့ အသင့်အတင့် ပြန်လည် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ သို့သော် မတည်ငြိမ်သော ရေနံဈေး၊ ယူရိုဇုန် စီးပွားရေး မတည်ငြိမ်မှု နှင့် ပုံမှန်ထက်ပိုသော အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းတို့ကြော့် နိုင်ငံမှာ အခက်အခဲများ ရင်ဆိုင်နေရဆဲပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fin.gc.ca/efp-pef/2013/efp-pef-02-eng.asp|title=Update of Economic and Fiscal Projections|publisher=Department of Finance Canada|year=2013|accessdate=February 11, 2014|archivedate=22 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222064604/http://www.fin.gc.ca/efp-pef/2013/efp-pef-02-eng.asp}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ctvnews.ca/business/imf-drops-forecast-for-canadian-economic-growth-1.2197318|title=IMF drops forecast for Canadian economic growth|publisher=CTV News|date=January 20, 2015|accessdate=February 13, 2015}}&lt;/ref&gt; ဖက်ဒရယ် အစိုးရ နှင့် ကနေဒါမှ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း အများအပြားမှာ စတင်တိုးတက်လာသော အာရှဈေးကွက်နှင့် ကုန်သွယ်မှုများ တိုးမြှင့်လာခဲ့ပြီး ပို့ကုန်တင်ပို့မှု ဈေးကွက်ကို ချဲ့ထွင်လာခဲ့သည်။ ယခုအခါ အာရှဈေးကွက်သည် ကနေဒါနိုင်ငံအတွက် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံးသော ပို့ကုန် ဈေးကွက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.asiapacific.ca/statistics/trade/regional-trade/canadas-trade-world-region|title=Canada's Trade with the World, by Region|publisher=Asia Pacific Foundation of Canada|date=March 24, 2014|accessdate=February 18, 2015|archivedate=14 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130114221917/http://www.asiapacific.ca/statistics/trade/regional-trade/canadas-trade-world-region}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://opencanada.org/branch-news/montreal-news/minister-fast-congratulates-the-organizers-of-the-canada-and-free-trade-with-asia-conference/|title=Minister Fast Congratulates the Organizers of the Canada and Free Trade with Asia Conference|publisher=Canadian International Council|year=2013|accessdate=February 11, 2014|archivedate=22 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222060205/http://opencanada.org/branch-news/montreal-news/minister-fast-congratulates-the-organizers-of-the-canada-and-free-trade-with-asia-conference/}}&lt;/ref&gt; ငြင်းခုံ ဆွေးနွေးမှု အများအပြား ရှိနေသော ရေနံပိုက်လိုင်း အဆိုပြုမှုသည် ကနေဒါ၏ ရေနံထွက်ကုန်များအား တရုတ် သို့ ပိုမိုတင်ပို့နိုင်ရန် မျှော်လင့်ချက် ဖြစ်ပေါ်စေသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |work= The Globe and Mail |url=http://www.theglobeandmail.com/globe-investor/investment-ideas/streetwise/northern-gateway-pipeline-would-strengthen-trade-ties-to-china/article4107144/|title=Northern Gateway pipeline would strengthen trade ties to China |date=May 7, 2012|accessdate=August 19, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.macleans.ca/2012/09/25/plugging-for-pipelines/|title=Pipeline economics: China needs oil, and Canada's got it|publisher=Macleans.ca|date=September 25, 2012|accessdate=December 4, 2012|archivedate=3 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121203020207/http://www2.macleans.ca/2012/09/25/plugging-for-pipelines/}}&lt;/ref&gt;

===သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ===
[[File:STS-116 Payload (NASA S116-E-05364).jpg|thumb|alt=A shuttle in space, with Earth in the background. A mechanical arm labelled &quot;Canada&quot; rises from the shuttle|၂၀၀၆ ခုနှစ် STS-116 မစ်ရှင် အတွင်း ဒစ်စကာဗာရီ အာကာသ လွန်းပျံယဉ် ပေါ်တွင် တွေ့ရသော ကနေဒါ စက်ရုပ် ကိုင်တွယ်ထိန်းချုပ်ကိရိယာ ကနေဒါမ်]]

၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ကနေဒါသည် ပြည်တွင်း သုတေသနနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေး လုပ်ငန်း တို့အတွက် ကနေဒါ ဒေါ်လာ ၃၁.၃ ဘီလီယံမျှ သုံးစွဲခဲ့ပြီး ၇ ဘီလီယံမှာ ဖက်ဒရယ် အစိုးရ နှင့် ပြည်နယ် အစိုးရတို့မှ ပံ့ပိုးပေးခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/tables-tableaux/sum-som/l01/cst01/scte01a-eng.htm|title=Domestic spending on research and development|publisher=Statistics Canada|date=October 17, 2014|accessdate=February 7, 2015}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၅ ခုနှစ် အထိ ကနေဒါနိုင်ငံမှ ရူပဗေဒ၊ ဓာတုဗေဒ နှင့် ဆေးပညာတို့အတွက် နိုဘယ်ဆုရှင်ပေါင်း ၁၃ ယောက်မျှ မွေးထုတ် ပေးနိုင်ခဲ့ပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|title=Canadian Nobel Prize in Science Laureates|url=http://www.science.ca/scientists/nobellaureates.php|publisher=Science.ca|accessdate=February 7, 2015}} Note that this source was published before 2011 and as such does not include Ralph M. Steinman.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=rockefeller&gt;{{cite web|url=http://newswire.rockefeller.edu/?page=engine&amp;id=1192|title=Rockefeller University scientist Ralph Steinman, honored today with Nobel Prize for discovery of dendritic cells, dies at 68|date=October 3, 2011|publisher=Rockefeller University|accessdate=27 September 2015|archivedate=25 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225130040/https://www.rockefeller.edu/news/?page=engine&amp;id=1192}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၂ ခုနှစ် နိုင်ငံတကာ သိပ္ပံပညာရှင်များ၏ အဓိက စစ်တမ်းတစ်ခု အရ သိပ္ပံဆိုင်ရာ သုတေသန အရည်အသွေးတွင် တကမ္ဘာလုံး စတုတ္တ အဆင့် အဖြစ် ဖော်ပြခြင်း ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Canadian Nobel Prize in Science Laureates|url=http://www.science.ca/scientists/nobellaureates.php|publisher=Science.ca|accessdate=February 7, 2015}} Note that this source was published before 2011 and as such does not include [[Ralph M. Steinman]].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=rockefeller /&gt; ထို့ပြင် ကမ္ဘာလုံး ဆိုင်ရာ နည်းပညာ ကုမ္ပဏီ အများအပြား၏ ရုံးချုပ် တည်ရှိရာ နေရာလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.branham300.com/index.php?year=2014&amp;listing=1|title=Top 250 Canadian Technology Companies|year=2014|publisher=Branham Group Inc|accessdate=February 13, 2015|archive-date=15 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315075119/http://www.branham300.com/index.php?year=2014&amp;listing=1}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါသည် တကမ္ဘာလုံးတွင် အင်တာနက် အသုံးပြုသူ ရာခိုင်နှုန်း အများဆုံး ရှိသောနိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း အင်တာနက် အသုံးပြုသူ ၃၃ သန်းမျှ ရှိကာ ၂၀၁၄ ခုနှစ် လူဦးရေ ၏ ၉၄ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.internetworldstats.com/stats14.htm#north|title=Internet Usage and Population in North America|publisher=Internet World Stats|date=June 2014|accessdate=February 7, 2015|archive-date=7 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207003832/http://www.internetworldstats.com/stats14.htm#north}}&lt;/ref&gt; 

ကနေဒါ အာကာသ အေဂျင်စီမှာ အလွန်တက်ကြွသော အာကာသ အစီအစဉ်များကို ဆောင်ရွက်လျက် ရှိပြီး နက်ရှိုင်းသော အာကာသအတွင်းပိုင်း သုတေသန၊ ဂြိုဟ်များဆိုင်ရာ သုတေသန နှင့် လေကြောင်းသွားလာရေး ဆိုင်ရာ သုတေသန များကို ပြုလုပ်လျက် ရှိကာ ရော့ကက်များ နှင့် ဂြိုဟ်တုများကို တီထွင် ထုတ်လုပ်လျက် ရှိသည်။ ကနေဒါသည် ၁၉၆၂ ခုနှစ် အာလွက် ၁ ဂြိုဟ်တု လွှတ်ထုတ်မှုကြောင့် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု နှင့် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု တို့ပြီးလျှင် တတိယမြောက် ဂြိုဟ်တု ထုတ်လွှတ်နိုင်သော နိုင်ငံဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.asc-csa.gc.ca/eng/satellites/alouette.asp|title=Alouette I and II|publisher=CSA|accessdate=November 30, 2012}}&lt;/ref&gt; ၁၉၈၄ ခုနှစ်တွင် မာ့ခ် ဂါနိုးသည် ကနေဒါနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး အာကာသ အတွင်း သွားလာသူ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ် အထိ လူလိုက်ပါသော အာကာသ အစီအစဉ် ၁၇ ခုနတွင် ကနေဒါနိုင်ငံသား ကိုးဦး အာကာသ အတွင်း ခရီးသွားလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/technology/story/2010/09/01/f-canadian-space-astronauts.html|title=Canada's astronauts|publisher= CBC News|date=October 26, 2010|accessdate=December 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

ကနေဒါသည် နိုင်ငံတကာ အာကာသ စခန်း တွင် ပါဝင်သူ တစ်ဦး ဖြစ်ပြီး အာကာသဆိုင်ရာ စက်ရုပ်နည်းပညာတွင် ရှေးဦးစတင်သူ လည်း ဖြစ်ကာ ကနေဒါမ်၊ ကနေဒါမ် ၂ နှင့် ဒက်စထရီ စက်ရုပ် ကိုင်တွယ် ထိန်းချုပ်ကရိယာ များကို နိုင်ငံတကာ အာကာသ စခန်း နှင့် နာဆာ အာကာသ လွန်းပျံယာဉ်များ အတွက် တည်ဆောက်ပေးခဲ့သည်။ ၁၉၆၀ ခုနှစ်များမှ စ၍ ကနေဒါ၏ လေကြောင်းနှင့် အာကာသ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းမှ ဂြိုဟ်တု အများအပြားကို ထုတ်လုပ်ခဲ့ပြီး ရေဒါဆက်-၁၊ ရေဒါဆက်-၂၊ အိုင်အက်စ်အိုင်အက်စ် နှင့် အမ်အိုအက်စ်တီ အစရှိသော ဂြိုဟ်တုများ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newswire.ca/en/releases/archive/March2010/11/c9200.html|title=The Canadian Aerospace Industry praises the federal government for recognizing Space as a strategic capability for Canada|publisher=Newswire |accessdate=May 23, 2011}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အအောင်မြင်ဆုံး နှင့် အသုံးအများဆုံး ဘလက်ဘရန့် ဟုခေါ်သည့် ဆောင်းဒင်းရော့ကက် သို့ ကမ္ဘာကို တစိတ်တပိုင်း ပတ်နိုင်သော ရော့ကက်များ ကို ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၁ ခုနှစ်မှစ၍ ဘလက်ဘရန့် ရော့ကက်ပေါင်း ၁၀၀၀ ကျော်ကို လွှတ်ထုတ်ခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.magellan.aero/our-products/rockets-and-space|title=Black Brant Sounding Rockets|publisher=Magellan Aerospace|year=2013|accessdate=February 13, 2015|archivedate=13 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150213083519/http://magellan.aero/our-products/rockets-and-space}}&lt;/ref&gt;

==လူဦးရေ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ပုံ==
၂၀၁၁ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ ကနေဒါနိုင်ငံတွင် လူဦးရေ ၃၃,၄၇၆,၆၈၈ ဦးမျှ ရှိပြီး ၂၀၀၆ ခုနှစ် စာရင်းမှ ၅.၉ ရာခိုင်နှုန်းခန့်မျှ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ &lt;ref name=2011CensusData&gt;{{cite web |url=http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/120208/dq120208a-eng.htm?WT.mc_id=twtB2000 |title=2011 Census: Population and dwelling counts |date=February 8, 2012 |publisher=Statistics Canada |accessdate=February 8, 2012}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ကနေဒါ စာရင်းဇယား ဌာနမှ လူဦးရေ ၃၅ သန်းကျော် ရှိသည်ဟု အစီရင်ခံခဲ့ပြီး ဂျီအိတ်နိုင်ငံများတွင် သိသာစွာ အလျှင်အမြန် တိုးပွားလာသည့် နှုန်းပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |author= Green, Jeff |newspaper=The Toronto Star |url=http://www.thestar.com/news/canada/2012/12/06/canadas_population_hits_35_million.html |title=Canada's population hits 35 million|date=December 6, 2012|accessdate=September 16, 2013}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၀ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်ကြားတွင် လူဦးရေ ၅.၆ သန်းမျှ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး စုစုပေါင်း ၂၀.၄ ရာနှုန်းမျှ တိုးတက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ တိုးပွားရခြင်း၏ အဓိက အကြောင်းမှာ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်သူ များပြားလာခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပြီး သဘာဝ အလျောက် တိုးပွားလာမှုမှာ နည်းပါးသည်။&lt;ref name=&quot;EdmonstonFong2011&quot;&gt;{{cite book|author1=Barry Edmonston|author2=Eric Fong|title=The Changing Canadian Population|url=http://books.google.com/books?id=VVYOgvFPvBEC&amp;pg=PA181|year=2011|publisher=McGill-Queen's Press|isbn=978-0-7735-3793-4|page=181}}&lt;/ref&gt;
{{ကနေဒါနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးသော မက်ထရိုပိုလစ်တန် ဒေသများ}}
{{Pie chart
|thumb = right
|caption = ကနေဒါနိုင်ငံသားများ၏ မိမိတို့ကိုယ်တိုင် ဖြည့်သွင်းသော လူမျိုးရင်း(၂၀၁၁ လူဦးရေ စာရင်းအရ)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=PR&amp;Code1=01&amp;Data=Count&amp;SearchText=Canada&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;A1=All&amp;B1=All&amp;Custom=&amp;TABID=1|title=National Household Survey Profile|publisher=Statistics Canada|year=2011|accessdate=February 13, 2015}}&lt;/ref&gt;
|label1 = ဥရောပသား
|value1 = 76.7
|color1 = Blue
|label2 = အာရှသား
|value2 = 14.2
|color2 = Gray
|label3 = ရှေးဦးနေထိုင်သူ
|value3 = 4.3
|color3 = Gold
|label4 = လူမည်း
|value4 = 2.9
|color4 = Green
|label5 = လက်တင်အမေရိကန်
|value5 = 1.2
|color5 = Red
|label6 = ကပြား
|value6 = 0.5
|color6 = Black
|label7 = အခြား
|value7 = 0.3
|color7 = White
}}
{{Pie chart
|thumb = right
|caption = ကနေဒါနိုင်ငံရှိ ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု (၂၀၁၁ စစ်တမ်းအရ)&lt;ref name=&quot;religion2011&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm?HPA |title=Religions in Canada—Census 2011 |publisher=Statistics Canada/Statistique Canada}}&lt;/ref&gt;
|label1 = ကက်သလစ်
|value1 = 38.7
|color1 = DarkOrchid
|label2 = အခြားခရစ်ယာန်
|value2 = 28.6
|color2 = DodgerBlue
|label3 = ဘာသာမဲ့
|value3 = 23.9
|color3 = Gray
|label4 = အစ္စလာမ်
|value4 = 3.2
|color4 = MediumSeaGreen
|label5 = ဟိန္ဒူ
|value5 = 1.5
|color5 = Crimson
|label6 = ဆစ်ခ်
|value6 = 1.4
|color6 = Orange
|label7 = ဗုဒ္ဓဘာသာ
|value7 = 1.1
|color7 = Gold
|label8 = ဂျူးဘာသာ
|value8 = 1.0
|color8 = Turquoise
|label9 = အခြားဘာသာ
|value9 = 0.6
|color9 = HotPink
}}
လူဦးရေ ၏ ၅ပုံ ၄ပုံခန့်မှာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နယ်စပ်မှ ၉၃ မိုင် (၁၅၀ ကီလိုမီတာ) အတွင်း နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Custred|first=Glynn|title=Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States|editor=Moens, Alexander|publisher=Fraser Institute|year=2008|page=96|chapter=Security Threats on America's Borders|url=http://books.google.com/books?id=HmiqBgnkAXYC&amp;pg=PA96|isbn=978-0-88975-235-1}}&lt;/ref&gt; ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းသော ကနေဒါနိုင်ငံသားတို့သည် မြို့ပြတွင် နေထိုင်ကြပြီး ကွီးဗက်စီးတီး-ဝင်ဆာစင်္ကြန်ဒေသ၊ ဗြိတိသျှ ကိုလံဘီယာ၏ အနိမ့်ပိုင်း ပင်မကုန်းမြေ ဒေသ နှင့် အယ်လဗားတားရှိ ကယ်လ်ဂရီ-အက်ဒမန်တန် စင်္ကြန်ဒေသ တို့တွင် စုဝေးနေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.statcan.gc.ca/pub/82-221-x/00503/t/th/4062283-eng.htm | title = Urban-rural population as a proportion of total population, Canada, provinces, territories and health regions | year = 2001 | publisher = Statistics Canada | accessdate=May 23, 2011}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါနိုင်ငံသည် မြောက်လတ္တီကျု ၈၃ ဒီဂရီ မှ ၄၁ ဒီဂရီ အကြားတွင် တည်ရှိပြီး ၉၅ ရာခိုင်နှုန်းသော လူဦးရေမှာ မြောက်လတ္တီကျု ၅၅ ဒီဂရီ၏ အောက်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသည်။ အခြားသော ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများကဲ့သို့ပင် ကနေဒါတွင် အသက်ကြီးသော လူဦးရေ ပိုများလာပြီး အငြိမ်းစားများက အလုပ်လုပ်ကိုင်သူ ဦးရေထက် ပို၍ များပြားသည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ပျမ်းမျှ အသက်မှာ ၃၉.၅ နှစ် ဖြစ်သော်လည်း&lt;ref&gt;{{cite web | last = Martel | first = Laurent | author2 = Malenfant, Éric Caron | title = 2006 Census: Portrait of the Canadian Population in 2006, by Age and Sex | publisher = Statistics Canada | date = September 22, 2009 | url = http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/as-sa/97-551/index-eng.cfm?CFID=3347169&amp;CFTOKEN=19485112 | accessdate = October 18, 2009 | archivedate = 20 September 2017 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170920184936/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/as-sa/97-551/index-eng.cfm?CFID=3347169&amp;CFTOKEN=19485112 }}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ၃၉.၉ နှစ်သို့ မြင့်တက်လာသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/canada/story/2011/09/28/canada-population-stats.html|title=Canadian population creeps up in average age|publisher=CBC |date=September 28, 2011|accessdate=April 11, 2012}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် လူတစ်ဦးချင်း၏ ပျမ်းမျှ သက်တမ်းမှာ ၈၁ နှစ်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Statistics.pdf |format=PDF |title=2013 Human Development Index and its components – Statistics |publisher=UNDP |year=2013 |accessdate=March 15, 2013 |archive-date=19 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130319020106/http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Statistics.pdf }}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၂ ခုနှစ် အင်န်ဘီစီ ရုပ်သံဌာန၏ သတင်းအရ ကနေဒါသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပညာ အတတ်ဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nbcnews.com/business/most-educated-countries-world-1B6065913|title=The most educated countries in the world|publisher=NBC|year=2012|accessdate=April 25, 2013}}&lt;/ref&gt; အရွယ်ရောက်ပြီးသူများ တက္ကသိုလ် ကောလိပ် ပညာရေး သင်ကြားတတ်မြောက်မှုတွင် ကမ္ဘာ့ နံပါတ် ၁ အဆင့် ရှိပြီး ၂၀၁၂ ခုနှစ် အိုအီးစီဒီ စစ်တမ်း အရ ကနေဒါရှိ အရွယ်ရောက်သူများ၏ ၅၁ ရာခိုင်နှုန်းမှာ အနည်းဆုံး ကောလိပ် သို့မဟုတ် တက္ကသိုလ်မှ ဘွဲ့ရရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Grossman|first1=Samantha|title=And the World's Most Educated Country Is...|journal=Time (magazine)|date=September 27, 2012|url=http://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/|accessdate=September 28, 2014}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါနိုင်ငံရှိ ပြည်နယ်များနှင့် ဒေသများတွင် ပညာရေး အတွက် အထောက်အပံ့ ပေးရန် တာဝန် ရှိကြသည်။ ကျောင်း မတက် မနေရ အသက်အရွယ်မှာ ၅နှစ်-၇နှစ် မှစ၍ ၁၆နှစ်-၁၈ နှစ် အထိ ရှိကာ &lt;ref&gt;{{cite web | publisher = Council of Ministers of Education, Canada | title = Overview of Education in Canada | url = http://www.educationau-incanada.ca/index.aspx?action=educationsystem-systemeeducation&amp;lang=eng | archiveurl = https://www.webcitation.org/5mYLss1b9?url=http://www.educationau-incanada.ca/index.aspx?action=educationsystem-systemeeducation | archivedate = 5 January 2010 | accessdate = October 20, 2010 }}&lt;/ref&gt; အရွယ်ရောက်ပြီးသူများ၏ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်းမှာ ၉၉ ရာခိုင်နှုန်း အထိ ဖြစ်လာစေသည်။&lt;ref name=&quot;cia&quot; /&gt; ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် အသက် ၂၅ နှစ်မှ ၆၄ နှစ် အတွင်း အရွယ်ရောက်ပြီးသူများ၏ ၈၉ ရာခိုင်နှုန်းမှာ အထက်တန်းကျောင်း ပညာရေးကို ပြီးဆုံးကြပြီး အိုအီးစီဒီ၏ ပျမ်းမျမှာ ၇၅ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=OECDBLI&gt;{{cite web|url=http://www.oecdbetterlifeindex.org/countries/canada/|title=Canada|work=[[OECD Better Life Index]]|publisher=OECD|year=2014|accessdate=February 13, 2015}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် ၂၅ နှစ် မှ ၆၄ နှစ်အတွင်း ကနေဒါရှိ လူဦးရေ၏ ၄၃ ရာခိုင်နှုန်းမှာ အထက်တန်းကျောင်းလွန် ပညာရေး ရှိကြပြီး အသက် ၂၅ နှစ်မှ ၃၄ နှစ်အတွင်းမှာ ၅၁ ရာခိုင်နှုန်း အထိ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web | publisher = Department of Finance Canada | title = Creating Opportunities for All Canadians | url = http://www.fin.gc.ca/ec2005/agenda/agc4-eng.asp | date = November 14, 2005 | accessdate = May 22, 2006 | archivedate = 23 April 2010 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100423192244/http://www.fin.gc.ca/ec2005/agenda/agc4-eng.asp }}&lt;/ref&gt; အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ကျောင်းသာများ အကဲခတ်အဖွဲ့၏ အဆိုအရ ကနေဒါ ကျောင်းသားများသည် အိုအီးစီဒီ နိုင်ငံများ၏ ပျမ်းမျှထက် ကျော်လွန်ထူးချွန်ပြီး အထူးသဖြင့် သင်္ချာ၊ သိပ္ပံ နှင့် စာဖတ်ခြင်းတို့တွင် ထူးချွန်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/54/12/46643496.pdf|title=Comparing countries' and economies' performances|publisher=OECD|year=2009|accessdate=May 22, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ctvnews.ca/canadian-education-among-best-in-the-world-oecd-1.583143|title=Canadian education among best in the world: OECD|publisher=CTV News|date=December 7, 2010|accessdate=February 15, 2013|archive-date=28 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130528085955/http://www.ctvnews.ca/canadian-education-among-best-in-the-world-oecd-1.583143}}&lt;/ref&gt;

ကနေဒါနိုင်ငံသည် လူဦးရေနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ အများဆုံး ရှိသော နိုင်ငံများထဲတွင် ပါဝင်ပြီး&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=kv4nlSWLT8UC&amp;pg=PA51|page=51|title=Canada|first=Karla |last=Zimmerman|publisher=Lonely Planet Publications|year=2008|edition=10th|isbn=978-1-74104-571-0}}&lt;/ref&gt; စီးပွားရေး ပေါ်လစီများနှင့် မိသားစု ပြန်လည်ပေါင်းစည်းရေး ကိစ္စရပ်များကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် စံချိန်အဖြစ် လူပေါင်း ၂၈၀,၆၃၆ ဦး ကနေဒါသို့ ရွှေ့ပြောင်း ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cic.gc.ca/english/department/media/releases/2011/2011-02-13.asp|title=Canada welcomes highest number of legal immigrants in 50 years while taking action to maintain the integrity of Canada's immigration system|publisher=Citizenship and Immigration Canada|date=February 13, 2011|accessdate=February 11, 2012|archivedate=22 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131222203117/http://www.cic.gc.ca/english/department/media/releases/2011/2011-02-13.asp}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၅ ခုနှစ်အတွင်း ကနေဒါ အစိုးရမှ အမြဲတမ်း နေထိုင်သူ အဖြစ် ပြောင်းရွှေ့လာမည့်သူ ၂၆၀,၀၀၀ ဦးမှ ၂၈၅,၀၀၀ ဦး အထိ ရောက်ရှိလာမည်ဟု ခန့်မှန်း ထားပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cic.gc.ca/english/department/media/notices/2014-11-06.asp|title=Supplementary Information to the 2015 Immigration Levels Plan|publisher=Citizenship and Immigration Canada|accessdate=February 1, 2015}}&lt;/ref&gt; လတ်တလော နှစ်မျာနှင့် တူညီ​သော ဦးရေ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=CIC1&gt;{{cite web|url=http://www.cic.gc.ca/english/resources/statistics/menu-fact.asp |title=Immigration overview – Permanent and temporary residents|publisher= Citizenship and Immigration Canada|accessdate=February 11, 2014|year=2012}}&lt;/ref&gt; အသစ်ပြောင်းရွှေ့ ဝင်ရောက်လာသူများမှာ မြို့ပြများ ဖြစ်သော တိုရွန်တိုမြို့၊ မွန်းထရီအောမြို့ နှင့် ဗန်ကူးဗားမြို့များတွင် အများအားဖြင့် အခြေချ နေထိုင်လေ့ ရှိကြသည်။&lt;ref name=&quot;Grubel2009&quot;&gt;{{cite book|author=Herbert G. Grubel|title=The Effects of Mass Immigration on Canadian Living Standards and Society|url=http://books.google.com/books?id=48LOyfxYihoC&amp;pg=PA5|year=2009|publisher=The Fraser Institute|isbn=978-0-88975-246-7|page=5}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါသည် ဒုက္ခသည် အများအပြားကိုလည်း လက်ခံပေးပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cic.gc.ca/english/department/media/releases/2010/2010-11-01a.asp|title=Government of Canada Tables 2011 Immigration Plan|publisher=Canada News Centre|accessdate=December 12, 2010|archivedate=3 December 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101203235801/http://www.cic.gc.ca/english/department/media/releases/2010/2010-11-01a.asp}}&lt;/ref&gt; တကမ္ဘာလုံး နှစ်စဉ် လက်ခံပေးသည့် ဒုက္ခသည်၏ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှသည် ကနေဒါသို့ ခိုလှုံ ဝင်ရောက်၍ အခြေချ ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;Simmons2010&quot;&gt;{{cite book|author=Alan Simmons|title=Immigration and Canada: Global and Transnational Perspectives|url=http://books.google.com/books?id=K0YwAJ7MpswC&amp;pg=PA92|year=2010|publisher=Canadian Scholars' Press|isbn=978-1-55130-362-8|page=92}}&lt;/ref&gt;

၂၀၀၆ ခုနှစ် ကနေဒါနိုင်ငံ၏ လူဦးရေ စာရင်းအရ ကနေဒါနိုင်ငံသားများ၏ မိမိကိုယ်တိုင် ဖြည့်သွင်းသော လူမျိုးရင်းများတွင် အများဆုံးမှာ ကနေဒီယန် ဖြစ်ပြီး (လူဦးရေ စုစုပေါင်း၏ ၃၂ ရာခိုင်နှုန်း) ၎င်း၏ နောက်တွင် အင်္ဂလိပ် လူမျိုး (၂၁%)၊ ပြင်သစ် ( ၁၅.၈%)၊ စကော့လူမျိုး ( ၁၅.၁%)၊ အိုင်းရစ်ရှ် (၁၃.၉%)၊ ဂျာမန် (၁၀.၂%)၊ အီတလီ (၄.၆%)၊ တရုတ် (၄.၃%)၊ ဖတ်စ်နေးရှင်း (၄.၀%)၊ ယူကရိန်း (၃.၉%)  နှင့် ဒတ်ချ် ( ၃.၃%)  တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-562/pages/page.cfm?Lang=E&amp;Geo=PR&amp;Code=01&amp;Data=Count&amp;Table=2&amp;StartRec=1&amp;Sort=3&amp;Display=All&amp;CSDFilter=5000|title=Ethnocultural Portrait of Canada – Data table|date=July 28, 2009|publisher=Statistics Canada|accessdate=May 23, 2011|archivedate=11 December 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201211144718/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-562/pages/page.cfm?Lang=E&amp;Geo=PR&amp;Code=01&amp;Table=2&amp;Data=Count&amp;StartRec=1&amp;Sort=3&amp;Display=All&amp;CSDFilter=5000}}&lt;/ref&gt; အသိအမှတ် ပြုထားသော ဖတ်စ်နေးရှင်း အုပ်စိုးသူ နှင့် လူမျိုးစု ပေါင်း ၆၀၀ ခန့် ရှိပြီး စုစုပေါင်း လူဦးရေ ၁,၁၇၂,၇၉၀ ဦး ခန့် ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web
 | title = Aboriginal Identity (8), Sex (3) and Age Groups (12) for the Population of Canada, Provinces, Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2006 Census&amp;nbsp;– 20% Sample Data
 | work = 2006 Census: Topic-based tabulations
 | publisher = Statistics Canada
 | date = June 12, 2008
 | url = http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GID=837928&amp;GK=0&amp;GRP=1&amp;PID=89122&amp;PRID=0&amp;PTYPE=88971,97154&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2006&amp;THEME=73&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF=
 | accessdate = September 18, 2009
 | archivedate = 18 October 2011
 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111018234534/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GID=837928&amp;GK=0&amp;GRP=1&amp;PID=89122&amp;PRID=0&amp;PTYPE=88971,97154&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2006&amp;THEME=73&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF=
 }}&lt;/ref&gt;

၂၀၀၆ တွင် ကနေဒါရှိ ရှေးဦးနေထိုင်သူများ၏ လူဦးရေ တိုးပွားနှုန်းမှာ နိုင်ငံတဝှမ်းလုံး တိုးပွားနှုန်း၏ နှစ်ဆခန့်မျှ ရှိပြီး ကနေဒါနိုင်ငံ လူဦးရေ၏ ၄ ရာခိုင်နှုန်း ခန့်သည် ရှေးဦးနေထိုင်သူ အဖြစ် မိမိတို့ဘာသာ ခံယူကြသည်။ လူဦးရေ၏ အခြားသော ၁၆.၂ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ရှေးဦးနေထိုင်သူ မဟုတ်သော အခြားသော လူနည်းစု လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Kalunta-Crumpton2012&quot;&gt;{{cite book|author=Anita Kalunta-Crumpton|author2=Texas Southern University|title=Race, Ethnicity, Crime and Criminal Justice in the Americas|url=http://books.google.com/books?id=xQleAQAAQBAJ&amp;pg=PA12|year=2012|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-35586-6|page=12}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် သိသာထင်ရှားသော လူနည်းစု လူမျိုး များမှာ တောင်အာရှသား (၄.၀%)၊ တရုတ် (၃.၉%) နှင့် လူမည်း (၂.၅%) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ၂၀၀၁ မှ ၂၀၀၆ ကြားတွင် သိသာထင်ရှားသော လူနည်းစု လူမျိုးများ၏ လူဦးရေမှာ ၂၇.၂ ရာခိုင်နှုန်း တိုးတက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/080402/dq080402a-eng.htm|title=2006 Census: Ethnic origin, visible minorities, place of work and mode of transportation|date=April 2, 2008|work=The Daily|publisher=Statistics Canada|accessdate=January 19, 2010}}&lt;/ref&gt; ၁၉၆၁ ခုနှစ် အခါက လူနည်းစု လူမျိုးများမှာ ကနေဒါ လူဦးရေ ၏ ၂ ရာခိုင်နှုန်း အောက် ( ၃၀၀,၀၀၀ သိန်းခန့်) သာ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml|title=Visible Minorities and Aboriginal Peoples in Vancouver's Labour Market|last=Pendakur|first=Krishna|publisher=Simon Fraser University|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110516021011/http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml|archivedate=16 May 2011|accessdate=June 30, 2014}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ်သို့ ရောက်သော အခါ ၅ ယောက်တွင် ၁ ယောက် (၁၉.၈%) မှာ နိုင်ငံရပ်ခြားတွင် မွေးဖွားသူများ ဖြစ်ကြပြီး အသစ်ရွှေ့ပြောင်း နေထိုင်လာသူ၏ ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းမှာ အာရှမှ ဖြစ်ပြီး အရှေ့အလယ်ပိုင်း မှလည်း ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web
 | work = The Daily|title=2006&amp;nbsp;Census: Immigration, citizenship, language, mobility and migration
 | publisher = Statistics Canada
 | date =December 4, 2007
 | url = http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/071204/dq071204a-eng.htm
 | accessdate=October 19, 2009}}
&lt;/ref&gt; ကနေဒါသို့ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်လာသူများ၏ အဓိက ရင်းမြစ်နိုင်ငံများမှာ တရုတ်နိုင်ငံ၊ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cnews.canoe.ca/CNEWS/Politics/2010/11/09/16054896.html|first=Brian|last=Lilley|work=Parliamentary Bureau|title=Canadians want immigration shakeup|publisher=Canadian Online Explorer|year=2010|accessdate=November 14, 2010|archive-date=7 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120707103109/http://cnews.canoe.ca/CNEWS/Politics/2010/11/09/16054896.html}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါ စာရင်းဇယား ဌာန၏ အဆို အရ သိသာသော လူနည်းစု လူမျိုးစုများသည် ၂၀၃၁ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ၏ ၃ ပုံ ၁ ပုံမျှ ဖြစ်လာနိုင်သည် ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theglobeandmail.com/news/national/the-changing-face-of-canada-booming-minority-populations-by-2031/article1494651/ |title=The changing face of Canada: booming minority populations by 2031|newspaper=The Globe and Mail|date=March 9, 2010|accessdate=May 14, 2012|first=Joe|last=Friesen}}&lt;/ref&gt;

ကနေဒါနိုင်ငံသည် ဘာသာတရား မျိုးစုံရှိသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုနှင့် ထုံးတမ်းစဉ်လာများ အများအပြားပင် ရှိသည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်း အရ ကနေဒါနိုင်ငံသားတို့၏ ၆၇ % မှာ ခရစ်ယာန် ဘာသာဝင်များ ဖြစ်ပြီး ရိုမန်ကက်သလစ် ခရစ်ယာန်များမှာ ၃၈.၇% အထိ ရှိပြီး အများဆုံး ဖြစ်သည်။ ပရိုတက်စတင့် ခရစ်ယာန်များတွင် ယူနိုက်တက် ကနေဒါ ဘုရားကျောင်း အသင်းတော်တွင် ၆.၁ %  ရှိပြီး အန်ဂလီကန် တွင် ၅.၀%  ရှိကာ နှစ်ခြင်း ခရစ်ယာန် ဘာသာဝင်များမှာ ၁.၉%  ရှိသည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ်၌ ၂၃.၉%  မှာ ဘာသာမဲ အဖြစ် ကြေညာကြပြီး ၂၀၀၁ ခုနှစ်က ဘာသာမဲ့ ရာခိုင်နှုန်း ၁၆.၅% သာ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/05/15/no-religion-is-increasingly-popular-for-canadians-report_n_3283268.html|title='No Religion' Is Increasingly Popular For Canadians: Report|work=Huffington Post|date=May 15, 2013|accessdate=May 19, 2013}}&lt;/ref&gt; ကျန်ရှိသော ၈.၈ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ခရစ်ယာန်မဟုတ်သော ဘာသာများကို ကိုးကွယ်ကြပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် အစ္စလာမ် ဘာသာဝင် ၃.၂%၊  ဟိန္ဒူဘာသာဝင် ၁.၅% ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm?HPA |title=Religions in Canada—Census 2011 |publisher=Statistics Canada/Statistique Canada|year=2011|accessdate=May 19, 2013}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါနိုင်ငံသား အများစုမှာ ဘာသာတရားသည် ၎င်းတို့ ရှင်သန်လှုပ်ရှား နေထိုင်ကြသော နေ့စဉ်ဘဝ၏ အရေးကြီးသော နေရာတွင် မပါဝင်ဟု ယူဆကြသော်လည်း ဘုရားသခင်ကိုမူ ယုံကြည်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Haskell2009&quot;&gt;{{cite book|author=Dr. David M. Haskell (Wilfrid Laurier University)|title=Through a Lens Darkly: How the News Media Perceive and Portray Evangelicals|url=http://books.google.com/books?id=TzJMfNOR5O0C&amp;pg=PA50|year=2009|publisher=Clements Publishing Group|isbn=978-1-894667-92-0|page=50}}&lt;/ref&gt; ဘာသာတရား ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုသည် လူ့အဖွဲ့အစည်း နှင့် နိုင်ငံတဝှမ်းတွင် ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ ကိစ္စသာလျှင် ဖြစ်သည်ဟု ယေဘုယျအားဖြင့် ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;BoyleSheen2013&quot;&gt;{{cite book|author1=Kevin Boyle|author2=Juliet Sheen|title=Freedom of Religion and Belief: A World Report|url=http://books.google.com/books?id=JxgFWwK8dXwC&amp;pg=PT219|year=2013|publisher=University of Essex – Routledge|isbn=978-1-134-72229-7|page=219}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါတွင် တရားဝင် နိုင်ငံတော် ဘုရားကျောင်းဟူ၍ မရှိဘဲ အစိုးရက လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်မှု ကို တရားဝင် အားပေးသည်။&lt;ref name=&quot;Moon2008b&quot;&gt;{{cite book|author=Richard Moon|title=Law and Religious Pluralism in Canada|url=http://books.google.com/books?id=ah66SQsk4hAC&amp;pg=PA1|year= 2008|publisher=UBC Press|isbn=978-0-7748-1497-3|pages=1–4}}&lt;/ref&gt;

ကနေဒါ လွတ်လပ်မှုနှင့် အခွင့်အရေး ဆိုင်ရာ ချာတာ အခန်း (၁၆) နှင့် ဖက်ဒရယ် ရုံးသုံး ဘာသာစကား အက်ဥပဒေ အရ ကနေဒါနိုင်ငံတွင် အင်္ဂလိပ် ဘာသာ နှင့် ပြင်သစ်ဘာသာ နှစ်မျိုးကို ရုံးသုံးဘာသာ အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ကနေဒါ ဖက်ဒရယ် အစိုးရသည် ဘာသာစကား နှစ်မျိုးစလုံးကို တရားဝင် သုံးစွဲပြီး ရုံးသုံးဘာသာစကား ဆိုင်ရာ မဟာမင်းကြီး မှ ဆောင်ရွက်သည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာ နှင့် ပြင်သစ်ဘာသာစကား နှစ်မျိုးစလုံးမှာ ဖက်ဒရယ် တရားရုံးများ၊ ပါလီမန် နှင့် အခြားသော ဖက်ဒရယ် အဖွဲ့အစည်းများ အားလုံးတွင် ညီမျှသော အခြေအနေ ရှိသည်။ နိုင်ငံသားအားလုံးတွင် လုံလောက်သော အသုံးပြုသူ ရှိပါက အစိုးရ၏ ဝန်ဆောင်မှုကို အင်္ဂလိပ် သို့မဟုတ် ပြင်သစ် ဘာသာစကားဖြင့် တောင်းဆိုရန် အခွင့်အရေး ရှိပြီး အခြားသော လူနည်းစု ဘာသာစကားများကိုလည်း အခြားသော ပြည်နယ်များနှင့် ဒေသများ၏ ကိုယ်ပိုင်ကျောင်းများတွင် အာမခံချက် ပေးထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Official Languages and You|publisher=[[Office of the Commissioner of Official Languages]]|date=June 16, 2009|url=http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php|accessdate=September 10, 2009|archive-date=27 October 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091027121057/http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bilinguisme au Canada-fr.svg|200px|thumb|ကနေဒါနိုင်ငံသားများ၏ ၉၈% ခန့်မှာ အင်္ဂလိပ် ဘာသာ စကား နှင့် ပြင်သစ်ဘာသာ စကား နှစ်မျိုးစလုံးကို သော်လည်းကောင်း တစ်မျိုးမျိုးကိုသော်လည်းကောင်း ပြောဆိုကြသည်။Approximately 98% of Canadians can speak English and/or French.&lt;ref name=&quot;Highlights&quot;/&gt;'''&lt;small&gt;{{Legend|#FFE400|အင်္ဂလိပ် – ၅၆.၉%}}{{Legend|#D8A820|အင်္ဂလိပ်နှင့် ပြင်သစ် (နှစ်မျိုးစလုံး) – ၁၆.၁% }}{{Legend|#B07400|ပြင်သစ် – ၂၁.၃%}}{{Legend|#F5F5DC|လူဦးရေကြဲပြန့်သော ဒေသ( ၁ စတုရန်း ကီလိုမီတာလျှင် လူ ၀.၄ ဦး)}}&lt;/small&gt;''']]

အင်္ဂလိပ်နှင့် ပြင်သစ်ဘာသာစကားတို့သည် လူဦးရေ ၅၉.၇% နှင့် ၂၃.၂ ရာခိုင်နှုန်း အသီးသီးတို့၏ ပထမ ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ၏ ၉၈ ရာခိုင်နှုန်းမှာ အင်္ဂလိပ်နှင့် ပြင်သစ် နှစ်ဘာသာစလုံး သို့မဟုတ် ဘာသာစကား တစ်မျိုးမျိုးကို အသုံးပြုကြပြီး ၅၇.၈ ရာခိုင်နှုန်းမှာ အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကား တစ်မျိုးတည်း၊ ၂၂.၁ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ပြင်သစ်ဘာသာ စကား တစ်မျိုးတည်းနှင့် ၁၇.၄ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ဘာသာစကား နှစ်မျိုးစလုံးကို ပြောဆိုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Highlights&quot;&gt;{{cite web|url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/as-sa/97-555/p1-eng.cfm|title=2006 Census: The Evolving Linguistic Portrait, 2006 Census: Highlights|publisher=Statistics Canada, {{Text|Dated 2006}}|accessdate=October 12, 2010}}&lt;/ref&gt; အင်္ဂလိပ် နှင့် ပြင်သစ်ဘာသာစကားကို ပထမဘာသာ အဖြစ် အသုံးပြုသော လူအုပ်စုမှာ လူဦးရေ၏ ၇၃.၀ ရာခိုင်နှုန်း နှင့် ၂၃.၆ ရာခိုင်နှုန်း အသီးသီး ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |publisher= Statistics Canada |url=http://www.statcan.gc.ca/tables-tableaux/sum-som/l01/cst01/demo15-eng.htm|title=Population by knowledge of official language, by province and territory|year=2006|accessdate=May 26, 2012}}&lt;/ref&gt;

၁၉၇၇ ခုနှစ် ပြင်သစ်ဘာသာစကား ချာတာ အရ ကွီးဗက်၏ ရုံးသုံးဘာသာ စကားကို ပြင်သစ်ဘာသာစကား အဖြစ် ပြဋ္ဌာန်း ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Bourhis|first=Richard Y|author2=Montaruli, Elisa |author3=Amiot, Catherine E |title=Language planning and French-English bilingual communication: Montreal field studies from 1977 to 1997|journal=International Journal of the Sociology of Language|date=May 2007|issue=185|pages=187–224|doi=10.1515/IJSL.2007.031|volume=2007}}&lt;/ref&gt; ပြင်သစ်ဘာသာ စကား အသုံးပြုသော ကနေဒါနိုင်ငံသား များ၏ ၈၅ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ကွီးဗက်တွင် နေကြသော်လည်း အွန်တေးရီးယိုး၊ အယ်လဗားတား နှင့် မနီတိုဗာ တောင်ပိုင်းတို့တွင် သိသာထင်ရှားသော ပြင်သစ်စကားပြော လူဦးရေ ရှိသည်။ အွန်တေးရီးယိုးတွင် ကွီးဗက်ပြင်ပ၌ အများဆုံးသော ပြင်သစ်စကားပြော လူဦးရေ ရှိသည်။ နယူးဘရန်းဝစ်မှာ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကား နှစ်မျိုးသုံးသော တစ်ခုတည်းသော ပြည်နယ် ဖြစ်ပြီး ပြင်သစ်စကားပြောသော လူနည်းစု အကေးဒီးယန်း ၃၃ ရာခိုင်နှုန်း မျှ ရှိသည်။ အကေးဒီးယန်း လူမျိုးစုများမှာ နိုဗာစကိုးရှား၏ အနောက်တောင်ပိုင်း၊ ကိပ်ဘရက်တန် ကျွန်းပေါ် နှင့် ပရင့်စ်အက်ဒွပ်ကျွန်း၏ အလယ်ပိုင်း နှင့် အနောက်ပိုင်းတို့တွင်လည်း နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hayday|first=Matthew|title=Bilingual Today, United Tomorrow: Official Languages in Education and Canadian Federalism|publisher=McGill-Queen's University Press|year=2005|page=49|url=http://books.google.com/books?id=3D6LPBGT59kC&amp;pg=PA49|isbn=978-0-7735-2960-1}}&lt;/ref&gt;

အခြားပြည်နယ်များတွင် ရုံးသုံးဘာသာစကား မသတ်မှတ်ထားပေ။ သို့သော်လည်း စာသင်ကျောင်းများ၊ တရားရုံးများနှင့် အခြားသော အစိုးရ ဌာနများတွင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ စကား အပြင် ပြင်သစ်ဘာသာစကား ကိုလည်း အသုံးပြုကြသည်။ မနီတိုဗာ၊ အွန်တေးရီးယိုး နှင့် ကွီးဗက်တို့တွင် ဒေသဆိုင်ရာ တရားဥပဒေပြု လွှတ်တော်များ၌ အင်္ဂလိပ် နှင့် ပြင်သစ် နှစ်ဘာသာ စလုံးကို ပြောဆိုကြပြီး ဥပဒေများကိုလည်း နှစ်ဘာသာ စလုံးဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းကြသည်။ အွန်တေးရီးယိုးတွင် ပြင်သစ်ဘာသာစကားမှာ အဆင့်သတ်မှတ်ချက် တစ်ခု ရှိသော်လည်း တွဲဖက်ရုံးသုံး ဘာသာစကား မဟုတ်ပေ။ &lt;ref&gt;{{cite book|last=Heller|first=Monica|title=Crosswords: language, education and ethnicity in French Ontario|year=2003|publisher=Mouton de Gruyter|isbn=978-3-11-017687-2|pages=72, 74}}&lt;/ref&gt; ရှေးဦးနေထိုင်သူတို့၏ ဘာသာစကား ၁၁ မျိုးရှိပြီး ဒေသဆိုင်ရာသုံး အမျိုးကွဲ ၆၅ မျိုးမျှ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/pub/89-589-x/4067801-eng.htm|title=Aboriginal languages|publisher=Statistics Canada|accessdate=October 5, 2009}}&lt;/ref&gt; ထိုဘာသာစကားများထဲတွင် ခရီး၊ အင်နွတ်တီတု နှင့် အိုဂျစ်ဘ်ဝေးတို့သာလျှင် ရေရှည်တည်တံနိုင်မည့် ကျွမ်းကျင်စွာ ပြောဆိုနိုင်သူ အများအပြား ရှိသည့် ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Dickason1992&quot;&gt;{{cite book|author=Olive Patricia Dickason|title=Canada's First Nations: A History of Founding Peoples from Earliest Times|url=http://books.google.com/books?id=M5KhH8l1ldMC&amp;pg=PA419|year=1992|publisher=University of Oklahoma Press|isbn=978-0-8061-2439-1|page=419}}&lt;/ref&gt; အချို့သော ရှေးဦးနေထိုင်သူတို့ သုံးစွဲသည့် ဘာသာစကားများမှာ အနောက်မြောက်ဒေသတွင် တရားဝင် အဆင့်သတ်မှတ်ချက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Fettes|first=Mark|author2=Norton, Ruth|title=Aboriginal education: fulfilling the promise|url=https://archive.org/details/aboriginaleducat0000unse_w7s3|editor=Castellano, Marlene Brant; Davis, Lynne; Lahache, Louise|publisher=UBC Press|year=2001|page=[https://archive.org/details/aboriginaleducat0000unse_w7s3/page/39 39]|chapter=Voices of Winter: Aboriginal Languages and Public Policy in Canada|isbn=978-0-7748-0783-8}}&lt;/ref&gt; အင်နွတ်တီတုသည် နူနာဗု ဒေသတွင် အဓိက ဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး ထိုဒေသရှိ ရုံးသုံးဘာသာစကား ၃ ခုထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်သည်။
&lt;ref&gt;{{cite book|last=Russell|first=Peter H|title=Unfinished constitutional business?: rethinking indigenous self-determination|editor=Hocking, Barbara|publisher=Aboriginal Studies Press|year=2005|page=180|chapter=Indigenous Self-Determination: Is Canada as Good as it Gets?|url=http://books.google.com/books?id=mxreMX_cf4EC&amp;pg=PA180|isbn=978-0-85575-466-2}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၁ ခုနှစ် ကနေဒါ လူဦးရေ စာရင်းအရ ကနေဒါနိုင်ငံသား ၆.၈ သန်းတို့သည် ရုံးသုံးဘာသာစကား မဟုတ်သော ဘာသာစကားကို ၎င်းတို့၏ မိခင်ဘာသာစကား အဖြစ် ဖော်ပြကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://canadaonline.about.com/od/statistics/a/languages-canada-2011-census.htm|title=What Languages Do Canadians Speak? Language Statistics From the 2011 Census of Canada|publisher=About.com: Canada Online|date=October 31, 2012|accessdate=November 26, 2012|archive-date=18 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121118171841/http://canadaonline.about.com/od/statistics/a/languages-canada-2011-census.htm}}&lt;/ref&gt; ရုံးသုံးဘာသာစကား မဟုတ်သော ဘာသာစကားများထဲမှ ပထမဘာသာ အဖြစ် အသုံးပြုကြသော ဘာသာစကားများမှာ တရုတ် (အဓိကအားဖြင့် ကန်တုံဘာသာ၊ ပြောဆိုသူ ၁,၀၇၂,၅၅၅ ဦး)၊ ပန်ချာပီ ဘာသာ (၄၃၀,၇၀၅ ဦး)၊ စပိန်ဘာသာ (၄၁၀,၆၇၀ဦး))၊ ဂျာမန်ဘာသာ (၄၀၉,၂၀၀ ဦး) နှင့် အီတလီဘာသာ (၄၀၇,၄၉၀ ဦး) တို့ အသီးသီး ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |publisher= Statistics Canada |url=http://www.statcan.gc.ca/tables-tableaux/sum-som/l01/cst01/demo11a-eng.htm|title=Population by mother tongue, by province and territory|date=January 2013|accessdate=July 4, 2013}}&lt;/ref&gt;

==ယဉ်ကျေးမှု==
[[File:Raven-and-the-first-men.jpg|thumb|ဘီလ်ရိတ်ဒ်၏ ၁၉၈၀ ခုနှစ် လက်ရာ ကျီးနက်ကြီးနှင့် ပထမလူ။ ကျီးနက်ကြီးသည် ရှေးဦးနေထိုင်သူတို့၏ ဒဏ္ဍာရီများ၏ ထင်ရှားသော ပုံရိပ်တစ်ခု ပင် ဖြစ်သည်။]]

ကနေဒါနိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် မှီတင်းနေထိုင်ရာ လူမျိုးစု အသီးသီးတို့၏ လွှမ်းမိုးမှု ရှိပြီး ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစုံ ရောနှောယှက်နွယ်ခြင်းကို အားပေးသည့် ပေါ်လစီများကို အခြေခံ ဥပဒေဖြင့် ကာကွယ်ပေးထားသည်။&lt;ref name=&quot;Dyck2011&quot;&gt;{{cite book|author=Rand Dyck|title=Canadian Politics|url=http://books.google.com/books?id=BUOoN8e5Ps0C&amp;pg=PA88|year=2011|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-17-650343-7|page=88}}&lt;/ref&gt; ကွီဗက်တွင်မူ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာ မှာ ခိုင်မာပြီး ပြင်သစ်စကားပြောသူများက ကွီဗက်၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် အင်္ဂလိပ်ကနေဒီယန် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် မတူဘဲ သီးသန့်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=NtvKidOH9pgC&amp;pg=PA61|page=61|title=Political culture and constitutionalism: a comparative approach|first1=Daniel P|last1=Franklin|first2=Michael J|last2=Baun|publisher=Sharpe|year=1995|isbn=978-1-56324-416-2}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း တစ်နိုင်ငံလုံး အနေနှင့်မူ ကနေဒါသည် ဘာသာရေး၊ ရှေးဦးနေထိုင်သူနှင့် လူမျိုးစု ဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းစုံ ရောစပ် အလှဆင်ထားသော ယဉ်ကျေးမှု ပန်းချီကားကြီး တစ်ချပ်နှင့် အလားသဏ္ဍန် တူသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Garcea|first=Joseph|author2=Kirova, Anna |author3=Wong, Lloyd |title=Multiculturalism Discourses in Canada|journal=Canadian Ethnic Studies|date=January 2009|volume=40|issue=1|pages=1–10|doi=10.1353/ces.0.0069}}&lt;/ref&gt; အများပိုင် ပိုက်ဆံဖြင့် ကျန်းမာရေးထောက်ပံ့ခြင်း၊  အခွန်အခနှုန်း မြင့်မားခြင်း၊ ငွေကြေး မညီမျှမှုကို ထိန်းညှိပေးခြင်း၊ သေဒဏ်ကို ပယ်ဖျက်ခြင်း၊ ဆင်းရဲမွဲတေမှု ပပျောက်ရန် အလွန်အားထုတ် လုပ်ဆောင်ခြင်း၊ လက်နက်ကိုင်ဆောင်မှုကို ချုပ်ထိန်းခြင်းနှင့် လိင်တူလက်ထပ်ခြင်းကို တရားဝင် ခွင့်ပြုခြင်း စသည်တို့မှာ ကနေဒါ၏ ယဉ်ကျေးမှု တန်ဖိုးများကို ညွှန်ပြနေသော အရာများပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book
|first1 =Darrell | last1 =Bricker |first2= John |last2 =Wright
|title =What Canadians think about almost everything
|url =https://archive.org/details/whatcanadiansthi0000bric |publisher =Doubleday Canada
|year =2005
|isbn =978-0-385-65985-7
|pages=[https://archive.org/details/whatcanadiansthi0000bric/page/8 8]–28}}&lt;/ref&gt;

သမိုင်းကြောင်းအရ ကနေဒါယဉ်ကျေးမှုသည် ဗြိတိသျှ၊ ပြင်သစ် နှင့် ရှေးဦးနေထိုင်သူတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု နှင့် ထုံးတမ်းစဉ်လာများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကို ခံရသည်။ ရှေးဦးနေထိုင်သူတို့သည် ၎င်းတို့၏ ဘာသာစကား၊ အနုပညာ နှင့် ဂီတ တို့မှ တစ်ဆင့် ကနေဒါ၏ ကိုယ်ပိုင် လက္ခဏာကို ဆက်လက် လွှမ်းမိုးနေဆဲပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=GkAuYRVjlE8C&amp;pg=PA3|pages=3–6|title=Aboriginal peoples of Canada: a short introduction|first=Paul R|last= Magocsi|publisher= University of Toronto Press|year=2002|isbn=978-0-8020-3630-8}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါနိုင်ငံသား အများစုမှာ ယဉ်ကျေးမှုများ ရောနှောယှက်နွယ်နေသည်ကို တန်ဖိုးထားကြပြီး ကနေဒါနိုင်ငံအား နဂိုမူလကတည်းက ယဉ်ကျေးမှုများ ရောနှောယှက်နွယ်နေရာ နေရာ အဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;bickerton&quot; /&gt; အမေရိကန်မှ မီဒီယာနှင့် ဖျော်ဖြေရေးတို့မှာ အင်္ဂလိပ် စကားပြောသော ကနေဒါ အသိုင်းအဝိုင်းတွင် အဓိက နေရာ မရှိလျှင်ပင် လူကြိုက်များသည်ဟု ပြောနိုင်သည်။ အလားတူပင် ကနေဒါမှ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ထုတ်ကုန်များနှင့် ဖျော်ဖြေရေးသမားတို့မှာ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုနှင့် ကမ္ဘာတဝှမ်းလုံးတွင် အောင်မြင်ကြသည်။ ကနေဒါ၏ ထင်ရှားသော ယဉ်ကျေးမှုကို ထိန်းသိမ်းရန် အတွက် ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ အစီအစဉ်များ၊ ဥပဒေများ အပြင် ကနေဒါ အသံလွှင့်ဌာန(CBC)၊ ကနေဒါ အမျိုးသား ရုပ်ရှင် ဘုတ်အဖွဲ့(NFB) နှင့် ကနေဒါ ရေဒီယို၊ရုပ်မြင်သံကြားနှင့် ဆက်သွယ်ရေး ကော်မရှင် (CRTC)  အစရှိသော အဖွဲ့အစည်းများက ဝိုင်းဝန်းပံ့ပိုးကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=National Film Board of Canada |url=http://www.onf.ca/medias/download/documents/pdf/NFB_STRATEGIC_PLAN.pdf |title=Mandate of the National Film Board |year=2005 |accessdate=October 20, 2009 |archivedate=7 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307101026/http://www.onf.ca/medias/download/documents/pdf/NFB_STRATEGIC_PLAN.pdf }}&lt;/ref&gt;

[[File:The Jack Pine, by Tom Thomson.jpg|left|thumb|alt=Oil on canvas painting of a tree dominating its rocky landscape during a sunset.|ကနေဒါ အမျိုးသား ပန်းချီပြတိုက်တွင် စုဆောင်းထားသော ၁၉၁၆ ခုနှစ် ရေးဆွဲသည့် တွမ် သွန်မဆင် ၏ လက်ရာ ဂျက်ထင်းရူးပင်]]

ကနေဒါနိုင်ငံ၏ အနုပညာလောကတွင် နိုင်ငံ၏ အကျော်ကြားဆုံး ပန်းချီဆရာ အဖြစ် အသိအမှတ် ပြု ခြင်းခံရသော တွမ် သွန်မဆင် ကဲ့သို့သော ပန်းချီဆရာများနှင့် ခုနစ်ယောက် အဖွဲ့ ပန်းချီဆရာများမှာ ထင်ရှားသည်။ သွန်မဆင်သည် ကနေဒါ ရှုခင်းပန်းချီကားများကို ၎င်း သေဆုံးချိန် ၁၉၁၇ ခုနှစ် အသက် ၃၉ နှစ်တိုင်အောင် အလုပ်တစ်ခု အနေနှင့် ရေးဆွဲခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Brock|first=Richard|title=Envoicing Silent Objects: Art and Literature at the Site of the Canadian Landscape|journal=Canadian Journal of Environmental Education|year=2008|volume=13|issue=2|pages=50–61}}&lt;/ref&gt; ပန်းချီဆရာ ခုနှစ်ယောက် အဖွဲ့မှာမူ ဝိဉာဏ ဝါဒနှင့် အမျိုးသားရေး အတွက် ဦးတည်ချက်ထား ရေးဆွဲကြပြီး သူတို့၏ ခြားနားသော လက်ရာများကို ၁၉၂၀ မေလတွင် ပထမဆုံး ပြသခဲ့ကြသည်။ ခုနစ်ယောက် အဖွဲ့ဟု ခေါ်ဆိုကြသော်လည်း အဖွဲ့၏ အိုင်ဒီယာများကို ဖော်ဆောင်ရာတွင် အဓိက တာဝန်ရှိသူများမှာ လောရင် ဟဲရစ်၊ အေ ဝိုင် ဂျက်ဆန်၊ အာသာ လစ်ဆမာ၊ ဂျေ အီး အိတ်ချ် မက်ဒေါ်နယ် နှင့် ဖရက်ဒရစ် ဗာလီ တို့ ၅ ဦး ဖြစ်ကြသည်။ သူတို့အား ဖရန့် ဂျွန်စတန် နှင့် စီးပွားဖြစ် ရေးဆွဲသည့် ပန်းချီဆရာ ဖြစ်သော ဖရန်ကလင် ကာမိုက်ကယ်မှ များမကြာမီ အချိန်တွင် ဝင်ရောက် ပူးပေါင်းခဲ့သည်။ ၁၉၂၆ တွင် ပန်းချီဆရာ အေ ဂျေ ကက်ဆန်သည် အဖွဲ့တွင်းသို့ ဝင်ရောက် လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hill|first=Charles C|title=The Group of Seven&amp;nbsp;– Art for a Nation|publisher=National Gallery of Canada|year=1995|pages=15–21, 195|isbn=978-0-7710-6716-7}}&lt;/ref&gt; အဖွဲ့နှင့် ဆက်နွယ်နေသော အခြား ထင်ရှား ပန်းချီဆရာ တစ်ဦးမှာ အယ်မလီ ကားရ် ဖြစ်ပြီး သူမမှာ ရှုခင်းပုံများနှင့် ပစိဖိတ် အနောက်မြောက် ကမ်းရိုးတန်းရှိ ရှေးဦးနေထိုင်သူတို့၏ ပုံများကို ရေးဆွဲရာတွင် လူသိများသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Newlands|first=Anne|title=Emily Carr|url=https://archive.org/details/emilycarrintrodu0000newl|publisher=Firefly Books|year=1996|pages=[https://archive.org/details/emilycarrintrodu0000newl/page/8 8]–9|isbn=978-1-55209-046-6}}&lt;/ref&gt; ၁၉၅၀ ခုနှစ်မှစ၍ အိနွတ်တို့၏ အနုပညာ လက်ရာများကို ကနေဒါ အစိုးရမှ နိုင်ငံခြား ဧည့်သည်တော်များသို့ ပေးအပ်လေ့ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Stern2010&quot;&gt;{{cite book|author=Pamela R. Stern|title=Daily life of the Inuit|url=http://books.google.com/books?id=0y95_2m0pGUC&amp;pg=PA151|date=June 30, 2010|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-36311-5|page=151}}&lt;/ref&gt;

ကနေဒါ ဂီတ အသိုင်းအဝိုင်းမှ နိုင်ငံတကာတွင် ကျော်ကြားသော တေးရေးဆရာများ၊ ဂီတပညာရှင်များ နှင့် တီးဝိုင်းကြီးများ ပေါ်ထွက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=vtDhVXAkpxcC&amp;pg=PA95|title=The cultural industries in Canada: problems, policies and prospects|first= Michael |last=Dorland|page=95|publisher=J. Lorimer|year=1996|isbn=978-1-55028-494-2}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံအတွင်း တေးဂီတ ထုတ်လွှင့်ခြင်းကို စီအာရ်တီစီ မှ ကြီးကြပ်သည်။ ကနေဒါ အသံသွင်း အနုပညာနှင့် သိပ္ပံ အကယ်ဒမီမှ ကနေဒါ ဂီတဆု ဖြစ်သော ဂျူနိုဆုကို ပေးအပ်ပြီး ၁၉၇၀ ခုနှစ်မှ စတင် ပေးအပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=IxVuSFLo8fAC&amp;pg=PA127|page=127|title=Canadian content, culture and the quest for nationhood|first=Ryan |last=Edwardson|publisher=University of Toronto Press|year=2008|isbn=978-0-8020-9759-0}}&lt;/ref&gt; မျိုးချစ်သီချင်းများမှာ လွန်ခဲ့သော နှစ် ၂၀၀ ခန့်ကတည်းက ရှိခဲ့ပြီး ဗြိတိသျှ မျိုးချစ်စိတ်မှ သီးခြား ပေါ်လွင်ထင်ရှားနေသော အမျိုးအစားကွဲ တစ်ခု ဖြစ်ကာ ပထမဆုံး လွတ်လပ်ရေး အတွက် ဥပဒေ ရေးရာ ကြိုးပမ်းမှု ခြေလှမ်း မတိုင်မီ နှစ် ၅၀ ခန့်ကပင် ရှိခဲ့သည်။ အစောဆုံး ဖြစ်သော ရဲရင့်သည့် ကနေဒါနိုင်ငံသား သီချင်းကို ၁၈၁၂ တွင် ရေးသားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Jortner2011&quot;&gt;{{cite book|author=Adam Jortner|title=The Gods of Prophetstown: The Battle of Tippecanoe and the Holy War for the American Frontier|url=http://books.google.com/books?id=l6whyXqA7BUC&amp;pg=PA217|year= 2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-976529-4|page=217}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံတော် သီချင်းဖြစ်သော အို ကနေဒါ ကို ကွီဗက်၏ ဘုရင်ခံ ဖြစ်သော သီအိုဒိုး ရိုဘီတိုင်းမှ စိန့်ဂျင်း နှစ်ခြင်းနေ့ အတွက် ဦးစွာ ခွင့်ပြုပေးခဲ့ပြီး ၁၉၈၀ တွင် တရားဝင် နိုင်ငံတော် သီချင်း ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/en/article/o-canada/|title='O Canada'|publisher=Historica-Dominion|accessdate=November 27, 2013|archivedate=7 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151107011720/http://www.thecanadianencyclopedia.com/en/article/o-canada/}}&lt;/ref&gt; ဂီတသံစဉ်ကို ဖွဲ့သီသူမှာ ကယ်လီဆာ လာဗဲလ်လီ ဖြစ်ပြီး ကဗျာဆရာ နှင့် တရားသူကြီး တစ်ဦးလည်း ဖြစ်သော အဒေါ့ ဘာဆေး ရူသီယာ ၏ မျိုးချစ် ကဗျာ တစ်ပုဒ်ကို အခြေခံ ရေးဖွဲ့ ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ စာသားမှာ မူလက ပြင်သစ် ဘာသာဖြင့် ဖြစ်သော်လည်း ၁၉၀၆ တွင် အင်္ဂလိပ် ဘာသာသို့ ပြန်ဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Hymne national du Canada
 |publisher=Canadian Heritage
 |date=June 23, 2008
 |url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/anthem-fra.cfm
 |accessdate=June 26, 2008
 |archive-date=29 January 2009
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090129084708/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/anthem-fra.cfm
 }}&lt;/ref&gt;


[[File:Canada2010WinterOlympicsOTcelebration.jpg|right|thumb|alt=Hockey players and fans celebrating|၂၀၁၀ ဗန်ကူးဗား ဆောင်းရာသီ အိုလံပစ် ပြိုင်ပွဲတွင် ကနေဒါ ရေခဲပြင် ဟော်ကီ အသင်း အောင်ပွဲခံနေပုံ]]

ကနေဒါနိုင်ငံ၏ အားကစား လှုပ်ရှားမှု သမိုင်းမှာ ၁၇၇၀ ခုနှစ်များမှ စတင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Henry Roxborough, &quot;The Beginning of Organized Sport in Canada&quot;, ''Canada'' (1975) 2#3 pp 30–43&lt;/ref&gt; ကနေဒါ၏တရားဝင် နိုင်ငံတော် အားကစားနည်းများမှာ ရေခဲပြင် ဟော်ကီ ကစားနည်းနှင့် လာခရော့စ် ကစားနည်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ကနေဒါ၏ မက်ထရိုပိုလစ်တန် ဒေသကြီး ရှစ်ခုထဲမှ ခုနစ်ခု ဖြစ်သော တိုရွန်တို၊ မွန်းထရီအော၊ ဗန်ကူးဗား၊ အော့တဝ၊ ကယ်လ်ဂရီ၊ အက်ဒမန်တန် နှင့် ဝင်နီပက် တို့တွင် နေရှင်နယ် ဟော်ကီ လိခ် ၏ အသင်းများ အသီးသီး ရှိကြပြီး ကွီဗက်မြို့တွင် ကွီဗက်နော်ဒစ် ဟူသော ဟော်ကီအသင်း ရှိခဲ့ပြီး ၁၉၉၅ တွင် ကော်လိုရာဒိုသို့ ပြောင်းရွှေ့သွားခဲ့သည်။ အခြား လူကြည့်များသော အားကစားနည်းများမှာ ရေခဲပြင်တွင် ဒိုးပစ် ကစားရသော ကားလင်း အားကစားနည်း နှင့် ကနေဒါ ဘောလုံး ကစားနည်းတို့ ဖြစ်ကာ ကနေဒါ ဘောလုံးကို ကနေဒါ ဘောလုံး လိခ်တွင် ကြေးစား ကစားကြသည်။ ဂေါက်သီး၊ တင်းနစ်၊ ဘေ့စ်ဘောလ်၊ စကီး၊ ခရစ်ကက်၊ ဘော်လီဘော၊ ရက်ဂ်ဘီ ယူနီယံ၊ ဘောလုံး နှင့် ဘက်စကက်ဘော ကစားနည်းတို့ကို လူငယ်များ နှင့် အပျော်တမ်းကစားရာတွင် အများအပြား ကစားကြသော်လည်း ကြေးစားပြိုင်ပွဲများနှင့် ကလပ်အသင်းများမှာ များများစားစား မရှိပေ။ သို့သော်လည်း ကနေဒါတွင် ကြေးစား ဘေ့စ်ဘော အသင်း တိုရွန်တို ဘလူးဂျေးစ်၊ ကြေးစား ဘတ်စကက်ဘော အသင်း တိုရွန်တို ရက်ပ်တာ နှင့် အဓိက ဘောလုံးကလပ် ၃ ခု ဖြစ်သော တိုရွန်တို အက်ဖ်စီ၊ ဗန်ကူးဗား ဝှိုက်ကပ် အက်ဖ်စီ နှင့် မွန်းထရီအော အင်ပက် တို့ ရှိသည်။ ကနေဒါသည် ၁၉၀၀ ခုနှစ် အိုလံပစ် ကစားပွဲ စတင်သည့် အချိန်မှစ၍ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတိုင်း လိုလို တွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံတကာ အဆင့်မြင့် အားကစားပွဲများ ဖြစ်သော ၁၉၇၆ နွေရာသီ အိုလံပစ်ကို မွန်းထရီအော မြို့တွင် လည်းကောင်း၊ ၁၉၈၈ ဆောင်းရာသီ အိုလံပစ် ကစားပွဲကို ကယ်လ်ဂရီမြို့တွင် လည်းကောင်း၊ ၁၉၉၄ ကမ္ဘာ့ ဘက်စကက်ဘော ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲ၊ ၂၀၀၇ အသက် ၂၀ အောက် ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား ဘောလုံးပွဲ နှင့် ၂၀၁၀ ဆောင်းရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတို့ကို ဗန်ကူးဗား မြို့ နှင့် ဗြိတိသျှ ကိုလံဘီယာရှိ ဝစ်စလာ တို့တွင်လည်းကောင်း အိမ်ရှင်အဖြစ် အသီးသီး လက်ခံ ကျင်းပခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web | publisher = The Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games | url = http://www.vancouver2010.com/ | title = Vancouver 2010 | year = 2009 | accessdate = October 20, 2009 | archivedate = 25 October 2009 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20091025194336/http://www.vancouver2010.com/ }}&lt;/ref&gt;

ကနေဒါ၏ နိုင်ငံတော် ပြယုဂ် သည် သဘာဝ၊ သမိုင်းကြောင်းနှင့် ရှေးဦးနေထိုင်သူတို့၏ လွှမ်းမိုးမှုများ ပါဝင်သည်။ မေပယ်လ်ရွက်ကို ကနေဒါနိုင်ငံ၏ ပြယုဂ် အဖြစ် အသုံးပြုခြင်းမှာ ၁၈ ရာစု အစောပိုင်းမှ စတင်ခဲ့သည်။ မေပယ်လ်ရွက်ကို ယခု လက်ရှိနှင့် ယခင် ကနေဒါ အလံတို့ အပြင် ကနေဒါ၏ အမှတ်တံဆိပ် တို့တွင် အသုံးပြု ထားသည်။&lt;ref name=&quot;symbol1&quot;&gt;{{cite book | author=Canadian Heritage | title=Symbols of Canada | year=2002 | isbn=978-0-660-18615-3 | publisher=Canadian Government Publishing}}&lt;/ref&gt; အခြား ထင်ရှားသော ပြယုဂ်များမှာ ဘီဗာဖျံ၊ ကနေဒါ ငန်း၊ ရေဝမ်းဘဲ၊ သရဖူ၊ တော်ဝင် ကနေဒါ မြင်းစီး ပုလိပ်&lt;ref name=&quot;symbol1&quot;/&gt; နှင့် လတ်တလောတွင် တိုတန်ပိုးလ် ခေါ် ကိုယ်စားပြု အရုပ်များ ချယ်သထားရာ တိုင် နှင့် အိနွတ်ဆွတ် ရုပ်တုတို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ruhl|first=Jeffrey|date=January 2008|title=Inukshuk Rising|journal=Canadian Journal of Globalization|volume=1|issue=1|pages=25–30}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါ နိုင်ငံသုံး ငွေအကြွေစေ့များတွင် ထို အမှတ်အသားများကို ရိုက်နှိပ်ထားပြီး တစ်ဒေါ်လာ အကြွေစေ့တွင် ရေဝမ်းဘဲ ပုံကို လည်းကောင်း၊ ၅၀ ဆင့် အကြွေစေ့တွင် ကနေဒါနိုင်ငံ၏ အမှတ်တံဆိပ်ကို လည်းကောင်း၊ နစ်ကယ် အကြွေစေ့တွင် ဘီဗာဖျံ ပုံကို လည်းကောင်းရိုက်နှိပ်ထားပြီး မေပယ်လ်ရွက်ပုံ ရိုက်နှိပ်ထားသော ပဲနိစေ့ကို ၂၀၁၃ တွင် သုံးစွဲခြင်းမှ ရပ်တန့်ခဲ့သည်။{{clear}}

== ကိုးကား ==
{{reflist|2}}

[[ကဏ္ဍ:ကနေဒါနိုင်ငံ| ]]
[[ကဏ္ဍ:မြောက်အမေရိကတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:နေတိုး အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]</text>
      <sha1>8vo7w5bjz20ig41y57ccabsrvlqwje1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘူမိဗလအတုလျတေဇ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8107</id>
    <revision>
      <id>1026911</id>
      <parentid>948068</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T19:03:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37452" sha1="teqt668150okcei24lmtcdfdyatmxpa" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
|name        = ဘူမိဗလအတုလျတေဇ&lt;br&gt;Bhumibol Adulyadej&lt;br&gt;{{small|ภูมิพลอดุลยเดช}}
|title       = ရာမ၉ ဘုရင်
|image       =Anefo 911-6993 Aankomst Koning (cropped).jpg
|caption  =  
|succession  = [[:en:Monarchy of Siam|ထိုင်းနိုင်ငံဘုရင်]]
|reign       = ၉ ဇွန် ၁၉၄၆ - ၁၃ အောက်တိုဘာ ၂၀၁၆ 
|coronation  = ၅ မေ ၁၉၅၀
|cor-type    = ဘိသိက်ခံခြင်း
|predecessor = [[အာနန္ဒ မဟိတလ]] &lt;small&gt;(ရာမ၈)&lt;/small&gt;
|regent      = {{List collapsed|title=|1=[[:en:ပရီဒီ ဘနိုမ်ယိုင်|ပရီဒီ ဘနိုမ်ယိုင်]]&lt;br&gt;[[:en:Thawan Thamrongnawasawat|Thawan Thamrongnawasawat]]&lt;br&gt;[[:en:Khuang Aphaiwong|Khuang Aphaiwong]]&lt;br&gt;[[ဆွန်ဂရမ် လွန်ပီးဗူ]]&lt;br&gt;[[:en:Pote Sarasin|Pote Sarasin]]&lt;br&gt;[[:en:Thanom Kittikachorn|Thanom Kittikachorn]]&lt;br&gt;[[:en:Sarit Thanarat|Sarit Thanarat]]&lt;br&gt;[[:en:Thanom Kittikachorn|Thanom Kittikachorn]]&lt;br&gt;[[:en:Sanya Dharmasakti|Sanya Dharmasakti]]&lt;br&gt;[[:en:Seni Pramoj|Seni Pramoj]]&lt;br&gt;[[:en:Kukrit Pramoj]]&lt;br&gt;[[:en:Seni Pramoj|Seni Pramoj]]&lt;br&gt;[[:en:Thanin Kraivichien|Thanin Kraivichien]]&lt;br&gt;[[:en:Sangad Chaloryu|Sangad Chaloryu]] {{small|(ယာယီ)}}&lt;br&gt;[[ကရီယန်ဆတ်ချိုမာနန်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]]&lt;br&gt;[[:en:Prem Tinsulanonda|Prem Tinsulanonda]]&lt;br&gt;[[:en:Chatichai Choonhavan|Chatichai Choonhavan]]&lt;br&gt;[[:en:Anand Panyarachun|Anand Panyarachun]]&lt;br&gt;[[:en:Suchinda Kraprayoon|Suchinda Kraprayoon]]&lt;br&gt;[[:en:Meechai Ruchuphan|Meechai Ruchuphan]] {{small|(ယာယီ)}}&lt;br&gt;[[:en:Anand Panyarachun|Anand Panyarachun]]&lt;br&gt;[[:en:Chuan Leekpai|Chuan Leekpai]]&lt;br&gt;[[:en:Banharn Silpa-archa|Banharn Silpa-archa]]&lt;br&gt;[[:en:Chavalit Yongchaiyudh|Chavalit Yongchaiyudh]]&lt;br&gt;[[:en:Chuan Leekpai|Chuan Leekpai]]&lt;br&gt;[[သက်ဆင် ရှင်နာဝပ်]]&lt;br&gt;[[:en:Chitchai Wannasathit|Chitchai Wannasathit]] {{small|(ယာယီ)}}&lt;br&gt;[[သက်ဆင် ရှင်နာဝပ်]]&lt;br&gt;[[:en:Sonthi Boonyaratglin|Sonthi Boonyaratglin]] {{small|(ယာယီ)}}&lt;br&gt;[[:en:Surayud Chulanont|Surayud Chulanont]]&lt;br&gt;[[:en:Samak Sundaravej|Samak Sundaravej]]&lt;br&gt;[[:en:Somchai Wongsawat|Somchai Wongsawat]]&lt;br&gt;[[:en:Chaovarat Chanweerakul|Chaovarat Chanweerakul]] {{small|(ယာယီ)}}&lt;br&gt;[[အဘီစစ် ဝိဇ္ဇာဇီဝ]]&lt;br&gt;[[ယင်လပ် ရှင်နာဝပ်]]&lt;br&gt;[[:en:Niwatthamrong Boonsongpaisan|Niwatthamrong Boonsongpaisan]] {{small|(ယာယီ)}}&lt;br&gt;[[ပရာယွတ်ချန်အိုချာ]]}}
|reg-type    = {{nowrap|ဝန်ကြီးချုပ်များ}}
|successor   = [[မဟာဝဇိရာလင်္ကရဏ]] &lt;small&gt;(ရာမ ၁၀)&lt;/small&gt;
|birth_date  = {{birth date|1927|12|5|df=y}}
|birth_place = [[:en:Mount Auburn Hospital|အာဘန်တောင် ဆေးရုံ]]၊ [[:en:Cambridge, Massachusetts|ကိန်းဘရစ်ချ်]]၊ [[မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်]]၊ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]
|death_date  = {{death date and age|2016|10|13|1927|12|5|df=y}}
|death_place = [[:en:Siriraj Hospital|သီရိရတ်ချ်ချ်ဆေးရုံ]]၊ [[ဘန်ကောက်မြို့]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]
|burial_date  = ၃၀ အောက်တိုဘာ ၂၀၁၇
|burial_place = [[:en:ဝတ်ဘိုဝိုန်နိဝေတ် ဝိဟာရ |ဝတ်ဘိုဝိုန်နိဝေတ် ဝိဟာရ]]၊ [[:en:ဗြး နခိုန်|ဗြး နခိုန်]]
|spouse      = {{marriage|[[သီရိခေတ်]]|28 April 1950}}
|issue       = [[ဥပလ်ရတန]]&lt;br&gt;[[မဟာဝဇိရာလင်္ကရဏ]] {{small|(ရာမ၁၀)}}&lt;br&gt;[[သိရိန္ဓရ]]&lt;br&gt;[[စုဠာဘရဏး]]
|house       = [[:en::Category:House of Mahidol|မဟိတလ ]] {{small|([[စကြီမင်းဆက်]])}}
|father = [[မဟိတလ အတုလျတေဇ]]
|mother = [[သိရီနဂရိန္ဒြာ]]
|religion = ဗုဒ္ဓဘာသာ
|signature   =
|module      = {{Listen
|embed       = yes
|title       = Bhumibol Adulyadej's voice
|filename    = พระราชดำรัสรัชกาลที่ 9 อำลาประชาชนก่อนเสด็จพระราชดำเนินเยือนสาธารณรัฐเวียดนาม 17-12-2502.ogg
|type        = speech}}
}}
'''ဘူမိဗလအတုလျတေဇ''' ({{lang-en|Bhumibol Adulyadej}}; {{lang-th|ภูมิพลอดุลยเดช}}; {{IPA-th|pʰuː.mí.pʰon ʔa.dun.ja.dèːt|pron|Bhumibol Adulyadej.ogg}}; ၅&amp;nbsp;ဒီဇင်ဘာ ၁၉၂၇{{snd}}၁၃&amp;nbsp;အောက်တိုဘာ ၂၀၁၆) သည် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ [[စကြီမင်းဆက်]]၏ နဝမမြောက် ဘုရင်တစ်ပါးဖြစ်ကာ ရာမ ၉ မင်းဟုလည်း ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ ၁၉၄၆ ဇွန်လ ၉ ရက်နေ့တွင် နန်းတက်ခဲ့ပြီး ကွယ်လွန်ချိန်အထိ ကမ္ဘာ့နန်းသက်အရှည်ကြာဆုံး မင်းတစ်ပါးဖြစ်ခဲ့ပြီး&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.thehindu.com/news/thailands-king-bhumibol-adulyadej-dies/article9215490.ece?homepage=true Thailand’s King Bhumibol Adulyadej dies - The Hindu&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; နန်းသက်မှာ နှစ် ၇၀ နှင့် ၁၂၆ ရက် ဖြစ်သည်။ သူ၏ လက်ထက်တွင် [[ဝန်ကြီးချုပ်|ထိုင်းဝန်ကြီးချုပ်]] အယောက် ၃၀ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=longestthai&gt;{{cite web |year=1996 |url=http://www.worldhop.com/Journals/J5/ROYAL.HTM |title=A Royal Occasion speeches |publisher=Worldhop | work = Journal |accessdate=5 July 2006|archiveurl = https://web.archive.org/web/20060512194220/http://www.worldhop.com/Journals/J5/ROYAL.HTM |archivedate=12 May 2006}}&lt;/ref&gt;

''[[:en: Forbes|ဖော့ဘ် မဂ္ဂဇင်း]]'' မှတွက်ချက်ထားသည့် ဘုရင်ကြီး၏ အလုံးစုံပိုင်ဆိုင်မှုမှာ &lt;ref&gt;{{cite web|title=In Thailand, A Rare Peek at His Majesty's Balance Sheet|url=https://www.forbes.com/sites/simonmontlake/2012/01/20/in-thailand-a-rare-peek-at-his-majestys-balance-sheet/|work=Forbes|accessdate=|author=Simon Mortland|date=20 January 2012}}&lt;/ref&gt; – ၂၀၁၀ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃၀ဘီလီယံရှိပြီး ထိုမဂ္ဂဇင်း၏ အချမ်းသာဆုံး တော်ဝင်မျိုးနွယ်များစာရင်းတွင် ၂၀၀၈ခုနှစ်မှ ၂၀၁၃ခုနှစ်အထိ ထိပ်ဆုံးမှ ရပ်တည်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Serafin-20100707&quot;&gt;{{cite news|last1=Serafin|first1=Tatiana|title=The World's Richest Royals |url=https://www.forbes.com/2010/07/07/richest-royals-wealth-monarch-wedding-divorce-billionaire.html|accessdate=|work=Forbes|date=2010-07-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The World's Richest Royals| url=https://www.forbes.com/sites/investopedia/2011/04/29/the-worlds-richest-royals/|work=Forbes|accessdate=|date=29 April 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Forbes Looks into the King of Thailand's Wealth |url=http://blogs.cfr.org/asia/2012/01/24/forbes-looks-into-the-king-of-thailand%E2%80%99s-wealth/|work=Council on Foreign Relations|accessdate=|author=Joshua Kurlantzick|date=24 January 2012|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140203213436/http://blogs.cfr.org/asia/2012/01/24/forbes-looks-into-the-king-of-thailand%E2%80%99s-wealth/|archivedate=3 February 2014|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; 

၂၀၀၆ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းတွင် ကျန်းမာရေး အားနည်းလာပြီး [[:en:Siriraj Hospital|သီရိရာဇ်ဆေးရုံ]]တွင် ကြာမြင့်စွာ အချိန်ကုန်ဆုံးခဲ့ပြီး ၂၀၁၆ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၃ရက်နေ့တွင် ထိုဆေးရုံတွင်ပင် နတ်ပြည်စံခဲ့သည်။ သူသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ထိုင်းပြည်သူများ၏ လေးစားကြည်ညိုခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Head-20071205&quot;&gt;{{cite news|last1=Head|first1=Jonathan|title=Why Thailand's king is so revered|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7128935.stm|accessdate= |work=BBC News|date=2007-12-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cnn.com/2015/05/10/asia/thailand-king-leaves-hospital/index.html|title=Thailand's King Bhumibol leaves hospital for seaside|first=Jethro Mullen|last=CNN|work=cnn.com|accessdate=}}&lt;/ref&gt;တစ်နှစ်အကြာ ၂၀၁၇ခုနှစ်တွင် တော်ဝင်အခမ်းအနားဖြင့် မီးသဂြိုဟ်ခဲ့သည်။ သူ့ကို သားဖြစ်သူ [[မဟာဝဇိရာလင်္ကရဏ]] က ဆက်ခံခဲ့သည်။

== အမည်နာမ==
{{multiple image
| align = right
| direction = vertical 
| header = 
| header_align = left/right/center 
| footer = ၁၉၅၂ခုနှစ်က ၁၉၃၂ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေပြင်ဆင်ချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးထားသော ဘူမိဗလာဘုရင်၏ လက်မှတ်။​ရေးထိုးထားသည်မှာ &quot;သောမ္ဒေ့က်ျ ဗြးပရုမရာခ်ျဓိရာခ်ျ မဟာ'''&lt;u&gt;ဘူမိဗလ် အဒုလျဒေက်ျ &lt;/u&gt;''' သျမ်မိန်ဒရဓိရာခ်ျ ပရုမနာထ်ဗလ်ဖိတ်&quot;ဖြစ်သည်။
| footer_align = left 
| image1 = Signature of King Bhumibol Adulyadej in Thai Constitution of 1932 (1952 edition).jpg
| width1 = 250
| caption1  = 
| image2 = Signature of King Bhumibol Adulyadej in Thai Constitution of 1932 (1952 edition).svg
| width2 = 250
| caption2 = 
}}

ဘူမိဗလ်ဘုရင်၏ အမေရိကန်တွင် မွေးစာရင်း၌ &quot;ဘေဘီ သိုင်ကလာ&quot;ဟုဖော်ပြသည်။ သူ၏ မိဘများသည် ထိုစဉ်က ကျကရီနန်းဆက်၏ အကြီးအကဲဖြစ်သူ ညီတော် [[ပြဇာဓိပက]] (ရာမ၇ဘုရင်)နှင့် တိုင်ပင်ကာ မင်္ဂလာနာမည် ရွေးချယ်ကြသည်။ ရာမ၇ဘုရင်က သင်္သကရိုက်ဘာသာမှ ယူထားသော  '''ဘူမိဗလ်အဒုလျဒေက်ျ''' (''Bhumibol Adulyadej'' ([[Devanagari|ဒေဝနာဂရီ]]: भूमिबल अतुल्यतेज, &lt;small&gt;[[:en:International Alphabet of Sanskrit Transliteration|IAST]]&lt;/small&gt;: ''Bhūmibala Atulyateja'')) ''ဘူမိ'' (''Bhūmi'' ([[wikt:भूमि|भूमि]])); အဓိပ္ပာယ်မှာ 'မြေ'၊ ''ဗလ'' (''Bala'' ([[wikt:बल|बल]])); အဓိပ္ပာယ်မှာ 'ခွန်အား သို့မဟုတ် 'စွမ်းအား'၊ ''အဒုလျ'' (''Atulya'' ([[wikt:अतुल्य|अतुल्य]]));အဓိပ္ပာယ်မှာ 'တုနှိုင်း၍မရသော'၊''ဒေ့ကျ်'' (''Tej'' ([[wikt:तेज|तेज]])); အဓိပ္ပာယ်မှာ 'စွမ်းအား' ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် &quot;[[wikt:तेज|ဘူမိဗလ်အဒုလျဒေကျ်]]&quot; (''Bhūmibala Atulyateja'', or ''Bhumibol Adulyadej'')ကို ထိုင်းဘာသာတွင် ''မြေပြင်၏ ခွန်အား၊အနှိုင်းမဲ့စွမ်းအား'' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

ထိုင်းနိုင်ငံဘုရင်ကြီးသည် ကမ္ဘာ့မိုးလေဝသနယ်ပယ်တွင်  မိုးတုကို စတင်တီထွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော (Father of Royal Rainmaking) မိုးလေဝသပညာရှင်ကြီးဖြစ်သည်။ 
&lt;ref&gt;ဒေါက်တာထွန်းလွင်&lt;/ref&gt;

==အစောပိုင်းဘဝ==
ဘူမိဗလကို ၁၉၂၇ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၅ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်နိုင်ငံ၊ [[မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်]]၊ ကမ်းဘရစ်ချ်မြို့ရှိ အာဘန်တောင်ဆေးရုံတွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။&lt;ref name=Kanchanapisek /&gt;ဆုန်ခလာမင်းသား [[မဟီတလ အတုလျေတေဇ]]နှင့် မင်းသမီး [[သီရိနဂရိန္ဒြာ]]တို့မှ ဖွားမြင်သည်။ သူ၏ ခမည်းတော်မှာ [[ဟားဗတ် တက္ကသိုလ်|ဟားဗတ်တက္ကသိုလ်]]တွင် ဆေးပညာဆိုင်ရာ သင်ယူနေချိန် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Grossman-Faulder&quot;&gt;{{cite book|last1=Grossman|first1=Nicholas|last2=Faulder|first2=Dominic|title=King Bhumibol Adulyadej – A Life's Work|url=https://archive.org/details/kingbhumiboladul0000unse_i6w0|publisher=Editions Didier Millet|isbn=9814260568|date=2012}}&lt;/ref&gt;သူ့တွင် အစ်မတော် မင်းသမီး[[ကလျာဏိ ဝဍ္ဎနာ|ကလျာဏီဝဒ္ဓနာ]] နှင့် အစ်ကိုတော် မင်းသား[[အာနန္ဒ မဟိတလ]]တို့ရှိသည်။

ဖခင်ဖြစ်သူမှာ ဟားဗတ်တက္ကသိုလ်မှ အောင်လက်မှတ်ရရှိခဲ့၍ ၁၉၂၈ တွင် ထိုင်းနိုင်ငံသို့ ပြန်လာခဲ့ကြသည်။ ၁၉၂၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် ကျောက်ကပ်ရောဂါဖြင့် ဖခင်ဖြစ်သူ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ဘူမိဗလမင်းသားမှာ ၂ နှစ်ပင် မပြည့်သေးပေ။&lt;ref name=&quot;Grossman-Faulder&quot; /&gt;သူသည် [[:en:Mater Dei School (Thailand)|မတာဒေကျောင်း]]တွင် ခဏတာတက်ရောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၂ တော်လှန်ရေးအပြီး၊ ၁၉၃၃ ခုနှစ်တွင် [[ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ]]သို့ ပြန်သွားခဲ့ကြသည်။ ထိုနေရာတွင် သူသည် ဆက်လက် ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။၁၉၃၄ ခုနှစ်တွင် သူ၏ ပထမဆုံးကင်မရာကို ရရှိခဲ့ပြီး ဘဝတစ်လျှောက်လုံး ဓာတ်ပုံရိုက်ခြင်းကို စိတ်အားထက်သန်စေခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;Grossman-Faulder&quot; /&gt;စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ် ပြောင်းလဲပြီးနောက် ၁၉၃၅ ခုနှစ်တွင် ဆက်ခံမည့်သူမရှိသည့် ဦးရီးတော် [[ပြဇာဓိပက]]မင်း နန်းရာထူးစွန့်လွှတ်လိုက်ရာ ကိုးနှစ်အရွယ် သူ၏ အစ်ကိုတော်ဖြစ်သူ [[အာနန္ဒ မဟိတလ|အာနန္ဒာ မဟီဒေါ]]လ် နန်းတက်ခဲ့သည်။ သို့သော် မိသားစုမှာ ဆွစ်ဇာလန်တွင်သာ နေထိုင်နေခဲ့သည်။ တိုင်းရေးပြည်ရာများကို ထိုင်းနိုင်ငံရှိ ဘုရင်ခံကောင်စီမှ စီမံသည်။ သူတို့သည် ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် ၂ လ မျှသာ အိမ်ပြန်ခဲ့ကြသည်။၁၉၄၂ခုနှစ်တွင် ဘူမိဗလမင်းသားမှာ [[ဂျက်စ်ဂီတ]] ဝါသနာအိုးဖြစ်လာကာ [[ဆက်ဆိုဟွန်း]]ကို တီးခတ်ခဲ့ပြီး သူ၏ ဘဝတစ်လျှောက်လုံးကို စွဲလန်းစွာ မြတ်နိုးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Grossman-Faulder&quot; /&gt;သူသည် အထက်တန်း ဒီပလိုမာ ([[:en:baccalauréat|ဘက်ကူလော်ရီယာ]]) ကို လူဆန်မြို့ရှိ Gymnase Classique Cantonalမှ ပြင်သစ်စာပေ၊လက်တင်နှင့် ဂရိဘာသာတို့ဖြင့် ရရှိခဲ့သည်။၁၉၄၅တွင် သိပ္ပံဘာသာရပ်များကို [[:en:University of Lausanne|လူဆန်တက္ကသိုလ်]]တွင် ဆက်လက်သင်ကြားခဲ့သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီးတွင် မိသားစုမှာ အိမ်ပြန်နိုင်ခဲ့ကြသည်။
&lt;ref name=Kanchanapisek /&gt;

==ဆက်ခံခြင်းနှင့် ထိမ်းမြားခြင်း==
အစ်ကိုတော်ဘုရင် အာနန္ဒာ မဟီဒေါမှာ ၁၉၄၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၉ ရက်နေ့တွင် သေနတ်ဒဏ်ရာဖြင့် နတ်ရွာစံသွားခဲ့သည်။ အစိုးရ၏  ကနဦးဖော်ပြချက်တွင် ကိုယ်တော်တိုင် မတော်တဆ ပစ်မိသည်ဟုဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref name=HandleyPM /&gt;စုံစမ်းစစ်ဆေးရေး ကော်မတီကမူ ဤသည်မှာ မဖြစ်နိုင်ကြောင်း ပြောခဲ့သည်။ &lt;ref name=HandleyPM /&gt;နန်းတော်၏ ကျွန် ၂ ယောက်မှာ လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ကြောင်း ထင်ရှား၍ ကွပ်မျက်ခံခဲ့ရသည်။ တတိယမြောက် ဖြစ်နိုင်ချေမှာ ညီအစ်ကို၂ယောက်မှာ သူတို့၏ ပစ္စတိုများဖြင့် ကစားနေကြစဉ် ဘူမိဗလမင်းသားမှ မတော်တဆပစ်မိခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော် ထိုအချက်ကို မည်သည့်အခါမှ တရားဝင် ထည့်မစဉ်းစားရပေ။&lt;ref&gt;For an in-depth exploration of this theory, see {{cite web |last1=MacGregor Marshall |first1=Andrew |title=Thailand's saddest secret |url=http://www.zenjournalist.com/2013/03/thailands-saddest-secret/ |date=2013 |access-date=29 January 2019 |archive-date=31 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331154327/http://www.zenjournalist.com/2013/03/thailands-saddest-secret/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=HandleyPM /&gt;

ဘူမိဗလမင်းသားမှာ သူ၏အစ်ကိုတော်ကို ဆက်ခံခဲ့ကာ ဝမ်းနည်းခြင်းအထိမ်းအမှတ် ရက် ၁၀၀ မပြီးဆုံးမီတွင် ဆွစ်ဇာလန်သို့ ပြန်သွားခဲ့သည်။ သူ့အနေဖြင့် သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာတွင် စိတ်ဝင်စားခဲ့သော်လည်း နိုင်ငံတော်၏ခေါင်းဆောင်အဖြစ် လုပ်ကိုင်ရတော့မည်ဖြစ်၍ သူ၏ အဓိကဘာသာရပ်ကို ဥပဒေနှင့် နိုင်ငံရေးသိပ္ပံတို့တွင် စာရင်းသွင်းခဲ့သည်။ သူ၏ ဦးရီးတော် [[ရန်ဆစ် ပရာရောဆစ်]]မင်းသား (ချိုင်နတ်မင်းသား)မှာ ဘုရင်ခံဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဘူမိဗလဘုရင်၏ အမည်ဖြင့် ချိုင်နတ်မင်းသားမှာ ၁၉၄၂ခုနှစ်အာဏာသိမ်းမှုကို အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ &lt;ref name=HandleyPM /&gt;ထို့အပြင် ၁၉၄၉ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကိုလည်း လက်မှတ်ထိုးခဲ့သည်။ ထိုဥပဒေမှာ ၁၉၃၂ တော်လှန်ရေးအပြီး ပျောက်ဆုံးသွားသော ဘုရင်၏ အာဏာများကို ပြန်လည် မြှင့်တင်ပေးသော ဥပဒေဖြစ်သည်။&lt;ref name=HandleyPM /&gt;၁၉၄၆ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် သယမ်အစိုးရမှ နတ်ရွာစံဘုရင် အာနန္ဒာမဟီဒေါ၏ အသုဘအခမ်းအနားအတွက် ဒေါ်လာထောင်ပေါင်းများစွာ ခွဲဝေပေးခဲ့သည်။ ၁၉၄၇ အာဏာသိမ်းမှု နောက်ပိုင်း မငြိမ်မသက်မှုများကြောင့် [[ဘိသိက်မင်္ဂလာ|နန်းတင်ဘိသိတ်ပွဲ]]ကို ရွှေ့ဆိုင်းလိုက်ရသည်။ နန်းတွင်းဗေဒင်ပညာရှင်များက ၁၉၄၉ ခုနှစ် မတ်လ၂ရက်ကို အခါတော်ပေးပြီး ရွေးချယ်ခဲ့ကြသည်။

ဆွစ်ဇာလန်တွင် ကျောင်းတက်နေစဉ် ဘူမိဗလမှာ ပြင်သစ်သို့ မကြာခဏ အလည်သွားလေ့ရှိသည်။ ပြင်သစ်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံဆိုင်ရာ ထိုင်းနိုင်ငံသံအမတ်ကြီး၏ သမီးဖြစ်သူ သီရိခေတ်နှင့် ပထမဆုံး တွေ့ဆုံမိခဲ့သည်။ သီရိခေတ်မှာ ချူလာလောင်ကွန်းဘုရင်၏ မြစ်တော်စပ်သူလည်းဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က သီရိခေတ်မှာ အသက်၁၅နှစ်သာရှိသေးပြီး စန္ဒယားဖျော်ဖြေပွဲအတွက် လေ့ကျင့်နေသည်။&lt;ref name=&quot;TelegraphObituary&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| last= Bhirom Bhakdi| first= Soravij| url= http://www.soravij.com/queens.html| title= Queens of the Chakri Dynasty| accessdate= 1 August 2006| archiveurl= https://web.archive.org/web/20060714203110/http://www.soravij.com/queens.html| archivedate= 14 July 2006| deadurl= yes| df= dmy-all}}&lt;/ref&gt;

၁၉၄၈ခုနှစ် အောက်တိုဘာ၄ရက်နေ့တွင် ဘုရင်ဘူမိဗလမှာ [[:en:Fiat Topolino|ဖီယယတ်တိုပိုလီနိုကားဖြင့်]] လူဆန်မြို့အပြင်ဘက် ၁၀ကီလိုမီတာအကွာ ဂျီနီဗာ-လူဆန်လမ်းပေါ်တွင် ဘရိတ်အုပ်လိုက်သော ထရပ်ကား၏ နောက်ပိုင်းကို တိုက်မိလေသည်။နောက်ကျောပိုင်း၊မျက်နာနှင့် မျက်လုံးတွင် အပြင်းအထန်ဒဏ်ရာ ရသွားခဲ့သည်။&lt;ref name=HandleyPM&gt;{{cite book|last1=Handley|first1=Paul M.|title=[[The King Never Smiles]]|date=2006|publisher=Yale University Press|isbn=0-300-10682-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BKP&quot;&gt;{{cite web| date= 5 December 2005| url= http://www.bangkokpost.net/60yrsthrone/60yrsthrone/index.html| title= The Making of a Monarch| work= Bangkok Post| accessdate= | archiveurl= https://web.archive.org/web/20060715011555/http://www.bangkokpost.net/60yrsthrone/60yrsthrone/index.html| archivedate= 15 July 2006| deadurl= yes| df= dmy-all}}&lt;/ref&gt; ထို့ကြောင့် မီးသင်္ဂြိုဟ်ခြင်း အခမ်းအနားနှင့် ဘိသိတ်ပွဲကို ထပ်မံ ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့ပြန်သည်။ &lt;ref name=&quot;TelegraphObituary&quot; /&gt;လူဆန်မြို့တွင် ဆေးရုံတက်နေစဉ် သီရိခေတ်မှာ မကြာခဏ လာလေ့ရှိသည်။ မယ်တော်ဆန်ဝမ် တလပတ်နှင့်တွေ့ကာ မယ်တော်က သားတော်ဘူမိဗလနှင့် ပို၍ရင်းနီးရန် အနီးအနားတွင် ကျောင်းပြောင်းတက်ရန် မေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Royal Family|url=http://www.manoraproperty.com/139-the-royal-family|website=Manora Property Hua Hin|publisher=Manora Company Limited Hua Hin|accessdate=15 March 2017|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170316113135/http://www.manoraproperty.com/139-the-royal-family|archivedate=16 March 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;၁၉၄၉ခုနှစ် ဇူလိုင်၁၉ရက်နေ့တွင် တိတ်ဆိတ်စွာ စေ့စပ်ခဲ့ကြပြီး  ဘိသိတ်မခံမီ တစ်ပတ်အလို ၁၉၅၀ခုနှစ် ဧပြီ၂၈ရက်နေ့တွင် ထိမ်းမြားခဲ့ကြသည်။ သူတို့၏ လက်ထပ်ပွဲကို နယူးယောခ့်တိုင်းမ်သတင်းစာက ဆင်နှင့် ထီးဖြူမြေမှ အရိုးရှင်းဆုံး လက်ထပ်ပွဲဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။

ဘူမိဗလဘုရင်နှင့် မိဖုရား[[သီရိခေတ်]]တို့တွင် သားသမီး လေးပါးရှိသည်။
*[[ဥပ္ပလရတနာ]]
* [[မဟာဝဇိရာလင်္ကရဏ|ဝချီရာလောင်ကွန်း]]
*[[သိရိန္ဓရ]]
*[[စုဠာဘရဏ]]

==ဘိသိတ်ခံယူခြင်းနှင့် ဘွဲ့တော်များ==

[[File:King Rama IX being presented with regalia at coronation.jpg|thumb|တော်ဝင်နန်းတော်တွင် ဘူမိဗလဘုရင် ဘိသိတ်ခံယူနေပုံ]]

အချိန်နှောင့်နှေးစွာ ကြာမြင့်ပြီးမှ ပြီးဆုံးသွားသော အစ်ကိုတော် မဟီဒေါဘုရင်၏ အသုဘအခမ်းအနားပြီးနောက်တွင် ဘူမိဗလဘုရင်သည် ဘုရင်အဖြစ် ဘိသိတ်ခံယူခဲ့သည်။၁၉၅၀ခုနှစ် မေလ၅ရက်နေ့တွင် တော်ဝင်နန်းတော်ရှိ ဘိုင်ဆယ်သက်ဆင်ပလ္လင်ခန်းမတွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ အခမ်းအနားတွင် ဘူမိဗလဘုရင်က''သူ့အနေဖြင့် သယမ်ပြည်သူများ၏ အကျိုးနှင့် ပျော်ရွှင်မှုအတွက် ဖြောင့်မတ်စွာ အုပ်ချုပ်သွားမည်''(&quot;เราจะครองแผ่นดินโดยธรรม เพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาชนชาวสยาม&quot;)ဟု ကတိပြုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;oath&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.2bangkok.com/news05t.shtml |title=Royal Power Controversy |website=2Bangkok.com |accessdate=4 January 2007 |archivedate=18 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061018132746/http://www.2bangkok.com/news05t.shtml }}&lt;/ref&gt;
အင်္ဂလိပ်ဘာသာတွင် နဝမရာမဘုရင် (King Rama IX) ခေါ်သော်လည်း ထိုင်းဘာသာတွင် ထိုကဲ့သို့ အသုံးမပြုပေ။ ထိုင်းလူမျိုး ပိုမိုအသုံးပြုသည့် အမည်သည် နိုင်လွမ်း (ในหลวง) သို့မဟုတ် ဖရားချောင်ယူဟွာ (พระเจ้าอยู่หัว- အမည်နှစ်မျိုးစလုံး မင်းဘုရင် သို့မဟုတ် ခေါင်းပေါ်မှာရှိသည့်သခင်)၊ ချောင်းချီဝစ် (ဘဝသခင်) တို့ဖြစ်ကြသည်။ ဥပဒေအရ ဘွဲ့အမည်သည် ဖရာဘတ် စုမ်းဒဂျ် ပါရာမင်းသာရ မဟာ ဘူမီဘော အဒူလျာဒက် (พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช) ဖြစ်သည်။

==နတ်ပြည်စံခြင်း==
[[File:Royal crematorium of Bhumibol Adulyadej - 2017-11-05.jpg|thumb|left|ဘူမိဗလဘုရင်၏ တော်ဝင်မီးသင်္ဂြိုဟ်ခြင်းကျင်းပရာ နေရာ]]
[[File:Announcement of the death of HM King Bhumibol Adulyadej.png|thumb|၁၃.၁၀.၂၀၁၆ခုနှစ်က တော်ဝင်အိမ်တော်များအဖွဲ့က ထုတ်ပြန်သည့် ဘုရင်ကြီး ကံကုန်ကြောင်း ထုတ်ပြန်ချက်]]

ဘုရင်ကြီး ဘူမိဗလမှာ ၂၀၁၆ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၃ရက် ဒေသစံတော်ချိန် ညနေ ၃နာရီ၅၂မိနစ်တွင် ဘန်ကောက်မြို့၊ သီရိရတ်ချ်ဆေးရုံ၌ ကံကုန်ခဲ့သည်။နောက်တစ်နေ့တွင် ကြွင်းကျန်ရစ်သော အလောင်းတော်ကို [[တော်ဝင်နန်းတော် (ဘန်ကောက်)|တော်ဝင်နန်းတော်]]သို့ ယာဉ်တန်းဖြင့်ပြန်လည် သယ်ဆောင်ခဲ့ပြီး ဓလေ့အရ
ရေချိုးခြင်း ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thairath.co.th/content/753612|title='Anchœ̄n phrabǭrommasop phrabātsomdet phračhāoyūhūa nai phrabǭrommakōt khlư̄an khabūan siphā nālikā|script-title=อัญเชิญพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในพระบรมโกศ เคลื่อนขบวน 15.00 น.|trans-title=Late king's body to be moved in procession at 15:00 hrs|website=[[Thai Rath]]|publisher=Wacharaphon|location=Bangkok|date=2016-10-14|accessdate=|archivedate=24 January 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210124050126/http://www.thairath.co.th/content/753612}}&lt;/ref&gt; သူ၏ တစ်ဦးတည်းသောသားဖြစ်သူ အိမ်ရှေ့မင်းသား ဝသိလာလောင်ကွန်းမှ ပီးမန်းရတရာပလ္လင်ခန်းမတွင် ကျင်းပသော ရေချိုးခြင်းအခမ်းအနားကို ဦးစီး လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ဝမ်းနည်းခြင်း အထိမ်းအမှတ်ကာလကို တစ်နှစ်ကြာသတ်မှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.nationmultimedia.com/news/life/art_culture/30298053|title=Rituals in a Royal's death|work=The Nation|access-date=|language=en|accessdate=28 January 2019|archivedate=30 November 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161130082715/http://www.nationmultimedia.com/news/life/art_culture/30298053}}&lt;/ref&gt; 

တော်ဝင်မီးသင်္ဂြိုဟ်ခြင်း အခမ်းအနားကို ၂၀၁၇ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ၅ရက်ကြာ ကျင်းပခဲ့သည်။ ရုပ်မြင်သံကြားများတွင် ရိုက်ကူးထုတ်လွှင့်ခြင်းမရှိခဲ့သော အမှန်တကယ် မီးသင်္ဂြိုဟ်ခြင်း အခမ်းအနားကို အောက်တိုဘာလ ၂၀၁၇ခုနှစ် ၂၆ရက်နေ့ ညနေပိုင်းတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/thailands-king-bhumibol-adulyadej-dies/article9215490.ece?homepage=true|title=Thailand's King Bhumibol Adulyadej, world's longest-reigning monarch, dies|publisher=Reuters|date=13 October 2016|via=The Hindu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-37643326|title=Thailand's King Bhumibol Adulyadej dead at 88|date=13 October 2016|publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt; သင်္ဂြိုဟ်အပြီး အကြွင်းအကျန်များနှင့် ပြာများကို တော်ဝင်နန်းတော်ရှိမဟာဖဆတ်ပလ္လင်ခန်းမ၊ [[:en:Royal Cemetery at Wat Ratchabophit|တော်ဝင်အုတ်ဂူများ]]နှင့် [[:en:Wat Bowonniwet Vihara|တော်ဝင်ဘုရား]] တို့တွင် ထားရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unofficialroyalty.com/royal-burial-sites/thai-royal-burial-sites/|title=Thai Royal Burial Sites|publisher=}}&lt;/ref&gt;မြှပ်နှံအပြီးတွင် ဝမ်းနည်းခြင်းအချိန်ကာလကို ၂၀၁၇ခုနစ် အောက်တိုဘာလ၁၇ရက်နေ့ ညသန်းခေါင်တွင် ပြီးဆုံးခဲ့သည်။ ထိုင်းပြည်သူများသည် ပုံမှန်အရောင်များအတိုင်း ပြန်လည်ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြပြီး ၂၀၁၉ခုနှစ် မေလ ၄ရက်မှ၆ရက်တွင် ကျင်းပမည့် နောက်တက်လာမည့် ဘုရင်အသစ်၏ ဘိသိတ်ခံယူခြင်းကို စောင့်စားနေခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nationmultimedia.com/detail/national/30361431|title=Coronation of HM King Maha Vajiralongkorn to be held May 4-6: palace|website=The Nation|language=en|access-date=|accessdate=28 January 2019|archivedate=1 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101102342/http://www.nationmultimedia.com/detail/national/30361431}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

{{ထိုင်းဘုရင်များ}}

{{Lifetime|၁၉၂၇|၂၀၁၆ |}}
[[Category:ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဘုရင်စနစ်]]
[[Category:နိုင်ငံတကာ ဘုရင်များ]]</text>
      <sha1>teqt668150okcei24lmtcdfdyatmxpa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နာဆာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8138</id>
    <revision>
      <id>1026834</id>
      <parentid>946426</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:48:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hein Thit</username>
        <id>141804</id>
      </contributor>
      <comment>Citation needed</comment>
      <origin>1026834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7722" sha1="durjspo3u8f2o1dh0cbzg5mdq3ornyo" xml:space="preserve">{{Infobox Government agency
|agency_name = အမျိုးသား အာကာသနှင့် လေကြောင်း ဦးစီးဌာန
|abbreviation = NASA
|logo = NASA logo.svg
|logo_width = 140px
|logo_caption = နာဆာ အမှတ်တံဆိပ် &lt;br /&gt;ဆောင်ပုဒ် : For the Benefit of All.&lt;ref name=&quot;motto&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lightmillennium.org/2004_newyear/gokoglu_nasa_stands_forall.html |title=NASA stands &quot;for the benefit of all.&quot; – Interview with NASA's Dr. Süleyman Gokoglu |accessdate=September 29 2054 |dateformat=mdy |publisher=The Light Millennium |year=2007 |author=Lale Tayla and Figen Bingul }}&lt;/ref&gt;
|seal = 
|seal_width = 
|seal_caption = 
|formed =၁၉၅၈ ဇူလိုင် ၂၉
|preceding1 = 
|jurisdiction = အမေရိကန် အစိုးရ
|headquarters = [[ဝါရှင်တန်ဒီစီ]]
|latd=38 |latm=52 |lats=59 |latNS=N 
|longd=77 |longm= 0 |longs=59 |longEW=W
|region_code=US-DC
|employees = ၁၇,၉၀၀
|budget = US$17.6 [[ဘီလီယံ]] (FY 2009)&lt;ref name=&quot;budg1&quot;&gt;{{Cite web| url=http://www.nasa.gov/pdf/210020main_NASA_FY09_Budget_Estimates_Summary.pdf| format=PDF| title=FY09 Budget Request Summary| publisher=NASA| date=February 1, 2008| access-date=22 October 2009| archive-date=2 August 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20120802211959/http://www.nasa.gov/pdf/210020main_NASA_FY09_Budget_Estimates_Summary.pdf}}&lt;/ref&gt; 
|chief1_name = Charles Bolden, Jr.
|chief1_position = ဦးစီးမှူး
|chief2_name = Lori Garver
|chief2_position = ဒုဦးစီးမှူး
|website = [http://www.nasa.gov/home/index.html www.nasa.gov]
}}

အတိုကောက်အားဖြင့် ''နာဆာ'' ခေါ် '''အမျိုးသား အာကာသနှင့် လေကြောင်း ဦးစီးဌာန''' ('''National Aeronautics and Space Administration, NASA''') သည် အမေရိကန်၏ အာကာသ စီမံကိန်းများအတွက် တာဝန်ရှိသည့် အစိုးရအပိုင် ဌာနတစ်ခုဖြစ်သည်။ နာဆာအား ၁၉၅၈ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၉ ရက်နေ့တွင် အတည်ပြုခဲ့သည့် ''အမျိုးသား အာကာသနှင့် လေကြောင်းဆိုင်ရာ အက်ဥပဒေ'' အရ တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ယခင် လေကြောင်းရေးရာ အမျိုးသား အကြံပေး ကော်မတီအဖွဲ့နေရာတွင်  အစားထိုးခဲ့သည်။ ၁၉၅၈ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၁ ရက်နေ့တွင် စတင်လည်ပတ်သည်။&lt;ref name=&quot;act1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/offices/ogc/about/space_act1.html |title=The National Aeronautics and Space Act |accessdate=August 29, 2007 |dateformat=mdy |publisher=NASA |year=2005 |author=NASA |language=}}&lt;/ref&gt;ထိုအချိန်မှစ၍ အာကာသ စူးစမ်းလေ့လာရေး စီမံကိန်းများကို အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့သည်။ [[လကမ္ဘာ]]သို့ သွားသည့် [[အပိုလိုစီမံကိန်း|အပိုလိုမစ်ရှင်]]၊ [[နိုင်ငံတကာ အာကာသ စခန်း|နိုင်ငံတကာ အာကာသစခန်း]] စသည်တို့ ပါဝင်သည်။ အာကာသနှင့် ပက်သတ်သော ပရိုဂရမ်များ အပြင် နာဆာသည် စစ်ရေး နှင့် စစ်ရေးမဟုတ်သော လေကြောင်းနှင့် [[အာကာသဆိုင်ရာ သုတေသန]] ရေရှည် သုတေသန လုပ်ငန်းများ နှင့်လည်း သက်ဆိုင်သည်။ နာဆာမှ သိပ္ပံပညာသည် [[ကမ္ဘာမြေ]]၏ အကြောင်းကို ကမ္ဘာမြေ လေ့လာစောင့်ကြည့်ရေး စနစ်မှတဆင့် ပိုမို၍သိရှိနားလည်ရန် အဓိက ဦးတည်ချက်ထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nasascience.nasa.gov/earth-science |title=Earth - NASA Science |first=Ruth |last=Netting |date=June 30, 2009 |accessdate=July 15, 2009 |archivedate=16 July 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090716013403/http://nasascience.nasa.gov/earth-science }}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် သိပ္ပံမစ်ရှင် ဒါရိုက်ထရိတ်၏ ဟီလီယိုရူပဗေဒ [[သုတေသန]] ပရိုဂရမ်ကို ပိုမိုတိုးတက်စေရန်လည်း ရည်ရွယ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nasascience.nasa.gov/heliophysics |title=Heliophysics - NASA Science |first=Ruth |last=Netting |date=January 08, 2009 |accessdate=July 15, 2009 |archivedate=16 July 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090716023622/http://nasascience.nasa.gov/heliophysics }}&lt;/ref&gt; [[နေအဖွဲ့အစည်း]] အတွင်းရှိ ရုပ်ဝတ္ထုများကို [[New Horizons|နယူးဟော်ရီဇုန်]]ကဲ့သို့သော အဆင့်မြင့် ရိုဘော့မစ်ရှင်များဖြင့် လေ့လာစူးစမ်းခြင်းလည်း  ပါဝင်သည်။

&lt;nowiki&gt;{{Citation needed}}&lt;/nowiki&gt;

&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://nasascience.nasa.gov/planetary-science| title=Planets - NASA Science| first=Ruth| last=Netting| date=January 08, 2009| accessdate=July 15, 2009| archivedate=20 June 2011| archiveurl=https://web.archive.org/web/20110620125618/http://nasascience.nasa.gov/planetary-science}}&lt;/ref&gt;တွေ့ရှိချက်များအရ နာဆာဟာ တစ်ချိန်က အာကာသကို ‌‌ေလ့လာ‌ေသာ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုမဟုတ်ခဲ့ဘဲ ပင်လယ်သမုဒ္ဒရာ‌ေတွကို လေ့လာခဲ့ဖူးသည်ဟု သိရသည်။‌ေနာက်မှသာလျှင် အာကာသကို လေ့လာစူးစမ်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ &lt;!--
and researching [[astrophysics]] topics, such as the [[Big Bang]], through the [[Great Observatories program|Great Observatories]] and associated programs.&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://nasascience.nasa.gov/astrophysics |title=Astrophysics - NASA Science |first=Ruth |last=Netting |date=July 13, 2009 |accessdate=July 15, 2009}}&lt;/ref&gt; Since February 2006 NASA's self-described mission statement is to &quot;pioneer the future in [[space exploration]], [[Science|scientific discovery]], and [[aeronautics]] research.&quot;&lt;ref name=&quot;do1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/about/highlights/what_does_nasa_do.html |title=What Does NASA Do?? accessdate=August 29, 2007| dateformat=mdy| publisher=NASA| year=2005}}&lt;/ref&gt;

The National Aeronautics and Space Administration shares data with various national and international organizations such as from the [[Greenhouse Gases Observing Satellite]].
--&gt;

== ကိုးကား ==
{{Reflist|2}}


{{Spaceflight}}

[[Category:နာဆာ]]
[[Category:အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]</text>
      <sha1>durjspo3u8f2o1dh0cbzg5mdq3ornyo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026835</id>
      <parentid>1026834</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:56:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Hein Thit</username>
        <id>141804</id>
      </contributor>
      <comment>နောက်ဆုံးအပုဒ်က နာဆာသည် မူလက သမုဒ္ဒရာကိုလေ့လာခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ထိုပြောဆိုချက်အား ပေးထားသောကိုးကားစာစောင်၌ မတွေ့ရပါ။ ထို့ကြောင့် ဖယ်ရှားလိုက်ပါသည်။ သက်သေခိုင်လုံပါက သက်သေနှင့်တကွ ပြန်လည်တင်ပြဆွေးနွေးပေးပါရန်။</comment>
      <origin>1026835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6852" sha1="t42cwj3b1e18f3i4ihs85jnihat16qx" xml:space="preserve">{{Infobox Government agency
|agency_name = အမျိုးသား အာကာသနှင့် လေကြောင်း ဦးစီးဌာန
|abbreviation = NASA
|logo = NASA logo.svg
|logo_width = 140px
|logo_caption = နာဆာ အမှတ်တံဆိပ် &lt;br /&gt;ဆောင်ပုဒ် : For the Benefit of All.&lt;ref name=&quot;motto&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lightmillennium.org/2004_newyear/gokoglu_nasa_stands_forall.html |title=NASA stands &quot;for the benefit of all.&quot; – Interview with NASA's Dr. Süleyman Gokoglu |accessdate=September 29 2054 |dateformat=mdy |publisher=The Light Millennium |year=2007 |author=Lale Tayla and Figen Bingul }}&lt;/ref&gt;
|seal = 
|seal_width = 
|seal_caption = 
|formed =၁၉၅၈ ဇူလိုင် ၂၉
|preceding1 = 
|jurisdiction = အမေရိကန် အစိုးရ
|headquarters = [[ဝါရှင်တန်ဒီစီ]]
|latd=38 |latm=52 |lats=59 |latNS=N 
|longd=77 |longm= 0 |longs=59 |longEW=W
|region_code=US-DC
|employees = ၁၇,၉၀၀
|budget = US$17.6 [[ဘီလီယံ]] (FY 2009)&lt;ref name=&quot;budg1&quot;&gt;{{Cite web| url=http://www.nasa.gov/pdf/210020main_NASA_FY09_Budget_Estimates_Summary.pdf| format=PDF| title=FY09 Budget Request Summary| publisher=NASA| date=February 1, 2008| access-date=22 October 2009| archive-date=2 August 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20120802211959/http://www.nasa.gov/pdf/210020main_NASA_FY09_Budget_Estimates_Summary.pdf}}&lt;/ref&gt; 
|chief1_name = Charles Bolden, Jr.
|chief1_position = ဦးစီးမှူး
|chief2_name = Lori Garver
|chief2_position = ဒုဦးစီးမှူး
|website = [http://www.nasa.gov/home/index.html www.nasa.gov]
}}

အတိုကောက်အားဖြင့် ''နာဆာ'' ခေါ် '''အမျိုးသား အာကာသနှင့် လေကြောင်း ဦးစီးဌာန''' ('''National Aeronautics and Space Administration, NASA''') သည် အမေရိကန်၏ အာကာသ စီမံကိန်းများအတွက် တာဝန်ရှိသည့် အစိုးရအပိုင် ဌာနတစ်ခုဖြစ်သည်။ နာဆာအား ၁၉၅၈ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၂၉ ရက်နေ့တွင် အတည်ပြုခဲ့သည့် ''အမျိုးသား အာကာသနှင့် လေကြောင်းဆိုင်ရာ အက်ဥပဒေ'' အရ တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ယခင် လေကြောင်းရေးရာ အမျိုးသား အကြံပေး ကော်မတီအဖွဲ့နေရာတွင်  အစားထိုးခဲ့သည်။ ၁၉၅၈ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၁ ရက်နေ့တွင် စတင်လည်ပတ်သည်။&lt;ref name=&quot;act1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/offices/ogc/about/space_act1.html |title=The National Aeronautics and Space Act |accessdate=August 29, 2007 |dateformat=mdy |publisher=NASA |year=2005 |author=NASA |language=}}&lt;/ref&gt;ထိုအချိန်မှစ၍ အာကာသ စူးစမ်းလေ့လာရေး စီမံကိန်းများကို အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့သည်။ [[လကမ္ဘာ]]သို့ သွားသည့် [[အပိုလိုစီမံကိန်း|အပိုလိုမစ်ရှင်]]၊ [[နိုင်ငံတကာ အာကာသ စခန်း|နိုင်ငံတကာ အာကာသစခန်း]] စသည်တို့ ပါဝင်သည်။ အာကာသနှင့် ပက်သတ်သော ပရိုဂရမ်များ အပြင် နာဆာသည် စစ်ရေး နှင့် စစ်ရေးမဟုတ်သော လေကြောင်းနှင့် [[အာကာသဆိုင်ရာ သုတေသန]] ရေရှည် သုတေသန လုပ်ငန်းများ နှင့်လည်း သက်ဆိုင်သည်။ နာဆာမှ သိပ္ပံပညာသည် [[ကမ္ဘာမြေ]]၏ အကြောင်းကို ကမ္ဘာမြေ လေ့လာစောင့်ကြည့်ရေး စနစ်မှတဆင့် ပိုမို၍သိရှိနားလည်ရန် အဓိက ဦးတည်ချက်ထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nasascience.nasa.gov/earth-science |title=Earth - NASA Science |first=Ruth |last=Netting |date=June 30, 2009 |accessdate=July 15, 2009 |archivedate=16 July 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090716013403/http://nasascience.nasa.gov/earth-science }}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် သိပ္ပံမစ်ရှင် ဒါရိုက်ထရိတ်၏ ဟီလီယိုရူပဗေဒ [[သုတေသန]] ပရိုဂရမ်ကို ပိုမိုတိုးတက်စေရန်လည်း ရည်ရွယ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nasascience.nasa.gov/heliophysics |title=Heliophysics - NASA Science |first=Ruth |last=Netting |date=January 08, 2009 |accessdate=July 15, 2009 |archivedate=16 July 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090716023622/http://nasascience.nasa.gov/heliophysics }}&lt;/ref&gt; [[နေအဖွဲ့အစည်း]] အတွင်းရှိ ရုပ်ဝတ္ထုများကို [[New Horizons|နယူးဟော်ရီဇုန်]]ကဲ့သို့သော အဆင့်မြင့် ရိုဘော့မစ်ရှင်များဖြင့် လေ့လာစူးစမ်းခြင်းလည်း  ပါဝင်သည်။&lt;!--
and researching [[astrophysics]] topics, such as the [[Big Bang]], through the [[Great Observatories program|Great Observatories]] and associated programs.&lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://nasascience.nasa.gov/astrophysics |title=Astrophysics - NASA Science |first=Ruth |last=Netting |date=July 13, 2009 |accessdate=July 15, 2009}}&lt;/ref&gt; Since February 2006 NASA's self-described mission statement is to &quot;pioneer the future in [[space exploration]], [[Science|scientific discovery]], and [[aeronautics]] research.&quot;&lt;ref name=&quot;do1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/about/highlights/what_does_nasa_do.html |title=What Does NASA Do?? accessdate=August 29, 2007| dateformat=mdy| publisher=NASA| year=2005}}&lt;/ref&gt;

The National Aeronautics and Space Administration shares data with various national and international organizations such as from the [[Greenhouse Gases Observing Satellite]].
--&gt;

== ကိုးကား ==
{{Reflist|2}}


{{Spaceflight}}

[[Category:နာဆာ]]
[[Category:အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]</text>
      <sha1>t42cwj3b1e18f3i4ihs85jnihat16qx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရှန်ဟိုင်းမြို့</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8160</id>
    <revision>
      <id>1026908</id>
      <parentid>706914</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:59:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74754" sha1="g2h7zeorjx00hzd6fhf6x5q5es8u13n" xml:space="preserve">{{Infobox မြို့
|name                         = ရှန်ဟိုင်းမြို့
|official_name                = 上海市 (Shanghai)
|native_name                  = 
|image_skyline                = Pudong Skyline, Shanghai, PRC.jpg 
|imagesize                    = 300px 
|image_caption                = ဖူတုန်းမြို့နယ် ရှုခင်း 
|image_map                    = China Shanghai.svg
|mapsize                      = 280px
|map_caption                  = ရှန်ဟိုင်းမြို့ တည်နေရာ
|subdivision_type             = နိုင်ငံ
|subdivision_name             = {{အလံ|တရုတ်ပြည်}}
|established_title            = ထူထောင်နှစ်
|established_date             = ၅ – ၇ ရာစုနှစ်
|leader_title1                = မြို့ဝန်
|leader_name1                 = 韓正
|area_total_km2               = 7037
|area_land_km2                = 6340
|area_water_km2               = 679
|area_urban_km2               = 5299
|population_as_of             = 2008
|population_total             = 18884600
|population_density_km2       = auto
|timezone                     = တရုတ်စံတော်ချိန်
|utc_offset                   = +8
|postal_code_type             = စာပို့သင်္ကေတ
|postal_code                  = '''2000'''00 – '''2021'''00
|area_code                    = 21
|blank_name                   = GDP&lt;ref name=&quot;GDP&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.shanghaidaily.com/sp/article/2009/200901/20090122/article_388901.htm|title=Global woes pinch rise in city GDP|publisher=[[Shanghai Daily]]}}&lt;/ref&gt;
|blank_info                   = 2009
|blank1_name                  = &amp;nbsp;- စုစုပေါင်း
|blank1_info                  = US$ 224 ဘီလီယံ &lt;br /&gt; 
|blank3_name                  = &amp;nbsp;- တိုးတက်နှုန်း
|blank3_info                  =  9.7%
|blank5_name                  = ယာဉ်လိုင်စင်ပြား
|blank5_info                  = 沪A, B, D, E, F,G ,H, J&lt;br /&gt;沪C (ဆင်ခြေဖုံး)
|blank6_name                  = မြို့ပန်း
|blank6_info                  = [[Magnolia denudata|Yulan magnolia]]
|website                      = [http://www.shanghai.gov.cn/ www.shanghai.gov.cn]
}}

'''ရှန်ဟိုင်းမြို့''' (上海 Shanghai) (တရုတ်အသံထွက် - ဆန့်ဟိုင်) သည် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]]၏ အကြီးဆုံးမြို့ ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ သန်း ၂၀ အထက်ရှိသည့် ကမ္ဘာ့မြို့ကြီး တစ်မြို့လည်းဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;roughpop&quot;&gt;{{cite web
|title=Shanghai population tops 20m
|url=http://www.chinadaily.com.cn/en/doc/2003-12/05/content_287714.htm
|publisher=[[China Daily]]
|date=2003-12-05
|accessdate=2008-03-22}}&lt;/ref&gt; ရှန်ဟိုင်းမြို့သည် တရုတ်အရှေ့ ကမ်းရိုးတန်း [[ယန်ဇီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ]]တွင် တည်ရှိပြီး ဗဟိုမှ တိုက်ရိုက် အုပ်ချုပ်သည့် မြို့တစ်မြို့ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;provincemunicipal&quot;&gt;{{cite web
|title=Shanghai
|url=http://www.britannica.com/eb/article-9109537/Shanghai
|publisher=[[Encyclopædia Britannica Online]]
|date=2008
|accessdate=2008-03-22}}&lt;/ref&gt;

နဂိုမူလက တံငါရွာလေး တစ်ရွာဖြစ်သည့် ရှန်ဟိုင်းသည် ၁၈၄၂ ခုနှစ်တွင် တရုတ်နှင့် ဗြိတိသျှတို့ ရေးထိုးခဲ့သည့် [[နန်ကျင်းစာချုပ်]]အရ နိုင်ငံခြားကုန်သည်များ ကုန်သွယ်မှု ပြုလုပ်နိုင်ရန် ဖွင့်လှစ်ပေးသည့် ဆိပ်ကမ်းတစ်ခု ဖြစ်လာသောကြောင့် အရေးပါသည့် မြို့တစ်မြို့ဖြစ်လာသည်။&lt;ref name=&quot;nanking&quot;&gt;{{cite book
|last = Mackerras
|first = Colin
|title = The New Cambridge Handbook of Contemporary China
|url = https://archive.org/details/newcambridgehand0000mack
|publisher = [[Cambridge University Press]]
|year = 2001
|pages = [https://archive.org/details/newcambridgehand0000mack/page/242 242]
|isbn = 0521786746 }}&lt;/ref&gt; ရှန်ဟိုင်းသည်လည်း အရှေ့ဖျားဒေသနှင့် အနောက်တိုင်း နိုင်ငံများအကြား အရောင်းအဝယ် ဖောက်ကားရာ ဒေသဖြစ်လာသည်နှင့်အညီ ၁၉၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် နိုင်ငံစုံ ဘဏ္ဍာရေးနှင့် စီးပွားရေး အချက်အချာ ဖြစ်လာသည်။&lt;ref name=&quot;1930hub&quot;&gt;{{cite web
|title=A Glimpse at 1930s Shanghai
|url=http://www.shanghaiexpat.com/Article139.phtml
|publisher=Yoran Beisher
|date=2003-09-24
|accessdate=2008-03-20
|archivedate=21 November 2008
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081121154533/http://www.shanghaiexpat.com/Article139.phtml
}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ရှန်ဟိုင်း၏ စည်ပင်ဖွံ့ဖြိုးမှုသည် တရုတ်ကွန်မြူနစ်တို့ ပြည်တွင်းစစ်ကို အနိုင်ရလိုက်သည့် ၁၉၄၉ ခုနှစ်တွင် ရပ်ဆိုင်းသွားခဲ့သည်။  ၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် တရုတ်ကွန်မြူနစ် အစိုးရက တံခါးဖွင့်ဝါဒနှင့် ဈေးကွက်စီးပွားရေး စနစ်ကို စတင်ကျင့်သုံးလာခဲ့ချိန်မှစ ရှန်ဟိုင်း၏ စီးပွားရေး အခြေအနေမှာ တိုးတက်ကောင်းမွန်လာခဲ့ကာ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာပေါ်၌ အကြီးမားဆုံးသော ကုန်တင်ကုန်ချ ဆိပ်ကမ်းမြို့ အဖြစ် စာရင်းဝင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;largest port&quot;&gt;{{cite web
|title=Shanghai now the world's largest cargo port
|url=http://www.atimes.com/atimes/China_Business/HA07Cb02.html
|publisher=[[Asia Times Online]]
|date=2006-01-07
|accessdate=2008-03-20
|archivedate=9 October 2018
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181009220305/http://www.atimes.com/atimes/China_Business/HA07Cb02.html
}}&lt;/ref&gt;

ရှန်ဟိုင်းမြို့သည်လည်း ကိုလိုနီခေတ်မှ ဥရောပဟန် အဆောက်အအုံများ တည်ရှိရာ ဝိုက်ထန်းဧရိယာ၊ အရှေ့တိုင်း ပုလဲမျှော်စင်နှင့် တိုးချဲ့ထားသည်မှာ မကြာသေးသည့် ဖူတုန်းမြို့နယ်ရှိ ခေတ်မှီတိုက်ကြီးများ စသည့် အထင်ကရ အဆောက်အအုံများကြောင့် ကမ္ဘာ့နယ်လှည့်ခရီးသည်များအကြား ကျော်ကြားသည်။ &lt;ref name=&quot;touristemerge&quot;&gt;{{cite web|title=Trend Watch: Euromonitor International’s Top City Destinations Ranking|url=http://www.euromonitor.com/Trend_Watch_Euromonitor_Internationals_Top_City_Destinations_Ranking|publisher=Euromonitor International|author=Caroline Bremner|date=2009-01-07|accessdate=2009-01-16|archivedate=21 February 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221045233/http://www.euromonitor.com/Trend_Watch_Euromonitor_Internationals_Top_City_Destinations_Ranking}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;stylecenter&quot;&gt;{{cite web
|title=Look! It's the brand new face of China
|url=http://arts.guardian.co.uk/art/design/story/0,,2263632,00.html
|publisher=[[The Guardian]]
|date=2008-03-09
|accessdate=2008-03-20}}&lt;/ref&gt;
ယနေ့တွင် ရှန်ဟိုင်းသည် တရုတ်ပြည်၏ စီးပွားရေးနှင့် ဘဏ္ဍာရေး အကြီးမားဆုံး အချက်အချာ ဖြစ်နေပြီဖြစ်သည့်အပြင် တရုတ်၏ စီးပွားရေး အရှိန်အဟုန်နှင့် တိုးတက်နေကြောင်း ကမ္ဘာက သိအောင် ပြသနိုင်သည့် ပြယုဂ်တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;showpiece&quot;&gt;{{cite web |title=Shanghai: China's capitalist showpiece  |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7373394.stm |publisher=[[BBC News]] |date=2008-05-21 |accessdate=2008-08-07}}&lt;br /&gt;
{{cite web |title=Of Shanghai... and Suzhou |url=http://www.thehindubusinessline.com/life/2003/01/27/stories/2003012700170300.htm |publisher=The Hindu Business Line |date=2003-01-27 |accessdate=2008-03-20}}&lt;/ref&gt;
&lt;!--
==Etymology==
[[File:Zh-Shanghai.svg|left|60px|&quot;Shanghai&quot; written in Chinese]]
The two [[Chinese character]]s in the name &quot;Shanghai&quot;, ({{linktext|上}}, shàng; and {{linktext|海}}, hǎi) literally mean &quot;up, on, or above&quot; and &quot;sea&quot; The earliest occurrence of this name dates from the [[Song Dynasty]] (11th century), at which time there was already a river confluence and a town with this name in the area. There are disputes as to how the name should be interpreted, but official local histories have consistently said that it means &quot;the upper reaches of the sea&quot;. Due to the changing coastline, Chinese historians have concluded that in the Tang Dynasty Shanghai was literally on the sea, hence the origin of the name.&lt;ref name=&quot;Danielson, Eric N. 2004, pp.8-9&quot;&gt;Danielson, Eric N., Shanghai and the Yangzi Delta, 2004, pp.8-9.&lt;/ref&gt; However, another reading, especially in [[Mandarin Chinese|Mandarin]], also suggests the sense of &quot;go onto the sea,&quot; which is consistent with the seaport status of the city. A more poetic name for Shanghai switches the order of the two characters, ''Hǎishàng'' ({{linktext|海|上}}), and is often used for terms related to Shanghainese art and culture.

Shanghai is commonly abbreviated in Chinese as ''Hù'' ({{linktext|沪}}).  The single character Hu ({{linktext|沪}}) appears on all motor vehicle license plates issued in Shanghai today. This is derived from ''Hu Du'' ({{linktext|沪|渎}}), the name of an ancient fishing village that once stood at the confluence of [[Suzhou Creek]] and the Huangpu River back in the Tang Dynasty.&lt;ref name=&quot;Danielson, Eric N. 2004, pp.8-9&quot;/&gt; The character Hu is often combined with that for Song, as in Wusong Kou, Wu Song River, and Songjiang to form the nickname '''Song Hu'''.  For example, the Japanese attack on Shanghai in August 1937 is commonly called the Song Hu Battle.  Another early name for Shanghai was Hua Ting, now the name of a four star hotel in the city.&lt;ref name=&quot;Danielson, Eric N. 2004, pp.8-9&quot;/&gt; One other commonly used nickname ''Shēn'' ({{linktext|申}}) is derived from the name of ''Chunshen Jun ''({{linktext|春|申|君}}), a nobleman and locally-revered hero of the [[Chu (state)|Chu Kingdom]] in the 3rd century BC whose territory included the Shanghai area. Sports teams and newspapers in Shanghai often use the character ''Shēn'' ({{linktext|申}}) in their names. Shanghai is also commonly called ''Shēnchéng'' ({{linktext|申|城}}, &quot;City of Shēn&quot;). The city has also had various nicknames in English, including &quot;Paris of the East&quot;.

== သမိုင်း ==
[[File:Shanghai walled city, Ming.jpeg|thumb|left|The walled city of Shanghai during the [[Ming Dynasty]]]]

During the Song Dynasty (AD 960–1279) Shanghai was upgraded in status from a village (cun) to a market town (zhen) in 1074, and in 1172 a second sea wall was built to stabilize the ocean coastline, supplementing an earlier dike.&lt;ref&gt;Danielson, Eric N., Shanghai and the Yangzi Delta, 2004, p.9.&lt;/ref&gt; From the Yuan Dynasty in 1292 until Shanghai officially became a city for the first time in 1297, the area was designated merely as a county (xian) administered by the Songjiang (松江) Prefecture (Songjiang Fu).&lt;ref&gt;Danielson, Eric N., Shanghai and the Yangzi Delta, 2004, p.9, pp.11-12, p.34.&lt;/ref&gt;

Two important events helped promote Shanghai's development in the Ming Dynasty.  A [[city wall]] was built for the first time during  in 1554, in order to protect the town from raids by [[Wokou]] (Japanese pirates).  It measured 10 meters high and 5 kilometers in circumference.&lt;ref name=&quot;Danielson, Eric N. 2004, p.10&quot;&gt;Danielson, Eric N., Shanghai and the Yangzi Delta, 2004, p.10.&lt;/ref&gt;  During the Wanli reign (1573-1620), Shanghai received an important psychological boost from the erection of a [[City God Temple]] (Cheng Huang Miao) in 1602.  This honor was usually reserved for places with the status of a city, such as a prefectural capital (fu), and was not normally given to a mere county town (zhen) like Shanghai.  The honor was probably a reflection of the town's economic importance, as opposed to its low political status.&lt;ref name=&quot;Danielson, Eric N. 2004, p.10&quot;/&gt;

During the [[Qing Dynasty]], Shanghai became the most important sea port in the whole Yangtze Delta region. This was a result of two important central government policy changes.  First of all, Emperor Kangxi (1662-1723) in 1684 reversed the previous Ming Dynasty prohibition on ocean going vessels, a ban that had been in force since 1525.  Secondly, Emperor Yongzheng in 1732 moved the customs office (hai guan) for Jiangsu province from the prefectural capital of Songjiang city to Shanghai, and gave Shanghai exclusive control over customs collections for the foreign trade of all Jiangsu province.  As a result of these two critical decisions, Professor Linda Cooke Johnson has concluded that by 1735 Shanghai had become the major trade port for all of the lower Yangzi River region, despite still being at the lowest administrative level in the political hierarchy.&lt;ref&gt;Danielson, Eric N., Shanghai and the Yangzi Delta, 2004, pp.10-11.&lt;/ref&gt;

[[File:Shanghai 1928 Bund Cenotaph.jpeg|thumb|right|A view of the Bund in 1928]]
[[File:Shanghai Nanking Road 1930s.jpeg|thumb|right|Nanjing Road in the 1930s]]
--&gt;&lt;!-- This use of this image does not have a corresponding rationale on the image's page. Please read [[Wikipedia:NFCC#10c]] [[File:Jewish Refugees in Shanghai.jpg|thumb|right|Jewish refugees in Shanghai. By 1941 nearly 30,000 European Jews had found shelter in the city.]] --&gt;&lt;!--
The importance of Shanghai grew radically in the 19th century, as the city's strategic position at the mouth of the [[Yangtze River]] made it an ideal location for trade with the West. During the [[First Opium War]] in the early 19th century, British forces temporarily held Shanghai. The war ended with the 1842 [[Treaty of Nanjing]], which saw the [[treaty ports]], Shanghai included, opened for international trade. The [[Treaty of the Bogue]] signed in 1843, and the [[Treaty of Wanghia|Sino-American Treaty of Wangsia]] signed in 1844 together saw foreign nations achieve extraterritoriality on Chinese soil, the start of the foreign concessions.

1854 saw the first meeting of the [[Shanghai Municipal Council]], created in order to manage the foreign settlements.In 1860-1862, [[civil war]] had been two times invaded Shanghai([[Battle of Shanghai (1861)]]). In 1863, the British settlement, located to the south of Suzhou creek (Huangpu district), and the American settlement, to the north of Suzhou creek (Hongkou district), joined in order to form the International Settlement. The French opted out of the Shanghai Municipal Council, and maintained its own [[Shanghai French Concession|French Concession]], located to the south of the International Settlement, which still exists today as a popular attraction. Citizens of many countries and all continents came to Shanghai to live and work during the ensuing decades; those who stayed for long periods — some for generations — called themselves &quot;[[Shanghailander]]s&quot;.&lt;ref&gt;[http://www.cbc.ca/documentaries/sincities/shanghai.html Shanghai: Paradise for adventurers]. CBC – TV. Legendary Sin Cities.&lt;/ref&gt; In the 1920s and 1930s, almost 20,000 so-called [[White Movement|White Russians]] and Russian Jews fled the newly-established Soviet Union and took up residence in Shanghai. These [[Shanghai Russians]] constituted the second-largest foreign community. By 1932, Shanghai had become the world's fifth largest city, home to 70,000 foreigners.&lt;ref&gt;[http://www.talesofoldchina.com/library/allaboutshanghai/t-all04.htm All About Shanghai. Chapter 4 – Population ]. Tales of Old Shanghai.&lt;/ref&gt; 

The [[First Sino-Japanese War (1894-1895)|Sino-Japanese War]] concluded with the [[Treaty of Shimonoseki]], which saw [[Japan]] emerge as an additional foreign power in Shanghai. Japan built the first factories in Shanghai, which were soon copied by other foreign powers to effect the emergence of Shanghai industry. Shanghai was then the most important financial center in the [[Far East]].

Under the [[Republic of China]] (1911-1949), Shanghai's political status was finally raised to that of a municipality on July 14, 1927.  Although the territory of the foreign concessions was excluded from their control, this new Chinese municipality still covered an area of 828.8 square kilometers, including the modern-day districts of Baoshan, Yangpu, Zhabei, Nanshi, and Pudong. Headed by a Chinese mayor and municipal council, the new city governments first task was to create a new city center in Jiangwan town of Yangpu district, outside the boundaries of the foreign concessions.  This new city center was planned to include a public museum, library, sports stadium, and city hall.&lt;ref&gt;Danielson, Eric N., Shanghai and the Yangzi Delta, 2004, p.34.&lt;/ref&gt;

The [[Imperial Japanese Navy Air Service]] bombed Shanghai on 28 January 1932, nominally in an effort to crush down Chinese student protests of the [[Manchurian Incident]] and the subsequent Japanese occupation of northeast China. The Chinese fought back in what was known as the [[January 28 Incident]]. The two sides fought to a standstill and a ceasefire was brokered in May. The [[Battle of Shanghai]] in 1937 resulted in the occupation of the Chinese administered parts of Shanghai outside of the International Settlement and the French Concession. The International Settlement was occupied by the Japanese on 8 December 1941 and remained occupied until Japan's surrender in 1945. According to historian Zhiliang Su, at least  149 &quot;comfort houses&quot; for [[comfort women|sexual slaves]] were established in Shanghai during the occupation.&lt;ref&gt;[http://news.xinhuanet.com/english/2005-06/16/content_3094613.htm « ''149 comfort women houses discovered in Shanghai'' »], ''Xinhua'', 16 June 2005.&lt;/ref&gt; 

[[File:Construction in Shanghai.jpg|thumb|left|Shanghai has seen massive development over the past 15 years]]
On 27 May 1949, the [[Communist Party of China]] controlled the [[People's Liberation Army]] and took control of Shanghai, which was one of only three former [[Republic of China]] (ROC) municipalities not merged into neighbouring provinces over the next decade (the others being [[Beijing]] and [[Tianjin]]). Shanghai underwent a series of changes in the boundaries of its subdivisions, especially in the next decade. After 1949, most foreign firms moved their offices from Shanghai to [[Hong Kong]], as part of an exodus of foreign investment due to the Communist victory.

During the 1950s and 1960s, Shanghai became an industrial center and center for revolutionary [[Left-wing politics|leftism]]. Yet, even during the most tumultuous times of the [[Cultural Revolution]], Shanghai was able to maintain high economic productivity and relative social stability. In most of the history of the [[People's Republic of China|People's Republic of China (PRC)]], Shanghai has been the largest contributor of tax revenue to the central government compared with other Chinese provinces and municipalities. This came at the cost of severely crippling Shanghai's infrastructure and capital development. Its importance to China's fiscal well-being also denied it economic liberalizations that were started in the far southern provinces such as [[Guangdong]] during the mid-1980s. At that time, Guangdong province paid nearly no taxes to the central government, and thus was perceived as fiscally expendable for experimental economic reforms. Shanghai was finally permitted to initiate economic reforms in 1991, starting the huge development still seen today and the birth of [[Lujiazui]] in [[Pudong]].

== ပထဝီနှင့် ရာသီဥတု ==
{{Main|Geography of Shanghai}}
[[File:Shanghai 121.45796E 31.22234N.jpg|thumb|right|The urban area of Shanghai can be seen in this [[false-color]] satellite image.]]
Shanghai sits on the [[Yangtze River Delta]] on [[People's Republic of China|China]]'s eastern coast, and is roughly equidistant from [[Beijing]] and [[Hong Kong]]. The municipality as a whole consists of a [[peninsula]] between the [[Yangtze River|Yangtze]] and [[Hangzhou Bay]], China's third largest island [[Chongming County|Chongming]], and a number of smaller islands. It is bordered on the north and west by [[Jiangsu Province]], on the south by [[Zhejiang Province]], and on the east by the [[East China Sea]]. The city proper is bisected by the [[Huangpu River]], a tributary of the [[Yangtze River|Yangtze]]. The historic center of the city, the [[Puxi]] area, is located on the western side of the Huangpu, while a new financial district, [[Pudong]], has developed on the eastern bank.

The vast majority of Shanghai's {{convert|6218|km2|sqmi|abbr=on}} land area is flat, apart from a few hills in the southwest corner, with an average elevation of {{convert|4|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref name=&quot;geoyearbook&quot;&gt;{{cite web
|title=Shanghai Statistical Yearbook
|url=http://www.stats-sh.gov.cn/2003shtj/tjnj/nje06.htm?d1=2006tjnje/E0100.htm
|publisher=Shanghai Municipal Government
|date=2006
|accessdate=2008-03-20}}&lt;/ref&gt; The city's location on the flat [[alluvial plain]] has meant that new [[skyscraper]]s must be built with deep concrete piles to stop them sinking into the soft ground. The highest point is at the peak of [[Dajinshan Island]] at {{convert|103|m|ft|abbr=on}}.&lt;ref name=&quot;travelchinageo&quot;&gt;{{cite web
|title=Shanghai travel guide - Geography
|url=http://www.travelchinaguide.com/cityguides/shanghai/geography.htm
|publisher=TravelChinaGuide.com
|date=2008-02-23
|accessdate=2008-03-20}}&lt;/ref&gt; The city has many rivers, canals, streams and lakes and is known for its rich water resources as part of the [[Lake Tai|Taihu]] drainage area.

[[File:Shanghai Park.jpg|thumb|left|A park in the center of Shanghai]]
Public awareness of the [[environmentalism|environment]] is growing, and the city is investing in a number of environmental protection projects. A 10-year, [[United States Dollar|US]]$1 billion cleanup of [[Suzhou Creek]], which runs through the city center, is expected to be finished in 2008,&lt;ref name=&quot;suzhoucleanup&quot;&gt;{{cite web
|title=Suzhou Creek clean-up on track
|url=http://english.people.com.cn/200612/07/eng20061207_329528.html
|publisher=People's Daily Online
|date=2006-12-07
|accessdate=2008-05-11}}&lt;/ref&gt; and the government also provides incentives for transportation companies to invest in [[liquefied petroleum gas|LPG]] [[bus]]es and [[Taxicab|taxi]]s. [[Air pollution]] in Shanghai is low compared to other Chinese cities such as [[Beijing]], but the rapid development over the past decades means it is still high on worldwide standards, comparable to [[Los Angeles]].&lt;ref name=&quot;airpollution&quot;&gt;{{cite web
|title=Environmental Protection in China's Wealthiest City
|url=http://www.usembassy-china.org.cn/sandt/Shanghai4web.htm
|archiveurl=http://web.archive.org/web/20071030165307/http://www.usembassy-china.org.cn/sandt/Shanghai4web.htm
|archivedate=2007-10-30
|publisher=The American Embassy in China
|date=July 2001
|accessdate=2008-05-11}}&lt;/ref&gt;

Shanghai has a [[humid subtropical climate]] ([[Koppen climate classification]] ''Cfa'') and experiences four distinct seasons. In winter, cold northerly winds from Siberia can cause nighttime temperatures to drop below freezing, and although not usually associated with [[snow]], the city can receive one or two days of snowfall per year. In contrast, and in spite of being the peak tourist season, summer in Shanghai is very warm and humid, with occasional downpours or freak [[thunderstorm]]s. The city is also susceptible to [[typhoon]]s, none of which in recent years has caused considerable damage.&lt;ref name=&quot;wiphatelegraph&quot;&gt;{{cite web
|title=1.6m flee Shanghai typhoon
|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/09/19/wtyphoon119.xml
|publisher=[[The Daily Telegraph]]
|date=2007-09-19
|accessdate=2008-03-20}}&lt;/ref&gt; The most pleasant seasons are Spring, although changeable, and Autumn, which is generally sunny and dry. Shanghai experiences on average 1,778 hours of sunshine per year, with the hottest temperature ever recorded at {{convert|40|°C|°F}}, and the lowest at {{convert|-12|°C|°F||sigfig=3}}.&lt;ref name=bbcweather&gt;{{cite web
| url = http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002130 |title = BBC - Average Conditions Shanghai, China | publisher=BBC | year= | accessdate=2008-03-12 }}&lt;/ref&gt; The average number of rainy days is 112 per year, with the wettest month being June.&lt;ref name=&quot;bbcweather&quot; /&gt; The average frost-free period is 276 days.&lt;ref name=&quot;geoyearbook&quot; /&gt;

{{Infobox Weather
|single_line= Yes
|metric_first = Yes
|location = Shanghai(1971-2000)
|Jan_Hi_°C = 8.1
|Feb_Hi_°C = 9.2
|Mar_Hi_°C = 12.8
|Apr_Hi_°C = 19.1
|May_Hi_°C = 24.1
|Jun_Hi_°C = 27.6
|Jul_Hi_°C = 32.4
|Aug_Hi_°C = 31.3
|Sep_Hi_°C = 27.2
|Oct_Hi_°C = 22.6
|Nov_Hi_°C = 17.0
|Dec_Hi_°C = 11.1
|Year_Hi_°C = 20.2
|Jan_Lo_°C = 1.1
|Feb_Lo_°C = 2.2
|Mar_Lo_°C = 5.6
|Apr_Lo_°C = 10.9
|May_Lo_°C = 16.1
|Jun_Lo_°C = 20.8
|Jul_Lo_°C = 25.9
|Aug_Lo_°C = 24.9
|Sep_Lo_°C = 20.6
|Oct_Lo_°C = 15.1
|Nov_Lo_°C = 9.0
|Dec_Lo_°C = 3.0
|Year_Lo_°C = 12.9
|Jan_Precip_mm = 50.6
|Feb_Precip_mm = 56.8
|Mar_Precip_mm = 98.8
|Apr_Precip_mm = 89.3
|May_Precip_mm = 102.3
|Jun_Precip_mm = 169.6
|Jul_Precip_mm = 156.3
|Aug_Precip_mm = 157.9
|Sep_Precip_mm = 137.3
|Oct_Precip_mm = 62.5
|Nov_Precip_mm = 46.2
|Dec_Precip_mm = 37.1
|Year_Precip_mm = 1164.5
|Jan_Sun= 123.0
|Feb_Sun= 115.7
|Mar_Sun= 126.0
|Apr_Sun= 156.1
|May_Sun= 173.5
|Jun_Sun= 147.6
|Jul_Sun= 217.8
|Aug_Sun= 220.8
|Sep_Sun= 158.9
|Oct_Sun= 160.8
|Nov_Sun= 146.6
|Dec_Sun= 147.7
|Year_Sun= 1894.5
|source =[http://cdc.cma.gov.cn/shuju/index3.jsp?tpcat=SURF&amp;dsid=SURF_CLI_CHN_MUL_MMON_19712000_CES&amp;pageid=3 中国气象局 国家气象信息中心]
|accessdate = 2009-03-17
}}

== နိုင်ငံရေး ==
[[File:Shanghaimunicipalgovt.jpg|thumb|right|Shanghai municipal government building]]
Shanghai has been a [[political]] hub of China since the 20th century. The 1st [[National Congress of the Communist Party of China]] was held in Shanghai. In addition, many of China's top government officials in [[Beijing]] are known to have risen in Shanghai in the 1980s on a platform that was critical of the extreme leftism of the [[Cultural Revolution]], giving them the tag &quot;[[Shanghai Clique]]&quot; during the 1990s. Many observers of Chinese politics view the more right-leaning Shanghai Clique as an opposing and competing faction of the current Chinese administration under President [[Hu Jintao]] and Premier [[Wen Jiabao]]. Shanghai's top jobs, the Party Chief and the position of Mayor, have always been prominent on a national scale. Four secretaries of municipal Party committee or mayors from Shanghai eventually went on to take prominent Central Government positions, including former President [[Jiang Zemin]], former Premier [[Zhu Rongji]], and current Vice-President [[Xi Jinping]]. The top administrative jobs are always appointed directly by the Central Government.{{Citation needed|date=June 2008}}

The current Shanghai government under Mayor [[Han Zheng]] has openly advocated transparency in the city's government. However, in previous years a complicated system of relationships between Shanghai's government, banks, and other civil institutions has been under scrutiny for corruption, motivated by faction politics in Beijing; these allegations from Beijing did not go anywhere until late 2006. Since Jiang's departure from office there has been a significant amount of clash between the local government in Shanghai and the [[Central People's Government]], an evolving example of ''de facto'' [[Chinese federalism]]. The Shanghai government looks after almost all of the city's economic interests without interference from Beijing.

By 2006, Shanghai's actual level of autonomy has arguably surpassed that of any [[autonomous region]]s, raising alarm bells in Beijing. In September 2006, the Shanghai Communist Party Secretary [[Chen Liangyu]], Shanghainese in origin and often clashing with central government officials, along with a number of his followers, were removed from their positions after a probe into the city's pension fund. Over a hundred investigators, sent by the Central Government, reportedly uncovered clues of money diversion from the city's pension fund to unapproved loans and investments. Chen's abrupt removal is viewed by many Chinese as a political manoeuvre by President [[Hu Jintao]] to further secure his power in the country, and retain administrative centralism. In March 2007 the central government appointed [[Xi Jinping]], who is not a Shanghai native, to become the Party Secretary, the most powerful office in the city. Xi would eventually be transferred to work for the central government in Beijing and was replaced by [[Yu Zhengsheng]] in November 2007.

==Economy==
[[File:Bundnightview.JPG|thumb|right|[[The Bund]] at night, the location of several major banking branches.]]
Shanghai is often regarded as the center of finance and trade in mainland China. Modern development began with the economic reforms in 1992, a decade later than many of the Southern Chinese provinces, but since then Shanghai quickly overtook those provinces and maintained its role as the business center in mainland China. Shanghai also hosts the largest share market in mainland China. 
Shanghai has one of the world's busiest ports. Since 2005, Shanghai has ranked first of the world's busiest cargo ports throughout, handling a total of 560 million tons of cargo in 2007. Shanghai container traffic has surpassed [[Hong Kong]] to become the second busiest port in the world, behind [[Singapore]].&lt;ref name=&quot;port_TEU&quot;&gt;{{cite web | url=&quot;http://transport.tdctrade.com/content.aspx?data=Logistics_content_en&amp;contentid=1004574&quot; | title=Shanghai port TEU throughput ranks 2nd largest in the world | publisher=Hong Kong Trade Development Council}}&lt;/ref&gt;
[[File:Shanghaistockexchange.jpg|thumb|left|The [[Shanghai Stock Exchange]] in the [[Lujiazui]] financial district.]]
Shanghai and [[Hong Kong]] are rivaling to be the economic center of the [[China|Greater China]] region. Hong Kong has the advantage of a stronger legal system, international market integration, superior [[economic freedom]], greater banking and service expertise, lower taxes, and a fully-convertible currency. Shanghai has stronger links to both the Chinese interior and the central government, and a stronger base in manufacturing and technology. Shanghai has increased its role in finance, banking, and as a major destination for corporate headquarters, fueling demand for a highly educated and modernized workforce. Shanghai has recorded a double-digit growth for 15 consecutive years since 1992. In 2008, Shanghai's nominal GDP posted a 9.7% growth to 1.37 trillion yuan. The [[Shanghai Stock Exchange]] is the world's fastest growing, with the [[Shanghai Composite Index]] growing 130% in 2006.&lt;ref name=&quot;sse&quot;&gt;{{cite web | url=http://hongkong.hktdc.com/content.aspx?data=Banking_content_en&amp;contentid=802974 | title=    
Shanghai Stock Exchange announces 2007 strategy | publisher=Hong Kong Trade Development Council | date=2007-03-06 | accessdate=2008-05-16}}&lt;/ref&gt;

As in many other areas in China, Shanghai is undergoing a building boom. In Shanghai the modern architecture is notable for its unique style, especially in the highest floors, with several top floor restaurants which resemble flying saucers.  ''For a gallery of these unique architecture designs, see [[Shanghai (architecture images)]]''.

The bulk of Shanghai buildings being constructed today are high-rise apartments of various height, color and design. There is now a strong focus by city planners to develop more &quot;green areas&quot; (public parks) among the apartment complexes in order to improve the quality of life for Shanghai's residents, quite in accordance to the &quot;Better City - Better Life&quot; theme of Shanghai's [[Expo 2010]].

Industrial zones in Shanghai include Shanghai Hongqiao Economic and Technological Development Zone, Jinqiao Export Economic Processing Zone, Minhang Economic and Technological Development Zone, and Shanghai Caohejing High and New Technological Development Zone (see [[List of economic and technological development zones in Shanghai]]).

==Demographics==
The 2000 census put the population of Shanghai Municipality at 16.738 million, including the migrant population, which made up 3.871 million. Since the 1990 census the total population had increased by 3.396 million, or 25.5%. Males accounted for 51.4%, females for 48.6% of the population. 12.2% were in the age group of 0–14, 76.3% between 15 and 64 and 11.5% were older than 65.  As of 2008, the population of long-term residents reached 18.88 million, including an officially registered permanent population of 13.71 million, and 4.79 million of registered long-term migrants from other provinces, many from [[Anhui Province|Anhui]], [[Jiangsu Province|Jiangsu]], and [[Zhejiang Province|Zhejiang]] Provinces. According to the Shanghai Municipal Statistics Bureau, there were 133,340 foreigners in Shanghai in 2007.&lt;ref&gt;[http://www.cityweekend.com.cn/shanghai/articles/blogs-shanghai/cw-radar/expat-evolution/ Expat Evolution: Is Shanghai's full-package expat going extinct?]. City Weekend Guide.&lt;/ref&gt; In addition, there are a large number of people from [[Taiwan]] for business (estimates vary from 350,000 to 700,000). The average life expectancy in 2006 was 80.97 years, 78.67 for men and 82.29 for women.&lt;ref name=&quot;life_expectancy&quot;&gt;{{cite web | url=&quot;http://www.stats-sh.gov.cn/english/shgl/rkjy/rkjy.htm&quot; | title=Shanghai Basic Facts | publisher=Shanghai Municipal Statistics Bureau}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shanghai - Nanjing Road.jpeg|thumb|right|The pedestrian-only [[Nanjing Road (Shanghai)|Nanjing Road]]]]

===Languages===
Most Shanghainese residents are descendants of immigrants from the two adjacent provinces of [[Jiangsu]] and [[Zhejiang]] who moved to Shanghai in the late nineteenth and early twentieth century, regions that generally also speak [[Wu Chinese]]. In the past decades, many migrants from other areas of China have come to Shanghai for work. They often cannot speak the local dialect and therefore use Mandarin as a [[lingua franca]]. 

The [[vernacular]] language is [[Shanghainese]], a dialect of [[Wu dialect|Wu Chinese]], while the official language is [[Standard Mandarin]]. The local dialect is mutually unintelligible with Mandarin, and is an inseparable part of the Shanghainese identity. The modern [[Shanghainese]] dialect is based on the [[Suzhou]] dialect of Wu, the [[prestige dialect]] of Wu spoken within the Chinese city of Shanghai prior to the modern expansion of the city, the Ningbo dialect of Wu, and the dialect of Shanghai's surrounding rural areas now within the Hongkou, Baoshan and Pudong districts, which is simply called &quot;Bendihua&quot;, or &quot;the local dialect&quot;. It is influenced to a lesser extent by the dialects of other nearby regions from which large numbers of people have have migrated to Shanghai since the 20th century. Nearly all Shanghainese under the age of 40 can speak Mandarin fluently. Fluency in foreign languages is unevenly distributed. Most senior residents who received a [[university]] education before the revolution, and those who worked in foreign enterprises, can speak English. Those under the age of 26 have had contact with English since primary school, as English is taught as a mandatory course starting from the fourth grade.

===Religion===
[[File:Longhuasi400x300.jpg|thumb|left|[[Longhua Temple]]'s inner courtyard]]

Due to its cosmopolitan history, Shanghai has a rich blend of religious heritage as shown by the religious buildings and institutions still scattered around the city. [[Taoism]] has a presence in Shanghai in the form of several temples, including the [[City God Temple]], at the heart of the old city, and a temple dedicated to the [[Three Kingdoms]] general [[Guan Yu]].  The [[Wen Miao, Shanghai|Wenmiao]] is a temple dedicated to [[Confucius]]. [[Buddhism]] has had a presence in Shanghai since ancient times. [[Longhua temple]], the largest temple in Shanghai, and [[Jing'an Temple]], were first founded in the [[Three Kingdoms]] period. Another important temple is the [[Jade Buddha Temple]], which is named after a large statue of [[Gautama Buddha|Buddha]] carved out of [[jade]] in the temple. In recent decades, dozens of modern temples have been built throughout the city.

Shanghai is also an important center of [[Christianity]] in China. Churches belonging to various denominations are found throughout Shanghai and maintain significant congregations. Among [[Catholicism|Catholic]] churches, [[St. Ignatius Cathedral of Shanghai|St Ignatius Cathedral]] in [[Xujiahui]] is one of the largest, while [[She Shan Basilica]] is the only active pilgrimage site in China. Shanghai has the highest Catholic percentage in Mainland China (2003).&lt;ref&gt;According to Johnstone, Patrick; Schirrmacher, Thomas (2003). Gebet für die Welt. Hänssler. ISBN 978-0-8133-4275-7.&lt;/ref&gt; The city is also home to [[Muslim]], [[Jews|Jewish]], and [[Eastern Orthodox]] communities.
A predominant religion in Shanghai is [[Mahayana Buddhism]], and [[Taoism]] is also followed by many Shanghai residents.

===Education===
While [[Beijing]] is considered the educational center of China, Shanghai is also home to some of the [[List of universities in the People's Republic of China|country's most prestigious universities]], including [[Fudan University]], [[Shanghai Jiao Tong University]] and [[Tongji University]].

==Transport==
[[File:Peoples Square Station.jpg|thumb|right|The [[Shanghai Metro]] is one of the fastest-growing systems in the world.]]

{{Seealso|Public transport in Shanghai}}

Shanghai has an extensive public transport system, largely based on buses, trolleybuses, taxis, and a rapidly expanding metro system. All of these public transport tools can be accessed using the [[Shanghai Public Transportation Card]], which uses radio frequencies so the card does not have to physically touch the scanner. 

The [[Shanghai Metro]] rapid-transit system and elevated light rail has eight lines (lines 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8 and 9) at present and extends to every core urban district as well as neighbouring suburban districts such as [[Songjiang]] and [[Minhang]]. According to the development schedule of the municipal government, by the year 2010, another 4 lines (numbers 7, 10, 11 and 13) will be built, while extensions are also underway for lines 2, 6, 8, 9. It is one of the fastest-growing metro systems in the world—the first line opened in 1995,&lt;ref name=&quot;metro&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.urbanrail.net/as/shan/shanghai.htm |title=Shanghai Subway - Metro | publisher=UrbanRail.Net | accessdate=2008-05-15}}&lt;/ref&gt; and {{as of|2009|lc=on}}, the Shanghai Metro is the [[Metro systems by annual passenger rides|11th busiest system]] worldwide. Shanghai also has the world's most extensive [[bus]] system with nearly one thousand bus lines, operated by numerous transportation companies. Not all of Shanghai's bus routes are numbered—some have names exclusively in Chinese.&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://darwin.nap.edu/books/030908492X/html/223.html|title=Personal Cars and China (2003)}}&lt;/ref&gt; Bus fares are usually ¥1, ¥1.5 or ¥2, sometimes higher, while Metro fares run from ¥3 to ¥9 depending on distance.

[[Taxis]] in Shanghai are plentiful and government regulation has set taxi fares at an affordable rate for the average resident—¥12 for 3&amp;nbsp;km, ¥16 after 23:00, and 2.4RMB/km thereafter. Before the 1990s, bicycling was the most ubiquitous form of transport in Shanghai, but the city has since banned bicycles on many of the city's main roads to ease congestion. However, many streets have bicycle lanes and intersections are monitored by &quot;Traffic Assistants&quot; who help provide for safe crossing. Further, the city government has pledged to add 180&amp;nbsp;km of cycling lanes over the next few years. It is worth noting that a number of the main shopping and tourist streets, [[Nanjing Road (Shanghai)|Nanjing Road]] and [[Huaihai Road]] do not allow bicycles.

With rising disposable incomes, private car ownership in Shanghai has also been rapidly increasing in recent years. The number of cars is limited, however, by the number of available number plates available at [[public auction]]. Since 1998 the number of new car registrations is limited to 50,000 vehicles a year.&lt;ref name=&quot;TwoBillion&quot;&gt;{{Citation | last = Sperling, Daniel and Deborah Gordon | title = Two billion cars: driving toward sustainability | year = 2009 | pages=219-220 | publisher = [[Oxford University Press]], New York| id = ISBN 978-0-19-537664-7 . ''See on Chapter 8 Stimulating Chinese Innovation.''}}&lt;/ref&gt;

[[File:Shanghai Transrapid 002.jpg|thumb|left|The [[Shanghai Maglev Train|Maglev]], with a top speed of 431 km/h (268 mph).]]
In cooperation with the Shanghai municipality and the Shanghai Maglev Transportation Development Co. (''SMT''), German [[Transrapid]] constructed the [[Shanghai Maglev Train|first commercial Maglev railway in the world]] in 2002, from Shanghai's Longyang Road subway station in Pudong to Pudong International Airport. Commercial operation started in 2003. The 30&amp;nbsp;km trip takes 7 minutes and 21 seconds and reaches a maximum speed of 431&amp;nbsp;km/h (267.8&amp;nbsp;mph). Normal operating speeds usually reach 431&amp;nbsp;km/h, but during a test run, the Maglev has been shown to reach a top speed of 501&amp;nbsp;km/h.

Two [[Rail transport in the People's Republic of China|railway]]s intersect in Shanghai: [[Jinghu Railway]] (Beijing–Shanghai) Railway passing through [[Nanjing]], and [[Huhang Railway]] (Shanghai–Hangzhou). Shanghai is served by two main railway stations, [[Shanghai Railway Station]] and [[Shanghai South Railway Station]]. Express service to Beijing through [[Z-series]] trains is fairly convenient. A maglev train route to [[Hangzhou]] (''[[Shanghai-Hangzhou Maglev Train]]'') might begin construction in 2010. A [[Beijing-Shanghai Express Railway|high-speed railroad]] to Beijing is also in the works.

More than six national [[Expressways of Shanghai|expressways]] (prefixed with &quot;G&quot;) from [[Beijing]] and from the region around Shanghai connect to the city. Shanghai itself has six toll-free elevated expressways (''skyways'') in the urban core and 18 municipal expressways (''prefixed with &quot;A&quot;''). There are ambitious plans to build expressways connecting Shanghai's [[Chongming Island]] with the urban core.   For a city of Shanghai's size, road traffic is still fairly smooth and convenient but getting more congested as the number of cars increases rapidly.

Shanghai has two commercial airports: [[Shanghai Hongqiao International Airport|Hongqiao International]] and [[Shanghai Pudong International Airport|Pudong International]],&lt;ref&gt;[http://www.shanghaifocus.com/guide/Shanghai/transportation-index.html Transportation - Shanghai Focus]&lt;/ref&gt; the latter of which has the third highest traffic in China, following [[Beijing Capital International Airport]] and [[Hong Kong International Airport]]. Pudong International handles more international traffic than Beijing Capital however, with over 17.15 million international passengers handled in 2006 compared to the latter's 12.6 million passengers.&lt;ref&gt; Pudong airport has most passengers from abroad (The Business Times: 9 January 2007)&lt;/ref&gt; Hongqiao mainly serves domestic routes, with a few city-to-city flights to Tokyo's [[Haneda Airport]] and Seoul's city airport. Hongqiao airport is about 10 kilometers west of the downtown. One of the airport's advantages is it is much closer to the city center than Pudong airport.

==Architecture==
{{Panorama
|image      = File:The Bund of Shanghai.jpg
|fullwidth  = 2468
|fullheight = 200
|caption    = [[The Bund]] at night.
|height     = 200
}}
Shanghai has a rich collection of buildings and structures of various [[architectural style]]s. The [[The Bund|Bund]], located by the bank of the [[Huangpu River]], contains a rich collection of early 20th century architecture, ranging in style from [[Neoclassical architecture|neoclassical]] [[HSBC Building, Shanghai|HSBC Building]] to the [[art deco]] [[Peace Hotel|Sassoon House]]. A number of areas in the former foreign concessions are also well preserved, most notably the [[Shanghai French Concession|French Concession]].  Despite rampant redevelopment, the old city still retains some buildings of a traditional style, such as the [[Yuyuan Garden]], an elaborate traditional garden in the [[Jiangnan]] style.
[[File:Shanghai night bund skyscrapers.jpg|thumb|right|The lights of [[the Bund]] and [[Puxi]] skyscrapers at night.]]
In recent years, a large number of architecturally distinctive, even eccentric, skyscrapers have sprung up throughout Shanghai. Notable examples of contemporary architecture include the [[Shanghai Museum]], [[Shanghai Grand Theatre]] in the [[People's Square]] precinct and [[Shanghai Oriental Arts Center]].

[[File:Xintiandi gem.jpg|thumb|left|Renovated [[shikumen]] lanes in [[Xintiandi]], now a high-end restaurant and shopping center.]]
One uniquely Shanghainese cultural element is the [[shikumen]] (石库门) residences, which are two or three-story [[townhouses]], with the front yard protected by a high brick wall. Each residence is connected and arranged in straight alleys, known as a ''lòngtang'' (弄堂), pronounced ''longdang'' in Shanghainese. The entrance to each alley is usually surmounted by a stylistic stone arch. The whole resembles [[terrace house]]s or [[townhouse]]s commonly seen in Anglo-American countries, but distinguished by the tall, heavy brick wall in front of each house. The name &quot;shikumen&quot; literally means &quot;stone storage door&quot;, referring to the strong gateway to each house.

The shikumen is a cultural blend of elements found in Western architecture with traditional [[Jiangnan|Lower Yangtze]] (Jiangnan) Chinese architecture and social behavior. All traditional Chinese dwellings had a courtyard, and the shikumen was no exception. Yet, to compromise with its urban nature, it was much smaller and provided an &quot;interior haven&quot; to the commotions in the streets, allowing for raindrops to fall and vegetation to grow freely within a residence. The courtyard also allowed sunlight and adequate ventilation into the rooms.

[[File:shanghai10.JPG|thumb|right|180px|The Shanghai International Exhibition Center, an example of Soviet neoclassical architecture in Shanghai.]]
The city also has some beautiful examples of [[Soviet Union|Soviet]] [[neoclassical architecture]]. These buildings were mostly erected during the period from the founding of the [[PRC|People's Republic]] in 1949 until the [[Sino-Soviet Split]] in the late 1960s. During this decade, large numbers of Soviet experts poured into China to aid the country in the construction of a [[communism|communist]] state, some of them were architects. Examples of Soviet neoclassical architecture in Shanghai include what is today the Shanghai International Exhibition Center. [[Beijing]], the nation's capital, displays an even greater array of this particular type of architecture.
[[File:Lujiazui 2008.jpg|thumb|left|Skyscrapers in Pudong]]
The [[Pudong]] district of Shanghai displays a wide range of supertall [[skyscraper]]s.  The most prominent examples include the [[Jin Mao Tower]] and the taller [[Shanghai World Financial Center]], which at 492 metres tall is the tallest skyscraper in [[mainland China]] and [[List of tallest buildings and structures in the world|ranks second]] in the world.  The distinctive [[Oriental Pearl Tower]], at 468 metres, is located nearby toward downtown Shanghai. Its lower sphere is now available for living quarters, at very high prices.  Another tall highrise in the Pudong area of Shanghai is the newly finished [[Development Tower]].  It stands at 269 meters.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Emporis GmbH |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=developmenttower-shanghai-china |title=One Lujiazui, Shanghai |publisher=Emporis.com |date= |accessdate=2009-07-22}}&lt;/ref&gt;

Also in Pudong, a third supertall skyscraper topping the other Shanghai buildings called the [[Shanghai Tower]] is under construction.  With a height of 632 metres (2074&amp;nbsp;feet), the building will have 127 floors upon planned completion in 2014.

{{Clear}}

==Culture==
[[File:Shanghai Museum Night.jpg|thumb|right|The [[Shanghai Museum]], located in People's Square.]]
Because of Shanghai's status as the cultural and economic center of [[East Asia]] for the first half of the twentieth century, it is popularly seen as the birthplace of everything considered modern in China. It was in Shanghai, for example, that the first motor car was driven and the first train tracks and modern sewers were laid. It was also the intellectual battleground between socialist writers who concentrated on [[critical realism]], which was pioneered by [[Lu Xun]] and [[Mao Dun]], and the more &quot;[[bourgeois]]&quot;, more romantic and aesthetically inclined writers, such as [[Shi Zhecun]], [[Shao Xunmei]] ([[:zh:邵洵美|邵洵美]]), [[Ye Lingfeng]] (葉靈鳳) and [[Eileen Chang]].

Besides literature, Shanghai was also the birthplace of [[Cinema of China|Chinese cinema]] and theater. China’s first short film, ''The Difficult Couple'' (難夫難妻, Nanfu Nanqi, 1913), and the country’s first fictional feature film, ''An Orphan Rescues His Grandfather'' (孤兒救祖記, Gu'er jiu zuji, 1923) were both produced in Shanghai. These two films were very influential, and established Shanghai as the center of Chinese film-making. Shanghai’s film industry went on to blossom during the early Thirties, generating Marilyn Monroe-like stars such as [[Zhou Xuan]]. Another film star, [[Jiang Qing]], went on to become Madame [[Mao Zedong]]. The talent and passion of Shanghainese filmmakers following [[World War II]] and the [[Communist revolution]] in China contributed enormously to the development of the [[Hong Kong film industry]]. Many aspects of Shanghainese popular culture (&quot;Shanghainese Pops&quot;) were transferred to [[Hong Kong]] by the numerous Shanghainese emigrants and refugees after the Communist Revolution. The movie ''[[In the Mood for Love]]'', which was directed by [[Wong Kar-wai]] (a native Shanghainese himself), depicts one slice of the displaced Shanghainese community in [[Hong Kong]] and the nostalgia for that era, featuring 1940s music by Zhou Xuan.

[[File:ShanghaiMinxang11.jpg|thumb|left|Although often viewed as a modern metropolis, Shanghai still contains some picturesque rural suburban areas.]]
Shanghai boasts several museums of regional and national importance. The [[Shanghai Museum]] of art and history has one of the best collections of Chinese historical artifacts in the world, including important archaeological finds since 1949. The [[Shanghai Art Museum]], located near [[People's Square]], is a major art museum holding both permanent and temporary exhibitions. The [[Shanghai Natural History Museum]] is a large scale natural history museum. In addition, there is a variety of smaller, specialist museums, some housed in important historical sites such as the site of the [[Provisional Government of the Republic of Korea]] and the site of the First National Congress of the [[Communist Party of China]].

[[File:Renxiong wan04s.jpg|thumb|right|upright|''No. 4 of Hundred Thousand Scenes'' (十萬圖之四). Painting by Ren Xiong, a pioneer of the Shanghai School of Chinese art; ca. 1850.]]
The [[Shanghai School]] (海上画派, Haishang Huapai, which is shortened to 海派, Haipai) is a very important Chinese school of traditional arts during the [[Qing Dynasty]] and the whole of the twentieth century. Under efforts of masters from this school, traditional Chinese art reached another climax and continued to the present in forms of the &quot;[[Chinese painting]]&quot; (中国画) or ''guohua'' (国画) for short. The Shanghai School challenged and broke the literati tradition of Chinese art, while also paying technical homage to the ancient masters and improving on existing traditional techniques. Members of this school were themselves educated literati who had come to question their very status and the purpose of art, and had anticipated the impending modernization of Chinese society. In an era of rapid social change, works from the Shanghai School were widely innovative and diverse, and often contained thoughtful yet subtle social commentary. The most well-known figures from this school are [[Qi Baishi]] (齊白石), [[Ren Xiong]] (任熊), [[Ren Yi]] (任伯年), [[Zhao Zhiqian]] (赵之谦), [[Wu Changshuo]] (吴昌硕), [[Sha Menghai]] (沙孟海, calligraphist), [[Pan Tianshou]] (潘天寿), [[Fu Baoshi]] (傅抱石) and [[Wang Zhen (Wang Yiting)]] (王震). In literature, the term was used in the 1930s by some [[May Fourth Movement]] intellectuals, notably [[Zhou Zuoren]] and [[Shen Congwen]], as a derogatory label for the literature produced in Shanghai at the time. They argued that so-called Shanghai School literature was merely commercial and therefore did not advance social progress. This became known as the ''Jingpai'' (Beijing School) versus ''Haipai'' (Shanghai School) debate.

Songjiang School (淞江派) is a small painting school during the [[Ming Dynasty]]. It is commonly considered as a further development of the Wu School, or Wumen School (吴门画派), in the then cultural center of the region, [[Suzhou]]. Huating School (华亭派) was another important art school during the middle to late Ming Dynasty. Its main achievements were in traditional Chinese painting, calligraphy and poetry, and especially famous for its Renwen painting (人文画). [[Dong Qichang]] (董其昌) is one of the masters from this school.

[[File:3waterjing'anshi.jpg|thumb|right|upright|Modernity meets tradition at [[Jing'an Temple]] in downtown Shanghai.]]
Shanghai's parks offer some reprieve from the urban jungle. Due to the scarcity of play space for children, nearly all parks have a children's section. Zhongshan Gongyuan in Downtown Shanghai is famous for its monument of [[Chopin]], the tallest statue dedicated to the composer in the world. Built in 1914 as Jessfield Park, it once contained the campus of [[Saint John's University, Shanghai|St. John's University]], Shanghai's first international college; today, it is known for its extensive rose and peony gardens, a large children's play area, and as the location of an important transfer station on the [[Shanghai metro|city's metro system]]. One of the newest is in the Xujiahui District, Xujiahui Gongyuan, built in 1999 on the former grounds of the Great Chinese Rubber Works Factory and the EMI Recording Studio (today's glamorous La Villa Rouge restaurant), with entrances at Zhaojiabang Lu and in the west at the intersection of Hengshang Lu and Yuqin Lu. The park has a man-made lake with a sky bridge running across the park, and offers a pleasant respite for Xujiahui shoppers.

[[File:Qipao1.jpg|left|thumb|upright|Two women wear Shanghai-styled ''[[qipao]]'' while playing [[golf]] in this 1930s Shanghai advertisement.]]
Other Shanghainese cultural artifacts include the cheongsam (Shanghainese: ''zansae''), a modernization of the traditional Chinese/Manchurian [[qipao]] ({{zh|c=旗袍|links=no}}; fitting. This contrasts sharply with the traditional qipao which was designed to conceal the figure and be worn regardless of age. The cheongsam went along well with the western overcoat and the scarf, and portrayed a unique East Asian modernity, epitomizing the Shanghainese population in general. As Western fashions changed, the basic cheongsam design changed, too, introducing high-necked sleeveless dresses, bell-like sleeves and, the black lace frothing at the hem of a ball gown. By the 1940s, cheongsams came in transparent black, beaded bodices, matching capes and even velvet. And later, checked fabrics became also quite common. The 1949 Communist Revolution ended the cheongsam and other fashions in Shanghai. However, the Shanghainese styles have seen a recent revival as stylish party dresses. The fashion industry has been rapidly revitalizing in the past decade, there is on average one fashion show per day in Shanghai today. Like Shanghai's architecture, local fashion designers strive to create a fusion of western and traditional designs, often with innovative if uncontroversial results.

Shanghai has hosted a number of world events, including the [[2007 Summer Special Olympics]] and a [[Live Earth]] concert.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Collier |first=Robert |title=Warming strikes a note in China |pages=A4 |work=[[San Francisco Chronicle|SFGate.com]] |date=2007-07-08 |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2007/07/08/MNG9FQSVE61.DTL |accessdate=2007-07-08}}&lt;/ref&gt; The [[Shanghai International Film Festival]] is annually held in the city.  The city will be the host of the [[Expo 2010]] [[World's Fair]] between May and October 2010. Shanghai is also home to a number of professional sports teams, including [[Shanghai Shenhua]] of the [[Chinese Super League]], the [[Shanghai Sharks]] of the [[Chinese Basketball Association]], and the [[Shanghai Golden Eagles]] of the [[China Baseball League]]. The city has also hosted the [[Formula One]] [[Chinese Grand Prix]] at the [[Shanghai International Circuit]] every year since 2004.
--&gt;
ရှန်ဟိုင်းမြို့သည် တရုတ်နိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံး သဘေ‡ာဆိပ်
ကြီးမြို့ ဖြစ်သည့်အပြင် ကုန်သွယ် စီးပွားရေး အချက်အချာမြို့
ကြီးလည်း ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ အထင်ရှား အကြီးကျယ်ဆုံး 
သော မြို့ကြီး ၁ဝ မြို့တွင် တတိယအဖြစ် ပါဝင်လေသည်။ 
သဘေ‡ာဆိပ်ကောင်းမြှို့ကြီးဖြစ်သော်လည်း ပင်လယ်ဝတွင် 
မရှိဘဲ ယန်စီမြစ်တွင်းသို့ စီးဝင်သောဟွန်ပူမြစ် အနောက်ဘက် 
ကမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိလျက် ယန်စီမြစ်ဝမှ ၁၄ မိုင်ခန့် ကွာဝေး 
လေသေည်။ ထိုသို့ပင်လယ်နှင့် ဝေးသောကြောင့်ပင် တရုတ်ဘာ 
သာဖြင့် ရှန်ဟိုင်းမြို့ဟု ခေါ်တွင်ခဲ့လေသေည်။ ပင်လယ်ကူး 
သဘေ‡ာကြီးများ ဆိုက်ကပ်နိုင်စေရန် အမြဲလိုပင် နုံးများကို 
ဆယ်၍ သဘေ‡ာဆိပ်ကို ပြုပြင်နေရလေသည်။
ရှန်ဟိုင်းမြို့သည် ခရစ်နှစ် ၁၈၂၄ ခုနှစ် မတိုင်မီက 
ဟွန်ပူမြစ်ကမ်း၏ နုံးတင်မြေနုပေါ်တွင် တည်ရှိသော တံငါ 
ရွာကလေးမျှသာ ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် ၁၈၄၂ ခုနှစ်တွင် တရုတ် 
နိုင်ငံတွင်းသို့ နိုင်ငံခြားသားများ ဝင်ထွက် ကူးသန်းနိုင်ရေး 
စာချုပ်ကို အင်္ဂလိပ်နှင့်တရုတ်တို့ နန်ကင်းမြို့၌ ချုပ်ဆိုလိုက် 
သောအခါမှ စ၍ တဖြည်းဖြည်း တိုးတက်လာခဲ့ရာ ကမ္ဘာကျော် 
သင်္ဘောဆိပ် မြို့ကြီးတစ်မြို့ ဖြစ်လာလေသည်။ တရုတ်နိုင်ငံ 
လူဦးရေ ထက်ဝက်ခန့် နေထိုင်ရာ ယန်စီမြစ်ဝှမ်းဒေသဖြစ်သော 
တရုတ်နိုင်ငံ နယ်ကြီးဖြစ်နေသည့်အလျောက် ရှန်ဟိုင်းမြို့သည် 
တရုတ်နိုင်ငံ၏ ထက်ဝက်ခန့်မျှသာ နိုင်ငံခြား ကူးသန်းရောင်း 
ဝယ်ရေးကို အုပ်စီးကြိုးကိုင်နိုင်သည့် အချက်အချာမြို့ကြီးအဖြစ် 
သို့ ရောက်လာလေသည်။ 

ရှန်ဟိုင်းမြို့သည် သုံးပွင့်ဆိုင် မြို့ကြီး အဖြစ်ဖြင့် ကြီးပွား 
တိုးတက်ခဲ့လေသည်။ သုံးပွင့်ဆိုင်မြို့ကြီးတွင် အပါအဝင်တို့မှာ 
နိုင်ငံပေါင်းစုံရပ်ကွက်၊ ''ပြင်သစ်မြို့''ခေါ် ပြင်သစ်ရပ်ကွပ်နှင့် 
တရုတ်ရပ်ကွပ်တို့ပင် ဖြစ်ကြ၏။ နိုင်ငံပေါင်းစုံ ရပ်ကွက်သည် 
ဟွန်ပူမြစ်ကမ်းတစ်လျှောက်တွင် တည်ရှိ၍ ခေတ်မှီသော 
အဆောက်အအုံများဖြင့် ခမ်းနား စည်ကားလှသည်။ အထပ် ၂ဝ 
ကျော်ရှိသော မိုးထိတိုက်ပေါင်း များစွာရှိသဖြင့် ကမ္ဘာ့အရှေ့ဘက် 
တလွားတွင် အထူးပင် သာယာတင့်တယ်လေသည်။ ပြင်သစ် 
ရပ်ကွက်သည် မြစ်ကမ်းနှင့်အတန်ငယ်လှမ်း၍ နောက်ဖက်ကျ 
ကျ၌ တည်ရှိပြီးလျှင် ထိုရပ်ကွက်တွင် ရှိသော အဆောက်အအုံ 
တို့သည် အနည်းငယ် သေးငယ်ကြ၏။ သို့သော် သပ်ယပ် 
ကောင်းမွန်သော လူနေအိမ်များပေါများသည်။ မဟာရှန်ဟဲ မျူနီ 
စီပယ် ပိုင်နက်သည် ထိုနိုင်ငံပေါင်းစုံရပ်ကွက်နှင့် ပြင်သစ်ရပ် 
ကွက်တို့ကို ပတ်ရံနေသည်သာမက ဆင်ခြေဖုံးမြို့ ကလေးများ 
ကား မြို့ရိုးကာ ရှန်ဟိုင်မြို့ဟောင်း၊ မြစ်တစ်ဖက် ကမ်းရှိ 
ပူတွန်းမြို့၊ မြို့တောင်ဘက်ရှိ နန်တော်မြို့နှင့် မြောက်ဘက်ရှိ 
ချာပေးမြို့၊ ဟောင်ကျူးမြို့၊ ယန်စီပူးမြို့တို့ ဖြစ်ကြ၏။
ရှန်ဟိုင်းမြို့သည် တရုတ်နိုင်ငံနှင့် နိုင်ငံခြား ကူးသန်းရေး 
တွင် အချက်အချာဖြစ်သည့်အတိုင်း နှစ်စဉ်ပင် လူဦးရေ တိုး 
လျက် ရှိလေသည်။ ထိုအတွက် မြို့ကို တဖြည်းဖြည်း တိုးချဲ့ 
ဆောက်လုပ်ခဲ့ရာ ယခုအခါ ရှန်ဟိုင်းမြို့၏အကျယ်အဝန်းသည် 
စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၂၂၄ဝ ခန့်ပင် ရှိနေပေပြီ။ လူဦးရေ ခန့်မှန်း 
ခြေအားဖြင့် ၁ဝ သန်းခန့် (၁၉၆၄ ခုနှစ်)ရှိ၍ တရုတ် ပြည်သူ့ 
ယ သမတနိုင်ငံတွင် လူဦးရေအများဆုံး ဖြစ်လေသည်။ 
ရှန်ဟန်းမြို့သည် နိုင်ငံပေါင်းစုံနှင့် ဆက်သွယ်နေသော 
သင်္ဘောဆိပ်မြို့ကြီး ဖြစ်သည့်အလျောက် နိုင်ငံခြားမှ ခြည်ထည်၊ 
စက်ကိရိယာ၊ ရေနံဆီ၊ ဓာတ်ဆီစသော ရေနံထွက်ပစ္စည်းများကို 
တင်ဆောင်လာသည့် သင်္ဘောများနှင့် တရုတ်နိုင်ငံမှ လက်ဖက် 
ခြောက်၊ ဝါဂွမ်း၊ ဆန်၊ သားရေ၊ ပိုးရိုင်း၊ ကြက်ဥ၊ ငှက်ဥ 
စသော ကုန်များကို တင်ဆောင်ကာ အခြားတိုင်းပြည်တို့သို့ 
ထွက်မည့် သင်္ဘောများ ဝင်ထွက်ဆိုက်ကပ်ကြ၍ အထူးပင် 
စည်ကားလှ၏။ ပြည်တွင်း ကုန်သွယ်ရေး၌လည်း ကြီးကျယ် 
သည်ဖြစ်ရာ ကူးသန်းသွားလာရာ လမ်းကြောင်းကြီးများမှာ 
ယန်စီမြစ်ကြောင်းနှင့် ဆူချောင်ချောင်းမှ တစ်ဆင့် ဂရင်း တူး 
မြောင်းလမ်းတို့ ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် ပီကင်း၊ နန်ကင်း၊ ဟန်ချောင် 
စသော မြို့ကြီးများနှင့်လည်း မီးရထားလမ်းများ ဆက်သွယ် 
လျက် ရှိသည်။

ရှန်ဟိုင်းမြို့ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် စက်မှုလက်မှုလုပ်ငန်းများ 
အထူး တိုးတက်လျက် ရှိရာ သကြားလုပ်ငန်း၊ စက္ကူ လုပ်ငန်း၊ 
ဗိလပ်မြေလုပ်ငန်း၊ သားရေလုပ်ငန်း၊ ခြည်ထည်ပိုးထည်ဇာထည် 
လုပ်ငန်းများသည် ထင်ရှားသော လုပ်ငန်းများဖြစ်ကြသည်။ စစ် 
မဖြစ်မီက ရှန်ဟိုင်းမြို့တွင် စက်ရုံပေါင်း ၅ဝဝ ကျော်မျှနှင့် 
အလုပ်ရုံပေါင်း ၁၆ဝဝဝ ကျော်မျှ ရှိခဲ့၏။ တရုတ်နိုင်ငံရှိ 
ခြည်စက်အားလုံး၏ ထက်ဝန်ခန့်သည် ရှန်ဟိုင်းမြို့၌ တည်ရှိ 
လေသည်။

၁၈၆ဝ ပြည့်နှစ် တိုင်ပင်သူပုန် အရေးအခင်း အတွင်း၌ 
သူပုန်တို့သည် ရှန်ဟိုင်းမြို့ကို ဝိုင်းဝန်း တိုက်ခိုက်ကြသည်။ 
ထိုနောက် ၁၉ဝဝ ပြည့်တွင် ဗောက်ဆာ အရေးတော်ပုံကြောင့် 
ရှန်ဟိုင်းမြို့သည် တိုက်ခိုက်ခြင်း ခံရပြန်သည်။ ဂျပန်တို့သည် 
၁၉၃၂ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်ဆန့်ကျင်ရေး အဓိကရုဏ်များကို 
အကြောင်းပြု၍ ရှန်ဟိုင်းမြို့၏ မြောက်ဘက်ဆင်ခြေဖုံးရပ်ကွက် 
တို့ကို တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးခဲ့ကြသည်။

၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်တို့သည် တရုတ်နိုင်ငံကို ဝင် 
ရောက် တိုက်ခိုက်သောအခါ ရှန်ဟိုင်းမြို့ကို လေးလနီးပါးမျှ 
အပြင်းအထန် ဝန်းရံ တိုက်ခိုက်ပြီးမှ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ကြလေ 
သည်။ ဂျပန်တို့ သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် မဟာမိတ်တို့သည် 
အကြိမ်ကြိမ် လေကြောင်းမှ တိုက်ခိုက်ရာ မြို့ကြီးမှာ အတော် 
အတန် ပျက်စီးခဲ့၏။ ပိုးထည်ရက်လုပ်သော စက်ရုံပေါင်း ၄ဝဝ 
ကျော် ရှိသည့်အနက် ၃ဝဝ ခန့်မျှ ပျက်စီးသွားခဲ့လေသည်။ 
သို့သော် ကမ်းနားတာရိုးလမ်းမကြီးနှင့် ခေတ်မီ အဆောက်အအုံ 
များဖြင့် ခမ်းနားလှသော မြို့လယ်ရပ်ကွက်တို့ကား အထိအခိုက် 
အပျက်အစီး မရှိကြချေ။

ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်ကြီးအပြီး ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ရှန်ဟိုင်းမြို့ 
ကို ဂျပန်တို့ လက်လွှတ်လိုက်ရ၏။ အင်္ဂလိပ်နှင့် အမေရိကန် 
တို့သည် ၁၉၄၃ ခုနှစ်တွင်၎င်း၊ ပြင်သစ်တို့သည် ၁၉၄၆ ခုနှစ် 
တွင်၎င်း ယင်းတို့၏ အခွင့် အရေးတို့ကို စွန့်လွှတ်လိုက်ကြ၍ 
တရုတ်ပြည်သူ့အစိုးရ လက်အောက်တွင်မူ နိုင်ငံခြားသားများ 
သည် ရှန်ဟိုင်းမြို့တွင် အထူးအခွင့်အရေးများကို မရရှိကြတော့ 
ချေ။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၁)&lt;/ref&gt;

&lt;br&gt;&lt;gallery class=center caption=&quot;ရှန်ဟိုင်းမြို့&quot;&gt;
Shanghai-Skyline-38-fruehmorgens-2012-gje.jpg
Shanghai-Jin Mao-48-Aussicht-2012-gje.jpg
Shanghai-04-Schnellbahnhof-2012-gje.jpg
Shanghai-Bund-34-Seezollamt-HSBC-Zentrale-2012-gje.jpg
Shanghai-Bund-94-Hochzeiter-2012-gje.jpg
Shanghai-Altstadt-04-2012-gje.jpg
Shanghai-Nanjing Lu-10-Peace Hotel innen-2012-gje.jpg
Shanghai-Markt-22-Enten-2012-gje.jpg
&lt;/gallery&gt;

== ကိုးကား ==
&lt;references/&gt;
&lt;br /&gt;


== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==
{{Commonscat|Shanghai|ရှန်ဟိုင်းမြို့}}
* [http://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node17256/index.html Shanghai.gov.cn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080502144753/https://www.shanghai.gov.cn/shanghai/node17256/index.html |date=2 May 2008 }} - မြို့နယ်အစိုးရဝဘ်ဆိုဒ်
* [http://www.stats-sh.gov.cn/2004shtj/tjnj/tjnj2007e.htm Shanghai Statistical Yearbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116135321/http://www.stats-sh.gov.cn/2004shtj/tjnj/tjnj2007e.htm |date=16 January 2009 }} - အစိုးရမှ ထုတ်ပြန်သော အချက်အလက်များနှင့် ကိန်းဂဏန်းများ
* [http://www.meet-in-shanghai.net/ Shanghai Municipal Tourism Administration] - ခရီးသွားလာရေး လမ်းညွှန်
&lt;br /&gt;

{{တရုတ်နိုင်ငံပြည်နယ်များ}}
[[Category:တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ မြို့များ]]
[[Category:အရှေ့ပိုင်း တရုတ်နိုင်ငံ]]</text>
      <sha1>g2h7zeorjx00hzd6fhf6x5q5es8u13n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8526</id>
    <revision>
      <id>1026846</id>
      <parentid>953935</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:32:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30406" sha1="1omgwgxl8py4echfeuasz05z2k4hp0t" xml:space="preserve">{{Infobox military unit
| unit_name = လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့
| branch = {{army|Myanmar}} ၊
 {{Air force|Myanmar}}
| image = Myanmar Artillery Corps.svg
| caption = လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့၏ လက်မောင်းတံဆိပ်&lt;br/&gt;{{Small|([[အမြောက်တပ်ဖွဲ့]]တံဆိပ်နှင့်တူသည်။)}}
| image_size = 300
| size = ၄၅၀၀၀ (၂၀၂၂)
| type = [[စစ်လက်ရုံး]]တပ်ဖွဲ့
| specialization = မြန်မာ့ဝေဟင်ပိုက်နက်ကာကွယ်ရေး
| motto = * ကျွမ်းကျင်၊လျင်မြန်၊သေချာ၊အောင်မြင် 
* မြင်အောင်ရှာ ၊ဦးအောင်ပစ် ၊ထိရမည်။
| nickname = လေကာ၊ အေဒီ
| command_structure = ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး(ကြည်း)
| garrison = လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးအရာရှိချုပ်ရုံး၊ စစ်ရုံး၊ [[နေပြည်တော်]]။
| allegiance = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ|name=မြန်မာနိုင်ငံတော်}}
| garrison_label = အရာရှိချုပ်ရုံး
| anniversaries = 
| commander1_label = [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]
| commander1 = [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] [[မင်းအောင်လှိုင်]]
| commander2_label = ဒု-တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်/ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ကြည်း)
| commander2 = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[စိုးဝင်း]]
| commander3_label = အရာရှိချုပ်
| commander3 = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မျိုးမိုးအောင်
| commander4_label = ဒု-အရာရှိချုပ်
| commander4 = [[ဗိုလ်ချုပ်]] နေမျိုးဦး
| notable_commanders = {{Bulleted list
                        | ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မြင့်လှိုင်]] {{Small|(လယ်/ဆည်ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဟောင်း)}}
                        | ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[စိန်ဝင်း (ဝန်ကြီး)|စိန်ဝင်း]] {{Small|(ကာကွယ်ရေးပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဟောင်း)}}
                       }}
}}

'''လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့'''သည် [[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]]၏ [[စစ်လက်ရုံး]]တပ်ဖွဲ့တစ်ခုဖြစ်သည်။ ''“လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး”'' ဟူသည့် တပ်ဖွဲ့၏ အမည်နာမ၌ပင် အဓိကထမ်းဆောင်ရသော တာဝန်မှာ ပေါ်လွင်နေလေသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံအရ [[တပ်မတော် (ကြည်း)|တပ်မတော်(ကြည်း)]]၌ ပါဝင်သော်လည်း လုပ်ငန်းတာဝန်ပိုင်း၌ သဘောသဘာဝအရ [[တပ်မတော် (ရေ)|တပ်မတော်(ရေ)]]၊ အထူးသဖြင့် [[တပ်မတော် (လေ)|တပ်မတော်(လေ)]]နှင့် ပို၍ဆက်စပ်မှုရှိလေသည်။ 

လက်ရှိ လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့၏ အရာရှိချုပ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူမှာ ''ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မျိုးမိုးအောင်'' ဖြစ်ပြီး ဒုတိယအရာရှိချုပ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူမှာ ''ဗိုလ်ချုပ် နေမျိုးဦး'' (စတသ-၃၄) ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် လက်ထောက် အရာရှိချုပ် (၃)ဦးရှိပြီး၊ [[တပ်မတော် (ကြည်း)|ကြည်း]]/ [[တပ်မတော် (ရေ)|ရေ]]/ [[တပ်မတော် (လေ)|လေ]] တပ်ဖွဲ့ အသီးသီးမှ ''ဗိုလ်မှူးချုပ်'' အဆင့်ရှိသူ တစ်ဦးစီကို ခန့်အပ်ထားသည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံ ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]]၏ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ဖူးသူ [[စိန်ဝင်း (ဝန်ကြီး)|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိန်ဝင်း]]သည် ယခင်က လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး အရာရှိချုပ်အဖြစ် ဩဂုတ် ၂၀၁၅ ထိ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူဖြစ်သည်။

=== လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးလက်နက်များ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background:#aabccc;&quot;|ပုံများ
! style=&quot;text-align:center; background:#aabccc;&quot;|အမည်
! style=&quot;text-align: center; background:#aabccc;&quot;|ထုတ်လုပ်သည့်နိုင်ငံ
! style=&quot;text-align:l center; background:#aabccc;&quot;| အမျိုးအစား
! style=&quot;text-align: center; background:#aabccc;&quot;|အရေအတွက်
! style=&quot;text-align: center; background:#aabccc;&quot;|အချက်အလက်
|-
! style=&quot;align: center; background: lavender;&quot; colspan=&quot;7&quot; | [[တာဝေးပစ်လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးဒုံးကျည်များ]]
|-
|[[File:08 image 2022 04 30 14 00 00 486 1651320220.jpg|120px]]||[[HQ-22|FK-3]]
|{{Flagu|China}}
|rowspan=&quot;2&quot;|တာဝေးပစ်လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး
|မသိရှိ
|[[KS-1M]]ပရောဂျက်နှင့်ဆက်စပ်သည်။
|-
|[[File:ZRK S-200V 2007 G1.jpg|120px]]||[[S-200 (missile)|S-200 Dubna]](SA-5 Gammon)
|{{Flagu|Soviet Union}}
| ဒုံးပစ်စနစ်၂၀ခု
| [[မြောက်ကိုရီးယား]] သည်S-200 ဒုံးပစ်စနစ် အစင်း ၂၀ ခန့်ကို [[မြန်မာ]] ကို တင်ပို့ခဲ့ပါသည်။ အလုံးရေ မည်မျှ တာဝန်ထမ်းဆောင် နေသည်ကိုမသိရှိရသေးပါ။
|-
! style=&quot;align: center; background: lavender;&quot; colspan=&quot;7&quot; | [[တာလတ်ပစ်လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးဒုံးကျည်များ]]
|-
| ||[[S-125 Neva/Pechora|Pechora-2M (SA-3 Goa)]]
| {{Flagu|Soviet Union}}
|rowspan=&quot;7&quot;| တာလတ်ပစ်လေ‌ကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး
| တပ်ရင်း ၈ရင်းစာ &lt;ref name=&quot;auto7&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.armyrecognition.com/defense_news_January_2021_global_security_army_industry/myanmar_to_get_russian_pantsir-s1_air_defense_systems.amp.html|title=Myanmar to get Russian Pantsir-S1 air defense systems|author=Army Recognition|access-date=22 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123091611/https://www.armyrecognition.com/defense_news_January_2021_global_security_army_industry/myanmar_to_get_russian_pantsir-s1_air_defense_systems.amp.html|archive-date=23 January 2021|url-status=live|df=dmy-all|date=23 January 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{cite web|url=https://tass.com/defense/1247857|title=Russia to supply air defense systems Pantsir-S1 to Myanmar|author=Tass|access-date=22 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123035205/https://tass.com/defense/1247857|archive-date=23 January 2021|url-status=live|df=dmy-all|date=23 January 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{cite web|url=https://dfnc.ru/en/world-news/myanmar-to-obtain-pantsir-s1-orlan-10e/|title=Myanmar to Obtain Pantsir-S1 &amp; Orlan-10E|author=New Defence Order Strategy|access-date=22 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123035937/https://dfnc.ru/en/world-news/myanmar-to-obtain-pantsir-s1-orlan-10e/|archive-date=23 January 2021|url-status=live|df=dmy-all|date=23 January 2021}}&lt;/ref&gt;
| ဒုံးပစ်ယာဉ် ၃၀စင်းခန့် ၂၀၁၇ &lt;ref name=&quot;asiapacificdefencereporter.com&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;auto10&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.en.ria.ru/analysis/20061018/54917248.html|title=Unique surface-to-air missile baffles foreign military diplomats in Egypt|date=18 October 2006 |access-date=29 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140802183139/http://en.ria.ru/analysis/20061018/54917248.html|archive-date=2 August 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
| 
|[[2K12 Kub|Kub 2K12M2 (SA-6 &quot;Gainful&quot;)]]
|{{Flagu|Soviet Union}}
|၂၄စင်း &lt;ref name=&quot;asiapacificdefencereporter.com&quot;/&gt;
|[[ဘီလာရုဇ်နိုင်ငံ]]ထံမှရရှိသည်။
|-
| ||[[2K12 Kub|Kub/Buk Kavadrat-M (SA-6 &quot;Gainful&quot;)]]
|{{Flagu|Soviet Union}}
|တပ်ရင်း ၂ရင်းစာ &lt;ref name=&quot;trade register&quot;&gt;{{cite web |url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php |title=Trade-Register-1971-2018.rft |website=Stockholm International Peace Research Institute |access-date=2019-04-21 |archive-date=13 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513073842/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php }}&lt;/ref&gt;
| [[ဘီလာရုဇ်နိုင်ငံ]]ထံမှ ၂၀၁၆တွင်လက်ခံရရှိသည် ။&lt;ref name=&quot;trade register&quot;/&gt;
|-
| ||[[KS-1 (missile)|KS-1A]]
|{{Flagu|China}}
|rowspan=&quot;2&quot;|တပ်ရင်း ၇ရင်းခန့် &lt;ref name=&quot;trade register&quot;/&gt; (KS-1Aသည်တပ်ရင်း ၄ရင်းခန့်နှင့်ကျန်တပ်ရင်းများသည်KS-1Mဖြစ်သည်)
| -
|-
| 
|[[KS-1 (missile)|KS-1M]]
|{{Flagu|Myanmar}} 
|ပြည်တွင်းတွင်လိုင်စင်ယူထုတ်လုပ်လျက်ရှိပြီး [[၂၀၂၀ခုနစ်]]စစ်တမ်းအရ ဒုံးပစ်စနစ်၂၀ ခန့်အထက်ပိုင်ဆိုင်နေပြီဟုသိရသည်။
|-
| ||[[S-75 Dvina|S-75M3 Volga-2 (SA-2 Guideline)]]
|{{Flagu|Soviet Union}}
|၄၈ခုခန့်&lt;ref name=&quot;asiapacificdefencereporter.com&quot;/&gt;
|[[ရုရှားနိုင်ငံ]]ထံမှ ၂၀၀၈ခုနစ်တွင် ဒုံးပစ်စနစ် ၄၈ခုနှင့် ဒုံးကျည် ၂၅၀ခန့်ရရှိထားသည်။
|-
|[[File:Bloodhound SAM at the RAF Museum.jpg|120px]]|| [[Bloodhound (missile)|BAE Dynamics Bloodhound Mk.II]]&lt;ref name=&quot;Selth, Andrew 2002&quot;&gt;Selth, Andrew (2002): ''Burma's Armed Forces: Power Without Glory'', Eastbridge. {{ISBN|1-891936-13-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://rspas.anu.edu.au/sdsc/working_papers.php#WP351|title=Selth, Andrew (2000): ''Burma's Order of Battle: An Interim Assessment''. ISBN 0-7315-2778-X|access-date=29 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20090914054203/http://rspas.anu.edu.au/sdsc/working_papers.php#WP351|archive-date=14 September 2009|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IISS The Military Balance 2007&quot;&gt;{{cite book |author=International Institute for Strategic Studies |date=May 2007 |title=The Military Balance 2007 |url=https://archive.org/details/militarybalance200unse |publisher=Routledge |isbn=9781857434378}}&lt;/ref&gt;
| {{Flagu|United Kingdom}}
|ဒုံးပစ်စနစ် ၆၀ခုအထက် &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IISS The Military Balance 2007&quot;/&gt;
|[[စင်္ကာပူနိုင်ငံ]]ထံမှရရှိသည်။
|-
! style=&quot;align: center; background: lavender;&quot; colspan=&quot;7&quot; | [[တာတိုပစ်လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးဒုံးကျည်များ]]
|-
|[[File:MAKS Airshow 2013 (Ramenskoye Airport, Russia) (521-05).jpg|120px]]
|[[Pantsir missile system|Pantsir-S1 (SA-22 Greyhound)]]
|{{Flagu|Russia}} 
|rowspan=&quot;5&quot;|တာတိုပစ်လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး
| မသိရှိ&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;auto6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|title=Russia To Deliver To Myanmar Pantsir-S1 Air Defense Systems, Orlan-10E Drones|url=https://www.urdupoint.com/en/world/russia-to-deliver-to-myanmar-pantsir-s1-air-d-1148244.html|access-date=2021-01-22|website=UrduPoint|language=en}}&lt;/ref&gt;
| [[ရုရှားနိုင်ငံ]]ထံမှ၂၀၁၆ခုနစ်တွင်စတင်မှာယူခဲ့သည်။
|-
|[[File:Tor-M1 SAM (2).jpg|120px]]
|[[Tor missile system|TOR-M1 (SA-15 Gauntlet)]] 
|{{Flagu|Russia}}
| တပ်ရင်း ၃ရင်းစာ &lt;ref name=&quot;auto8&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.indrastra.com/2015/12/ANALYSIS-Myanmar-Integrated-Air-Defense-System-0516.html?m=1|title=Myanmar Integrated Air Defense System|author=IndraStra Global Editorial Team|access-date=7 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031065753/https://www.indrastra.com/2015/12/ANALYSIS-Myanmar-Integrated-Air-Defense-System-0516.html?m=1|archive-date=31 October 2020|url-status=live|df=dmy-all|date=2020-10-30}}&lt;/ref&gt;
|[[မြန်မာနိုင်ငံ]]သည် Tor ဒုံးခွင်းဒုံးစနစ် TOR-M1 ၏ အော်ပရေတာများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;auto15&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.armyrecognition.com/russia_russian_missile_system_vehicle_uk/tor-m1_9a331_sa-15_gauntlet_technical_data_sheet_specifications_information_description_pictures_uk.amp.html|title=TOR-M1 9A331 SA-15 Gauntlet Ground-to-air missile on armored vehicle|author=Army Recognitions|access-date=25 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129045204/https://www.armyrecognition.com/russia_russian_missile_system_vehicle_uk/tor-m1_9a331_sa-15_gauntlet_technical_data_sheet_specifications_information_description_pictures_uk.amp.html|archive-date=29 January 2021|url-status=live|df=dmy-all|date=29 January 2021}}&lt;/ref&gt; တာတိုလေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးနည်းဗျူဟာစစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုတွင် Tor M-1 ဒုံးခွင်းဒုံးစနစ် တပ်ရင်း ၃ရင်းရှိ၍ အရေးပါသောနေရာများအတွက် Point Defense အခန်းကဏ္ဍတွင် တပ်စွဲထားသည်။&lt;ref name=&quot;auto8&quot;/&gt;
|-
| ||[[2K22 Tunguska|2K22M Tunguska (SA-19 &quot;Grison&quot;)]]
|{{Flagu|Russia}}
|၄၁စင်း &lt;ref name=&quot;trade register&quot;/&gt;
|၂၀၀၄ မှ ၂၀၀၇ ခုနှစ်အတွင်း [[ရုရှား]]ထံမှ ၃၈ စီးနှင့် &lt;ref name=&quot;trade register&quot;/&gt; ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် [[ယူကရိန်း]]မှ ၃ စီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ukrmilitary.com/2019/09/tunguska.html?m=1&amp;fbclid=IwAR0Y-_eiDNshaEixEve6JnFc3SnN6zti9eknpJbxJvGjqFw92PU5QRDngh4|title=Спецтехноекспорт поставив М'янмі три &quot;Тунгуски&quot; по $1000|date=22 September 2019 |access-date=22 September 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
| 
|[[Myanmar Directorate of Defence Industries|MADV]]
|{{Flagu|Myanmar}}
||၂၅၀အထက် (၂၀၁၆ခုနစ်စစ်တမ်း)
|rowspan=&quot;2&quot;| MADV ( Myanmar Air Defense Vehicle )ခေါ် နောင်ရိုးဂျစ်အခြေခံသော Igla-S ဒုံးတင်ယာဉ်များဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;auto8&quot;/&gt; နောင်ရိုးဂျစ်များကို [[တပ်မတော်]]က ဒီဇိုင်းထုတ်ခဲ့တာဖြစ်ပြီး သံချပ်ကာ အပေါ့စားယာဉ်အဖြစ်လည်းကောင်း၊ အမိန့်ပေးယာဉ်အဖြစ် လည်းကောင်း စစ်ဆင်ရေးလိုအပ်ချက်အပေါ်မူတည်ကာ ထုတ်လုပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ယာဉ်၏ ပေါ့ပါးသော ဝန်နှင့် ထိရောက်သော လေကာစနစ်တပ်ဆင်ထားသောကြောင့် လေကြောင်းရန် ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များအတွက် အားကိုးရသော Mobile လေကာစနစ်တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ တပ်ဆင်ထားတဲ့ လေကာစနစ်သည်လည်း ပြည်တွင်းထုတ် တာတိုပစ် ဒုံးစနစ်ဖြစ်ပြီး[[တပ်မတော်]]လေ‌ကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့များကို အလုံအလောက် တပ်ဆင်ပေးထားနိုင်ပြီးလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;trade register&quot;/&gt;
|-
|
| MADV -2
|{{Flagu|Myanmar}}
| ၁၈၀အထက်
|-
! style=&quot;align: center; background: lavender;&quot; colspan=&quot;7&quot; | [[လူသယ်ယူနိုင်သော လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးစနစ်]]
|-
| [[File:SA-16 and SA-18 missiles and launchers.jpg|120px]] 
| [[9K38 Igla|Igla-1E (SA-16 Gimlet)]] 
| {{Flagu|Bulgaria}} &lt;br /&gt; {{Flagu|Myanmar}}
|rowspan=&quot;4&quot;| လူထမ်းတာတိုပစ် လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး လောင်ချာ
| ၂၁၀၀အထက်&lt;ref name=&quot;trade register&quot;/&gt; 
| အနိမ့်ပျံယာဉ်များသာထိရောက်နိုင်သော မြေပြင်မှ ဝေဟင်ပစ်ဒုံးကျည်။ SA-16 အစီးရေ 100 ကို [[Bulgaria]] မှ 1999 ခုနှစ်တွင် ရရှိခဲ့ပါသည်။ 2000 ခုနှစ်မှ 2004 ခုနှစ်အတွင်း TOT ဖြင့် ပြည်တွင်းတွင် ထုတ်လုပ်သော SA-16 အစီးရေ 2000ခန့်&lt;ref name=&quot;trade register&quot;/&gt;
|-
| [[File:9K38 IGLA (4968730444).jpg|120px]] 
| [[9K38 Igla|Igla (SA-18 Grouse)]]
| {{Flagu|Russia}}
| ၅၀၀အထက်&lt;ref name=&quot;asiapacificdefencereporter.com&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;armstrade.sipri.org&quot;/&gt; 
| ပြည်တွင်းလိုင်စင်ယူထုတ်လုပ်လျက်
|-
| [[File:9K338 Igla-S (NATO-Code - SA-24 Grinch).jpg|120px]] 
| [[9K38 Igla|Igla-S (SA-24 Grinch)]]
| {{Flagu|Russia}}
| ၄၀၀&lt;ref name=&quot;asiapacificdefencereporter.com&quot;/&gt;
| ခြေလျင်တပ်များအတွက် အသုံးပြု
|-
|
|[[HN-5|HN-5A]]
|{{Flagu|China}}
|၂၀၀&lt;ref name=&quot;rand.org&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;asiapacificdefencereporter.com&quot;/&gt;
|၁၉၉၂နှင့်၁၉၉၀ဝန်းကျင်ကာလများတွင် လက်ခံရရှိ
|}


=== လေယာဉ်ပစ်သေနတ်များနှင့် ဒရုန်းကာကွယ်ရေးလက်နက်များ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align: center; background:#aabccc;&quot;|ပုံများ
! style=&quot;text-align:center; background:#aabccc;&quot;|အမည်
! style=&quot;text-align: center; background:#aabccc;&quot;|ထုတ်လုပ်သည့်နိုင်ငံ
! style=&quot;text-align:l center; background:#aabccc;&quot;| အမျိုးအစား
! style=&quot;text-align: center; background:#aabccc;&quot;|အရေအတွက်
! style=&quot;text-align: center; background:#aabccc;&quot;|အချက်အလက်
|-
|[[File:Zu-23 30 M1-3 - InnovationDay2013part1-40.jpg|120px]]
|[[ZU-23-2|Type-87]]
| {{Flagu|China}}
|rowspan=&quot;7&quot;|လေယာဉ်နှင့်ဒရုန်းပစ်စက်သေနတ်
|၃၈၀&lt;ref name=&quot;Military Balance 2017&quot;&gt;{{cite book|title=The Military Balance 2017|url=https://archive.org/details/militarybalance20000unse_r5v2|date=February 2017|isbn=9781857439007 |publisher=Routledge|ref={{harvid|The Military Balance 2017}}|author=International Institute for Strategic Studies|author-link=International Institute for Strategic Studies}}&lt;/ref&gt;
|ဆိုဗီယက်၏ တရုတ်ဗားရှင်း [[ZU-23-2]] 25x183mmB calibre။
|-
|[[File:Bangladesh Army Air Defence Artillery 37mm T-74 (23848577803).jpg|120px]]||[[37 mm automatic air defense gun M1939 (61-K)|Type-74]]
| {{Flagu|China}}
| ၂၄&lt;ref name=&quot;armstrade.sipri.org&quot;/&gt;
| ၃၇မီလီမီတာကျည်သုံး
|-
|[[File:S-60-57mm-hatzerim-1.jpg|120px]]
|[[AZP S-60#Versions|Type 59]]&lt;ref name=&quot;armstrade.sipri.org&quot;/&gt;
|{{Flagu|China}}
| မသိရှိ
|၅၇မီလီမီတာကျည်သုံး
|-
|[[File:MY-ZPU4-1.jpg|120px]]||[[ZPU|MR-4]]
| {{Flagu|Romania}}
|၂၀၀&lt;ref name=&quot;asiapacificdefencereporter.com&quot;/&gt;
|[[ZPU|ZPU-4]]၏ [[ရိုမေးနီးယား]] ဗားရှင်း။
|-
| [[File:FlAK85.JPG|120px]]
| [[Oerlikon GDF|MAA-01]] 35&amp;nbsp;mm [[anti-aircraft warfare|anti-aircraft gun]]&lt;ref name=&quot;SIPRI&quot;/&gt;
| {{Flagu|Myanmar}}
| ၁၀၀ခန့် (၂၀၂၀)&lt;ref name=&quot;SIPRI&quot;/&gt;
| [[တရုတ်]]အကူအညီဖြင့် ပြည်တွင်း၌ ထုတ်လုပ်သည်။ [[တရုတ်]] [[Type-90 35 mm]] အမွှာ AA သေနတ်နှင့် ဆင်တူသည်။&lt;ref name=&quot;SIPRI&quot;/&gt;
|-
| 
| [[Myanmar Directorate of Defence Industries|25&amp;nbsp;mm self-propelled anti-aircraft guns]]
| {{Flagu|Myanmar}}
| မသိရှိ
| ပြည်တွင်းထုတ် TOT ဖြင့် ထုတ်လုပ်သော[[ တရုတ်]] [[Type-87 25 mm ]]အမွှာ AA သေနတ်များကို[[ Dongfeng EQ-2102]] ထရပ်ကားများတွင် တပ်ဆင်ထားသည်။ လေယာဉ်ပစ်အမြောက်/လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးဌာနတစ်ခုစီတွင် AA သေနတ်များတပ်ဆင်ထားသော တပ်ရင်းသုံးရင်းပါရှိသည်။&lt;ref name=&quot;asiapacificdefencereporter.com&quot;/&gt;
|-
| [[File:Skar%C5%BCysko_14%2C5_mm_ZPU-2_02.jpg|120px]]
| [[ZPU]]
| {{Flagu|Myanmar}}
| မသိရှိ
| [[ရုရှား]]နိုင်ငံထုတ် [[‌ZPU]] များအားလိုင်စင်ယူ၍ပြည်တွင်း၌ထုတ်လုပ်သည်။
|-
|}

== ဖွဲ့စည်းပုံ ==
လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး အရာရှိရုံးချုပ်အား [[နေပြည်တော်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]](အတိုကောက် နပတ) လက်အောက်တွင်ထားရှိပြီး တိုက်ရိုက်ကွပ်ကဲသည်။ လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး အရာရှိချုပ်ရုံး၏ လက်အောက်တွင် လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး သင်တန်းကျောင်း (၁)ခုနှင့် လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် (၉)ခု ရှိသည်။ သင်တန်းကျောင်း ကျောင်းအုပ်ကြီးနှင့် စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်မှူးများ အားလုံးသည် ''ဗိုလ်မှူးချုပ်'' အဆင့် ရှိသူများဖြစ်သည်။

လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် တစ်ခုစီတွင် တပ်ဖွဲ့၏ မူလ တပ်ရင်းများဖြစ်သည့် - 

* လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးသတိပေးတပ်ရင်း (၁)ရင်း၊ 
* လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးတပ်ရင်း ( ၁၀ )ရင်း

စသည်တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည့်အပြင် အထောက်အကူပြု တပ်များအဖြစ် အခြားတပ်ဖွဲ့များမှ တွဲဖက်ပေးထားသည့် -

* လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး ဆက်သွယ်မှုတပ်ရင်း (၁)ရင်း၊
* လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး အီလက်ထရွန်းနစ်စစ်ဆင်မှုတပ်ရင်း (၁)ရင်း၊
* လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး ယန္တရားတပ်ရင်း (၁)ရင်း၊
* လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး အလုပ်ရုံတပ် (၁)တပ်

စသည်တို့ကိုလည်း ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။

== ကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်များ ==

*[[အမှတ်(၁)လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်]]
*[[အမှတ်(၂)လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်]]
* [[အမှတ်(၃)လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်]]
* [[အမှတ်(၄)လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်]]
* [[အမှတ်(၅)လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်]]
* [[အမှတ်(၇)လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်]]
* [[အမှတ်(၈)လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်]]
*[[အမှတ်(၉)လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်]]

== လက်ရှိ လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး လက်နက်ကြီးများ ==
&lt;gallery&gt;
File:%D0%97%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81_%C2%AB%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%C2%BB.jpg|ဆိုဗီယက်ယူနီယံထုတ် 9K333
File:Buk-M1-2_9A310M1-2.jpg|ဆိုဗီယက်ယူနီယံထုတ်9K37 Buk
File:MAKS_Airshow_2013_(Ramenskoye_Airport,_Russia)_(521-05).jpg|ရုရှားနိုင်ငံထုတ်[[Pantsir]]
File:Zu-23_30_M1-3_-_InnovationDay2013part1-40.jpg|ဆိုဗီယက်ယူနီယံထုတ်Zu-23-2
File:S125 Neva 250 brPVO VS, september 01, 2012.jpg|ရုရှားနိုင်ငံထုတ် Pechora-2M လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးဒုံးကျည်
File:Bloodhound SAM at the RAF Museum.jpg|ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံထုတ် BAe Dynamics Bloodhound Mk.II
File:SA-2 Guideline.JPG|ဆိုဗီယက်ယူနီယံထုတ် SA-2
File:Chinese KS-1 SAM mobile launcher.jpg|[[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ|တရုတ်ပြည်]] ထုတ် KS-1A လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးဒုံးကျည်
File:2P25 VS 2.jpg|ဆိုဗီယက်ယူနီယံထုတ် SA-6
File:IGLA-S MANPADS at IDELF-2008.jpg|ဆိုဗီယက်ယူနီယံထုတ် 9K38 Igla
File:2008 Moscow Victory Day Parade - 9K22 Tunguska.jpg|ဆိုဗီယက်ယူနီယံထုတ် SA-19
File:61-K anti-aircraft gun, 2007.jpg|ဆိုဗီယက်ယူနီယံထုတ် Type-74
File:QF 40mm Mk1 CFB Borden 1.jpg|လေယာဉ်ပစ်သေနတ်များ
File:14,5-мм счетверенная зенитная пулеметная установка конструкции Лещинского ЗПУ-4 (4).jpg|ဆိုဗီယက်ယူနီယံထုတ် KPV စက်သေနတ်
&lt;/gallery&gt;

== အခြားလေ့လာရန် ==

* [[တပ်မတော် (လေ)]]
* [[တပ်မတော် (ရေ)]]
* [[တပ်မတော်နေ့]]
* [[တပ်မတော်ဒုံးတပ်ဖွဲ့]]

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

{{လေကြောင်းရန် ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့}}
{{တပ်မတော် (ကြည်း)}}
{{တပ်မတော်-stub}}

[[ကဏ္ဍ:လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့| ]]</text>
      <sha1>1omgwgxl8py4echfeuasz05z2k4hp0t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာမေးနီးယားနိုင်ငံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12399</id>
    <revision>
      <id>1026882</id>
      <parentid>1017848</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:16:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55051" sha1="dk0po3fd0dsjomrf7wcymh7v4jv876h" xml:space="preserve">{{Infobox country
| နိုင်ငံအမည်အပြည့် = အာမေးနီးယား သမ္မတနိုင်ငံ
| native_name            = {{unbulleted list|class=nowrap|{{native name|hy|{{small|Հայաստանի Հանրապետություն}}|italics=off}}|''Hayastani Hanrapetut’yun''}}
| ပုံ_အလံ = Flag of Armenia.svg
| ပုံ_တံဆိပ် = Coat of arms of Armenia.svg
| နိုင်ငံတော်ဆောင်ပုဒ် = 
| နိုင်ငံတော်သီချင်း = [[Mer Hayrenik|Մեր Հայրենիք]]&lt;br /&gt;''Mer Hayrenik''&lt;br /&gt;{{smaller|(&quot;ငါတို့ အဖမြေ&quot;)}}&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:Mer Hayrenik instrumental.ogg|center]]&lt;/div&gt;
|  ပုံ_နေရာ = Armenia (orthographic projection).svg
| မြို့တော် = [[ယေရေဗန်မြို့]]
| coordinates            = {{Coord|40|11|N|44|31|E|type:city|display=inline,title}}
| အကြီးဆုံးမြို့ = မြို့တော်
| အကြီးဆုံးပြည်နယ် = 
| ရုံးသုံးဘာသာများ     = [[အာမေးနီးယားဘာသာစကား|အာမေးနီးယား]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Constitution of Armenia, Article 20|url=http://www.president.am/en/constitution-2015/|publisher=president.am|access-date=ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၂၁|archive-url=https://web.archive.org/web/20171223102232/http://www.president.am/en/constitution-2015/|archive-date=23 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups          = {{Unbulleted list |၉၈.၁% [[Armenians]] |၁.၂% [[Yazidis in Armenia|Yazidis]] |၀.၄% [[Russians in Armenia|ရုရှား]] |၀.၃% other&lt;ref&gt;Asatryan, Garnik; Arakelova, Victoria (Yerevan 2002). [https://web.archive.org/web/20110511044234/http://www.hra.am/file/minorities_en.pdf The Ethnic Minorities in Armenia]. Part of the [[Organization for Security and Co-operation in Europe|OSCE]]. [https://web.archive.org/web/20110511044234/http://www.hra.am/file/minorities_en.pdf Archived copy] at [[WebCite]] (16 April 2010).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ministry of Culture of Armenia [http://mincult.am/datas/media/azg.poqr.%20ev%20xorhurd%20mshak.nax.%20(1).doc &quot;The ethnic minorities in Armenia. Brief information&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010143439/http://mincult.am/datas/media/azg.poqr.%20ev%20xorhurd%20mshak.nax.%20(1).doc |date=10 October 2017 }}. As per the most recent census in 2011. [http://mincult.am/national_minority.html &quot;National minority&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216082403/http://mincult.am/national_minority.html |date=16 February 2017 }}.&lt;/ref&gt;}}
| ethnic_groups_year     = ၂၀၁၁
| religion               = [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] (Armenian Apostolic Church)&lt;ref name=&quot;Article 18&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.president.am/en/constitution-2015/|title=Constitution of the Republic of Armenia - Library - The President of the Republic of Armenia|website=www.president.am|access-date=ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၂၁|archive-date=4 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200404152021/https://www.president.am/en/constitution-2015/|url-status=live|accessdate=1 July 2021|archivedate=4 April 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200404152021/https://www.president.am/en/constitution-2015/}}&lt;/ref&gt;
| demonym                = [[Armenians|အာမေးနီးယန်း]]
| government_type        = {{nowrap|[[ု|ပြည်ထောင်စုစနစ်|ပြည်ထောင်စု]] [[ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ စနစ်|ပါလီမန်]]}} [[သမ္မတနိုင်ငံ]]
| leader_title1          = [[အာမေးနီးယားနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတ]]
| leader_name1           = အာမန် ဆာစီယန်
| leader_title2          = [[အာမေးနီးယားနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]]
| leader_name2           = နီကောလ် ပါရှင်ညန် (ခေတ္တ)
| leader_title3          = [[အားမေးနီးယားနိုင်ငံ၏ အမျိုးလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ|အမျိုးသားလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]]
| leader_name3           = အာရာရက် မီဇိုယန်
| legislature            = [[အမျိုးသားလွှတ်တော် (အာမေးနီးယားနိုင်ငံ)|အမျိုးသားလွှတ်တော်]]
| sovereignty_type       = [[အာမေးနီးယားနိုင်ငံသမိုင်း|တည်ထောင်ခြင်း]]
| established_event1     = [[Orontid dynasty]]
| established_date1      = ဘီစီ ၆ ရာစု6th century BC
| established_event2     = {{nowrap|[[Artaxiad Dynasty]]&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-last=de Laet |editor1-first=Sigfried J. |editor2-last=Herrmann |editor2-first=Joachim |title=History of Humanity: From the seventh century B.C. to the seventh century A.D. |date=1996 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-92-3-102812-0 |page=[https://books.google.com/books?id=WGUz01yBumEC&amp;pg=PA128 128] |edition=1st |quote=The ruler of the part known as Greater Armenia, Artaxias (Artashes), the founder of a new dynasty, managed to unite the country...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Encyclopedia Americana: Ankara to Azusa |url=https://archive.org/details/encyclopediaamer02scho |url-access=registration |date=2005 |publisher=Scholastic Library Publishing |page=[https://archive.org/details/encyclopediaamer02scho/page/393 393] |quote=It was named for Artaxias, a general of Antiochus the Great, who founded the kingdom of Armenia about 190 B.C.}}&lt;/ref&gt;&lt;!--end nowrap:--&gt;}}
| established_date2      = ၁၉၀ ဘီစီ
| established_event3     = [[Arsacid dynasty of Armenia|Arsacid dynasty]]
| established_date3      = ၅၂–၄၂၈
| established_event4     = [[Bagratid Armenia]]
| established_date4      = ၈၈၅–၁၀၄၅
| established_event5     = [[Armenian Kingdom of Cilicia|Kingdom of Cilicia]]
| established_date5      = ၁၁၉၈–၁၃၇၅
| established_event6     = [[First Republic of Armenia|Republic of Armenia]]
| established_date6      = ၁၉၁၈ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၂ ရက် 
| established_event7     = [[Red Army invasion of Armenia|Soviet conquest]]
| established_date7      = ၁၉၂၀ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၉ ရက် 
| established_event8     = [[1991 Armenian independence referendum|Independence]] [[Dissolution of the Soviet Union|restored]]
| established_date8      = ၁၉၉၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂၃ ရက် 
| established_event9     = [[Alma-Ata Protocol|CIS Accession]]
| established_date9      = ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၁ ရက် 
| established_event10     = [[United Nations Security Council Resolution 735|Admitted to the]] [[ကုလသမဂ္ဂ]]
| established_date10      = ၁၉၉၂ ခုနှစ် မတ်လ ၂ ရက် 
| established_event11     = [[Constitution of Armenia|လက်ရှိဖွဲ့စည်းပုံ]]
| established_date11      = ၁၉၉၅ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၅ ရက် 
| area_km2               = ၂၉,၇၄၃
| area_rank              = ၁၃၈
| area_sq_mi             = ၁၁,၄၈၄ &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = ၄.၇၁&lt;ref name=&quot;cia-fact&quot;&gt;{{cite web |title=The World Fact Book – Armenia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/armenia/ |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၂၁ |archive-date=4 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104184358/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/armenia/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate    = ၂,၉၆၇,၉၀၀ {{increase}} &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.armstat.am/en/?nid=12&amp;id=19001&amp;submit=Search |title=Archived copy |access-date=ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၂၁ |archive-date=May 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210504163115/https://www.armstat.am/en/?nid=12&amp;id=19001&amp;submit=Search |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_census      =  ၃,၀၁၈,၈၅၄ {{nowrap|{{decrease}} &lt;ref name=&quot;Armenia information&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |title=Statistical Service of Armenia |publisher=Armstat |access-date=ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၂၁ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010144321/http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |archive-date=10 October 2017 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;News.am&quot;&gt;{{cite news |title=Armenia Population |url=http://countrymeters.info/en/Armenia |agency=countrymeters.info |access-date=ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၂၁ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626115837/http://countrymeters.info/en/Armenia |archive-date=26 June 2015 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt;&lt;!--end nowrap:--&gt;}}
| population_estimate_year = Q3 2020
| population_estimate_rank = ၁၃၇
| population_census_year = ၂၀၁၁
| population_census_rank = 
| population_density_km2 = ၁၀၁.၅
| population_density_sq_mi = ၂၆၂.၉ &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = ၉၉
| GDP_PPP                = {{nowrap|$32.893 billion&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=62&amp;pr.y=6&amp;sy=2016&amp;ey=2020&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=911&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, October 2018|publisher=[[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွေကြေးရန်ပုံငွေအဖွဲ့]] |website=IMF.org |access-date=ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၂၁}}&lt;/ref&gt;&lt;!--end nowrap:--&gt;}}
| GDP_PPP_year           = ၂၀၁၉
| GDP_PPP_per_capita     = $၁၀,၉၉၅&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot;/&gt;
| GDP_nominal            = {{nowrap|$၁၃.၄၄၄ ဘီလီယံ&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot;/&gt;}}
| GDP_nominal_year       = ၂၀၁၉
| GDP_nominal_rank       = ၁၂၇
| GDP_nominal_per_capita = $၄,၅၂၇&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = ၁၀၄
| Gini                   = ၂၉.၉ &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = ၂၀၁၉
| Gini_change            = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=WB1&gt;{{cite web |url= https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AM |title= GINI index (World Bank estimate) - Armenia |publisher= [[ကမ္ဘာ့ဘဏ်]] |access-date=ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၂၁ |archive-url= https://web.archive.org/web/20181121041937/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AM |archive-date= 21 November 2018 |url-status=live |df= dmy-all }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = ၀.၇၇၆ &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = ၂၀၁၉ &lt;!--Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၂၁}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = ၈၁
| currency               = [[အာမေးနီးယန်း ဒရမ်|ဒရမ်]]&amp;nbsp;([[အာမေးနီးယန်း ဒရမ်သင်္ကေတ|֏]])
| currency_code          = AMD
| time_zone              = [[အာမေးနီးယား စံတော်ချိန်|AMT]]
| utc_offset             = +4
| drives_on              = ညာ
| calling_code           = [[အာမေးနီးယားနိုင်ငံရှိ တယ်လီဖုန်းနံပါတ်များ|+၃၇၄]]
| cctld                  = {{unbulleted list |[[.am]] |[[.հայ]]}}
| religion_year          = 
| today                  = 
}}
အာမေးနီးယားနိုင်ငံ၏ တရားဝင်အမည်မှာ အာမေးနီးယား[[သမ္မတနိုင်ငံ]]ဖြစ်သည်။ [[ကော့ကေးဆပ်]] (Caucasus)နှင့် [[ယူရေးရှား]] (Eurasia) ဒေသမှ တောင်ထူထပ်သော ကုန်းတွင်းပိတ်နိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အနောက်တောင်အာရှ နှင့် အရှေ့ဥရောပ တို့ကြားတွင်တည်ရှိသည်။ &lt;ref&gt;Armenia may be considered to be in Asia and/or Europe. The UN [http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm classification of world regions] places Armenia in Western Asia; the Central Intelligence Agency The World Factbook {{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/am.html |title=Armenia |author= |date= |work=The World Factbook |publisher=CIA |accessdate=September 2, 2010 |archivedate=19 July 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100719074837/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/am.html }} {{cite web |url=http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=asia&amp;Rootmap=armeni&amp;Mode=d&amp;SubMode=w |title=Armenia |author= |date= |work= |publisher=National Geographic |accessdate= }} and {{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia |title=Armenia |author= |date= |work= |publisher=Encyclopædia Britannica |accessdate= }} also place Armenia in Asia. Conversely, some sources place Armenia in Europe such as ''Oxford Reference Online'' {{cite web |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?entry=t186.e21064&amp;srn=1&amp;ssid=416740626#FIRSTHIT |title=Homepage |author= |date= |work= |publisher=Oxford Reference Online |accessdate=September 2, 2010 }} and {{cite web |url=http://worldatlas.com/webimage/countrys/eu.htm |title=Europe |author= |date= |work= |publisher=Worldatlas |accessdate=September 2, 2010 }}&lt;/ref&gt;  အနောက်ဘက်တွင် [[တူရကီ]]နိုင်ငံ၊ မြောက်ဘက်တွင် [[ဂျော်ဂျီယာ]]နိုင်ငံ၊ အရှေ့ဘက်တွင် [[အဇာဘိုင်ဂျန်]]သမ္မတနိုင်ငံ၊ တောင်ဘက်တွင် [[အီရန်]]နှင့် အဇာဘိုင်ဂျန်၏ [[နာ့ခ်ချီဗန်ပြည်နယ်]] (Nakhchivan) တို့နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်းထိစပ်နေသည်။ 

ယခင်‌[[ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု]]၏ ပြည်နယ်ဖြစ်ခဲ့သော အာမေးနီးယားသည် ရှေးကျသောဒီမိုကရေစီနိုင်ငံဖြစ်ခဲ့သည်။ ယဉ်ကျေးမှုမြင့်မားသည်။ &lt;ref&gt;''&quot;The conversion of Armenia to Christianity was probably the most crucial step in its history. It turned Armenia sharply away from its Iranian past and stamped it for centuries with an intrinsic character as clear to the native population as to those outside its borders, who identified Armenia almost at once as the first state to adopt Christianity&quot;''. ({{cite book |last=Garsoïan|first=Nina|title=Armenian People from Ancient to Modern Times|url=https://archive.org/details/armenianpeoplefr00rich_0|editor=ed. R.G. Hovannisian|publisher=Palgrave Macmillan|year=1997|pages=Volume 1, p.81}}).&lt;/ref&gt; အာမေးနီးယားနိုင်ငံသည် [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]ကို နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် ပထမဆုံးပြဋ္ဌာန်း ကိုးကွယ်သော တိုင်းပြည်ဖြစ်သည်။ ခရစ်နှစ် ၃၀၁ခုနှစ်မှစ၍ ကိုးကွယ်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|first=René|last=Grousset|title=Histoire de l'Arménie|publisher=Payot|year=1947|edition=1984|page=122}}. Estimated dates vary from 284 to 314. Garsoïan (''op.cit.'' p.82), following the research of Ananian, favours the latter.&lt;/ref&gt; ခေတ်သစ်အာမေးနီးယားနိုင်ငံသည် အာမေးနီးယန်းအပေါ်စတော်လစ်ဂိုဏ်း ကို အသိအမှတ်ပြုကိုးကွယ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Constitution of the Republic of Armenia, Article 8.1 |url=http://www.president.am/library/constitution/eng/?pn=1 |accessdate=6 December 2010 |archivedate=20 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101220065003/http://president.am///library/constitution/eng/?pn=1 }}&lt;/ref&gt;

အာမေးနီးယားသည် [[ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂ]]၊ [[ဥရောပကောင်စီ]]၊ [[အာရှဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ်]]၊ [[လွတ်လပ်သောနိုင်ငံများဓနသဟာယအဖွဲ့]] (Commonwealth of Independent States)၊ [[ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေးအဖွဲ့]]၊ [[ကမ္ဘာ့အကောက်ခွန်အဖွဲ့]]၊ [[ပင်လယ်နက်စီးပွားရေးပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးအဖွဲ့]] (Organization of the Black Sea Economic Cooperation) စသော  နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းပေါင်း (၄၀)ကျော်၏ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် Collective Security Treaty Organisation|CSTO) ၏ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်သည်။ စစ်ရေးမဟာမိတ်လည်းဖြစ်သည်။ [[နေတိုး (စစ်မဟာမိတ်စာချုပ်အဖွဲ့)|နေတိုး]]၏ Partnership for Peace(PfP) ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၄ခုနှစ်တွင် နေတိုးဦးဆောင်သော [[ကိုဆိုဗိုငြိမ်းချမ်းရေးထိန်းသိမ်းရေးစစ်တပ်]]တွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ [[ယူရေးရှန်းစီးပွားရေးအဖွဲ့]] (Eurasian Economic Community) နှင့် [[ဘက်မလိုက်လှုပ်ရှားမှုအဖွဲ့]] (Non-Aligned Movement) တို့၏ အဖွဲ့ဝင်လည်းဖြစ်သည်။

== အာမီးနီးယန်းနိုင်ငံ ==
ရှေးခေတ် အာမီးနီယားနိုင်ငံ၏ အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်း အများဆုံးပါဝင်သည့် အာမီးနီးယားနိုင်ငံသည် ဆိုဗီယက် 
ဆိုရှယ်လစ်ပြည်ထောင်စု သမ္မတနိုင်ငံအတွင်း ပါဝင်သော သမ္မတနိုင်ငံငယ် တစ်ခုဖြစ်သည်။ အာမီးနီးယန်း ဆိုဗီယက် 
ဆိုရှယ်လစ်သမ္မတနိုင်ငံဟု ခေါ်သည်။ 

ကော့ကဆပ်တောင်တန်းဒေသ၏ တောင်ပိုင်းတွင် တည်ရှိ၍ အရှေ့ဘက်၌ အဇာဗိုင်ဂျန် ဆိုဗီယက် ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတနိုင်ငံ၊ အနောက်ဘက်၌ တူရကီ နိုင်ငံ၊ မြောက်ဘက်၌ ဂျော်ဂျီယန် ဆိုဗီယက်ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတနိုင်ငံ(နောင်အခါ အဇာဗိုင်ဂျန်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ဖြစ်သွားသည်)နှင့် အီရန် (ပါးရှား)နိုင်ငံတို့ဖြင့် ဝန်းရံလျက် ရှိသည်။ နိုင်ငံ၏ အကျယ်အဝန်း သည် စတုရန်းမိုင် ၁၁၄၉ဝ ရှိ၍ ၁၉၇ဝ ပြည့်နှစ် လူဦးရေသည် ၂၄၉၃ဝဝဝ ဖြစ်သည်။ ပြည်နယ်၏ မြို့တော်သည် အီရီဗန်း(လူဦးရေ ၇၆၇ဝဝဝ) 
ဖြစ်၍ ဇန်ဂါမြစ်ပေါ်၌ တည်ရှိသည်။ 

အခြား အရေးပါသော မြို့ကြီးများမျာ လူဦးရေ ၁၆၄ဝဝဝ ယောက်ရှိသော လီနင်နကန် (ယခင်က အယ်လက်ဇန္ဒရိုပို မြို့)နှင့် ကီရိုဗကန် 
(ယခင်က ကာရာကလစ်မြို့)တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အာမီးနီးယန်း ဆိုဗီယက်နိုင်ငံအတွင်း၌ အီရန်ကုန်းပြင်မြင့် 
မြောက်ဘက်စွန်း တစ်စိတ်တစ်ဒေသအပြင် အားရတ်မြစ်နှင့် ယင်း၏လက်တက် ဇန်ဂါမြစ်တို့၏ အလယ်ပိုင်းမြစ်ဝှမ်းဒေသ 
တို့ ပါဝင်သည်။ တောင် ထူထပ်၍ ပေ ၁ဝဝဝဝ ကျော်မြင့်သော တောင်ထွတ်များစွာရှိသည့်အနက် အမြင့်ဆုံးဖြစ်သော 
အာလာဂူး (အာရာဂတ်)တောင်ထွတ်သည် ၁၃၄၃၅ ပေ ကျော်မြင့်သည်။ ဗိုရိုတန်မြစ် စီးဆင်းရာ အရှေ့တောင်ပိုင်းဒေသ 
သည် မြေမျက်နှာပင် မညီမညာလှပေ။ အားရတ်မြစ် စီးဆင်းရာ အနောက်တောင်ပိုင်းဒေသသည် အတန်ငယ် ညီညာပြေပြစ် 
သော မြေမျက်နှာပြင်ရှိသည်။ အားရတ်မြစ်သည် တူရကီနှင့်အားမီးနီးယန်းနိုင်ငံတို့၏ နယ်နိမိတ်ကြောင်းလည်း ဖြစ်ပေ 
သည်။ 

နိုင်ငံ၏ အလယ်ဗဟို၌ ရှိ၍ ပင်လယ်ရေပြင်မှ ပေ ၆၃၄ဝ အမြင့်၌ရှိသော ဆီဗန်းရေအိုင်ကြီးသည် အလျားမိုင် ၄ဝ၊ အနံ ၁၅ မိုင်ရှိ၍ ကမ္ဘာပေါ်၌ အကြီးဆုံးသော တောင်ပေါ် ရေအိုင် ကြီးတစ်ခုပေတည်း။ မြေမျက်နှာပင်၏ အနိမ့်အမြင့် ထွေပြားမှုကြောင့် ရာသီဥတု 
သည် နေရာဒေသအလိုက် အမျိုးမျိုး အထွေထွေ ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ပင်လယ်ရေပြင်နှင့် ဝေးကွာ၍ တောင်ရိုးတောင်တန်းများကလည်း ပတ်လည် ဝန်းရံကာဆီးလုမတတ်ရှိနေသဖြင့် နိုင်ငံတစ်ခုလုံးကို ချုံ၍ ပြောရလျှင် များသောအားဖြင့် ခြောက်သွေ့၍ ဆောင်းရာသီတို့သည် ရှည်လျားပြီးလျှင် နွေရာသီတို့သည် ပူပြင်းလေသည်။ နွေနှင့်ဆောင်း အပူချိန်သည် အလွန်ကွာခြားသည်။

မြစ်ဝှမ်းမြေနိမ့်ပိုင်းတို့၌ နှစ်စဉ်မိုးရေချိန် ရှစ်လက်မမှ ၁၂ လက်မခန့်သာ ရွာသွန်း၍ ကုန်းမြင့်ပိုင်းတို့၌မူ ၁၂ လက်မမှ ၂၄ လက်မအထိ 
ရွာသွန်းသည်။

အာမီးနီးယန်းနိုင်ငံ၏ နယ်မြေ ဧရိယာထက်ဝက်ကျော်ခန့်သည် သစ်ပင်ကင်းသော အယ်လပိုင်း စားကျက်များဖြစ်၍ ၁၃ 
ရာခိုင်နှုန်းခန့်တွင်သာ သစ်တောများ ရှိသည်။ မိုးနည်းပါးသဖြင့် လယ်ယာ စိုက်ပျိုးရေးကို ရေသွင်းစနစ်ဖြင့် လုပ်ကိုင် 
ရသည်။ တောင်ပေါ်မြစ်ချောင်းများမှ ရေသွယ်ယူရ၍ ယင်းတို့မှ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားလည်း ထုတ်ယူရရှိသည်။ ဆီဗန်းရေအိုင်ကြီးရှိ 
လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ထုတ်လုပ်ရေးစက်ရုံကြီးသည် အချက်အချာ ဖြစ်၍ လယ်ယာများနှင့် မြို့ကြီးများသည် လျှပ်စစ်ဓာတ်အား 
ဖောဖောသီသီ ရရှိသည်။ အာမီးနီးယန်းနိုင်ငံ၏ စက်မှုလယ်ယာများမှ ထွက်ကုန်များမှာ ဂျု၊ ရိုင်း၊ စပါးနှင့် အခြားကောက် 
စပါး အမျိုးမျိုးတို့အပြင် သကြား၊ မုန်လာ၊ ဆေးရွက်၊ အာလူး စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုနိုင်ငံသည် ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု 
တွင် ပိုးမွေးမြူရေး၌ ကြီးကျယ်သော နိုင်ငံတစ်ခုဖြစ်သည့်ပြင် ချည်မျှင်ရှည် ဝါအထွက်ကောင်းသည်။ စပျစ်စိုက်ပျိုးရေးသည် 
လည်း ထိုနိုင်ငံတွင် အရေးပါသော လုပ်ငန်းတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ နွား၊ သိုး၊ ဆိတ်၊ ကြက်၊ ဝက်၊ မြင်း မွေးမြူရေးလုပ်ငန်းကို 
လည်း လုပ်ကိုင်ကြသည်။ 

ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုအတွင်း ပါဝင်လာစက အလွန်ခေတ်နောက်ကျ၍ မဖွံ့ဖြိုးမတိုးတက်သေးပဲ ရှိခဲ့လင့်ကစား ယခုအခါ 
တွင် စက်မှုလုပ်ငန်းဘက်၌လည်း တိုးတက်ထွန်းကားလျက်ရှိသည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်းက စက်မှုပစ္စည်းသစ် အမျိုး 
ပေါင်း ၂၅ဝ ကျော်ကို ထုတ်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ အာမီးနီးယန်း နိုင်ငံမှ ရော်ဘာတု ပြုလုပ်ခြင်းကို စထွင်ခဲ့၍ အခြားထုတ်လုပ် 
ခဲ့သော ပစ္စည်းများမှာ စက်ပစ္စည်းများ၊ ဘိလတ်မြေ၊ သားရေ၊ အထည်အလိပ်နှင့် အသားဗူတို့ ဖြစ်သည်၊ အရာရတ်တောင် 
ထွတ်ရှိရာ ခရိုင်နယ်မှထွက်သည့် ရို့တျူဖာခေါ် ကျောက်သား တစ်မျိုးသည်လှပ၍ ကိုင်တွယ်အသုံးပြုရန် လွယ်ကူပြီးလျှင် 
ကြာရှည်ခံသဖြင့် အဆောက်အအုံ ဆောက်လုပ်ရာ၌ အသုံးပြု ရန် အလွန်ကောင်းသည်။ အာမီးနီးယန်းနိုင်ငံ၏ အခြား 
မြေထွက် သယံဇာတ ပစ္စည်းများမှာ ကြေးနီ၊ ခဲ၊ သွပ်၊ ငွေ၊ ရွှေ နှင့် မိုလစ်ဒီနမ်တို့အပြင် ကျောက်မီးသွေးနှင့် အခြား 
သတ္တုရိုင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ထုံးကျောက်၊ ကျောက်ပွနှင့် စကျင်ကျောက်တို့လည်း ပေါပေါများများ ထွက်လေသည်။

မြစ်ချောင်းများသည် ရေစီးမြန်သဖြင့် ကူးသန်းသွားလာရေး နှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအတွက် အသုံးမဝင်ချေ။ အာမီးနီး 
ယန်းနိုင်ငံသည် ကုန်းတွင်းပြည်နယ်ဖြစ်သဖြင့် ပင်လယ် ဆိပ်ကမ်းမြို့များလည်း မရှိပေ။ နိုင်ငံ၏ မြောက်ပိုင်းနှင့် 
အနောက်ပိုင်းတွင် ကောင်းမွန်သော မီးရထားလမ်းရှိသည်။ ထိုမီးရထားလမ်းသည် ဂျော်ဂျီယာနိုင်ငံ၏ မြိုတော်တစ်ဖလစ 
(တပလီဆီ)မှ တောင်ဘက်သို့ ဆင်းလာကာ အားမီးနီးယန်း နိုင်ငံတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာပြီးလျှင် လီနင်နကန်မြို့သို့ 
အရောက်တွင် လမ်းသွယ်နှစ်ခုခွဲထွက်သည်။ ပထမလမ်းခွဲ သည် အနောက်ဘက်သို့သွားရာ တူရကီနိုင်ငံတွင်းရှိ ကားစမြို့သို့ ရောက်သည်။ ကားစမြို့သည် အန်ကာရာမြို့၊ အစ္စတန်ဗူမြို့တို့နှင့် မီးရထားလမ်း အဆက်အသွယ်ရှိသည်။ ဒုတိယလမ်းခွဲသည် ယခု အဇာဗိုင်ဂျန်နိုင်ငံ၏ တစ်စိတ် တစ်ဒေသဖြစ်သော ယခင် နခီရှီဗန်နိုင်ငံကိုဖြတ်၍ အီရန် နိုင်ငံတွင်းသို့ ရောက်သွားရာ တဗရီးမြို့၊ တဟီရန်မြို့၊ ပါးရှင်း ပင်လယ်ကွေ့တို့နှင့် ဆက်သွယ်နိုင်လေသည်။ 

ဆိုဗီယက် ဆိုရှယ်လစ်သမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်လာပြီးနောက်တွင် ယခင်က စာမတတ်သူ လူဦးရေ အလွန်များခဲ့သော အာမီးနီးယန်းနိုင်ငံတွင် ၁၉၄ဝ ပြည့်နှစ် စစ်တမ်းများအရ အားလုံး လိုလို စာတတ်သူများဖြစ်လာကြ သည်ကို တွေ့ရသည်။ အီရီဗန်းတက္ကသိုလ် အပါအဝင် အထက်တန်းပညာရေး အဖွဲ့ အစည်း ၁ဝ ခုခန့်ရှိသည်။ ထို့ပြင် ဆေးစိုက်ပျိုးရေးနှင့် ဗိသုကာအတတ်သင် ကောလိပ်များလည်း သီးသန့်ရှိသေးသည်။ သိပ္ပံနှင့် သုတေ သနဗိမာန်များလည်း အများအပြား ဖွဲ့စည်း ထားလေသည်။

၁၉ ရာစုနှစ် အလယ်ပိုင်းအထိ တူရကီပိုင် အာမီးနီးယန်း ပြည်၌ လူများစုဖြစ်ခဲ့သော အာမီးနီးယန်း အမျိုးသားတို့သည်
တူရကီတို့၏ ညဉ်းဆဲသတ်ဖြတ်မှုကြောင့် သေဆုံးသူ အများ အပြား ရှိခဲ့၍ တိုင်းခြားနိုင်ငံများသို့ အမြောက်အမြား တိမ်းရှောင်ခဲ့ကြရသည်။ ထိုကြောင့် ဆိုဗီယက်ဆိုရှယ်လစ် ပြည်ထောင်စုဝင် နိုင်ငံအဖြစ် ကြေညာစဉ်က အာမီးနီးယန်း 
နိုင်ငံ၌ အာမီးနီးယန်းအမျိုးသား ၇၂ဝဝဝဝ ခန့်သာ ရှိသည်။ သို့သော် အနှစ် ၂ဝ ခန့်အတွင်း၌ တိုင်းတစ်ပါးမှ အာမီးနီး 
ယန်းအမျိုးသားတို့ ပြန်လာကြသဖြင့် လူဦးရေ နှစ်ဆတိုး သွားသည်။ ထိုကြောင့် အာမီးနီးယန်းတို့သည် နိုင်ငံလူဦးရေ၏ 
၈၅ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်ခဲ့၍ ကျန်လူဦးရေမှာ အဇာဗိုင်ဂျန်၊ ရုရှ၊ ဂျော်ဂျီယန်း၊ ကတ်နှင့် ဂရိအမျိုးသားများ ဖြစ်ကြသည်။

အာမီးနီးယန်း လူမျိုးတို့သည် အင်ဒိုဥရောပလူမျိုးကြီးများမှ ဆင်းသက်လာ၍ အင်ဒို-ဥရောပ ဘာသာ စကားကို ပြောဆိုကြ 
ပြီးလျှင် အက္ခရာ ၃၈ လုံးပါဝင်သော ကိုယ်ပိုင်စာပေရှိသည်။ တိုင်းခြား စိုးမိုးသူများ၏ အညဉ်းဆဲကို မရှုမလှ ခံခဲ့ရလင့် 
ကစား၊ မိမိတို့၏ မျိုးရိုးဇာတိမာန်နှင့် ယဉ်ကျေးမှုတို့ကို မပျောက်မပျက်အောင် ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သဖြင့် လူမျိုး မပျောက် 
ခဲ့ပေ။ အာမီးနီးယန်းတို့သည် များသောအားဖြင့် အရည်အသွေး ပြည့်ဝသူများ ဖြစ်ကြ၍ အခွင့်သာသည့်အခါ ယင်းတို့သည် 
ဘဏ်လုပ်ငန်း၊ ကုန်သည်လုပ်ငန်းတို့၌ ကျွမ်းကျင်သူများအဖြစ် လူစွမ်းလူစ ပြသခဲ့ကြသည်။ ထိုကြောင့်ပင် စိုးမိုးသူ တူရကီ 
များက မျက်မှောင်ညိုးကာ အလွန် ဖိနှိပ်ခဲ့သည်။ အေးချမ်း တည်ငြိမ်စွာ နေရသော ခေတ်ကောင်းနှင့် ရှည်ကြာစွာ မကြုံခဲ့
ကြရသဖြင့် အာမီးနီးယန်းတို့၏ လက‡ာရသမြောက်သော ကျမ်း ကြီးကျမ်းခိုင်များ မပေါ်ထွက်နိုင်ခဲ့စေကာမူ ယင်းတို့၏ သမိုင်း 
အစဉ်အဆက်ကိုမူ ၁၈ ရာစုနှစ်တိုင်အောင် မပျက်မကွက် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြလေသည်။

သမိုင်းစဉ်ကို ပြန်လည်သုံးသပ်ကြည့်လျှင် ရှေးအာမီးနီးယန်း နိုင်ငံသည် ဘီစီ ခုနစ်ရာစုခန့်က ပေါ်ထွန်းခဲ့ကြောင်း တွေ့ရ 
သည်။ အာရှမိုင်းနား၏ အရှေ့မြောက်ပိုင်း၊ ကောကဆပ်တောင် တန်းနှင့် ဗန်းရေအိုင်အကြား၌ တည်ရှိခဲ့သော ထိုနိုင်ငံသည် 
မူလက ဗန်းနစ်လူမျိုးများ နေထိုင်ရာ ဒေသဖြစ်၍ ဗန်းနိုင်ငံဟု ခေါ်သည်။ ထိုနိုင်ငံကို မကြာခဏ လာရောက်တိုက်ခိုက်သော 
အဆီးရီးယန်းလူမျိုးတို့ကမူ အူရားတူးဟုခေါ်သည်။ အဆီးရီးယန်းတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဘီစီခုနစ်ရာစုနှစ် နောက်ပိုင်း 
တွင် ဗန်းနိုင်ငံ ပျက်သုဉ်းသောအခါ အာမီးနီးယန်းလူမျိုးတို့ သည် ထိုဒေသတွင် ဝင်ရောက်ကြီးစိုးခဲ့ကြသည်။ အာမီးနီးယန်း 
တို့သည် မြင့်မားသောယဉ်ကျေးမှုအဆင့်အတန်း ရှိခဲ့ကြကြောင်း ကို ထိုစဉ်က ခံတပ်မြို့ရိုးရှိသော မြို့ပြများ၌ နေထိုင်ပုံ၊ လယ် 
ယာများကို ရေသွင်းစိုက်ပျိုးပုံ၊ ကောင်းစွာပြုပြင်ထားသော လယ်ယာနှင့် စပျစ်ခင်းများကို လုပ်ကိုင်ခဲ့ပုံ အထောက်အထား 
များအရ သိရပေသည်။

သို့သော် အာမီးနီးယန်းတို့သည် မိမိတို့နိုင်ငံ၏ လွတ်လပ်ရေးကို ကြာရှည်စွာ ထိန်းသိမ်းမထားနိုင်ခဲ့ကြချေ။ ရှေးအာမီးနီး
ယန်းနိုင်ငံသည် ဥရောပနိုင်ငံများနှင့် အာရှနိုင်ငံတို့ အကူးအသန်းပြုရာ လမ်းကြောင်းပေါ် ကျရောက်ခဲ့ပေသည်။ 
ထိုကြောင့် နယ်ချဲ့လိုသော ဥရောပနိုင်ငံကြီးများသည် အာမီးနီးယန်းကို ပိုင်ဆိုင်လိုကြသဖြင့် ထိုနိုင်ငံအား မကြာခဏ 
တိုက်ခိုက်ကြရာ တိုင်းခြားတို့၏ လက်အောက် အကြိမ်ကြိမ် ရောက်ခဲ့ရ၍ ရှေးအာမီးနီးယန်းနိုင်ငံ၏ နယ်နိမိတ်သည်လည်း 
အကြိမ်ကြိမ် ပြောင်းခဲ့ရလေသည်။ 

အာမီးနီးယန်းနိုင်ငံသည် တိုင်းတစ်ပါးတို့၏လက်သို့ အကြိမ်ကြိမ် ကျရောက်ခဲ့သည်ဟုဆိုခဲ့ရာ ရှေးဦးစွာ မီးဒီး 
လူမျိုးတို့၏ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ နောင်အခါ ပါးရှင်း(အီရန်)တို့၏ လက်အောက်သို့ လည်းကောင်း ရောက်ခဲ့ 
ပြန်သည်။ ထိုနောက် တိုင်းခြားတို့၏ လက်အောက်မှ လွတ် မြောက်ပြန်သည့်အခါ ပြည်တွင်းအာဏာလုမှုများကြောင့် နိုင်ငံ 
နှစ်ပိုင်းဖြစ်သွားပြီးလျှင် အာမီးနီယန်းအကြီးနှင့် အာမီးနီးယန်း အငယ် ဟူ၍ နှစ်ခြမ်းကွဲခဲ့ရပြန်သည်။ ဘီစီ ၉၅ ခုနှစ်မှ ၅၅ 
ခုနှစ်အထိ အုပ်စိုးခဲ့သော အာမီးနီးယန်းဘုရင် တိုက်ဂရေနီ -သ-ဂရိတ် လက်ထက်တွင် နိုင်ငံကိုပြန်လည် ပူးပေါင်းခဲ့ 
သည်။ ထိုစဉ်က အာမီးနီးယန်းနိုင်ငံသည် စည်ပင်ဝပြောသော နိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။

သို့တစေ အင်အားကြီးနိုင်ငံများဖြစ်သော ရောမနှင့် ပါးရှားနိုင်ငံတို့၏ အကြား၌ ရှိနေသဖြင့် တစ်စတစ်စနှင့် 
ထိုနိုင်ငံကြီးများ၏ ဗိုလ်လုပွဲ ကျင်းပရာ မြေဇာပင်နိုင်ငံ ဖြစ် လာသည်။ ဘီစီ ၆၆ ခုနှစ်ခန့်တွင် ရောမ၏ လက်အောက်ခံ 
ဖြစ်သွားပြီးလျှင် ခရစ်ယာန် အယူဝါဒသည်လည်း နိုင်ငံတွင်း၌ စည်ပင်ပြန့်သွားလာသည်။ ခရစ် ၃ဝ၃ ခုနှစ်တွင် ခရစ်ယာန် 
အယူဝါဒကို နိုင်ငံတော်အယူဝါဒအဖြစ် အာမီးနီးယန်းနိုင်ငံက ပြဋ္ဌာန်းခဲ့လေသည်။

ခရစ်သုံးရာစုနှစ်မှ ခုနစ်ရာစုနှစ်အတွင်း၌လည်း အာမီးနီး ယန်းနိုင်ငံသည် ရောမနှင့် ပါးရှားဘက်တော်သား နိုင်ငံများ၏ 
စစ်တလင်းဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၂၄၂ ခုနှစ်တွင် မွန်ဂိုတို့က တိုက်ခိုက် သိမ်းပိုက်၍ လုယက်ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။ ဥရောပအလယ်ခေတ်တွင် 
ခရစ်ယာန်နိုင်ငံများနှင့် အစ္စလာမ်နိုင်ငံများ၏ ပဋိပက္ခ၌လည်း အာမီး နီးယန်းနိုင်ငံသည် မြေဇာပင် ဖြစ်ခဲ့ရပြန်သည်။ ၁၅ 
ရာစုနှစ်မှ ၁၉ ရာစုနှစ်အစပိုင်းအထိ အာမီးနီးယား၌ တူရကီ နှင့် ပါးရှားတို့ အင်အားပြိုင်ခဲ့ကြပြန်သည်။ ၁၅၁၄ ခုနှစ်၌ 
အာမီးနီးယန်းနိုင်ငံကို တူရကီတို့က သိမ်းပိုက်၍ အော့တိုမန် အင်ပိုင်ယာအတွင်း သွတ်သွင်းခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၆၃၉ ခုနှစ် 
တွင် ပါးရှားနိုင်ငံက နိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းကို တိုက်ခိုက်သိမ်းယူ လိုက်ပြန်သည်။ ၁၈ဝ၂ ခုနှစ်တွင် ရုရှနိုင်ငံက ဂျော်ဂျီယာကို 
သိမ်းယူလိုက်သောအခါ အာမီးနီးယားပြည်နယ်နှင့် ရုရှနိုင်ငံတို့ သည် နယ်နိမိတ်ချင်း ဆက်စပ်သွားသည်။ ထိုအခါ ရုရှနိုင်ငံ 
ကလည်း အာမီးနီးယားပြည်နယ်၏ ခရိုင်နှစ်ခုကို ၁၈၂၈ ခုနှစ် နှင့် ၁၈၂၉ ခုနှစ်များတွင် သိမ်းယူလိုက် ပြန်သည်။ ထိုအတွင်း 
ဂရိတ်ဗြိတိန်နိုင်ငံကလည်း အရှေ့ဖျားမှ မိမိ၏ပိုင်နက် နယ်ပယ် များကို စောင့်ထိန်းနိုင်ရေးအတွက် ခရီးလမ်းကြောင်းကျနေသော 
အာမီးနီးယားအပေါ် 0x100သဇာလွှမ်းမိုးလိုလာပြန်လေသည်။

အာမီးနီးယားပြည်၏ အခြေအနေသည် ရှုပ်ထွေးနေခဲ့၏။ တိုင်းပြည်မှာလည်း စိတ်ပိုင်းခွဲဝေ စိုးမိုးခြင်းကို ခံနေရသည်။ 
ထိုအခါ အာမီးနီးယားအမျိုးသားတို့သည် နိုးကြားထကြွလာကြ သည်။ ယင်းသည်ကို တူရကီတို့က မလိုလားချေ။ ထိုကြောင့် 
အာမီးနီးယန်းတို့ကို အလွန် ည|ဉ်းပန်းနှိပ်စက်လေသည်။ ထိုအခါ အခွင့်သင့်သည့်အခါ အာမီးနီးယားတို့အထဲမှ အရည် 
အချင်းနှင့် ပြည့်စုံသော လူတော်လူကောင်းများ ပေါ်ထွက်နိုင်ခဲ့ သည်ကို တူရကီတို့က မရှုဆိတ်ချေ။ ရုရှတို့က ကူညီမည်ကို 
လည်း အလွန်စိုးရိမ်သည်။ ထိုကြောင့် လူမျိုး ပြုတ်လောက် အောင် သတ်ဖြတ်ည|ဉ်းဆဲမှုများ ပြုသည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး 
အတွင်းက အာမီးနီးယားတို့ အများအပြား သေကျေ ပျက်စီး ရသည်။ မဟာမိတ်တို့ဘက်မှ ပါဝင် တိုက်ခိုက်ခဲ့ခြင်းကြောင့် 
လည်းကောင်း၊ တူရကီတို့၏ ည|ဉ်းဆဲ နှိပ်စက်သတ်ဖြတ်မှု ကြောင့်လည်းကောင်း အာမီးနီးယား တစ်သန်းကျော်မျှ သေကျေ 
ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ ထို့ပြင် အာမီးနီးယား အများအပြားသည် တိုင်းခြားနိုင်ငံများသို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်နေခဲ့ကြရလေသည်။

တူရကီတို့ ည|ဉ်းပန်းနှိပ်စက်သည့် အကြားမှပင် အာမီးနီး ယား မျိုးချစ်တစ်စု (ဒက်ရှနက်)တို့သည် ပထမ ကမ္ဘာစစ် 
အတွင်းက ရုရှကိုကုညီ၍ တူရကီတို့အား တိုက်ခဲ့သည်။ ၁၉၁၆ ခုနှစ်တွင် တူရကီပိုင် အာမီးနီးယား ဒေသကို ရုရှတို့က 
သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ သို့သော် ရုရှတော်လှန်ရေးကြီး (၁၉၁၇ ခုနှစ်) ဖြစ်ပွားသဖြင့် ရုရှ- တူရကီနယ်နိမိတ်သည် ယခင် 
အတိုင်းပင် ပြန်ဖြစ်သွားပြန်လေသည်။ ထိုအတောအတွင်း အာမီးနီးယန်းမျိုးချစ် ဒက်ရှန်တို့က ဦးစီး၍ 
ရုရှပိုင် အာမီးနီးယားကို ဂျော်ဂျီယာ၊ အဇာဗိုင်ဂျန် တို့နှင့် တွဲပြီးလျှင် ထရန်စကော့ကဆပ် ပြည်ထောင်စု သမ္မတ 
နိုင်ငံဟူ၍ ထူထောင်လိုက်သည်။ ၁၉၁၈ ခုနှစ်တွင်မူ ထို နိုင်ငံကို ဖျက်သိမ်းလိုက်၍ သီးခြားလွတ်လပ်သော သမ္မတ 
နိုင်ငံငယ်သုံးခု တည်ထောင် ခဲ့ပြန်သည်။ သို့သော် မကြာမီ တူရကီတို့သည် အာမီးနီးယားသမ္မတနိုင်ငံငယ်ကို တိုက်၍ 
အရေးပါသော ကားဗန်းနှင့် မောင့်အရာရတ် ခရိုင်များကို သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ ဆိုဗီယက်ရုရှကသာ ကြားမဝင်ခဲ့ပါက 
ထိုအာမီးနီးယန်းသမ္မတနိုင်ငံငယ်သည် တူရကီတို့၏0x100သဇာခံ ဖြစ်သွားဖွယ်ရာ ရှိလေသည်။ ထိုဒေသအတွင်း၌ အခြေအနေ 
သည် မတည်မငြိမ် ဖြစ်နေသေးသော်လည်း ဆိုဗီယက် အုပ်ချုပ် ရေးမျိုးကို တည်ထောင်၍ ဒက်ရှနက်တို့က ဝင်ရောက် 
ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၂၁ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂ ရက်နေ့တွင်မူ အာမီးနီးယန်းနိုင်ငံကို ဆိုဗီယက်ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတနိုင်ငံအဖြစ် 
ကြေညာလိုက်လေသည်။

အကျယ်အဝန်း စတုရန်းမိုင် ၅၇ဝဝဝ ရှိသော တူရကီပိုင် အာမီးနီးယန်းနယ်သည်မူ ဆိုဗီယက် အာမီးနီးယန်းနိုင်ငံကဲ့သို့ 
နိုင်ငံရေးရာ အဆင့်အတန်း မရှိချေ။ ထိုဒေသတွင် ရှေးအာမီး နီးယန်းနိုင်ငံ အပိုင်း အခြား၏ အမြင့်ဆုံးပိုင်းဖြစ်သော အရာ 
ရတ်တောင်ရှိ၍ တိုင်းဂရစ်၊ ယူဖရေးတီးနှင့် အားရတ်မြစ်တို့ သည် ထိုဒေသအတွင်း၌ မြစ်ဖျားခံကြလေသည်။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)&lt;/ref&gt;

== ဝေါဟာရရင်းမြစ် ==
==ပထဝီဝင်အနေအထား==
== ရာသီဥတု ==
==သမိုင်းကြောင်း==
== ပြည်နယ်များ ==
==အစိုးရအဖွဲ့==
== နိုင်ငံရေး ==
==နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေး==
== စစ်တပ် ==
==စီးပွားရေး==
== ကျန်းမာရေး ==
==ပညာရေး==
== လူဦးရေနှင့်လူမျိုးများ ==
==ယဉ်ကျေးမှု==

== ကိုးကား ==
{{reflist|2}}

{{အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ}}

[[ကဏ္ဍ:အာမေးနီးယားနိုင်ငံ]]
[[ကဏ္ဍ:အာရှတိုက်ရှိ နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:အနောက်အာရှရှိ နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ကုန်းတွင်းပိတ်နိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:သမ္မတနိုင်ငံများ]]</text>
      <sha1>dk0po3fd0dsjomrf7wcymh7v4jv876h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ချဲလ်ဆီးဘောလုံးအသင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13186</id>
    <revision>
      <id>1026895</id>
      <parentid>854185</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63392" sha1="6lu9dq49opr82pl5eaoymq8ismx1tt2" xml:space="preserve">{{Infobox ဘောလုံး ကလပ်
| clubname      = Chelsea
| image         = [[File:Chelsea FC.png|200px]]
| fullname      = ချဲလ်ဆီးဘောလုံးအသင်း
| nickname      = ''The Pensioners'', ''The Blues'', &quot;Blue Lion&quot;
| founded       = ၁၀ မတ်လ ၁၉၀၅ခုနှစ်
| ground        = [[စတမ်းဖို့ တံတား (ဘောလုံးကွင်း)|စတမ်းဖို့ တံတား]]၊&lt;br /&gt;[[လန်ဒန်မြို့]]
| capacity      = ၄၀,၃၄၃&lt;ref name=&quot;cap2023&quot;&gt;{{cite web |url=https://resources.premierleague.com/premierleague/document/2022/07/19/40085fed-1e9e-4c33-9f14-0bcf57857da2/PL_Handbook_2022-23_DIGITAL_18.07.pdf |title=Premier League Handbook 2022/23 |page=14 |date=19 July 2022 |access-date=11 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805212133/https://resources.premierleague.com/premierleague/document/2022/07/19/40085fed-1e9e-4c33-9f14-0bcf57857da2/PL_Handbook_2022-23_DIGITAL_18.07.pdf |archive-date=5 August 2022 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| chairman      =[[တော့ပ်ဘိုလ်လေး]]
| owner         = [[:en:Clearlake Capital]]
| manager       = [[Mauricio Pochettino]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Mauricio Pochettino to become Chelsea head coach |url=https://www.chelseafc.com/en/news/article/mauricio-pochettino-to-become-chelsea-head-coach |access-date=29 May 2023 |publisher=Chelsea FC |date=29 May 2023}}&lt;/ref&gt;
|league   = [[ပရီးမီးယားလိဂ်]]
|season   = ၂၀⁠၂၂-၂၃
|position = [[ပရီးမီးယားလိဂ်]]၊ အဆင့်၁၂
| current       = ၂၀၂၃–၂၄ ရာသီ ချဲလ်ဆီးအသင်း 
| pattern_la1 = _chelsea2425h
| pattern_b1 = _chelsea2425h
| pattern_ra1 = _chelsea2425h
| pattern_sh1 = _chelsea2425h
| pattern_so1 = _chelsea2425h
| leftarm1 = 0040D0
| body1 = 0040D0
| rightarm1 = 0040D0
| shorts1 = 0040D0
| socks1 = FFFFFF
| pattern_la2 = _chelsea2425a
| pattern_b2 = _chelsea2425a
| pattern_ra2 = _chelsea2425a
| pattern_sh2 = _chelsea2425a
| pattern_so2 = 
| leftarm2 = FEEEEE
| body2 = FEEEEE
| rightarm2 = FEEEEE
| shorts2 = FEEEEE
| socks2 = FEEEEE
| pattern_la3 = _chelsea2425t
| pattern_b3 = _chelsea2425t
| pattern_ra3 = _chelsea2425t
| pattern_sh3 = _chelsea2425t
| pattern_so3 =
| leftarm3 = 181818
| body3 = 181818
| rightarm3 = 181818
| shorts3 = 181818
| socks3 = 181818
| website = http://www.chelseafc.com/
}}
'''ချယ်လ်ဆီးဘောလုံးအသင်း'''သည် [[လန်ဒန်မြို့]] [[ဖူဟမ်]]တွင် အခြေစိုက်သည့် အင်္ဂလိပ် ပရော်ဖက်ရှင်နယ်[[ဘောလုံးအသင်း]] ဖြစ်သည်။ ၁၉၀၅ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ကလပ်သည် အင်္ဂလိပ်ဘောလုံး၏ထိပ်တန်း[[ပရီးမီးယားလိဂ်]]တွင် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ ချယ်လ်ဆီးသည် ပရီးမီးယားလိဂ်ဖလား (၆)ခုနှင့် ဥရောပဖလား (၆)ခု အပါအဝင် ဖလား၃၀ကျော် ရရှိခဲ့သည့် [[အင်္ဂလန်၏အအောင်မြင်ဆုံးကလပ်များ]]ထဲမှတစ်သင်းဖြစ်သည်။ အိမ်ကွင်းမှာ [[စတမ်းဖို့ တံတား (ဘောလုံးကွင်း)|စတမ်းဖို့တံတား]] အားကစားကွင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;capacity&quot;&gt;{{Cite web |title=General Club Information |url=http://www.chelseafc.com/the-club/about-chelsea-football-club/general-club-info.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150804052139/http://www.chelseafc.com/the-club/about-chelsea-football-club/general-club-info.html |archive-date=4 August 2015 |access-date=13 August 2015 |website=chelseafc.com |publisher=Chelsea FC}}&lt;/ref&gt;

ချယ်လ်ဆီးသည် ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ပထမဆုံးသော အဓိကဂုဏ်ယူစရာ ဖလားဖြစ်သည် [[လိဂ်ချန်ပီယံ]]ဆုကိုရရှိခဲ့သည်။ ကလပ်သည် ၁၉၇၀ တွင်ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် [[FA ဖလား]]နှင့် ၁၉၇၁ တွင်ပထမဆုံးဥရောပဖလား UEFA Cup Winners 'Cup တို့ကိုအနိုင်ရခဲ့သည်။ ၁၉၇၀ နှင့် ၁၉၈၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအတွင်း ကလပ်သည် နိမ့်ကျခဲ့သော်လည်း ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်များတွင် ပြန်လည် ရှင်သန်လာခဲ့ပြီး ဖလားပြိုင်ပွဲများတွင် ပိုမိုအောင်မြင်ခဲ့သည်။ လွန်ခဲ့သောဆယ်စုနှစ်နှစ်ခုသည် ချယ်လ်ဆီး၏သမိုင်းတွင် အအောင်မြင်ဆုံးဖြစ်ခဲ့ပြီး ဤကာလအတွင်း ပရီးမီးယားလိဂ်ဖလား (၅) ခုနှင့်ယူအီးအက်ဖ်အေချန်ပီယံလိဂ်ဖလားကို ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trophy Cabinet |url=https://www.chelseafc.com/en/about-chelsea/history/trophy-cabinet |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180524195503/https://www.chelseafc.com/en/about-chelsea/history/trophy-cabinet |archive-date=24 May 2018 |access-date=23 May 2018 |website=chelseafc.com |publisher=Chelsea FC |accessdate=2 September 2020 |archivedate=24 May 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180524195503/https://www.chelseafc.com/en/about-chelsea/history/trophy-cabinet }}&lt;/ref&gt; ချယ်လ်ဆီးသည် ယူအီးအက်ဖ်အေ၏အဓိက ကလပ်ပြိုင်ပွဲသုံးခုလုံးကို အနိုင်ရခဲ့သည့်ကလပ်ငါးခုအနက်မှတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ချန်ပီယံလိဂ်အနိုင်ရခဲ့သည့် တစ်ဦးတည်းသော လန်ဒန်ကလပ်လည်း ဖြစ်သည်။

ချယ်လ်ဆီး၏အိမ်ကွင်းဝတ်စုံ အရောင်များမှာ အပြာရောင် ရှပ်အင်္ကျီများနှင့်ဘောင်းဘီတိုများဖြစ်ပြီး အဖြူရောင်ခြေအိတ်များကို ဝတ်ဆင်သည်။ ကလပ်၏တံဆိပ်သည် ကျိုင်းတံကို ကိုင်ဆောင်ထားသည့်အခမ်းအနားကျင်းပသည့်ခြင်္သေ့ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;new crest&quot;&gt;{{Cite news |date=12 November 2004 |title=Chelsea centenary crest unveiled |work=BBC Sport |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/chelsea/4008257.stm |url-status=live |access-date=2 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112084124/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/chelsea/4008257.stm |archive-date=12 January 2016}}&lt;/ref&gt; မြို့ခံပြိုင်ဘက်များ ဖြစ်သည့်[[အာဆင်နယ်]]နှင့်[[စပါး]]အသင်းတို့အပြင် [[လိဒ်ယူနိုက်တက်]]အသင်းတို့ဖြင့် အမြဲတမ်း အကြိုက်အနယ် ယှဉ်ပြိုင်ကစားလေ့ရှိသည်။ တက်ရောက်သူကိန်းဂဏန်းများအရ ကလပ်သည် အင်္ဂလန်တွင် ဆဌမ အကြီးဆုံးပရိသတ်များ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;All-time attendance&quot;&gt;{{Cite web |date=22 September 2015 |title=All Time League Attendance Records |url=http://www.nufc.com/2015-16html/attendance-all-time.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160406083542/http://www.nufc.com/2015-16html/attendance-all-time.html |archive-date=6 April 2016 |access-date=6 April 2016 |publisher=nufc.com |accessdate=2 September 2020 |archivedate=6 April 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160406083542/http://www.nufc.com/2015-16html/attendance-all-time.html }} Please note, pre-war figures come from unreliable sources.&lt;/ref&gt; ကလပ်တန်ဖိုး၏စည်းကမ်းချက်များအရ ချယ်လ်ဆီးသည် ပေါင် ၂.၁၃ ဘီလီယံ (ဒေါ်လာ ၂.၅၇၆ ဘီလီယံ) တန်ဖိုးရှိကမ္ဘာ့ ဆဌမ အဖိုးတန်ဆုံးဘောလုံးအသင်းဖြစ်ပြီး ၂၀၁၇-၁၈ရာသီတွင် ယူရို ၄၂၈ သန်းကျော် ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ozanian |first=Mike |title=The World's Most Valuable Soccer Teams 2018 |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/mikeozanian/2018/06/12/the-worlds-most-valuable-soccer-teams-2018/#3dddb7c845c8 |url-status=live |access-date=12 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612234209/https://www.forbes.com/sites/mikeozanian/2018/06/12/the-worlds-most-valuable-soccer-teams-2018/#3dddb7c845c8 |archive-date=12 June 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 January 2018 |title=Deloitte Football Money League 2018 |url=https://www2.deloitte.com/uk/en/pages/sports-business-group/articles/deloitte-football-money-league.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170120033918/https://www2.deloitte.com/uk/en/pages/sports-business-group/articles/deloitte-football-money-league.html |archive-date=20 January 2017 |access-date=23 January 2018 |publisher=Deloitte}}&lt;/ref&gt;  ၂၀၀၃ ခုနှစ်မှစ၍ ချယ်လ်ဆီးကို ရုရှား ဘီလျံနာ ရိုမန် အေဘရာမိုဗစ်ချ် ပိုင်ဆိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;takeover&quot;&gt;{{Cite news |date=2 July 2003 |title=Russian businessman buys Chelsea |work=BBC Sport |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/3036838.stm |url-status=live |access-date=11 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090124023952/http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/3036838.stm |archive-date=24 January 2009}}&lt;/ref&gt;

==အသင်း သမိုင်း==

[[File:Chelsea Team 1905.jpg|thumb|250px|၁၉၀၅ စက်တင်ဘာလတွင် ပထမဆုံး ချဲလ်ဆီးအသင်း]]

၁၉၀၄ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်လူမျိုး စီးပွားရေးသမား [[ဂက်စ် မီးရားစ်]]သည် [[စတမ်းဖို့ တံတား (ဘောလုံးကွင်း)|စတမ်းဖို့တံတား]] အားကစားကွင်းကိုဘောလုံးကွင်းအဖြစ်ပြောင်းလဲရန်ရည်ရွယ်ခဲ့သည်။ အနီးအနားရှိ [[ဖူဟမ်]]သို့ငှားရမ်းရန်ကမ်းလှမ်းမှုကိုငြင်းပယ်ခဲ့ပြီး မီးရားစ်သည် အားကစားကွင်းကိုအသုံးပြုရန် သူ၏ကိုယ်ပိုင်ကလပ်ထူထောင်ရန် ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ ဒေသတွင်းတွင် ဖူဟမ် အမည်ရှိအသင်းတစ်သင်းရှိပြီးဖြစ်သောကြောင့် ချယ်လ်ဆီးအမည်ကို ကလပ်အသစ်အတွက် ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ Kensington FC၊ Stamford Bridge FC နှင့် London FC စသည့်နာမည်များကိုလည်း ထည့်သွင်းစဉ်းစားခဲ့သည်။ ချယ်လ်ဆီးကို ၁၉၀၅ မတ်လ ၁၀ ရက်တွင် ဖူဟမ်လမ်းမပေါ် ကွင်းထဲသို့သွားသောအဓိကဝင်ပေါက်နှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော Rising Sun အရက်ဆိုင်&lt;ref name=&quot;teamhistory&quot; &gt;{{Cite web |date=30 September 2004 |title=The Birth of a Club |url=http://www.chelseafc.com/the-club/club-history/1900.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218090652/http://www.chelseafc.com/the-club/club-history/1900.html |archive-date=18 December 2015 |access-date=16 December 2015 |publisher=Chelsea FC |accessdate=3 September 2020 |archivedate=18 December 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151218090652/http://www.chelseafc.com/the-club/club-history/1900.html }}&lt;/ref&gt;တွင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် မကြာမီတွင် ဘောလုံးလိဂ်တွင်ပါဝင်ခဲ့သည်။

[[File:ChelseaFC League Performance.svg|thumb|left|၁၉၀၆မှ ယနေ့အထိ ချဲလ်ဆီး၏လိဂ်အတွင်း ရပ်တည်မှုပြ ဇယား]]

ချယ်လ်ဆီးသည် ဒုတိယရာသီတွင် ပထမတန်းသို့ တိုးမြှင့်ခြင်းခံရသည်။ အစောပိုင်းနှစ်များတွင် ပထမတန်းနှင့် ဒုတိယတန်းတို့တွင် တက်လိုက်ကျလိုက်ဖြစ်နေခဲ့သည်။ ၁၉၁၅ ခုနှစ် FA ဖလားဗိုလ်လုပွဲသို့ရောက်ခဲ့ကြပြီး [[အိုးထရက်ဖို့]]ကွင်းတွင် [[ရှက်ဖီးယူနိုက်တက်]]အား ရှုံးနိမ့်ခဲ့ကြပြီး ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်ပထမတန်းတွင် တတိယနေရာရရှိခဲ့သည်။ ချယ်လ်ဆီးသည်ကြယ်ပွင့်ကစားသမားများ ရယူရာ၌နာမည်ကြီးခဲ့ပြီး &lt;ref name=&quot;glanville&quot;&gt;{{Cite news |last=Glanville |first=Brian |author-link=Brian Glanville |date=10 January 2004 |title=Little sign of change for Chelsea and their impossible dreams |work=The Times |location=UK |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article992039.ece |url-status=live |access-date=15 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926102458/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article992039.ece |archive-date=26 September 2011 |accessdate=3 September 2020 |archivedate=26 September 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926102458/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article992039.ece }}{{registration required}}&lt;/ref&gt;ဘောလုံးပရိသတ်များစွာကို ဆွဲဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၂၀ နှင့် ၁၉၃၂ ခုနှစ်တွင် အက်ဖ်အေဖလား၏ဆီမီးဖိုင်နယ်တက်ရောက်နိုင်ခဲ့သည့်အသင်းများဖြစ်ကြပြီး ၁၉၃၀ နှစ်များတစ်လျှောက် ပထမတန်းတွင် ဆက်လက်ရှိနေသော်လည်း စစ်ပွဲများကြားတွင် ကလပ်သည်အောင်မြင်မှုမရခဲ့ပေ။

ယခင် အာဆင်နယ်နှင့်အင်္ဂလန်အသင်း၏ရှေ့တန်းကစားသမား [[တက်ဒရိတ်]]အား ၁၉၅၂ ခုနှစ်တွင် မန်နေဂျာအဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်းခံရသည်။ သူသည် အသင်းကို လူငယ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းပြီး လေ့ကျင့်မှုစနစ်ကို တိုးတက်စေခဲ့သည်။ အောက်တန်းနှင့်အပျော်တမ်းလိဂ်များမှလိမ္မာပါးနပ်သောလက်မှတ်ထိုးမှုများဖြင့် ပြန်လည်တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ၁၉၅၄-၅၅ခုနှစ်တွင် ချဲလ်ဆီးအသင်း၏ပထမဆုံးဆုကြီးအဖြစ် လိဂ်ချန်ပီယံဆုရရှိအောင် ဦးဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ နောက်ရာသီတွင် UEFA သည် [[ဥရောပချန်ပီယံလိဂ်ဖလား]]ကို စတင်ခဲ့သည်။ သို့သော်ဘောလုံးလိဂ်နှင့်အက်ဖ်အေမှကန့်ကွက်မှုများအပြီး ချယ်လ်ဆီးသည် မစတင်မှီပြိုင်ပွဲမှ နုတ်ထွက်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Glanville |first=Brian |author-link=Brian Glanville |date=27 April 2005 |title=The great Chelsea surrender |work=The Times |location=UK |url=http://www.thetimes.co.uk/tto/sport/football/europe/article2327902.ece |url-status=live |access-date=29 December 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212125949/http://www.thetimes.co.uk/tto/sport/football/europe/article2327902.ece |archive-date=12 December 2013}}&lt;/ref&gt;ချယ်လ်ဆီးသည် ဤအောင်မြင်မှုကို မတည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ဘဲ ကျန်ရှိနေသေးသော ၁၉၅၀ ပြည့်နှစ်များအတွင်း ဇယားအလယ်၌နေခဲ့ရသည်။ ဒရိတ်ကို ၁၉၆၁ တွင်ထုတ်ပယ်ခဲ့ပြီး ကစားသမားနည်းပြ [[တမ်မီ ဒိုချာတီ]]ဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်။

== ပထမ အသင်းလူစာရင်း ==
{{Updated|1 September 2023}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.chelseafc.com/en/teams/men |title=Men: Senior |publisher=Chelsea F.C. |access-date=18 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116191202/https://www.chelseafc.com/en/teams/men |archive-date=16 January 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;!----------------------------- READ THIS NOTICE FIRST BEFORE EDITING ----------------------------------
 – အသင်းဝက်ဆိုဒ်မှ ကစားသမားအသစ်များအား ဆေးစစ်အောင်ပြီး စာချုပ်ချုပ်ပြီးပါပြီဟု တရားဝင် မကြေညာမီ မထည့်ပါနှင့်။ 
– အသင်းမှ တရားဝင် မကြေညာမီ ကစားသမားများကို မထုတ်ပစ်ပါနှင့်။
 – Do NOT add or change squad numbers until it is official on the Chelsea F.C. website
 – Only add numberless players that are likely to become part of the first team
 – Pre-season numbers can be added temporarily with A REFERENCE
 – This is Wikipedia, not a football gazette. Anything unconfirmed and unsourced will be removed on sight
  ------------------------------------------------------------------------------------------------------&gt;
{{Fs start}}
{{Fs player|no=1|nat=ESP|pos=GK|name=[[Robert Sánchez]]}}
{{Fs player|no=2|nat=FRA|pos=DF|name=[[Axel Disasi]]}}
{{Fs player|no=3|nat=ESP|pos=DF|name=[[Marc Cucurella]]}}
{{Fs player|no=5|nat=FRA|pos=DF|name=[[Benoît Badiashile]]}}
{{Fs player|no=6|nat=BRA|pos=DF|name=[[Thiago Silva]]|other=[[Captain (association football)#Vice-captain|3rd captain]]}}
{{Fs player|no=7|nat=ENG|pos=FW|name=[[Raheem Sterling]]}}
{{Fs player|no=8|nat=ARG|pos=MF|name=[[Enzo Fernández]]}} 
{{Fs player|no=10|nat=UKR|pos=FW|name=[[Mykhailo Mudryk]]}}
{{Fs player|no=11|nat=ENG|pos=FW|name=[[Noni Madueke]]}}
{{Fs player|no=13|nat=ENG|pos=GK|name=[[Marcus Bettinelli]]}} 
{{Fs player|no=14|nat=ENG|pos=DF|name=[[Trevoh Chalobah]]}}
{{Fs player|no=15|nat=SEN|pos=FW|name=[[Nicolas Jackson]]}}
{{Fs player|no=16|nat=FRA|pos=MF|name=[[Lesley Ugochukwu]]}}
{{Fs player|no=17|nat=ENG|pos=MF|name=[[Carney Chukwuemeka]]}}
{{Fs player|no=18|nat=FRA|pos=FW|name=[[Christopher Nkunku]]}}
{{Fs player|no=19|nat=ALB|pos=FW|name=[[Armando Broja]]}}
{{Fs mid}}
{{Fs player|no=20|nat=ENG|pos=FW|name=[[Cole Palmer]]}}
{{Fs player|no=21|nat=ENG|pos=DF|name=[[Ben Chilwell]]|other=[[Captain (association football)#Vice-captain|vice-captain]]}}
{{Fs player|no=23|nat=ENG|pos=MF|name=[[Conor Gallagher]]}}
{{Fs player|no=24|nat=ENG|pos=DF|name=[[Reece James (footballer, born 1999)|Reece James]]|other=[[Captain (association football)|captain]]}}
{{Fs player|no=25|nat=ECU|pos=MF|name=[[Moisés Caicedo]]}}
{{Fs player|no=26|nat=ENG|pos=DF|name=[[Levi Colwill]]}}
{{Fs player|no=27|nat=FRA|pos=DF|name=[[Malo Gusto]]}}
{{Fs player|no=28|nat=SRB|pos=GK|name=[[Đorđe Petrović (footballer)|Djordje Petrović]]}}
{{Fs player|no=29|nat=NLD|pos=DF|name=[[Ian Maatsen]]}}
{{Fs player|no=33|nat=FRA|pos=DF|name=[[Wesley Fofana (footballer)|Wesley Fofana]]}}
{{Fs player|no=36|nat=BRA|pos=FW|name=[[Deivid Washington]]}}
{{Fs player|no=45|nat=BEL|pos=MF|name=[[Roméo Lavia]]}}
{{Fs player|no=47|nat=FIN|pos=GK|name=[[Lucas Bergström]]}}
{{Fs player|no=50|nat=WAL|pos=GK|name=[[Eddie Beach]]}}
{{Fs player|no=|nat=FRA|pos=DF|name=[[Malang Sarr]]}}
{{Fs end}}

=== အငှားချထားသည့် ကစားသမားများ ===
{{updated|2 September 2023}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.chelseafc.com/en/teams/men?tab=onLoan |title=Men: On Loan |publisher=Chelsea F.C. |access-date=2 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220807205754/https://www.chelseafc.com/en/teams/men?tab=onLoan |archive-date=7 August 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
{{Fs start}}
{{Fs player|no=|nat=SPA|pos=GK|name=[[Kepa Arrizabalaga]]|other=at [[Real Madrid CF|Real Madrid]] until 30 June 2024}}
{{Fs player|no=|nat=ENG|pos=GK|name=Teddy Curd|other=at [[Hashtag United F.C.|Hashtag United]] until 31 May 2024}}
{{Fs player|no=|nat=ENG|pos=GK|name=[[Teddy Sharman-Lowe]]|other=at [[Bromley F.C.|Bromley]] until 31 May 2024}}
{{Fs player|no=|nat=USA|pos=GK|name=[[Gabriel Slonina]]|other=at [[K.A.S. Eupen|Eupen]] until 30 June 2024}}
{{fs player|no=|nat=ENG|pos=DF|name=[[Bashir Humphreys]]|other=at [[Swansea City A.F.C.|Swansea City]] until 30 June 2024}}
{{fs player|no=|nat=ENG|pos=DF|name=[[Zak Sturge]]|other=at [[Peterborough United F.C.|Peterborough United]] until 30 June 2024}}
{{Fs player|no=|nat=ENG|pos=MF|name=[[Tino Anjorin]]|other=at [[Portsmouth F C|Portsmouth]] until 30 June 2024}}
{{Fs player|no=|nat=ITA|pos=MF|name=[[Cesare Casadei]]|other=at [[Leicester City F.C.|Leicester City]] until 31 May 2024}}
{{Fs player|no=|nat=ENG|pos=MF|name=[[Lewis Hall (footballer)|Lewis Hall]]|other=at [[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] until 30 June 2024}}
{{Fs player|no=|nat=JAM|pos=MF|name=[[Omari Hutchinson]]|other=at [[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] until 31 May 2024}}
{{Fs mid}}
{{Fs player|no=|nat=ENG|pos=MF|name=[[Dion Rankine]]|other=at [[Exeter City F.C.|Exeter City]] until 31 May 2024}}
{{Fs player|no=|nat=BRA|pos=MF|name=[[Andrey Santos]]|other=at [[Nottingham Forest F.C.|Nottingham Forest]] until 31 May 2024}}
{{Fs player|no=|nat=ENG|pos=MF|name=[[Harvey Vale]]|other=at [[Bristol Rovers F.C.|Bristol Rovers]] until 31 May 2024}}
{{Fs player|no=|nat=ENG|pos=MF|name=[[Charlie Webster (footballer)|Charlie Webster]]|other=at [[SC Heerenveen|Heerenveen]] until 30 June 2024}}
{{Fs player|no=|nat=MAR|pos=MF|name=[[Hakim Ziyech]]|other=at [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] until 30 June 2024}}
{{Fs player|no=|nat=ENG|pos=FW|name=[[Mason Burstow]]|other=at [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] until 30 June 2024}}
{{Fs player|no=|nat=CIV|pos=FW|name=[[David Datro Fofana]]|other=at [[1. FC Union Berlin|Union Berlin]] until 30 June 2024}}
{{Fs player|no=|nat=BRA|pos=FW|name=[[Ângelo Gabriel]]|other=at [[RC Strasbourg Alsace|Strasbourg]] until 30 June 2024}}
{{Fs player|no=|nat=BEL|pos=FW|name=[[Romelu Lukaku]]|other=at [[AS Roma|Roma]] until 30 June 2024}}
{{Fs player|no=|nat=POR|pos=FW|name=[[Diego Moreira]]|other=at [[Olympique Lyonnais|Lyon]] until 30 June 2024}}
{{Fs end}}


==ချဲလ်ဆီးအမျိုးသမီး ဘောလုံးအသင်း==
ချဲလ်ဆီးသည်ယခင်ကချဲလ်ဆီး လေဒီများ ဟုလူသိများသည့်[[အမျိုးသမီးဘောလုံးအသင်း]]၊ ချဲလ်ဆီးအမျိုးသမီး ဘောလုံးအသင်းကိုလည်း ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှစ၍ အမျိုးသားအသင်းနှင့်တွဲဖက်ခဲ့ပြီး ကလပ်အသင်း၏ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုအစီအစဉ်၏တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်သည်။ သူတို့ဟာသူတို့ရဲ့အိမ်တွင်းကစားပွဲများကို Kingsmeadowရှိ EFL League One ကလပ် AFC ဝင်ဘယ်ဒန် ရဲ့အိမ်ကွင်းမှာကစားသည်။ ကလပ်ကို ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် တောင်ပိုင်းတိုင်းချန်ပီယံများဖြစ်ပြီးနောက် ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ပရီးမီးယားလိဂ်သို့ တိုးမြှင့်ခြင်းခံရပြီး ၂၀၀၃ မှ ၂၀၁၃ ခုနှစ်အတွင်း Surrey ကောင်တီဖလား ကိုးကြိမ် အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ချဲလ်ဆီးအသင်းသည် [[အဖ်အေ အမျိုးသမီးစူပါလိဂ်]]ကို တည်ထောင်သူရှစ်ယောက်ထဲမှတစ်ယောက်ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ချဲလ်ဆီးအသင်းသည် FA ဖလားအမျိုးသမီး FA ဖလားကို ဝင်ဘေလေ အားကစားကွင်း၌ နော့ထ်ကောင်တီအမျိုးသမီးများအား အနိုင်ကစားပြီး ပထမဆုံးဖလားရခဲ့သည်။  နှင့်တစ်လအကြာတွင်၎င်းတို့၏ပထမ FA WSL ကိုအနိုင်ရခဲ့ပြီးပရီးမီးယားလိဂ်နှင့် FA ဖလား နှစ်ခု ရခဲ့သည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် သူတို့သည် ဒုတိယ လိဂ်နှင့်အက်ဖ်အေဖလား နှစ်လုံးရရှိခဲ့သည်။ နှစ်နှစ်အကြာ ၂၀၂၀ တွင်သူတို့သည် တတိယမြောက် လိဂ်ဖလားနှင့်လိဂ်ဖလားကို ပထမဆုံးအကြိမ်အနိုင်ရရှိခြင်းဖြင့်သူတို့၏နှစ်ဆအောင်မြင်မှုကို ထပ်မံရရှိခဲ့သည်။ ချဲလ်ဆီးအမျိုးသားအသင်း၏ကပ္ပတိန်ဟောင်း[[ဂျွန်တယ်ရီ]]သည်ချဲလ်ဆီးအမျိုးသမီးများ၏ဥက္ကဋ္ဌဖြစ်သည်။

==တစ်နှစ်တာ အကောင်းဆုံးကစားသမားများ==
{{Main|List of Chelsea F.C. players}}
{|
|-
|valign=&quot;top&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Year
! Winner
|-
|1967||{{flagicon|England}} [[ပီတာ ဘိုနက်တီ]]
|-
|1968||{{flagicon|Scotland}} [[ချာလီ ကူကီ]]
|-
|1969||{{flagicon|England}} [[ဒေးဗစ် ဝဘ်]]
|-
|1970||{{flagicon|England}} [[ဂျွန် ဟိုလင်]]
|-
|1971||{{flagicon|England}} [[ဂျွန် ဟိုလင်]]
|-
|1972||{{flagicon|England}} [[ဒေးဗစ် ဝဘ်]]
|-
|1973||{{flagicon|England}} [[ပီတာ အို့စ်ဂွတ်]]
|-
|1974||{{flagicon|England}} [[ဂါရီ လော့ခ်]]
|-
|1975||{{flagicon|Scotland}} [[ချာလီ ကူကီ]]
|-
|1976||{{flagicon|England}} [[ရေး ဝီလ်ကင်]]
|-
|1977||{{flagicon|England}} [[ရေး ဝီလ်ကင်]]
|-
|1978||{{flagicon|England}} [[မစ်ကီ ဒရိုင်း]]
|-
|1979||{{flagicon|England}} [[တွမ်မီ လန်ဂလီ]]
|-
|1980||{{flagicon|England}} [[ကလိုက် ဝေါ်လ်ကာ]]
|-
|1981||{{flagicon|SFR Yugoslavia}} [[ပီတာ ဘိုရာတာ]]
|}
|width=&quot;1&quot;|&amp;nbsp;
|valign=&quot;top&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Year
! Winner
|-
|1982||{{flagicon|England}} [[မိုက် ဖေလာရီ]]
|-
|1983||{{flagicon|Wales}} [[ဂျိုဝီ ဂျုံးစ်]]
|-
|1984||{{flagicon|Scotland}} [[ပက် နီဗင်]]
|-
|1985||{{flagicon|Scotland}} [[ဒေးဗစ် စပီးဒီ]]
|-
|1986||{{flagicon|Wales}} [[အက်ဒီ နိုင်ဝစ်ကီ]]
|-
|1987||{{flagicon|Scotland}} [[ပက် နီဗင်]]
|-
|1988||{{flagicon|England}} [[တိုနီ ဒိုရီဂို]]
|-
|1989||{{flagicon|England}} [[ဂရေဟန် ရိုဘတ်စ်]]
|-
|1990||{{flagicon|Netherlands}} [[ကန် မွန်ကူ]]
|-
|1991||{{flagicon|Ireland}} [[အန်ဒီ တောင်စန်]]
|-
|1992||{{flagicon|England}} [[ပေါ အီလီဝေါ့]]
|-
|1993||{{flagicon|Jamaica}} [[ဖရန့် စင်ကလဲ]]
|-
|1994||{{flagicon|Scotland}} [[စတီဖ် ကလာ့]]
|-
|1995||{{flagicon|Norway}} [[အာလန် ဂျွန်ဆန်]]
|-
|1996||{{flagicon|Netherlands}} [[ရုဒ် ဂူးလဒ်]]
|}
|width=&quot;1&quot;|&amp;nbsp;
|valign=&quot;top&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Year
! Winner
|-
|1997||{{flagicon|Wales}} [[မာ့က် ဟူးချ်]]
|-
|1998||{{flagicon|England}} [[ဒန်းနစ် ဝိုက်စ်]]
|-
|1999||{{flagicon|Italy}} [[ဂီရန်ဖရန်ကို ဇိုလာ]]
|-
|2000||{{flagicon|England}} [[ဒန်းနစ် ဝိုက်စ်]]
|-
|2001||{{flagicon|England}} [[ဂျွန် တယ်ရီ]]
|-
|2002||{{flagicon|Italy}} [[ကာလို ကူစီဒီနီ]]
|-
|2003||{{flagicon|Italy|2003}} [[ဂီရန်ဖရန်ကို ဇိုလာ]]
|-
|2004||{{flagicon|England}} [[ဖရန့် လမ်းပတ်]]
|-
|2005||{{flagicon|England}} [[ဖရန့် လမ်းပတ်]]
|-
|2006||{{flagicon|England}} [[ဂျွန် တယ်ရီ]]
|-
|2007||{{flagicon|Ghana}} [[မိုက်ကယ် အက်စီရန်]]
|-
|2008||{{flagicon|England}} [[ဂျိုကိုး]]
|-
|2009||{{flagicon|England}} [[ဖရန့် လမ်းပတ်]]
|-
|2010||{{flagicon|Ivory Coast}} [[ဒီဒီရာ ဒရောဘာ]]
|-
|2011||{{flagicon|Czech Republic}} [[ပီတာ ချက်]]
|}
|width=&quot;1&quot;|&amp;nbsp;
|valign=&quot;top&quot;|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Year
! Winner
|-
|2012||{{flagicon|Spain}} [[ဂျူရန် မာတာ]]
|-
|2013||{{flagicon|Spain}} [[ဂျူရန် မာတာ]]
|-
|2014||{{flagicon|Belgium}} [[အီဒင် ဟာဇက်]]
|-
|2015||{{flagicon|Belgium}} [[အီဒင် ဟာဇက်]]
|-
|2016||{{flagicon|Brazil}} [[ဝီလယမ်]]
|-
|2017||{{flagicon|Belgium}} [[အီဒင် ဟာဇက်]]
|-
|2018||{{flagicon|France}} [[အန်ဂိုလို ကန်တီ]]
|-
|2019||{{flagicon|Belgium}} [[အီဒင် ဟာဇက်]]
|-
|2020||{{flagicon|Croatia}} [[မာတီအို ကိုဗာဆစ်]]
|-
|2021||{{flagicon|England}} [[မေဆန် မောင့်]]
|-
|2022||{{flagicon|England}} [[မေဆန် မောင့်]]
|}
|}

Source: [http://www.chelseafc.com/teams/player-of-the-year.html Chelsea F.C.]

==ထင်ရှားသော မန်နေဂျာများ==
{{Details|List of Chelsea F.C. managers}}
အောက်ပါမန်နေဂျာများသည် ချဲလ်ဆီးအသင်းကို ကိုင်တွယ်နေချိန်အတွင်း အနည်းဆုံးဖလားတစ်လုံး ရယူခဲ့သူများဖြစ်သည်။
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! အမည်
! အချိန်ကာလ
! ဖလားများ
|-
|{{flagicon|England}} [[တက် ဒရိတ်]]
|1952–1961
|[[Football League First Division|First Division Championship]], [[FA Community Shield|Charity Shield]]
|-
|{{flagicon|Scotland}} [[တွန်မီ ဒိုချာတီ]]
|1962–1967
|[[Football League Cup|League Cup]]
|-
|{{flagicon|England}} [[ဒေ့ ဆက်တန်]]
|1967–1974
|[[FA Cup]], [[UEFA Cup Winners' Cup]]
|-
|{{flagicon|England}} [[ဂျွန် နီးလ်]]
|1981–1985
|[[Football League Second Division|Second Division Championship]]
|-
|{{flagicon|England}} [[ဂျွန် ဟိုလင်]]
|1985–1988
|[[Full Members Cup]]
|-
|{{flagicon|England}} [[ဘော့ဘီ ကမ်းဘလ်]]
|1988–1991
|[[Football League Second Division|Second Division Championship]], [[Full Members Cup]]
|-
|{{flagicon|Netherlands}} [[ရုဒ် ဂူးလဒ်]]
|1996–1998
|[[FA Cup]]
|-
|{{flagicon|Italy}} [[ဂျီရန်လူကာ ဗီရာလီ]]
|1998–2000
|[[FA Cup]], [[Football League Cup|League Cup]], [[FA Community Shield|Charity Shield]], [[UEFA Cup Winners' Cup]], [[UEFA Super Cup]]
|-
|{{flagicon|Portugal}} [[ယိုဆဲ မော်ရင်ညို|ဟိုဆေး မိုရင်ဟို]]
|2004–2007&lt;br /&gt;2013–2015
|3 [[Premier League]]s, 3 [[Football League Cup|League Cups]], [[FA Cup]], [[FA Community Shield|Community Shield]]
|-
|{{Flagicon|Netherlands}} [[ဂူးစ် ဟစ်ဒင်]]
|2009&lt;br /&gt;2015–2016&lt;ref group=&quot;nb&quot;&gt;Includes [[Caretaker manager]]&lt;/ref&gt;
|[[FA Cup]]
|-
|{{flagicon|Italy}} [[ကာလို အန်ဆယ်လိုတီ]]
|2009–2011
|[[Premier League]], [[FA Cup]], [[FA Community Shield|Community Shield]]
|-
|{{flagicon|Italy}} [[ရိုဘက်တို ဒီ မက်တီရို]]
|2012&lt;ref group=&quot;nb&quot;&gt;Won as [[Interim management|Interim first team coach]]&lt;/ref&gt;
|[[FA Cup]], [[UEFA Champions League]]
|-
|{{flagicon|Spain}} [[ရာဖာအလ် ဘန်နီတက်စ်]]
|2012–2013&lt;ref group=&quot;nb&quot;&gt;Includes [[Interim management|Interim manager]]&lt;/ref&gt;
|[[UEFA Europa League]]
|-
|{{flagicon|Italy}} [[အန်တိုနီရို ကွန်တီ]]
|2016–2018
|[[Premier League]], [[FA Cup]]
|-
|{{flagicon|Italy}} [[မော်ရီဇီအို ဆာရီ]]
|2018–2019
|[[UEFA Europa League]]
|-
|{{flagicon|GER}} [[သောမတ် တူချယ်]] 
|2021-2022 
|[[UEFA Champions League]], [[UEFA Super Cup]], [[FIFA Club World Cup]]
|}

&lt;!-- NOTE: PLEASE DISCUSS CONTROVERSIAL CHANGES ON THE ARTICLE'S TALK PAGE. PLEASE DO NOT EDIT WAR --&gt;

==အုပ်ချုပ်ရေး အသင်း==
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Position
!Staff
|-
|Head coach||{{flagicon|ARG}} [[Mauricio Pochettino]]
|-
|Assistant head coach||{{flagicon|ESP}} Jesús Pérez
|-
|First team coach||{{flagicon|ARG}} [[Miguel D'Agostino]]
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|Goalkeeper coaches||{{flagicon|POR}} [[Hilário (footballer, born 1975)|Henrique Hilário]]
|-
|{{flagicon|ESP}} [[Toni Jiménez]]
|-
|{{flagicon|ENG}} [[Ben Roberts (footballer)|Ben Roberts]]
|-
|Assistant goalkeeper coach||{{flagicon|ENG}} James Russell
|-
|Coach||{{flagicon|ARG}} [[Sebastiano Pochettino]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|Fitness coaches||{{flagicon|ENG}} Matt Birnie
|-
|{{flagicon|ENG}} Will Tullett
|-
|Assistant coach||{{flagicon|ESP}} [[Bruno (footballer, born 1980)|Bruno Saltor]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|Loan technical coaches||{{flagicon|ITA}} [[Carlo Cudicini]]
|-
|{{flagicon|ENG}} [[Andy Myers]]
|-
|Technical mentor||{{flagicon|FRA}} [[Claude Makélélé]]
|-
|Head of youth development||{{Flagicon|ENG}} Neil Bath
|-
|Development squad head coach||{{flagicon|ENG}} [[Mark Robinson (football manager)|Mark Robinson]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|Development squad assistant||{{flagicon|ENG}} Jack Mesure
|-
|{{flagicon|ENG}} James Simmonds
|-
|Under-18s head coach||{{flagicon|ENG}} Hassan Sulaiman
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|Under-18s assistant||{{flagicon|SCO}} Andy Ross
|-
|{{flagicon|ENG}} [[Jimmy Smith (footballer, born 1987)|Jimmy Smith]]
|-
|Recruitment||{{flagicon|SCO}} [[Kyle Macaulay]]
|-
|}

==စံချိန်များ==
[[File:Frank Lampard'13-14.JPG|thumb|200px|[[ဖရန့် လမ်းပတ်]] အသင်းသက်တမ်း တလျောက် ဂိုးအများဆုံးသွင်းယူသူ]]
ချယ်လ်ဆီး၏အများဆုံးပါဝင်ကစားသူမှာ ကပ္ပတိန်ဟောင်း [[ရွန်ဟာရစ်]]ဖြစ်ပြီး ၁၉၆၁ မှ ၁၉၈၀ အတွင်း ကလပ်အသင်းအတွက် ၇၉၅ ပွဲ ကစားခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;stats&quot;&gt;For the appearance and goalscoring records of all Chelsea players, see {{Cite book |last=Glanvill |first=Rick |title=Chelsea FC: The Official Biography |url=https://archive.org/details/chelseafcofficia0000glan |year=2006 |pages=[https://archive.org/details/chelseafcofficia0000glan/page/398 399]–410}}&lt;/ref&gt; အခြားကစားသမား လေးဦးသည် ကလပ်အတွက် ပွဲပေါင်း ၅၀၀ ကျော်ကစားခဲ့သည် - [[ပီတာဘိုနက်တီ]] (၇၂၉၊ ၁၉၅၉-၇၉)၊ [[ဂျွန်တယ်ရီ]] (၇၁၇၊ ၁၉၉၈-၂၀၁၇)၊ [[ဖရန့်လမ်းပတ်]](၆၄၈၊ ၂၀၀၁-၂၀၁၄) နှင့် [[ဂျွန်ဟိုလင်]] (၅၉၂၊ ၁၉၆၃-၁၉၇၅နှင့် ၁၉၈၃-၁၉၈၄) ။ အင်္ဂလန်အသင်းအတွက် ၁၀၃ ပွဲ (ကလပ်တွင်ရှိနေစဉ် ၁၀၁ပွဲ) ဖြင့် ဖရန့်လမ်းပတ်သည် ချယ်လ်ဆီးအသင်း၏နိုင်ငံပွဲအများဆုံးကစားသမားဖြစ်သည်။ ၂၀၁၃-၁၄ ဘောလုံးရာသီ၏ တစ်ရာသီအတွင်း ၅၇ ပွဲ ကစားခဲ့ခြင်းသည် ချယ်လ်ဆီးအသင်းမှစတင်ခဲ့သည့်ကစားသမားတိုင်းအတွက် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ - ကလပ်စံချိန်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pre-Match Briefing: Burnley v Chelsea – part one |url=http://www.chelseafc.com/news/latest-news/2014/08/pre-match-briefing--burnley-v-chelsea.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819102959/http://www.chelseafc.com/news/latest-news/2014/08/pre-match-briefing--burnley-v-chelsea.html |archive-date=19 August 2014 |access-date=18 August 2014 |publisher=Chelsea FC}}&lt;/ref&gt;

[[File:Fernando Torres 03 Chelsea vs AS-Roma 10AUG2013.jpg|thumb|left|150px|၂၀၁၁ ဇန်နဝါရီလတွင် [[ဖာနန်ဒိုတောရက်စ်]]ကို ပေါင်သန်း ၅၀ ဖြင့်ဝယ်ယူခဲ့ပြီး ဗြိတိန်စံချိန်ချိုးခဲ့သည်။ ထိုစံချိန် ၂၀၁၄ခုထိ တည်ခဲ့သည်]]

လမ်းပတ်သည် (၆၄၈) ပွဲတွင် (၂၁၁ ဂိုး) သွင်းယူနိုင်ခဲ့ပြီးချယ်လ်ဆီး၏အများဆုံးဂိုးသွင်းသူဖြစ်သည်။ (၂၀၀၁-၂၀၁၄)၊ သူသည် ၂၀၁၃ ခုနှစ်မေလတွင် [[ဘော့ဘီတမ်ဘလင်း]]၏နှစ်ပေါင်း ၂၀၂ ကြာစံချိန်ကိုကျော်ဖြတ်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |date=19 May 2013 |title=Chelsea's Frank Lampard given golden boot by Bobby Tambling |publisher=BBC |url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22589526 |url-status=live |access-date=7 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130812061026/http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22589526 |archive-date=12 August 2013}}&lt;/ref&gt;  အခြားကစားသမားရှစ်ယောက်သည် ချယ်လ်ဆီးအတွက် ဂိုးပေါင်း ၁၀၀ ကျော်ဂိုး သွင်းယူခဲ့သည်။ [[ဂျော့ဂ်ျဟယ်လ်ဒန်]] (၁၉၀၆-၁၉၁၂)၊ [[ဂျော့ခ်ျ မေးလ်]] (၁၉၂၉-၁၉၃၉)၊ [[ရိုင်းဘန်တလီ]](၁၉၄၈-၁၉၅၆) [[ပီတာအော့စ်ဂွဒ်]](၁၉၆၄-၁၉၇၄ နှင့် ၁၉၇၈-၁၉၇၉), [[ကယ်ရီ ဒစ်ဇင်]] (၁၉၈၃-၁၉၉၂), [[ဒီဒီရာ ဒရောဘာ]] (၂၀၀၄-၂၀၁၂ နှင့် ၂၀၁၄-၂၀၁၅) နှင့်[[အေဒင် ဟာဇက်]] (၂၀၁၂-၂၀၁၉) ။ [[ဂရီးစ်]]သည် တစ်ရာသီအတွင်း ဂိုးအများဆုံး သွင်းယူနိုင်မှုအတွက်(၁၉၆၀-၆၁ တွင် ၄၃ဂိုး) စံချိန်ကို ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 February 2009 |title=Chelsea Legends |url=http://chelseazone.wordpress.com/chelsea-legends/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140814211702/http://chelseazone.wordpress.com/chelsea-legends/ |archive-date=14 August 2014 |access-date=11 August 2014 |publisher=Chelsea News}}&lt;/ref&gt; ချယ်လ်ဆီးကစားသမားတစ်ဦး အနေဖြင့် ဂရီးစ်သည် အသက် နှစ် ၂၀ နှင့်ရက်ပေါင်း ၂၉၀ တွင်အင်္ဂလိပ်ထိပ်တန်းအဆင့်မြင့်တန်းတွင် ဂိုးပေါင်း ၁၀၀ သွင်းယူနိုင်သည့် အငယ်ဆုံးကစားသမားဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jimmy Greaves |url=http://www.chelseafc.com/the-club/club-history/former-players/boilerplate/jimmy-greaves.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812202321/http://www.chelseafc.com/the-club/club-history/former-players/boilerplate/jimmy-greaves.html |archive-date=12 August 2014 |access-date=11 August 2014 |publisher=chelseafc.com}}&lt;/ref&gt;

ချယ်လ်ဆီး၏သွင်းဂိုးအများဆုံးနိုင်သည့်ပွဲမှာ ၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် Cup Winners' Cup ရှုံးထွက်ဖလားပွဲတွင် ဂျွန်နက်ဟော့ချာရေ့ကို ၁၃-၀ ဂိုးသွင်းယူနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Words on Winning: 21–0 |url=http://www.chelseafc.com/news-article/article/2465594 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140423225144/http://www.chelseafc.com/news-article/article/2465594 |archive-date=23 April 2014 |access-date=23 April 2014 |website=chelseafc.com |publisher=Chelsea FC}}&lt;/ref&gt; ကလပ်၏အကြီးကျယ်ဆုံးထိပ်တန်းအနိုင်ရမှုမှာ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ဝီဂန် အက်သလက်တစ် ကို ၈-၀ ဖြင့်အနိုင်ရရှိခဲ့ပြီး ၂၀၁၂ တွင် Aston Villa နှင့်အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chelsea v Wigan match report |url=http://www.chelseafc.com/matchday-live/match/47531 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605231009/http://www.chelseafc.com/matchday-live/match/47531 |archive-date=5 June 2014 |access-date=23 April 2014 |website=chelseafc.com |publisher=Chelsea FC}}&lt;/ref&gt; ချယ်လ်ဆီး၏အကြီးမားဆုံးအရှုံးမှာ ၁၉၅၃ တွင် Wolverhampton Wanderers နှင့် ၈-၁ ဖြစ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chelsea FC |url=http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=52914/profile/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111002510/http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=52914/profile/index.html |archive-date=11 January 2012 |access-date=15 January 2012 |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dutton |first=Paul |title=Ask Statsman 37 |url=http://www.chelseafc.com/chelsea-article/article/3489606/title/ask-statman-37 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131121213128/http://www.chelseafc.com/chelsea-article/article/3489606/title/ask-statman-37 |archive-date=21 November 2013 |access-date=23 April 2014 |publisher=Chelsea FC}}&lt;/ref&gt;ကလပ်၏ ၁၉၁၁ ခုနှစ်တွင်ယူအီးအက်ဖ်အေCup Winners' Cup ရှုံးထွက်ဖလားပွဲတွင် Jeunesse Hautcharage ကို ၂၁-၀ စုစုပေါင်းအနိုင်ရရှိခဲ့ခြင်းသည် ဥရောပပြိုင်ဆိုင်မှုတွင် စံချိန်တင်ထားသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cup Winners' Cup Trivia |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/cwc.html#rec |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102052819/http://rsssf.com/miscellaneous/cwc.html#rec |archive-date=2 January 2010 |access-date=21 January 2007 |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation}}&lt;/ref&gt;  ၁၉၁၅ ခုနှစ်အောက်တိုဘာ ၁၂ ရက်တွင် အာဆင်နယ်အသင်းနှင့်ပထမတန်းပွဲစဉ်အတွက် တရားဝင် ချယ်လ်ဆီး၏အိမ်တွင်းအမြင့်ဆုံးတက်ရောက်မှုမှာ ၈၂,၉၀၅ ဖြစ်သည်။ သို့သော်ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် လူဦးရေ ၁၀၀,၀၀၀ ကျော်သည် ၁၉၄၅၊ နိုဝင်ဘာ ၁၃ ရက်တွင်ဆိုဗီယက်အသင်း ဒင်းနမိုမော်စကိုနှင့်ချစ်ကြည်ရေးပွဲတွင် တက်ရောက်ကြည့်ရှုခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Team History – 1940s |url=http://www.chelseafc.com/news-article/article/1800268 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713083616/http://www.chelseafc.com/page/TeamHistory/0%2C%2C10268~1800268%2C00.html |archive-date=13 July 2011 |access-date=23 April 2014 |website=chelseafc.com |publisher=Chelsea FC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Viner |first=Brian |date=29 October 2005 |title=Brian Viner: Diamond days of side who brought touch of glamour to post-war Britain |work=The Independent |publisher=Independent Print Limited |url=https://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/brian-viner-diamond-days-of-side-who-brought-touch-of-glamour-to-postwar-britain-6143279.html |access-date=20 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302032913/http://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/brian-viner-diamond-days-of-side-who-brought-touch-of-glamour-to-postwar-britain-6143279.html |archive-date=2 March 2014 |accessdate=3 September 2020 |archivedate=2 March 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140302032913/http://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/brian-viner-diamond-days-of-side-who-brought-touch-of-glamour-to-postwar-britain-6143279.html }}&lt;/ref&gt;

ချဲလ်ဆီးအသင်းသည် ၂၀၀၄-၀၅ရာသီတွင် တစ်ရာသီအတွင်း အမှတ်အများဆုံး (၉၅မှတ်)၊ ပေးဂိုးအနည်းဆုံး (၁၅ဂိုး)၊ ပေးဂိုးမရှိပွဲ အများဆုံး (၂၅ပွဲ) ရှိရခဲ့ပြီး အင်္ဂလန်စံချိန်များ ပိုင်ရှင်ဖြစ်သည်။  ၂၀၁၆-၂၀၁၇ရာသီတွင် အမှတ်ပေးပြိုင်ပွဲတွင် နိုင်ပွဲ ၃၀ပွဲ ရရှိခဲ့ပြီး ၂၀၀၅-၂၀၀၆ ရာသီ စတင်သည့် ပွဲ ၆ပွဲဆက်တိုက် ပေးဂိုးမရှိသည့် စံချိန်များကို လည်း ပိုင်ဆိုင်ထားသည်။ ချဲလ်ဆီးသည်, [[အာဆင်နယ်]]အသင်းနှင့်အတူ, [[ဆွမ်ဆီးမြို့]]အသင်းနှင့် ပြိုင်ပွဲတွင် ပထမဆုံး အင်္ကျီကျောနံပါတ်များ တပ်ဆင်ပြီး ၂၅ ဩဂုတ်လ ၁၉၂၈နေ့ပွဲတွင် စတင် ဝတ်ဆင်ကစားခဲ့သည့် အသင်းဖြစ်သည်။ ၁၉ ဧပြီလ ၁၉၅၇ခုနှစ်တွင် ပြုလုပ်သော [[နယူးကာဆယ်]]အသင်းနှင့် ပြိုင်သော ပြည်တွင်း အဝေးကွင်းပွဲစဉ်သို့ လေယာဉ်ဖြင့် သွားခဲ့သည့် ပထမဆုံး အင်္ဂလိပ်အသင်းလည်းဖြစ်သည်။ ၂၆ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၉၉ခုနှစ်တွင် ကျင်းပသော ပြည်တွင်းအမှတ်ပေးပွဲ [[ဆောက်သမ်တန်]]အသင်းနှင့် ပြိုင်ပွဲတွင် [[ပွဲထွက် ၁၁ဦး လူစာရင်း]]တွင်  (အင်္ဂလိပ် / အိုင်းရှစ်လူမျိုး တစ်ဦးမှ မပါဘဲ) အားလုံးနိုင်ငံခြားသားများဖြင့်ကစားခဲ့သည့် ပထမဆုံး အင်္ဂလန်အသင်းဖြစ်သည်။

၂၀၀၄ ခုနှစ်မတ်လ ၂၀ ရက်မှ ၂၀၀၈ အောက်တိုဘာ ၂၆ အထိ ချယ်လ်ဆီးသည် အိမ်ကွင်းတွင် စံချိန် ၈၆ ပွဲ ဆက်တိုက် အရှုံးမရှိလိဂ်ပွဲများ ကစားနိုင်ခဲ့ပြီး လီဗာပူးလ်အသင်းက ၁၉၇၈ မှ ၁၉၈၀ အကြားတွင် ၆၃ ပွဲဖြင့်နိုင်ခဲ့သည့် စံချိန်ကို ချိုးခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 August 2007 |title=Chelsea 3–2 Birmingham |work=BBC Sport |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/6931067.stm |url-status=live |access-date=9 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112084348/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/6931067.stm |archive-date=12 January 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=26 October 2008 |title=Chelsea 0–1 Liverpool |work=BBC Sport |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/7674108.stm |url-status=live |access-date=26 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081029080837/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/7674108.stm |archive-date=29 October 2008}}&lt;/ref&gt;ချယ်လ်ဆီးသည် ပရီးမီးယားလိဂ်ရာသီတွင်း သွင်းဂိုးမပေးရသည့်ပွဲ  (အများဆုံး) (၂၅ ပွဲ) ၊လိဂ်တစ်ရာသီအတွင်း ဂိုးအနည်းဆုံးသွင်းခံရမှု ဂိုး(၁၅) များဖြင့်အင်္ဂလိပ်စံချိန်ကိုရရှိထားသည်(နှစ်ခုလုံး ၂၀၀၄-၀၅ ရာသီတွင် ရခဲ့သည်)။ &lt;ref name=&quot;records&quot;&gt;{{Cite news |date=13 May 2005 |title=Mourinho proud of battling finish |work=BBC Sport |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/c/chelsea/4545045.stm |url-status=live |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728192326/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/c/chelsea/4545045.stm |archive-date=28 July 2011}}&lt;/ref&gt;ထို့အပြင် ၂၀၀၅-၀၆ရာသီအစတွင် သွင်းဂိုးမပေးရသည့်ပွဲ (၆ပွဲ) စံချိန်တင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |date=17 September 2005 |title=Charlton 0–2 Chelsea |work=BBC Sport |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/4232354.stm |url-status=live |access-date=12 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112084348/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/4232354.stm |archive-date=12 January 2016}}&lt;/ref&gt; ချယ်လ်ဆီးအသင်းသည် ၂၀၀၈ ခုနှစ်ဧပြီလ ၅ ရက်မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်ဒီဇင်ဘာ ၆ ရက်အကြား၌ တစ်ဆက်တိုက်အဝေးကွင်းပရီးမီးယားလိဂ်အနိုင်များ(၁၁)ပွဲကို ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 December 2008 |title=Chelsea in eleven heaven |publisher=Premier League |url=http://www.premierleague.com/page/Magazinedettail/0,,12306~1491763,00.html |url-status=dead |access-date=18 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219192857/http://www.premierleague.com/page/Magazinedettail/0%2C%2C12306~1491763%2C00.html |archive-date=19 December 2008 |accessdate=4 September 2020 |archivedate=19 December 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081219192857/http://www.premierleague.com/page/Magazinedettail/0,,12306~1491763,00.html }}&lt;/ref&gt; ချယ်လ်ဆီးသည် ၂၀၀၅-၀၆ ရာသီတွင် ပရီးမီးယားလိဂ် ရာသီအစကိုးပွဲဆက် နိုင်ခဲ့သည့် တစ်ခုတည်းသောအသင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Diamond |first=Harry |date=19 September 2019 |title=Six best ever starts to a Premier League season |publisher=The Football Faithful |url=https://thefootballfaithful.com/best-ever-starts-premier-league-season/ |url-status=live |access-date=28 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221051836/https://thefootballfaithful.com/best-ever-starts-premier-league-season/ |archive-date=21 December 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=21 October 2019 |title=Premier League stats: Manchester United end Liverpool's winning run |publisher=BBC |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/50117238 |url-status=live |access-date=28 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031042409/https://www.bbc.co.uk/sport/football/50117238 |archive-date=31 October 2019}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ မှ ၂၀၁၃ ခုနှစ်အထိ ချယ်လ်ဆီးသည် အက်ဖ်အေဖလားပြိုင်ပွဲ ၂၉ ခုဆက်တိုက် (ပင်နယ်တီကန်မှုမှ လွဲ၍) အရှုံးမရှိ ဆက်တိုက်နိုင်သည့် စံချိန်တင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 April 2013 |title=Chelsea 1-0 Man Utd |publisher=BBC |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/21921311 |url-status=live |access-date=15 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115010851/https://www.bbc.co.uk/sport/football/21921311 |archive-date=15 November 2019}}&lt;/ref&gt;

ချယ်လ်ဆီးသည် ၂ကြိမ်တိုင် ဗြိတိန်ကလပ်တစ်သင်းသို့ အမြင့်ဆုံးပြောင်းရွှေ့ကြေးအတွက် စံချိန်တင် ချိုးဖောက်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လတွင် [[အေစီမီလန်]] မှ [[အန်ဒရီ ရှက်ချန်ကို]]ကို သူတို့၏ပေါင် ၃၀.၈ သန်းဝယ်ယူမှုသည် ဗြိတိသျှစံချိန်တင်ဖြစ်ပြီး ၂၀၀၈ စက်တင်ဘာလတွင်မှ [[ရော်ဘင်ဟို]] အတွက် [[မန်ချက်စတာစီးတီး]]မှပေးခဲ့သောပေါင် ၃၂.၅ သန်းက သာလွန်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 June 2006 |title=Chelsea land Shevchenko with £30.8m record deal |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/chelsea-land-shevchenko-with-163308m-record-deal-480555.html |url-status=live |access-date=15 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115010851/https://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/chelsea-land-shevchenko-with-163308m-record-deal-480555.html |archive-date=15 November 2019 |accessdate=3 September 2020 |archivedate=15 November 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191115010851/https://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/chelsea-land-shevchenko-with-163308m-record-deal-480555.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=5 January 2012 |title=Man City beat Chelsea to Robinho |publisher=BBC |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_city/7593026.stm |url-status=live |access-date=15 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180702234242/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_city/7593026.stm |archive-date=2 July 2018}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၁ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလတွင် လီဗာပူးလ်မှ[[ဖာနန်ဒိုတောရက်စ်]]ကို ပေါင်သန်း ၅၀ ဖြင့်ဝယ်ယူခဲ့သည့် စံချိန်မှာ ၂၀၁၄ ဩဂုတ်လတွင် [[အန်ဂျယ်ဒီမာရီယာ]]အား ပေါင် ၅၉.၇ သန်းဖြင့် [[မန်ချက်စတာယူနိုက်တက်]]သို့ လက်မှတ်ရေးထိုးသည့်အချိန်အထိ စံချိန်တင်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Transfer news: Manchester United sign Angel di Maria from Real Madrid |url=http://www1.skysports.com/football/news/12691/9441613/transfer-news-manchester-united-complete-signing-of-angel-di-maria.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141106094704/http://www1.skysports.com/football/news/12691/9441613/transfer-news-manchester-united-complete-signing-of-angel-di-maria.html |archive-date=6 November 2014 |access-date=6 November 2014 |website=Sky Sports}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လတွင်ကလပ်၏ပေါင် ၇၁ သန်းကို [[ကီပါအာရီဇာဘလာဂါ]]Kepa Arrizabalaga ကို ဝယ်ယူခဲ့သည်မှာဂိုးသမားတစ်ဦး အတွကကမ္ဘာ့စံချိန်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |date=9 August 2018 |title=Kepa Arrizabalaga: Chelsea sign Athletic Bilbao goalkeeper in world record deal |publisher=BBC |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/45120514 |url-status=live |access-date=15 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422201115/https://www.bbc.co.uk/sport/football/45120514 |archive-date=22 April 2020}}&lt;/ref&gt;

== ချဲလ်ဆီးအသင်း၏အောင်မြင်မှုများ ==

* အမှတ်ပေးချန်ပီယံ − (၆) ကြိမ် (၁၉၅၄-၅၅၊ ၂၀၀၄-၀၅၊ ၂၀၀၅-၀၆၊ ၂၀၀၉-၁၀၊ ၂၀၁၄-၁၅၊ ၂၀၁၆-၂၀၁၇)
* အက်ဖ်အေ ဖလားချန်ပီယံ − (၇) ကြိမ် (၁၉၇၀၊ ၁၉၉၇၊ ၂၀၀၀၊ ၂၀၀၇၊ ၂၀၀၉၊ ၂၀၁၀၊ ၂၀၁၂)
* ကားလင်းဖလား − (၄) ကြိမ် (၁၉၆၅၊ ၁၉၉၈၊ ၂၀၀၅၊ ၂၀၀၇)
* ကွန်မြူနတီဒိုင်းချန်ပီယံ − (၄) ကြိမ် (၁၉၅၅၊ ၂၀၀၀၊ ၂၀၀၅၊ ၂၀၀၉)
* ချန်ပီယံလိဂ်ဖလား − (၂) ကြိမ် − (၂၀၁၂၊၂၀၂၁)
* ဥရောပရှုံးထွက်ဖလား − (၂) ကြိမ် (၁၉၇၁၊ ၁၉၉၈)
* ဥရောပစူပါဖလား − (၂) ကြိမ် (၁၉၉၈၊ ၂၀၂၂)
*ယူရိုပါလိဂ်ဖလား- (၂) ကြိမ် (၂၀၁၃၊ ၂၀၁၉)
*ဖီဖာကလပ်ကမ္ဘာ့ဖလား- (၁) ကြိမ် (၂၀၂၂)

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

{{Premier League}}

[[Category:ချဲလ်ဆီးဘောလုံးအသင်း]]
[[Category:ကြေးစားဘောလုံးအသင်း]]</text>
      <sha1>6lu9dq49opr82pl5eaoymq8ismx1tt2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တြိဂံဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13340</id>
    <revision>
      <id>1026836</id>
      <parentid>1026282</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:57:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-13904-93</username>
        <id>140332</id>
      </contributor>
      <origin>1026836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10546" sha1="98anb2v5rzit3kskyu1ci7ye0dzbtcx" xml:space="preserve">{{Ref improve|date=စက်တင်ဘာ ၂၀၂၁}}
{{Infobox military unit
| unit_name                   = တြိဂံဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်
| native_name                 = တသခ
| image                       = Shoulder sleeve insignia of Triangle Region Command.svg
| image_size                  = 216px
| caption                     = တြိဂံဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်တံဆိပ်
| country                     = {{Flag|Myanmar}}
| branch                      = {{Army|Myanmar}}
| type                        = [[တပ်မတော် တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်များ|တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]
| specialization              = နယ်မြေဒေသ ကာကွယ်ရေး၊ လုံခြုံရေး၊ စစ်ဆင်ရေး၊ နယ်မြေအတွင်းရှိ တပ်အားလုံး၏ ဦး/ရေး/ထောက်ဆိုင်ရာကိစ္စရပ်များ စီမံပေးခြင်း၊ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲခြင်း
| nickname                    = တြိဂံ
| commander1                  = ဗိုလ်ချုပ် စိုးမြတ်ထွဋ်
| commander1_label            = တိုင်းမှူး
| commander2                  = ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်နိုင်စိုး
| commander2_label            = ဒုတိယတိုင်းမှူး
| identification_symbol       = [[Image:Mm-triangle-rmc.svg|border|200px]]
| identification_symbol_label = အလံတော်
}}

'''တြိဂံဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်''' (အတိုကောက် '''တသခ''') သည် [[ကျိုင်းတုံမြို့]]အခြေစိုက် [[တပ်မတော် တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်များ|တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]တစ်ခု ဖြစ်သည်။ 

အဓိက တာဝန်မှာ ရှမ်းပြည်နယ်(အရှေ့ပိုင်း)နယ်မြေနှင့် ၎င်းနှင့်ထိစပ်နေသော နေရာဒေသများ၏ ကာကွယ်ရေး၊ လုံခြုံရေးနှင့် စစ်ဆင်ရေးဆိုင်ရာကိစ္စရပ်များအား အဓိကတာဝန်ယူဆောင်ရွက်ရသည်။ ထို့ပြင် တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် နယ်မြေအတွင်းရှိ ၎င်း၏ လက်အောက်ခံတပ်များနှင့် အခြားလက်ရုံး/ဝန်ထမ်းတပ်များ၏ စစ်ဦးစီး/ စစ်ရေး/ စစ်ထောက်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းများကိုပါ ဖြေရှင်းဆောင်ရွက်ပေးခြင်းနှင့် အထက်ဌာနများမှ အမိန့်နှင့် ညွှန်ကြားချက်များအား ထပ်ဆင့် ညွှန်ကြားပေးခြင်းနှင့် ကြီးကြပ်ခြင်းတို့ကိုပါ ဆောင်ရွက်ရသည်။ 

လက်ရှိ တြိဂံဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူးတာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူမှာဗိုလ်ချုပ် စိုးမြတ်ထွဋ် ဖြစ်သည်။ 

== သမိုင်း ==
၁၉၆၁ခုနှစ်တွင် [[အရှေ့ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]ကို [[တောင်ကြီးမြို့]]တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် [[အရှေ့ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်|ရပခ]]လက်အောက်ရှိ မြောက်ပိုင်းဒေသအား ခွဲထုတ်၍ [[အရှေ့မြောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]ဟူ၍ ခွဲထုတ်ခဲ့သည်။၁၉၉၆ခုနှစ်တွင် ရှမ်းပြည်အရှေ့ပိုင်းဒေသကိုခွဲထုတ်ကာ [[ကျိုင်းတုံမြို့|ကျိုင်းတုံ]]အခြေစိုက် တြိဂံဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်ဟူ၍ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book | title=အကွဲအပြဲနှင့် မသဲမကွဲမြန်မာပြည်| author=ကိုဝင်း(အမရပူရ)| work= | publisher= | year=| isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | title=တပ်မတော်ခေါင်းဆောင်များသမိုင်းအကျဉ်း (၁၉၄၁-၁၉၉၈) | author=မြဝင်း | work= | publisher= | year= | isbn=}}&lt;/ref&gt; [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံ​တော်သမ္မတ]] အငြိမ်းစား [[ဦးသိန်းစိန်]] နှင့် လက်ရှိ [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] [[မင်းအောင်လှိုင်]]တို့မှာ တိုင်းမှူးများအဖြစ် ​ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြဖူးသည်။

== ဖွဲ့စည်းပုံ ==

=== စစ်ဗျူဟာများ ===
{{Expand section}}

== တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်နယ်မြေအတွင်းရှိ စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်များ ==

=== [[အမှတ်(၁၄)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်]] ===
{{Main|အမှတ်(၁၄)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်}}

=== [[အမှတ်(၁၈)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်]] ===
{{Main|အမှတ်(၁၈)စစ်ဆင်ရေးကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်}}

== တြိဂံဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူးတာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူများ ==
{{Expand list}}

*ဗိုလ်ချုပ် [[သိန်းစိန် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|သိန်းစိန်]] (ကြည်း - ၁၁၂၅၂) (စတသ - ၉)
*ဗိုလ်ချုပ် ချစ်သန်း (စတသ - ၁၅)
*ဗိုလ်ချုပ် [[မင်းအောင်လှိုင်]] (ကြည်း - ၁၄၂၃၂) (စတသ - ၁၉)
*ဗိုလ်ချုပ် ကျော်ဖြိုး (ကြည်း - ၁၆၅၂၁) (စတသ - ၂၂)
*ဗိုလ်ချုပ် သန်းထွန်းဦး (ကြည်း - ၁၇၄၃၂)
*ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဇော်အေး (ကြည်း - ၂၀၁၇၅) (စတသ - ၂၈)
*ဗိုလ်ချုပ် ခင်လှိုင် (ကြည်း - ၂၂၃၈၃) (တေဇ - ၁၇)
*ဗိုလ်ချုပ် မျိုးမင်းထွန်း (ကြည်း - ၂၇၉၈၄) (တေဇ - ၂၃)
*ဗိုလ်ချုပ် [[နီလင်းအောင်]] &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/41839|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အမိန့်အမှတ် ၄၇ / ၂ဝ၂၃ ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဒုတိယဝါဆိုလဆန်း ၄ ရက် ( ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၂၁ ရက်) ဒုတိယဝန်ကြီးခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်းနှင့် ရဲချုပ်တာဝန် ပူးတွဲတာဝန်ပေးခြင်း|work=MOI Myanmar|access-date=၂၂ ဇူလိုင် ၂၀၂၃|date=၂၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၃}}&lt;/ref&gt; (ကြည်း - ၂၇၁၆၀) (စတသ - ၃၇)
* ဗိုလ်ချုပ်အောင်ခိုင်ဝင်း&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cv2j87xn45vo
|title=မြောက်ပိုင်းတိုင်း တိုင်းမှူးအပါအဝင် တိုင်းမှူးတချို့ အပြောင်းအလဲဖြစ်|work=BBC Burmese|access-date=၂၂ ဇူလိုင် ၂၀၂၃ |date=၂၂ ဇူလိုင် ၂၀၂၃  }}&lt;/ref&gt; (ကြည်း - ၂၅၉၅၇) (စတသ - ၃၆)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/56982|title=တြိဂံဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ် ကျိုင်းတုံတပ်နယ်ရှိ ၂၀၂၄-၂၀၂၅ ပညာသင်နှစ်တွင် တက်ရောက်ပညာသင်ကြားမည့် ကျောင်းသား ကျောင်းသူများအတွက် ကျောင်းဝတ်စုံနှင့် စာရေးကိရိယာပစ္စည်းများ ထောက်ပံ့ပေးအပ်|work=MOI Myanmar|access-date=၄ ဇွန် ၂၀၂၄|date=၃ ဇွန် ၂၀၂၄}}&lt;/ref&gt;
*ဗိုလ်မှူးချုပ်/ဗိုလ်ချုပ် စိုးလှိုင် ယခင်တတက၁၂ကျောင်းအုပ်ကြီး တပ်မ၉၉တပ်မမှူး ရမခတိုင်းမှူး(ကြည်း - ၂၉၂၀၈) (တေဇ - ၂၄)

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

== နောက်ထပ်ကြည့်ရန် ==
{{တပ်မတော် (ကြည်း)}}


[[ကဏ္ဍ:တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်များ]]</text>
      <sha1>98anb2v5rzit3kskyu1ci7ye0dzbtcx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လျှိုမြောင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14053</id>
    <revision>
      <id>1026906</id>
      <parentid>1018355</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:52:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23461" sha1="le95ydvraonh4nf87zyshgqlwila1rt" xml:space="preserve">[[File:Aerial view of canyons.jpg|thumb|အရီဇိုးနားပြည်နယ်ရှိ [[ဂရင်းကင်ညွန်]]ချောက်]]

'''လျှိုမြောင်''' သို့မဟုတ် '''ချိုင့်ဝှမ်း''' (canyon, gorge သို့မဟုတ် chasm) ဆိုသည်မှာ ဘူမိဗေဒအချိန်ကာလများတစ်လျှောက် မြစ်တစ်စင်း၏ ရေတိုက်စားမှုနှင့် [[ရာသီဥတု]]ဒဏ်တို့ကြောင့် ကျောက်စောင်းများ သို့မဟုတ် ချောက်ကမ်းပါးများကြားတွင် ဖြစ်ပေါ်လာသော နက်ရှိုင်းသည့် အက်ကြောင်းကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=canyon|url=https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/canyon/|publisher=National Geographic Society|language=en|date=20 May 2011|access-date=14 January 2018|archive-date=3 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303135847/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/canyon/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[မြစ်]]များသည် ၎င်းတို့အောက်ခံမျက်နှာပြင်များကို ဖြတ်သန်းတိုက်စားလေ့ရှိသော သဘာဝရှိပြီး၊ နုန်းအနည်အနှစ်များကို မြစ်အောက်ပိုင်းသို့ သယ်ဆောင်သွားသည်နှင့်အမျှ ကျောက်လွှာများကို တဖြည်းဖြည်း ပွန်းပဲ့ပျောက်ကွယ်သွားစေသည်။ မြစ်ကြမ်းပြင်သည် တဖြည်းဖြည်းဖြင့် အခြေခံအမြင့်ပေတစ်ခုသို့ ရောက်ရှိသွားမည်ဖြစ်ပြီး၊ ယင်းမှာ မြစ်ရေစီးဝင်ရာ ရေပြင်၏ အမြင့်ပေနှင့် တူညီသည်။ အထူးသဖြင့် ရာသီဥတုဒဏ်ခံနိုင်ရည်ပိုရှိသော ကျောက်မာလွှာများနှင့် ကျောက်ပျော့လွှာများ ရောနှောနေသည့် ဒေသများကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းရာတွင်၊ မြစ်ဖျားခံရာနေရာနှင့် မြစ်ဝတို့၏ အမြင့်ပေ သိသိသာသာ ကွာခြားနေသောအခါ ရာသီဥတုဒဏ်နှင့် ရေတိုက်စားမှုဖြစ်စဉ်များက ဤလျှိုမြောင်များကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mountainnature.com/Geology/Canyons.htm|title=Understanding Canyon Formation|author=Ward Cameron|date=2005|access-date=2010-10-07|archive-date=2001-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20010425195318/http://www.mountainnature.com/Geology/Canyons.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

လျှိုမြောင်ဆိုသည်မှာ [[ရော့ကီး တောင်တန်း|ရော့ကီး]]၊ [[အယ်လ်ပ်တောင်တန်း|အဲ့လ်ပ်]]၊ [[ဟိမဝန္တာ တောင်တန်း|ဟိမဝန္တာ]] သို့မဟုတ် [[အင်န်ဒီးစ် တောင်တန်း|အင်န်ဒီးစ်]] ကဲ့သို့သော တောင်တန်းများရှိ တောင်ထွတ်နှစ်ခုကြားရှိ အက်ကြောင်းကိုလည်း ရည်ညွှန်းနိုင်သည်။ များသောအားဖြင့် မြစ် သို့မဟုတ် ချောင်းတစ်ခုသည် တောင်များအကြား ထိုကဲ့သို့သော အက်ကြောင်းများကို တိုက်စားဖန်တီးလေ့ရှိသည်။ တောင်ပေါ်လျှိုမြောင် အမျိုးအစားများ၏ ထင်ရှားသော ဥပမာများမှာ [[ယူးတားပြည်နယ်]]ရှိ ပရိုဗို လျှိုမြောင် နှင့် [[ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်]] ဆီယာရာ နီဗားဒါးရှိ ယိုဆဲမိုက် တောင်ကြားတို့ ဖြစ်ကြသည်။

တောင်တန်းများအတွင်းရှိ လျှိုမြောင်များ သို့မဟုတ် တစ်ဖက်တည်းတွင်သာ အပေါက်ပါရှိသော ချောက်များကို သေတ္တာပုံ လျှိုမြောင်များဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အပေါက်ကျဉ်း လျှိုမြောင်များမှာမူ များသောအားဖြင့် ချောမွေ့သော နံရံများရှိတတ်သည့် အလွန်ကျဉ်းမြောင်းသော လျှိုမြောင်များ ဖြစ်ကြသည်။

==ဖြစ်ပေါ်လာပုံ==
လျှိုမြောင်အများစုသည် ကုန်းပြင်မြင့် သို့မဟုတ် ကုန်းမြင့်လွင်ပြင်များမှ ကာလရှည်ကြာစွာ ရေတိုက်စားခြင်းနှင့် ပွန်းပဲ့ခြင်း ဖြစ်စဉ်များကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသည်။ ချောက်ကမ်းပါးများ ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်းမှာ ရေတိုက်စားမှုနှင့် ရာသီဥတုဒဏ်ကို ခံနိုင်ရည်ရှိသော ကျောက်မာလွှာများသည် ချိုင့်ဝှမ်းနံရံများတွင် ဆက်လက်ကျန်ရစ်နေခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ရာသီဥတုဒဏ်သည် ခြောက်သွေ့သော ဇုန်များတွင် ပိုမိုထိရောက်မှုရှိသောကြောင့်၊ လျှိုမြောင်များသည် စိုစွတ်သော ဒေသများထက် ခြောက်သွေ့သော ဒေသများတွင် ပိုမိုအတွေ့ရများသည်။ လေနှင့် မြစ်ရေတို့ ပေါင်းစပ်ကာ မြေထပ်ကျောက်ကဲ့သို့သော ခံနိုင်ရည်နည်းပါးသည့် အရာများကို တိုက်စားဖယ်ရှားပစ်ကြသည်။ ရေများ အေးခဲခြင်းနှင့် ကျယ်ပြန့်လာခြင်းသည်လည်း လျှိုမြောင်များ ဖြစ်ပေါ်ရန် အထောက်အကူပြုသည်။ ကျောက်တုံးများကြားရှိ အက်ကွဲကြောင်းများထဲသို့ ရေများစိမ့်ဝင်ကာ အေးခဲသွားသောအခါ ကျောက်တုံးများကို တွန်းထုတ်သကဲ့သို့ ဖြစ်စေပြီး နောက်ဆုံးတွင် လျှိုမြောင်နံရံများမှ ကျောက်တုံးကြီးများ ကွဲထွက်ကျလာစေသည်။ ဤဖြစ်စဉ်ကို ရေခဲသပ်ရိုက်ခြင်းဟု ခေါ်ဆိုသည်။&lt;ref&gt;
{{cite web
 |url=http://www.bobspixels.com/kaibab.org/geology/gc_geol.htm
 |title=The Geology of the Grand Canyon
 |access-date=2015-10-01
}}&lt;/ref&gt; လျှိုမြောင်နံရံများကို များသောအားဖြင့် ခံနိုင်ရည်ရှိသော သဲကျောက်များ သို့မဟုတ် [[နှမ်းဖတ်ကျောက်]]များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားလေ့ရှိသည်။

[[File:Snake River Canyon Idaho 2007.jpg|thumb|[[အိုင်ဒါဟိုပြည်နယ်]]ရှိ စနိတ်မြစ်]]
တစ်ခါတစ်ရံတွင် ကမ္ဘာ့မြေမျက်နှာပြင် အောက်ခံကျောက်ချပ်လွှာများ တဖြည်းဖြည်း မြင့်တက်လာမှုကြောင့် ကြီးမားသော မြစ်များသည် လျှိုမြောင်များကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသွားကြသည်။ ယင်းတို့ကို နက်ရှိုင်းစွာ စီးဆင်းနေသော မြစ်များဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး ၎င်းတို့သည် မိမိတို့၏ စီးဆင်းရာ လမ်းကြောင်းကို အလွယ်တကူ ပြောင်းလဲနိုင်စွမ်း မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အနောက်တောင်ပိုင်းရှိ ကော်လိုရာဒိုမြစ်နှင့် အနောက်မြောက်ပိုင်းရှိ စနိတ်မြစ်တို့သည် ဤကဲ့သို့ မြေလွှာများ မြင့်တက်လာခြင်း၏ ထင်ရှားသော ဥပမာနှစ်ခု ဖြစ်သည်။

ထို့အပြင် လျှိုမြောင်များသည် [[ထုံးကျောက်]]ပေါများသော ဒေသများတွင်လည်း ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသည်။ ထုံးကျောက်သည် အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ ရေတွင် ပျော်ဝင်နိုင်သောကြောင့် ကျောက်လွှာများအတွင်း ဂူများ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ အဆိုပါ ဂူများ ပြိုကျသွားသောအခါ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ ဆမ်းမားဆက်ရှိ မန်းဒစ်ပ် တောင်ကုန်းများနှင့် ယော့ခ်ရှိုင်းယားရှိ ယော့ခ်ရှိုင်းယား တောင်ကြားများကဲ့သို့သော လျှိုမြောင်များ ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။

===သေတ္တာပုံ လျှိုမြောင်===
သေတ္တာပုံ လျှိုမြောင်ဆိုသည်မှာ ယေဘုယျအားဖြင့် မြစ်လျှိုမြောင်တစ်ခုထက် ပိုမိုတိုတောင်းပြီး ကျဉ်းမြောင်းသော လျှိုမြောင်ငယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် ဘက်သုံးဘက်၌ မတ်စောက်သော နံရံများ ပါရှိပြီး၊ လျှိုမြောင်၏ အပေါက်ဝမှသာ ဝင်ထွက်သွားလာနိုင်သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အနောက်ပိုင်းတွင် ဤသေတ္တာပုံ လျှိုမြောင်များကို အပေါက်ဝ၌ ခြံခတ်ကာ တိရစ္ဆာန်များ ထိန်းကျောင်းရာ ခြံများအဖြစ် အဆင်ပြေပြေ အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;encarta1&quot;&gt;{{cite web |url=http://encarta.msn.com/dictionary_1861686591/box_canyon.html |title=box canyon |date=2009 |publisher=Encarta World English Dictionary |access-date=2009-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091217053643/http://encarta.msn.com/dictionary_1861686591/box_canyon.html |archive-date=2009-12-17 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==ကမ္ဘာ့အကြီးမားဆုံး လျှိုမြောင်များ==
&quot;အကြီးမားဆုံး လျှိုမြောင်&quot; ဟူသော သတ်မှတ်ချက်သည် တိကျမှုမရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လျှိုမြောင်တစ်ခု၏ ကြီးမားမှုကို ၎င်း၏ အနက်၊ အရှည် သို့မဟုတ် လျှိုမြောင်စနစ်တစ်ခုလုံး၏ စုစုပေါင်း ဧရိယာစသည်တို့အပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး တိုင်းတာနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဟိမဝန္တာတောင်တန်းရှိ အဓိက လျှိုမြောင်ကြီးများသို့ သွားရောက်လေ့လာရန် ခက်ခဲခြင်းကလည်း ၎င်းတို့ကို အကြီးမားဆုံး လျှိုမြောင်စာရင်းဝင်အဖြစ် ထည့်သွင်းစဉ်းစားနိုင်ခြင်း မရှိသည့် အကြောင်းရင်းတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ အလားတူပင် &quot;အနက်ရှိုင်းဆုံး လျှိုမြောင်&quot; ဟူသော သတ်မှတ်ချက်မှာလည်း တိကျမှုမရှိပေ။ အထူးသဖြင့် တိကျသော အနားသတ် အမြင့်ပေ မရှိသည့် တောင်ပေါ်လျှိုမြောင်များနှင့် အတော်အတန် တိကျသော အနားသတ် အမြင့်ပေရှိသည့် ပြန့်ပြူးသော ကုန်းပြင်မြင့်များကို ဖြတ်သန်းဖြစ်ပေါ်နေသော လျှိုမြောင်များ နှစ်မျိုးစလုံးကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားမည်ဆိုပါက ပို၍ပင် တိကျမှုနည်းပါးသွားမည် ဖြစ်သည်။

တရုတ်နိုင်ငံ၊ တိဗက်ဒေသရှိ ယာလုံဆန်ပိုမြစ်တလျှောက် တည်ရှိသော ယာလုံဆန်ပို လျှိုမြောင်ကြီး (သို့မဟုတ် ဆန်ပို လျှိုမြောင်) သည် အနက် ၅,၅၀၀ မီတာ (၁၈,၀၀၀ ပေ) ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အနက်ရှိုင်းဆုံး လျှိုမြောင်အဖြစ် အချို့က သတ်မှတ်ကြသည်။ ၎င်းသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ [[ဂရင်းကင်ညွန်]]ထက် အနည်းငယ် ပိုရှည်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kepu.net.cn/english/canyon/hiking/hik301.html|title=China Virtual Museums: Canyon|website=Kepu.net}}&lt;/ref&gt;အချို့ကမူ နီပေါနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းရှိ ကာလီဂန်ဒါကီ ချောက်ကို အနက်ရှိုင်းဆုံးအဖြစ် သတ်မှတ်ကြပြီး၊ မြစ်ရေပြင်နှင့် ဝန်းရံထားသော တောင်ထွတ်များအကြား အမြင့်ပေကွာဟချက်မှာ ၆,၄၀၀ မီတာ (၂၁,၀၀၀ ပေ) အထိ ရှိသည်။

အမေရိကတိုက်တွင် အနက်ရှိုင်းဆုံး လျှိုမြောင်အဖြစ် အပြိုင်အဆိုင် ဖြစ်နေသည်မှာ [[ပီရူးနိုင်ငံ]]တောင်ပိုင်းရှိ ကိုတာဟွာဆီ လျှိုမြောင်နှင့် ကိုလ်ကာ လျှိုမြောင်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ယင်းနှစ်ခုစလုံးသည် အနက် ၃,၅၀၀ မီတာ (၁၁,၅၀၀ ပေ) ကျော်ရှိကြောင်း တိုင်းတာတွေ့ရှိရသည်။

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ [[အရီဇိုးနားပြည်နယ်]] မြောက်ပိုင်းရှိ [[ဂရင်းကင်ညွန်]]သည် ပျမ်းမျှအနက် ၁,၆၀၀ မီတာ (၅,၂၀၀ ပေ) နှင့် ထုထည် ကုဗမီတာ ၄.၁၇ ထရီလီယံ (ကုဗပေ ၁၄၇ ထရီလီယံ) ရှိပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://home.nps.gov/grca/learn/management/statistics.htm|title=Park Statistics|website=National Park Service|location=USA}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာ့အကြီးမားဆုံး လျှိုမြောင်များထဲတွင် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်း မဲပေးရွေးချယ်ခဲ့သော [[ကမ္ဘာ့အံ့ဖွယ်များ#သဘာဝအလျောက်_ဖြစ်ပျက်နေသော_ကမ္ဘာ့အံ့ဖွယ်ခုနစ်ပါး|သဘာဝ အံ့ဖွယ် ၇ ပါး]]၏ ဆန်ခါတင် ၂၈ ခု စာရင်းတွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး၊ အချို့က ၎င်းကို ကမ္ဘာ့သဘာဝ အံ့ဖွယ် ၇ ပါးအနက် တစ်ခုအဖြစ် ရည်ညွှန်းကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Truong|first=Alice|title=Everything About the Grand Canyon|url=http://dsc.discovery.com/adventure/everything-about-the-grand-canyon.html|publisher=Discovery Communications|access-date=5 February 2012|date=1 July 2011}}&lt;/ref&gt;

ဥရောပတိုက်ရှိ အကြီးမားဆုံး လျှိုမြောင်မှာ အနက် ၁,၃၀၀ မီတာ (၄,၃၀၀ ပေ) ခန့်ရှိသော တာရာမြစ် လျှိုမြောင်ဖြစ်သည်။

အာဖရိကတိုက်ရှိ အကြီးမားဆုံး လျှိုမြောင်မှာ [[နမီးဘီးယားနိုင်ငံ]]ရှိ ဖစ်ရှ်မြစ် လျှိုမြောင်ဖြစ်ပြီး အနက် ၅၅၀ မီတာ (၁,၈၀၀ ပေ) ခန့် ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;birdfinder&quot;&gt;{{cite book|author=Cohen, Callan|author2=Spottiswoode, Claire|author3=Rossouw, Jonathan|name-list-style=amp |date=2006|title=Southern African Birdfinder|url=https://archive.org/details/southernafricanb0000call|isbn= 978-1-86872-725-4|page= [https://archive.org/details/southernafricanb0000call/page/210 210]|publisher=Penguin Random House South Africa }}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် Operation IceBridge မှ အချက်အလက်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာမှုအရ ဂရင်းလန်း၏ ဂရင်းကင်ညွန်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ရေခဲလွှာများအောက်တွင် တည်ရှိပြီး အရှည် ၇၅၀ ကီလိုမီတာ (၄၇၀ မိုင်) ရှိသဖြင့် ၎င်းကို ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရှည်ဆုံး လျှိုမြောင်အဖြစ် ယူဆကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.discovery.com/earth/rocks-fossils/greenland-longest-canyon-discovered-130830.htm|title=Grand Canyon of Greenland Discovered under Ice|website=news.discovery.com|date=2017-05-10|access-date=2013-08-30|archive-date=2016-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160511221221/http://news.discovery.com/earth/rocks-fossils/greenland-longest-canyon-discovered-130830.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ဩစတြေးလျနိုင်ငံရှိ ကေပါတီး တောင်ကြားသည် ဂရင်းကင်ညွန်လောက် မနက်ရှိုင်း၊ မရှည်လျားသော်လည်း၊ လက်တွေ့တွင် ဂရင်းကင်ညွန်ထက် ၁ ကီလိုမီတာ ပိုမိုကျယ်ဝန်းသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကျယ်ပြန့်ဆုံး လျှိုမြောင်အဖြစ် မှတ်တမ်းဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;MyUser_Dailytelegraph.com_March_28_2016c&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.dailytelegraph.com.au/lifestyle/parenting/school-holidays/forget-the-grand-canyon-the-second-biggest-geological-marvel-in-the-world-is-right-here-in-nsw/news-story/3b0b48ac4d7a5cd323dd4b6590266fd8 |title=Capertee Valley: Australia's own Grand Canyon |newspaper=The Daily Telegraph |date=14 December 2015 |author=Fitzsimons, David |access-date= March 28, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MyUser_Abc.net_March_28_2016c&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.abc.net.au/science/articles/2012/05/22/3507609.htm |title=Grand Canyon is not so grand › Dr Karl's Great Moments in Science |website=ABC Science|date=22 May 2012 |author=Kruszelnicki, Karl S. |access-date= March 28, 2016}}&lt;/ref&gt;
{{wide image|Capertee Valley panorama.jpg|900|ဩစတြေးလျနိုင်ငံရှိ ကေပါတီး တောင်ကြား၏ မြင်ကွင်းကျယ်}}

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ရှုခင်း]]
[[ကဏ္ဍ:ပထဝီဝင်]]</text>
      <sha1>le95ydvraonh4nf87zyshgqlwila1rt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရှမ်းဘာသာစကား</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14497</id>
    <revision>
      <id>1027024</id>
      <parentid>1023586</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T09:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>/* စာပေ */</comment>
      <origin>1027024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8756" sha1="lc65yrj80mipowm0dxbqv66ftl3smm9" xml:space="preserve">[[File:Shan+text+copy.jpg|right|thumb|250px|ရှမ်းဗျည်းအက္ခရာနှင့် နံပါတ်စဉ်များ]]

'''ရှမ်းဘာသာစကား'''သည် [[ရှမ်း|ရှမ်းလူမျိုး]]တို့၏ တိုင်းရင်းသား ချက်မြှုပ် ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး [[ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်ဘာသာစကားမိသားစု]]တွင်ပါဝင်သည်။ [[မြန်မာပြည်|မြန်မာနိုင်ငံ]]ရှိ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]အတွင်းတွင် အများဆုံး ပြောဆိုကြပြီး [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်း]] မြောက်ပိုင်း၊[[ထိုင်းနိုင်ငံ]]မြောက်ပိုင်းနှင့် [[တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ]] ယူနန်ပြည်နယ်ရှိ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရရှိသည့် တဲဟုန်၊ စစ်ဆောင်ပန္နား (ရှီးရွမ်ပနတိုင်) ပြည်နယ်စုတို့နှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံအနောက်ပိုင်းတွင်လည်း အနည်းငယ်ပြောဆိုကြသည်။ ရှမ်းဘာသာစကားသည် တိုင်-ကဒိုင်ဘာသာစကား မျိုးနွယ်စုဖြစ်ပြီး ထိုင်းဘာသာစကားနှင့် ဆက်စပ်မှု ရှိသည်။ ၎င်း၌ အသံ (၆)သံ ရှိပြီး ထိုင်းစကားသံတို့နှင့် အတိအကျအားဖြင့် တူညီမှု မရှိပဲ အသံထွက်ရာတွင် ဖိ၍ ထွက်ဆိုရသော ဆဋ္ဌမမြောက် စကားသံ ရှိသည်။ ၎င်းကို တိုင်ရှမ်းတို့ အခေါ်အရ တိုင်းယိုင် (တႆးယႂ်ႇ/Tai Yai) သို့မဟုတ် တိုင်းကြီး (တႆးလူင်/Tai Long) ဟု ခေါ်သည်။ “ရှမ်း” ဟူသော အသုံးအနှုန်းမှာ ဒေသစွဲ လူမျိုးစွဲအရ ခေါ်တွင်ခြင်းဖြင့် (exonym) ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယူဆရပြီး ပါဠိအခေါ်အဝေါ် သျှာမ(သို့မဟုတ်)သျှာမ်မှ မြန်မာအခေါ် ရှမ်း (Shan) ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ထိုင်းလူမျိုးတို့အား ပါဠိအခေါ်အဝေါ် သျှာမ်အား အနောက်တိုင်းသားတို့က သယာမ် (Siam) ဟုအသံထွက်ပြောင်းလဲလာခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;http://sai-shan-lay.blogspot.com/2007/12/shan-language-and-font.html&lt;/ref&gt;

== စာပေ ==

ရှမ်းစာရေးစနစ်များသည် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုများရှိခဲ့သဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း အသုံးပြုရာတွင် ပညာရေးနှင့် စာပေထုတ်ဝေမှုများအတွက် စံပုံစံတစ်ခု လိုအပ်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ၂၀ ရာစုအတွင်းတွင် စံရှမ်းအက္ခရာ (Standard Shan Script) ကို သတ်မှတ်အသုံးပြုရန် ကြိုးပမ်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Ethnologue (2024). &quot;Shan Language&quot;. SIL International.&lt;/ref&gt; စံ ဗြိတိသျှခေတ် ပုံနှိပ်စက်များ စတင်ဝင်ရောက်လာချိန်တွင် ရှမ်းစာလုံးပုံစံများသည် မြန်မာစာပုံနှိပ်စက် နည်းပညာအပေါ် အခြေခံခဲ့သည်။ရှမ်းစာအုပ်များကို ရန်ကုန်နဲ့ မော်လမြိုင်မြို့မှ ပုံနှိပ်စက်တွေမှာ ရိုက်နှိပ်ခဲ့ကြသည်။ မြန်မာစာလုံး ပုံသွန်းလောင်းပုံကို အခြေခံပြီး ရှမ်းစာလုံးများကိုအချိုးအစားကျနသော မြန်မာစာလုံးများကဲ့သို့ စက်ဝိုင်းပုံစံများအဖြစ် ဒီဇိုင်းထုတ်ခဲ့ကြသည်။
ယနေ့ခေတ်သုံး ရှမ်းစာအဝိုင်း (Standard Shan Script) ကို ၁၉၅၅ ခုနှစ်၊ တောင်ကြီးမြို့တွင် ပြုလုပ်သော ရှမ်းစာပေကော်မတီမှ အတည်ပြုခဲ့သည်။ ဤပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတွင် အောက်ပါတို့ကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည် -
# '''အသံနေအသံထား သင်္ကေတများ:''' ရှမ်းဘာသာစကား၏ အသံ (၆) မျိုးကို ခွဲခြားနိုင်ရန် အသံနိမ့်အသံမြင့် သင်္ကေတ များကို စနစ်တကျ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။
# '''ဒီဇိုင်းအားလုံးကို Unify လုပ်ခြင်း:''' ရှမ်းပြည်နယ်အတွင်း ဒေသအလိုက် ကွဲပြားနေသော ရေးထုံးများကို စုစည်းကာ ခေတ်မီပုံနှိပ်လုပ်ငန်းနှင့် ကိုက်ညီသော အဝိုင်းပုံစံ အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။

စံရှမ်းအက္ခရာတွင် အသံထွက်နှင့် စာလုံးပုံစံများကို ပိုမိုစနစ်တကျဖြစ်စေရန် ပြင်ဆင်ထားပြီး ပညာရေး၊ သတင်းစာနှင့် စာပေထုတ်ဝေမှုများတွင် အသုံးပြုလျက်ရှိသည်။ သို့သော် ဒေသအလိုက် ရှမ်းစာပုံစံများကိုလည်း ယနေ့ထိ ဆက်လက်အသုံးပြုနေကြဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Keyes, Charles F. (1995). ''The Golden Peninsula: Culture and Adaptation in Mainland Southeast Asia''. University of Hawaii Press.&lt;/ref&gt;

=== ရှမ်းဗျည်း(၁၈)လုံး [မြန်မာစာထည့်သွင်းဖော်ပြထား | ရှမ်းစာ] ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!ရှမ်းစာ
!RTGS
!IPA
!ရှမ်းစာ
|-
|ၵ
|''ka''
|/k/
|'''''ᥐ'''''
|-
|ၶ
|''kha''
|/kʰ/
|'''''ᥑ'''''
|-
|င
|''nga''
|/ŋ/
|'''''ᥒ'''''
|-
|ၸ
|''sa''
|/t͡s/, /s/
|'''''ᥓ'''''
|-
|သ
|''hsa''
|/sʰ/
|'''''ᥔ'''''
|-
|ၺ
|''nya''
|/ɲ/
|'''''ᥭ'''''
|-
|တ
|''ta''
|/t/
|'''''ᥖ'''''
|-
|ထ
|''tha''
|/tʰ/
|'''''ᥗ'''''
|-
|ၼ
|''na''
|/n/
|'''''ᥢ'''''
|-
|ပ
|''pa''
|/p/
|'''''ᥙ'''''
|-
|ၽ
|''pha''
|/pʰ/
|'''''ᥚ'''''
|-
|ၾ
|''fa''
|/f/, /pʰ/
|'''''ᥜ'''''
|-
|မ
|''ma''
|/m/
|'''''ᥛ'''''
|-
|ယ
|''ya''
|/j/
|'''''ᥕ'''''
|-
|ရ
|''ra''
|/r/
|
|-
|လ
|''la''
|/l/
|'''''ᥘ'''''
|-
|ဝ
|''wa''
|/w/
|'''''ᥝ'''''
|-
|ႁ
|''ha''
|/h/
|'''''ᥞ'''''
|-
|ဢ
|''ah''
|/ʔ/
|'''''ᥟ'''''
|}

== ရည်ညွှန်းကိုးကား ==
{{Reflist}}

{{မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ}}
[[Category:ရှမ်းဘာသာစကား]]
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ]]</text>
      <sha1>lc65yrj80mipowm0dxbqv66ftl3smm9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စက်တင်ဘာ ၁၁ တိုက်ခိုက်မှု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15854</id>
    <revision>
      <id>1026874</id>
      <parentid>1025787</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:11:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132872" sha1="2bze8n1pjhv524v6j9n1fpbwenrgp7l" xml:space="preserve">[[File:September 11 Photo Montage.jpg|thumb| အထက်မှအောက်၊ ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ မီးလောင်နေပုံ၊ ဖလိုက်အမှတ် ၁၇၅ ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ အတွင်း ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်စဉ်၊ မီးသတ်သမားများက ဂရောင်းဇီးရိုးတွင် အကူအညီ တောင်းခံနေပုံ၊ ဖလိုက် ၉၃ မှ အင်ဂျင်ကို ပြန်လည်တွေ့ရှိစဉ်၊ ဖလိုက် ၇၇ ပင်တဂွန် အတွင်းသို့ ထိုးကျနေပုံ]]
'''စက်တင်ဘာ ၁၁ တိုက်ခိုက်မှု''' (The September 11 attacks၊ September 11၊ September 11th ၊ 9/11) ဆိုသည်မှာ [[အယ်လ်ကေးဒါး]] အကြမ်းဖက် အဖွဲ့အစည်းမှ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] အား ၂၀၀၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၁ ရက် နေ့တွင် တိုက်ခိုက်ခဲ့သော အသေခံတိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်သည်။ ထိုမနက်တွင် အယ်လ်ကေးဒါး အကြမ်းဖက်သမား ၁၉ ယောက်သည် ခရီးသည်တင် လေယာဉ် ၄ စင်းအား ပြန်ပေးဆွဲခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;Holmes&quot;&gt;{{cite book|last=Holmes|first=Stephen|title=Making sense of suicide missions|year=2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-929797-9|editor=Diego Gambetta|chapter=Al Qaeda, September 11, 2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Keppel2008&quot;&gt;{{cite book|last=Keppel|first=Gilles|title=Al Qaeda in its own words|url=https://archive.org/details/isbn_9780674028043|year=2008|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-02804-3|coauthors=Milelli, Jean-Pierre and Ghazaleh, Pascale}}&lt;/ref&gt; ထို့နောက် အကြမ်းဖက်သမားတို့သည် လေယာဉ် ၂စင်းအား [[ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေး ဗဟိုဌာန (၁၉၇၃–၂၀၀၁)|ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေး အဆောက်အအုံ]] သို့ ဝါးလ်ထရိတ်စင်တာ တာဝါ ၂ခုသို့ ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိဖြင့် ဝင်တိုက်ခဲ့သဖြင့် လေယာဉ်ပေါ်တွင် ပါလာသော ခရီးသည်အားလုံး သေဆုံးရုံသာမက အဆောက်အဦးအတွင်း အလုပ်လုပ်နေသူများပါ သေဆုံးခဲ့သည်။ တာဝါနှစ်ခုစလုံးသည် နှစ်နာရီ အတွင်းပြိုကျခဲ့ပြီး အနီးအနားရှိ အဆောက်အဦးများကို ဖျက်စီးပစ်ခဲ့ပြီး အခြား အဆောက်အဦးများကိုလည်း ပျက်စီးစေခဲ့သည်။ ပြန်ပေးဆွဲသူတို့သည် တတိယ လေယာဉ်ကို ဝါရှင်တန်ဒီစီ အပြင်ဘက် [[ဗာဂျီးနီးယားပြည်နယ်]]၊ အာလင်တန်ရှိ ပင်တဂွန် စစ်ဌာနချုပ်တွင်းသို့ ထိုးဆင်းခဲ့သည်။ စတုတ္ထမြောက် လေယာဉ်မှာ [[ပင်ဆယ်ဗေးနီးယားပြည်နယ်]] ကျေးလက်ဒေသဖြစ်သော ရှန့်ခ်ဗေးလ် တွင် ပျက်ကျခဲ့သည်။ ခရီးသည်များနှင့် လေယာဉ်ဝန်ထမ်းများက လေယာဉ်ကို ပြန်လည် ထိန်းသိမ်းရန် ကြိုးစားပြီးနောက် ဖြစ်သည်။ အကြမ်းဖက်သမားများသည် ထိုလေယာဉ်အား ဝါရှင်တန် ဒီစီရှိ ကက်ပီတိုလ် အဆောက်အအုံ (ကွန်ဂရက် လွှတ်တော် အဆောက်အဦး) (သို့) [[အိမ်ဖြူတော်]]သို့ ဦးတည်နေသည်ဟု ယူဆရသည်။ လေယာဉ်အားလုံးတွင် အသက်ရှင် ကျန်ရစ်သူ တစ်ယောက်မှ မရှိခဲ့ပေ။

ထိုတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အပြစ်မဲ့ပြည်သူ ၃၀၀၀ ကျော် နှင့် အကြမ်းဖက်သမား ၁၉ ယောက် သေဆုံးခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;FOX Responders&quot;&gt;{{Cite news|publisher=FOX News|title=9 Years Later, Nearly 900 9/11 Responders Have Died, Survivors Fight for Compensation|date=September 11, 2010|url=http://www.foxnews.com/politics/2010/09/09/report-responders-died-ground-zero-illnesses/|accessdate=September 12, 2010}}&lt;/ref&gt;[[နယူးယောက်ပြည်နယ်]] ကျန်းမာရေးဌာန၏ အဆိုအရ မီးသတ်သမားနှင့် ရဲများ အပါအဝင် ကူညီကယ်ဆယ်သူ ၈၃၆ဦး သေဆုံးခဲ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;FOX Responders&quot;/&gt;  ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာတွင် သေဆုံးသော ပြည်သူ ၂,၇၅၂ ဦးတွင် မီးသတ်သမား ၃၄၃ ဦးနှင့် [[နယူးယောက်မြို့]]တော် နှင့် ဆိပ်ကမ်းအာဏာပိုင် ရဲအဖွဲ့မှ ရဲအရာရှိ ၆၀ ဦး ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Goldman|first=Henry|publisher=Bloomberg News|title=New York, U.S. Commemorate Sept. 11 Anniversary With Ceremonies, Protests|date=September 12, 2010|url=http://www.bloomberg.com/news/2010-09-11/new-york-u-s-commemorate-sept-11-anniversary-with-ceremonies-protests.html|accessdate=September 12, 2010}}&lt;/ref&gt;  အခြား ၁၈၄ ယောက်မှာ ပင်တဂွန် စစ်ဌာနချုပ်ကို တိုက်ခိုက်ရာတွင် သေဆုံးခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news|publisher=Associated Press|title=Top military officer honors 9/11 Pentagon victims|date=September 11, 2010|url=http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5hY5W5b-dPQ2wmj498Dkhe3OkhLcQD9I5ODLG0|accessdate=September 12, 2010|archivedate=25 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172512/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5hY5W5b-dPQ2wmj498Dkhe3OkhLcQD9I5ODLG0}}&lt;/ref&gt; ထိခိုက်ဒဏ်ရာ ရသူနှင့် သေဆုံးသူ အများစုမှာ အရပ်သားများ ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံပေါင်း ၇၀ ကျော်မှ နိုင်ငံသားများ ပါဝင်သည်။ &lt;ref name=&quot;countries_deaths&quot;&gt;{{Cite journal|title=A list of the 77 countries whose citizens died as a result of the attacks on September 11, 2001|publisher=[[Bureau of International Information Programs|U.S. Department of State, Office of International Information Programs]]|url=http://www.interpol.int/public/ICPO/speeches/20020911List77Countries.asp|postscript=|archive-date=28 May 2011|access-date=23 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110528170021/http://www.interpol.int/Public/ICPO/speeches/20020911List77Countries.asp|url-status=dead}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.interpol.int/Public/ICPO/speeches/20020911List77Countries.asp |access-date=29 December 2020 |archive-date=6 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071006055055/http://www.interpol.int/Public/ICPO/speeches/20020911List77Countries.asp }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.interpol.int/Public/ICPO/speeches/20020911List77Countries.asp |accessdate=29 December 2020 |archivedate=6 October 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071006055055/http://www.interpol.int/Public/ICPO/speeches/20020911List77Countries.asp }}&lt;/ref&gt; ထိုမျှသာမက အခြားလူတစ်ဦးမှာလည်း ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ ပြိုကျမှုကြောင့် ပေါ်ထွက်လာသော ဖုန်မှုန့်များကို ရှူရှိုက်မိပြီး အဆုတ်ရောဂါဖြင့် သေဆုံးခဲ့ရသည်ဟု ဆရာဝန်တစ်ဦးက ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;DustDeath&quot;&gt;{{cite web|title= Toxic dust adds to WTC death toll|publisher= msnbc.com|date= May 24, 2007|url= http://www.msnbc.msn.com/id/18831750/|accessdate= September 6, 2009|archivedate= 12 May 2011|archiveurl= https://web.archive.org/web/20110512052811/http://www.msnbc.msn.com/id/18831750/}}&lt;/ref&gt;

ထိုတိုက်ခိုက်မှု အပြီးတွင် အယ်လ်ကေးဒါး အဖွဲ့၏ ပယောဂ မကင်းနိုင်ကြောင်း သံသယများ အလျှင်အမြန်ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့၏ ခေါင်းဆောင် [[အိုစမာ ဘင်လာဒင်]] က အယ်လ်ကေးဒါး ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့ခြင်း မရှိကြောင်း ငြင်းဆိုခဲ့သော်လည်း ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင်မှု သူတို့၏ လက်ချက်ဖြစ်ကြောင်း ဝန်ခံခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;cbc-2004&quot;&gt; {{Cite news|title = Bin Laden claims responsibility for 9/11|publisher = CBC News|date=October 29, 2004|url = http://www.cbc.ca/world/story/2004/10/29/binladen_message041029.html|accessdate=January 11, 2009 |quote=al-Qaeda leader Osama bin Laden appeared in a new message aired on an Arabic TV station Friday night, for the first time claiming direct responsibility for the 2001 attacks against the United States.}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်က ထိုတိုက်ခိုက်မှု အတွက် အကြမ်းဖက်သမားတို့ နှင့် စစ်ပွဲ ဟုကြေညာကာ လက်တုံ့ပြန်ခဲ့ပြီး [[အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံ]] ကို ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် ဝင်ရောက်ကျူးကျော်ခဲ့သည်။ အယ်လ်ကေးဒါး အဖွဲ့ဝင်များအား ခိုလှုံခွင့် ပေးခဲ့သော တာလီဘန်အစိုးရကို ဖြုတ်ချပစ်ရန် ဖြစ်ပြီး အမေရိကန်မျိုးချစ်ဥပဒေကို အကောင်အထည်အဖော်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ် မေလတွင်မှ အိုစမာဘင်လာဒင်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိပြီး လက်စတုံး နိုင်ခဲ့သည်။ အခြားနိုင်ငံများကလည်း အကြမ်းဖက်သမား ဆန့်ကျင်ရေး ဥပဒေများကို တင်းကြပ်ခဲ့ပြီး တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးကို မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ အချို့သော အမေရိကန် စတော့ဈေးကွက် များသည် တိုက်ခိုက်မှု အပြီးတွင် ကျန်ရှိသော ရက်သတ္တပတ် တစ်ခုလုံး ပိတ်ထားခဲ့သည်။ ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်သော အခါတွင် လေကြောင်းလိုင်းနှင့် အာမခံလုပ်ငန်းတို့၏ ရှယ်ယာများ အကြီးအကျယ် ဈေးကျ လာခဲ့သည်။ ဘီလီယံဒေါ်လာပေါင်း မြောက်မြားစွာတန်သော ရုံးခန်းများ ပျက်စီးသွားခြင်းကြောင့် မက်ဟက်တန် အောက်ပိုင်း ဒေသ၏ စီးပွားရေးကို အကြီးအကျယ် ထိခိုက်စေခဲ့သည်။

ပင်တဂွန် အဆောက်အအုံ၏ ပျက်စီးမှုကို တစ်နှစ်အတွင်း ရှင်းလင်းပြင်ဆင်နိုင်ခဲ့ပြီး ပင်တဂွန် ဝမ်းနည်းခြင်းအထိမ်းအမှတ် အဆောက်အအုံကို ပျက်စီးသွားသော အဆောက်အအုံ၏ ဘေးတွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ အဆောက်အအုံ ပြန်လည်တည်ဆောက်မှုကိုလည်း စတင်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ပြိုကျ ပျက်စီးသွားသည့် နေရာနှင့် မျက်နှာချင်းဆိုင်တွင် &quot;ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ ၇&quot; ရုံးအဆောက်အအုံ အသစ်ကို တည်ဆောက်ပြီးစီးခဲ့သည်။ ပြိုကျပျက်စီးသွားသည့် နေရာတွင် တည်ဆောက်နေသည့် ဝမ်း ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ အဆောက်အဦးမှာ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ပြီးစီးလိမ့်မည်ဟု မျှော်လင့်ရသည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၈ ရက်တွင် လေယာဉ်ခရီးစဉ် အမှတ် ၉၃ အတွက် နေရှင်နယ် မယ်မိုရီရယ်လ် အထိမ်းအမှတ် အဆောက်အအုံ တည်ဆောက်ရန် စတင် အုတ်မြစ်ချခဲ့သည်။ ဆောက်လုပ်ရေး၏ ပထမအဆင့်သည် စက်တင်ဘာ ၁၁ရက် တိုက်ခိုက်မှု၏ ဆယ်နှစ် နှစ်ပတ်လည် ၂၀၁၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၁ ရက်တွင် ပြီးစီးလိမ့်မည်ဟု မျှော်လင့်ရသည်။ &lt;ref&gt;[http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5g6VDpPx3zLxo6gOQ90dfY8Qdl5IgD9BQUD580 Ground broken for Flight 93 memorial in Pa.]{{Dead link|date=August 2021 }}&lt;/ref&gt;

== တိုက်ခိုက်မှုများ ==
[[File:911 - FEMA - WTC impacts (graphic).svg|thumb|left|ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ တိုက်ခိုက်မှုများကို ပြသော မြေပုံ (လေယာဉ်ပုံသည် စကေးကိုက် ဆွဲထားခြင်း မဟုတ်ပါ။)]]
[[File:UA Flight 175 hits WTC south tower 9-11 edit.jpeg|thumb|ယူနိုက်တက် လေကြောင်းလိုင်း လေယာဉ်ခရီးစဉ်အမှတ် ၁၇၅ တောင်ဘက်တာဝါသို့ ဝင်တိုက်စဉ်]]
[[File:Pentagon Security Camera 1.ogv|thumb|right|thumbtime=01:31| လေကြောင်းခရီးစဉ်အမှတ် ၇၇ ပင်တဂွန်သို့ ဝင်တိုက်သည်ကို လုံခြုံရေးကင်မရာမှ ရိုက်ကူးထားသောပုံ&lt;ref name=&quot;jw&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.judicialwatch.org/flight77|title=Flight 77, Video 2|publisher=Judicial Watch|accessdate=23 May 2011|archivedate=25 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110525031629/http://www.judicialwatch.org/Flight77}}&lt;/ref&gt;]]

၂၀၀၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၁ရက် မနက်ခင်း အစောပိုင်းတွင် အကြမ်းဖက်သမား ၁၉ ယောက်တို့သည် [[ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့]] နှင့် [[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့]] တို့မှ ဘော့စတွန်မြို့၊ နယူးဝတ်မြို့ နှင့် ဝါရှင်တန်ဒီစီမြို့တို့သို့ ဦးတည်သွားနေသော ခရီးသည်တင်လေယာဉ် ၄ စင်းကို ပြန်ပေးဆွဲထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;SecCounc&quot;&gt;{{cite web|title=Security Council Condemns, 'In Strongest Terms', Terrorist Attacks on the United States|publisher=United Nations|date=September 12, 2001|url=http://www.un.org/News/Press/docs/2001/SC7143.doc.htm|accessdate=September 11, 2006|quote=The Security Council today, following what it called yesterday’s &quot;horrifying terrorist attacks&quot; in New York, Washington, D.C., and Pennsylvania, unequivocally condemned those acts, and expressed its deepest sympathy and condolences to the victims and their families and to the people and Government of the United States.|archivedate=26 August 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/61DXEKRnU?url=http://www.un.org/News/Press/docs/2001/SC7143.doc.htm}}&lt;/ref&gt; မနက် ၈ နာရီ ၄၆ မိနစ်တွင် [[အမေရိကန် လေကြောင်းလိုင်း]] ခရီးစဉ်အမှတ် ၁၁ သည် ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ၏ မြောက်ဘက်တာဝါသို့ ဝင်တိုက်ခဲ့ပြီး [[ယူနိုက်တက် လေကြောင်းလိုင်း]] ခရီးစဉ်အမှတ် ၁၇၅ သည် တောင်ဘက်တာဝါသို့ မနက် ၉ နာရီ ၃ မိနစ် အချိန်တွင် ဝင်တိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ntsb.gov/info/Flight_%20Path_%20Study_AA11.pdf |title=Flight Path Study&amp;nbsp;– American Airlines Flight 11 |publisher=National Transportation Safety Board |date=February 19, 2002 |format=PDF}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ntsb.gov/info/Flight_%20Path%20_Study_UA175.pdf |title=Flight Path Study&amp;nbsp;– United Airlines Flight 175 |publisher=National Transportation Safety Board |date=February 19, 2002 |format=PDF}}&lt;/ref&gt; 

အခြား အကြမ်းဖက်သမား အုပ်စုတစ်စုကမူ အမေရိကန်လေကြောင်းလိုင်း ခရီးစဉ်အမှတ် ၇၇ ကို မနက် ၉နာရီ ၃၇ မိနစ်တွင် ပင်တဂွန် စစ်ဌာနချုပ် အတွင်းသို့ ထိုးဆင်း တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ntsb.gov/info/Flight_%20Path_%20Study_AA77.pdf |title=Flight Path Study&amp;nbsp;– American Airlines Flight 77 |publisher=National Transportation Safety Board |date=February 19, 2002 |format=PDF}}&lt;/ref&gt; စတုတ္ထမြောက် လေယာဉ်ဖြစ်သော ယူနိုက်တက် လေကြောင်းလိုင်း ခရီးစဉ်အမှတ် ၉၃ မှာ မနက် ၁၀ နာရီ ၃ မိနစ် အချိန်တွင် [[ပင်ဆယ်ဗေးနီးယားပြည်နယ်]] ရှန့်ခ်ဗေးလ်ဒေသတွင် ပျက်ကျခဲ့သည်။ လေယာဉ်ပေါ်ရှိ ခရီးသည်များနှင့် အကြမ်းဖက်သမားတို့ တိုက်ခိုက်မှု ဖြစ်ပွားအပြီးတွင် ဖြစ်သည်။ ထိုလေယာဉ်၏ ဦးတည်ရာမှာ အမေရိကန် ကွန်ဂရက် ကျင်းပရာ နေရာဖြစ်သော ကက်ပီတိုလ် အဆောက်အအုံ သို့မဟုတ် [[အိမ်ဖြူတော်]] ဖြစ်မည်ဟု ယူဆရသည်။&lt;ref name=&quot;Chap7&quot;&gt;{{Cite book|chapter=The Attack Looms |url=http://govinfo.library.unt.edu/911/report/911Report_Ch7.htm |year=2004 |title=9/11 Commission Report |publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |accessdate=July 2, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ntsb.gov/info/Flight%20_Path_%20Study_UA93.pdf |title=Flight Path Study&amp;nbsp;– United Airlines Flight 93 |publisher=National Transportation Safety Board |date=February 19, 2002 |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

အချို့သော ခရီးသည်များသည် လေယာဉ်အတွင်းရှိ တယ်လီဖုန်း နှင့် မိုဘိုင်းဖုန်းများကို အသုံးပြု၍ ဖုန်းခေါ်နိုင်ခဲ့ကြပြီး &lt;ref name=&quot;93phone&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.post-gazette.com/headlines/20010916phonecallnat3p3.asp |title=The phone line from Flight 93 was still open when a GTE operator heard Todd Beamer say: 'Are you guys ready? Let's roll' |publisher=Pittsburgh Post-Gazette |date=September 16, 2001 |author=McKinnon, Jim |accessdate=May 18, 2008 |archivedate=25 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225171951/http://old.post-gazette.com/headlines/20010916phonecallnat3p3.asp }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://archives.cnn.com/2001/US/09/12/family.reacts/index.html |title=Relatives wait for news as rescuers dig |publisher=CNN |date=September 13, 2001 |accessdate=May 20, 2008 |archivedate=22 May 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080522050524/http://archives.cnn.com/2001/US/09/12/family.reacts/index.html }}&lt;/ref&gt;  ပြန်ပေးဆွဲသူများသည့် မေ့စ် သို့မဟုတ် အခြားသော အလားတူ အသွင်သဏ္ဌာန် ရှိသော ဓာတုဓာတ်ငွေ့များကို အသုံးပြုခဲ့ကြောင်း၊ အချို့သော လေယာဉ်ခရီးသည်များမှာ ဓားဖြင့် ထိုးခံရကြောင်း စသည့် အသေးစိတ် အချက်အလက်များကို ပြန်လည်ပြောကြားနိုင်ခဲ့ ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;wilgoren&quot;&gt;{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B03E5DB1038F930A2575AC0A9679C8B63 |title=On Doomed Flight, Passengers Vowed To Perish Fighting |author=Wilgoren, Jodi and Edward Wong |date=September 13, 2001 |publisher=The New York Times |accessdate=November 11, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://articles.latimes.com/2006/apr/11/nation/na-moussa11 |title=Moussaoui Jury Hears the Panic From 9/11 |author=Serrano, Richard A. |publisher=Los Angeles Times |date=April 11, 2006 |accessdate=October 24, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/chronicle/archive/2004/01/28/MNGQ04JEEH1.DTL |title=Hijackers used Mace, knives to take over airplanes |publisher=San Francisco Chronicle |date=January 28, 2004 |author=Goo, Sara Kehaulani, Dan Eggen |accessdate=November 12, 2008 }}{{Dead link|date=February 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CNN1&quot;&gt;{{Cite news|last = Ahlers| first = Mike M.|title = 9/11 panel: Hijackers may have had utility knives|publisher= CBS News |date=January 27, 2004| url=http://www.cnn.com/2004/US/01/27/911.commis.knife/|accessdate=September 7, 2006}}&lt;/ref&gt; မှတ်တမ်းများ အရ ဖလိုက်နှစ်ခုတွင် ပြန်ပေးဆွဲသူများသည် လေယာဉ်ပိုင်းလော့များ နှင့် လေယာဉ် အမှုထမ်းများကို ဓားဖြင့် ထိုးသတ်ခဲ့ကြောင်း သိရပြီး ခရီးသည် တစ်ဦးလည်း ဓားဖြင့် ထိုးသတ်ခံခဲ့ရကြောင်း သိရသည်။&lt;ref name=&quot;911-ch1&quot;&gt;{{Cite book|url=http://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch1.pdf|title=9/11 Commission Report|chapter=Chapter 1.1: 'We Have Some Planes': Inside the Four Flights|year=2004|publisher=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States|accessdate=April 22, 2009|format=PDF|pages=4–14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0201/06/lklw.00.html |title=Encore Presentation: Barbara Olson Remembered |work=Larry King Live |publisher=CNN |date=January 6, 2002 |accessdate=November 12, 2008}}&lt;/ref&gt; နိုင်းအယ်လဲဗင်း ကော်မရှင်၏ စုံစမ်းတွေ့ရှိချက်အရ ပြန်ပေးသမား နှစ်ဦးတို့သည် လတ်တလောတွင် လယ်သာမင်း (Leatherman) လက်မှုသုံး ကိရိယာများကို ဝယ်ယူခဲ့ကြောင်း သိရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;commission&quot;&gt;{{cite web| title=National Commission Upon Terrorist Attacks in the United States| url=http://www.9-11commission.gov/archive/hearing7/9-11Commission_Hearing_2004-01-27.htm| publisher=National Commission Upon Terrorist Attacks in the United States| accessdate=January 24, 2008| date=January 27, 2004}}&lt;/ref&gt; ခရီးစဉ်အမှတ် ၁၁ ပေါ်မှ လေယာဉ်အမှုထမ်း တစ်ဦး၊ ခရီးစဉ်အမှတ် ၁၇၅ ပေါ်မှ ခရီးသည်တစ်ဦးနှင့် ခရီးစဉ်အမှတ် ၉၃ မှ ခရီးသည်များ၏ ပြောပြချက်အရ အကြမ်းဖက်သမားများသည် ဗုံးများ ပါရှိကြောင်း သိရပြီး ခရီးသည် တစ်ဦးကမူ ထိုဗုံးများသည် အတုများ ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ထင်ကြောင်း ပြောခဲ့သည်။ လေယာဉ်ပျက်ကျသည့် နေရာတွင် ပေါက်ကွဲစေတတ်သည့် ပစ္စည်း အစအန တစ်ခုမျှ မတွေ့ရသည့် အတွက် ဗုံးများမှာ အတုများပင် ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု နိုင်းအယ်လဲဗင်းကော်မရှင်က ယူဆခဲ့သည်။ &lt;ref name=911-ch1/&gt;

ယူနိုက်တက် လေကြောင်းလိုင်း ခရီးစဉ်အမှတ် ၉၃ ပေါ်တွင်မူ လေယာဉ်ဦးခေါင်းခန်း အသံဖမ်းစက်မှ ပြန်လည် ကြားရသည့် အသံများအရ လေယာဉ်အမှုထမ်းများနှင့် ခရီးသည်များသည် ထိုနေ့ မနက်က အခြား ပြန်ပေးဆွဲခံရသော လေယာဉ်များ အဆောက်အဦးများ အတွင်းသို့ ထိုးဆင်း တိုက်ခိုက်ကြောင်း တယ်လီဖုန်းခေါ်ဆိုမှုများမှ သိရှိပြီးသည့်နောက်တွင် ပြန်ပေးသမားများထံမှ လေယာဉ်ကို ပြန်လည် ရရှိ ထိန်းချုပ်ရန် ကြိုးစားခဲ့ကြောင်း သိရှိရသည်။ &lt;ref name=&quot;WP93&quot;&gt;{{Cite news |first=David |last=Snyder |title=Families Hear Flight 93's Final Moments |url=http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A12262-2002Apr18 |publisher=The Washington Post |date=April 19, 2002 |accessdate=April 23, 2008 |archivedate=24 February 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110224024014/http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A12262-2002Apr18 }}&lt;/ref&gt; ပြန်ပေးသမား တစ်ယောက်က သူတို့အနေနှင့် လေယာဉ် ထိန်းချုပ်မှုကို ခရီးသည်များထံသို့ ပြန်လည် လက်လွတ် ဆုံးရှုံးတော့မည်ကို သိရှိသည့် အခါတွင် လေယာဉ်ကို တစ်ပတ်လှိမ့်ရန် အမိန့်ပေးခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ &lt;ref name=&quot;Fox93Xscript&quot;&gt;{{Cite news |title=Text of Flight 93 Recording |publisher=Fox News |date=April 12, 2006 |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,191520,00.html |accessdate=April 22, 2008 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5mq19ASWn?url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,191520,00.html |archivedate=17 January 2010 }}&lt;/ref&gt; မကြာမီ အချိန်တွင် လေယာဉ်သည် ပင်ဆယ်ဗေးနီးယားပြည်နယ်၊ ဆမ်းမားဆက် ကောင်တီ၊ စတုန်းနီး ခရိ မြို့နယ် အတွင်းရှိ ရှန့်ခ်ဗေးလ် သို့ ဒေသစံတော်ချိန် မနက် ၁၀ နာရီ ၃ မိနစ် ၁၁ စက္ကန့် (၁၄:၀၃:၁၁&amp;nbsp;UTC) တွင် ပျက်ကြခဲ့သည်။

[[File:September 11 2001 just collapsed.jpg|thumb|upright|left| တာဝါနှစ်ခုစလုံး ပြိုကျပြီးနောက် တွေ့ရသည့် ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ မြင်ကွင်း]]
၂၀၀၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ အတွင်း[[အယ်လ် ဂျဇီးရ]] သတင်းဌာန မှ သတင်းထောက် ယော့စ်ရီ ဖိုဒါ က တိုက်ခိုက်မှုများကို နောက်ကွယ်မှ ကြိုးကိုင် ဖန်တီးခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ရသော ခါလစ်ဖ် ရှိတ် မိုဟာမက်နှင့် ရမ်ဆီ ဘင် အယ်လ် ရှစ်ဗ် တို့ကို တွေ့ဆုံမေးမြန်းရာတွင် စတုတ္ထမြောက် လေယာဉ်သည် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု ကက်ပီတိုလ် အဆောက်အအုံသို့ ဦးတည်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး အိမ်ဖြူတော်သို့ ဦးတည်ခဲ့ခြင်း မဟုတ်ကြောင်း၊ ထိုနေရာကို လျှို့ဝှက်အမည် &quot; ဥပဒေကျောင်းတော်&quot; (the Faculty of Law) ဟု အမည်ပေးခဲ့ကြောင်း သိရှိခဲ့ရသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite book|author=Fouda, Yosri and Nick Fielding |title=Masterminds of Terror |publisher=Arcade Publishing |year=2004 |pages=158–159 |isbn=978-1-55970-708-4}}&lt;/ref&gt; သူတို့၏ ပြောပြချက်အရ သိရသည်မှာ အယ်လ် ကေးဒါးသည် အစပထမပိုင်းတွင် ပြန်ပေးဆွဲထားသည့် လေယာဉ်တို့ကို ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ နှင့် ပင်တဂွန် တို့အစား နျူးကလီးယား စက်ရုံများ တည်ရှိရာသို့  ပျံသန်းတိုက်ခိုက်ရန် စီစဉ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သော်လည်း အခြေအနေကို ထိန်းချုပ်မရမည်ကို စိုးရိမ်သည့် အတွက် လတ်တလော အနေနှင့် နျူးကလီးယား ဓာတ်အားပေး စက်ရုံများကို မတိုက်ခိုက်ခြင်း ဖြစ်ကြောင်းပင် ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;AlQaedaplotted2002&quot;&gt;{{Cite news|title= Al-Qaeda 'plotted nuclear attacks'|publisher = BBC News|date=September 8, 2002|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2244146.stm |accessdate=Jan 2010}}&lt;/ref&gt;

တိုက်ခိုက်ခံရသည့် နေ့တွင်ပင် တည်ဆောက်မှု ပုံသဏ္ဌာန် ပျက်စီးမှုကြောင့် ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ အဆောက်အဦး အစုအဝေးမှ အဆောက်အဦး ၃လုံး ပြိုကျ ပျက်စီးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;WPCollapse&quot;&gt;{{Cite news |first=Bill |last=Miller |title=Report Assesses Trade Center's Collapse |url=http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A11614-2002Apr30?language=printer |publisher=The Washington Post |date=May 1, 2002 |accessdate=April 23, 2008 |archiveurl=https://archive.today/20120524210245/http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A11614-2002Apr30?language=printer |archivedate=24 May 2012 }}&lt;/ref&gt; တောင်ဘက်တာဝါ သည် ယူနိုက်တက် လေကြောင်းလိုင်း ခရီးစဉ်အမှတ် ၁၇၅ ဖြင့် တိုက်မိပြီးနောက် ၅၆မိနစ်အကြာ မီးလောင်ကျွမ်းခဲ့ပြီး မနက် ၉နာရီ ၅၉ မိနစ်ခန့်တွင် ပြိုကျခဲ့သည်။ မြောက်ဘက်တာဝါမှာမူ ၁၀၂ မိနစ်ခန့် မီးလောက်ကျွမ်းပြီးနောက် မနက် ၁၀ နာရီ ၂၈ မိနစ်ခန့်တွင် ပြိုကျ ပျက်စီးခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;WPCollapse&quot; /&gt; မြောက်ဘက်တာဝါ ပြိုကျပြီးနောက်တွင် အပျက်အစီးများသည် အနီးအနားရှိ ဆဲဗင်း ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ အဆောက်အအုံပေါ်သို့ ကျရောက်ခဲ့ပြီး ထိုအဆောက်အဦးကို ပျက်စီးစေကာ မီးစတင် လောင်ကျွမ်းခဲ့သည်။ ထိုမီးသည် နာရီအတော်ကြာမျှ လောင်ကျွမ်းပြီးနောက် အဆောက်အဦး၏ တည်ဆောက်မှု ပုံသဏ္ဌာန်ကို ပျက်စီးစေကာ အဆောက်အဦး၏ အရှေ့ဘက်ပိုင်း ပင့်ဟောက်စ်မှာ ညနေ ၅ နာရီ ၂၀ မိနစ်တွင် ပြိုကျခဲ့ပြီး အဆောက်အဦး တစ်ခုလုံးသည် ညနေ ၅ နာရီ ၂၁ မိနစ်တွင် ပြိုကျခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|year = 2002 |url = http://www.fema.gov/pdf/library/fema403_ch5.pdf|format = PDF|title = World Trade Center Building Performance Study|work = Ch. 5 WTC 7&amp;nbsp;– section 5.5.4|publisher = Federal Emergency Management Agency |accessdate=December 16, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wtc.nist.gov/NCSTAR1/PDF/NCSTAR%201A.pdf |title=Final Report on the Collapse of World Trade Center Building 7 |month=November |year=2008 |publisher=[[National Institute of Standards and Technology]] |page=xxxvii |accessdate=February 16, 2010 |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

ထိုသို့သော တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် အမေရိကန်နိုင်ငံ တဝှမ်းလုံးရှိ သတင်းဌာနများနှင့် လေကြောင်းထိန်းသိမ်းရေး ဌာနများတွင် အကြီးအကျယ် အရှုပ်အထွေး ဖြစ်စေခဲ့သည်။ နိုင်ငံတကာမှ လေကြောင်းလိုင်းများ အမေရိကန် မြေပေါ်သို့ ဆင်းသက်မှုကို ၃ ရက်ကြာမျှ ပိတ်ပင်တားဆီး ထားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Profiles of 9/11&amp;nbsp;– About 9/11 |url=http://www.biography.com/profiles-of-9-11/about911.jsp |work=[[The Biography Channel]] |publisher=[[A&amp;E Television Networks]] |accessdate=December 12, 2007}}&lt;/ref&gt; အချို့ ပျံသန်းလက်စ လေယာဉ်များမှာ လမ်းတဝက်မှ ပြန်လှည့်စေခဲ့ပြီး အချို့ကို ကနေဒါနှင့် မက္ကဆီကိုရှိ လေဆိပ်များသို့ ဆင်းသက်စေခဲ့သည်။ ထို သတင်းမှား များထဲမှ ထင်ရှားသော သတင်းတစ်ခုမှာ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာန အဆောက်အဦးတွင် ကား ဗုံးတစ်လုံး ပေါက်ကွဲခဲ့သည် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;errors2&quot;&gt;{{cite web|last=Miller |first=Mark |title=Broadcasting and Cable |url=http://www.broadcastingcable.com/article/CA240241.html |date=August 26, 2002 |work=[[Broadcasting &amp; Cable]] |publisher=[[Reed Business Information]] |accessdate=February 15, 2008}}&lt;/ref&gt; ပင်တဂွန် လေယာဉ်ပျံပျက်ကျကြောင်း သတင်းကြေညာအပြီးတွင် နေရှင်နယ် မောလ်တွင် မီးလောင်သည်ဟု အချို့ သတင်းဌာနတို့က သတင်းမှား ထုတ်ပြန်ခဲ့ကြပြန်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://edition.cnn.com/TRANSCRIPTS/0109/11/bn.03.html |title=Transcripts |accessdate=May 2, 2008 |date=September 11, 2001 |work=CNN |archivedate=25 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172114/http://edition.cnn.com/TRANSCRIPTS/0109/11/bn.03.html%20 }}&lt;/ref&gt; အေပီသတင်းဌာန၏ သတင်းတွင်လည်း [[ဒယ်လ်တာ လေကြောင်းလိုင်း]]၏ လေကြောင်းခရီးစဉ်အမှတ် ၁၉၈၉ ပြန်ပေးဆွဲခံရကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ထိုသတင်းမှာလည်း သတင်းမှားပင် ဖြစ်သည်။ ထိုလေယာဉ်မှာ ပြန်ပေးဆွဲခံရသည်ဟု ထင်မြင်ခံကြသော်လည်း လေကြောင်းထိန်းသိမ်းရေး သမားများ နှင့် အဆက်အသွယ် ရခဲ့ပြီး [[အိုဟိုင်းယိုးပြည်နယ်]] ကလိဗ်လန်း တွင် ဘေးကင်းစွာ ဆင်းသက်နိုင်ခဲ့သည်။

=== ထိခိုက်မှုများ ===
[[File:UA93 path.svg|thumb|right| ယူနိုက်တက် လေကြောင်းလိုင်း ခရီးစဉ်အမှတ် ၉၃ စက်တင်ဘာ ၁၁ရက် ကပင်ဆယ်ဗေးနီးယားပြည်နယ် တောင်ပိုင်းတွင် ပျက်မကျခင် အချိန် အထိ သွားခဲ့သော လမ်းကြောင်း]]

စက်တင်ဘာ ၁၁ရက် တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အပြစ်မဲ့ပြည်သူ ၂၉၇၇ ဦးနှင့် အကြမ်းဖက်သမား ၁၉ ဦး စုစုပေါင်း ၂၉၉၆ ဦး သေဆုံးခဲ့ရသည်။ သေဆုံးသူ ပြည်သူများမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ လေယာဉ်ပျံ လေးစင်းပေါ်တွင် လူပေါင်း ၂၄၆ ယောက် (တစ်ယောက်မျှ အသက်ရှင် မကျန်ရစ်ခဲ့ပေ။) နယူးယောက်မြို့တော်တွင် တာဝါများထဲရှိနေသူနှင့် မြေပေါ်တွင် ရှိနေသူ ၂၆၀၆ ဦး၊ ပင်တဂွန် စစ်ဌာနချုပ်တွင် ၁၂၅ ဦး တို့ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;edition.cnn.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2006/US/05/16/pentagon.video/index.html|title=First video of Pentagon 9/11 attack released|date=May 16, 2006|publisher=CNN|accessdate=September 10, 2006|archiveurl=https://www.webcitation.org/5J8PnIDu2?url=http://www.cnn.com/2006/US/05/16/pentagon.video/index.html|archivedate=24 September 2006|deadurl=no}}&lt;/ref&gt; တိုက်ခိုက်မှုတွင် သေဆုံးခဲ့ရသူများ အားလုံးမှာ ပင်တဂွန် စစ်ဌာနချုပ်မှ စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ ပုဂ္ဂိုလ် ၅၅ ယောက်မှ လွဲလျှင် အရပ်သားများသာ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|author=Stone, Andrea |url=http://www.usatoday.com/news/sept11/2002-08-20-pentagon_x.htm |title=Military's aid and comfort ease 9/11 survivors' burden |publisher=USA Today |date=August 20, 2002 |accessdate=May 20, 2008}}&lt;/ref&gt;

ထိုတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် နိုင်ငံပေါင်း ၉၀ ကျော်မှ သူတို့၏ နိုင်ငံသားများကို ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web| last=Walker| first=Carolee| title=Five-Year 9/11 Remembrance Honors Victims from 90 Countries| url=http://www.america.gov/st/washfile-english/2006/September/20060911141954bcreklaw0.9791071.html| publisher=[[United States Department of State]]| date=September 11, 2006| accessdate=May 18, 2008| archiveurl=https://web.archive.org/web/20080115102024/http://www.america.gov/st/washfile-english/2006/September/20060911141954bcreklaw0.9791071.html| archivedate=15 January 2008}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် နယူးယောက်မြို့တော် ကျန်းမာရေး စစ်ဆေးမှုရုံးမှ ဖယ်လစ်ဆီယာ ဒန် ဂျုံးကို စက်တင်ဘာ ၁၁ ရက်တိုက်ခိုက်မှု၏ သေဆုံးသူ စာရင်းတွင် တရားဝင် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ဒန်ဂျုံးသည် ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ ပြိုကျရာမှ ပေါ်ထွက်လာသော ဖုန်မှုန့် သဲမှုန့်များကို ရှုသွင်းမိရာမှ အဆုတ်ရောဂါဖြစ်ပွား၍ စက်တင်ဘာ ၁၁ရက် တိုက်ခိုက်မှု အပြီး ၅လအကြာတွင် သေဆုံးရခြင်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;dunn-jones&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/05/24/nyregion/24dust.html |title=For the First Time, New York Links a Death to 9/11 Dust |author=DePalma, Anthony |publisher=The New York Times |date=May 24, 2007}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် လင်ဖိုးမား (lymphoma)  ရောဂါဖြင့် ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် သေဆုံးခဲ့ပြီး ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် သေဆုံးသူစာရင်းသို့ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;heyward&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/09/12/nyregion/12groundzero.html |title=9/11’s Litany of Loss, Joined by Another Name |date=September 2009|publisher=New York Times |accessdate=September 12, 2009|first=Lisa W.|last=Foderaro}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:280px; font-size:90%; float:left;&quot;
|-
!colspan=&quot;3&quot;| သေဆုံးသူများ (ပြန်ပေးသမားမပါ)
|-
!rowspan=&quot;3&quot;| နယူးယောက် &lt;br /&gt;မြို့တော်
| ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ
| ၂,၆၀၆&lt;ref name=&quot;edition.cnn.com&quot;&gt;{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2009/CRIME/11/13/khalid.sheikh.mohammed/index.html|title=Accused 9/11 plotter Khalid Sheikh Mohammed faces New York trial|date=November 13, 2009|publisher=CNN|accessdate=August 29, 2010|archivedate=28 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141028165022/http://edition.cnn.com/2009/CRIME/11/13/khalid.sheikh.mohammed/index.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.wibw.com/nationalnews/headlines/70082322.html|title=Alleged 9/11 Plotters Face Trial Blocks From WTC Site|date=November 13, 2009|publisher=[[WIBW-TV|WIBW]]|accessdate=August 29, 2010|archivedate=25 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172521/https://www.wibw.com/nationalnews/headlines/70082322.html}}&lt;/ref&gt;
|-
| အမေရိကန် လေကြောင်း ခရီးစဉ် ၁၁
| ၈၇&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/memorial/lists/by-location/page93.html |title=American Airlines Flight 11 |publisher=CNN |accessdate=September 7, 2006}}&lt;/ref&gt;
|-
| ယူနိုက်တက် လေကြောင်း ခရီးစဉ် ၁၇၅
| ၆၀&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/memorial/lists/by-location/page100.html |title=United Airlines Flight 175 |publisher=CNN |accessdate=September 7, 2006}}&lt;/ref&gt;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;| အာလင်တန်
| ပင်တဂွန်
| ၁၂၅&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/memorial/lists/by-location/page88.html |title=Pentagon |publisher=CNN |accessdate=September 7, 2006}}&lt;/ref&gt;
|-
| အမေရိကန်လေကြောင်း ခရီးစဉ် ၇၇
|| ၅၉&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.cnn.com/SPECIALS/2001/memorial/lists/by-location/page96.html |title=American Airlines Flight 77 |publisher=CNN |accessdate=September 7, 2006}}&lt;/ref&gt;
|-
! ရှန့်ခ်ဗေးလ်
| ယူနိုက်တက် လေကြောင်း ခရီးစဉ် ၉၃
| ၄၀&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.post-gazette.com/headlines/20011028flt93mainstoryp7.asp |title=Flight 93: Forty lives, one destiny |publisher=Pittsburgh Post-Gazette |date=October 2001 |last=Roddy |first=Dennis B. |authorlink=Dennis Roddy |accessdate=September 7, 2006 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5KmMRkIhh?url=http://www.post-gazette.com/headlines/20011028flt93mainstoryp7.asp |archivedate=30 November 2006 |deadurl=no }}&lt;/ref&gt;
|-
!colspan=&quot;2&quot;| စုစုပေါင်း
| ၂,၉၇၇
|}

အမျိုးသား စံနှုန်းသတ်မှတ်ရေး နှင့် နည်းပညာ အင်စတီကျု (NIST) က တိုက်ခိုက်ခံရချိန်တွင် ဝေါလ်ထရိတ် စင်တာ အတွင်း၌ လူပေါင်း ၁၇,၄၀၀ ခန့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့သည်။ ဆိပ်ကမ်း အာဏာပိုင် အဖွဲ့၏ တံခါးအဖွင့်အပိတ် ရေတွက်ချက် အရ မနက် ၈ နာရီ ၄၅မိနစ်တွင် ဝေါလ်ထရိတ် စင်တာ အဆောက်အဦး နှစ်ခု အတွင်း လူပေါင်း ၁၄,၁၅၄ ဦး ရှိတတ်သည်ဟု ဆိုသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite book|author=Averill, Jason D., et al. |url=http://wtc.nist.gov/NCSTAR1/PDF/NCSTAR%201-7.pdf |chapter=Occupant Behavior, Egress, and Emergency Communications |title=Final Reports of the Federal Building and Fire Investigation of the World Trade Center Disaster |publisher=National Institute of Standards and Technology (NIST) |year=2005| accessdate=May 20, 2008|format=PDF}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Dwyer, Jim and Kevin Flynn |title=102&amp;nbsp;Minutes |publisher=Times Books |year=2005 |page=266 |isbn=978-0-8050-7682-0}}&lt;/ref&gt; လေယာဉ်ဖြင့် တိုက်ခဲ့သည့် အထပ်၏ အောက်ဘက်ရှိ လူအများစုကို ဘေးကင်းစွာ ကယ်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် တောင်ဘက်တာဝါရှိ လေယာဉ် တိုက်ခံရသော အထပ်ရှိ လူ ၁၈ဦးနှင့် လေယာဉ်တိုက်ခံရသော အထပ် အပေါ်ဘက်တွင် ရှိသော်လည်း မပျက်စီးသေးသည့် လှေကားကို အသုံးပြု၍ လွတ်မြောက်လာသူ တစ်ဦးကိုလည်း ကယ်ထုတ် နိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F00E6DC153BF935A15756C0A9649C8B63 |title=Last Words at the Trade Center; Fighting to Live as the Towers Die |author=Dwyer, Jim, et al. |publisher=New York Times |date=May 26, 2002 |accessdate=May 19, 2008}}&lt;/ref&gt; လေယာဉ်ဝင်တိုက်ခဲ့သော အထပ် အပေါ်ဘက်တွင် ရှိနေသူများထဲမှ မြောက်ဘက်တာဝါတွင် အနည်းဆုံး ၁,၃၆၆ ဦး နှင့် တောင်ဘက်တာဝါတွင် အနည်းဆုံး ၆၁၈ ဦး သေဆုံးခဲ့ရသည်။ တောင်ဘက်တာဝါတွင် လေယာဉ် ဝင်မတိုက်မီ အချိန်ကတည်းက တာဝါ အတွင်းရှိလူများ ထွက်ခွာရေးကို စတင် ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သေဆုံးသူ အားလုံး၏ ၉၀ ရာခိုင်နှုန်း ကျော်မှာ လေယာဉ် အတိုက်ခံရသော အထပ် သို့မဟုတ် ထိုအထပ်၏ အပေါ်ဘက်ရှိ အထပ်များတွင် ရှိနေကြသူများ ဖြစ်သည်။

စုံစမ်းရေး ကော်မရှင်၏ အစီရင်ခံစာအရ လေယာဉ်များ ဝင်တိုက်သည့် အချိန် တွင် လူရာပေါင်းများစွာ ရုတ်တရက် သေဆုံးခဲ့ရသည်ဟု ဆိုပြီး အခြားသူများမှာ အဆောက်အဦးထဲတွင် ပိတ်မိနေကာ တာဝါပြိုကျချိန်တွင် သေဆုံးခဲ့ရသည် ဟု ဆိုသည်။ &lt;ref name=&quot;911-ch9&quot;&gt;{{cite web| title=Heroism and Honor| work=National Commission on Terrorist Attacks upon the United States| publisher=U.S. Congress| date=August 21, 2004| url=http://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch9.htm| accessdate=May 20, 2008}}&lt;/ref&gt; အနည်းဆုံး လူပေါင်း ၂၀၀ ခန့်သည် မီးလောင်နေသော တာဝါပေါ်မှ ခုန်ချရာမှ အောက်ဘက် အမြင့်ပေ ရာပေါင်းမျာစွာသော အကွာအဝေးတွင် ရှိနေသော အိမ်များ၏ ခေါင်မိုးများ နှင့် လမ်းများပေါ်သို့  ကျရောက်ခြင်း ဖြင့် သေဆုံးခဲ့ရသည်။ &lt;ref name=&quot;horrificdecision&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.usatoday.com/news/sept11/2002-09-02-jumper_x.htm |title=Desperation forced a horrific decision |publisher=USATODAY |date=September 2, 2002 |author=Cauchon, Dennis and Martha Moore|accessdate=September 9, 2006}}&lt;/ref&gt; တိုက်ခိုက်ခံရသော အထပ်၏ အပေါ်ဘက်တွင် ရှိနေသော သူအချို့မှာ ဟယ်လီကော်ပတာ ဖြင့် ကယ်ဆယ်ခံရမည်ဆိုသော မျှော်လင့်ချက်ဖြင့် ခေါင်မိုးဆီသို့ ဦးတည်တက်သွားကြသော်လည်း ခေါင်မိုးပေါ်သို့ ဝင်ရောက်နိုင်သော တံခါးများမှာ သော့ခတ်၍ ပိတ်ထားခဲ့သည်။ အမှန်တကယ်တွင် ထိုနေ့က ဟယ်လီကော်ပတာဖြင့် ကယ်ဆယ်ရန် အစီအစဉ် မရှိခဲ့ပေ။ မဲမှောင်နေသော မီးခိုးများနှင့် အလွန်ပူပြင်းသော အပူချိန်တို့က ဟယ်လီကော်ပတာဖြင့် ကယ်ဆယ်၍ မဖြစ်နိုင်ရန် တာဆီးခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.cbsnews.com/stories/2004/05/18/terror/main618174.shtml|title=Poor Info Hindered 9/11 Rescue|publisher=CBS News|date=May 18, 2004|accessdate=September 11, 2006|archivedate=25 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172234/https://www.cbsnews.com/news/poor-info-hindered-9-11-rescue/}}&lt;/ref&gt;

[[File:September 17 2001.jpg|thumb|တိုက်ခိုက်ခံရသည့် နေ့အပြီးတွင် ဝေါထရိတ်စင်တာ ၆ ၏ အကြွင်းအကျန် အစအနများ]]

အခင်းဖြစ်ပွားရာနေရာတွင် လူများကို ကယ်ဆယ်ရန်နှင့် မီးသတ်ရန် ရောက်ရှိနေကြသော အရေးပေါ်ဝန်ထမ်း စုစုပေါင်း ၄၁၁ ဦးသေဆုံးခဲ့ရသည်။ နယူးယောက်မြို့တော် မီးသတ်ဌာန (FDNY) မှ မီးသတ်သမား ၃၄၁ ဦး နှင့် ရှေးဦးသူနာပြုဝန်ထမ်း ၂ ဦး ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news|author=Denise Grady |coauthors=Andrew C. Revkin |title= Threats and responses: rescuer's health; Lung Ailments May Force 500 Firefighters Off Job |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C05E1DC1631F933A2575AC0A9649C8B63 |date=September 10, 2002 |publisher=The New York Times |accessdate=May 23, 2008}}&lt;/ref&gt; နယူးယောက်မြို့တော် ရဲဌာနမှ အရာရှိ ၂၃ ဦး ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Post-9/11 report recommends police, fire response changes |url=http://www.usatoday.com/news/nation/2002-08-19-nypd-nyfd-report_x.htm |date=August 19, 2002 |agency=Associated Press |publisher=USA Today |accessdate=May 23, 2008}}&lt;/ref&gt; ဆိပ်ကမ်း အာဏာပိုင် ရဲဌာနမှ အရာရှိ ၃၇ ဦး ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news |title=Police back on day-to-day beat after 9/11 nightmare |url=http://archives.cnn.com/2002/US/07/20/wtc.police/index.html |date=July 21, 2002 |publisher=CNN |accessdate=May 23, 2008 |archivedate=25 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172237/https://www.cnn.com/ }}&lt;/ref&gt; ပုဂ္ဂလိက အရေးပေါ်ဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းမှ အရေးပေါ် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ဝန်ထမ်း နှင့် သူနာပြု ၈ ဦး ထပ်မံ ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |author=Joshi, Pradnya |url=http://www.newsday.com/news/port-authority-workers-to-be-honored-1.695524 |title=Port Authority workers to be honored |publisher=Newsday |date=September 8, 2005 |accessdate=May 20, 2008 |archivedate=25 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172148/https://www.newsday.com/news/port-authority-workers-to-be-honored-1.695524%20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;National EMS Memorial&quot;&gt;{{cite web|url=http://nemsms.org/notices01.htm|title=2001 Notices of Line of Duty Death|publisher=National EMS Memorial Service|accessdate=September 11, 2007|archivedate=26 August 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/61DZKY27u?url=http://nemsms.org/notices01.htm}}&lt;/ref&gt;

ဝမ်း ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ၏ ၁၀၁ ထပ်မှ ၁၀၅ ထပ် အတွင်း တည်ရှိသော ကင်န်တာ ဖစ်ဇ်ဂျာရဲ အယ်လ်ပီ (Cantor Fitzgerald L.P) ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ဘဏ်မှ ဝန်ထမ်းပေါင်း ၆၅၈ ဦး ဆုံးရှုံးခဲ့ရပြီး အခြားအဖွဲ့အစည်းများနှင့် စာလျှင် အလွန် များပြားသည် ဟု ဆိုနိုင်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/5282060.stm?lsf |title=Cantor rebuilds after 9/11 losses |publisher=BBC |date=September 4, 2006 |accessdate=May 20, 2008}}&lt;/ref&gt; ကင်န်တာ ဖစ်ဇ်ဂျာရဲ၏ အောက်ဘက် ကပ်လျှက် ၉၃ ထပ်မှ ၁၀၁ ထပ် အထိ တည်ရှိပြီး လေယာဉ်ခရီးစဉ် ၁၁ ၏ တိုက်ခိုက်ရာ နေရာတွင် တည်ရှိသော မာ့ရှ် ကုမ္ပဏီမှာ ဝန်ထမ်းပေါင်း ၃၅၅ ဦး ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ အေရွန် ကော်ပိုရေးရှင်းမှ ဝန်ထမ်း ၁၇၅ ဦး ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ နယူးယောက်ပြီးလျှင် နယူးဂျာစီပြည်နယ်သည် ဆုံးရှုံးသူ ဒုတိယအများဆုံးဖြစ်ပြီး ဟိုဘိုကန်မြို့မှ သေဆုံးသူ အများအပြား ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;beveridge&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gothamgazette.com/demographics/91102.shtml |title=9/11/01-02: A Demographic Portrait Of The Victims In 10048 |publisher=Gotham Gazette |author=Beveridge, Andrew |accessdate=May 20, 2008}}&lt;/ref&gt;

တိုက်ခိုက်မှု အပြီး ရတ်သတ္တပတ် အနည်းငယ် ကြာသည် အထိ သေဆုံးသူပေါင်း ၆၀၀၀ ကျော်ခန့် ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့ကြသော်လည်း &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2001/US/09/29/gen.america.under.attack/index.html |title=Source: Hijacking suspects linked to Afghanistan |publisher=CNN |date=September 30, 2001 |accessdate=June 8, 2008}}&lt;/ref&gt; ထို ကိန်းဂဏန်းမှာ သေဆုံးသည်ဟု အမှန်တကယ် အတည်ပြုသည့် ဦးရေ ထက် နှစ်ဆမျှ ပိုများနေခဲ့သည်။ မြို့တော် အနေနှင့် ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာတွင် သေဆုံးရသူ ၁,၆၀၀ ခန့်ကိုသာ မည်သူမည်ဝါဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားနိုင်ခဲ့သည်။ ကျန်းမာရေး စစ်ဆေးမှုဆိုင်ရာ ရုံးမှလည်း သေဆုံးသူ စာရင်းနှင့် တွဲဖက် ဆက်စပ်၍ မရနိုင်သော အရိုး နှင့် တစ်ရှူး အပိုင်းအစ ၁၀,၀၀၀ ခန့်ကို သိမ်းဆည်းထားခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;CBS2&quot;&gt;{{Cite news| title=Ground Zero Forensic Work Ends| publisher=CBS News| date=February 23, 2005| url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/02/23/national/main675839.shtml| accessdate=May 20, 2008| archivedate=26 August 2011| archiveurl=https://www.webcitation.org/61DZKzb1e?url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/02/23/national/main675839.shtml}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် အလုပ်သမားများက ပျက်စီးသွားသော ဒျုရှ်ဘဏ် အဆောက်အဦးကို ဖြိုဖျက်ရန် အတွက် ပြင်ဆင်ချိန်တွင်ပင် အရိုးအပိုင်းအစများကို ထပ်မံတွေ့ရှိရသေးသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂ရက်တွင် မနုဿဗေဒ ပညာရှင်များနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင်များ ပါဝင်သော အဖွဲ့တစ်ဖွဲ့က စတေတန် ကျွန်းရှိ ဖရက်ရှ်ကေးလ် လင်းန်ဖေး (Fresh Kills Landfill) တွင် ထားရှိသော လူတို့၏ အကြွင်းအကျန်များ၊ လက်မှုပစ္စည်းများနှင့် အဆောင်အယောင် ပစ္စည်းများကို ရှာဖွေခဲ့ကြသည်။ ထိုရှာဖွေမှုမှာ ၂၀၁၀ ဇွန်လတွင် အဆုံးသတ်၍ စုစုပေါင်း လူ ၇၂ ဦး၏ အကြွင်းအကျန်များကို တွေ့ရှိခဲ့သဖြင့် စုစုပေါင်း ရှာဖွေတွေ့ရှိသော လူတို့၏ အကြွင်းအကျန် အရေအတွက်ကို ၁၈၄၅ ဦးအထိ တိုးမြှင့်နိုင်ခဲ့သည်။ ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာတွင် သေဆုံးခဲ့သူ ၁၆၂၉ ဦးတို့ မည်သူမည်ဝါ ဖြစ်သည်ကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ပြီး ဒီအင်န်အေ တွဲဆက်သော နည်းဖြင့် အခြားသေဆုံးသူတို့ အား မည်သူမည်ဝါ ဖြစ်သည်ကို ဆက်လက်စုံစမ်းနေဆဲပင်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author= |url=http://www.newsday.com/news/new-york/more-remains-found-at-wtc-site-1.2045994 |title=More remains found at WTC site Newsday June 22, 2010 |publisher=Newsday.com |date=June 22, 2010 |accessdate=November 9, 2010}}&lt;/ref&gt;

=== ပျက်စီးမှုများ ===
[[File:DF-SD-04-12734.JPEG|thumb|ပင်တဂွန်သည် မီးလောင်ပျက်စီးခဲ့ပြီး တဝက်တပျက် ပြိုကျခဲ့သည်။]]
အထပ် ၁၁၀ ရှိသော ဝေါထရိတ်စင်တာ၏ တွင်တာဝါ နှစ်ခုနှင့် အတူ ထိုအနီးအနားရှိ အခြား အဆောက်အဦးများလည်း ပြိုကျခြင်း သို့ အကြီးအကျယ် ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထို အဆောက်အဦးများမှာ ဆဲဗင်း ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ၊ ဆစ်စ် ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ၊ ဖိုက် ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ၊ ဖိုး ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ၊ မာရီးယော့ ဝေါလ်ထရိတ် စင်တာ (သရီး ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ)၊ ကမ္ဘာ့ ငွေကြေး ဌာန အဆောက်အအုံနှင့် စိန့်နီကိုးလပ်စ် ဂရိ အော်သိုဒေါ့ ဘုရားကျောင်း အဆောက်အအုံတို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;wtcstudy&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.fema.gov/rebuild/mat/wtcstudy.shtm |title=World Trade Center Building Performance Study |month=May |year=2002 |publisher=FEMA |accessdate=July 12, 2007 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5spvzRCDS?url=http://www.fema.gov/rebuild/mat/wtcstudy.shtm |archivedate=18 September 2010 |deadurl=no }}&lt;/ref&gt;

ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ အဆောက်အဦး အစုအဝေးတွင် ပါဝင်သော အဆောက်အဦးများတွင် မြောက်ဘက်တာဝါ (ဝမ်း ဝေါလ်ထရိတ် စင်တာ)၊ တောင်ဘက်တာဝါ ( တူး ဝေါလ်ထရိတ် စင်တာ)၊ မားရီးယော့ ဟိုတယ် ( သရီး ဝေါလ်ထရိတ် စင်တာ) နှင့် ဆဲဗင်း ဝေါလ်ထရိတ် စင်တာ အဆောက်အဦးတို့မှာ လုံးဝ ဥဿုံ ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ ဖိုး ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ၊ ဖိုက် ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ၊ ဝမ်း လစ်ဘာတီ ပလာဇာ၊ အမေရိကန် အကောက်ခွန် အဆောက်အအုံ (ဆစ်စ် ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ) နှင့် လူကူးတံတား နှစ်ခုတို့မှာ အပြင်းအထန် ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ အမှတ် ၁၃၀ လစ်ဘာတီလမ်း ရှိ ဒျုရှ်ဘဏ် အဆောက်အအုံမှာလည်း တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ပျက်စီးခဲ့ရပြီး နောင်တွင် ဖြိုချပစ်ခဲ့သည်။ ကမ္ဘာ့ငွေကြေးဌာန၏ အဆောက်အအုံ ၂ ခုမှာလည်း ထိခိုက်ပျက်စီးခဲ့ရသည်။

ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာမှ လစ်ဘာတီလမ်းကို ဖြတ်လျှက် တည်ရှိသော ဒျုရှ်ဘဏ် အဆောက်အအုံမှာ နေထိုင်ရန် မဖြစ်နိုင်ခြင်း၊ အတွင်းပိုင်း ရုံးတာဝါများ အတွင်း အဆိပ်သင့် စေနိုင်သော အခြေအနေရှိခြင်းတို့ကြောင့် နေထိုင်ရန် မသင့်လျော်ဟု ကြေညာခဲ့ကာ ဖြိုချ ဖျက်စီးပစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fema.gov/pdf/library/fema403_ch6.pdf |title=World Trade Center Building Performance Study&amp;nbsp;– Bankers Trust Building |month=May|year=2002 |publisher=FEMA |accessdate=July 12, 2007|format=PDF}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| title=The Deutsche Bank Building at 130 Liberty Street| publisher=Lower Manhattan Construction Command Center| url=http://www.renewnyc.com/plan_des_dev/130Liberty/default.asp| accessdate=July 12, 2007| archivedate=26 August 2011| archiveurl=https://www.webcitation.org/61DZN1B92?url=http://www.renewnyc.com/plan_des_dev/130Liberty/default.asp}}&lt;/ref&gt; အမှတ် ၃၀၊ အနောက် ဘရော့ဒ်ဝေး ရှိ ဘိုးရိုး မက်ဟက်တန် ကွန်မျူနီတီ ကောလိပ်၏ ဖစ်တာမင်းန်း အဆောင်မှာလည်း အကြီးအကျယ် ပျက်စီခဲ့ခြင်းကြောင့် နေထိုင်ရန် မသင့်လျော်ကြောင်း ကြေညာခဲ့ပြီး ဖြိုချပစ်မည့် အဆောက်အဦးများ စာရင်းတွင် ထည့်သွင်းခဲ့သည်။

အခြား အနီးအပါးရှိ အဆောက်အဦးများ ဖြစ်ကြသော အမှတ် (၉၀) ဝက်စ် စထရိ အဆောက်အအုံနှင့် ဗဲရီးဇုန် အဆောက်အအုံတို့မှာ ကြီးကျယ်စွာ ပျက်စီးခဲ့ရသော်လည်း ပြန်လည် ပြုပြင်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;nyconstruction&quot;&gt;{{cite web |url=http://newyork.construction.com/projects/TopProjects04/Verizon.asp |title=Verizon Building Restoration |publisher=New York Construction (McGraw Hill) |accessdate=June 28, 2007 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5pvOUTccB?url=http://newyork.construction.com/projects/TopProjects04/Verizon.asp |archivedate=22 May 2010 |deadurl=no }}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာ့ငွေကြေးဌာန အဆောက်အအုံ၊ ဝမ်း လစ်ဘာတီ ပလာဇာ၊ မီလေးနီးယန် ဟေလ်တန် ဟိုတယ် နှင့် အမှတ် ၉၀ ဘုရားကျောင်း လမ်း အဆောက်အအုံ တို့မှာလည်း အသင့်အတင့် ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fema.gov/pdf/library/fema403_ch7.pdf|title=World Trade Center Building Performance Study&amp;nbsp;– Peripheral Buildings |month=May|year=2002 |publisher=FEMA |accessdate=July 12, 2007|format=PDF}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ပြန်လည် ပြုပြင် နိုင်ခဲ့သည်။ မြောက်ဘက် တာဝါ၏ အပေါ်ရှိ ရေဒီယို၊ ရုပ်မြင်သံကြားထုတ်လွှင့်စက်၊ နှစ်လမ်းသွား ရေဒီယို အင်တင်နာ မျှော်စင်စသည့် ဆက်သွယ်ရေး ကိရိယာများမှာလည်း ပျက်စီးခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း အသံလွှင့် ဌာနများသည် ဆစ်ဂနယ်များကို အခြားလမ်းကြောင်းသို့ ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး ဆက်လက် ထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;wtcstudy&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| last=Bloomfield| first=Larry| url=http://sysdesignshowcase.broadcastengineering.com/ar/broadcasting_new_york_broadcasters| title=New York broadcasters rebuild| publisher=Broadcast Engineering| date=October 1, 2001| accessdate=May 18, 2008| archiveurl=https://web.archive.org/web/20080604040210/http://sysdesignshowcase.broadcastengineering.com/ar/broadcasting_new_york_broadcasters| archivedate=4 June 2008}}&lt;/ref&gt; ဗာဂျီးနီးယားပြည်နယ် အာလင်တန် ကောင်တီတွင်မူ ပင်တဂွန် အဆောက်အဦး၏ တစိတ်တပိုင်းမှာ မီးလောင်မှုကြောင့် အကြီးအကျယ် ပျက်စီးခဲ့ရပြီး အဆောက်အဦး၏ အပိုင်းတစ်ပိုင်းမှာ ပြိုကျခဲ့ရသည်။.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fire.nist.gov/bfrlpubs/build03/PDF/b03017.pdf |title=The Pentagon Building Performance Report |publisher=American Society of Civil Engineers (ASCE) |month=January |year=2003 |accessdate=May 20, 2008 |format=PDF |archivedate=24 August 2011 |archiveurl=https://www.webcitation.org/61AuaPwqQ?url=http://www.fire.nist.gov/bfrlpubs/build03/PDF/b03017.pdf }}&lt;/ref&gt;

=== ကယ်ဆယ်ရေးလုပ်ငန်းများ ===
[[File:DN-SD-04-12744.JPEG|right|thumb|ပင်တဂွန် တိုက်ခိုက်မှုမှ ထိခိုက်ဒဏ်ရာရသူ တစ်ဦးကို ကယ်ထုတ်နေစဉ်]]
နယူးယောက်မြို့တော် မီးသတ်ဌာန ( (FDNY) သည် ဝန်ထမ်း ၂၀၀ (ဝန်ထမ်း တဝက်) ကို အခင်းဖြစ်ပွားရာသို့ ချက်ချင်း တာဝန်ချထားခဲ့သည်။ သူတို့အား တာဝန်ချိန် မဟုတ်သော မီးသတ်သမားများနှင့် အရေးပေါ် ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ဝန်ထမ်း အများအပြားက ကူညီပံ့ပိုးပေးခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;mckinsey-ems&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nyc.gov/html/fdny/pdf/mck_report/ems_response.pdf |title=McKinsey Report&amp;nbsp;– Emergency Medical Service response |publisher=FDNY / McKinsey &amp; Company |date=August 9, 2002 |accessdate=July 12, 2007 |format=PDF |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172600/http://www.nyc.gov/html/fdny/pdf/mck_report/ems_response.pdf%20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mckinsey-exec&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nyc.gov/html/fdny/pdf/mck_report/executive_summary.pdf |title=FDNY McKinsey Report&amp;nbsp;– Executive Summary |month=August |year=2002 |publisher=FDNY / McKinsey &amp; Company |accessdate=July 10, 2007 |format=PDF |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172049/http://www.nyc.gov/html/fdny/pdf/mck_report/executive_summary.pdf%20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nyc.gov/html/fdny/pdf/mck_report/x7_fire_apparatus_deployment.pdf |title=Fire Apparatus Deployment on September 11 |publisher=FDNY / McKinsey &amp; Company |month=August |year=2002 |accessdate=July 10, 2007 |format=PDF |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172548/http://www.nyc.gov/html/fdny/pdf/mck_report/x7_fire_apparatus_deployment.pdf%20 }}&lt;/ref&gt; နယူးယောက်မြို့တော် ရဲဌာန (NYPD) က အရေးပေါ် ဆားဗစ်စ် ယူနစ် နှင့် အခြားရဲဝန်ထမ်းများကို စေလွှတ်ခဲ့ပြီး လေကြောင်းယူနစ်ကိုလည်း တာဝန်ချထားခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;mckinsey-nypd&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nyc.gov/html/fdny/html/mck_report/toc.html |title=McKinsey Report&amp;nbsp;– NYPD |date=August 19, 2002 |accessdate=July 10, 2007 |archivedate=8 June 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140608101241/http://www.nyc.gov/html/fdny/html/mck_report/toc.html }}&lt;/ref&gt; အခင်းဖြစ်ပွားရာတွင် နယူးယောက် မီးသတ်ဌာန၊ နယူးယောက် ရဲဌာန နှင့် ဆိပ်ကမ်းအာဏာပိုင် ရဲဌာနတို့သည် ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်ခြင်း မပြုကြသဖြင့်&lt;ref name=&quot;mckinsey-ems&quot;/&gt; အရပ်သားများကို ရှာဖွေ ကယ်ဆယ်ရာတွင် အလုပ်အပိုများကို လုပ်မိခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;alavosius&quot;&gt;{{Cite journal|title=Unity Of Purpose/[[Unity of effort|Unity Of Effort]]: Private-Sector Preparedness In Times Of Terror |journal=Disaster Prevention &amp; Management |author=Alavosius, Mark P., et al. |year=2005 |volume=14 |pages=666–680 |doi=10.1108/09653560510634098 | issue=5}}&lt;/ref&gt;

အခြေအနေ ဆိုးလာသော အခါတွင် နယူးယောက် ရဲဌာန လေကြောင်းယူနစ်မှ ရဲဌာနရှိ ကွပ်ကဲရေး အရာရှိများထံသို့ သတင်း အချက်အလက်များ ပေးပို့ခဲ့သဖြင့် နယူးယောက်ရဲဌာနမှ သူတို့၏ ဝန်ထမ်းများကို တာဝါများ အတွင်းမှ ထွက်ခွာရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ နယူးယောက် ရဲဌာနမှ အရာရှိ အတော်များများမှာ အဆောက်အဦးများ ပြိုမကျမီ အချိန်တွင် ဘေးကင်းစွာ ထွက်ခွာနိုင် ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;mckinsey-nypd&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;alavosius&quot;/&gt; ကွပ်ကဲရေး ဌာန မတူပဲ ကွဲပြားခြင်း၊ အေဂျင်စီများ အကြားတွင် မတူညီသော ရေဒီယို ဆက်သွယ်ရေး စနစ်များ ရှိခြင်း တို့ကြောင့် သတိပေးချက်များမှာ နယူးယောက် မီးသတ်ဌာန ကွပ်ကဲရေး အရာရှိများ ထံသို့ မရောက်ရှိခဲ့ပေ။

ပထမ တာဝါ ပြိုကျပြီးချိန်တွင် နယူးယောက် မီးသတ်ဌာနမှ ကွပ်ကဲရေး အရာရှိများက အဆောက်အဦး အတွင်းမှ ထွက်ခွာရန် သတိပေးချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့သော်လည်း ရေဒီယို ထပ်ဆင့် ထုတ်လွှင့်စနစ်များ ချို့ယွင်းပြီး ကောင်းစွာ အလုပ်မလုပ်သောကြောင့် မီးသတ်သမား အများအပြားမှာ ထွက်ခွာရန် အမိန့်ကို မကြားခဲ့ပေ။ 9-1-1 အရေးပေါ်နံပါတ်မှလည်း ခေါ်ဆိုသူများ ထံမှာ အချက်အလက်များကို အခင်းဖြစ်ပွားရာ နေရာတွင် ရှိနေသော ကွပ်ကဲရေး အရာရှိများထံသို့ ထပ်ဆင့် ပေးပို့နိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ &lt;ref name=&quot;mckinsey-exec&quot;/&gt; တိုက်ခိုက်မှု အပြီး နာရီပိုင်းအတွင်းမှာပင် ရှာဖွေရေးနှင့် ကယ်ဆယ်ရေး လုပ်ငန်းများကို အင်တိုက်အားတိုက် စတင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ လပေါင်းများစွာ ၂၄ နာရီ ပတ်လုံး စစ်ဆင်ရေး လုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီးနောက် ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာ နေရာကို ၂၀၀၂ ခုနှစ် မေလ အကုန်တွင် ရှင်းလင်းနိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://archives.cnn.com/2002/US/05/30/rec.wtc.cleanup/ |title=Ceremony closes 'Ground Zero' cleanup |date=May 30, 2002 |publisher=CNN |accessdate=September 11, 2008 |archivedate=1 December 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081201081749/http://archives.cnn.com/2002/US/05/30/rec.wtc.cleanup/ }}&lt;/ref&gt;

== တိုက်ခိုက်သူများနှင့် ၎င်းတို့၏ နောက်ခံ အခြေအနေ ==
[[File:Mohamed Atta.jpg|thumb|စက်တင်ဘာ ၁၁ ပြန်ပေးသမား ၁၉ ယောက်တို့၏ ခေါင်းဆောင် အီဂျစ်လူမျိုး မိုဟာမက် အာတာ]]

တိုက်ခိုက်ခြင်း ခံရပြီး နာရီပိုင်းအတွင်းမှာပင် [[အက်ဖ်ဘီအိုင်]] မှ သတင်းဌာနများသို့ သံသယ ရှိသော ပိုင်းလော့ နှင့် ပြန်ပေးသမားတို့၏ အမည်များ နှင့် အချို့ ပြန်ပေးသမားတို့၏ အသေးစိတ် အချက်အလက်များကို ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite book|title=[[Against All Enemies|Against All Enemies: Inside America's War on Terrorism]] |last=Clarke |first=Richard A. |year=2004 |publisher=Simon &amp; Schuster |location=New York |isbn=978-0-7432-6823-3 |pages=13–14}}&lt;/ref&gt; [[အီဂျစ်နိုင်ငံ]] မှ မိုဟာမက် အာတာသည် အကြမ်းဖက် သမား ၁၉ ဦးတို့၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ပြီး တိုက်ခိုက်သည့် လေယာဉ်ကို မောင်းနှင်သည့် ပိုင်းလော့ တစ်ဦးလည်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Hamburg connection |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2349195.stm |publisher=BBC News |date=August 19, 2005 |accessdate=October 3, 2008}}&lt;/ref&gt; အာတာသည် တိုက်ခိုက်မှု အတွင်းတွင် အခြား အကြမ်းဖက်သမားများနှင့်အတူ သေဆုံးခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သူ၏ ပို့တ်လန်း လေယာဉ်ခရီးစဉ်မှ ခရီးစဉ်အမှတ် ၁၁ ပေါ်သို့ ပါမသွားဘဲ ကျန်နေခဲ့သော သူ၏ ခရီးဆောင် သေတ္တာ အတွင်းတွင် ပြန်ပေးသမား ၁၉ ဦး စလုံး ၏ အမည်များနှင့် အသေးစိတ် အချက်အလက်များ ပါရှိသော စာရွက်စာတမ်းများ ရှိနေခဲ့သည်။ ထိုမျှသာ မက သူတို့၏ အစီအစဉ်များ၊ တိုက်ခိုက်ရသည့် ရည်ရွယ်ချက်များ နှင့် နောက်ခံအခြေအနေ များအတွက် သဲလွန်စများလည်း ထိုစာရွက်စာတမ်းများတွင် တွေ့ရှိရသည်။
&lt;ref&gt;{{Cite news |author=Dorman, Michael |url=http://www.securityinfowatch.com/Homeland+Security/unraveling-9-11-was-bags |title=Unraveling 9–11 was in the bags |publisher=Security Info Watch |date=April 17, 2006 |accessdate=September 8, 2009 |archivedate=25 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172322/https://www.securityinfowatch.com/Homeland+Security/unraveling-9-11-was-bags%20 }}&lt;/ref&gt; နေ့ခင်းပိုင်းတွင် အမေရိကန် အမျိုးသား လုံခြုံရေး အေဂျင်စီသည် ဂျာမန်ထောက်လှမ်းရေး အေဂျင်စီမှ ကြားဖြတ်နားထောင်ထားသော စကားပြောသံများကို ရရှိခဲ့ပြီး ထိုသက်သေ အထောက်အထားများက အိုစမာ ဘင်လာဒင် ထံသို့ ညွှန်ပြနေသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Piece by Piece, The Jigsaw of Terror Revealed |url=http://news.independent.co.uk/world/americas/article218611.ece |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071215042924/http://news.independent.co.uk/world/americas/article218611.ece |archivedate=15 December 2007 |publisher=[[The Independent]] |date=September 30, 2001 |accessdate=May 20, 2008 |location=London |first=Al-Qa'edah |last=Leaders }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|first=John |last=Tagliabue |coauthors=Raymond Bonner |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A0DE5DA173DF93AA1575AC0A9679C8B63 |title=A Nation challenged: German Intelligence; German Data Led U.S. to Search For More Suicide Hijacker Teams |publisher=The New York Times |date=September 29, 2001 |accessdate=May 21, 2008}}&lt;/ref&gt;

၂၀၀၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် အက်ဖ်ဘီအိုင်မှ ပြန်ပေးသမား ၁၉ဦး၏ ဓာတ်ပုံများ ၊ ၎င်းတို့၏ မူလ နိုင်ငံ နှင့် အမည်ကွဲများကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fbi.gov/pressrel/pressrel01/092701hjpic.htm |title=The FBI releases 19 photographs of individuals believed to be the hijackers of the four airliners that crashed on September 11, 01 |work=[[Federal Bureau of Investigation]] |publisher=[[United States Department of Justice]] |date=September 27, 2001 |accessdate=May 20, 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20011001123059/http://www.fbi.gov/pressrel/pressrel01/092701hjpic.htm |archivedate=1 October 2001 }}&lt;/ref&gt; ပြန်ပေးသမား ၁၅ ဦးမှာ [[ဆော်ဒီအာရေဗျနိုင်ငံ]] မှ ၁၅ ဦး၊ [[အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု]] မှ ၂ ဦး၊ [[အီဂျစ်နိုင်ငံ]] မှ ၁ဦး နှင့် [[လက်ဘနွန်နိုင်ငံ]] မှ ၁ဦး တို့ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news| last=Johnston| first=David| title= Two years later: 9/11 Tactics; Official Says Qaeda Recruited Saudi Hijackers to Strain Ties| url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9803E4DD143BF93AA3575AC0A9659C8B63| date=September 9, 2003| publisher=The New York Times| accessdate=May 19, 2008}}&lt;/ref&gt;

တိုက်ခိုက်မှုနှင့် ပတ်သက်ပြီး အက်ဖ်ဘီအိုင်မှ ထောက်လှမ်းခဲ့သော PENTTBOM ဟု အမည်ပေးထားသော စစ်ဆင်ရေးမှာ အက်ဖ်ဘီအိုင်၏ ရာဇဝင်တွင် အကြီးမားဆုံးနှင့် အရှုပ်ထွေးဆုံး စုံစမ်း စစ်ဆေးမှု ဖြစ်ပြီး စပါယ်ရှယ် အေးဂျင့် ဦးရေ ၇၀၀၀ ကျော် ပါဝင်သည်။ &quot;စက်တင်ဘာ ၁၁ တိုက်ခိုက်မှုနှင့် ပတ်သက်သော သက်သေအထောက်အထားများသည် အယ်လ်ကေးဒါး နှင့် အိုစမာ ဘင်လာဒင် တို့နှင့် ပတ်သက် ဆက်စပ်နေသည်မှာ ထင်ရှားပြီး ငြင်းဆိုစရာမရှိ။&quot; ဟု အက်ဖ်ဘီအိုင်မှ ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့ပြီး အမေရိကန် အစိုးရမက အိုစမာ ဘင်လာဒင် ဦးဆောင်သော အယ်လ်ကေးဒါး အကြမ်းဖက် အဖွဲ့သည် တိုက်ခိုက်မှု အတွက် တာဝန်ရှိသည်ဟု ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း  အစိုးရမှလည်း စက်တင်ဘာ ၁၁ရက်နေ့ တိုက်ခိုက်မှုနှင့် ပတ်သက်ပြီး အယ်လ်ကေးဒါး နှင့် အိုစမာ ဘင်လာဒင်သည် လုံးဝတာဝန်ရှိသည် ဟူ၍ တူညီစွာ ကောက်ချက်ဆွဲခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.number-10.gov.uk/output/page3682.asp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040907150037/http://www.number10.gov.uk/output/page3682.asp |archivedate=7 September 2004 |title=Responsibility for the Terrorist Atrocities in the United States, September 11, 2001 |publisher=[[10 Downing Street]] |date=November 14, 2001 |accessdate=May 20, 2008 }}&lt;/ref&gt;

=== အယ်လ်ကေးဒါး ===
{{main|အယ်လ်ကေးဒါး}}
အယ်လ်ကေးဒါး၏ ဇာစ်မြစ်သည် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံသို့ ဝင်ရောက် ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်သော ၁၉၇၉ မှ စသည်။ ထိုအချိန်ပြီးနောက်တွင် အိုစမာဘင်လာဒင်သည် အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံသို့ ဆိုဗီယက်များအား တွန်းလှန်ရန်အတွက် အာရပ်မူဂျာဟစ်များကို စည်းရုံးရန် အတွက် သွားရောက်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news|publisher=BBC News|title=Al-Qaeda's origins and links|date=July 20, 2004|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1670089.stm|accessdate=December 7, 2009}}&lt;/ref&gt; အေမန် အယ်လ် ဇာဝါဟီရီ၏ လမ်းညွှန်မှုအောက်တွက် ဘင်လာဒင်သည် ဘာသာရေး အစွန်းရောက်စိတ် ပို၍ ပြင်းထန်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;gunaratna-p23&quot;&gt;{{Cite book|author=Gunaratna, Ronan |title=Inside Al Qaeda |year=2002 |publisher=Berkley Books |pages=23–33}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် ဘင်လာဒင်သည် ပထမ ဖာတဝါကို ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့ပြီး အမေရိကန် စစ်သားတို့အား ဆော်ဒီအာရေဗျနိုင်ငံမှ ထွက်ခွာသွားရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/fatwa_1996.html |title=Bin Laden's fatwā (1996) |publisher=PBS |accessdate=May 20, 2008 |archivedate=25 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172127/https://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/fatwa_1996.html }}&lt;/ref&gt;

၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ပြန်သော ဒုတိယ ဖာတဝါတွင် ဘင်လာဒင်သည် အစ္စရေးနှင့် ဆက်နွယ်နေသော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ၏ နိုင်ငံခြားရေးဝါဒနှင့် ပင်လယ်ကွေ့စစ်ပွဲ အပြီး အမေရိကန် တပ်များ ဆော်ဒီအာရေဗျတွင် ဆက်လက်ရှိနေသည်နှင့် ပတ်သက်၍ ကန့်ကွက်မှုများကို ရေးသားဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;1998FatwaPBS&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/fatwa_1998.html |title=Al Qaeda's 1998 fatwā |work=[[The NewsHour with Jim Lehrer]] |publisher=[[Public Broadcasting Service]] |accessdate=May 19, 2008 |archivedate=1 September 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060901093550/http://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/fatwa_1998.html }}&lt;/ref&gt; ဘင်လာဒင်သည် အစ္စလာမ် ဘာသာရေး စာပေများကို အသုံးပြု၍ မွတ်စလင်တို့အား ဖော်ပြပါ အချက်များအား အမေရိကန် တို့မှ ရုပ်သိမ်းသည့် အချိန်အထိ အမေရိကန် စစ်တပ် နှင့် အမေရိကန် နိုင်ငံသားတို့ကို အကြမ်းဖက်တိုက်ခိုက်ရန် အတွက် အားပေးအားမြှောက်ပြုခဲ့သည်။ မွတ်စလင် တိုင်းပြည်တို့အား ရန်သူများက ဖျက်စီးပါက ဂျီဟတ် ပြုလုပ်ရန်မှာ တစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်းစီ၏ တာဝန်ဖြစ်သည်ကို အစ္စလာမ်သမိုင်းတလျှောက်တွင် တွေ့နိုင်သည်ဟု သူက ပြောခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;1998FatwaPBS&quot; /&gt;

=== အိုစမာဘင်လာဒင် ===
{{main|အိုစမာ ဘင်လာဒင်}}
ထိုတိုက်ခိုက်မှုကို စီစဉ်သူ ဘင်လာဒင်သည် &lt;ref name=&quot;BBC6Jul2011&quot;&gt;{{Cite news |title=Pakistan inquiry orders Bin Laden family to remain|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14041604 |publisher=BBC |date=July 6, 2011 |accessdate=July 25, 2011}}&lt;/ref&gt; အစပိုင်းတွင် သူ ပါဝင်ပတ်သက်မှုကို ငြင်းဆိုခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ဝန်ခံခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;cbc-2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ajNov2004&quot;&gt;{{Cite news |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613014620/http://english.aljazeera.net/English/archive/archive?ArchiveId=7403 |archivedate=13 June 2007 |url=http://english.aljazeera.net/English/archive/archive?ArchiveId=7403 |title=Full transcript of bin Ladin's speech |publisher=[[Al Jazeera]] |date=November 2, 2004 |accessdate=May 20, 2008 }}&lt;/ref&gt; [[အယ်လ်ဂျဇီးရ]] သတင်းဌာနမှ ၂၀၁၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၁၆ ရက်တွင် ဘင်လာဒင်၏ ကြေညာချက်ကို ထုတ်လွှင့်ခဲ့ပြီး ဘင်လာဒင်မှ ဤတိုက်ခိုက်မှုသည် သူ၏ လက်ချက်မဟုတ်ကြောင်းနှင့် တိုက်ခိုက်သူ တစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်းစီက သူတို့ကိုယ်ပိုင် အကြောင်းဖြင့် လုပ်ကြခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ပြောခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Pakistan to Demand Taliban Give Up Bin Laden as Iran Seals Afghan Border |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,34440,00.html |publisher=[[Fox News Channel]] |date=September 16, 2001 |accessdate=May 20, 2008}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် အမေရိကန်တပ်များက ဂျလာလာဘတ်ရှိ ပျက်စီးနေသော အိမ်တစ်လုံး အတွင်းမှ ဗွီဒီယို တိတ်ခွေ တစ်ခုကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး ထိုဗွီဒီယိုထဲတွင် ဘင်လာဒင်မှ ခါလပ်ဖ် အယ်လ် ဟာဘီနှင့် စကားပြောနေသည်ကို တွေ့ရပြီး ဘင်လာဒင် အနေနှင့် ထိုတိုက်ခိုက်မှုကို ကြိုသိကြောင်း ဝန်ခံထားခြင်း ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news| title = Bin Laden on tape: Attacks 'benefited Islam greatly'| publisher = CNN| date = December 14, 2001| url = http://archives.cnn.com/2001/US/12/13/ret.bin.laden.videotape/| accessdate = November 9, 2007| quote = Reveling in the details of the fatal attacks, bin Laden brags in Arabic that he knew about them beforehand and says the destruction went beyond his hopes. He says the attacks &quot;benefited Islam greatly&quot;.| archivedate = 27 December 2007| archiveurl = https://web.archive.org/web/20071227125232/http://archives.cnn.com/2001/US/12/13/ret.bin.laden.videotape/}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၂၇ ရက်တွင် ဘင်လာဒင်၏ ဒုတိယ ဗွီဒီယို အခွေထွက်ပေါ်လာခဲ့ပြီး ထိုအခွေထဲတွင် ဘင်လာဒင်က &quot;အမေရိကားအား အကြမ်းဖက်တိုက်ခိုက်ခြင်းကို ချီးကျူးသင့်ကြောင်း။ အကြောင်းမှာ တရားမမျှတမှုကို တုံ့ပြန်ခြင်းသာလျှင် ဖြစ်ကြောင်း။ အမေရိကားအား သူတို့ လူမျိုးများအား သတ်ဖြတ်သည့် အစ္စရေးတို့အား ထောက်ပံ့ကူညီနေခြင်းမှ ရပ်တန့်ရန် အတွက် ဖိအားပေးခြင်းသာဖြစ်ကြောင်း။&quot; ပြောကြားခဲ့သော်လည်း တိုက်ခိုက်မှုနှင့် ပတ်သက်ပြီး သူ့တွင် တာဝန်ရှိကြောင်း မပြောခဲ့ပေ။&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Transcript: Bin Laden video excerpts |publisher = BBC News| date=December 27, 2001| url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1729882.stm| accessdate=June 26, 2011}}&lt;/ref&gt;

၂၀၀၄ ခုနှစ် အမေရိကန် သမ္မတ ရွေးကောက်ပွဲ မတိုင်မီ အချိန်ကလေးတွင် ဘင်လာဒင်သည် အမေရိကန်အား တိုက်ခိုက်မှုတွင် အယ်ကေးဒါး ပါဝင်ပတ်သက်နေမှုအား တရားဝင် ထုတ်ဖော်ဝန်ခံခဲ့ပြီး သူနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်နွယ်နေကြောင်းလည်း ဝန်ခံခဲ့သည်။ သူ၏ ပြောကြားချက်အရ ထိုသို့ တိုက်ခိုက်ရသည်မှာ သူတို့သည် လွတ်လပ်သူများ ဖြစ်ကြောင်း။ သူတို့အနေနှင့် သူတို့ တိုင်းပြည်၏ လွတ်လပ်မှုကို ပြန်လည် ရယူလိုကြောင်း။ အမေရိကန်က သူတို့၏ လုံခြုံရေးကို ထိပါးသည့် အတွက် သူတို့ကလည်း အမေရိကန်၏ လုံခြုံရေးကို ပြန်လည် ထိပါးရမည် ဖြစ်ကြောင်း ပြောခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Michael |first=Maggie |url=http://legacy.signonsandiego.com/news/nation/terror/20041029-1423-binladentape.html |title=Bin Laden, in statement to U.S. people, says he ordered Sept. 11 attacks |agency=Associated Press |publisher=SignOnSanDiego.com |date=October 29, 2004 |accessdate=June 26, 2011 |archivedate=3 September 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120903021049/http://legacy.signonsandiego.com/news/nation/terror/20041029-1423-binladentape.html }}&lt;/ref&gt; ဘင်လာဒင်က သူ၏ နောက်လိုက်များကို ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေး အဆောက်အအုံကို တိုက်ခိုက်ရန် ကိုယ်တိုင် ညွှန်ကြားခဲ့ခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ပြောခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;ajNov2004&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title = Al-Jazeera: Bin Laden tape obtained in Pakistan| publisher = MSNBC |date=October 30, 2004|url = http://msnbc.msn.com/id/6363306/| accessdate=September 7, 2006}}&lt;/ref&gt; အယ်ဂျဇီးရ မှ ရသော အခြား ဗွီဒီယို တစ်ခုတွင် ဘင်လာဒင်အား လေယာဉ်ပြန်ပေးသမားများ ဖြစ်သော ရမ်ဇီဘင် အယ်လ်ရှစ်ဘ်၊ ဟမ်ဇာအယ်လ်ဂမ်ဒီ နှင့် ဝေးလ်အယ်လ်ရှေရီ တို့နှင့် အတူတွေ့ရပြီး တိုက်ခိုက်မှုအတွက် ပြင်ဆင်နေကြပုံကို တွေ့ရသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.cbc.ca/world/story/2006/09/07/al-qaeda-tape.html |title=Bin Laden 9/11 planning video aired |publisher=[[CBC News]] |date=September 7, 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071013183902/http://www.cbc.ca/world/story/2006/09/07/al-qaeda-tape.html |archivedate=13 October 2007 |accessdate=May 20, 2008 }}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန် အနေနှင့် စက်တင်ဘာ ၁၁ တိုက်ခိုက်မှုနှင့် ပတ်သက်ပြီး ဘင်လာဒင်အား တရားဝင် စွပ်စွဲခြင်း မည်သည့်အခါကမျှ မရှိခဲ့ပေ။&lt;ref&gt;{{cite web| last=Clewley| first=Robin| title=How Osama Cracked FBI's Top 10| publisher=[[Wired (magazine)|Wired]]| date=September 27, 2001| url=http://www.wired.com/politics/law/news/2001/09/47109| accessdate=July 6, 2007| archiveurl=https://archive.today/20120526005320/http://www.wired.com/politics/law/news/2001/09/47109| archivedate=26 May 2012}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၁ ခုနှစ် မေလ ၁ ရက်တွင် ဘင်လာဒင်အား အမေရိကန်တပ်များက [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ]] အဘော့တာဘတ်တွင် လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2011/05/02/world/asia/osama-bin-laden-is-killed.html?hp |title=Bin Laden Is Dead, President Obama Says |author=Peter Baker and Helene Cooper |date=May 1, 2011 |work=New York Times |publisher=New York Times |accessdate=May 2, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://thelede.blogs.nytimes.com/2011/05/01/bin-laden-dead-u-s-official-says/?scp=3&amp;sq=Abbottabad,%20Pakistan%20&amp;st=cse |title=Obama Announces Killing of Osama bin Laden |author= Helene Cooper |date=May 1, 2011 |work=New York Times |accessdate=May 2, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== ခါလစ်ဖ် ရှိတ် မိုဟာမက် ===
[[File:Khalid Shaikh Mohammed after capture.jpg|thumb|alt=An unkempt and disoriented man in a white t-shirt sitting on the floor with his hands tied|ခါလစ်ဖ်ရှိတ် မိုဟာမက်ကို ပါကစ္စတန်တွင် ဖမ်းဆီးရမိပြီးနောက် တွေ့ရစဉ်]]

အာရပ် ရုပ်မြင်သံကြားလိုင်း အယ်လ်ဂျဇီးရမှ သတင်းထောက် ယော့စ်ရီ ဖောင်ဒါက ၂၀၀၂ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် ခါလစ်ဖ်ရှိတ်မိုဟာမက်မှ ရမ်ဇီ ဘင် အယ်လ်ရှစ်ဘ် နှင့် အတူ စက်တင်ဘာ ၁၁ တိုက်ခိုက်မှုတွင် ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြောင်း သတင်းပေးပို့ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.guardian.co.uk/international/story/0,3604,906911,00.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080302075945/http://www.guardian.co.uk/international/story/0,3604,906911,00.html|archivedate=2 March 2008|title='We left out nuclear targets, for now'|publisher=The Guardian|date=March 4, 2003|accessdate=May 20, 2008|quote=Yosri Fouda of the Arabic television channel al-Jazeera is the only journalist to have interviewed Khalid Sheikh Mohammed, the al-Qaida military commander arrested at the weekend. Here he describes the two-day encounter with him and his fellow organiser of September 11, Ramzi bin al- Shibh: [...] Summoning every thread of experience and courage, I looked Khalid in the eye and asked: ‘Did you do it?’ The reference to September 11 was implicit. Khalid responded with little fanfare: ‘I am the head of the al-Qaida military committee,’ he began, ‘and Ramzi is the coordinator of the Holy Tuesday operation. And yes, we did it.’|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/3685099/Alleged-911-mastermind-wants-to-confess-to-plot.html|title= Alleged 9/11 mastermind wants to confess to plot |publisher=Telegraph |date=October 10, 2008 |accessdate=July 6, 2009|location=London|first1=Tom|last1=Leonard|first2=Alex|last2=Spillius}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2007/&gt;  နိုင်းအဲလယ်ဗင်း ကော်မရှင်၏ အစီရင်ခံစာမှ စက်တင်ဘာ ၁၁ တိုက်ခိုက်မှု၏ နောက်ကွယ်မှ အဓိက ကြိုးကိုင် လှုပ်ရှားသူ မိုဟာမက်မှ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အစ္စရေးအပေါ် အလေးပေးသော နိုင်ငံခြားရေး မူဝါဒများနှင့် ပတ်သတ်၍ သဘောမတူညီဘဲအမေရိကန် အပေါ် ရွံ့မုန်းနေကြောင်း ဆုံးဖြတ်ထားခဲ့သည်။ &lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite book|url=http://www.9-11commission.gov/report/911Report_Ch5.htm |chapter=Chapter 5 |title=9/11 Commission Report |author=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |year=2004 |isbn=978-1-57736-341-5 |accessdate=2011-06-26}}&lt;/ref&gt;

မိုဟာမက်သည် ၁၉၉၃ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေး အဆောက်အအုံ ဗုံးပေါက်ကွဲမှုတွင်လည်း အကြံပေးသူနှင့် ငွေကြေးထောက်ပံ့သူ ဖြစ်ပြီး စက်တင်ဘာ ၁၁ တိုက်ခိုက်မှုတွင် ဦးဆောင် ဖောက်ခွဲသူ ရမ်ဇီ ယူဆတ်၏ ဦးလေးတော်စပ်သူလည်း ဖြစ်သည်။

မိုဟာမက်အား ၂၀၀၃ ခုနှစ် မတ်လ ၁ ရက်နေ့တွင် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၊ ရာဝယ်လ်ပင်ဒီတွင် စီအိုင်အေနှင့် အတူတကွ လှုပ်ရှားနေသော ပါကစ္စတန် လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့များက ဖမ်းဆီးခဲ့ပြီး ဂွာတာနာမို ပင်လယ်အော်ရှိ အကျဉ်းစခန်းတွင် သူ့အား ထိန်းသိမ်းထားသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,436061,00.html|title=Khalid Sheikh Mohammed Names Names|publisher=[[Time (magazine)|TIME]]|date=March 24, 2003|accessdate=May 20, 2008|first1=Elaine|last1=Shannon|first2=Michael|last2=Weisskopf|archivedate=25 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172208/http://content.time.com/time/nation/article/0,8599,436061,00.html%20}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ် မတ်လ အမေရိကန်တွင် ကြားနာစစ်ဆေးမှုတွင် မိုဟာမက်က တိုက်ခိုက်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ သူ့တွင် တာဝန်ရှိကြောင်း &quot;နိုင်း အဲလယ်ဗင်း တိုက်ခိုက်မှုတွင် ကျွန်ုပ်တွင် အေ မှ ဇက် အထိ တာဝန်ရှိသည်။&quot; ဟု ဝန်ခံပြောကြားခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;aljazeera2007&quot;&gt;{{Cite news|url=http://english.aljazeera.net/news/americas/2007/03/200852512026300115.html |title=September 11 suspect 'confesses' |publisher=Al Jazeera |date=March 15, 2007 |accessdate=June 10, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/6452573.stm |title= Key 9/11 suspect 'admits guilt' |publisher=BBC News |date=March 15, 2007 |accessdate=May 20, 2008}}&lt;/ref&gt; မိုဟာမက်သည် မျက်နှာတွင် အဝတ်အုပ်၍ ရေဖြန်းသောနည်းဖြင့် ညှင်းပန်းနှိပ်စက် ခံရပြီးနောက်တွင် ဝန်ခံခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=May 8, 2008|url=http://www.reuters.com/article/2008/05/08/idUSN08420997|title=US judge orders CIA to turn over 'torture' memo-ACLU|publisher=Reuters|accessdate=June 26, 2011|first=Michelle|last=Nichols|archivedate=22 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022131148/http://www.reuters.com/article/2008/05/08/idUSN08420997}}&lt;/ref&gt;

=== တိုက်ခိုက်ရသည့်အကြောင်းရင်း ===

အိုစမာဘင်လာဒင်မှ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအား ဘာသာရေးစစ်ပွဲ ကြေညာခြင်းနှင့် အိုစမာနှင့် အခြားသူများ လက်မှတ်ရေးထိုးထားပြီး အမေရိကန် အရပ်သားတို့အား သတ်ဖြတ်ရန် လှုံ့ဆော်ထားသော ဖာတဝါတို့သည် ထိုသို့သော တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ရန် တွန်းအားပေးသည့် အကြောင်းရင်းဖြစ်သည်ဟု စုံစမ်းစစ်ဆေးသူများမှ တွေ့ရှိရသည်။
&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Gunarathna, Rohan |title=Inside Al Qaeda, Global Network of Terror |year=2002 |publisher=Berkley Books |pages=61–62}}&lt;/ref&gt;

တိုက်ခိုက်မှု မတိုင်ခင်နှင့် တိုက်ခိုက်မှုအပြီး အိုစမာဘင်လာဒင် ထုတ်ပြန်သော ဖာတဝါများတွင် &lt;ref name=&quot;e1996&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/fatwa_1996.html | title = Bin Laden's Fatwa | accessdate = 2011-07-12 | last = bin Laden | first = Osama | date = August, 1996 | publisher = [[PBS NewsHour]] | archivedate = 25 December 2018 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225172127/https://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/fatwa_1996.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;e1998&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/fatwa_1996.html | title = Bin Laden's Fatwa | accessdate = 2011-07-12 | last = bin Laden | first = Osama | date = February, 1998 | publisher = [[PBS NewsHour]] | archivedate = 25 December 2018 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225172127/https://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/fatwa_1996.html }}&lt;/ref&gt; အယ်လ်ကေးဒါး အနေဖြင့် အကြောင်းရင်း ၃ခုကို ကိုးကားထားသည်။ ၎င်းတို့မှာ အမေရိကန်တပ်များ ဆော်ဒီအာရေဗျတွင် ဆက်လက် ရှိနေခြင်း &lt;ref name=&quot;e1998&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Plotz, David (2001) [http://www.slate.com/default.aspx?id=115404 What Does Osama Bin Laden Want?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810171041/http://www.slate.com/default.aspx?id=115404 |date=10 August 2011 }}, Slate&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;* Plotz, David (2001) [http://www.slate.com/default.aspx?id=115404 What Does Osama Bin Laden Want?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810171041/http://www.slate.com/default.aspx?id=115404 |date=10 August 2011 }}, Slate
* {{Cite book|author=Bergen, Peter L. |title=Holy War Inc. |publisher=Simon &amp; Schuster |year=2001
|page=3|isbn=978-0-7432-0502-3}}
* {{Cite news |url=http://www.guardian.co.uk/g2/story/0,3604,558075,00.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080119011449/http://www.guardian.co.uk/g2/story/0,3604,558075,00.html |archivedate=19 January 2008 |title=Face to face with Osama |publisher=The Guardian |date=September 26, 2001 |location=London |accessdate=May 13, 2010 |first=Rahimullah |last=Yusufzai }}
* {{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2984547.stm|title=US pulls out of Saudi Arabia|accessdate=November 29, 2009|work=BBC News|date=April 29, 2003}}
* {{cite web |url=http://cryptome.org/zawahri-wsj.htm |title=Saga of Dr. Zawahri Sheds Light On the Roots of al Qaeda Terror |publisher=Wall Street Journal |date=July 2, 2002 |accessdate=May 20, 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051223041317/http://cryptome.org/zawahri-wsj.htm |archivedate=23 December 2005 }}
* {{cite web| url=http://www.9-11commission.gov/archive/hearing10/9-11Commission_Hearing_2004-04-13.htm| title=Tenth Public Hearing, Testimony of Louis Freeh| publisher=9/11 Commission| date=April 13, 2004| accessdate=May 20, 2008}}
* {{cite web| title=Jihad Against Jews and Crusaders: World Islamic Front Statement| date=February 23, 1998| url=http://www.fas.org/irp/world/para/docs/980223-fatwa.htm| publisher=[[Federation of American Scientists]]| accessdate=September 8, 2006| archive-date=6 December 1998| archive-url=https://web.archive.org/web/19981206071256/http://www.fas.org/irp/world/para/docs/980223-fatwa.htm| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်မှ အစ္စရေးအား ထောက်ခံ အားပေးနေခြင်း&lt;ref&gt;
* {{cite news | first = Osama | last = bin Laden | title = Full text: bin Laden's 'letter to America' | date = November 24, 2002 | url = http://www.guardian.co.uk/world/2002/nov/24/theobserver | publisher = [[The Observer]] | accessdate =
2011-07-12}}
* {{Cite book
|title=[[The Israel Lobby and U.S. Foreign Policy]]
|first=John J.
|last=Mearsheimer
|page=[https://archive.org/details/israellobbyusfor0000mear/page/66 67]
|publisher=Macmillan
|year=2007
|isbn=978-0-374-17772-0
}}
* {{Cite book
|title=Encyclopedia of terrorism
|url=https://archive.org/details/encyclopediaterr00kush
|first=Harvey
|last=Kushner
|page=[https://archive.org/details/encyclopediaterr00kush/page/n403 389]
|publisher=SAGE
|year=2003
|isbn=978-0-7619-2408-1
}}
* {{Cite book
|title=Osama Bin Laden
|first=Suzanne
|last=Murdico
|page=64
|publisher=Rosen Publishing Group
|year=2003
|isbn=978-0-8239-4467-5
}}
* {{Cite book
|title=Executing the Constitution
|url=https://archive.org/details/executingconstit0000unse
|first=Christopher
|last=Kelley
|page=[https://archive.org/details/executingconstit0000unse/page/207 207]
|publisher=SUNY Press
|year=2006
|isbn=978-0-7914-6727-5
}}
* {{Cite book
|title=The Al Qaeda reader
|url=https://archive.org/details/alqaedareader0000unse
|first=Raymond
|last=Ibrahim
|page=[https://archive.org/details/alqaedareader0000unse/page/276 276]
|publisher=Random House
|year=2007
|isbn=978-0-7679-2262-3
}}
* {{Cite book
|title=The World According to Al Qaeda
|first=Brad
|last=Berner
|page=80
|publisher=Peacock
|year=2007
|isbn=978-1-4196-1046-2
}}&lt;/ref&gt; နှင့် အီရတ်အား စီးပွားရေး ပိတ်ဆို့ခြင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;
* {{cite web|url= http://english.aljazeera.net/archive/2004/11/200849163336457223.html|title=Full transcript of bin Ladin's speech |publisher=aljazeera|accessdate=November 29, 2009}}
* {{cite news | first = Osama | last = bin Laden | title = Full text: bin Laden's 'letter to America' | date = November 24, 2002 | url = http://www.guardian.co.uk/world/2002/nov/24/theobserver | publisher = [[The Observer]] | accessdate = 2011-07-12}}&lt;/ref&gt; တိုက်ခိုက်မှုအပြီးတွင် ဘင်လာဒင်နှင့် အယ်လ်ဇဝါဟီရီတို့သည် ဗွီဒီယိုအခွေအချို့ကို ထုတ်ဝေခဲ့ကြပြီး ထိုအခွေများတွင် ထိုအကြောင်းပြချက်များကို ထပ်မံဖော်ထုတ်ထားသည်။ အရေးပါသော ထုတ်ပြန်မှု နှစ်ခုမှာ ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေသော ဘင်လာဒင်၏ &quot;အမေရိကားသို့ ပေးစာ&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2002/nov/24/theobserver |title=Full transcript of bin Laden's &quot;Letter to America&quot; |publisher=Guardian |date=|accessdate=November 9, 2010}}&lt;/ref&gt; နှင့် ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေသော ဘင်လာဒင်၏ ဗွီဒီယိုတိတ်ခွေတို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name='Full transcript of bin Ladin's speech'&gt;{{cite web | url = http://english.aljazeera.net/archive/2004/11/200849163336457223.html | title = Full transcript of bin Ladin's speech | accessdate = 2011-07-12 | last = bin Laden | first = Osama | publisher = [[Al Jazeera]] | quote = &quot;So I shall talk to you about the story behind those events and shall tell you truthfully about the moments in which the decision was taken, for you to consider&quot;}}&lt;/ref&gt;

ဘင်လာဒင်က တမန်တော်မိုဟာမက် ၏ စကားအား &quot;ဘာသာရေး ယုံကြည်မှု မရှိသူများ အာရေဗျတွင် ထာဝရ နေထိုင်ခြင်းမှ တားဆီးရန်&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ပြန်ဆိုသည်။&lt;ref name='Full transcript of bin Ladin's speech'/&gt; ၁၉၉၆ ခုနှစ်တွင် ဘင်လာဒင်မှ အမေရိကန်တပ်များ ဆော်ဒီအာရေဗျမှ ထွက်ခွာသွားရန် ဖာတဝါကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် အယ်လ်ကေးဒါးမှ &quot;အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ခုနစ်နှစ်တိုင်တိုင် အစ္စလာမ်တို့၏မြင့်မြတ်သောမြေဖြစ်သော အာရေဗျ ကျွန်းဆွယ် တွင် ဝင်ရောက် ကျူးကျော်နေထိုင်ကြပြီး ချမ်းသာသူများထံမှ လုယူသည်၊ အုပ်ချုပ်သူများအား အမိန့်ပေးစေခိုင်းသည်။ ပြည်သူများအား အရှက်ရစေသည်။  အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများအား ခြိမ်းခြောက်သည်။ ကျွန်းဆွယ်ပေါ်တွင် ရှိသော ၎င်း၏ အခြေခံတပ်စခန်းများအား အိမ်နီချင်း မွတ်စလင်ပြည်သူများအား တိုက်ခိုက်ရန် အတွက် အစပြုရာ နေရာ အဖြစ်သုံးသည်&quot; ဟု စွပ်စွဲရေးသားထားသည်။&lt;ref name=&quot;1998 Al Qaeda fatwā&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.fas.org/irp/world/para/docs/980223-fatwa.htm |title=1998 Al Qaeda fatwā |publisher=Fas.org |date= |accessdate=November 9, 2010 |archive-date=6 December 1998 |archive-url=https://web.archive.org/web/19981206071256/http://www.fas.org/irp/world/para/docs/980223-fatwa.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၉ ဒီဇင်ဘာလ ဘင်လာဒင်နှင့် အင်တာဗျူးတွင် ဘင်လာဒင်က အမေရိကန်တို့သည် မက္ကာနှင့် အလွန်နီးစပ်စွာ နေထိုင်ပြီး ထိုသို့ ပြုလုပ်ခြင်းမှာ မွတ်စလင်ကမ္ဘာတစ်ခုလုံးအား ရန်စခြင်းပင်ဖြစ်သည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;guardian-20010926&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2001/sep/26/afghanistan.terrorism3 |title=Face to face with Osama |publisher=The Guardian |date=September 26, 2001|location=London|accessdate=May 13, 2010 | first=Rahimullah | last=Yusufzai}}&lt;/ref&gt;

၂၀၀၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ အမေရိကန်သို့ ပေးစာတွင် ဘင်လာဒင်က အမေရိကန်တို့ အစ္စရေးတို့အား ထောက်ပံ့နေခြင်းကို တွန်းအားပေးမှု တစ်ခု အဖြစ် ဖော်ပြထားသည်။ &quot;အစ္စရေးနိုင်ငံကို တည်ထောင်ခြင်းနှင့် ဆက်လက် တည်ရှိနေစေခြင်းသည် အကြီးဆုံးသော ရာဇဝတ်မှု တစ်ခုပင်ဖြစ်ပြီး သင်သည် ထိုရာဇဝတ်သားတို့ ၏ ခေါင်းဆောင် ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်တို့ အစ္စရေးတို့အား မည်ရွေ့မည်မျှ ထောက်ပံ့ထားသည်ကို ရှင်းပြရန် မလိုသလို သက်သေပြရန်မလို။ အစ္စရေးနိုင်ငံအား တည်ထောင်ခြင်းသည် ရာဇဝတ်မှုဖြစ်ပြီး ၎င်းကို သုတ်သင်ပစ်ရမည်။ ထိုရာဇဝတ်မှုအား ကူညီပံ့ပိုးခြင်းပြုသူ မည်သူမဆို တန်ရာတန်ကြေး အများကြီးပေးရမည်။&quot; ဟု ရေးသားထားသည်။
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2002/nov/24/theobserver |title=Full text of Bin Laden's &quot;Letter to America&quot; |publisher=Guardian |date=|accessdate=November 9, 2010}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၄ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၁၀ ခုနှစ်တို့တွင် ဘင်လာဒင်သည် စက်တင်ဘာ ၁၁ တိုက်ခိုက်မှုအား အမေရိကန်တို့ အစ္စရေးအား ထောက်ပံ့မှုနှင့် နောက်တစ်ကြိမ် ဆက်နွယ်ပြန်သည်။&lt;ref&gt;Bin Laden's 2004 taped broadcast on the attacks, in which he explains the motives for the attacks and says &quot;The events that affected my soul in a direct way started in 1982 when America permitted the Israelis to invade Lebanon and the American Sixth Fleet helped them in that. This bombardment began and many were killed and injured and others were terrorised and displaced. &quot; (Quoted from Al Jazeera [http://english.aljazeera.net/archive/2004/11/200849163336457223.html online here])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bin Laden's taped broadcast from January 2010, where he said &quot;Our attacks against you [the United States] will continue as long as U.S. support for Israel continues.... The message sent to you with the attempt by the hero Nigerian [[Umar Farouk Abdulmutallab]] is a confirmation of our previous message conveyed by the heroes of Sept. 11&quot;. (Quoted from &quot;Bin Laden: Attacks on U.S. to go on as long as it supports Israel&quot;, in Haaretz.com, [http://www.haaretz.com/news/bin-laden-attacks-on-u-s-to-go-on-as-long-as-it-supports-israel-1.265770 online here])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;See also the 1998 [[Fatawā of Osama bin Laden|Al-Qaeda fatwā]]: &quot;[T]he aim [of the United States] is also to serve the Jews' petty state and divert attention from its occupation of Jerusalem and murder of Muslims there. The best proof of this is their eagerness to destroy Iraq, the strongest neighboring Arab state, and their endeavor to fragment all the states of the region such as Iraq, Saudi Arabia, Egypt, and Sudan into paper statelets and through their disunion and weakness to guarantee Israel's survival and the continuation of the brutal crusade occupation of the Peninsula.&quot; quoted from [http://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/fatwa_1998.html Text of the 1998 fatwā] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060901093550/http://www.pbs.org/newshour/terrorism/international/fatwa_1998.html |date=1 September 2006 }} translation by [[Public Broadcasting Service|PBS]]&lt;/ref&gt; ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ဘင်လာဒင်က ပြောကြားခဲ့သည်မှာ ထိုအဆောက်အအုံများအား ဖျက်ဆီးပစ်ရန် အကြံမှာ သူ့ထံတွင် ၁၉၈၂ ခုနှစ် ကတည်းက ရှိခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က အစ္စရေးမှ လက်ဘနွန်အား ကျူးကျော်ဝင်ရောက်စဉ် အထပ်မြင့် အဆောက်အဦးများအား ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်သည်ကို တွေ့ရှိစဉ်ကတည်းကဟု သူက ပြောခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|last=Summers|first=Anthony|title=The Eleventh Day: The Full Story of 9/11 and Osama bin Laden|url=https://archive.org/details/eleventhdayfulls0000summ|year=2011|publisher=Ballantine Books|location=New York|isbn=978-1-4000-6659-9|pages=[https://archive.org/details/eleventhdayfulls0000summ/page/211 211], 506n|coauthors=Swan, Robbyn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Lawrence|first=Bruce|title=Messages to the World: The Statements of Osama bin Laden|year=2005|publisher=Verson|location=London|pages=239}}&lt;/ref&gt; မီယာရှိုင်းမား နှင့် ဝေါ့တ် အစရှိသော ဝေဖန်သုံးသပ်သူများကလည်း ထိုတိုက်ခိုက်မှု၏ အဓိက တွန်းအားမှာ အမေရိကန်တို့ အစ္စရေးတို့အား ထောက်ခံခြင်းကြောင့်ဟု ဆိုကြသည်။&lt;ref name=&quot;guardian-20010926&quot;/&gt;&lt;ref&gt;
* {{Cite book
|title=[[The Israel Lobby and U.S. Foreign Policy]]
|first=John J.
|last=Mearsheimer
|page=[https://archive.org/details/israellobbyusfor0000mear/page/66 67]
|publisher=Macmillan
|year=2007
|isbn=978-0-374-17772-0
}}
* {{Cite book
|title=Encyclopedia of terrorism
|url=https://archive.org/details/encyclopediaterr00kush
|first=Harvey
|last=Kushner
|page=[https://archive.org/details/encyclopediaterr00kush/page/n403 389]
|publisher=SAGE
|year=2003
|isbn=978-0-7619-2408-1
}}
* {{Cite book
|title=Osama Bin Laden
|first=Suzanne
|last=Murdico
|page=64
|publisher=Rosen Publishing Group
|year=2003
|isbn=978-0-8239-4467-5
}}
* {{Cite book
|title=Executing the Constitution
|url=https://archive.org/details/executingconstit0000unse
|first=Christopher
|last=Kelley
|page=[https://archive.org/details/executingconstit0000unse/page/207 207]
|publisher=SUNY Press
|year=2006
|isbn=978-0-7914-6727-5
}}
* {{Cite book
|title=The Al Qaeda reader
|url=https://archive.org/details/alqaedareader0000unse
|first=Raymond
|last=Ibrahim
|page=[https://archive.org/details/alqaedareader0000unse/page/276 276]
|publisher=Random House
|year=2007
|isbn=978-0-7679-2262-3
}}
* {{Cite book
|title=The World According to Al Qaeda
|first=Brad
|last=Berner
|page=80
|publisher=Peacock
|year=2007
|url=http://books.google.com/books?id=pHD66Tv41coC&amp;pg=PA80
|isbn=978-1-4196-1046-2
}}&lt;/ref&gt;

== တိုက်ခိုက်မှုပြီးသည့်နောက် ==
=== ချက်ခြင်း တုံ့ပြန်ချက်များ ===
===တိုက်ခိုက်မှုအပြီး စစ်ဆင်ရေးများ===

=== ပြည်တွင်းတုံ့ပြန်မှုများ ===
==== မုန်းတီးခြင်းကို အခြေခံသည့် ရာဇဝတ်မှုများ ====
====မွတ်စလင် အမေရိကန်တို့၏ တုံ့ပြန်မှုများ====

=== နိုင်ငံတကာတုံ့ပြန်မှုများ ===
== ရေရှည် ဆိုးကျိုးသက်ရောက်မှုများ ==
=== စီးပွားရေး ===
===ကျန်းမာရေးထိခိုက်မှုများ===
=== ကွန်စပိုင်ရေစီ သီအိုရီ ===
== စုံစမ်းစစ်ဆေးရေး ==
=== အက်ဖ်ဘီအိုင် စုံစမ်းမှုများ ===
=== ၉/၁၁ ကော်မရှင်===
=== ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာပြိုကျခြင်း ===
===စီအိုင်အေ အတွင်း ပြန်လည်သုံးသပ်ချက်များ===

== ကိုးကား ==
{{reflist|2}}


[[Category:ပင်တဂွန် စစ်ဌာနချုပ်]]
[[Category:အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]
[[ကဏ္ဍ:၂၀၀၁ ဖြစ်ရပ်များ]]</text>
      <sha1>2bze8n1pjhv524v6j9n1fpbwenrgp7l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဉာဏ်ထွန်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46193</id>
    <revision>
      <id>1026991</id>
      <parentid>885590</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T03:48:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ရေ) များ]]</comment>
      <origin>1026991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10450" sha1="aqela8mpfdgaf702vfiyteqnnlhc4mv" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
|honorific-prefix   = 
|name = ဉာဏ်ထွန်း
|native_name =
|native_name_lang = my 
|pronunciation = &lt;!--{{IPA-my||IPA}}--&gt;
|rank = ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)
|branch = {{Navy|Myanmar}}
|serial = 
|image = Nyan Tun World Economic Forum 2013.jpg
|image_size = 200
|caption = ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးဖိုရမ် (၂၀၁၃) တွင် တွေ့ရသော ဦးဉာဏ်ထွန်း
|order = 
|office = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယသမ္မတ-၂]]
|term_start = ၁၅ ဩဂုတ် ၂၀၁၂&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://elevenmyanmar.com/politics/507-navy-chief-elected-as-new-vice-president |title=Navy Chief elected as new vice president |publisher=Elevenmyanmar.com |date= |accessdate=2012-08-16 |archivedate=17 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120817003426/http://elevenmyanmar.com/politics/507-navy-chief-elected-as-new-vice-president }}&lt;/ref&gt;
|term_end = ၃၀ မတ် ၂၀၁၆
|president = [[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]]
|alongside = [[မောက်ခမ်း၊ စိုင်း (ဒေါက်တာ)|စိုင်းမောက်ခမ်း]]
|predecessor = [[မောက်ခမ်း၊ စိုင်း (ဒေါက်တာ)|စိုင်းမောက်ခမ်း]]
|successor = [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ]]
|birth_date = {{birth date|12 January 1954}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.hotnewsweekly.com/archives/9885 |accessdate=5 January 2019 |archivedate=17 March 2013 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6FB7PUw2h?url=http://www.hotnewsweekly.com/archives/9885 }}&lt;/ref&gt;
|birth_place = [[ဇီးကုန်းမြို့နယ်]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]
|party = 
|spouse = ဒေါ်ခင်အေးမြင့်
|children = ၃
|occupation = ရေတပ်အရာရှိ
|alma_mater = [[စစ်တက္ကသိုလ်]]
|residence = 
|religion = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
|awarded = [[သရေစည်သူ]]
|signature = 
|honorific prefix=[[သရေစည်သူ]]၊ ဦး|unit=}}

[[သရေစည်သူ]] '''ဦးဉာဏ်ထွန်း''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယသမ္မတ]] တစ်ဦးအဖြစ် ၂၀၁၂ ဩဂုတ် မှ ၂၀၁၆ မတ်လ ၃၀ ရက်နေ့အထိ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ [[တင်အောင်မြင့်ဦး၊ ဦး (သီဟသူရ)|သီဟသူရ တင်အောင်မြင့်ဦး]] နုတ်ထွက်သွားပြီးနောက် လစ်လပ်လျက်ရှိသည့် ဒုသမ္မတနေရာကို ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် ရေတပ်ဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဉာဏ်ထွန်းအား  [[ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]]မှ ဒုတိယသမ္မတအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
==အစောပိုင်းဘဝ==
ဖခင် ဒုတိယတောအုပ် (သစ်တော)  ဦးစိန်မောင်နှင့် မိခင်မူလတန်းပြဆရာမ   ဒေါ်သိန်းတင်တို့က ၁၉၅၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါ ရီ (၁၂) ရက်တွင် ပဲခူးတိုင်း၊ သာယာ၀တီ ခရိုင်၊ ဇီးကုန်းမြို့၊ ဂုံးလမ်း(သံပရာကုန်း လမ်း)၌ မွေးဖွားသည်။ ဂုံးလမ်းအစိုးရ မူလတန်းကျောင်းနှင့် ဇီးကုန်းမြို့ အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းတို့တွင် ပညာသင် ယူပြီး ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ်တွင် အခြေခံပညာအထက်တန်းစာမေးပွဲအောင်မြင်ခဲ့သည်။

== ပညာရေး ==
၁၉၇၁ ခုနှစ်မှ ၁၉၇၄ ခုနှစ်အထိ [[စစ်တက္ကသိုလ်]]ဗိုလ်လောင်းသင်တန်းအမှတ် စဉ် (၁၆)သို့တက်ရောက်ခဲ့ပြီး သိပ္ပံဘွဲ့ရ ရှိခဲ့သည်။၁၉၈၃ ခုနှစ်တွင် အထက်တန်းရှေ့ နေ Higher Grade Pleader (H.G.P) စာမေးပွဲကိုလည်းကောင်း၊ ၁၉၈၄ ခုနှစ် တွင် မှတ်ပုံတင်ရှေ့နေ Register Lawyer (R.L) စာမေးပွဲကိုလည်းကောင်း၊ဖြေ ဆိုအောင်မြင်ခဲ့သည်။

၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင်  [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] [[တက္ကဆပ်ပြည်နယ်]] Lackland Ariforce Base &amp; Sd Defence Language Institute တွင် English Language Courseကိုလည်းကောင်း Rhode Isiand ပြည်နယ် Newport မြို့ရှိ Naval Education and Training Center (NETC) တွင် International Officer Candidate Couse ကိုလည်းကောင်း  တက်ရောက်အောင်မြင်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် [[နိုင်ငံတော်ကာကွယ်ရေးတက္ကသိုလ်]]သို့ တက်ရောက်ခဲ့ ပြီးမဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့ (ကာကွယ်ရေးပညာ) M.A (Defence Studies) ရရှိခဲ့သည်။

== စစ်မှုထမ်းခြင်း ==
၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် [[တပ်မတော် (ရေ)]]  ပြန်တမ်းဝင်အရာရှိ ဒုတိယဗိုလ်အဖြစ်ခန့် အပ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ၁၉၇၅ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၄ ခုနှစ်ထိ တပ်မတော် (ရေ) စစ်ရေယာဉ်စုများရှိ စစ်ရေယာဉ်အမျိုးအစား  အမျိုးမျိုးတွင် ဒုတိယစစ်ရေယာဉ်မှူး စစ်ရေယာဉ်မှူးအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ရေတပ်လေ့ကျင့်ရေးကျောင်းသင်တန်း ဌာနများတွင် သင်တန်းနည်းပြအရာရှိ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ကုန်းမြေအခြေစိုက်   တပ် ရေတပ်ရှေ့တန်းစခန်းရေတပ်အခြေ စိုက်စခန်းနှင့် ရေတပ်စခန်းဌာနချုပ်များ တွင် တပ်မှူး၊ စခန်းမှူး၊ စစ်ဦးစီးအရာရှိ၊  ဒုတိယဌာနချုပ်မှူး၊ ခေတ္တဌာနချုပ်မှူး အဖြစ်လည်းကောင်းတာဝန်ထမ်းဆောင် ခဲ့သည်။

၂၀၀၄ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အထိ   [[မြန်မာနိုင်ငံ ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]]၊ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး (ရေ) တွင် စစ်ဦးစီးအရာရှိ ချုပ် (ရေ) တာဝန်များကိုထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ရေ)အဖြစ် ၂၀၀၈ ခုနှစ်၊ ဇွန်လတွင် စတင်တာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ဇနီးဖြစ်သူ ဒေါ်ခင်အေးမြင့်သည် B.A (Philosophy) ဘွဲ့ရရှိခဲ့ပြီး တပ်မတော်   ဆေးဝန်ထမ်းတပ်ဖွဲ့တွင် ဗိုလ်မှူးအဆင့် အထိ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ကာအငြိမ်း  စားယူခဲ့သည်။ သားနှစ်ယောက်နှင့် သမီးတစ်ယောက်ထွန်းကားခဲ့သည်။ သားကြီးဖြစ်သူ ဒေါက်တာဖေသက်ဇော်  (M.B.B.S) နှင့် သမီးဖြစ်သူဒေါက်တာ   သွယ်နီဉာဏ်ထွန်း (M.B.B.S) တို့သည် ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ဆေးသုတေသန ဦးစီးဌာနတွင် သုတေသနအရာရှိများအဖြစ်  တာဝန်ထမ်းဆောင်လျက်ရှိပြီး သားငယ် မောင်လင်းထက်ဉာဏ်ထွန်းသည် အမျိုးသား  စီမံခန့်ခွဲမှုပညာကောလိပ် (National Management College) မှ B.B.M ဘွဲ့ရ ရှိခဲ့သည်။
&lt;ref&gt;The Hot News Journal ဩဂုတ်လ ၂၀၁၂ခုနှစ်&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{reflist}}
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယသမ္မတများ]]
[[Category:၁၉၅၄ မွေးဖွားသူများ]]
[[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]]
[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ရေ) များ]]
[[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]]
[[Category:မြန်မာ ရှေ့နေများ]]</text>
      <sha1>aqela8mpfdgaf702vfiyteqnnlhc4mv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လာအိုလူမျိုး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46886</id>
    <revision>
      <id>1026889</id>
      <parentid>887743</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9608" sha1="hamnmm4xoyvcjrw2x1iol20af7w8qax" xml:space="preserve">'''လာအိုလူမျိုး'''များသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် လာအိုနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံအရှေ့မြောက်ပိုင်း တို့ အဓိကနေထိုင်ကြသည်။ လာအိုဘာသာစကားသည် [[ခရာ-တိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင်ဘာသာစကားမိသားစု]]၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြစ်ပြီး လာအို၏ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သည်။ထိုင်းနိုင်ငံ အီဆန်ဒေသ၏ဒေသခံလာအိုလူမျိုးများသည် [[အီသန် လူမျိုး|အီဆန်လူမျိုး]]များအဖြစ်  နေထိုင်ကြပြီး ကမ္ဘောဒီးယား၊ ဗီယက်နမ်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံတို့တွင် အရေအတွက် အနည်းငယ်ရှိသည်။

{{Infobox ethnic group
| group = လာအိုလူမျိုး
| image = Traditional dance during Baci ceremeony in Lao.jpg
| image_caption = လာအိုရိုးရာအက
| population = ≈ ၃၀ မီလီယံ (ပျမ်းမျှ)
| langs = လာအိုဘာသာစကား, တိုင်ဘာသာစကားများ
| rels = [[ထေရဝါဒ]] [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| related = [[တိုင်လူမျိုး]]စုများ ([[ထိုင်းလူမျိုး|ထိုင်း]]၊ [[ရှမ်းလူမျိုး|ရှမ်း]]၊ [[ယွန်းလူမျိုး|ယွန်း]])
}}

== သမိုင်းကြောင်း ==
လာအိုလူမျိုးသည် တိုင်လူမျိုးစုမှဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ထိုင်းနှင့် ယွန်တို့နဲ့နီးစပ်သည်။ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် လာအိုလူမျိုးများသည် ချီနင်းနိုင်ငံ (ယခုတရုတ်ပြည်) တောင်ပိုင်းမှ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြပြီး လာအိုမြေသို့ ၁၃ ရာစုတွင် ရောက်ရှိလာကြသည်။ လာအိုလူမျိုးသည် တိုင်ဘာသာစကားစဉ်အုပ်စုနှင့် သက်ဆိုင်သည့် လူမျိုးစုဖြစ်ပြီး ထိုင်းနှင့် ယွန်းလူမျိုးတို့နှင့်နီးစပ်သည်။&lt;ref&gt;Evans, Grant. ''A Short History of Laos: The Land in Between''. Allen &amp; Unwin, 2002, pp. 4–6.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Stuart-Fox, Martin. ''A History of Laos''. Cambridge University Press, 1997, p. 14.&lt;/ref&gt;

၁၄ ရာစုတွင် [[လင်းဇင်းပြည်|လင်းဇင်းနိုင်ငံတော်]] (Lan Xang Kingdom) ကိုဖောင်ဂွမ်မင်းကြီး မှ တည်ထောင်ခဲ့သည်။ လင်းဇင်း သည် “တော်ဝင်လှည်းတောင်ပေါ်နိုင်ငံ” ဟုအဓိပ္ပါယ်ရပြီး လာအိုလူမျိုးတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာစကား၊ ဗုဒ္ဓဘာသာယဉ်ကျေးမှုစနစ်များ၏ အခြေခံဖြစ်လာခဲ့သည်။လာအိုမင်းတချို့သည် မြန်မာဘုရင်မှ ပေးအပ်သော ရာထူးသက်တမ်း (သို့မဟုတ်) မြန်မာ့သမိုင်းတွင် “တရားဝင်လက်အောက်ခံမင်း” အဖြစ်စာရင်းဝင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Stuart-Fox, Martin. *A History of Laos*. Cambridge University Press, 1997. pp. 15–17, 52–53.&lt;/ref&gt;

Lan Xang ပြိုကွဲပြီးနောက် ၎င်း၏မြေပြင်သည် ထိုင်းဘုရင်များ၊ ဗီယက်နမ်နှင့် [[ဗြိတိသျှအင်ပါယာ|ဗြိတိသျှ]]တို့၏လက်အောက်ဝင်ခဲ့ပြီး၊ နောက်ဆုံးတွင် [[ပြင်သစ်ပိုင် အင်ဒိုချိုင်းနား|ပြင်သစ်အင်ပါယာ]]၏အင်ဒိုချိုင်နားအုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၉ ခုနှစ်တွင် လာအိုသည် လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့သည်။

== ဘာသာစကား ==
လာအိုလူမျိုးသည် လာအိုဘာသာ (Lao language) ကိုစကားပြောကြသည်။ [[ခရာ-တိုင် ဘာသာစကားများ|ခရာ-ဒိုင် ဘာသာအုပ်စု]]တွင်ပါဝင်ပြီး ထိုင်းဘာသာနှင့် နီးစပ်မှုများရှိသည်။ လာအိုဘာသာစကားသည် [[လာအိုနိုင်ငံ]]၏ တရားဝင်ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်ပြီး ဒေသအလိုက် ရှိသည့် ဒေသိယ တွင် Lao Loum, Lao Theung နှင့် Lao Soung တို့ပါဝင်သည်။

လာအိုစာပေသည် ထိုင်းစာလုံးပုံစံနှင့် ဆင်တူသော်လည်း အသံထွက်နှင့် အက္ခရာအချို့ကွာခြားသည်။

== ယဉ်ကျေးမှု ==
လာအိုလူမျိုးသည် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များပြီးကြပြီး ဘုန်းတော်ကြီးဆွမ်းကပ်ခြင်း၊ ရဟန်းဝတ်ခြင်း၊ ဘုရားဖူးခြင်းတို့သည် လာအိုလူမျိုးယဉ်ကျေးမှု၏ မျှော်မှန်းရသောသံတမန်များဖြစ်ကြသည်။ 

လာအိုတို့၏ ရိုးရာအကဖြစ်သော Lamvong (လမ်ဝုန်းအက) သည် ပြင်ပကလူမျိုးများကြားတွင်လည်း နာမည်ကြီးသည်။ နွေရာသီအလယ်တွင်ကျင်းပသည့် Pi Mai (လာအိုနှစ်သစ်ကူးပွဲတော်) သည် လူမှုရေးအခမ်းအနားအရေးကြီးဖြစ်ပြီး အိမ်သန့်ရှင်းခြင်း၊ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွားများကိုရေချိုးခြင်း၊ ရေသက်သက်လှုပ်ရှားမှုများနှင့် ရင်းနှီးသူငယ်ချင်းများအကြား ဆင်နွှဲကာပျော်ရွှင်ကြသည်။

လာအိုရိုးရာအစားအစာများတွင် Laap (လပ်သုပ်), Tam mak hoong (သီးသန့်ပင်လယ်စာသုပ်) နှင့် Sticky rice (ကောက်ညှင်းထမင်း) တို့သည် နာမည်ကြီးသည်။

== ကိုးကား ==
* {{Cite book
 | last = Stuart-Fox
 | first = Martin
 | title = Historical Dictionary of Laos
 | edition = 3rd
 | year = 2008
 | publisher = Scarecrow Press
 | isbn = 978-0-8108-5624-0
}}

* {{Cite book
 | last = Evans
 | first = Grant
 | title = A Short History of Laos: The Land in Between
 | url = https://archive.org/details/shorthistoryofla0000evan
 | year = 2002
 | publisher = Allen &amp; Unwin
 | isbn = 1-86508-563-3
}}

* {{Cite book
 | last = Schliesinger
 | first = Joachim
 | title = Ethnic Groups of Laos: Profiles of Austro-Asiatic-speaking peoples
 | year = 2001
 | publisher = White Lotus Press
 | isbn = 974-7534-19-8
}}

[[Category:လူမျိုးစုများ]]
[[Category:လာအိုနှင့်ဆိုင်သောအကြောင်းအရာများ]]

== ကိုးကား ==
* {{Cite book
 | last = Stuart-Fox
 | first = Martin
 | title = Historical Dictionary of Laos
 | edition = 3rd
 | year = 2008
 | publisher = Scarecrow Press
 | isbn = 978-0-8108-5624-0
}}

* {{Cite book
 | last = Evans
 | first = Grant
 | title = A Short History of Laos: The Land in Between
 | url = https://archive.org/details/shorthistoryofla0000evan
 | year = 2002
 | publisher = Allen &amp; Unwin
 | isbn = 1-86508-563-3
}}

* {{Cite book
 | last = Schliesinger
 | first = Joachim
 | title = Ethnic Groups of Laos: Profiles of Austro-Asiatic-speaking peoples
 | year = 2001
 | publisher = White Lotus Press
 | isbn = 974-7534-19-8
}}

[[Category:လူမျိုးစုများ]]
[[Category:လာအိုနှင့်ဆိုင်သောအကြောင်းအရာများ]]</text>
      <sha1>hamnmm4xoyvcjrw2x1iol20af7w8qax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သန်းအေး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46987</id>
    <revision>
      <id>1026894</id>
      <parentid>752923</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:35:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7162" sha1="twgz4vx7ju19y58dds9j98skibv5xj0" xml:space="preserve">{{Incomplete}}
{{Infobox person
| name        = မသန်းအေး&lt;br/&gt;Than E
| native_name = 
| image       = Ma Than E and Mi Mi Khaing.jpg
| alt         = 
| caption     = မသန်းအေး (ဘယ်) နှင့် စာရေးဆရာမ မိမိခိုင်
| birth_name  =ဒိုရာသန်းအေး
| birth_date  = {{birth date|1908|2|16|df=y}}&lt;ref name=&quot;bobs&quot;&gt;{{cite news|url=http://brothersoldboys.blogspot.com/|title=Visit with Bros Charles and Felix, July 2007 revised 8 Dec 07|last=Kyaw Win|date=3 December 2007|work=Brothersoldboys|accessdate=21 September 2012}}&lt;/ref&gt;
| birth_place = [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]
| death_date  = {{death date and age|2007|6|17|1908|2|16|df=y}}
| death_place = [[အောက်စဖို့မြို့]]၊ [[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း]]
| spouse      = Warner Fend
| nationality = 
| other_names = ဘိလပ်ပြန်သန်း
| alma_mater = [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]]&lt;br/&gt;[[ပညာရေးတက္ကသိုလ် လေ့ကျင့်ရေးကျောင်း]]&lt;br/&gt;လန်ဒန်တက္ကသိုလ်
| religion = Baptist
| known_for   = 
| occupation  = လူမှုဝန်ထမ်း၊ အသံလွှင့်သူ၊ ပညာရေးဆရာမ၊ အဆိုတော်
}}
'''ဒေါ်သန်းအေး''' (ဘိလပ်ပြန် သန်း) သည် လူသိများသည့် အဆိုတော် ဖြစ်ပြီး၊ [[ကုလသမဂ္ဂ]]၌ (၂၅) နှစ်ကြာ ပထမဆုံး အမှုထမ်းသော မြန်မာအမျိုးသမီးလည်း ဖြစ်သည်။ ၂၀ရာစု နှစ်ဆန်းပိုင်းကာလတွင် ဘိလပ်ပြန်သန်း အဖြစ် နာမည်ကြီး အဆိုတော်တစ်ဦးဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ လူမှုဝန်ထမ်းတစ်ဦးအနေဖြင့်လည်း ကုလသမဂ္ဂတွင် အချိန်ကြာမြင့်စွာ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူလည်းဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|last=Aung San Suu Kyi|title=Freedom from Fear: And Other Writings|url=https://archive.org/details/freedomfromfearo0000aung|editor=Michael Aris|publisher=Penguin|year=2010|isbn=9781101564004}}&lt;/ref&gt; သူသည် ဩစတြီးယားလူမျိုးဖြစ်သည့် မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်ရိုက်ကူးသူ ဝါနာဖန်းနှင့် အိမ်ထောင်ကျခဲ့ပြီး၊ အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် လွန်စွာရင်းနှီးသူလည်းဖြစ်၊ 'စု' မိဘများ၏ မိသားစုသူငယ်ချင်း ဖြစ်သည့်အပြင် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အား နယူးယောက်သို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ကာ ကုလသမဂ္ဂတွင် အလုပ်လုပ်ကိုင်စေလိုသူလည်းဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;popham&quot;&gt;{{cite book|last=Popham|first=Peter|title=The Lady and the Peacock: The Life of Aung San Suu Kyi|publisher=Workman Publishing|year=2012|isbn=9781615190645}}&lt;/ref&gt; သန်းအေးသည်  နှစ်ခြင်းခရစ်ယာန် မိသားစု၌ မွေးဖွားခဲ့ပြီး ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်တွင် ပညာဆည်းပူးခဲ့ကာ ဆရာအတတ်သင်ကောလိပ်တွင် တက်ရောက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;wintle&quot;&gt;{{cite book|last=Wintle|first=Justin|title=Perfect Hostage|url=https://archive.org/details/perfecthostageli00wint|publisher=Skyhorse Publishing|year=2007|pages=[https://archive.org/details/perfecthostageli00wint/page/200 200]–201|isbn=9781602392663}}&lt;/ref&gt;ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်တွင် ဂျပန်များ မြန်မာနိုင်သို့ ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက်ချိန်၌ ဒေါ်သန်းအေးသည် အိန္ဒိယသို့ တိမ်းရှောင်နေထိုင်ခဲ့ပြီး၊ အားလုံးအတွက် အိန္ဒိယရေဒီယို (All India Radio, AIR) မြန်မာပိုင်းဌာနတွင် အလုပ်လုပ်ကိုင်ခဲ့၍ ကျန်ရှိသည့် သူ့၏ဘဝကို ပြည်ပနိုင်ငံများတွင်သာ ကုန်ဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;wintle&quot;/&gt;၂၀၀၇ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၇ရက်နေ့တွင် အောက်စ်ဖို့ဒ်ရှိ သူ၏ ပင်စင်စားနေအိမ်၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;kmk&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.mizzima.com/MizzimaNews/News/2007/June/44-June-2007.html|title=Daw Than E- Burmese woman for all seasons|last=Kyi May Kaung|date=19 June 2007|work=Mizzima|accessdate=21 September 2012|archivedate=3 January 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080103033956/http://www.mizzima.com/MizzimaNews/News/2007/June/44-June-2007.html}}&lt;/ref&gt;

==ဘဝအစ==
ဒေါ်သန်းအေးကို ရန်ကုန်မြို့၌ မိဘများဖြစ်သူ ဦးပိုမြ နှင့် ဒေါ်ထူးတို့မှ မွေးဖွားခဲ့သည်။ ဖခင်သည် ဥရောပကုန်သွယ်ရေး ကုမ္ပဏီတစ်ခု၌ အလုပ်လုပ်ကိုင်ခဲ့ပြီး၊ မြန်မာစာနှင့် ပါဠိဘာသာရပ်ကို အမှတ်(၆) ဗိုလ်တထောင်၊ စိန့်ပေါ အမျိုးသားကျောင်းတွင် ဆက်လက် သင်ကြားပို့ချခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အင်္ဂလိပ်လူမျိုးများ မြန်မာနိုင်ငံတွင် မြန်မာ့အစိုးရနှင့် ဆက်သွယ်ရန် သို့မဟုတ် စီးပွားရေးလုပ်ကိုင်နိုင်ရန် မြန်မာစာတတ်မြောက်ကြောင်း အောင်လက်မှတ်ပြသနိုင်ရန်အတွက်လည်း သင်ကြားမှုများပို့ချခဲ့သည်။

==ကိုးကား==
&lt;references/&gt;

{{Lifetime|၁၉၀၈|၂၀၀၇}}
[[Category:မြန်မာလူမျိုးများ အတ္ထုပ္ပတ္တိ]]


{{Myanmar-bio-stub}}</text>
      <sha1>twgz4vx7ju19y58dds9j98skibv5xj0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အောင်ခမ်းထီ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50721</id>
    <revision>
      <id>1026808</id>
      <parentid>877026</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T12:38:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23609-34</username>
        <id>141750</id>
      </contributor>
      <comment>ဘုံ &gt;&gt; ပုံ</comment>
      <origin>1026808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39472" sha1="r3oksdhhwcanhcno4w6dw7abiz0zj1m" xml:space="preserve">
{{Infobox person
| honorific_prefix          =ဝဏ္ဏကျော်ထင် ဦး 
| name                      = အောင်ခမ်းထီ
| honorific_suffix          = 
| image                     = Aung Kham Hti.jpg

| image_size                = 
| alt                       = 
| caption                   = ဝဏ္ဏကျော်ထင်ဘွဲ့ရ ဦးအောင်ခမ်းထီ
| native_name               = ဖြားတန် အောင်ႏခမ်းထီ
| native_name_lang          = my
| birth_name                = ခွန်ကီး
| birth_date                = {{Birth date and age|1936|4|27|df=y}}
| birth_place               = 
| death_date                = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --&gt;
| residence                 = 
| nationality               = မြန်မာ (ပအိုဝ်း တိုင်းရင်းသား)
| other_names               = ဦးကုသလ
| citizenship               = မြန်မာ
| education                 = လောကုတ္တရာစာပေနှင့် အင်္ဂလိပ်စာ၊ သင်္ချာအချို့ သင်ယူဖူးသည်
| alma_mater                = အင်းပေါခုံကျောင်း(အင်းလေး)၊ မဟာနန္ဒိသေနာရာမတိုက်(မန္တလေး)၊ ရန်ကုန်
| occupation                = PNO နာယက
| employer                  = 
| organization              = [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်]]
| home_town                 = ကျောက်တလုံးကြီးအုပ်စု၊ ထီလုံရွာ
| religion                  = ဗုဒ္ဓ
| children                  = ၆
| parents                   = ဖြားခွန်စာရိန္တ + စင်ꩻမွိုးလုဲင်း
| website                   = &lt;!-- {{URL|www.example.com}} --&gt;
| ethnicity                 = [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်ႏ]]
| spouse                    = စင်ꩻမွိုးဖြားဖျူႏ
| partner                   = 
|awards=ဝဏ္ဏကျော်ထင်ဘွဲ့}}'''ဦးအောင်ခမ်းထီ'''(အင်္ဂလိပ်:[[:en:Aung Kham Hti|Aung Kham Hti]]) သည် မြန်မာနိုင်ငံသား [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]လူမျိုး တိုင်းရင်းသားခေါင်းဆောင်များထဲမှ တစ်ယောက်ဖြစ်သည်။ ရဟန်းလူထွက် နိုင်ငံရေးသမားဖြစ်ပြီး ၁၉၇၆ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့သော [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်|ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်]] (PNO) ၏ ဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်သည်။

==မိသားစု==
ဗိုလ်မှူးကြီး အောင်ခမ်းထီ (ငယ်မည်: ခွန်ကီး) သည် ၁၉၃၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် [[တောင်ကြီးမြို့နယ်]]၊ ကျောက်တလုံးကြီးကျေးရွာအုပ်စု၊ [[ထီလုံးရွာ၊ တောင်ကြီးမြို့နယ်|ထီလုံရွာ]]၌ မွေးဖွားခဲ့သည်။ ဖခင် ပအိုဝ်းပိန္တောဆေးဆရာ ဂျန်ဖာစာရိန္တ နှင့် မိခင် ဂျန်မွိုးလုဲင်းတို့မှ ဖွားမြင်သည့် သားသမီး ၁၁ ဦးအနက် ဒုတိယအငယ်ဆုံးသား ဖြစ်သည်။

ဗိုလ်မှူးကြီးအောင်ခမ်းထီသည် ၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် နန်းဖျူး နှင့် လက်ထပ်ခဲ့ပြီး သားသမီး ၆ ဦး ထွန်းကားခဲ့သည်။ ၎င်းတို့မှာ နန်းလုံခမ်၊ ခွန်စိန်မင်း၊ ခွန်အောင်းကျေား၊ အောင်းခမ်း၊ နန်းခံရွဉ် နှင့် ခွန်အောင်းခမ်းကွို တို့ ဖြစ်ကြသည်။

==ပညာရေး==
အောင်ခမ်းထီ (ခ) ခွန်ကီးသည် အသက်(၉)နှစ်ရသောအခါ မိဘနှစ်ပါးက ကျောက်တလုံးရှိ နောင်ဆိုင်ကျောင်းထိုင်ဆရာတော် ဦးကေသာရထံ ပညာသင်ယူစေခဲ့သည်။ ၎င်း၏ အသက် (၁၀)နှစ်ရသောအခါ ဆရာတော် ဥပဇ္ဈာယ်ပြု၍ ရှင်ဂန္ဓမာ ဘွဲ့မည်ဖြင့် ရှင်ပြုခဲ့သည်။ ၁၃၀၉ တွင် ရှင်ဂန္ဓမာသည် အင်းလေးကန်ရှိ  အင်းပေါခုံရွာကြီး၌ ဖွင့်လှစ်ထားသော အထက်တန်းကျောင်းသည်  ပညာဆက်လက်သင်ကြားခဲ့သည်။ ထိုကျောင်းသည် နေ့ခင်းပိုင်းအချိန်တွင် လောကုတ္တရားဖြစ်သည့် သဒ္ဒါ၊ သဂြိုဟ် သင်ယူပြီး ညနေပိုင်းအချိန်တွင် လောကီပညာဖြစ်သော သင်္ချာ၊ အင်္ဂလိပ်စာကို ဆရာဦးဘိုရွှေနှင့် ဆရာဦးလှဖေတို့ထံ သင်ယူခဲ့သည်။

၁၉၅၀ တွင် ရှင်ဂန္ဓမာသည် [[မန္တလေးမြို့]]၌ မဟာနန္ဒိသေနာရာမတိုက်တွင် ပညာဆက်လက်သင်ယူပြီး ထိုမှတဆင့် [[ရန်ကုန်မြို့]]၌ ပညာဆက်လက်သင်ယူခဲ့သည်။ ၁၉၅၃ တွင် [[အင်းလေးကန်]] ကျွဲတူးကျောင်းထိုင်ဆရာတော် ဦးဂုဏထံ ပညာဆက်လက်သင်ယူခဲ့သည်။ ၁၉၅၅ တွင် ရှင်ဂန္ဒမာ၏ မိဘနှစ်ပါးမှ ပစ္စည်းလေးပါးခံယူပြီး နောင်ဆိုင်ကျောင်း သိမ်တော်၌ နောင်ခုဲင်းဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တဂန္ဓမာထံ ဥပဇ္ဈာယ်ပြုပြီး အရှင်ကုသလ ဘွဲ့တော်ဖြင့် ရဟန်းဘဝသို့ တက်ခဲ့သည်။
== နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှု==
{{Merge|ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်}}

=== အစောပိုင်းကာလနှင့် ပညာရေး ===
၁၉၅၈-၅၉ ခုနှစ်များတွင် ရှင်ကုသလသည် သံဃာတော် ၉ ပါးနှင့် ကျောင်းသား ၁၆ ဦးကို ဦးဆောင်၍ အရှေ့တောင်တန်း ပအိုဝ်းကျောင်းသားသမဂ္ဂကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် ရည်ရွယ်ချက် ၈ ချက်နှင့် လုပ်ငန်းစဉ် ၅ ချက်ဖြင့် လှုပ်ရှားခဲ့သည်။ ထိုကာလသည် ဖြားဗွာလှဖေနှင့် ဗိုလ်ချန်ဇုံတို့ ခေါင်းဆောင်သည့် ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ (ပအလဖ) (Pa-Oh National Liberation Army –PNLA) ၏ လက်နက်နှင့် ဒီမိုကရေစီလဲလှယ်ရေးလမ်းစဉ်ဖြင့် အလင်းဝင်သည့် ကာလဖြစ်သည်။

၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် ရှင်ကုသလသည် လင်းခေးမြို့နယ်ရှိ ပအိုဝ်းကျေးရွာများတွင် နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး၊ လူမှုရေး ဟောပြောစည်းရုံးခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် ဂျန်းဆန်းကောင် ရေဦးဘုန်းကြီးကျောင်းတွင် ၂ နှစ်ကြာ သီတင်းသုံးပြီး ကလေးများကို အင်္ဂလိပ်စာ သင်ကြားပို့ချပေးခဲ့သည်။

=== တော်လှန်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ ===
၁၉၆၆ ခုနှစ်တွင် ရှင်ကုသလသည် သံလွင်မြစ်အရှေ့ဘက်ရှိ ပအိုဝ်းကျေးရွာများသို့ သွားရောက်ကာ ပအိုဝ်းလူငယ်များအား ပအိုဝ်းစာတတ်မြောက်ရေးအတွက် သင်ကြားပို့ချပေးခဲ့သည်။ ထိုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်စံသိန်း ဦးဆောင်သည့် ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေး (ပအလဖ) ကို ဒုတိယအကြိမ် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းပြီး တော်လှန်ရေးဆင်နွှဲခဲ့သည်။

=== ရလလဖ ခေတ် ===
ထို့နောက် ရှင်ကုသလသည် နယ်စပ်ဒေသမှတစ်ဆင့် ထိုင်းနိုင်ငံ၊ ချင်းမိုင်ခရိုင်၊ မွိုင်ဖန်မြို့ရှိ ဝပ်ကျောင်အောက် ဆရာတော် ဦးစိဏ္ဏထံ ပညာသင်ယူခဲ့သည်။ ၁၉၆၇ ခုနှစ်တွင် နယ်စပ်၌ အမျိုးသားရေးအတွက် လှုပ်ရှားနေသည့် ရှင်ကုသလအကြောင်းကို ဗိုလ်ချုပ်စံသိန်း ကြားသိသောအခါ ကျောက်တလုံးကြီးသို့ ပြန်လည်ပင့်ဆောင်ခဲ့သည်။ ထိုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ နောက်ဆုံးပတ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်စံသိန်း ဦးဆောင်သည့် ပအလဖ အမည်မှ ရှမ်းပြည်နယ် လူမျိုးပေါင်းစုံ လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ (ရလလဖ) (Shan State Nationalities Liberation Organization - SSNLO) အမည်သို့ ပြောင်းလဲဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။

၁၉၆၈ ခုနှစ်၊ မေလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ကျောက်တလုံး ဘုရားတောင်၏ ဇရပ်၌ သံဃာ ၂၃၉ ပါး တက်ရောက်သည့် ပအိုဝ်းစာပေညီလာခံကို ရှင်ကုသလက ဦးဆောင်ကျင်းပခဲ့သည်။ ထိုနှစ် အောက်တိုဘာလ ဒုတိယပတ်တွင် [[မောက်မယ်မြို့နယ်]]၊ ပင်ကွဲင်းရွာ၌ ရလလဖ နှင့် ရှမ်းပြည်နယ်တပ်ပေါင်းစု တော်လှန်ရေးတပ်မတော် (SURA) တို့ ဖြစ်ပွားသည့် တိုက်ပွဲတွင် ဗိုလ်ချုပ်စံသိန်း ကျဆုံးခဲ့သည်။

=== လူထွက်ပြီး လက်နက်ကိုင်တော်လှန်ရေး ===
၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် သက်တော် ၃၅ နှစ်ရှိပြီဖြစ်သော အရှင်ကုသလသည် လူဝတ်လဲ၍ ရှမ်းပြည်နယ် လူမျိုးပေါင်းစုံလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ (ရလလဖ) ထဲသို့ ဝင်ရောက်ပြီး လက်နက်ကိုင် တော်လှန်ရေးလမ်းစဉ်ကို စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မန္တလေးထောင်၌ ထိန်းသိမ်းခံရသော ပအိုဝ်းအမျိုးသားခေါင်းဆောင် ဖြားဗွာလှဖေနှင့် ဦးကျော်စိန်တို့ ပြန်လွတ်မြောက်လာပြီး တောပြန်ခိုခဲ့သည်။

၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် အင်အား ၁၅၀၀ ကျော်သာရှိသော ရလလဖ သည် ဖြားဗွာခေါ် သထုံဦးလှဖေ ဦးဆောင်သည့် အမျိုးသားရေးအဖွဲ့ နှင့် တာကလယ်ဦးဆောင်သည့် လက်ဝဲအင်အားစုအဖွဲ့ ဟူ၍ နှစ်ဖွဲ့ကွဲခဲ့သည်။ ၁၉၇၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၁၂ ရက်နှင့် ၁၃ ရက်နေ့များတွင် ကျင်းပပြုလုပ်သော သဘာပတိအစည်းအဝေး၌ အမျိုးသားရေးကို ဦးတည်သည့်အဖွဲ့က ရှမ်းပြည်နယ် လူမျိုးပေါင်းစုံ လွတ်မြောက်ရေး တပ်ဦး (Shan State National Liberation Front - SSNLF) အမည်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။

=== SSNLF ခေါင်းဆောင်မှု ===
အဆိုပါအဖွဲ့တွင် ဖြားဗွာဦးလှဖေက ဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်ပြီး ဗိုလ်မှူးကြီးအောင်ခမ်းထီက အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး၊ ဦးကျော်စိန်က တွဲဖက်အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၇၅ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ဥက္ကဋ္ဌ ဖြားဗွာလှဖေသည် [[တောင်ကြီးမြို့နယ်]]၊ ပန်တွန်းရွာ၌ ဝမ်းရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။

၁၉၇၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၂၂ ရက်နှင့် ၃၀ ရက်နေ့များတွင် [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်]]၊ [[နောင်ပတ်ရွာ၊ ဆီဆိုင်မြို့နယ်|နောင်ပတ်ရွာ]]၌ ကျင်းပသော တတိယအကြိမ် ဗဟိုကော်မတီအစည်းအဝေး၌ ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင်အဖွဲ့ကို ပြန်လည်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့သည်။ ထိုအစည်းအဝေးမှ ဦးကျော်စိန်က ဥက္ကဋ္ဌ၊ ဗိုလ်မှူးကြီး အောင်ခမ်းထီက အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး၊ ခင်ကျော်ညိုက တွဲဖက်အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး ဖြစ်လာခဲ့သည်။

== ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (PNO) ဖွဲ့စည်းခြင်း ==
၁၉၇၅ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားဟန်ပီပြင်သော ပအိုဝ်းအဖွဲ့အစည်း အမြန်ဆုံးဖွဲ့စည်းနိုင်ရေးအတွက် ကော်မတီတစ်ရပ် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ထိုကော်မတီတွင် ဆရာတော်ဦးနေမိ၊ ဦးကျော်စိန်၊ အောင်ခမ်းထီ နှင့် ဦးနုတပ်မှ ခွဲထွက်လာသည့် အောက်ပြည်ပအိုဝ်း PNLA အဖွဲ့မှ ခွန်ရဲနောင် တို့ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။

=== PNO ဖွဲ့စည်းတည်ထောင်ခြင်း ===
၁၉၇၆ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလတွင် ဆီဆိုင်မြို့နယ်၊ လုံးဒါဘုန်းကြီးကျောင်း၌ ကျင်းပသော ပထမအကြိမ် ပအိုဝ်းအမျိုးသားညီလာခံတွင် ကန့်ကွက်သူမရှိ ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (Pa-Oh National Organization - PNO) ကို အောင်မြင်စွာ ဖွဲ့စည်းနိုင်ခဲ့သည်။ ထိုညီလာခံတွင် ဦးကျော်စိန်ကို ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ အောင်ခမ်းနှင့် ခွန်ရဲနောင်ကို ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌများ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ အောင်ခမ်းထီကို အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ခင်ကျော်ညိုကို တွဲဖက်အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး အဖြစ်လည်းကောင်း တင်မြှောက်ခဲ့သည်။

=== ခေါင်းဆောင်မှု အပြောင်းအလဲနှင့် PNO ဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်လာခြင်း ===
၁၉၇၇ ခုနှစ်တွင် ခွန်ရဲနောင် ဦးဆောင်သည့် လူအင်အား ၆၀ ရှိသော PNLA အောက်ပြည်ပအိုဝ်းတပ်ဖွဲ့သည် ဆီဆိုင် အမှတ် (၉၄) ထံ လက်နက်ချ အလင်းဝင်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ၁၉၈၀ ပြည့်နှစ်တွင် PNO ဥက္ကဋ္ဌ ဦးကျော်စိန်သည် နုတ်ထွက်စာတင်ပြီး အလင်းဝင်ခဲ့သည်။

ထိုနောက် ၁၉၇၇ ခုနှစ်တွင် ကျောင်းထို ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင်အစည်းအဝေး၌ အောင်ခမ်းထီကို ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဂျန်ဖာချိန်နှင့် အောင်ခမ်းကို ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌများ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ခင်ကျော်ညိုကို အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ခွန်ဝိဇာကို တွဲဖက်အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးအဖြစ်လည်းကောင်း ပြန်လည်တင်မြှောက်ခဲ့သည်။

=== ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့ ကျင်းပခြင်း ===
၁၉၇၈ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၃ ရက်နေ့တွင် ကျရောက်သည့် [[ပအိုဝ်း အမျိုးသားနေ့|ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့]]ကို တောင်ကြီးမြို့နယ်၊ နောင်ယာသဲင်ကွင်းတွင် PNO ဦးဆောင်မှုဖြင့် စည်ကားသိုက်မြိုက်စွာ ကျင်းပခဲ့သည်။

=== ငြိမ်းချမ်းရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကာလ ===
၁၉၈၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဗိုလ်မှူးကြီးအောင်ခမ်းထီ ဦးဆောင်သည့် PNO တပ်ဖွဲ့သည် မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သည့် Nationalities Democratic Front (NDF) သို့ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၉၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်မှူးကြီးအောင်ခမ်းထီ ဦးဆောင်သည့် PNO/PNA တပ်ဖွဲ့သည် [[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့]] (နဝတ) နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီမှု ရယူကာ ငြိမ်းချမ်းရေးပြုလုပ်ခဲ့သည်။ နဝတ စစ်အစိုးရက ဗိုလ်မှူးကြီးအောင်ခမ်းထီ ဦးဆောင်သည့် PNO အဖွဲ့ကို အထူးဒေသ (၆) အဖြစ် အုပ်ချုပ်ခွင့်နယ်မြေ သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။

=== နိုင်ငံရေးပါဝင်မှုနှင့် ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေး ===
၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် ကျင်းပပြုလုပ်သည့် အမျိုးသားညီလာခံကို ဗိုလ်မှူးကြီး အောင်ခမ်းထီက ဧည့်သည်အဖြစ် တက်ရောက်လေ့လာခွင့်ရခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ညောင်နှစ်ပင်မှ ကျင်းပသည့် အမျိုးသားညီလာခံကို ပအိုဝ်းအမျိုးသားကိုယ်စား တက်ရောက်သူများအနက် အောင်ခမ်းထီလည်း တစ်ဦးအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်တွင် PNO ဥက္ကဋ္ဌ ရာထူးမှ နယကအဖြစ် ပြောင်းလဲ တာဝန်ယူခဲ့သည်။

၂၀၁၂ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် အောင်ခမ်းထီသည် နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်နှင့် တောင်ကြီးမြို့တွင် တွေ့ဆုံပြီး ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသအတွက် ဖွံ့ဖြိုးရေးအကြောင်းကို တင်ပြဆွေးနွေးခဲ့သည်။ နဝတ စစ်အစိုးရနှင့် PNO တို့ ငြိမ်းချမ်းရေးသဘောတူပြီး နောက်ပိုင်းတွင် PNO သည် ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများကို အဓိကထား လုပ်ဆောင်လာခဲ့သည်။

PNO သည် အောင်ခမ်းထီ၏ ဦးဆောင်မှုကာလတွင် အောင်ပါလုပ်ငန်းများကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ခဲ့သည်။

(၁) ပညာရေးကဏ္ဍတွင်
*အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်း (၁၀) ကျောင်း
*အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း (၁၉) ကျောင်း
*အခြေခံမူလတန်းကျောင်း (၃၇) ကျောင်း ကို တိုးချဲ့ဖွင့်လှစ်နိုင်ခဲ့သည်။

(၂) ကျန်းမာရေးကဏ္ဍတွင်
*တိုက်နယ်ဆေးရုံ (၆)ခု
*ကျေးလက်ကျန်းမာရေးဌာန (၇)ခု ကို အဆောက်အဦးနှင့်တကွ ဖွင့်လှစ်နိုင်ခဲ့သည်။

(၃) လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးကဏ္ဍတွင်
*တောင်ကြီးမြို့-ကျောက်တလုံး- မွေတော်ကက္ကူ၏ ကတ္တရာလမ်း (၃၂)မိုင်
*နောင်တရား- ကျောက်တလုံး၏ ကျောက်ချောလမ်း (၃၆)မိုင် (၄)ဖာလုံ
*ကျောက်တလုံး- နမ်းပန်၏ ကျောက်ချောလမ်း (၆) မိုင်
*တောင်ကြီး- စလဲ - ပန်ကွဲ၏ ကျောက်ချောလမ်း (၂၁) မိုင် စသည်ဖြင့် ဖောက်လုပ်ဖွင့်လှစ်ပေးနိုင်ခဲ့သည်။
*၂၀၁၂ တွင် ကျောက်တောင်- ကျောက်တလုံး-နောင်ယာဆိုင်- ဆိုင်ခေါဝ်-ဟိုနမ်း-မောက်မယ်၏ (၈၈)မိုင်ရှိ ကားလမ်းဖောက်လုပ်ရန် စီစဉ်ထားသည်။

(၄) ဘာသာရေး ကဏ္ဍတွင်
*၁၉၉၂ တွင် နိုင်ငံတော် စစ်အစိုးရထံမှ ဗုဒ္ဓပိဋကတ် (၃)ပုံကို အစိုးရထံမှ ပင့်ဆောင်ခွင့်ရခဲ့သည်။
*၁၉၉၄ တွင် ရန်ကန်မြို့၌ [[ရွှေတိဂုံစေတီ]] တောင်ရင်းရှိ ဗဟန်းတွင် ပအိုဝ်းအမျိုးသားဓမ္မရုံကို တည်ဆောက်ဖွင့်လှစ် ပေးနိုင်ခဲ့သည်။
*၂၀ဝ၁ တွင် ကက္ကူမွေတော်ဘုရား ဂေါပကအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းပြီး စေတီပုထိုးများကို ပြုပြင်ခဲ့သည်။
*၂၀ဝ၁ ဒီဇင်ဘာလတွင် ဗုဒ္ဓမြတ်သရီရဓာတ်တော်ကို [[သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ]]မှ သွားရောက်ပင့်ယူပြီး မွေတော်ကက္ကူစေတီတွင် ပူဇော်ခဲ့သည်။
*၂၀ဝ၂ မေလတွင် နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ (နအဖ) စစ်အစိုးရလက်ထက်၌ တန်ပေါင်း (၃၀ဝ၀)ရှိသော မဟာကျောက်စိမ်းတုံးကြီးကို နိုင်ငံတော်သို့ လွဲအပ်လှူဒါန်းခဲ့သည်။
*၂၀ဝ၃ တွင် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံမှတဆင့် ဗုဒ္ဓမြတ်စွယ်တော်ပွားကို ပအိုဝ်းဒေသသို့ ပင့်ယူလာပြီး ပူဇော်ခဲ့သည်။

(၅) စိုက်ပျိုးရေး ကဏ္ဍတွင် ပတ္ထမြားနဂါး ကုမ္ပဏီအနေဖြင့်
*တိုက်ကြီးမြို့နယ် ဖလုံကျေးရွာတွင် ဆိုးဆေး ဧက (၅၀)၊ နာနတ်-သရက် ဧက (၁၀ဝ)၊ ကျွဲကော်-သံပရာ ဧက (၁၀ဝ)
*မှော်ဘီမြို့နယ်တွင် ဆိုးဆေး(၃)ဧက
*ရန်ကုန်ငွေနံသာမြို့သစ် ငွေနံသာခြံတွင် ဆိုးဆေး (၇.၂) ဧက
*ဆီဆိုင်မြို့နယ် ပါလောပါကယ်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ဆိုက်ခေါဝ်စိုက်ပျိုးရေးစခန်းအဖြစ် မြေရိုင်းဧက (၅၀ဝ၀)ကို ရှမ်းပြည်နယ် အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောက်စီ၏ ခွင့်ပြုချက်လိုင်စင်ဖြင့် ၂၀ဝ၁ မှ ၂၀၃၁ ထိ နှစ်ပေါင်း (၃၀) စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်ခွင့်ရခဲ့သည်။ ၎င်းကို ဘက်စုံသီးနှံစိုက်ပျိုးရေးအတွက် ဧကပေါင်း ကို နှစ်ရှည်ပင်၊ စပါးနှင့် သီးထပ်သီးနှပ်များကို စိုက်ပျိုးခဲ့သည်။
*၂၀ဝ၀ ဩဂုတ်လမှ စ၍ ညောင်ရွှေမြို့နယ် နန်းသဲကျေးရွာအုပ်စုတွင် နန်းသဲစိုက်ပျိုးကွင်းအဖြစ် ရာသီသီးနှံနှင့် သစ်ခွပန်းများစိုက်ပျိုးလျက်ရှိသည်။ အခြားနေရာ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများအဖြစ် တိလောတွင် (၁၀၆)ဧက၊ တောင်ခြေတွင် (၁၀၄၀)ဧက၊ ကျောက်တိုင်တွင် (၃၀၁၆)ဧက၊ တိလော(၁)တွင် လျှောက်ထားဆဲ (၂၀ဝ)ဧက စုစုပေါင်း (၅၃၀၆) ဧကရှိသည်။

ကျောက်မျက်ရတနာတူးဖော်ရေးလုပ်ငန်းကို ပတ္ထမြားနဂါးကုမ္ပဏီအနေဖြင့်

(၁) မိုင်းရှူးရတနာမြေတွင်

*၁၉၉၆-၂၀ဝ၃ ထိ ဆိုင်းလျံလုပ်ကွက် ကျောက်မျက်ရိုင်း ပိဿာချိန်(၄၄၁၈.၇၃) တူးဖော်ရရှိခဲ့သည်။
*၂၀ဝ၀-၂၀ဝ၄ ထိလွိုင်ဆောင်ထောက်လုပ်ကွက်တွင် နိုင်ငံတော်နှင့်အကျိုးတူ(၁)တွင် လုပ်ကွက်ဧရိယာ (၅.၂၈)ဧကရှိပြီး (၄)နှစ်အတွက်း ကျောက်မျက် (၁၃၀၇.၆) ကီလိုဂရမ်ထွက်ရှိခဲ့သည်။

(၂) မိုးကုတ်ရတနာမြေတွင်
*၂၀ဝ၁ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် စတင်လုပ်ကိုင်ပြီး ဧရိယာအကျယ်အဝန်းအနေဖြင့် (၂၀)ဧက လုပ်ပိုင်ခွင့်ရခဲ့သည်။  တူးဖော်ရသည့် ပတ္တမြား (၈၆၃၀ဝ)ဂရမ်ကို အခွန် (၃၆၆၅၀ဝ၀) ပေးဆောင်ရသည်။

(၃) ဖားကန့်ရတနာမြေတွင်
*၁၉၉၆-၂၀ဝ၄ ထိ နိုင်ငံတော်နှင့် အကျိုးတူလုပ်ကိုင်မှုဖြင့် ကျောက်စိမ်းတူးဖော်ရေးလုပ်ကွက်ပေါင်း (၁၅၂)ကွက်၊ (၁၅၂)ဧကရှိပြီး (၁၀)နှစ်ကာလအတွင်း တူးဖော်ရရှိသည့် ကျောက်စိမ်းအလေးချိန် စုစုပေါင်း (၁၁၂၅၂၉၈) ကီလို ရရှိခဲ့သည်။ 
*၂၀ဝ၀ ဒီဇင်ဘာလ (၂၆)ရက်နေ့တွင် နမ့်မှော်(လုံးစွပ်)လုပ်ကွက်အမှတ် (၁၀၉)မှ တန် (၃၀ဝ၀) ကျောက်စိမ်းတုံးကြီးကို တူးဖော်ရရှိခဲ့သည်။ ၎င်းကို ၂၀ဝ၂ မေလ (၂၆)ရက်နေ့တွင် PNO ဥက္ကဋ္ဌ အောင်ခမ်းထီက နိုင်ငံတော်သို့ ပေးအပ်လှူဒါန်းခဲ့သည်။

==ရွှေတူးဖော်ရေးလုပ်ငန်း==
Ruby Dragon Jade Co.,Ltd အနေဖြင့် ဝန်ကြီးဌာန သတလ(၂)ကို ၃၅း ၆၅ ဖြင့် တရားဝင် စာချုပ်ချုပ်ဆိုလုပ်ကိုင်ခဲ့ပြီး ကျပ်သိန်းပေါင်း (၃၆၀၂၃)ဖြင့် ရင်းနှီးမြုပ်နှံခဲ့သည်။ ၁၉၉၆-၂၀ဝ၄ ထိ လုပ်ကိုင်ပြီး ရွှေပိဿာချိန် (၂၃၃.၉၅)ရရှိ၍ ကျပ်သိန်း (၂၉၆၃၆)ဖြင့် ရောင်းရသည်။ ဟိုပုံးမြို့နယ် လိုင်ဟာဖြားနှင့် ထီချောတောင်တွင် ခနောက်စိမ်း တူးဖော်လျက်ရှိသည်။

==ဟိုတယ်နှင့် ခရီးသွားလာရေးလုပ်ငန်း==
Ruby Jade Hotel ကို [[မြစ်ကြီးနားခရိုင်]]၊ [[ဖားကန့်မြို့နယ်]]၊ ယူမားကျေးရွာတွင် တည်ဆောက်ပြီး ကျပ်သိန်းပေါင်း (၂၇၇၂)ဖြင့် ရင်းနှီးမြုပ်နှံထားသည်။ ၎င်းကို ၂၀ဝ၄ မတ်လတွင် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။
Jade Marina Resort Hotel ကို [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] [[သံတွဲမြို့]] ငပလီရွှေဝါချိုင့်တွင် တည်ဆောက်ပြီး ကျပ်သိန်း (၂၀ဝ၀ဝ)ဖြင့် ရင်းနှီးမြုပ်နှံထားသည်။ ၎င်းကို ၂၀ဝ၅ ဧပြီလတွင် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။
အင်းလေးကန်တွင် ရွှေကျွန်းမျှောဟိုတယ်ကို နမ်းပန်နှင့် သလဲဦးတွင် (၂)နေရာ ဖွင့်လှစ်ထားသည်။

==စက်ရုံလုပ်ငန်းများ==
မန္တလေးမြို့တွင် ကျောက်စိမ်းအချောထည်စက်ရုံ၊ ဧကရီ ရွှေပန်းတိမ်လုပ်ငန်းစက်ရုံ၊ တီကျစ် နဂါးဘိလပ်မြေစက်ရုံ၊ ကလောတွင် ဝိုင်စက်ရုံ၊ သကြားစက်ရုံ လုပ်ငန်းများလည်း လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။

==အခြားစီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ==
Ruby Dragon Construction Co.,Ltd သည် အခြားစီးပွားရေးလုပ်ငန်းများအဖြစ် အဆောက်အုံများ ဆောက်လုပ်ရန် စီမံကိန်းရေးဆွဲ လျက်ရှိလျက်ရှိရာ [[ဗိုလ်တထောင်မြို့နယ်]]၊ [[ဗဟာဗန္ဓုလလမ်း]]နှင့် ကမ်းနားလမ်း သံလျက်စွန်းနေရာတွင် လုပ်ငန်းစတင်ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ ဖားကန့်တွင် Ruby Jade Hotel၊ ငပလီရွှေဝါချိုင့်တွင် Jade Marina Resort Hotel၊ တီကျစ်တွင် ဘိလပ်မြေစက်ရုံ စသည့်တည်ဆောက်ရေးလုပ်ငန်းများကို လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။

== ဂုဏ်ပြုမှုများ ==
၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတောင်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌမှ ဝဏ္ဏကျော်ထင်ဘွဲ့ကို ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။

==ကျမ်းကိုး==
*ပြည်ထောင်စုထဲကပအိုဝ်း  
*ဟဝ်သေထွိုက်ငါႏ အာႏဇာႏနည်ႏခေါင်းဆောင်တန်သီး သမဲင်ꩻတဖူꩻရဲဉ်ႏ
*မြန်မာ့အလင်း နေ့စဉ်သတင်းစာ- ၂၀၁၂ မတ်လ (၁၂)ရက်နေ့၊ တနင်္ဂနွေနေ့
*PA-OH PEOPLE by Mika Rolly

[[Category:တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ]]
[[Category:မြန်မာ စီးပွားရေးလုပ်ကိုင်သူများ]]
[[Category:၁၉၃၆ မွေးဖွားသူများ]]
[[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]]</text>
      <sha1>r3oksdhhwcanhcno4w6dw7abiz0zj1m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026809</id>
      <parentid>1026808</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T12:39:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23609-34</username>
        <id>141750</id>
      </contributor>
      <origin>1026809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39475" sha1="4zunf3tj4mtpg4dcvpwfqs8laac4oft" xml:space="preserve">
{{Infobox person
| honorific_prefix          =ဝဏ္ဏကျော်ထင် ဦး 
| name                      = အောင်ခမ်းထီ
| honorific_suffix          = 
| image                     = Aung Kham Hti.jpg

| image_size                = 
| alt                       = 
| caption                   = ဝဏ္ဏကျော်ထင်ဘွဲ့ရ ဦးအောင်ခမ်းထီ
| native_name               = ဖြားတန် အောင်ႏခမ်းထီ
| native_name_lang          = my
| birth_name                = ခွန်ကီး
| birth_date                = {{Birth date and age|1936|4|27|df=y}}
| birth_place               = 
| death_date                = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --&gt;
| residence                 = 
| nationality               = မြန်မာ (ပအိုဝ်း တိုင်းရင်းသား)
| other_names               = ဦးကုသလ
| citizenship               = မြန်မာ
| education                 = လောကုတ္တရာစာပေနှင့် အင်္ဂလိပ်စာ၊ သင်္ချာအချို့ သင်ယူဖူးသည်
| alma_mater                = အင်းပေါခုံကျောင်း(အင်းလေး)၊ မဟာနန္ဒိသေနာရာမတိုက်(မန္တလေး)၊ ရန်ကုန်
| occupation                = PNO နာယက
| employer                  = 
| organization              = [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်]]
| home_town                 = ကျောက်တလုံးကြီးအုပ်စု၊ ထီလုံရွာ
| religion                  = ဗုဒ္ဓ
| children                  = ၆
| parents                   = ဖြားခွန်စာရိန္တ + စင်ꩻမွိုးလုဲင်း
| website                   = &lt;!-- {{URL|www.example.com}} --&gt;
| ethnicity                 = [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်ႏ]]
| spouse                    = စင်ꩻမွိုးဖြားဖျူႏ
| partner                   = 
|awards=ဝဏ္ဏကျော်ထင်ဘွဲ့}}'''ဦးအောင်ခမ်းထီ'''(အင်္ဂလိပ်:[[:en:Aung Kham Hti|Aung Kham Hti]]) သည် မြန်မာနိုင်ငံသား [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]]လူမျိုး တိုင်းရင်းသားခေါင်းဆောင်များထဲမှ တစ်ယောက်ဖြစ်သည်။ ရဟန်းလူထွက် နိုင်ငံရေးသမားဖြစ်ပြီး ၁၉၇၆ ခုနှစ်တွင် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့သော [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်|ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်]] (PNO) ၏ ဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်သည်။

==မိသားစု==
ဗိုလ်မှူးကြီး အောင်ခမ်းထီ (ငယ်မည်: ခွန်ကီး) သည် ၁၉၃၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် [[တောင်ကြီးမြို့နယ်]]၊ ကျောက်တလုံးကြီးကျေးရွာအုပ်စု၊ [[ထီလုံးရွာ၊ တောင်ကြီးမြို့နယ်|ထီလုံရွာ]]၌ မွေးဖွားခဲ့သည်။ ဖခင် ပအိုဝ်းပိန္တောဆေးဆရာ ဂျန်ဖာစာရိန္တ နှင့် မိခင် ဂျန်မွိုးလုဲင်းတို့မှ ဖွားမြင်သည့် သားသမီး ၁၁ ဦးအနက် ဒုတိယအငယ်ဆုံးသား ဖြစ်သည်။

ဗိုလ်မှူးကြီးအောင်ခမ်းထီသည် ၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် နန်းဖျူး နှင့် လက်ထပ်ခဲ့ပြီး သားသမီး ၆ ဦး ထွန်းကားခဲ့သည်။ ၎င်းတို့မှာ နန်းလုံခမ်၊ ခွန်စိန်မင်း၊ ခွန်အောင်းကျေား၊ အောင်းခမ်း၊ နန်းခံရွဉ် နှင့် ခွန်အောင်းခမ်းကွို တို့ ဖြစ်ကြသည်။

==ပညာရေး==
အောင်ခမ်းထီ (ခ) ခွန်ကီးသည် အသက်(၉)နှစ်ရသောအခါ မိဘနှစ်ပါးက ကျောက်တလုံးရှိ နောင်ဆိုင်ကျောင်းထိုင်ဆရာတော် ဦးကေသာရထံ ပညာသင်ယူစေခဲ့သည်။ ၎င်း၏ အသက် (၁၀)နှစ်ရသောအခါ ဆရာတော် ဥပဇ္ဈာယ်ပြု၍ ရှင်ဂန္ဓမာ ဘွဲ့မည်ဖြင့် ရှင်ပြုခဲ့သည်။ ၁၃၀၉ တွင် ရှင်ဂန္ဓမာသည် အင်းလေးကန်ရှိ  အင်းပေါခုံရွာကြီး၌ ဖွင့်လှစ်ထားသော အထက်တန်းကျောင်းသည်  ပညာဆက်လက်သင်ကြားခဲ့သည်။ ထိုကျောင်းသည် နေ့ခင်းပိုင်းအချိန်တွင် လောကုတ္တရားဖြစ်သည့် သဒ္ဒါ၊ သဂြိုဟ် သင်ယူပြီး ညနေပိုင်းအချိန်တွင် လောကီပညာဖြစ်သော သင်္ချာ၊ အင်္ဂလိပ်စာကို ဆရာဦးဘိုရွှေနှင့် ဆရာဦးလှဖေတို့ထံ သင်ယူခဲ့သည်။

၁၉၅၀ တွင် ရှင်ဂန္ဓမာသည် [[မန္တလေးမြို့]]၌ မဟာနန္ဒိသေနာရာမတိုက်တွင် ပညာဆက်လက်သင်ယူပြီး ထိုမှတဆင့် [[ရန်ကုန်မြို့]]၌ ပညာဆက်လက်သင်ယူခဲ့သည်။ ၁၉၅၃ တွင် [[အင်းလေးကန်]] ကျွဲတူးကျောင်းထိုင်ဆရာတော် ဦးဂုဏထံ ပညာဆက်လက်သင်ယူခဲ့သည်။ ၁၉၅၅ တွင် ရှင်ဂန္ဒမာ၏ မိဘနှစ်ပါးမှ ပစ္စည်းလေးပါးခံယူပြီး နောင်ဆိုင်ကျောင်း သိမ်တော်၌ နောင်ခုဲင်းဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တဂန္ဓမာထံ ဥပဇ္ဈာယ်ပြုပြီး အရှင်ကုသလ ဘွဲ့တော်ဖြင့် ရဟန်းဘဝသို့ တက်ခဲ့သည်။
== နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှု==
{{Merge|ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်}}

=== အစောပိုင်းကာလနှင့် ပညာရေး ===
၁၉၅၈-၅၉ ခုနှစ်များတွင် ရှင်ကုသလသည် သံဃာတော် ၉ ပါးနှင့် ကျောင်းသား ၁၆ ဦးကို ဦးဆောင်၍ အရှေ့တောင်တန်း ပအိုဝ်းကျောင်းသားသမဂ္ဂကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၎င်းအဖွဲ့သည် ရည်ရွယ်ချက် ၈ ချက်နှင့် လုပ်ငန်းစဉ် ၅ ချက်ဖြင့် လှုပ်ရှားခဲ့သည်။ ထိုကာလသည် ဖြားဗွာလှဖေနှင့် ဗိုလ်ချန်ဇုံတို့ ခေါင်းဆောင်သည့် ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ (ပအလဖ) (Pa-Oh National Liberation Army –PNLA) ၏ လက်နက်နှင့် ဒီမိုကရေစီလဲလှယ်ရေးလမ်းစဉ်ဖြင့် အလင်းဝင်သည့် ကာလဖြစ်သည်။

၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် ရှင်ကုသလသည် လင်းခေးမြို့နယ်ရှိ ပအိုဝ်းကျေးရွာများတွင် နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး၊ လူမှုရေး ဟောပြောစည်းရုံးခဲ့သည်။ ၎င်းနောက် ဂျန်းဆန်းကောင် ရေဦးဘုန်းကြီးကျောင်းတွင် ၂ နှစ်ကြာ သီတင်းသုံးပြီး ကလေးများကို အင်္ဂလိပ်စာ သင်ကြားပို့ချပေးခဲ့သည်။

=== တော်လှန်ရေးလှုပ်ရှားမှုများ ===
၁၉၆၆ ခုနှစ်တွင် ရှင်ကုသလသည် သံလွင်မြစ်အရှေ့ဘက်ရှိ ပအိုဝ်းကျေးရွာများသို့ သွားရောက်ကာ ပအိုဝ်းလူငယ်များအား ပအိုဝ်းစာတတ်မြောက်ရေးအတွက် သင်ကြားပို့ချပေးခဲ့သည်။ ထိုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်စံသိန်း ဦးဆောင်သည့် ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေး (ပအလဖ) ကို ဒုတိယအကြိမ် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းပြီး တော်လှန်ရေးဆင်နွှဲခဲ့သည်။

=== ရလလဖ ခေတ် ===
ထို့နောက် ရှင်ကုသလသည် နယ်စပ်ဒေသမှတစ်ဆင့် ထိုင်းနိုင်ငံ၊ ချင်းမိုင်ခရိုင်၊ မွိုင်ဖန်မြို့ရှိ ဝပ်ကျောင်အောက် ဆရာတော် ဦးစိဏ္ဏထံ ပညာသင်ယူခဲ့သည်။ ၁၉၆၇ ခုနှစ်တွင် နယ်စပ်၌ အမျိုးသားရေးအတွက် လှုပ်ရှားနေသည့် ရှင်ကုသလအကြောင်းကို ဗိုလ်ချုပ်စံသိန်း ကြားသိသောအခါ ကျောက်တလုံးကြီးသို့ ပြန်လည်ပင့်ဆောင်ခဲ့သည်။ ထိုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ နောက်ဆုံးပတ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်စံသိန်း ဦးဆောင်သည့် ပအလဖ အမည်မှ ရှမ်းပြည်နယ် လူမျိုးပေါင်းစုံ လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ (ရလလဖ) (Shan State Nationalities Liberation Organization - SSNLO) အမည်သို့ ပြောင်းလဲဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။

၁၉၆၈ ခုနှစ်၊ မေလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ကျောက်တလုံး ဘုရားတောင်၏ ဇရပ်၌ သံဃာ ၂၃၉ ပါး တက်ရောက်သည့် ပအိုဝ်းစာပေညီလာခံကို ရှင်ကုသလက ဦးဆောင်ကျင်းပခဲ့သည်။ ထိုနှစ် အောက်တိုဘာလ ဒုတိယပတ်တွင် [[မောက်မယ်မြို့နယ်]]၊ ပင်ကွဲင်းရွာ၌ ရလလဖ နှင့် ရှမ်းပြည်နယ်တပ်ပေါင်းစု တော်လှန်ရေးတပ်မတော် (SURA) တို့ ဖြစ်ပွားသည့် တိုက်ပွဲတွင် ဗိုလ်ချုပ်စံသိန်း ကျဆုံးခဲ့သည်။

=== လူထွက်ပြီး လက်နက်ကိုင်တော်လှန်ရေး ===
၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် သက်တော် ၃၅ နှစ်ရှိပြီဖြစ်သော အရှင်ကုသလသည် လူဝတ်လဲ၍ ရှမ်းပြည်နယ် လူမျိုးပေါင်းစုံလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ (ရလလဖ) ထဲသို့ ဝင်ရောက်ပြီး လက်နက်ကိုင် တော်လှန်ရေးလမ်းစဉ်ကို စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် မန္တလေးထောင်၌ ထိန်းသိမ်းခံရသော ပအိုဝ်းအမျိုးသားခေါင်းဆောင် ဖြားဗွာလှဖေနှင့် ဦးကျော်စိန်တို့ ပြန်လွတ်မြောက်လာပြီး တောပြန်ခိုခဲ့သည်။

၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် အင်အား ၁၅၀၀ ကျော်သာရှိသော ရလလဖ သည် ဖြားဗွာခေါ် သထုံဦးလှဖေ ဦးဆောင်သည့် အမျိုးသားရေးအဖွဲ့ နှင့် တာကလယ်ဦးဆောင်သည့် လက်ဝဲအင်အားစုအဖွဲ့ ဟူ၍ နှစ်ဖွဲ့ကွဲခဲ့သည်။ ၁၉၇၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၁၂ ရက်နှင့် ၁၃ ရက်နေ့များတွင် ကျင်းပပြုလုပ်သော သဘာပတိအစည်းအဝေး၌ အမျိုးသားရေးကို ဦးတည်သည့်အဖွဲ့က ရှမ်းပြည်နယ် လူမျိုးပေါင်းစုံ လွတ်မြောက်ရေး တပ်ဦး (Shan State National Liberation Front - SSNLF) အမည်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။

=== SSNLF ခေါင်းဆောင်မှု ===
အဆိုပါအဖွဲ့တွင် ဖြားဗွာဦးလှဖေက ဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်ပြီး ဗိုလ်မှူးကြီးအောင်ခမ်းထီက အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး၊ ဦးကျော်စိန်က တွဲဖက်အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၇၅ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ဥက္ကဋ္ဌ ဖြားဗွာလှဖေသည် [[တောင်ကြီးမြို့နယ်]]၊ ပန်တွန်းရွာ၌ ဝမ်းရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။

၁၉၇၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၂၂ ရက်နှင့် ၃၀ ရက်နေ့များတွင် [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်]]၊ [[နောင်ပတ်ရွာ၊ ဆီဆိုင်မြို့နယ်|နောင်ပတ်ရွာ]]၌ ကျင်းပသော တတိယအကြိမ် ဗဟိုကော်မတီအစည်းအဝေး၌ ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင်အဖွဲ့ကို ပြန်လည်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့သည်။ ထိုအစည်းအဝေးမှ ဦးကျော်စိန်က ဥက္ကဋ္ဌ၊ ဗိုလ်မှူးကြီး အောင်ခမ်းထီက အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး၊ ခင်ကျော်ညိုက တွဲဖက်အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး ဖြစ်လာခဲ့သည်။

== ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (PNO) ဖွဲ့စည်းခြင်း ==
၁၉၇၅ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားဟန်ပီပြင်သော ပအိုဝ်းအဖွဲ့အစည်း အမြန်ဆုံးဖွဲ့စည်းနိုင်ရေးအတွက် ကော်မတီတစ်ရပ် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ထိုကော်မတီတွင် ဆရာတော်ဦးနေမိ၊ ဦးကျော်စိန်၊ အောင်ခမ်းထီ နှင့် ဦးနုတပ်မှ ခွဲထွက်လာသည့် အောက်ပြည်ပအိုဝ်း PNLA အဖွဲ့မှ ခွန်ရဲနောင် တို့ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။

=== PNO ဖွဲ့စည်းတည်ထောင်ခြင်း ===
၁၉၇၆ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလတွင် ဆီဆိုင်မြို့နယ်၊ လုံးဒါဘုန်းကြီးကျောင်း၌ ကျင်းပသော ပထမအကြိမ် ပအိုဝ်းအမျိုးသားညီလာခံတွင် ကန့်ကွက်သူမရှိ ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (Pa-Oh National Organization - PNO) ကို အောင်မြင်စွာ ဖွဲ့စည်းနိုင်ခဲ့သည်။ ထိုညီလာခံတွင် ဦးကျော်စိန်ကို ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ အောင်ခမ်းနှင့် ခွန်ရဲနောင်ကို ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌများ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ အောင်ခမ်းထီကို အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ခင်ကျော်ညိုကို တွဲဖက်အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး အဖြစ်လည်းကောင်း တင်မြှောက်ခဲ့သည်။

=== ခေါင်းဆောင်မှု အပြောင်းအလဲနှင့် PNO ဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်လာခြင်း ===
၁၉၇၇ ခုနှစ်တွင် ခွန်ရဲနောင် ဦးဆောင်သည့် လူအင်အား ၆၀ ရှိသော PNLA အောက်ပြည်ပအိုဝ်းတပ်ဖွဲ့သည် ဆီဆိုင် အမှတ် (၉၄) ထံ လက်နက်ချ အလင်းဝင်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ၁၉၈၀ ပြည့်နှစ်တွင် PNO ဥက္ကဋ္ဌ ဦးကျော်စိန်သည် နုတ်ထွက်စာတင်ပြီး အလင်းဝင်ခဲ့သည်။

ထိုနောက် ၁၉၇၇ ခုနှစ်တွင် ကျောင်းထို ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင်အစည်းအဝေး၌ အောင်ခမ်းထီကို ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဂျန်ဖာချိန်နှင့် အောင်ခမ်းကို ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌများ အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ခင်ကျော်ညိုကို အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ခွန်ဝိဇာကို တွဲဖက်အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးအဖြစ်လည်းကောင်း ပြန်လည်တင်မြှောက်ခဲ့သည်။

=== ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့ ကျင်းပခြင်း ===
၁၉၇၈ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၃ ရက်နေ့တွင် ကျရောက်သည့် [[ပအိုဝ်း အမျိုးသားနေ့|ပအိုဝ်းအမျိုးသားနေ့]]ကို တောင်ကြီးမြို့နယ်၊ နောင်ယာသဲင်ကွင်းတွင် PNO ဦးဆောင်မှုဖြင့် စည်ကားသိုက်မြိုက်စွာ ကျင်းပခဲ့သည်။

=== ငြိမ်းချမ်းရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကာလ ===
၁၉၈၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဗိုလ်မှူးကြီးအောင်ခမ်းထီ ဦးဆောင်သည့် PNO တပ်ဖွဲ့သည် မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သည့် Nationalities Democratic Front (NDF) သို့ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၉၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၈ ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်မှူးကြီးအောင်ခမ်းထီ ဦးဆောင်သည့် PNO/PNA တပ်ဖွဲ့သည် [[နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့|နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့]] (နဝတ) နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီမှု ရယူကာ ငြိမ်းချမ်းရေးပြုလုပ်ခဲ့သည်။ နဝတ စစ်အစိုးရက ဗိုလ်မှူးကြီးအောင်ခမ်းထီ ဦးဆောင်သည့် PNO အဖွဲ့ကို အထူးဒေသ (၆) အဖြစ် အုပ်ချုပ်ခွင့်နယ်မြေ သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။

=== နိုင်ငံရေးပါဝင်မှုနှင့် ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေး ===
၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် ကျင်းပပြုလုပ်သည့် အမျိုးသားညီလာခံကို ဗိုလ်မှူးကြီး အောင်ခမ်းထီက ဧည့်သည်အဖြစ် တက်ရောက်လေ့လာခွင့်ရခဲ့သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ညောင်နှစ်ပင်မှ ကျင်းပသည့် အမျိုးသားညီလာခံကို ပအိုဝ်းအမျိုးသားကိုယ်စား တက်ရောက်သူများအနက် အောင်ခမ်းထီလည်း တစ်ဦးအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ်တွင် PNO ဥက္ကဋ္ဌ ရာထူးမှ နယကအဖြစ် ပြောင်းလဲ တာဝန်ယူခဲ့သည်။

၂၀၁၂ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် အောင်ခမ်းထီသည် နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်နှင့် တောင်ကြီးမြို့တွင် တွေ့ဆုံပြီး ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသအတွက် ဖွံ့ဖြိုးရေးအကြောင်းကို တင်ပြဆွေးနွေးခဲ့သည်။ နဝတ စစ်အစိုးရနှင့် PNO တို့ ငြိမ်းချမ်းရေးသဘောတူပြီး နောက်ပိုင်းတွင် PNO သည် ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများကို အဓိကထား လုပ်ဆောင်လာခဲ့သည်။

PNO သည် အောင်ခမ်းထီ၏ ဦးဆောင်မှုကာလတွင် အောင်ပါလုပ်ငန်းများကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ခဲ့သည်။

(၁) ပညာရေးကဏ္ဍတွင်
*အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်း (၁၀) ကျောင်း
*အခြေခံပညာအလယ်တန်းကျောင်း (၁၉) ကျောင်း
*အခြေခံမူလတန်းကျောင်း (၃၇) ကျောင်း ကို တိုးချဲ့ဖွင့်လှစ်နိုင်ခဲ့သည်။

(၂) ကျန်းမာရေးကဏ္ဍတွင်
*တိုက်နယ်ဆေးရုံ (၆)ခု
*ကျေးလက်ကျန်းမာရေးဌာန (၇)ခု ကို အဆောက်အဦးနှင့်တကွ ဖွင့်လှစ်နိုင်ခဲ့သည်။

(၃) လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးကဏ္ဍတွင်
*တောင်ကြီးမြို့-ကျောက်တလုံး- မွေတော်ကက္ကူ၏ ကတ္တရာလမ်း (၃၂)မိုင်
*နောင်တရား- ကျောက်တလုံး၏ ကျောက်ချောလမ်း (၃၆)မိုင် (၄)ဖာလုံ
*ကျောက်တလုံး- နမ်းပန်၏ ကျောက်ချောလမ်း (၆) မိုင်
*တောင်ကြီး- စလဲ - ပန်ကွဲ၏ ကျောက်ချောလမ်း (၂၁) မိုင် စသည်ဖြင့် ဖောက်လုပ်ဖွင့်လှစ်ပေးနိုင်ခဲ့သည်။
*၂၀၁၂ တွင် ကျောက်တောင်- ကျောက်တလုံး-နောင်ယာဆိုင်- ဆိုင်ခေါဝ်-ဟိုနမ်း-မောက်မယ်၏ (၈၈)မိုင်ရှိ ကားလမ်းဖောက်လုပ်ရန် စီစဉ်ထားသည်။

(၄) ဘာသာရေး ကဏ္ဍတွင်
*၁၉၉၂ တွင် နိုင်ငံတော် စစ်အစိုးရထံမှ ဗုဒ္ဓပိဋကတ် (၃)ပုံကို အစိုးရထံမှ ပင့်ဆောင်ခွင့်ရခဲ့သည်။
*၁၉၉၄ တွင် ရန်ကန်မြို့၌ [[ရွှေတိဂုံစေတီ]] တောင်ရင်းရှိ ဗဟန်းတွင် ပအိုဝ်းအမျိုးသားဓမ္မာရုံကို တည်ဆောက်ဖွင့်လှစ် ပေးနိုင်ခဲ့သည်။
*၂၀ဝ၁ တွင် ကက္ကူမွေတော်ဘုရား ဂေါပကအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းပြီး စေတီပုထိုးများကို ပြုပြင်ခဲ့သည်။
*၂၀ဝ၁ ဒီဇင်ဘာလတွင် ဗုဒ္ဓမြတ်သရီရဓာတ်တော်ကို [[သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ]]မှ သွားရောက်ပင့်ယူပြီး မွေတော်ကက္ကူစေတီတွင် ပူဇော်ခဲ့သည်။
*၂၀ဝ၂ မေလတွင် နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ (နအဖ) စစ်အစိုးရလက်ထက်၌ တန်ပေါင်း (၃၀ဝ၀)ရှိသော မဟာကျောက်စိမ်းတုံးကြီးကို နိုင်ငံတော်သို့ လွဲအပ်လှူဒါန်းခဲ့သည်။
*၂၀ဝ၃ တွင် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံမှတဆင့် ဗုဒ္ဓမြတ်စွယ်တော်ပွားကို ပအိုဝ်းဒေသသို့ ပင့်ယူလာပြီး ပူဇော်ခဲ့သည်။

(၅) စိုက်ပျိုးရေး ကဏ္ဍတွင် ပတ္ထမြားနဂါး ကုမ္ပဏီအနေဖြင့်
*တိုက်ကြီးမြို့နယ် ဖလုံကျေးရွာတွင် ဆိုးဆေး ဧက (၅၀)၊ နာနတ်-သရက် ဧက (၁၀ဝ)၊ ကျွဲကော်-သံပရာ ဧက (၁၀ဝ)
*မှော်ဘီမြို့နယ်တွင် ဆိုးဆေး(၃)ဧက
*ရန်ကုန်ငွေနံသာမြို့သစ် ငွေနံသာခြံတွင် ဆိုးဆေး (၇.၂) ဧက
*ဆီဆိုင်မြို့နယ် ပါလောပါကယ်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ဆိုက်ခေါဝ်စိုက်ပျိုးရေးစခန်းအဖြစ် မြေရိုင်းဧက (၅၀ဝ၀)ကို ရှမ်းပြည်နယ် အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောက်စီ၏ ခွင့်ပြုချက်လိုင်စင်ဖြင့် ၂၀ဝ၁ မှ ၂၀၃၁ ထိ နှစ်ပေါင်း (၃၀) စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်ခွင့်ရခဲ့သည်။ ၎င်းကို ဘက်စုံသီးနှံစိုက်ပျိုးရေးအတွက် ဧကပေါင်း ကို နှစ်ရှည်ပင်၊ စပါးနှင့် သီးထပ်သီးနှပ်များကို စိုက်ပျိုးခဲ့သည်။
*၂၀ဝ၀ ဩဂုတ်လမှ စ၍ ညောင်ရွှေမြို့နယ် နန်းသဲကျေးရွာအုပ်စုတွင် နန်းသဲစိုက်ပျိုးကွင်းအဖြစ် ရာသီသီးနှံနှင့် သစ်ခွပန်းများစိုက်ပျိုးလျက်ရှိသည်။ အခြားနေရာ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများအဖြစ် တိလောတွင် (၁၀၆)ဧက၊ တောင်ခြေတွင် (၁၀၄၀)ဧက၊ ကျောက်တိုင်တွင် (၃၀၁၆)ဧက၊ တိလော(၁)တွင် လျှောက်ထားဆဲ (၂၀ဝ)ဧက စုစုပေါင်း (၅၃၀၆) ဧကရှိသည်။

ကျောက်မျက်ရတနာတူးဖော်ရေးလုပ်ငန်းကို ပတ္ထမြားနဂါးကုမ္ပဏီအနေဖြင့်

(၁) မိုင်းရှူးရတနာမြေတွင်

*၁၉၉၆-၂၀ဝ၃ ထိ ဆိုင်းလျံလုပ်ကွက် ကျောက်မျက်ရိုင်း ပိဿာချိန်(၄၄၁၈.၇၃) တူးဖော်ရရှိခဲ့သည်။
*၂၀ဝ၀-၂၀ဝ၄ ထိလွိုင်ဆောင်ထောက်လုပ်ကွက်တွင် နိုင်ငံတော်နှင့်အကျိုးတူ(၁)တွင် လုပ်ကွက်ဧရိယာ (၅.၂၈)ဧကရှိပြီး (၄)နှစ်အတွက်း ကျောက်မျက် (၁၃၀၇.၆) ကီလိုဂရမ်ထွက်ရှိခဲ့သည်။

(၂) မိုးကုတ်ရတနာမြေတွင်
*၂၀ဝ၁ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် စတင်လုပ်ကိုင်ပြီး ဧရိယာအကျယ်အဝန်းအနေဖြင့် (၂၀)ဧက လုပ်ပိုင်ခွင့်ရခဲ့သည်။  တူးဖော်ရသည့် ပတ္တမြား (၈၆၃၀ဝ)ဂရမ်ကို အခွန် (၃၆၆၅၀ဝ၀) ပေးဆောင်ရသည်။

(၃) ဖားကန့်ရတနာမြေတွင်
*၁၉၉၆-၂၀ဝ၄ ထိ နိုင်ငံတော်နှင့် အကျိုးတူလုပ်ကိုင်မှုဖြင့် ကျောက်စိမ်းတူးဖော်ရေးလုပ်ကွက်ပေါင်း (၁၅၂)ကွက်၊ (၁၅၂)ဧကရှိပြီး (၁၀)နှစ်ကာလအတွင်း တူးဖော်ရရှိသည့် ကျောက်စိမ်းအလေးချိန် စုစုပေါင်း (၁၁၂၅၂၉၈) ကီလို ရရှိခဲ့သည်။ 
*၂၀ဝ၀ ဒီဇင်ဘာလ (၂၆)ရက်နေ့တွင် နမ့်မှော်(လုံးစွပ်)လုပ်ကွက်အမှတ် (၁၀၉)မှ တန် (၃၀ဝ၀) ကျောက်စိမ်းတုံးကြီးကို တူးဖော်ရရှိခဲ့သည်။ ၎င်းကို ၂၀ဝ၂ မေလ (၂၆)ရက်နေ့တွင် PNO ဥက္ကဋ္ဌ အောင်ခမ်းထီက နိုင်ငံတော်သို့ ပေးအပ်လှူဒါန်းခဲ့သည်။

==ရွှေတူးဖော်ရေးလုပ်ငန်း==
Ruby Dragon Jade Co.,Ltd အနေဖြင့် ဝန်ကြီးဌာန သတလ(၂)ကို ၃၅း ၆၅ ဖြင့် တရားဝင် စာချုပ်ချုပ်ဆိုလုပ်ကိုင်ခဲ့ပြီး ကျပ်သိန်းပေါင်း (၃၆၀၂၃)ဖြင့် ရင်းနှီးမြုပ်နှံခဲ့သည်။ ၁၉၉၆-၂၀ဝ၄ ထိ လုပ်ကိုင်ပြီး ရွှေပိဿာချိန် (၂၃၃.၉၅)ရရှိ၍ ကျပ်သိန်း (၂၉၆၃၆)ဖြင့် ရောင်းရသည်။ ဟိုပုံးမြို့နယ် လိုင်ဟာဖြားနှင့် ထီချောတောင်တွင် ခနောက်စိမ်း တူးဖော်လျက်ရှိသည်။

==ဟိုတယ်နှင့် ခရီးသွားလာရေးလုပ်ငန်း==
Ruby Jade Hotel ကို [[မြစ်ကြီးနားခရိုင်]]၊ [[ဖားကန့်မြို့နယ်]]၊ ယူမားကျေးရွာတွင် တည်ဆောက်ပြီး ကျပ်သိန်းပေါင်း (၂၇၇၂)ဖြင့် ရင်းနှီးမြုပ်နှံထားသည်။ ၎င်းကို ၂၀ဝ၄ မတ်လတွင် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။
Jade Marina Resort Hotel ကို [[ရခိုင်ပြည်နယ်]] [[သံတွဲမြို့]] ငပလီရွှေဝါချိုင့်တွင် တည်ဆောက်ပြီး ကျပ်သိန်း (၂၀ဝ၀ဝ)ဖြင့် ရင်းနှီးမြုပ်နှံထားသည်။ ၎င်းကို ၂၀ဝ၅ ဧပြီလတွင် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။
အင်းလေးကန်တွင် ရွှေကျွန်းမျှောဟိုတယ်ကို နမ်းပန်နှင့် သလဲဦးတွင် (၂)နေရာ ဖွင့်လှစ်ထားသည်။

==စက်ရုံလုပ်ငန်းများ==
မန္တလေးမြို့တွင် ကျောက်စိမ်းအချောထည်စက်ရုံ၊ ဧကရီ ရွှေပန်းတိမ်လုပ်ငန်းစက်ရုံ၊ တီကျစ် နဂါးဘိလပ်မြေစက်ရုံ၊ ကလောတွင် ဝိုင်စက်ရုံ၊ သကြားစက်ရုံ လုပ်ငန်းများလည်း လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။

==အခြားစီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ==
Ruby Dragon Construction Co.,Ltd သည် အခြားစီးပွားရေးလုပ်ငန်းများအဖြစ် အဆောက်အုံများ ဆောက်လုပ်ရန် စီမံကိန်းရေးဆွဲ လျက်ရှိလျက်ရှိရာ [[ဗိုလ်တထောင်မြို့နယ်]]၊ [[ဗဟာဗန္ဓုလလမ်း]]နှင့် ကမ်းနားလမ်း သံလျက်စွန်းနေရာတွင် လုပ်ငန်းစတင်ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ ဖားကန့်တွင် Ruby Jade Hotel၊ ငပလီရွှေဝါချိုင့်တွင် Jade Marina Resort Hotel၊ တီကျစ်တွင် ဘိလပ်မြေစက်ရုံ စသည့်တည်ဆောက်ရေးလုပ်ငန်းများကို လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။

== ဂုဏ်ပြုမှုများ ==
၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတောင်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌမှ ဝဏ္ဏကျော်ထင်ဘွဲ့ကို ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။

==ကျမ်းကိုး==
*ပြည်ထောင်စုထဲကပအိုဝ်း  
*ဟဝ်သေထွိုက်ငါႏ အာႏဇာႏနည်ႏခေါင်းဆောင်တန်သီး သမဲင်ꩻတဖူꩻရဲဉ်ႏ
*မြန်မာ့အလင်း နေ့စဉ်သတင်းစာ- ၂၀၁၂ မတ်လ (၁၂)ရက်နေ့၊ တနင်္ဂနွေနေ့
*PA-OH PEOPLE by Mika Rolly

[[Category:တိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များ]]
[[Category:မြန်မာ စီးပွားရေးလုပ်ကိုင်သူများ]]
[[Category:၁၉၃၆ မွေးဖွားသူများ]]
[[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]]</text>
      <sha1>4zunf3tj4mtpg4dcvpwfqs8laac4oft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52480</id>
    <revision>
      <id>1026926</id>
      <parentid>1026656</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T19:35:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <origin>1026926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81527" sha1="kpunmeh1icu88upvw8fpfx6cw45enec" xml:space="preserve">[[File:Commutative diagram for morphism.svg|right|thumb|200px
|အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Z&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် မော်ဖစ်ဇင်&lt;math&gt;g \circ f&lt;/math&gt;  အား ဖော်ပြထားသော ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း '''(commutative diagram)''']]
'''ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ''' (category theory) သည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခြုံငုံလေ့လာသည့် ယေဘုယျ သင်္ချာသီအိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်။

ဤသီအိုရီသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများစွာကို မြားပုံကြမ်းများ (diagrams of arrows) အမျိုးမျိုး အသုံးပြု၍ ဖော်ပြနိုင်သည်ဟူသော အယူအဆအပေါ် အခြေခံသည်။ ဤသို့ အလွန်ယေဘုယျကျသော အခြေအနေတွင် လေ့လာခြင်းကြောင့် သင်္ချာပညာရပ်ရှိ ဘုံတူသော တည်ဆောက်ပုံများနှင့် ပုံစံများကို ပိုမိုနားလည်သဘောပေါက်စေသည်။ သို့ကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများအကြားရှိ ဆင်တူသော သဘောတရားများကို စုစည်းလေ့လာနိုင်စေသည်။ အစောပိုင်း ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အုပ်စု ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology)၊ လီအက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (Lie algebra cohomology) နှင့် ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (associative algebra cohomology) တို့အား သင့်လျော်သော [[မော်ဂျူး]] ကတ်တဂိုရီ (suitable module category) တစ်ခုတွင်  ဆင်းသက်ဖန်တာများ (derived functors) အဖြစ် ပြန်လည်ပုံဖော်ခဲ့နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Cartan|Eilenberg|1956}}

ကတ်တဂိုရီများကို ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့် ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) တို့၏ စာတမ်းတစ်ခု၌ စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ {{sfn|Eilenberg|Mac Lane|1945}}  အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ ထိုခေတ်အခါက နယ်ပယ်အသီးသီးနှင့် အထူးသဖြင့် [[အက္ခရာသင်္ချာသုံးတိုပေါ်လော်ဂျီ|အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (algebraic topology) ရှိ စာတမ်းများစွာတွင် အလွတ်သဘော အသုံးပြုနေကြသော &quot;သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း&quot; (natural transformation) ဟူသည့် သဘောတရားကို ပုံစံတကျ သတ်မှတ်ပေးရန်ဖြစ်သည်။ မက်လိန်း၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော &lt;math&gt;Ext(\mathbb{Z}[\frac{1}{p}]/\mathbb{Z},\mathbb{Z})\cong\mathbb{Z}_{p}&lt;/math&gt; သည် တိကျသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းတစ်ခု (topological space) ၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ (homology) နှင့် ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အိုင်လန်ဘာ့ဂ်က သတိပြုမိရာမှ ဤသီအိုရီ စတင်မွေးဖွားလာခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရပ်ဝန်းမှာ [[P-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း|&lt;math&gt;p&lt;/math&gt;-အခြေခံကိန်း]] ဆော်လီနွိုက် (p-adic solenoid) ၏ &lt;math&gt;3&lt;/math&gt;-စက်လုံးမျက်နှာပြင် (3-sphere) ဖြည့်စွက်စု (complement) ဖြစ်သည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများကို ဆက်စပ်ပေးသော စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ် (universal coefficient theorem) ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိစေခဲ့သည်။ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (direct or inverse limits) မှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်ထားသော ရပ်ဝန်းများဆီသို့ ဤသီအိုရမ်ကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ရန်အတွက် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် နှင့် မက်လိန်း တို့သည် စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်၏ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (exact sequence) ရှိ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (homomorphism) များ မှာ &quot;သဘာဝကျကြောင်း&quot; (natural) သက်သေပြရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သဘာဝကျခြင်း ဆိုသည်မှာ အလိုရှိသလို (arbitrary) ရွေးချယ်မှုများ မပါဝင်ဘဲ သတ်မှတ်ထားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခေါ်ဆိုသည့် အရပ်သုံးစကားတစ်ရပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) နှင့် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် (double dual) တို့ကြားရှိ ပုံမှန်အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (canonical isomorphism) သည် မည်သည့် အခြေအစု (basis) ကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရလဒ်များကို ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနိုင်ရန်အတွက် ဤပင်ကိုယ်သိစိတ် (intuition) ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည် (formalise) ။ ကိုဩဒိနိတ် ကင်းစင်သော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) များကို ဦးစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည် ။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်(source) နှင့် ပစ်မှတ် (target) တို့ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်ရန် ဖန်တာ (functor) များ ကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖန်တာများ အလုပ်လုပ်ဆောင်မည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို သတ်မှတ်ပေးနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီများ ကို နောက်ဆုံးတွင် တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။

နောက်ပိုင်းတွင် ဤသီအိုရီသည် သူ့သဘောသူဆောင်၍ တစတစ ကျယ်ပြန့်လာရာ ယခုအခါတွင် မျက်မှောက်ခေတ် သင်္ချာနှင့် [[သဘောတရားရေးရာ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]တို့တွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အဓိကကျသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာပြီး၊ ၎င်းကို သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒတွင်လည်း အသုံးပြုလာကြသည်။ သိပ္ပံဘာသာရပ် အသီးသီးရှိ တည်ဆောက်ပုံအမျိုးမျိုး၏ ဘုံတူညီမှုများကို ဖော်ပြသည့် ဘာသာစကားအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၎င်း ဘုံတည်ဆောက်မှုများကို ပုံစံတကျ (formal) ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုလာကြသည်။{{sfn|Spivak|2013}}

'''ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ (Higher categories)''' ၏ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည့် '''2-ကတ်တဂိုရီ (2-category)''' အကြောင်းကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|2-ကတ်တဂိုရီ]] တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။

==အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်==
'''ကတ်တဂိုရီ (category)''' တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

* '''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;X, Y, Z, \dots&lt;/math&gt; စသည့် အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတစ်ခု။

* '''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;f, g, h, \dots&lt;/math&gt; စသည့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုတစ်ခု။

မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''အရင်းအမြစ် (domain)''' နှင့် '''ပစ်မှတ် (codomain)''' အရာဝတ္ထုများ သတ်သတ်မှတ်မှတ်ပါရှိသည်။ သင်္ကေတအရ &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; တွင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် အရင်းအမြစ် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် ပစ်မှတ် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့၏ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် ကိုယ်စားပြုသည်။ 

အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းတွင်  '''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) '''&lt;math&gt;1_{X}:X\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ အသီးသီး သတ်သတ်မှတ်မှတ်ရှိသည်။

&lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်တို့ ထပ်တူညီပြီး ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ဟုခေါ်သော '''ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (composite morphism)''' တစ်ခု ရှိသည်။

ထို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီပြီး ၎င်း၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် တူညီသည်။

(မှတ်ချက်။ ဤတွင် &quot;domain&quot; နှင့် &quot;codomain&quot; တို့ကို ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ &quot;အရင်းအမြစ်စု&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်စု&quot; အစား &quot;စု&quot; (set) နောက်ဆက်တွဲကို ချန်၍ &quot;အရင်းအမြစ်&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်&quot; ဟုသာ အသုံးပြုထားသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီရှိ အရာဝတ္ထု (object) များသည် အစုများသာ ဖြစ်ရန်မလိုအပ်ဘဲ အခြားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ &quot;စု&quot; ဟု ထည့်သွင်းခေါ်ဆိုခြင်းသည် အစုသီအိုရီ (set theory) ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို သွယ်ဝိုက်သက်ရောက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ချန်လှပ်အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။)

=== နဂိုမှန်အဆိုများ (Axioms) ===
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

* မည်သည့် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;1_{Y}f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;f1_{X}&lt;/math&gt; တို့ နှစ်ခုလုံးသည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် ညီမျှသည်။
* ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခု &lt;math&gt;f, g, h&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သည့် &lt;math&gt;h(gf)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;(hg)f&lt;/math&gt; တို့သည် တူညီပြီး ၎င်းတို့ကို &lt;math&gt;hgf&lt;/math&gt; ဟု တူတူသတ်မှတ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းနိယာမသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unital)''' တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ကွီဗာ''' (quiver) ခေါ် လားရာပြဂရပ် (directed graph) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည် ။ ၎င်းတွင် မျဉ်းပြိုင်မြားများ (parallel arrows) နှင့် ကွင်းပိတ်များ (loops) ပါဝင်နိုင်သည် ။ 

== ဂရုပွိုက် (Groupoid) ==

'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု (group) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''အခြေခံ ဂရုပွိုက် (fundamental groupoid)''' &lt;math&gt; \Pi_{1}X&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ၏ အမှတ်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အစွန်းမှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော လမ်းကြောင်းများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစားများ (endpoint-preserving homotopy classes of paths)''' ဖြစ်သည်။

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက် (maximal groupoid)''' တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများအားလုံး ပါဝင်ပြီး အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည့် မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) နှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin_{iso}&lt;/math&gt; သည် အဆုံးရှိအစုများနှင့် ဖန်ရှင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin&lt;/math&gt; ၏ '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက်ပိုင်း (maximal subgroupoid)''' ဖြစ်သည်။ ဤဂရုပွိုက်ကို သဘာဝကိန်းများ၏ '''ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း (categorification)''' တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။

== သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Small Category) နှင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Locally Small Category) ==

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ မော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစု (set) တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ 

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;x, y&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ၎င်းတို့ကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category)''' ဟု ခေါ်သည်။

== ကတ်တဂိုရီပိုင်း (Subcategory) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တစ်ခုကို  &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of morphisms) တို့ကို ကန့်သတ်ယူဆောင်၍ သတ်မှတ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းသည် အောက်ဖော်ပြပါ အချက်အလက်များကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-
* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု၏ ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

== ကတ်တဂိုရီ မြှောက်လဒ် (Product Category) ==

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်းတို့၏ '''မြှောက်လဒ် ကတ်တဂိုရီ (product category)''' &lt;math&gt;C \times D&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ 
*၎င်း၏ အရာဝတ္ထုများသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) &lt;math&gt;(c, d)&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ကာ &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်များသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ &lt;math&gt;(f, g): (c, d) \rightarrow (c^{\prime}, d^{\prime})&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g: d \rightarrow d^{\prime} \in D&lt;/math&gt; တို့ဖြစ်ကြသည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များကို ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) အသီးသီး သတ်မှတ်သည်။

== ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (Opposite Category) ==

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (opposite category)''' &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*'''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; တွင်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအတိုင်း တူညီစွာ ပါဝင်သည်။

*'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်
 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y \in \text{C}^{\text{op}} \Leftrightarrow f: Y \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ကျန်ရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်-

*&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}&lt;/math&gt; သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}:X\rightarrow X&lt;/math&gt;  ဖြစ်သည်။

*'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition)''' ကို သတ်မှတ်ရာတွင် &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ &lt;math&gt;g, f&lt;/math&gt; တွဲ ပေါင်းစပ်နိုင်မှသာ &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f^{\text{op}}, g^{\text{op}}&lt;/math&gt; ကို ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီမှသာ ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။  ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို &lt;math&gt;g^{\text{op}} f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသည်။

 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y, g^{\text{op}}: Y \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}} \quad \rightsquigarrow \quad g^{\text{op}}f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}: X \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\qquad \qquad \qquad \Updownarrow \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \Updownarrow&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;g: Z \rightarrow Y, f: Y \rightarrow X \in \text{C} \qquad \quad \rightsquigarrow \qquad \quad fg: Z \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း ရေးသားခဲ့ဖူးသည်မှာ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွက် မည်သည့် နဂိုမှန်အဆို၏ ဒွန်တွဲမှု (duality) မဆိုသည်လည်း နဂိုမှန်အဆိုတစ်ခု ဖြစ်သည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုနှင့်ပတ်သက်သော မည်သည့်အဆိုကိုမဆို ၎င်းကတ်တဂိုရီ၏ နဂိုမှန်အဆိုများမှ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါက ၎င်း၏ ဒွန်တွဲအဆိုကိုလည်း ကောက်ချက်ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

== အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (Slice Categories) ==

အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (slice categories) ကို &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: c \rightarrow y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;g = hf&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: y \rightarrow c&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;f = gh&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

&lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှနေ၍ &lt;math&gt;C/c := (c/(C^{op}))^{op}&lt;/math&gt; ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; သည်လည်း ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။

== ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ (Comma category) ==
ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{D} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G \colon \mathsf{E} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တို့ ပေးထားသော '''ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;F \downarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;(d \in \mathsf{D}, e \in \mathsf{E}, f \colon Fd \to Ge \in \mathsf{C})&lt;/math&gt; ဟူသော သုံးခုတွဲ (triples) များ။

*&lt;math&gt;(d, e, f)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(d', e', f')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် &lt;math&gt;f' \cdot Fh = Gk \cdot f&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲများ &lt;math&gt;(h \colon d \to d', k \colon e \to e')&lt;/math&gt; 

== အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements) ==
လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x) = x'&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ (forgetful functor) &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ ဤမေ့လျော့ဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; မှ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; ကို ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးသည်။

== ဆန့်ကျင်ဘက်ဖန်တာ၏ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements of a contravariant functor) ==
ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C}^{\mathrm{op}} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x') = x&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင်လည်း ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းသည် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း ပုံဖော်ပေးသည်။

== ကတ်တဂိုရီ ဥပမာများ ==

*'''Quiver''': ကွီဗာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော ကွီဗာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

* '''Set''': အစုများ (sets) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များ (functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်  သတ်မှတ်သည်။

*'''Top''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Man''': ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများကို (smooth manifolds) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Meas''': အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်းများကို (measurable spaces) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များကို (measurable functions) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Poset''': တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကို (partially-ordered sets) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;\textbf{hTop}&lt;/math&gt;''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် ဟွမ်း-အစုများ (Hom sets) အဖြစ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y) = [X, Y]&lt;/math&gt; သတ်မှတ်သည်။ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစား (homotopy class) များအားလုံး ပါဝင်သည့် မိသားစုကို &lt;math&gt;[X, Y]&lt;/math&gt; ဖြင့် ဖော်ပြသည်။

*'''&lt;math&gt;Set_{*}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Top_{*}&lt;/math&gt;''':  အခြေခံအမှတ် (basepoint) သတ်မှတ်ထားသော အစုများ သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ကို မပြောင်းလဲစေသော (အဆက်မပြတ်) ဖန်ရှင်များ (basepoint-preserving (continuous) functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Group''': အုပ်စုများ (groups) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်သတ်မှတ်သည်။

*'''Ring''': ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော ကွင်းများ (associative and unital rings) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (ring homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''&lt;math&gt;Mod_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် ဘယ် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-[[မော်ဂျူး]]များကို (left R-modules) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Ch_{R}&lt;/math&gt;''': &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးများ၏ ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (chain complexes) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချိတ်တန်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt; သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; မှ တန်ဖိုးများပါရှိသော &lt;math&gt;m \times n&lt;/math&gt; ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ထပ်တူရကိန်းအုံများသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။

*'''BG''' (ကတ်တဂိုရီဖြစ် အုပ်စု): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် ယေဘုယျအားဖြင့် မိုနွိုက် (monoid) တစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;BG&lt;/math&gt; ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစုဝင်များ မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်သည်။

*'''Graph''': ရိုးရှင်းသော ဂရပ်များကို (simple graphs) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဂရပ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီ''' (Discrete category): အစုတစ်ခုကို ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ၎င်းတွင် အစုဝင်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သည် ။ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော ကတ်တဂိုရီကို တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီဟု ခေါ်သည် ။

== မော်ဖစ်ဇင် အမျိုးအစားများ (Types of Morphisms) ==
*'''မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ (parallel morphisms) &lt;math&gt;h,k: w\rightrightarrows x&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;fh=fk&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;h,k: y\rightrightarrows z&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;hf=kf&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အပီမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;gf=1_X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;fg=1_Y&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g: Y\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို '''အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ (isomorphic objects)''' ဟု သတ်မှတ်ပြီး သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;X \cong Y&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

*'''အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (Endomorphism):''' အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တူညီသော မော်ဖစ်ဇင်ကို အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (Automorphism):''' အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်သော အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပိုင်း နှင့် ရုပ်သိမ်းခြင်း (Section and Retraction):''' &lt;math&gt;   x\overset{s}{\longrightarrow} y \overset{r}{\longrightarrow} x&lt;/math&gt;  တို့သည် မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;rs=1_{x}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို '''အပိုင်း (section)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို '''ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ၏ ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း အပီမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်များ (one-sided inverses) ရှိနေခြင်းကို အသိအမှတ်ပြုသောအားဖြင့် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (split monomorphism) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များ နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များကို အင်ဂျက်တစ် (injective) နှင့် ဆာဂျက်တစ် (surjective) ဖန်ရှင် သဘောတရားများ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအဖြစ် ရှုမြင်သင့်သည်။ လက်တွေ့တွင် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထုများ၌ အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကြားရှိ အင်ဂျက်တစ် သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည့် မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော ကတ်တဂိုရီများ၌ပင်လျှင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားများသည် ပိုမို၍ ယေဘုယျကျနိုင်သည်။ အခြေခံဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်သော မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) ရှိသည်။ ထို့အတူ ၎င်း၏ အခြေခံဖန်ရှင်သည် ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်သော အပီမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ လည်း ရှိသည်။

=== မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဒွန်တွဲမှု (Properties and Duality) ===
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် အပီမော်ဖစ်ဇင်  ဖြစ်လျှင်နှင့်မှသာလျှင်(if and only if)  ၎င်းသည် ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; တွင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (by duality) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် အပီမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; အား မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်စေသော မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် monic) ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် epic) ဖြစ်သည်။
*မည်သည့်ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည်လည်း  ကတ်တဂိုရီပိုင်း တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။
*ဖီးလ်ဒ် (Field) ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ 
*ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများ (unital rings) ၏ ကတ်တဂိုရီဖြစ်သော Ring တွင် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) &lt;math&gt;i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{Q}&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ရော အပီမော်ဖစ်ဇင်ပါ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) မဟုတ်ပေ။

=== အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှုများ (Isomorphism Equivalences) ===

အောက်ဖော်ပြပါ အဆိုများသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီသည် (equivalent)

*(i) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။
*(ii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (postcomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) &lt;math&gt;f_{*}:C(c,x)\rightarrow C(c,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။
*(iii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (precomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း &lt;math&gt;f^{*}:C(y,c)\rightarrow C(x,c)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။

ဤအခြေအနေတွင် &quot;ဘိုင်ဂျက်ရှင်း&quot; နှင့် &quot;အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရများသည် သင်္ချာသဘောတရားအရ အဓိပ္ပာယ်တူညီကြသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများပင် ဖြစ်သည်။  &lt;math&gt;C(c,x)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C(c,y)&lt;/math&gt; တို့သည် ဟွမ်း-အစုများ (hom-sets) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အရာဝတ္ထုနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သည့် အစုများဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f_{*}&lt;/math&gt; သည် အစုတစ်ခုမှ အခြားအစုတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ 

== ဖန်တာ (Functor) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ကြားရှိ ဖန်တာ (functor) &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc \rightarrow Fc^{\prime} \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ပစ်မှတ်အပေါ်  အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

=== နဂိုမှန်အဆိုများ ===

အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို (functoriality axioms) နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Fg \cdot Ff = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

မှတ်ချက်။  ဤသတ်မှတ်ချက်ပါ ဖန်တာသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ လားရာကို မပြောင်းလဲစေသောကြောင့် ၎င်းကို '''လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor)''' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။

=== ဖန်တာ အမျိုးအစားများ ===
*'''သစ္စာရှိဖန်တာ (Faithful functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည်  [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို သစ္စာရှိဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ပြည့်ဝဖန်တာ (Full functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို ပြည့်ဝဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (Essentially surjective functor on objects):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{D}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;d \in \mathsf{D}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Fc&lt;/math&gt; တို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်စေမည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုဖန်တာကို အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော သစ္စာရှိဖန်တာတစ်ခုကို ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အရင်းအမြစ် ကတ်တဂိုရီအား ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ၏ ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။
*'''အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း (Full embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) ကို အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်း၏အရင်းအမြစ်သည် ပစ်မှတ်၏ ပြည့်ဝသော ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းသည်။

== ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (Contravariant Functor) ==

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C^{\text{op}} \rightarrow D&lt;/math&gt; သာဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc^{\prime} \rightarrow Fc \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် သို့မဟုတ် အရင်းအမြစ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

=== နဂိုမှန်အဆိုများ ===
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Ff \cdot Fg = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

== ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Represented Functor) ==

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်ပါက မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုထားသော ဖန်တာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ အတွဲကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်-

 &lt;math&gt;C(c, -): C \rightarrow Set&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;C(-, c): C^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt;

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(c, x)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (postcomposition function) &lt;math&gt;f_{*}: C(c, x) \rightarrow C(c, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (precomposition function) &lt;math&gt;f^{*}: C(y, c) \rightarrow C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

== နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Two-sided Represented Functor) ==

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီဖြစ်ပါက '''နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (two-sided represented functor)''' &lt;math&gt;C(-, -): C^{op} \times C \rightarrow Set&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိသည်။

*အရာဝတ္ထုစုံတွဲ &lt;math&gt;(x, y)&lt;/math&gt; ကို ဟွမ်း-အစု (hom-set) &lt;math&gt;C(x, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f: w \rightarrow x&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;h: y \rightarrow z&lt;/math&gt; တို့ကို အောက်ပါ ဖန်ရှင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်-

 &lt;math&gt;C(x, y) \xrightarrow{h \cdot - \cdot f} C(w, z)&lt;/math&gt;
 &lt;math&gt;g \mapsto hgf&lt;/math&gt;

၎င်းသည် &lt;math&gt;g: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို ယူ၍ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  နှင့် &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  တို့ကို ပြုလုပ်ကာ &lt;math&gt;hgf: w \rightarrow z&lt;/math&gt; ကို ရရှိစေသည်။ ဤသတ်မှတ်ပေးမှုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ တို့ပြည့်စုံ၍  '''နှစ်ထပ်ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (bifunctorial)''' ဖြစ်သည်။

== ပုံကြမ်း (Diagram) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တစ်ခုရှိ ပုံကြမ်း (diagram) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F:J\rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် (domain) ကို ပုံကြမ်း၏ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (indexing category of the diagram) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပုံကြမ်းတစ်ခုသည် ဖန်တာတစ်ခုသာ ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီထက် ပိုမိုသေးငယ်သောအခါ ထိုဖန်တာကို ပုံကြမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) ဖြစ်ပါက ထိုပုံကြမ်းကို သေးငယ်သော ပုံကြမ်းဟု သတ်မှတ်သည်။

== ဖန်တာ ဥပမာများ ==

*'''အခြေခံအုပ်စု (Fundamental Group):''' အခြေခံအုပ်စုကို ဖန်တာ &lt;math&gt;\pi_{1}: Top_* \rightarrow Group&lt;/math&gt; တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ပါသော ရပ်ဝန်းများကြားရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် &lt;math&gt;f:(X,x)\rightarrow(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{*}:\pi_{1}(X,x)\rightarrow \pi_{1}(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
*'''ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (Chain Complexes):''' ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f_{\bullet}:C_{\bullet}\rightarrow C_{\bullet}^{\prime}&lt;/math&gt; တွင် မည်သည့် &lt;math&gt;n\in\mathbb{Z}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;df_{n}=f_{n-1}d&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{n}:C_{n}\rightarrow C_{n}^{\prime}&lt;/math&gt; များ စုစည်းပါဝင်သည်။ ယင်းအပေါ်အခြေခံ၍ အောက်ပါ ဖန်တာများကို ထပ်မံသတ်မှတ်နိုင်သည်-
** '''စက်ဝိုင်းပုံများ (Cycles, &lt;math&gt;Z_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;Z_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;Z_{n}C_{\bullet}=\ker(d:C_{n}\rightarrow C_{n-1})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-စက်ဝိုင်းပုံ (n-cycle) များကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''နယ်နိမိတ်များ (Boundaries, &lt;math&gt;B_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;B_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;B_{n}C_{\bullet}=\text{im}(d:C_{n+1}\rightarrow C_{n})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-နယ်နိမိတ် (n-boundary) ကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''ဟိုမိုလော်ဂျီ (Homology, &lt;math&gt;H_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;H_{n}&lt;/math&gt; သည် n ကြိမ်မြောက် ဟိုမိုလော်ဂျီ (nth homology) ကို &lt;math&gt;H_{n}C_{\bullet}:=Z_{n}C_{\bullet}/B_{n}C_{\bullet}&lt;/math&gt; အဖြစ် တွက်ချက်ပေးသည်။
*'''ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း (Dual Vector Space):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;(-)^{*}:Vect_{\mathbb{K}}^{\text{op}}\rightarrow Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt;  သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^{*}=\text{Hom}(V,\mathbb{K})&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*'''Spec (ရောင်စဉ်):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Spec}: CRing^{\text{op}}\rightarrow Top&lt;/math&gt; သည် ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ကို ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology) တပ်ဆင်ထားသော ၎င်း၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) အစု &lt;math&gt;\text{Spec}(R)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*'''ပါဝင်မှု နှင့် မေ့လျော့ ဖန်တာများ (Inclusion and Forgetful Functors):''' ဖွဲ့စည်းပုံများကို ထည့်သွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ချန်လှပ်ခြင်း  ပြုလုပ်သော အောက်ပါ အခြေခံ ဖန်တာများလည်း ရှိသည်-
** &lt;math&gt;I: Ab \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ပါဝင်မှု ဖန်တာ - inclusion functor)
** &lt;math&gt;U: Ring \rightarrow Ab&lt;/math&gt; (မြှောက်ခြင်းကို ချန်လှပ်ထားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ - forgetful functor)
** &lt;math&gt;(-)^{\times}: Ring \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ယူနစ်များ၏ အုပ်စုထုတ်ယူသော ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Ring \rightarrow Rng&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Field \rightarrow Ring&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;U: Mod_R \rightarrow Ab&lt;/math&gt; (မေ့လျော့ ဖန်တာ)

== ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism of Categories) ==

သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ်နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော်လည်း သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်ပေ။ 

ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများ (large categories) နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့်  ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်နေလောက်အောင် ကြီးမားနေခြင်းမျိုး မဖြစ်သင့်သဖြင့် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထုများသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤနည်းအားဖြင့်  ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်မှုမှ ချန်လှပ်ထားခံရသည်။

ပါဝင်မှု ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Cat} \hookrightarrow \text{CAT}&lt;/math&gt; တစ်ခု တစ်ဖက်တွင် ရှိသော်လည်း အခြားတစ်ဖက်သို့ ပြန်သွားသည့် ဖန်တာ မရှိပါ။

&lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; တွင်  '''ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism of categories)''' သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန် ဖန်တာ (inverse functors) အတွဲ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းများဖြစ်သော &lt;math&gt;GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;FG&lt;/math&gt; တို့သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာများ နှင့် အသီးသီး ညီမျှရမည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများနှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများကြား ဘိုင်ဂျက်ချင်း (bijection) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ချင်း ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် ဖန်တာများ (parallel functors) &lt;math&gt;F,G: C \rightrightarrows D&lt;/math&gt; တို့အတွက် '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မြား (arrow) &lt;math&gt;\alpha_c: Fc \rightarrow Gc&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ ထိုမြားများ စုစည်းမှုသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ '''အစိတ်အပိုင်းများ (components)'''  ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c'&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ စတုရန်းကို အောက်ဖော်ပြပါအတိုင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ 

            [[File:Commutative diagram.png|Commutative diagram.png]]

တစ်နည်းအားဖြင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် &lt;math&gt;\alpha_{c'} \cdot Ff = Gf \cdot \alpha_c: Fc \rightarrow Gc'&lt;/math&gt; ဟူသော ဘုံတူညီသည့် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (common composite) တစ်ခု ရှိသည်။

=== သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Natural Isomorphism) ===

'''သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစိတ်အပိုင်း &lt;math&gt;\alpha_c&lt;/math&gt; တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီဖြစ်နေသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ကို &lt;math&gt;\alpha: F \cong G&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည်။

==အညွှန်း==
{{reflist}}

==ကိုးကား==
*{{citation
|last = Riehl
|first = Emily
|title = Category Theory in Context
|date = 2016 
|publisher = Dover
|url = https://books.google.com/books?id=6B9MDgAAQBAJ
|isbn = 9780486809038
}}
* {{citation
| last1 = Eilenberg
| first1 = S.
| last2 = Mac Lane
| first2 = S.
| title = General theory of natural equivalences
| journal = Transactions of the American Mathematical Society
| volume = 58
| pages = 231–294
| year = 1945
}}
* {{citation
| last1 = Cartan
| first1 = H.
| last2 = Eilenberg
| first2 = S.
| title = Homological Algebra
| publisher = Princeton University Press
| place = Princeton
| year = 1956
}}
* {{Citation
| last = Spivak
| first = David
| title = 18.S996 Category Theory for Scientists, Spring 2013
| date = 2013
| work = MIT OpenCourseWare
| access-date = February 2, 2015
| url = http://ocw.mit.edu/courses/mathematics/18-s996-category-theory-for-scientists-spring-2013/#
}}
{{refend}}
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သင်္ချာ]]


{{သင်္ချာ-stub}}</text>
      <sha1>kpunmeh1icu88upvw8fpfx6cw45enec</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026930</id>
      <parentid>1026926</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T19:40:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <origin>1026930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83211" sha1="nnb3w6zl2cwefc1yy8f7jngamgq6e35" xml:space="preserve">[[File:Commutative diagram for morphism.svg|right|thumb|200px
|အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Z&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် မော်ဖစ်ဇင်&lt;math&gt;g \circ f&lt;/math&gt;  အား ဖော်ပြထားသော ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း '''(commutative diagram)''']]
'''ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ''' (category theory) သည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခြုံငုံလေ့လာသည့် ယေဘုယျ သင်္ချာသီအိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်။

ဤသီအိုရီသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများစွာကို မြားပုံကြမ်းများ (diagrams of arrows) အမျိုးမျိုး အသုံးပြု၍ ဖော်ပြနိုင်သည်ဟူသော အယူအဆအပေါ် အခြေခံသည်။ ဤသို့ အလွန်ယေဘုယျကျသော အခြေအနေတွင် လေ့လာခြင်းကြောင့် သင်္ချာပညာရပ်ရှိ ဘုံတူသော တည်ဆောက်ပုံများနှင့် ပုံစံများကို ပိုမိုနားလည်သဘောပေါက်စေသည်။ သို့ကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများအကြားရှိ ဆင်တူသော သဘောတရားများကို စုစည်းလေ့လာနိုင်စေသည်။ အစောပိုင်း ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အုပ်စု ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology)၊ လီအက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (Lie algebra cohomology) နှင့် ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (associative algebra cohomology) တို့အား သင့်လျော်သော [[မော်ဂျူး]] ကတ်တဂိုရီ (suitable module category) တစ်ခုတွင်  ဆင်းသက်ဖန်တာများ (derived functors) အဖြစ် ပြန်လည်ပုံဖော်ခဲ့နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Cartan|Eilenberg|1956}}

ကတ်တဂိုရီများကို ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့် ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) တို့၏ စာတမ်းတစ်ခု၌ စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ {{sfn|Eilenberg|Mac Lane|1945}}  အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ ထိုခေတ်အခါက နယ်ပယ်အသီးသီးနှင့် အထူးသဖြင့် [[အက္ခရာသင်္ချာသုံးတိုပေါ်လော်ဂျီ|အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (algebraic topology) ရှိ စာတမ်းများစွာတွင် အလွတ်သဘော အသုံးပြုနေကြသော &quot;သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း&quot; (natural transformation) ဟူသည့် သဘောတရားကို ပုံစံတကျ သတ်မှတ်ပေးရန်ဖြစ်သည်။ မက်လိန်း၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော &lt;math&gt;Ext(\mathbb{Z}[\frac{1}{p}]/\mathbb{Z},\mathbb{Z})\cong\mathbb{Z}_{p}&lt;/math&gt; သည် တိကျသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းတစ်ခု (topological space) ၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ (homology) နှင့် ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အိုင်လန်ဘာ့ဂ်က သတိပြုမိရာမှ ဤသီအိုရီ စတင်မွေးဖွားလာခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရပ်ဝန်းမှာ [[P-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း|&lt;math&gt;p&lt;/math&gt;-အခြေခံကိန်း]] ဆော်လီနွိုက် (p-adic solenoid) ၏ &lt;math&gt;3&lt;/math&gt;-စက်လုံးမျက်နှာပြင် (3-sphere) ဖြည့်စွက်စု (complement) ဖြစ်သည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများကို ဆက်စပ်ပေးသော စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ် (universal coefficient theorem) ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိစေခဲ့သည်။ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (direct or inverse limits) မှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်ထားသော ရပ်ဝန်းများဆီသို့ ဤသီအိုရမ်ကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ရန်အတွက် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် နှင့် မက်လိန်း တို့သည် စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်၏ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (exact sequence) ရှိ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (homomorphism) များ မှာ &quot;သဘာဝကျကြောင်း&quot; (natural) သက်သေပြရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သဘာဝကျခြင်း ဆိုသည်မှာ အလိုရှိသလို (arbitrary) ရွေးချယ်မှုများ မပါဝင်ဘဲ သတ်မှတ်ထားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခေါ်ဆိုသည့် အရပ်သုံးစကားတစ်ရပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) နှင့် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် (double dual) တို့ကြားရှိ ပုံမှန်အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (canonical isomorphism) သည် မည်သည့် အခြေအစု (basis) ကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရလဒ်များကို ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနိုင်ရန်အတွက် ဤပင်ကိုယ်သိစိတ် (intuition) ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည် (formalise) ။ ကိုဩဒိနိတ် ကင်းစင်သော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) များကို ဦးစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည် ။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်(source) နှင့် ပစ်မှတ် (target) တို့ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်ရန် ဖန်တာ (functor) များ ကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖန်တာများ အလုပ်လုပ်ဆောင်မည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို သတ်မှတ်ပေးနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီများ ကို နောက်ဆုံးတွင် တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။

နောက်ပိုင်းတွင် ဤသီအိုရီသည် သူ့သဘောသူဆောင်၍ တစတစ ကျယ်ပြန့်လာရာ ယခုအခါတွင် မျက်မှောက်ခေတ် သင်္ချာနှင့် [[သဘောတရားရေးရာ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]တို့တွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အဓိကကျသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာပြီး၊ ၎င်းကို သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒတွင်လည်း အသုံးပြုလာကြသည်။ သိပ္ပံဘာသာရပ် အသီးသီးရှိ တည်ဆောက်ပုံအမျိုးမျိုး၏ ဘုံတူညီမှုများကို ဖော်ပြသည့် ဘာသာစကားအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၎င်း ဘုံတည်ဆောက်မှုများကို ပုံစံတကျ (formal) ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုလာကြသည်။{{sfn|Spivak|2013}}

'''ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ (Higher categories)''' ၏ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည့် '''2-ကတ်တဂိုရီ (2-category)''' အကြောင်းကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|2-ကတ်တဂိုရီ]] တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။

==အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်==
'''ကတ်တဂိုရီ (category)''' တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

* '''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;X, Y, Z, \dots&lt;/math&gt; စသည့် အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတစ်ခု။

* '''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;f, g, h, \dots&lt;/math&gt; စသည့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုတစ်ခု။

မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''အရင်းအမြစ် (domain)''' နှင့် '''ပစ်မှတ် (codomain)''' အရာဝတ္ထုများ သတ်သတ်မှတ်မှတ်ပါရှိသည်။ သင်္ကေတအရ &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; တွင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် အရင်းအမြစ် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် ပစ်မှတ် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့၏ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် ကိုယ်စားပြုသည်။ 

အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းတွင်  '''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) '''&lt;math&gt;1_{X}:X\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ အသီးသီး သတ်သတ်မှတ်မှတ်ရှိသည်။

&lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်တို့ ထပ်တူညီပြီး ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ဟုခေါ်သော '''ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (composite morphism)''' တစ်ခု ရှိသည်။

ထို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီပြီး ၎င်း၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် တူညီသည်။

(မှတ်ချက်။ ဤတွင် &quot;domain&quot; နှင့် &quot;codomain&quot; တို့ကို ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ &quot;အရင်းအမြစ်စု&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်စု&quot; အစား &quot;စု&quot; (set) နောက်ဆက်တွဲကို ချန်၍ &quot;အရင်းအမြစ်&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်&quot; ဟုသာ အသုံးပြုထားသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီရှိ အရာဝတ္ထု (object) များသည် အစုများသာ ဖြစ်ရန်မလိုအပ်ဘဲ အခြားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ &quot;စု&quot; ဟု ထည့်သွင်းခေါ်ဆိုခြင်းသည် အစုသီအိုရီ (set theory) ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို သွယ်ဝိုက်သက်ရောက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ချန်လှပ်အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။)

=== နဂိုမှန်အဆိုများ (Axioms) ===
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

* မည်သည့် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;1_{Y}f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;f1_{X}&lt;/math&gt; တို့ နှစ်ခုလုံးသည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် ညီမျှသည်။
* ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခု &lt;math&gt;f, g, h&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သည့် &lt;math&gt;h(gf)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;(hg)f&lt;/math&gt; တို့သည် တူညီပြီး ၎င်းတို့ကို &lt;math&gt;hgf&lt;/math&gt; ဟု တူတူသတ်မှတ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းနိယာမသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unital)''' တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ကွီဗာ''' (quiver) ခေါ် လားရာပြဂရပ် (directed graph) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည် ။ ၎င်းတွင် မျဉ်းပြိုင်မြားများ (parallel arrows) နှင့် ကွင်းပိတ်များ (loops) ပါဝင်နိုင်သည် ။ 

== ဂရုပွိုက် (Groupoid) ==

'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု (group) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''အခြေခံ ဂရုပွိုက် (fundamental groupoid)''' &lt;math&gt; \Pi_{1}X&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ၏ အမှတ်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အစွန်းမှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော လမ်းကြောင်းများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစားများ (endpoint-preserving homotopy classes of paths)''' ဖြစ်သည်။

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက် (maximal groupoid)''' တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများအားလုံး ပါဝင်ပြီး အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည့် မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) နှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin_{iso}&lt;/math&gt; သည် အဆုံးရှိအစုများနှင့် ဖန်ရှင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin&lt;/math&gt; ၏ '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက်ပိုင်း (maximal subgroupoid)''' ဖြစ်သည်။ ဤဂရုပွိုက်ကို သဘာဝကိန်းများ၏ '''ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း (categorification)''' တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။

== သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Small Category) နှင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Locally Small Category) ==

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ မော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစု (set) တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ 

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;x, y&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ၎င်းတို့ကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category)''' ဟု ခေါ်သည်။

ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;C(X, Y)&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y)&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ ဤစုစည်းမှုကို '''ဟွမ်း-အစု''' (hom-set) ဟု ခေါ်ဆိုသည် ။ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အလွန်အသုံးဝင်သောကြောင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မသေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအတွက်မဆို ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည် ။

== ကတ်တဂိုရီပိုင်း (Subcategory) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တစ်ခုကို  &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of morphisms) တို့ကို ကန့်သတ်ယူဆောင်၍ သတ်မှတ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းသည် အောက်ဖော်ပြပါ အချက်အလက်များကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-
* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု၏ ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

== ကတ်တဂိုရီ မြှောက်လဒ် (Product Category) ==

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်းတို့၏ '''မြှောက်လဒ် ကတ်တဂိုရီ (product category)''' &lt;math&gt;C \times D&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ 
*၎င်း၏ အရာဝတ္ထုများသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) &lt;math&gt;(c, d)&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ကာ &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်များသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ &lt;math&gt;(f, g): (c, d) \rightarrow (c^{\prime}, d^{\prime})&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g: d \rightarrow d^{\prime} \in D&lt;/math&gt; တို့ဖြစ်ကြသည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များကို ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) အသီးသီး သတ်မှတ်သည်။

== ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (Opposite Category) ==

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (opposite category)''' &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*'''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; တွင်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအတိုင်း တူညီစွာ ပါဝင်သည်။

*'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်
 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y \in \text{C}^{\text{op}} \Leftrightarrow f: Y \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ကျန်ရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်-

*&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}&lt;/math&gt; သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}:X\rightarrow X&lt;/math&gt;  ဖြစ်သည်။

*'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition)''' ကို သတ်မှတ်ရာတွင် &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ &lt;math&gt;g, f&lt;/math&gt; တွဲ ပေါင်းစပ်နိုင်မှသာ &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f^{\text{op}}, g^{\text{op}}&lt;/math&gt; ကို ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီမှသာ ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။  ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို &lt;math&gt;g^{\text{op}} f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသည်။

 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y, g^{\text{op}}: Y \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}} \quad \rightsquigarrow \quad g^{\text{op}}f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}: X \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\qquad \qquad \qquad \Updownarrow \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \Updownarrow&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;g: Z \rightarrow Y, f: Y \rightarrow X \in \text{C} \qquad \quad \rightsquigarrow \qquad \quad fg: Z \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း ရေးသားခဲ့ဖူးသည်မှာ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွက် မည်သည့် နဂိုမှန်အဆို၏ ဒွန်တွဲမှု (duality) မဆိုသည်လည်း နဂိုမှန်အဆိုတစ်ခု ဖြစ်သည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုနှင့်ပတ်သက်သော မည်သည့်အဆိုကိုမဆို ၎င်းကတ်တဂိုရီ၏ နဂိုမှန်အဆိုများမှ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါက ၎င်း၏ ဒွန်တွဲအဆိုကိုလည်း ကောက်ချက်ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

== အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (Slice Categories) ==

အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (slice categories) ကို &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: c \rightarrow y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;g = hf&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: y \rightarrow c&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;f = gh&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

&lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှနေ၍ &lt;math&gt;C/c := (c/(C^{op}))^{op}&lt;/math&gt; ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; သည်လည်း ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။

== ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ (Comma category) ==
ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{D} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G \colon \mathsf{E} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တို့ ပေးထားသော '''ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;F \downarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;(d \in \mathsf{D}, e \in \mathsf{E}, f \colon Fd \to Ge \in \mathsf{C})&lt;/math&gt; ဟူသော သုံးခုတွဲ (triples) များ။

*&lt;math&gt;(d, e, f)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(d', e', f')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် &lt;math&gt;f' \cdot Fh = Gk \cdot f&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲများ &lt;math&gt;(h \colon d \to d', k \colon e \to e')&lt;/math&gt; 

== အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements) ==
လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x) = x'&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ (forgetful functor) &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ ဤမေ့လျော့ဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; မှ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; ကို ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးသည်။

== ဆန့်ကျင်ဘက်ဖန်တာ၏ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements of a contravariant functor) ==
ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C}^{\mathrm{op}} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x') = x&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင်လည်း ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းသည် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း ပုံဖော်ပေးသည်။

== ကတ်တဂိုရီ ဥပမာများ ==

*'''Quiver''': ကွီဗာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော ကွီဗာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

* '''Set''': အစုများ (sets) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များ (functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်  သတ်မှတ်သည်။

*'''Top''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Man''': ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများကို (smooth manifolds) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Meas''': အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်းများကို (measurable spaces) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များကို (measurable functions) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Poset''': တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကို (partially-ordered sets) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;\textbf{hTop}&lt;/math&gt;''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် ဟွမ်း-အစုများ (Hom sets) အဖြစ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y) = [X, Y]&lt;/math&gt; သတ်မှတ်သည်။ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစား (homotopy class) များအားလုံး ပါဝင်သည့် မိသားစုကို &lt;math&gt;[X, Y]&lt;/math&gt; ဖြင့် ဖော်ပြသည်။

*'''&lt;math&gt;Set_{*}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Top_{*}&lt;/math&gt;''':  အခြေခံအမှတ် (basepoint) သတ်မှတ်ထားသော အစုများ သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ကို မပြောင်းလဲစေသော (အဆက်မပြတ်) ဖန်ရှင်များ (basepoint-preserving (continuous) functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Group''': အုပ်စုများ (groups) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်သတ်မှတ်သည်။

*'''Ring''': ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော ကွင်းများ (associative and unital rings) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (ring homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''&lt;math&gt;Mod_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် ဘယ် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-[[မော်ဂျူး]]များကို (left R-modules) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Ch_{R}&lt;/math&gt;''': &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးများ၏ ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (chain complexes) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချိတ်တန်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt; သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; မှ တန်ဖိုးများပါရှိသော &lt;math&gt;m \times n&lt;/math&gt; ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ထပ်တူရကိန်းအုံများသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။

*'''BG''' (ကတ်တဂိုရီဖြစ် အုပ်စု): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် ယေဘုယျအားဖြင့် မိုနွိုက် (monoid) တစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;BG&lt;/math&gt; ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစုဝင်များ မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်သည်။

*'''Graph''': ရိုးရှင်းသော ဂရပ်များကို (simple graphs) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဂရပ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီ''' (Discrete category): အစုတစ်ခုကို ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ၎င်းတွင် အစုဝင်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သည် ။ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော ကတ်တဂိုရီကို တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီဟု ခေါ်သည် ။

== မော်ဖစ်ဇင် အမျိုးအစားများ (Types of Morphisms) ==
*'''မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ (parallel morphisms) &lt;math&gt;h,k: w\rightrightarrows x&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;fh=fk&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;h,k: y\rightrightarrows z&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;hf=kf&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အပီမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;gf=1_X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;fg=1_Y&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g: Y\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို '''အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ (isomorphic objects)''' ဟု သတ်မှတ်ပြီး သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;X \cong Y&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

*'''အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (Endomorphism):''' အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တူညီသော မော်ဖစ်ဇင်ကို အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (Automorphism):''' အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်သော အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပိုင်း နှင့် ရုပ်သိမ်းခြင်း (Section and Retraction):''' &lt;math&gt;   x\overset{s}{\longrightarrow} y \overset{r}{\longrightarrow} x&lt;/math&gt;  တို့သည် မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;rs=1_{x}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို '''အပိုင်း (section)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို '''ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ၏ ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း အပီမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်များ (one-sided inverses) ရှိနေခြင်းကို အသိအမှတ်ပြုသောအားဖြင့် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (split monomorphism) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

Set ကတ်တဂိုရီအတွင်း၌ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (injective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့အတူပင် Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (surjective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့ကြောင့် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များ နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များကို အင်ဂျက်တစ်နှင့် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင် သဘောတရားများ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအဖြစ် ရှုမြင်သင့်သည်။ လက်တွေ့တွင် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထုများ၌ အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကြားရှိ အင်ဂျက်တစ် သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည့် မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော ကတ်တဂိုရီများ၌ပင်လျှင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားများသည် ပိုမို၍ ယေဘုယျကျနိုင်သည်။ အခြေခံဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်သော မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) ရှိသည်။ ထို့အတူ ၎င်း၏ အခြေခံဖန်ရှင်သည် ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်သော အပီမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ လည်း ရှိသည်။

=== မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဒွန်တွဲမှု (Properties and Duality) ===
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် အပီမော်ဖစ်ဇင်  ဖြစ်လျှင်နှင့်မှသာလျှင်(if and only if)  ၎င်းသည် ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; တွင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (by duality) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် အပီမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; အား မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်စေသော မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် monic) ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် epic) ဖြစ်သည်။
*မည်သည့်ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည်လည်း  ကတ်တဂိုရီပိုင်း တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။
*ဖီးလ်ဒ် (Field) ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ 
*ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများ (unital rings) ၏ ကတ်တဂိုရီဖြစ်သော Ring တွင် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) &lt;math&gt;i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{Q}&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ရော အပီမော်ဖစ်ဇင်ပါ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) မဟုတ်ပေ။

=== အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှုများ (Isomorphism Equivalences) ===

အောက်ဖော်ပြပါ အဆိုများသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီသည် (equivalent)

*(i) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။
*(ii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (postcomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) &lt;math&gt;f_{*}:C(c,x)\rightarrow C(c,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။
*(iii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (precomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း &lt;math&gt;f^{*}:C(y,c)\rightarrow C(x,c)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။

ဤအခြေအနေတွင် &quot;ဘိုင်ဂျက်ရှင်း&quot; နှင့် &quot;အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရများသည် သင်္ချာသဘောတရားအရ အဓိပ္ပာယ်တူညီကြသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများပင် ဖြစ်သည်။  &lt;math&gt;C(c,x)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C(c,y)&lt;/math&gt; တို့သည် ဟွမ်း-အစုများ (hom-sets) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အရာဝတ္ထုနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သည့် အစုများဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f_{*}&lt;/math&gt; သည် အစုတစ်ခုမှ အခြားအစုတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ 

== ဖန်တာ (Functor) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ကြားရှိ ဖန်တာ (functor) &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc \rightarrow Fc^{\prime} \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ပစ်မှတ်အပေါ်  အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

=== နဂိုမှန်အဆိုများ ===

အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို (functoriality axioms) နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Fg \cdot Ff = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

မှတ်ချက်။  ဤသတ်မှတ်ချက်ပါ ဖန်တာသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ လားရာကို မပြောင်းလဲစေသောကြောင့် ၎င်းကို '''လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor)''' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။

=== ဖန်တာ အမျိုးအစားများ ===
*'''သစ္စာရှိဖန်တာ (Faithful functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည်  [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို သစ္စာရှိဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ပြည့်ဝဖန်တာ (Full functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို ပြည့်ဝဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (Essentially surjective functor on objects):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{D}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;d \in \mathsf{D}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Fc&lt;/math&gt; တို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်စေမည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုဖန်တာကို အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော သစ္စာရှိဖန်တာတစ်ခုကို ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အရင်းအမြစ် ကတ်တဂိုရီအား ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ၏ ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။
*'''အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း (Full embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) ကို အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်း၏အရင်းအမြစ်သည် ပစ်မှတ်၏ ပြည့်ဝသော ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းသည်။

== ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (Contravariant Functor) ==

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C^{\text{op}} \rightarrow D&lt;/math&gt; သာဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc^{\prime} \rightarrow Fc \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် သို့မဟုတ် အရင်းအမြစ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

=== နဂိုမှန်အဆိုများ ===
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Ff \cdot Fg = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

== ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Represented Functor) ==

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်ပါက မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုထားသော ဖန်တာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ အတွဲကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်-

 &lt;math&gt;C(c, -): C \rightarrow Set&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;C(-, c): C^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt;

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(c, x)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (postcomposition function) &lt;math&gt;f_{*}: C(c, x) \rightarrow C(c, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (precomposition function) &lt;math&gt;f^{*}: C(y, c) \rightarrow C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

== နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Two-sided Represented Functor) ==

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီဖြစ်ပါက '''နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (two-sided represented functor)''' &lt;math&gt;C(-, -): C^{op} \times C \rightarrow Set&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိသည်။

*အရာဝတ္ထုစုံတွဲ &lt;math&gt;(x, y)&lt;/math&gt; ကို ဟွမ်း-အစု (hom-set) &lt;math&gt;C(x, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f: w \rightarrow x&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;h: y \rightarrow z&lt;/math&gt; တို့ကို အောက်ပါ ဖန်ရှင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်-

 &lt;math&gt;C(x, y) \xrightarrow{h \cdot - \cdot f} C(w, z)&lt;/math&gt;
 &lt;math&gt;g \mapsto hgf&lt;/math&gt;

၎င်းသည် &lt;math&gt;g: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို ယူ၍ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  နှင့် &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  တို့ကို ပြုလုပ်ကာ &lt;math&gt;hgf: w \rightarrow z&lt;/math&gt; ကို ရရှိစေသည်။ ဤသတ်မှတ်ပေးမှုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ တို့ပြည့်စုံ၍  '''နှစ်ထပ်ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (bifunctorial)''' ဖြစ်သည်။

== ပုံကြမ်း (Diagram) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တစ်ခုရှိ ပုံကြမ်း (diagram) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F:J\rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် (domain) ကို ပုံကြမ်း၏ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (indexing category of the diagram) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပုံကြမ်းတစ်ခုသည် ဖန်တာတစ်ခုသာ ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီထက် ပိုမိုသေးငယ်သောအခါ ထိုဖန်တာကို ပုံကြမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) ဖြစ်ပါက ထိုပုံကြမ်းကို သေးငယ်သော ပုံကြမ်းဟု သတ်မှတ်သည်။

== ဖန်တာ ဥပမာများ ==

*'''အခြေခံအုပ်စု (Fundamental Group):''' အခြေခံအုပ်စုကို ဖန်တာ &lt;math&gt;\pi_{1}: Top_* \rightarrow Group&lt;/math&gt; တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ပါသော ရပ်ဝန်းများကြားရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် &lt;math&gt;f:(X,x)\rightarrow(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{*}:\pi_{1}(X,x)\rightarrow \pi_{1}(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
*'''ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (Chain Complexes):''' ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f_{\bullet}:C_{\bullet}\rightarrow C_{\bullet}^{\prime}&lt;/math&gt; တွင် မည်သည့် &lt;math&gt;n\in\mathbb{Z}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;df_{n}=f_{n-1}d&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{n}:C_{n}\rightarrow C_{n}^{\prime}&lt;/math&gt; များ စုစည်းပါဝင်သည်။ ယင်းအပေါ်အခြေခံ၍ အောက်ပါ ဖန်တာများကို ထပ်မံသတ်မှတ်နိုင်သည်-
** '''စက်ဝိုင်းပုံများ (Cycles, &lt;math&gt;Z_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;Z_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;Z_{n}C_{\bullet}=\ker(d:C_{n}\rightarrow C_{n-1})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-စက်ဝိုင်းပုံ (n-cycle) များကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''နယ်နိမိတ်များ (Boundaries, &lt;math&gt;B_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;B_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;B_{n}C_{\bullet}=\text{im}(d:C_{n+1}\rightarrow C_{n})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-နယ်နိမိတ် (n-boundary) ကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''ဟိုမိုလော်ဂျီ (Homology, &lt;math&gt;H_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;H_{n}&lt;/math&gt; သည် n ကြိမ်မြောက် ဟိုမိုလော်ဂျီ (nth homology) ကို &lt;math&gt;H_{n}C_{\bullet}:=Z_{n}C_{\bullet}/B_{n}C_{\bullet}&lt;/math&gt; အဖြစ် တွက်ချက်ပေးသည်။
*'''ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း (Dual Vector Space):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;(-)^{*}:Vect_{\mathbb{K}}^{\text{op}}\rightarrow Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt;  သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^{*}=\text{Hom}(V,\mathbb{K})&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*'''Spec (ရောင်စဉ်):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Spec}: CRing^{\text{op}}\rightarrow Top&lt;/math&gt; သည် ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ကို ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology) တပ်ဆင်ထားသော ၎င်း၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) အစု &lt;math&gt;\text{Spec}(R)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*'''ပါဝင်မှု နှင့် မေ့လျော့ ဖန်တာများ (Inclusion and Forgetful Functors):''' ဖွဲ့စည်းပုံများကို ထည့်သွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ချန်လှပ်ခြင်း  ပြုလုပ်သော အောက်ပါ အခြေခံ ဖန်တာများလည်း ရှိသည်-
** &lt;math&gt;I: Ab \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ပါဝင်မှု ဖန်တာ - inclusion functor)
** &lt;math&gt;U: Ring \rightarrow Ab&lt;/math&gt; (မြှောက်ခြင်းကို ချန်လှပ်ထားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ - forgetful functor)
** &lt;math&gt;(-)^{\times}: Ring \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ယူနစ်များ၏ အုပ်စုထုတ်ယူသော ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Ring \rightarrow Rng&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Field \rightarrow Ring&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;U: Mod_R \rightarrow Ab&lt;/math&gt; (မေ့လျော့ ဖန်တာ)

== ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism of Categories) ==

သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ်နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော်လည်း သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်ပေ။ 

ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများ (large categories) နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့်  ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်နေလောက်အောင် ကြီးမားနေခြင်းမျိုး မဖြစ်သင့်သဖြင့် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထုများသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤနည်းအားဖြင့်  ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်မှုမှ ချန်လှပ်ထားခံရသည်။

ပါဝင်မှု ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Cat} \hookrightarrow \text{CAT}&lt;/math&gt; တစ်ခု တစ်ဖက်တွင် ရှိသော်လည်း အခြားတစ်ဖက်သို့ ပြန်သွားသည့် ဖန်တာ မရှိပါ။

&lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; တွင်  '''ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism of categories)''' သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန် ဖန်တာ (inverse functors) အတွဲ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းများဖြစ်သော &lt;math&gt;GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;FG&lt;/math&gt; တို့သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာများ နှင့် အသီးသီး ညီမျှရမည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများနှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများကြား ဘိုင်ဂျက်ချင်း (bijection) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ချင်း ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် ဖန်တာများ (parallel functors) &lt;math&gt;F,G: C \rightrightarrows D&lt;/math&gt; တို့အတွက် '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မြား (arrow) &lt;math&gt;\alpha_c: Fc \rightarrow Gc&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ ထိုမြားများ စုစည်းမှုသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ '''အစိတ်အပိုင်းများ (components)'''  ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c'&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ စတုရန်းကို အောက်ဖော်ပြပါအတိုင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ 

            [[File:Commutative diagram.png|Commutative diagram.png]]

တစ်နည်းအားဖြင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် &lt;math&gt;\alpha_{c'} \cdot Ff = Gf \cdot \alpha_c: Fc \rightarrow Gc'&lt;/math&gt; ဟူသော ဘုံတူညီသည့် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (common composite) တစ်ခု ရှိသည်။

=== သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Natural Isomorphism) ===

'''သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစိတ်အပိုင်း &lt;math&gt;\alpha_c&lt;/math&gt; တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီဖြစ်နေသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ကို &lt;math&gt;\alpha: F \cong G&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည်။

==အညွှန်း==
{{reflist}}

==ကိုးကား==
*{{citation
|last = Riehl
|first = Emily
|title = Category Theory in Context
|date = 2016 
|publisher = Dover
|url = https://books.google.com/books?id=6B9MDgAAQBAJ
|isbn = 9780486809038
}}
* {{citation
| last1 = Eilenberg
| first1 = S.
| last2 = Mac Lane
| first2 = S.
| title = General theory of natural equivalences
| journal = Transactions of the American Mathematical Society
| volume = 58
| pages = 231–294
| year = 1945
}}
* {{citation
| last1 = Cartan
| first1 = H.
| last2 = Eilenberg
| first2 = S.
| title = Homological Algebra
| publisher = Princeton University Press
| place = Princeton
| year = 1956
}}
* {{Citation
| last = Spivak
| first = David
| title = 18.S996 Category Theory for Scientists, Spring 2013
| date = 2013
| work = MIT OpenCourseWare
| access-date = February 2, 2015
| url = http://ocw.mit.edu/courses/mathematics/18-s996-category-theory-for-scientists-spring-2013/#
}}
{{refend}}
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သင်္ချာ]]


{{သင်္ချာ-stub}}</text>
      <sha1>nnb3w6zl2cwefc1yy8f7jngamgq6e35</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026931</id>
      <parentid>1026930</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T19:43:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <origin>1026931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83810" sha1="8e4na2zlvcy19vml19bn5jn443s2761" xml:space="preserve">[[File:Commutative diagram for morphism.svg|right|thumb|200px
|အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Z&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် မော်ဖစ်ဇင်&lt;math&gt;g \circ f&lt;/math&gt;  အား ဖော်ပြထားသော ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း '''(commutative diagram)''']]
'''ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ''' (category theory) သည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခြုံငုံလေ့လာသည့် ယေဘုယျ သင်္ချာသီအိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်။

ဤသီအိုရီသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများစွာကို မြားပုံကြမ်းများ (diagrams of arrows) အမျိုးမျိုး အသုံးပြု၍ ဖော်ပြနိုင်သည်ဟူသော အယူအဆအပေါ် အခြေခံသည်။ ဤသို့ အလွန်ယေဘုယျကျသော အခြေအနေတွင် လေ့လာခြင်းကြောင့် သင်္ချာပညာရပ်ရှိ ဘုံတူသော တည်ဆောက်ပုံများနှင့် ပုံစံများကို ပိုမိုနားလည်သဘောပေါက်စေသည်။ သို့ကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများအကြားရှိ ဆင်တူသော သဘောတရားများကို စုစည်းလေ့လာနိုင်စေသည်။ အစောပိုင်း ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အုပ်စု ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology)၊ လီအက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (Lie algebra cohomology) နှင့် ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (associative algebra cohomology) တို့အား သင့်လျော်သော [[မော်ဂျူး]] ကတ်တဂိုရီ (suitable module category) တစ်ခုတွင်  ဆင်းသက်ဖန်တာများ (derived functors) အဖြစ် ပြန်လည်ပုံဖော်ခဲ့နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Cartan|Eilenberg|1956}}

ကတ်တဂိုရီများကို ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့် ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) တို့၏ စာတမ်းတစ်ခု၌ စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ {{sfn|Eilenberg|Mac Lane|1945}}  အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ ထိုခေတ်အခါက နယ်ပယ်အသီးသီးနှင့် အထူးသဖြင့် [[အက္ခရာသင်္ချာသုံးတိုပေါ်လော်ဂျီ|အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (algebraic topology) ရှိ စာတမ်းများစွာတွင် အလွတ်သဘော အသုံးပြုနေကြသော &quot;သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း&quot; (natural transformation) ဟူသည့် သဘောတရားကို ပုံစံတကျ သတ်မှတ်ပေးရန်ဖြစ်သည်။ မက်လိန်း၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော &lt;math&gt;Ext(\mathbb{Z}[\frac{1}{p}]/\mathbb{Z},\mathbb{Z})\cong\mathbb{Z}_{p}&lt;/math&gt; သည် တိကျသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းတစ်ခု (topological space) ၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ (homology) နှင့် ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အိုင်လန်ဘာ့ဂ်က သတိပြုမိရာမှ ဤသီအိုရီ စတင်မွေးဖွားလာခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရပ်ဝန်းမှာ [[P-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း|&lt;math&gt;p&lt;/math&gt;-အခြေခံကိန်း]] ဆော်လီနွိုက် (p-adic solenoid) ၏ &lt;math&gt;3&lt;/math&gt;-စက်လုံးမျက်နှာပြင် (3-sphere) ဖြည့်စွက်စု (complement) ဖြစ်သည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများကို ဆက်စပ်ပေးသော စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ် (universal coefficient theorem) ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိစေခဲ့သည်။ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (direct or inverse limits) မှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်ထားသော ရပ်ဝန်းများဆီသို့ ဤသီအိုရမ်ကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ရန်အတွက် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် နှင့် မက်လိန်း တို့သည် စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်၏ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (exact sequence) ရှိ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (homomorphism) များ မှာ &quot;သဘာဝကျကြောင်း&quot; (natural) သက်သေပြရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သဘာဝကျခြင်း ဆိုသည်မှာ အလိုရှိသလို (arbitrary) ရွေးချယ်မှုများ မပါဝင်ဘဲ သတ်မှတ်ထားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခေါ်ဆိုသည့် အရပ်သုံးစကားတစ်ရပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) နှင့် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် (double dual) တို့ကြားရှိ ပုံမှန်အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (canonical isomorphism) သည် မည်သည့် အခြေအစု (basis) ကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရလဒ်များကို ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနိုင်ရန်အတွက် ဤပင်ကိုယ်သိစိတ် (intuition) ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည် (formalise) ။ ကိုဩဒိနိတ် ကင်းစင်သော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) များကို ဦးစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည် ။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်(source) နှင့် ပစ်မှတ် (target) တို့ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်ရန် ဖန်တာ (functor) များ ကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖန်တာများ အလုပ်လုပ်ဆောင်မည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို သတ်မှတ်ပေးနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီများ ကို နောက်ဆုံးတွင် တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။

နောက်ပိုင်းတွင် ဤသီအိုရီသည် သူ့သဘောသူဆောင်၍ တစတစ ကျယ်ပြန့်လာရာ ယခုအခါတွင် မျက်မှောက်ခေတ် သင်္ချာနှင့် [[သဘောတရားရေးရာ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]တို့တွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အဓိကကျသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာပြီး၊ ၎င်းကို သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒတွင်လည်း အသုံးပြုလာကြသည်။ သိပ္ပံဘာသာရပ် အသီးသီးရှိ တည်ဆောက်ပုံအမျိုးမျိုး၏ ဘုံတူညီမှုများကို ဖော်ပြသည့် ဘာသာစကားအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၎င်း ဘုံတည်ဆောက်မှုများကို ပုံစံတကျ (formal) ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုလာကြသည်။{{sfn|Spivak|2013}}

'''ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ (Higher categories)''' ၏ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည့် '''2-ကတ်တဂိုရီ (2-category)''' အကြောင်းကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|2-ကတ်တဂိုရီ]] တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။

==အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်==
'''ကတ်တဂိုရီ (category)''' တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

* '''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;X, Y, Z, \dots&lt;/math&gt; စသည့် အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတစ်ခု။

* '''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;f, g, h, \dots&lt;/math&gt; စသည့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုတစ်ခု။

မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''အရင်းအမြစ် (domain)''' နှင့် '''ပစ်မှတ် (codomain)''' အရာဝတ္ထုများ သတ်သတ်မှတ်မှတ်ပါရှိသည်။ သင်္ကေတအရ &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; တွင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် အရင်းအမြစ် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် ပစ်မှတ် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့၏ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် ကိုယ်စားပြုသည်။ 

အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းတွင်  '''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) '''&lt;math&gt;1_{X}:X\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ အသီးသီး သတ်သတ်မှတ်မှတ်ရှိသည်။

&lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်တို့ ထပ်တူညီပြီး ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ဟုခေါ်သော '''ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (composite morphism)''' တစ်ခု ရှိသည်။

ထို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီပြီး ၎င်း၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် တူညီသည်။

(မှတ်ချက်။ ဤတွင် &quot;domain&quot; နှင့် &quot;codomain&quot; တို့ကို ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ &quot;အရင်းအမြစ်စု&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်စု&quot; အစား &quot;စု&quot; (set) နောက်ဆက်တွဲကို ချန်၍ &quot;အရင်းအမြစ်&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်&quot; ဟုသာ အသုံးပြုထားသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီရှိ အရာဝတ္ထု (object) များသည် အစုများသာ ဖြစ်ရန်မလိုအပ်ဘဲ အခြားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ &quot;စု&quot; ဟု ထည့်သွင်းခေါ်ဆိုခြင်းသည် အစုသီအိုရီ (set theory) ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို သွယ်ဝိုက်သက်ရောက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ချန်လှပ်အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။)

=== နဂိုမှန်အဆိုများ (Axioms) ===
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

* မည်သည့် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;1_{Y}f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;f1_{X}&lt;/math&gt; တို့ နှစ်ခုလုံးသည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် ညီမျှသည်။
* ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခု &lt;math&gt;f, g, h&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သည့် &lt;math&gt;h(gf)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;(hg)f&lt;/math&gt; တို့သည် တူညီပြီး ၎င်းတို့ကို &lt;math&gt;hgf&lt;/math&gt; ဟု တူတူသတ်မှတ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းနိယာမသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unital)''' တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ကွီဗာ''' (quiver) ခေါ် လားရာပြဂရပ် (directed graph) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည် ။ ၎င်းတွင် မျဉ်းပြိုင်မြားများ (parallel arrows) နှင့် ကွင်းပိတ်များ (loops) ပါဝင်နိုင်သည် ။ 

== ဂရုပွိုက် (Groupoid) ==

'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု (group) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''အခြေခံ ဂရုပွိုက် (fundamental groupoid)''' &lt;math&gt; \Pi_{1}X&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ၏ အမှတ်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အစွန်းမှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော လမ်းကြောင်းများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစားများ (endpoint-preserving homotopy classes of paths)''' ဖြစ်သည်။

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက် (maximal groupoid)''' တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများအားလုံး ပါဝင်ပြီး အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည့် မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) နှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin_{iso}&lt;/math&gt; သည် အဆုံးရှိအစုများနှင့် ဖန်ရှင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin&lt;/math&gt; ၏ '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက်ပိုင်း (maximal subgroupoid)''' ဖြစ်သည်။ ဤဂရုပွိုက်ကို သဘာဝကိန်းများ၏ '''ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း (categorification)''' တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။

== သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Small Category) နှင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Locally Small Category) ==

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ မော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစု (set) တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ 

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;x, y&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ၎င်းတို့ကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category)''' ဟု ခေါ်သည်။

ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;C(X, Y)&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y)&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ ဤစုစည်းမှုကို '''ဟွမ်း-အစု''' (hom-set) ဟု ခေါ်ဆိုသည် ။ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အလွန်အသုံးဝင်သောကြောင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မသေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအတွက်မဆို ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည် ။

== ကတ်တဂိုရီပိုင်း (Subcategory) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တစ်ခုကို  &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of morphisms) တို့ကို ကန့်သတ်ယူဆောင်၍ သတ်မှတ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းသည် အောက်ဖော်ပြပါ အချက်အလက်များကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-
* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု၏ ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

== ကတ်တဂိုရီ မြှောက်လဒ် (Product Category) ==

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်းတို့၏ '''မြှောက်လဒ် ကတ်တဂိုရီ (product category)''' &lt;math&gt;C \times D&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ 
*၎င်း၏ အရာဝတ္ထုများသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) &lt;math&gt;(c, d)&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ကာ &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်များသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ &lt;math&gt;(f, g): (c, d) \rightarrow (c^{\prime}, d^{\prime})&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g: d \rightarrow d^{\prime} \in D&lt;/math&gt; တို့ဖြစ်ကြသည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များကို ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) အသီးသီး သတ်မှတ်သည်။

== ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (Opposite Category) ==

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (opposite category)''' &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*'''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; တွင်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအတိုင်း တူညီစွာ ပါဝင်သည်။

*'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်
 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y \in \text{C}^{\text{op}} \Leftrightarrow f: Y \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ကျန်ရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်-

*&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}&lt;/math&gt; သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}:X\rightarrow X&lt;/math&gt;  ဖြစ်သည်။

*'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition)''' ကို သတ်မှတ်ရာတွင် &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ &lt;math&gt;g, f&lt;/math&gt; တွဲ ပေါင်းစပ်နိုင်မှသာ &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f^{\text{op}}, g^{\text{op}}&lt;/math&gt; ကို ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီမှသာ ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။  ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို &lt;math&gt;g^{\text{op}} f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသည်။

 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y, g^{\text{op}}: Y \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}} \quad \rightsquigarrow \quad g^{\text{op}}f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}: X \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\qquad \qquad \qquad \Updownarrow \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \Updownarrow&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;g: Z \rightarrow Y, f: Y \rightarrow X \in \text{C} \qquad \quad \rightsquigarrow \qquad \quad fg: Z \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း ရေးသားခဲ့ဖူးသည်မှာ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွက် မည်သည့် နဂိုမှန်အဆို၏ ဒွန်တွဲမှု (duality) မဆိုသည်လည်း နဂိုမှန်အဆိုတစ်ခု ဖြစ်သည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုနှင့်ပတ်သက်သော မည်သည့်အဆိုကိုမဆို ၎င်းကတ်တဂိုရီ၏ နဂိုမှန်အဆိုများမှ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါက ၎င်း၏ ဒွန်တွဲအဆိုကိုလည်း ကောက်ချက်ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

== အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (Slice Categories) ==

အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (slice categories) ကို &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: c \rightarrow y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;g = hf&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: y \rightarrow c&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;f = gh&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

&lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှနေ၍ &lt;math&gt;C/c := (c/(C^{op}))^{op}&lt;/math&gt; ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; သည်လည်း ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။

== ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ (Comma category) ==
ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{D} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G \colon \mathsf{E} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တို့ ပေးထားသော '''ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;F \downarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;(d \in \mathsf{D}, e \in \mathsf{E}, f \colon Fd \to Ge \in \mathsf{C})&lt;/math&gt; ဟူသော သုံးခုတွဲ (triples) များ။

*&lt;math&gt;(d, e, f)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(d', e', f')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် &lt;math&gt;f' \cdot Fh = Gk \cdot f&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲများ &lt;math&gt;(h \colon d \to d', k \colon e \to e')&lt;/math&gt; 

== အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements) ==
လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x) = x'&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ (forgetful functor) &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ ဤမေ့လျော့ဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; မှ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; ကို ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးသည်။

== ဆန့်ကျင်ဘက်ဖန်တာ၏ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements of a contravariant functor) ==
ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C}^{\mathrm{op}} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x') = x&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင်လည်း ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းသည် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း ပုံဖော်ပေးသည်။

== ကတ်တဂိုရီ ဥပမာများ ==

*'''Quiver''': ကွီဗာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော ကွီဗာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

* '''Set''': အစုများ (sets) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များ (functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်  သတ်မှတ်သည်။

*'''Top''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Man''': ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများကို (smooth manifolds) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Meas''': အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်းများကို (measurable spaces) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များကို (measurable functions) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Poset''': တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကို (partially-ordered sets) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;\textbf{hTop}&lt;/math&gt;''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် ဟွမ်း-အစုများ (Hom sets) အဖြစ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y) = [X, Y]&lt;/math&gt; သတ်မှတ်သည်။ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစား (homotopy class) များအားလုံး ပါဝင်သည့် မိသားစုကို &lt;math&gt;[X, Y]&lt;/math&gt; ဖြင့် ဖော်ပြသည်။

*'''&lt;math&gt;Set_{*}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Top_{*}&lt;/math&gt;''':  အခြေခံအမှတ် (basepoint) သတ်မှတ်ထားသော အစုများ သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ကို မပြောင်းလဲစေသော (အဆက်မပြတ်) ဖန်ရှင်များ (basepoint-preserving (continuous) functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Group''': အုပ်စုများ (groups) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်သတ်မှတ်သည်။

*'''Ring''': ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော ကွင်းများ (associative and unital rings) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (ring homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''&lt;math&gt;Mod_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် ဘယ် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-[[မော်ဂျူး]]များကို (left R-modules) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Ch_{R}&lt;/math&gt;''': &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးများ၏ ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (chain complexes) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချိတ်တန်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt; သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; မှ တန်ဖိုးများပါရှိသော &lt;math&gt;m \times n&lt;/math&gt; ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ထပ်တူရကိန်းအုံများသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။

*'''BG''' (ကတ်တဂိုရီဖြစ် အုပ်စု): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် ယေဘုယျအားဖြင့် မိုနွိုက် (monoid) တစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;BG&lt;/math&gt; ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစုဝင်များ မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်သည်။

*'''Graph''': ရိုးရှင်းသော ဂရပ်များကို (simple graphs) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဂရပ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီ''' (Discrete category): အစုတစ်ခုကို ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ၎င်းတွင် အစုဝင်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သည် ။ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော ကတ်တဂိုရီကို တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီဟု ခေါ်သည် ။

== မော်ဖစ်ဇင် အမျိုးအစားများ (Types of Morphisms) ==
*'''မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ (parallel morphisms) &lt;math&gt;h,k: w\rightrightarrows x&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;fh=fk&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;h,k: y\rightrightarrows z&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;hf=kf&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အပီမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;gf=1_X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;fg=1_Y&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g: Y\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို '''အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ (isomorphic objects)''' ဟု သတ်မှတ်ပြီး သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;X \cong Y&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

*'''အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (Endomorphism):''' အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တူညီသော မော်ဖစ်ဇင်ကို အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (Automorphism):''' အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်သော အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပိုင်း နှင့် ရုပ်သိမ်းခြင်း (Section and Retraction):''' &lt;math&gt;   x\overset{s}{\longrightarrow} y \overset{r}{\longrightarrow} x&lt;/math&gt;  တို့သည် မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;rs=1_{x}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို '''အပိုင်း (section)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို '''ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ၏ ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း အပီမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်များ (one-sided inverses) ရှိနေခြင်းကို အသိအမှတ်ပြုသောအားဖြင့် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (split monomorphism) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

Set ကတ်တဂိုရီအတွင်း၌ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (injective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့အတူပင် Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (surjective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့ကြောင့် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များ နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များကို အင်ဂျက်တစ်နှင့် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင် သဘောတရားများ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအဖြစ် ရှုမြင်သင့်သည်။ လက်တွေ့တွင် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထုများ၌ အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကြားရှိ အင်ဂျက်တစ် သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည့် မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော ကတ်တဂိုရီများ၌ပင်လျှင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားများသည် ပိုမို၍ ယေဘုယျကျနိုင်သည်။ အခြေခံဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်သော မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) ရှိသည်။ ထို့အတူ ၎င်း၏ အခြေခံဖန်ရှင်သည် ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်သော အပီမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ လည်း ရှိသည်။

'''ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို''' (axiom of choice) ကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းများဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ ''Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် အပီမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဖြစ်သည်'' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

=== မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဒွန်တွဲမှု (Properties and Duality) ===
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် အပီမော်ဖစ်ဇင်  ဖြစ်လျှင်နှင့်မှသာလျှင်(if and only if)  ၎င်းသည် ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; တွင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (by duality) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် အပီမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; အား မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်စေသော မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် monic) ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် epic) ဖြစ်သည်။
*မည်သည့်ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည်လည်း  ကတ်တဂိုရီပိုင်း တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။
*ဖီးလ်ဒ် (Field) ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ 
*ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများ (unital rings) ၏ ကတ်တဂိုရီဖြစ်သော Ring တွင် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) &lt;math&gt;i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{Q}&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ရော အပီမော်ဖစ်ဇင်ပါ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) မဟုတ်ပေ။

=== အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှုများ (Isomorphism Equivalences) ===

အောက်ဖော်ပြပါ အဆိုများသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီသည် (equivalent)

*(i) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။
*(ii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (postcomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) &lt;math&gt;f_{*}:C(c,x)\rightarrow C(c,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။
*(iii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (precomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း &lt;math&gt;f^{*}:C(y,c)\rightarrow C(x,c)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။

ဤအခြေအနေတွင် &quot;ဘိုင်ဂျက်ရှင်း&quot; နှင့် &quot;အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရများသည် သင်္ချာသဘောတရားအရ အဓိပ္ပာယ်တူညီကြသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများပင် ဖြစ်သည်။  &lt;math&gt;C(c,x)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C(c,y)&lt;/math&gt; တို့သည် ဟွမ်း-အစုများ (hom-sets) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အရာဝတ္ထုနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သည့် အစုများဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f_{*}&lt;/math&gt; သည် အစုတစ်ခုမှ အခြားအစုတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ 

== ဖန်တာ (Functor) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ကြားရှိ ဖန်တာ (functor) &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc \rightarrow Fc^{\prime} \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ပစ်မှတ်အပေါ်  အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

=== နဂိုမှန်အဆိုများ ===

အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို (functoriality axioms) နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Fg \cdot Ff = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

မှတ်ချက်။  ဤသတ်မှတ်ချက်ပါ ဖန်တာသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ လားရာကို မပြောင်းလဲစေသောကြောင့် ၎င်းကို '''လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor)''' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။

=== ဖန်တာ အမျိုးအစားများ ===
*'''သစ္စာရှိဖန်တာ (Faithful functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည်  [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို သစ္စာရှိဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ပြည့်ဝဖန်တာ (Full functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို ပြည့်ဝဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (Essentially surjective functor on objects):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{D}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;d \in \mathsf{D}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Fc&lt;/math&gt; တို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်စေမည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုဖန်တာကို အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော သစ္စာရှိဖန်တာတစ်ခုကို ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အရင်းအမြစ် ကတ်တဂိုရီအား ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ၏ ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။
*'''အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း (Full embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) ကို အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်း၏အရင်းအမြစ်သည် ပစ်မှတ်၏ ပြည့်ဝသော ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းသည်။

== ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (Contravariant Functor) ==

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C^{\text{op}} \rightarrow D&lt;/math&gt; သာဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc^{\prime} \rightarrow Fc \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် သို့မဟုတ် အရင်းအမြစ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

=== နဂိုမှန်အဆိုများ ===
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Ff \cdot Fg = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

== ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Represented Functor) ==

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်ပါက မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုထားသော ဖန်တာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ အတွဲကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်-

 &lt;math&gt;C(c, -): C \rightarrow Set&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;C(-, c): C^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt;

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(c, x)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (postcomposition function) &lt;math&gt;f_{*}: C(c, x) \rightarrow C(c, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (precomposition function) &lt;math&gt;f^{*}: C(y, c) \rightarrow C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

== နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Two-sided Represented Functor) ==

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီဖြစ်ပါက '''နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (two-sided represented functor)''' &lt;math&gt;C(-, -): C^{op} \times C \rightarrow Set&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိသည်။

*အရာဝတ္ထုစုံတွဲ &lt;math&gt;(x, y)&lt;/math&gt; ကို ဟွမ်း-အစု (hom-set) &lt;math&gt;C(x, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f: w \rightarrow x&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;h: y \rightarrow z&lt;/math&gt; တို့ကို အောက်ပါ ဖန်ရှင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်-

 &lt;math&gt;C(x, y) \xrightarrow{h \cdot - \cdot f} C(w, z)&lt;/math&gt;
 &lt;math&gt;g \mapsto hgf&lt;/math&gt;

၎င်းသည် &lt;math&gt;g: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို ယူ၍ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  နှင့် &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  တို့ကို ပြုလုပ်ကာ &lt;math&gt;hgf: w \rightarrow z&lt;/math&gt; ကို ရရှိစေသည်။ ဤသတ်မှတ်ပေးမှုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ တို့ပြည့်စုံ၍  '''နှစ်ထပ်ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (bifunctorial)''' ဖြစ်သည်။

== ပုံကြမ်း (Diagram) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တစ်ခုရှိ ပုံကြမ်း (diagram) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F:J\rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် (domain) ကို ပုံကြမ်း၏ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (indexing category of the diagram) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပုံကြမ်းတစ်ခုသည် ဖန်တာတစ်ခုသာ ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီထက် ပိုမိုသေးငယ်သောအခါ ထိုဖန်တာကို ပုံကြမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) ဖြစ်ပါက ထိုပုံကြမ်းကို သေးငယ်သော ပုံကြမ်းဟု သတ်မှတ်သည်။

== ဖန်တာ ဥပမာများ ==

*'''အခြေခံအုပ်စု (Fundamental Group):''' အခြေခံအုပ်စုကို ဖန်တာ &lt;math&gt;\pi_{1}: Top_* \rightarrow Group&lt;/math&gt; တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ပါသော ရပ်ဝန်းများကြားရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် &lt;math&gt;f:(X,x)\rightarrow(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{*}:\pi_{1}(X,x)\rightarrow \pi_{1}(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
*'''ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (Chain Complexes):''' ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f_{\bullet}:C_{\bullet}\rightarrow C_{\bullet}^{\prime}&lt;/math&gt; တွင် မည်သည့် &lt;math&gt;n\in\mathbb{Z}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;df_{n}=f_{n-1}d&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{n}:C_{n}\rightarrow C_{n}^{\prime}&lt;/math&gt; များ စုစည်းပါဝင်သည်။ ယင်းအပေါ်အခြေခံ၍ အောက်ပါ ဖန်တာများကို ထပ်မံသတ်မှတ်နိုင်သည်-
** '''စက်ဝိုင်းပုံများ (Cycles, &lt;math&gt;Z_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;Z_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;Z_{n}C_{\bullet}=\ker(d:C_{n}\rightarrow C_{n-1})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-စက်ဝိုင်းပုံ (n-cycle) များကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''နယ်နိမိတ်များ (Boundaries, &lt;math&gt;B_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;B_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;B_{n}C_{\bullet}=\text{im}(d:C_{n+1}\rightarrow C_{n})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-နယ်နိမိတ် (n-boundary) ကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''ဟိုမိုလော်ဂျီ (Homology, &lt;math&gt;H_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;H_{n}&lt;/math&gt; သည် n ကြိမ်မြောက် ဟိုမိုလော်ဂျီ (nth homology) ကို &lt;math&gt;H_{n}C_{\bullet}:=Z_{n}C_{\bullet}/B_{n}C_{\bullet}&lt;/math&gt; အဖြစ် တွက်ချက်ပေးသည်။
*'''ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း (Dual Vector Space):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;(-)^{*}:Vect_{\mathbb{K}}^{\text{op}}\rightarrow Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt;  သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^{*}=\text{Hom}(V,\mathbb{K})&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*'''Spec (ရောင်စဉ်):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Spec}: CRing^{\text{op}}\rightarrow Top&lt;/math&gt; သည် ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ကို ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology) တပ်ဆင်ထားသော ၎င်း၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) အစု &lt;math&gt;\text{Spec}(R)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*'''ပါဝင်မှု နှင့် မေ့လျော့ ဖန်တာများ (Inclusion and Forgetful Functors):''' ဖွဲ့စည်းပုံများကို ထည့်သွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ချန်လှပ်ခြင်း  ပြုလုပ်သော အောက်ပါ အခြေခံ ဖန်တာများလည်း ရှိသည်-
** &lt;math&gt;I: Ab \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ပါဝင်မှု ဖန်တာ - inclusion functor)
** &lt;math&gt;U: Ring \rightarrow Ab&lt;/math&gt; (မြှောက်ခြင်းကို ချန်လှပ်ထားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ - forgetful functor)
** &lt;math&gt;(-)^{\times}: Ring \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ယူနစ်များ၏ အုပ်စုထုတ်ယူသော ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Ring \rightarrow Rng&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Field \rightarrow Ring&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;U: Mod_R \rightarrow Ab&lt;/math&gt; (မေ့လျော့ ဖန်တာ)

== ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism of Categories) ==

သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ်နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော်လည်း သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်ပေ။ 

ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများ (large categories) နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့်  ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်နေလောက်အောင် ကြီးမားနေခြင်းမျိုး မဖြစ်သင့်သဖြင့် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထုများသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤနည်းအားဖြင့်  ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်မှုမှ ချန်လှပ်ထားခံရသည်။

ပါဝင်မှု ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Cat} \hookrightarrow \text{CAT}&lt;/math&gt; တစ်ခု တစ်ဖက်တွင် ရှိသော်လည်း အခြားတစ်ဖက်သို့ ပြန်သွားသည့် ဖန်တာ မရှိပါ။

&lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; တွင်  '''ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism of categories)''' သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန် ဖန်တာ (inverse functors) အတွဲ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းများဖြစ်သော &lt;math&gt;GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;FG&lt;/math&gt; တို့သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာများ နှင့် အသီးသီး ညီမျှရမည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများနှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများကြား ဘိုင်ဂျက်ချင်း (bijection) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ချင်း ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် ဖန်တာများ (parallel functors) &lt;math&gt;F,G: C \rightrightarrows D&lt;/math&gt; တို့အတွက် '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မြား (arrow) &lt;math&gt;\alpha_c: Fc \rightarrow Gc&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ ထိုမြားများ စုစည်းမှုသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ '''အစိတ်အပိုင်းများ (components)'''  ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c'&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ စတုရန်းကို အောက်ဖော်ပြပါအတိုင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ 

            [[File:Commutative diagram.png|Commutative diagram.png]]

တစ်နည်းအားဖြင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် &lt;math&gt;\alpha_{c'} \cdot Ff = Gf \cdot \alpha_c: Fc \rightarrow Gc'&lt;/math&gt; ဟူသော ဘုံတူညီသည့် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (common composite) တစ်ခု ရှိသည်။

=== သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Natural Isomorphism) ===

'''သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစိတ်အပိုင်း &lt;math&gt;\alpha_c&lt;/math&gt; တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီဖြစ်နေသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ကို &lt;math&gt;\alpha: F \cong G&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည်။

==အညွှန်း==
{{reflist}}

==ကိုးကား==
*{{citation
|last = Riehl
|first = Emily
|title = Category Theory in Context
|date = 2016 
|publisher = Dover
|url = https://books.google.com/books?id=6B9MDgAAQBAJ
|isbn = 9780486809038
}}
* {{citation
| last1 = Eilenberg
| first1 = S.
| last2 = Mac Lane
| first2 = S.
| title = General theory of natural equivalences
| journal = Transactions of the American Mathematical Society
| volume = 58
| pages = 231–294
| year = 1945
}}
* {{citation
| last1 = Cartan
| first1 = H.
| last2 = Eilenberg
| first2 = S.
| title = Homological Algebra
| publisher = Princeton University Press
| place = Princeton
| year = 1956
}}
* {{Citation
| last = Spivak
| first = David
| title = 18.S996 Category Theory for Scientists, Spring 2013
| date = 2013
| work = MIT OpenCourseWare
| access-date = February 2, 2015
| url = http://ocw.mit.edu/courses/mathematics/18-s996-category-theory-for-scientists-spring-2013/#
}}
{{refend}}
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သင်္ချာ]]


{{သင်္ချာ-stub}}</text>
      <sha1>8e4na2zlvcy19vml19bn5jn443s2761</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026932</id>
      <parentid>1026931</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T19:52:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <origin>1026932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87909" sha1="1kzgtwxexpmvurmo3d86v9jp498h1pl" xml:space="preserve">[[File:Commutative diagram for morphism.svg|right|thumb|200px
|အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Z&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် မော်ဖစ်ဇင်&lt;math&gt;g \circ f&lt;/math&gt;  အား ဖော်ပြထားသော ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း '''(commutative diagram)''']]
'''ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ''' (category theory) သည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခြုံငုံလေ့လာသည့် ယေဘုယျ သင်္ချာသီအိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်။

ဤသီအိုရီသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများစွာကို မြားပုံကြမ်းများ (diagrams of arrows) အမျိုးမျိုး အသုံးပြု၍ ဖော်ပြနိုင်သည်ဟူသော အယူအဆအပေါ် အခြေခံသည်။ ဤသို့ အလွန်ယေဘုယျကျသော အခြေအနေတွင် လေ့လာခြင်းကြောင့် သင်္ချာပညာရပ်ရှိ ဘုံတူသော တည်ဆောက်ပုံများနှင့် ပုံစံများကို ပိုမိုနားလည်သဘောပေါက်စေသည်။ သို့ကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများအကြားရှိ ဆင်တူသော သဘောတရားများကို စုစည်းလေ့လာနိုင်စေသည်။ အစောပိုင်း ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အုပ်စု ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology)၊ လီအက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (Lie algebra cohomology) နှင့် ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (associative algebra cohomology) တို့အား သင့်လျော်သော [[မော်ဂျူး]] ကတ်တဂိုရီ (suitable module category) တစ်ခုတွင်  ဆင်းသက်ဖန်တာများ (derived functors) အဖြစ် ပြန်လည်ပုံဖော်ခဲ့နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Cartan|Eilenberg|1956}}

ကတ်တဂိုရီများကို ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့် ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) တို့၏ စာတမ်းတစ်ခု၌ စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ {{sfn|Eilenberg|Mac Lane|1945}}  အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ ထိုခေတ်အခါက နယ်ပယ်အသီးသီးနှင့် အထူးသဖြင့် [[အက္ခရာသင်္ချာသုံးတိုပေါ်လော်ဂျီ|အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (algebraic topology) ရှိ စာတမ်းများစွာတွင် အလွတ်သဘော အသုံးပြုနေကြသော &quot;သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း&quot; (natural transformation) ဟူသည့် သဘောတရားကို ပုံစံတကျ သတ်မှတ်ပေးရန်ဖြစ်သည်။ မက်လိန်း၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော &lt;math&gt;Ext(\mathbb{Z}[\frac{1}{p}]/\mathbb{Z},\mathbb{Z})\cong\mathbb{Z}_{p}&lt;/math&gt; သည် တိကျသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းတစ်ခု (topological space) ၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ (homology) နှင့် ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အိုင်လန်ဘာ့ဂ်က သတိပြုမိရာမှ ဤသီအိုရီ စတင်မွေးဖွားလာခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရပ်ဝန်းမှာ [[P-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း|&lt;math&gt;p&lt;/math&gt;-အခြေခံကိန်း]] ဆော်လီနွိုက် (p-adic solenoid) ၏ &lt;math&gt;3&lt;/math&gt;-စက်လုံးမျက်နှာပြင် (3-sphere) ဖြည့်စွက်စု (complement) ဖြစ်သည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများကို ဆက်စပ်ပေးသော စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ် (universal coefficient theorem) ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိစေခဲ့သည်။ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (direct or inverse limits) မှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်ထားသော ရပ်ဝန်းများဆီသို့ ဤသီအိုရမ်ကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ရန်အတွက် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် နှင့် မက်လိန်း တို့သည် စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်၏ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (exact sequence) ရှိ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (homomorphism) များ မှာ &quot;သဘာဝကျကြောင်း&quot; (natural) သက်သေပြရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သဘာဝကျခြင်း ဆိုသည်မှာ အလိုရှိသလို (arbitrary) ရွေးချယ်မှုများ မပါဝင်ဘဲ သတ်မှတ်ထားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခေါ်ဆိုသည့် အရပ်သုံးစကားတစ်ရပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) နှင့် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် (double dual) တို့ကြားရှိ ပုံမှန်အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (canonical isomorphism) သည် မည်သည့် အခြေအစု (basis) ကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရလဒ်များကို ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနိုင်ရန်အတွက် ဤပင်ကိုယ်သိစိတ် (intuition) ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည် (formalise) ။ ကိုဩဒိနိတ် ကင်းစင်သော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) များကို ဦးစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည် ။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်(source) နှင့် ပစ်မှတ် (target) တို့ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်ရန် ဖန်တာ (functor) များ ကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖန်တာများ အလုပ်လုပ်ဆောင်မည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို သတ်မှတ်ပေးနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီများ ကို နောက်ဆုံးတွင် တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။

နောက်ပိုင်းတွင် ဤသီအိုရီသည် သူ့သဘောသူဆောင်၍ တစတစ ကျယ်ပြန့်လာရာ ယခုအခါတွင် မျက်မှောက်ခေတ် သင်္ချာနှင့် [[သဘောတရားရေးရာ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]တို့တွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အဓိကကျသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာပြီး၊ ၎င်းကို သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒတွင်လည်း အသုံးပြုလာကြသည်။ သိပ္ပံဘာသာရပ် အသီးသီးရှိ တည်ဆောက်ပုံအမျိုးမျိုး၏ ဘုံတူညီမှုများကို ဖော်ပြသည့် ဘာသာစကားအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၎င်း ဘုံတည်ဆောက်မှုများကို ပုံစံတကျ (formal) ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုလာကြသည်။{{sfn|Spivak|2013}}

'''ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ (Higher categories)''' ၏ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည့် '''2-ကတ်တဂိုရီ (2-category)''' အကြောင်းကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|2-ကတ်တဂိုရီ]] တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။

==အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်==
'''ကတ်တဂိုရီ (category)''' တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

* '''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;X, Y, Z, \dots&lt;/math&gt; စသည့် အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတစ်ခု။

* '''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;f, g, h, \dots&lt;/math&gt; စသည့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုတစ်ခု။

မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''အရင်းအမြစ် (domain)''' နှင့် '''ပစ်မှတ် (codomain)''' အရာဝတ္ထုများ သတ်သတ်မှတ်မှတ်ပါရှိသည်။ သင်္ကေတအရ &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; တွင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် အရင်းအမြစ် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် ပစ်မှတ် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့၏ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် ကိုယ်စားပြုသည်။ 

အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းတွင်  '''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) '''&lt;math&gt;1_{X}:X\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ အသီးသီး သတ်သတ်မှတ်မှတ်ရှိသည်။

&lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်တို့ ထပ်တူညီပြီး ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ဟုခေါ်သော '''ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (composite morphism)''' တစ်ခု ရှိသည်။

ထို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီပြီး ၎င်း၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် တူညီသည်။

(မှတ်ချက်။ ဤတွင် &quot;domain&quot; နှင့် &quot;codomain&quot; တို့ကို ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ &quot;အရင်းအမြစ်စု&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်စု&quot; အစား &quot;စု&quot; (set) နောက်ဆက်တွဲကို ချန်၍ &quot;အရင်းအမြစ်&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်&quot; ဟုသာ အသုံးပြုထားသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီရှိ အရာဝတ္ထု (object) များသည် အစုများသာ ဖြစ်ရန်မလိုအပ်ဘဲ အခြားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ &quot;စု&quot; ဟု ထည့်သွင်းခေါ်ဆိုခြင်းသည် အစုသီအိုရီ (set theory) ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို သွယ်ဝိုက်သက်ရောက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ချန်လှပ်အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။)

=== နဂိုမှန်အဆိုများ (Axioms) ===
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

* မည်သည့် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;1_{Y}f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;f1_{X}&lt;/math&gt; တို့ နှစ်ခုလုံးသည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် ညီမျှသည်။
* ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခု &lt;math&gt;f, g, h&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သည့် &lt;math&gt;h(gf)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;(hg)f&lt;/math&gt; တို့သည် တူညီပြီး ၎င်းတို့ကို &lt;math&gt;hgf&lt;/math&gt; ဟု တူတူသတ်မှတ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းနိယာမသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unital)''' တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ကွီဗာ''' (quiver) ခေါ် လားရာပြဂရပ် (directed graph) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည် ။ ၎င်းတွင် မျဉ်းပြိုင်မြားများ (parallel arrows) နှင့် ကွင်းပိတ်များ (loops) ပါဝင်နိုင်သည် ။ 

== ဂရုပွိုက် (Groupoid) ==

'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု (group) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''အခြေခံ ဂရုပွိုက် (fundamental groupoid)''' &lt;math&gt; \Pi_{1}X&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ၏ အမှတ်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အစွန်းမှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော လမ်းကြောင်းများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစားများ (endpoint-preserving homotopy classes of paths)''' ဖြစ်သည်။

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက် (maximal groupoid)''' တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများအားလုံး ပါဝင်ပြီး အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည့် မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) နှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin_{iso}&lt;/math&gt; သည် အဆုံးရှိအစုများနှင့် ဖန်ရှင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin&lt;/math&gt; ၏ '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက်ပိုင်း (maximal subgroupoid)''' ဖြစ်သည်။ ဤဂရုပွိုက်ကို သဘာဝကိန်းများ၏ '''ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း (categorification)''' တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။

== သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Small Category) နှင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Locally Small Category) ==

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ မော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစု (set) တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ 

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;x, y&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ၎င်းတို့ကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category)''' ဟု ခေါ်သည်။

ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;C(X, Y)&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y)&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ ဤစုစည်းမှုကို '''ဟွမ်း-အစု''' (hom-set) ဟု ခေါ်ဆိုသည် ။ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အလွန်အသုံးဝင်သောကြောင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မသေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအတွက်မဆို ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည် ။

== ကတ်တဂိုရီပိုင်း (Subcategory) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တစ်ခုကို  &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of morphisms) တို့ကို ကန့်သတ်ယူဆောင်၍ သတ်မှတ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းသည် အောက်ဖော်ပြပါ အချက်အလက်များကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-
* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု၏ ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

== ကတ်တဂိုရီ မြှောက်လဒ် (Product Category) ==

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်းတို့၏ '''မြှောက်လဒ် ကတ်တဂိုရီ (product category)''' &lt;math&gt;C \times D&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ 
*၎င်း၏ အရာဝတ္ထုများသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) &lt;math&gt;(c, d)&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ကာ &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်များသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ &lt;math&gt;(f, g): (c, d) \rightarrow (c^{\prime}, d^{\prime})&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g: d \rightarrow d^{\prime} \in D&lt;/math&gt; တို့ဖြစ်ကြသည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များကို ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) အသီးသီး သတ်မှတ်သည်။

== ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (Opposite Category) ==

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (opposite category)''' &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*'''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; တွင်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအတိုင်း တူညီစွာ ပါဝင်သည်။

*'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်
 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y \in \text{C}^{\text{op}} \Leftrightarrow f: Y \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ကျန်ရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်-

*&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}&lt;/math&gt; သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}:X\rightarrow X&lt;/math&gt;  ဖြစ်သည်။

*'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition)''' ကို သတ်မှတ်ရာတွင် &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ &lt;math&gt;g, f&lt;/math&gt; တွဲ ပေါင်းစပ်နိုင်မှသာ &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f^{\text{op}}, g^{\text{op}}&lt;/math&gt; ကို ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီမှသာ ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။  ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို &lt;math&gt;g^{\text{op}} f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသည်။

 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y, g^{\text{op}}: Y \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}} \quad \rightsquigarrow \quad g^{\text{op}}f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}: X \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\qquad \qquad \qquad \Updownarrow \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \Updownarrow&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;g: Z \rightarrow Y, f: Y \rightarrow X \in \text{C} \qquad \quad \rightsquigarrow \qquad \quad fg: Z \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း ရေးသားခဲ့ဖူးသည်မှာ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွက် မည်သည့် နဂိုမှန်အဆို၏ ဒွန်တွဲမှု (duality) မဆိုသည်လည်း နဂိုမှန်အဆိုတစ်ခု ဖြစ်သည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုနှင့်ပတ်သက်သော မည်သည့်အဆိုကိုမဆို ၎င်းကတ်တဂိုရီ၏ နဂိုမှန်အဆိုများမှ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါက ၎င်း၏ ဒွန်တွဲအဆိုကိုလည်း ကောက်ချက်ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

== အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (Slice Categories) ==

အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (slice categories) ကို &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: c \rightarrow y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;g = hf&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: y \rightarrow c&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;f = gh&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

&lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှနေ၍ &lt;math&gt;C/c := (c/(C^{op}))^{op}&lt;/math&gt; ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; သည်လည်း ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။

== ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ (Comma category) ==
ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{D} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G \colon \mathsf{E} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တို့ ပေးထားသော '''ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;F \downarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;(d \in \mathsf{D}, e \in \mathsf{E}, f \colon Fd \to Ge \in \mathsf{C})&lt;/math&gt; ဟူသော သုံးခုတွဲ (triples) များ။

*&lt;math&gt;(d, e, f)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(d', e', f')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် &lt;math&gt;f' \cdot Fh = Gk \cdot f&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲများ &lt;math&gt;(h \colon d \to d', k \colon e \to e')&lt;/math&gt; 

== အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements) ==
လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x) = x'&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ (forgetful functor) &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ ဤမေ့လျော့ဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; မှ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; ကို ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးသည်။

== ဆန့်ကျင်ဘက်ဖန်တာ၏ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements of a contravariant functor) ==
ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C}^{\mathrm{op}} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x') = x&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင်လည်း ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းသည် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း ပုံဖော်ပေးသည်။

== ကတ်တဂိုရီ ဥပမာများ ==

*'''Quiver''': ကွီဗာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော ကွီဗာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

* '''Set''': အစုများ (sets) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များ (functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်  သတ်မှတ်သည်။

*'''Top''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Man''': ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများကို (smooth manifolds) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Meas''': အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်းများကို (measurable spaces) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များကို (measurable functions) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Poset''': တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကို (partially-ordered sets) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;\textbf{hTop}&lt;/math&gt;''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် ဟွမ်း-အစုများ (Hom sets) အဖြစ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y) = [X, Y]&lt;/math&gt; သတ်မှတ်သည်။ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစား (homotopy class) များအားလုံး ပါဝင်သည့် မိသားစုကို &lt;math&gt;[X, Y]&lt;/math&gt; ဖြင့် ဖော်ပြသည်။

*'''&lt;math&gt;Set_{*}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Top_{*}&lt;/math&gt;''':  အခြေခံအမှတ် (basepoint) သတ်မှတ်ထားသော အစုများ သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ကို မပြောင်းလဲစေသော (အဆက်မပြတ်) ဖန်ရှင်များ (basepoint-preserving (continuous) functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Group''': အုပ်စုများ (groups) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်သတ်မှတ်သည်။

*'''Ring''': ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော ကွင်းများ (associative and unital rings) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (ring homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''&lt;math&gt;Mod_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် ဘယ် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-[[မော်ဂျူး]]များကို (left R-modules) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Ch_{R}&lt;/math&gt;''': &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးများ၏ ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (chain complexes) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချိတ်တန်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt; သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; မှ တန်ဖိုးများပါရှိသော &lt;math&gt;m \times n&lt;/math&gt; ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ထပ်တူရကိန်းအုံများသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။

*'''BG''' (ကတ်တဂိုရီဖြစ် အုပ်စု): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် ယေဘုယျအားဖြင့် မိုနွိုက် (monoid) တစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;BG&lt;/math&gt; ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစုဝင်များ မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်သည်။

*'''Graph''': ရိုးရှင်းသော ဂရပ်များကို (simple graphs) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဂရပ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီ''' (Discrete category): အစုတစ်ခုကို ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ၎င်းတွင် အစုဝင်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သည် ။ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော ကတ်တဂိုရီကို တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီဟု ခေါ်သည် ။

== မော်ဖစ်ဇင် အမျိုးအစားများ (Types of Morphisms) ==
*'''မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ (parallel morphisms) &lt;math&gt;h,k: w\rightrightarrows x&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;fh=fk&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;h,k: y\rightrightarrows z&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;hf=kf&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အပီမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;gf=1_X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;fg=1_Y&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g: Y\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို '''အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ (isomorphic objects)''' ဟု သတ်မှတ်ပြီး သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;X \cong Y&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

*'''အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (Endomorphism):''' အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တူညီသော မော်ဖစ်ဇင်ကို အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (Automorphism):''' အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်သော အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပိုင်း နှင့် ရုပ်သိမ်းခြင်း (Section and Retraction):''' &lt;math&gt;   x\overset{s}{\longrightarrow} y \overset{r}{\longrightarrow} x&lt;/math&gt;  တို့သည် မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;rs=1_{x}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို '''အပိုင်း (section)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို '''ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ၏ ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း အပီမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်များ (one-sided inverses) ရှိနေခြင်းကို အသိအမှတ်ပြုသောအားဖြင့် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (split monomorphism) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

Set ကတ်တဂိုရီအတွင်း၌ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (injective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့အတူပင် Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (surjective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့ကြောင့် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များ နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များကို အင်ဂျက်တစ်နှင့် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင် သဘောတရားများ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအဖြစ် ရှုမြင်သင့်သည်။ လက်တွေ့တွင် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထုများ၌ အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကြားရှိ အင်ဂျက်တစ် သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည့် မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော ကတ်တဂိုရီများ၌ပင်လျှင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားများသည် ပိုမို၍ ယေဘုယျကျနိုင်သည်။ အခြေခံဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်သော မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) ရှိသည်။ ထို့အတူ ၎င်း၏ အခြေခံဖန်ရှင်သည် ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်သော အပီမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ လည်း ရှိသည်။

'''ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို''' (axiom of choice) ကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းများဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ ''Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် အပီမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဖြစ်သည်'' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

=== မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဒွန်တွဲမှု (Properties and Duality) ===
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် အပီမော်ဖစ်ဇင်  ဖြစ်လျှင်နှင့်မှသာလျှင်(if and only if)  ၎င်းသည် ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; တွင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (by duality) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် အပီမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; အား မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်စေသော မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် monic) ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် epic) ဖြစ်သည်။
*မည်သည့်ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည်လည်း  ကတ်တဂိုရီပိုင်း တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။
*ဖီးလ်ဒ် (Field) ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ 
*ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများ (unital rings) ၏ ကတ်တဂိုရီဖြစ်သော Ring တွင် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) &lt;math&gt;i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{Q}&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ရော အပီမော်ဖစ်ဇင်ပါ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) မဟုတ်ပေ။

=== အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှုများ (Isomorphism Equivalences) ===

အောက်ဖော်ပြပါ အဆိုများသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီသည် (equivalent)

*(i) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။
*(ii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (postcomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) &lt;math&gt;f_{*}:C(c,x)\rightarrow C(c,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။
*(iii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (precomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း &lt;math&gt;f^{*}:C(y,c)\rightarrow C(x,c)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။

ဤအခြေအနေတွင် &quot;ဘိုင်ဂျက်ရှင်း&quot; နှင့် &quot;အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရများသည် သင်္ချာသဘောတရားအရ အဓိပ္ပာယ်တူညီကြသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများပင် ဖြစ်သည်။  &lt;math&gt;C(c,x)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C(c,y)&lt;/math&gt; တို့သည် ဟွမ်း-အစုများ (hom-sets) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အရာဝတ္ထုနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သည့် အစုများဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f_{*}&lt;/math&gt; သည် အစုတစ်ခုမှ အခြားအစုတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ 

== ဖန်တာ (Functor) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ကြားရှိ ဖန်တာ (functor) &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc \rightarrow Fc^{\prime} \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ပစ်မှတ်အပေါ်  အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

=== နဂိုမှန်အဆိုများ ===

အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို (functoriality axioms) နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Fg \cdot Ff = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

မှတ်ချက်။  ဤသတ်မှတ်ချက်ပါ ဖန်တာသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ လားရာကို မပြောင်းလဲစေသောကြောင့် ၎င်းကို '''လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor)''' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။

*'''ဖန်တာများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ထိန်းသိမ်းထားသည်''' (Functors preserve isomorphisms)။ ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မည်သည့် ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; မဆိုအတွက် ၎င်း၏ပုံရိပ် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်း၌ ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Fg&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖန်တာအားလုံး၏ အလွန်အရေးပါသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုဖြစ်သည်။

=== ဖန်တာ အမျိုးအစားများ ===
*'''သစ္စာရှိဖန်တာ (Faithful functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည်  [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို သစ္စာရှိဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ပြည့်ဝဖန်တာ (Full functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို ပြည့်ဝဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (Essentially surjective functor on objects):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{D}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;d \in \mathsf{D}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Fc&lt;/math&gt; တို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်စေမည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုဖန်တာကို အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော သစ္စာရှိဖန်တာတစ်ခုကို ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အရင်းအမြစ် ကတ်တဂိုရီအား ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ၏ ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။
*'''အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း (Full embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) ကို အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်း၏အရင်းအမြစ်သည် ပစ်မှတ်၏ ပြည့်ဝသော ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းသည်။

== ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (Contravariant Functor) ==

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C^{\text{op}} \rightarrow D&lt;/math&gt; သာဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc^{\prime} \rightarrow Fc \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် သို့မဟုတ် အရင်းအမြစ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

=== နဂိုမှန်အဆိုများ ===
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Ff \cdot Fg = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

== ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Represented Functor) ==

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်ပါက မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုထားသော ဖန်တာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ အတွဲကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်-

 &lt;math&gt;C(c, -): C \rightarrow Set&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;C(-, c): C^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt;

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(c, x)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (postcomposition function) &lt;math&gt;f_{*}: C(c, x) \rightarrow C(c, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (precomposition function) &lt;math&gt;f^{*}: C(y, c) \rightarrow C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

== နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Two-sided Represented Functor) ==

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီဖြစ်ပါက '''နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (two-sided represented functor)''' &lt;math&gt;C(-, -): C^{op} \times C \rightarrow Set&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိသည်။

*အရာဝတ္ထုစုံတွဲ &lt;math&gt;(x, y)&lt;/math&gt; ကို ဟွမ်း-အစု (hom-set) &lt;math&gt;C(x, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f: w \rightarrow x&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;h: y \rightarrow z&lt;/math&gt; တို့ကို အောက်ပါ ဖန်ရှင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်-

 &lt;math&gt;C(x, y) \xrightarrow{h \cdot - \cdot f} C(w, z)&lt;/math&gt;
 &lt;math&gt;g \mapsto hgf&lt;/math&gt;

၎င်းသည် &lt;math&gt;g: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို ယူ၍ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  နှင့် &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  တို့ကို ပြုလုပ်ကာ &lt;math&gt;hgf: w \rightarrow z&lt;/math&gt; ကို ရရှိစေသည်။ ဤသတ်မှတ်ပေးမှုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ တို့ပြည့်စုံ၍  '''နှစ်ထပ်ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (bifunctorial)''' ဖြစ်သည်။

== ပုံကြမ်း (Diagram) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တစ်ခုရှိ ပုံကြမ်း (diagram) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F:J\rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် (domain) ကို ပုံကြမ်း၏ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (indexing category of the diagram) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပုံကြမ်းတစ်ခုသည် ဖန်တာတစ်ခုသာ ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီထက် ပိုမိုသေးငယ်သောအခါ ထိုဖန်တာကို ပုံကြမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) ဖြစ်ပါက ထိုပုံကြမ်းကို သေးငယ်သော ပုံကြမ်းဟု သတ်မှတ်သည်။

== ဖန်တာ ဥပမာများ ==

*'''အခြေခံအုပ်စု (Fundamental Group):''' အခြေခံအုပ်စုကို ဖန်တာ &lt;math&gt;\pi_{1}: Top_* \rightarrow Group&lt;/math&gt; တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ပါသော ရပ်ဝန်းများကြားရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် &lt;math&gt;f:(X,x)\rightarrow(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{*}:\pi_{1}(X,x)\rightarrow \pi_{1}(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဖန်တာ &lt;math&gt;X: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အပေါ် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်ကို တိကျစွာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;C = Set&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အစု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-set) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;C = Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-representation) ဟုခေါ်သည်။
*'''ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (Chain Complexes):''' ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f_{\bullet}:C_{\bullet}\rightarrow C_{\bullet}^{\prime}&lt;/math&gt; တွင် မည်သည့် &lt;math&gt;n\in\mathbb{Z}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;df_{n}=f_{n-1}d&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{n}:C_{n}\rightarrow C_{n}^{\prime}&lt;/math&gt; များ စုစည်းပါဝင်သည်။ ယင်းအပေါ်အခြေခံ၍ အောက်ပါ ဖန်တာများကို ထပ်မံသတ်မှတ်နိုင်သည်-
** '''စက်ဝိုင်းပုံများ (Cycles, &lt;math&gt;Z_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;Z_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;Z_{n}C_{\bullet}=\ker(d:C_{n}\rightarrow C_{n-1})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-စက်ဝိုင်းပုံ (n-cycle) များကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''နယ်နိမိတ်များ (Boundaries, &lt;math&gt;B_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;B_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;B_{n}C_{\bullet}=\text{im}(d:C_{n+1}\rightarrow C_{n})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-နယ်နိမိတ် (n-boundary) ကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''ဟိုမိုလော်ဂျီ (Homology, &lt;math&gt;H_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;H_{n}&lt;/math&gt; သည် n ကြိမ်မြောက် ဟိုမိုလော်ဂျီ (nth homology) ကို &lt;math&gt;H_{n}C_{\bullet}:=Z_{n}C_{\bullet}/B_{n}C_{\bullet}&lt;/math&gt; အဖြစ် တွက်ချက်ပေးသည်။
*'''ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း (Dual Vector Space):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;(-)^{*}:Vect_{\mathbb{K}}^{\text{op}}\rightarrow Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt;  သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^{*}=\text{Hom}(V,\mathbb{K})&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*'''Spec (ရောင်စဉ်):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Spec}: CRing^{\text{op}}\rightarrow Top&lt;/math&gt; သည် ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ကို ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology) တပ်ဆင်ထားသော ၎င်း၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) အစု &lt;math&gt;\text{Spec}(R)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*'''ပါဝင်မှု နှင့် မေ့လျော့ ဖန်တာများ (Inclusion and Forgetful Functors):''' ဖွဲ့စည်းပုံများကို ထည့်သွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ချန်လှပ်ခြင်း  ပြုလုပ်သော အောက်ပါ အခြေခံ ဖန်တာများလည်း ရှိသည်-
** &lt;math&gt;I: Ab \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ပါဝင်မှု ဖန်တာ - inclusion functor)
** &lt;math&gt;U: Ring \rightarrow Ab&lt;/math&gt; (မြှောက်ခြင်းကို ချန်လှပ်ထားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ - forgetful functor)
** &lt;math&gt;(-)^{\times}: Ring \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ယူနစ်များ၏ အုပ်စုထုတ်ယူသော ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Ring \rightarrow Rng&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Field \rightarrow Ring&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;U: Mod_R \rightarrow Ab&lt;/math&gt; (မေ့လျော့ ဖန်တာ)

=== ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ အသုံးချမှုများ (Applications of Functoriality) ===

ဖန်တာဖြစ်တည်မှု သဘောတရားသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖြေရှင်းရခက်ခဲသော ပြဿနာများကို ရိုးရှင်းသော အက္ခရာသင်္ချာ ပြဿနာများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးနိုင်သည်။ ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ '''ဘရောင်းဝါး အထိုင်မှတ် သီအိုရမ်''' (Brouwer Fixed Point Theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော အပိတ်ပြား (2-dimensional disk) &lt;math&gt;D^2&lt;/math&gt; ၏ မည်သည့် အဆက်မပြတ် [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]]မဆိုတွင် အထိုင်မှတ်တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါရှိရမည်ဟု အဆိုပါသီအိုရမ်က ဆိုသည်။ အခြေခံအုပ်စု (&lt;math&gt;\pi_1&lt;/math&gt;) ဖန်တာကို အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction) မဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို ချေပသက်သေပြခြင်းအားဖြင့် ဖန်တာများ မည်မျှစွမ်းအားကြီးကြောင်းကို ဤသီအိုရမ်က မီးမောင်းထိုးပြသည်။


== ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism of Categories) ==

သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ်နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော်လည်း သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်ပေ။ 

ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများ (large categories) နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့်  ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်နေလောက်အောင် ကြီးမားနေခြင်းမျိုး မဖြစ်သင့်သဖြင့် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထုများသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤနည်းအားဖြင့်  ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်မှုမှ ချန်လှပ်ထားခံရသည်။

ပါဝင်မှု ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Cat} \hookrightarrow \text{CAT}&lt;/math&gt; တစ်ခု တစ်ဖက်တွင် ရှိသော်လည်း အခြားတစ်ဖက်သို့ ပြန်သွားသည့် ဖန်တာ မရှိပါ။

&lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; တွင်  '''ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism of categories)''' သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန် ဖန်တာ (inverse functors) အတွဲ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းများဖြစ်သော &lt;math&gt;GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;FG&lt;/math&gt; တို့သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာများ နှင့် အသီးသီး ညီမျှရမည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများနှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများကြား ဘိုင်ဂျက်ချင်း (bijection) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ချင်း ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် ဖန်တာများ (parallel functors) &lt;math&gt;F,G: C \rightrightarrows D&lt;/math&gt; တို့အတွက် '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မြား (arrow) &lt;math&gt;\alpha_c: Fc \rightarrow Gc&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ ထိုမြားများ စုစည်းမှုသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ '''အစိတ်အပိုင်းများ (components)'''  ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c'&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ စတုရန်းကို အောက်ဖော်ပြပါအတိုင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ 

            [[File:Commutative diagram.png|Commutative diagram.png]]

တစ်နည်းအားဖြင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် &lt;math&gt;\alpha_{c'} \cdot Ff = Gf \cdot \alpha_c: Fc \rightarrow Gc'&lt;/math&gt; ဟူသော ဘုံတူညီသည့် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (common composite) တစ်ခု ရှိသည်။

=== သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Natural Isomorphism) ===

'''သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစိတ်အပိုင်း &lt;math&gt;\alpha_c&lt;/math&gt; တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီဖြစ်နေသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ကို &lt;math&gt;\alpha: F \cong G&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည်။

==အညွှန်း==
{{reflist}}

==ကိုးကား==
*{{citation
|last = Riehl
|first = Emily
|title = Category Theory in Context
|date = 2016 
|publisher = Dover
|url = https://books.google.com/books?id=6B9MDgAAQBAJ
|isbn = 9780486809038
}}
* {{citation
| last1 = Eilenberg
| first1 = S.
| last2 = Mac Lane
| first2 = S.
| title = General theory of natural equivalences
| journal = Transactions of the American Mathematical Society
| volume = 58
| pages = 231–294
| year = 1945
}}
* {{citation
| last1 = Cartan
| first1 = H.
| last2 = Eilenberg
| first2 = S.
| title = Homological Algebra
| publisher = Princeton University Press
| place = Princeton
| year = 1956
}}
* {{Citation
| last = Spivak
| first = David
| title = 18.S996 Category Theory for Scientists, Spring 2013
| date = 2013
| work = MIT OpenCourseWare
| access-date = February 2, 2015
| url = http://ocw.mit.edu/courses/mathematics/18-s996-category-theory-for-scientists-spring-2013/#
}}
{{refend}}
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သင်္ချာ]]


{{သင်္ချာ-stub}}</text>
      <sha1>1kzgtwxexpmvurmo3d86v9jp498h1pl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026933</id>
      <parentid>1026932</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T20:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <origin>1026933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91435" sha1="bhgf9qck0mofhpvtzup087c3dmjr2ww" xml:space="preserve">[[File:Commutative diagram for morphism.svg|right|thumb|200px
|အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Z&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် မော်ဖစ်ဇင်&lt;math&gt;g \circ f&lt;/math&gt;  အား ဖော်ပြထားသော ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း '''(commutative diagram)''']]
'''ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ''' (category theory) သည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခြုံငုံလေ့လာသည့် ယေဘုယျ သင်္ချာသီအိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်။

ဤသီအိုရီသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများစွာကို မြားပုံကြမ်းများ (diagrams of arrows) အမျိုးမျိုး အသုံးပြု၍ ဖော်ပြနိုင်သည်ဟူသော အယူအဆအပေါ် အခြေခံသည်။ ဤသို့ အလွန်ယေဘုယျကျသော အခြေအနေတွင် လေ့လာခြင်းကြောင့် သင်္ချာပညာရပ်ရှိ ဘုံတူသော တည်ဆောက်ပုံများနှင့် ပုံစံများကို ပိုမိုနားလည်သဘောပေါက်စေသည်။ သို့ကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများအကြားရှိ ဆင်တူသော သဘောတရားများကို စုစည်းလေ့လာနိုင်စေသည်။ အစောပိုင်း ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အုပ်စု ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology)၊ လီအက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (Lie algebra cohomology) နှင့် ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (associative algebra cohomology) တို့အား သင့်လျော်သော [[မော်ဂျူး]] ကတ်တဂိုရီ (suitable module category) တစ်ခုတွင်  ဆင်းသက်ဖန်တာများ (derived functors) အဖြစ် ပြန်လည်ပုံဖော်ခဲ့နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Cartan|Eilenberg|1956}}

ကတ်တဂိုရီများကို ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့် ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) တို့၏ စာတမ်းတစ်ခု၌ စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ {{sfn|Eilenberg|Mac Lane|1945}}  အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ ထိုခေတ်အခါက နယ်ပယ်အသီးသီးနှင့် အထူးသဖြင့် [[အက္ခရာသင်္ချာသုံးတိုပေါ်လော်ဂျီ|အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (algebraic topology) ရှိ စာတမ်းများစွာတွင် အလွတ်သဘော အသုံးပြုနေကြသော &quot;သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း&quot; (natural transformation) ဟူသည့် သဘောတရားကို ပုံစံတကျ သတ်မှတ်ပေးရန်ဖြစ်သည်။ မက်လိန်း၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော &lt;math&gt;Ext(\mathbb{Z}[\frac{1}{p}]/\mathbb{Z},\mathbb{Z})\cong\mathbb{Z}_{p}&lt;/math&gt; သည် တိကျသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းတစ်ခု (topological space) ၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ (homology) နှင့် ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အိုင်လန်ဘာ့ဂ်က သတိပြုမိရာမှ ဤသီအိုရီ စတင်မွေးဖွားလာခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရပ်ဝန်းမှာ [[P-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း|&lt;math&gt;p&lt;/math&gt;-အခြေခံကိန်း]] ဆော်လီနွိုက် (p-adic solenoid) ၏ &lt;math&gt;3&lt;/math&gt;-စက်လုံးမျက်နှာပြင် (3-sphere) ဖြည့်စွက်စု (complement) ဖြစ်သည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများကို ဆက်စပ်ပေးသော စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ် (universal coefficient theorem) ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိစေခဲ့သည်။ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (direct or inverse limits) မှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်ထားသော ရပ်ဝန်းများဆီသို့ ဤသီအိုရမ်ကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ရန်အတွက် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် နှင့် မက်လိန်း တို့သည် စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်၏ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (exact sequence) ရှိ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (homomorphism) များ မှာ &quot;သဘာဝကျကြောင်း&quot; (natural) သက်သေပြရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သဘာဝကျခြင်း ဆိုသည်မှာ အလိုရှိသလို (arbitrary) ရွေးချယ်မှုများ မပါဝင်ဘဲ သတ်မှတ်ထားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခေါ်ဆိုသည့် အရပ်သုံးစကားတစ်ရပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) နှင့် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် (double dual) တို့ကြားရှိ ပုံမှန်အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (canonical isomorphism) သည် မည်သည့် အခြေအစု (basis) ကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရလဒ်များကို ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနိုင်ရန်အတွက် ဤပင်ကိုယ်သိစိတ် (intuition) ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည် (formalise) ။ ကိုဩဒိနိတ် ကင်းစင်သော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) များကို ဦးစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည် ။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်(source) နှင့် ပစ်မှတ် (target) တို့ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်ရန် ဖန်တာ (functor) များ ကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖန်တာများ အလုပ်လုပ်ဆောင်မည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို သတ်မှတ်ပေးနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီများ ကို နောက်ဆုံးတွင် တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။

နောက်ပိုင်းတွင် ဤသီအိုရီသည် သူ့သဘောသူဆောင်၍ တစတစ ကျယ်ပြန့်လာရာ ယခုအခါတွင် မျက်မှောက်ခေတ် သင်္ချာနှင့် [[သဘောတရားရေးရာ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]တို့တွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အဓိကကျသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာပြီး၊ ၎င်းကို သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒတွင်လည်း အသုံးပြုလာကြသည်။ သိပ္ပံဘာသာရပ် အသီးသီးရှိ တည်ဆောက်ပုံအမျိုးမျိုး၏ ဘုံတူညီမှုများကို ဖော်ပြသည့် ဘာသာစကားအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၎င်း ဘုံတည်ဆောက်မှုများကို ပုံစံတကျ (formal) ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုလာကြသည်။{{sfn|Spivak|2013}}

'''ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ (Higher categories)''' ၏ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည့် '''2-ကတ်တဂိုရီ (2-category)''' အကြောင်းကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|2-ကတ်တဂိုရီ]] တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။

==အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်==
'''ကတ်တဂိုရီ (category)''' တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

* '''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;X, Y, Z, \dots&lt;/math&gt; စသည့် အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတစ်ခု။

* '''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;f, g, h, \dots&lt;/math&gt; စသည့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုတစ်ခု။

မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''အရင်းအမြစ် (domain)''' နှင့် '''ပစ်မှတ် (codomain)''' အရာဝတ္ထုများ သတ်သတ်မှတ်မှတ်ပါရှိသည်။ သင်္ကေတအရ &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; တွင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် အရင်းအမြစ် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် ပစ်မှတ် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့၏ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် ကိုယ်စားပြုသည်။ 

အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းတွင်  '''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) '''&lt;math&gt;1_{X}:X\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ အသီးသီး သတ်သတ်မှတ်မှတ်ရှိသည်။

&lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်တို့ ထပ်တူညီပြီး ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ဟုခေါ်သော '''ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (composite morphism)''' တစ်ခု ရှိသည်။

ထို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီပြီး ၎င်း၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် တူညီသည်။

(မှတ်ချက်။ ဤတွင် &quot;domain&quot; နှင့် &quot;codomain&quot; တို့ကို ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ &quot;အရင်းအမြစ်စု&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်စု&quot; အစား &quot;စု&quot; (set) နောက်ဆက်တွဲကို ချန်၍ &quot;အရင်းအမြစ်&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်&quot; ဟုသာ အသုံးပြုထားသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီရှိ အရာဝတ္ထု (object) များသည် အစုများသာ ဖြစ်ရန်မလိုအပ်ဘဲ အခြားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ &quot;စု&quot; ဟု ထည့်သွင်းခေါ်ဆိုခြင်းသည် အစုသီအိုရီ (set theory) ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို သွယ်ဝိုက်သက်ရောက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ချန်လှပ်အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။)

=== နဂိုမှန်အဆိုများ (Axioms) ===
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

* မည်သည့် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;1_{Y}f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;f1_{X}&lt;/math&gt; တို့ နှစ်ခုလုံးသည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် ညီမျှသည်။
* ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခု &lt;math&gt;f, g, h&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သည့် &lt;math&gt;h(gf)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;(hg)f&lt;/math&gt; တို့သည် တူညီပြီး ၎င်းတို့ကို &lt;math&gt;hgf&lt;/math&gt; ဟု တူတူသတ်မှတ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းနိယာမသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unital)''' တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ကွီဗာ''' (quiver) ခေါ် လားရာပြဂရပ် (directed graph) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည် ။ ၎င်းတွင် မျဉ်းပြိုင်မြားများ (parallel arrows) နှင့် ကွင်းပိတ်များ (loops) ပါဝင်နိုင်သည် ။ 

== ဂရုပွိုက် (Groupoid) ==

'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု (group) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''အခြေခံ ဂရုပွိုက် (fundamental groupoid)''' &lt;math&gt; \Pi_{1}X&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ၏ အမှတ်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အစွန်းမှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော လမ်းကြောင်းများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစားများ (endpoint-preserving homotopy classes of paths)''' ဖြစ်သည်။

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက် (maximal groupoid)''' တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများအားလုံး ပါဝင်ပြီး အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည့် မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) နှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin_{iso}&lt;/math&gt; သည် အဆုံးရှိအစုများနှင့် ဖန်ရှင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin&lt;/math&gt; ၏ '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက်ပိုင်း (maximal subgroupoid)''' ဖြစ်သည်။ ဤဂရုပွိုက်ကို သဘာဝကိန်းများ၏ '''ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း (categorification)''' တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။

== သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Small Category) နှင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Locally Small Category) ==

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ မော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစု (set) တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ 

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;x, y&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ၎င်းတို့ကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category)''' ဟု ခေါ်သည်။

ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;C(X, Y)&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y)&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ ဤစုစည်းမှုကို '''ဟွမ်း-အစု''' (hom-set) ဟု ခေါ်ဆိုသည် ။ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အလွန်အသုံးဝင်သောကြောင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မသေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအတွက်မဆို ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည် ။

== ကတ်တဂိုရီပိုင်း (Subcategory) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တစ်ခုကို  &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of morphisms) တို့ကို ကန့်သတ်ယူဆောင်၍ သတ်မှတ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းသည် အောက်ဖော်ပြပါ အချက်အလက်များကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-
* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု၏ ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

== ကတ်တဂိုရီ မြှောက်လဒ် (Product Category) ==

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်းတို့၏ '''မြှောက်လဒ် ကတ်တဂိုရီ (product category)''' &lt;math&gt;C \times D&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ 
*၎င်း၏ အရာဝတ္ထုများသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) &lt;math&gt;(c, d)&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ကာ &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်များသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ &lt;math&gt;(f, g): (c, d) \rightarrow (c^{\prime}, d^{\prime})&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g: d \rightarrow d^{\prime} \in D&lt;/math&gt; တို့ဖြစ်ကြသည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များကို ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) အသီးသီး သတ်မှတ်သည်။

== ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (Opposite Category) ==

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (opposite category)''' &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*'''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; တွင်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအတိုင်း တူညီစွာ ပါဝင်သည်။

*'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်
 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y \in \text{C}^{\text{op}} \Leftrightarrow f: Y \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ကျန်ရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်-

*&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}&lt;/math&gt; သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}:X\rightarrow X&lt;/math&gt;  ဖြစ်သည်။

*'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition)''' ကို သတ်မှတ်ရာတွင် &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ &lt;math&gt;g, f&lt;/math&gt; တွဲ ပေါင်းစပ်နိုင်မှသာ &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f^{\text{op}}, g^{\text{op}}&lt;/math&gt; ကို ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီမှသာ ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။  ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို &lt;math&gt;g^{\text{op}} f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသည်။

 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y, g^{\text{op}}: Y \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}} \quad \rightsquigarrow \quad g^{\text{op}}f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}: X \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\qquad \qquad \qquad \Updownarrow \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \Updownarrow&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;g: Z \rightarrow Y, f: Y \rightarrow X \in \text{C} \qquad \quad \rightsquigarrow \qquad \quad fg: Z \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း ရေးသားခဲ့ဖူးသည်မှာ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွက် မည်သည့် နဂိုမှန်အဆို၏ ဒွန်တွဲမှု (duality) မဆိုသည်လည်း နဂိုမှန်အဆိုတစ်ခု ဖြစ်သည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုနှင့်ပတ်သက်သော မည်သည့်အဆိုကိုမဆို ၎င်းကတ်တဂိုရီ၏ နဂိုမှန်အဆိုများမှ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါက ၎င်း၏ ဒွန်တွဲအဆိုကိုလည်း ကောက်ချက်ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

== အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (Slice Categories) ==

အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (slice categories) ကို &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: c \rightarrow y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;g = hf&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: y \rightarrow c&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;f = gh&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

&lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှနေ၍ &lt;math&gt;C/c := (c/(C^{op}))^{op}&lt;/math&gt; ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; သည်လည်း ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။

== ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ (Comma category) ==
ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{D} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G \colon \mathsf{E} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တို့ ပေးထားသော '''ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;F \downarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;(d \in \mathsf{D}, e \in \mathsf{E}, f \colon Fd \to Ge \in \mathsf{C})&lt;/math&gt; ဟူသော သုံးခုတွဲ (triples) များ။

*&lt;math&gt;(d, e, f)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(d', e', f')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် &lt;math&gt;f' \cdot Fh = Gk \cdot f&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲများ &lt;math&gt;(h \colon d \to d', k \colon e \to e')&lt;/math&gt; 

== အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements) ==
လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x) = x'&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ (forgetful functor) &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ ဤမေ့လျော့ဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; မှ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; ကို ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးသည်။

== ဆန့်ကျင်ဘက်ဖန်တာ၏ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements of a contravariant functor) ==
ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C}^{\mathrm{op}} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x') = x&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင်လည်း ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းသည် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း ပုံဖော်ပေးသည်။

== ကတ်တဂိုရီ ဥပမာများ ==

*'''Quiver''': ကွီဗာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော ကွီဗာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

* '''Set''': အစုများ (sets) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များ (functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်  သတ်မှတ်သည်။

*'''Top''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Man''': ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများကို (smooth manifolds) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Meas''': အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်းများကို (measurable spaces) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များကို (measurable functions) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Poset''': တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကို (partially-ordered sets) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;\textbf{hTop}&lt;/math&gt;''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် ဟွမ်း-အစုများ (Hom sets) အဖြစ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y) = [X, Y]&lt;/math&gt; သတ်မှတ်သည်။ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစား (homotopy class) များအားလုံး ပါဝင်သည့် မိသားစုကို &lt;math&gt;[X, Y]&lt;/math&gt; ဖြင့် ဖော်ပြသည်။

*'''&lt;math&gt;Set_{*}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Top_{*}&lt;/math&gt;''':  အခြေခံအမှတ် (basepoint) သတ်မှတ်ထားသော အစုများ သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ကို မပြောင်းလဲစေသော (အဆက်မပြတ်) ဖန်ရှင်များ (basepoint-preserving (continuous) functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Group''': အုပ်စုများ (groups) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်သတ်မှတ်သည်။

*'''Ring''': ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော ကွင်းများ (associative and unital rings) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (ring homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''&lt;math&gt;Mod_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် ဘယ် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-[[မော်ဂျူး]]များကို (left R-modules) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Ch_{R}&lt;/math&gt;''': &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးများ၏ ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (chain complexes) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချိတ်တန်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt; သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; မှ တန်ဖိုးများပါရှိသော &lt;math&gt;m \times n&lt;/math&gt; ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ထပ်တူရကိန်းအုံများသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။

*'''BG''' (ကတ်တဂိုရီဖြစ် အုပ်စု): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် ယေဘုယျအားဖြင့် မိုနွိုက် (monoid) တစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;BG&lt;/math&gt; ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစုဝင်များ မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်သည်။

*'''Graph''': ရိုးရှင်းသော ဂရပ်များကို (simple graphs) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဂရပ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီ''' (Discrete category): အစုတစ်ခုကို ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ၎င်းတွင် အစုဝင်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သည် ။ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော ကတ်တဂိုရီကို တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီဟု ခေါ်သည် ။

== မော်ဖစ်ဇင် အမျိုးအစားများ (Types of Morphisms) ==
*'''မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ (parallel morphisms) &lt;math&gt;h,k: w\rightrightarrows x&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;fh=fk&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;h,k: y\rightrightarrows z&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;hf=kf&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အပီမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;gf=1_X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;fg=1_Y&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g: Y\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို '''အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ (isomorphic objects)''' ဟု သတ်မှတ်ပြီး သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;X \cong Y&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

*'''အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (Endomorphism):''' အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တူညီသော မော်ဖစ်ဇင်ကို အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (Automorphism):''' အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်သော အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပိုင်း နှင့် ရုပ်သိမ်းခြင်း (Section and Retraction):''' &lt;math&gt;   x\overset{s}{\longrightarrow} y \overset{r}{\longrightarrow} x&lt;/math&gt;  တို့သည် မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;rs=1_{x}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို '''အပိုင်း (section)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို '''ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ၏ ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း အပီမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်များ (one-sided inverses) ရှိနေခြင်းကို အသိအမှတ်ပြုသောအားဖြင့် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (split monomorphism) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

Set ကတ်တဂိုရီအတွင်း၌ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (injective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့အတူပင် Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (surjective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့ကြောင့် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များ နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များကို အင်ဂျက်တစ်နှင့် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင် သဘောတရားများ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအဖြစ် ရှုမြင်သင့်သည်။ လက်တွေ့တွင် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထုများ၌ အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကြားရှိ အင်ဂျက်တစ် သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည့် မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော ကတ်တဂိုရီများ၌ပင်လျှင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားများသည် ပိုမို၍ ယေဘုယျကျနိုင်သည်။ အခြေခံဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်သော မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) ရှိသည်။ ထို့အတူ ၎င်း၏ အခြေခံဖန်ရှင်သည် ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်သော အပီမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ လည်း ရှိသည်။

'''ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို''' (axiom of choice) ကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းများဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ ''Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် အပီမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဖြစ်သည်'' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

=== မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဒွန်တွဲမှု (Properties and Duality) ===
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် အပီမော်ဖစ်ဇင်  ဖြစ်လျှင်နှင့်မှသာလျှင်(if and only if)  ၎င်းသည် ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; တွင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (by duality) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် အပီမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; အား မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်စေသော မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် monic) ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် epic) ဖြစ်သည်။
*မည်သည့်ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည်လည်း  ကတ်တဂိုရီပိုင်း တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။
*ဖီးလ်ဒ် (Field) ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ 
*ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများ (unital rings) ၏ ကတ်တဂိုရီဖြစ်သော Ring တွင် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) &lt;math&gt;i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{Q}&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ရော အပီမော်ဖစ်ဇင်ပါ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) မဟုတ်ပေ။

=== အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှုများ (Isomorphism Equivalences) ===

အောက်ဖော်ပြပါ အဆိုများသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီသည် (equivalent)

*(i) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။
*(ii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (postcomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) &lt;math&gt;f_{*}:C(c,x)\rightarrow C(c,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။
*(iii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (precomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း &lt;math&gt;f^{*}:C(y,c)\rightarrow C(x,c)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။

ဤအခြေအနေတွင် &quot;ဘိုင်ဂျက်ရှင်း&quot; နှင့် &quot;အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရများသည် သင်္ချာသဘောတရားအရ အဓိပ္ပာယ်တူညီကြသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများပင် ဖြစ်သည်။  &lt;math&gt;C(c,x)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C(c,y)&lt;/math&gt; တို့သည် ဟွမ်း-အစုများ (hom-sets) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အရာဝတ္ထုနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သည့် အစုများဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f_{*}&lt;/math&gt; သည် အစုတစ်ခုမှ အခြားအစုတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ 

== ဖန်တာ (Functor) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ကြားရှိ ဖန်တာ (functor) &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc \rightarrow Fc^{\prime} \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ပစ်မှတ်အပေါ်  အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

=== နဂိုမှန်အဆိုများ ===

အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို (functoriality axioms) နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Fg \cdot Ff = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

မှတ်ချက်။  ဤသတ်မှတ်ချက်ပါ ဖန်တာသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ လားရာကို မပြောင်းလဲစေသောကြောင့် ၎င်းကို '''လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor)''' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။

*'''ဖန်တာများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ထိန်းသိမ်းထားသည်''' (Functors preserve isomorphisms)။ ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မည်သည့် ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; မဆိုအတွက် ၎င်း၏ပုံရိပ် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်း၌ ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Fg&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖန်တာအားလုံး၏ အလွန်အရေးပါသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုဖြစ်သည်။

=== ဖန်တာ အမျိုးအစားများ ===
*'''သစ္စာရှိဖန်တာ (Faithful functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည်  [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို သစ္စာရှိဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ပြည့်ဝဖန်တာ (Full functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို ပြည့်ဝဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (Essentially surjective functor on objects):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{D}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;d \in \mathsf{D}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Fc&lt;/math&gt; တို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်စေမည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုဖန်တာကို အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော သစ္စာရှိဖန်တာတစ်ခုကို ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အရင်းအမြစ် ကတ်တဂိုရီအား ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ၏ ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။
*'''အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း (Full embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) ကို အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်း၏အရင်းအမြစ်သည် ပစ်မှတ်၏ ပြည့်ဝသော ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းသည်။

== ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (Contravariant Functor) ==

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C^{\text{op}} \rightarrow D&lt;/math&gt; သာဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc^{\prime} \rightarrow Fc \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် သို့မဟုတ် အရင်းအမြစ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

=== နဂိုမှန်အဆိုများ ===
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Ff \cdot Fg = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

== ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Represented Functor) ==

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်ပါက မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုထားသော ဖန်တာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ အတွဲကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်-

 &lt;math&gt;C(c, -): C \rightarrow Set&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;C(-, c): C^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt;

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(c, x)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (postcomposition function) &lt;math&gt;f_{*}: C(c, x) \rightarrow C(c, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (precomposition function) &lt;math&gt;f^{*}: C(y, c) \rightarrow C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

== နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Two-sided Represented Functor) ==

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီဖြစ်ပါက '''နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (two-sided represented functor)''' &lt;math&gt;C(-, -): C^{op} \times C \rightarrow Set&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိသည်။

*အရာဝတ္ထုစုံတွဲ &lt;math&gt;(x, y)&lt;/math&gt; ကို ဟွမ်း-အစု (hom-set) &lt;math&gt;C(x, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f: w \rightarrow x&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;h: y \rightarrow z&lt;/math&gt; တို့ကို အောက်ပါ ဖန်ရှင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်-

 &lt;math&gt;C(x, y) \xrightarrow{h \cdot - \cdot f} C(w, z)&lt;/math&gt;
 &lt;math&gt;g \mapsto hgf&lt;/math&gt;

၎င်းသည် &lt;math&gt;g: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို ယူ၍ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  နှင့် &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  တို့ကို ပြုလုပ်ကာ &lt;math&gt;hgf: w \rightarrow z&lt;/math&gt; ကို ရရှိစေသည်။ ဤသတ်မှတ်ပေးမှုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ တို့ပြည့်စုံ၍  '''နှစ်ထပ်ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (bifunctorial)''' ဖြစ်သည်။

== ပုံကြမ်း (Diagram) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တစ်ခုရှိ ပုံကြမ်း (diagram) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F:J\rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် (domain) ကို ပုံကြမ်း၏ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (indexing category of the diagram) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပုံကြမ်းတစ်ခုသည် ဖန်တာတစ်ခုသာ ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီထက် ပိုမိုသေးငယ်သောအခါ ထိုဖန်တာကို ပုံကြမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) ဖြစ်ပါက ထိုပုံကြမ်းကို သေးငယ်သော ပုံကြမ်းဟု သတ်မှတ်သည်။

== ဖန်တာ ဥပမာများ ==

*'''အခြေခံအုပ်စု (Fundamental Group):''' အခြေခံအုပ်စုကို ဖန်တာ &lt;math&gt;\pi_{1}: Top_* \rightarrow Group&lt;/math&gt; တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ပါသော ရပ်ဝန်းများကြားရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် &lt;math&gt;f:(X,x)\rightarrow(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{*}:\pi_{1}(X,x)\rightarrow \pi_{1}(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဖန်တာ &lt;math&gt;X: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အပေါ် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်ကို တိကျစွာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;C = Set&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အစု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-set) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;C = Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-representation) ဟုခေါ်သည်။
*'''ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (Chain Complexes):''' ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f_{\bullet}:C_{\bullet}\rightarrow C_{\bullet}^{\prime}&lt;/math&gt; တွင် မည်သည့် &lt;math&gt;n\in\mathbb{Z}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;df_{n}=f_{n-1}d&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{n}:C_{n}\rightarrow C_{n}^{\prime}&lt;/math&gt; များ စုစည်းပါဝင်သည်။ ယင်းအပေါ်အခြေခံ၍ အောက်ပါ ဖန်တာများကို ထပ်မံသတ်မှတ်နိုင်သည်-
** '''စက်ဝိုင်းပုံများ (Cycles, &lt;math&gt;Z_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;Z_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;Z_{n}C_{\bullet}=\ker(d:C_{n}\rightarrow C_{n-1})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-စက်ဝိုင်းပုံ (n-cycle) များကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''နယ်နိမိတ်များ (Boundaries, &lt;math&gt;B_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;B_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;B_{n}C_{\bullet}=\text{im}(d:C_{n+1}\rightarrow C_{n})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-နယ်နိမိတ် (n-boundary) ကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''ဟိုမိုလော်ဂျီ (Homology, &lt;math&gt;H_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;H_{n}&lt;/math&gt; သည် n ကြိမ်မြောက် ဟိုမိုလော်ဂျီ (nth homology) ကို &lt;math&gt;H_{n}C_{\bullet}:=Z_{n}C_{\bullet}/B_{n}C_{\bullet}&lt;/math&gt; အဖြစ် တွက်ချက်ပေးသည်။
*'''ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း (Dual Vector Space):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;(-)^{*}:Vect_{\mathbb{K}}^{\text{op}}\rightarrow Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt;  သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^{*}=\text{Hom}(V,\mathbb{K})&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*'''Spec (ရောင်စဉ်):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Spec}: CRing^{\text{op}}\rightarrow Top&lt;/math&gt; သည် ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ကို ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology) တပ်ဆင်ထားသော ၎င်း၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) အစု &lt;math&gt;\text{Spec}(R)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*'''ပါဝင်မှု နှင့် မေ့လျော့ ဖန်တာများ (Inclusion and Forgetful Functors):''' ဖွဲ့စည်းပုံများကို ထည့်သွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ချန်လှပ်ခြင်း  ပြုလုပ်သော အောက်ပါ အခြေခံ ဖန်တာများလည်း ရှိသည်-
** &lt;math&gt;I: Ab \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ပါဝင်မှု ဖန်တာ - inclusion functor)
** &lt;math&gt;U: Ring \rightarrow Ab&lt;/math&gt; (မြှောက်ခြင်းကို ချန်လှပ်ထားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ - forgetful functor)
** &lt;math&gt;(-)^{\times}: Ring \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ယူနစ်များ၏ အုပ်စုထုတ်ယူသော ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Ring \rightarrow Rng&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Field \rightarrow Ring&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;U: Mod_R \rightarrow Ab&lt;/math&gt; (မေ့လျော့ ဖန်တာ)

=== ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ အသုံးချမှုများ (Applications of Functoriality) ===

ဖန်တာဖြစ်တည်မှု သဘောတရားသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖြေရှင်းရခက်ခဲသော ပြဿနာများကို ရိုးရှင်းသော အက္ခရာသင်္ချာ ပြဿနာများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးနိုင်သည်။ ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ '''ဘရောင်းဝါး အထိုင်မှတ် သီအိုရမ်''' (Brouwer Fixed Point Theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော အပိတ်ပြား (2-dimensional disk) &lt;math&gt;D^2&lt;/math&gt; ၏ မည်သည့် အဆက်မပြတ် [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]]မဆိုတွင် အထိုင်မှတ်တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါရှိရမည်ဟု အဆိုပါသီအိုရမ်က ဆိုသည်။ အခြေခံအုပ်စု (&lt;math&gt;\pi_1&lt;/math&gt;) ဖန်တာကို အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction) မဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို ချေပသက်သေပြခြင်းအားဖြင့် ဖန်တာများ မည်မျှစွမ်းအားကြီးကြောင်းကို ဤသီအိုရမ်က မီးမောင်းထိုးပြသည်။


== ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism of Categories) ==

သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ်နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော်လည်း သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်ပေ။ 

ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများ (large categories) နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့်  ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်နေလောက်အောင် ကြီးမားနေခြင်းမျိုး မဖြစ်သင့်သဖြင့် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထုများသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤနည်းအားဖြင့်  ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်မှုမှ ချန်လှပ်ထားခံရသည်။

ပါဝင်မှု ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Cat} \hookrightarrow \text{CAT}&lt;/math&gt; တစ်ခု တစ်ဖက်တွင် ရှိသော်လည်း အခြားတစ်ဖက်သို့ ပြန်သွားသည့် ဖန်တာ မရှိပါ။

&lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; တွင်  '''ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism of categories)''' သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန် ဖန်တာ (inverse functors) အတွဲ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းများဖြစ်သော &lt;math&gt;GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;FG&lt;/math&gt; တို့သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာများ နှင့် အသီးသီး ညီမျှရမည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများနှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများကြား ဘိုင်ဂျက်ချင်း (bijection) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ချင်း ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation) ==

သဘာဝကျမှု (naturality) ကို ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုဖြင့် ရှင်းပြနိုင်သည်။ အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^*&lt;/math&gt; နှင့် လည်းကောင်း ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် &lt;math&gt;V^{**}&lt;/math&gt; နှင့် လည်းကောင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ သို့သော် &lt;math&gt;V \cong V^*&lt;/math&gt; ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်အတွက် အခြေအစု (basis) တစ်ခုကို အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ရန် လိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းသည် သဘာဝမကျပေ။ ယင်းနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် &lt;math&gt;V \cong V^{**}&lt;/math&gt; ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းကို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် ဖန်တာများ (parallel functors) &lt;math&gt;F,G: C \rightrightarrows D&lt;/math&gt; တို့အတွက် '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မြား (arrow) &lt;math&gt;\alpha_c: Fc \rightarrow Gc&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ ထိုမြားများ စုစည်းမှုသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ '''အစိတ်အပိုင်းများ (components)'''  ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c'&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ စတုရန်းကို အောက်ဖော်ပြပါအတိုင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ 

            [[File:Commutative diagram.png|Commutative diagram.png]]

တစ်နည်းအားဖြင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် &lt;math&gt;\alpha_{c'} \cdot Ff = Gf \cdot \alpha_c: Fc \rightarrow Gc'&lt;/math&gt; ဟူသော ဘုံတူညီသည့် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (common composite) တစ်ခု ရှိသည်။

=== သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Natural Isomorphism) ===

'''သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစိတ်အပိုင်း &lt;math&gt;\alpha_c&lt;/math&gt; တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီဖြစ်နေသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ကို &lt;math&gt;\alpha: F \cong G&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည်။

=== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဥပမာများ ===
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်နှစ်ခုကို ဖန်တာများဖြစ်သည့် &lt;math&gt;X, Y: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်ဆိုပါစို့။ ထိုဖန်တာနှစ်ခုကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အချိုးညီ ပုံဖော်မှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-equivariant map) တစ်ခု တိကျစွာဖြစ်သည်။
*'''ဂဏန်းသင်္ချာအား ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (Categorification of arithmetic): သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် အခြေခံ ဂဏန်းသင်္ချာကို ရှင်းပြနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;a^{b+c} = a^b \times a^c&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော ရင်းနှီးပြီးသား ဂဏန်းသင်္ချာ နိယာမများသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် အစုများကြားရှိ &lt;math&gt;A^{B+C} \cong A^B \times A^C&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အခြေခံသင်္ချာအတွက် မည်သို့ အုတ်မြစ်ချပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။

==အညွှန်း==
{{reflist}}

==ကိုးကား==
*{{citation
|last = Riehl
|first = Emily
|title = Category Theory in Context
|date = 2016 
|publisher = Dover
|url = https://books.google.com/books?id=6B9MDgAAQBAJ
|isbn = 9780486809038
}}
* {{citation
| last1 = Eilenberg
| first1 = S.
| last2 = Mac Lane
| first2 = S.
| title = General theory of natural equivalences
| journal = Transactions of the American Mathematical Society
| volume = 58
| pages = 231–294
| year = 1945
}}
* {{citation
| last1 = Cartan
| first1 = H.
| last2 = Eilenberg
| first2 = S.
| title = Homological Algebra
| publisher = Princeton University Press
| place = Princeton
| year = 1956
}}
* {{Citation
| last = Spivak
| first = David
| title = 18.S996 Category Theory for Scientists, Spring 2013
| date = 2013
| work = MIT OpenCourseWare
| access-date = February 2, 2015
| url = http://ocw.mit.edu/courses/mathematics/18-s996-category-theory-for-scientists-spring-2013/#
}}
{{refend}}
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သင်္ချာ]]


{{သင်္ချာ-stub}}</text>
      <sha1>bhgf9qck0mofhpvtzup087c3dmjr2ww</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026934</id>
      <parentid>1026933</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T20:20:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <origin>1026934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96663" sha1="1pwb4n216o9nqsd67g6br2xbjcv89gw" xml:space="preserve">[[File:Commutative diagram for morphism.svg|right|thumb|200px
|အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Z&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် မော်ဖစ်ဇင်&lt;math&gt;g \circ f&lt;/math&gt;  အား ဖော်ပြထားသော ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း '''(commutative diagram)''']]
'''ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ''' (category theory) သည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခြုံငုံလေ့လာသည့် ယေဘုယျ သင်္ချာသီအိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်။

ဤသီအိုရီသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများစွာကို မြားပုံကြမ်းများ (diagrams of arrows) အမျိုးမျိုး အသုံးပြု၍ ဖော်ပြနိုင်သည်ဟူသော အယူအဆအပေါ် အခြေခံသည်။ ဤသို့ အလွန်ယေဘုယျကျသော အခြေအနေတွင် လေ့လာခြင်းကြောင့် သင်္ချာပညာရပ်ရှိ ဘုံတူသော တည်ဆောက်ပုံများနှင့် ပုံစံများကို ပိုမိုနားလည်သဘောပေါက်စေသည်။ သို့ကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများအကြားရှိ ဆင်တူသော သဘောတရားများကို စုစည်းလေ့လာနိုင်စေသည်။ အစောပိုင်း ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အုပ်စု ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology)၊ လီအက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (Lie algebra cohomology) နှင့် ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (associative algebra cohomology) တို့အား သင့်လျော်သော [[မော်ဂျူး]] ကတ်တဂိုရီ (suitable module category) တစ်ခုတွင်  ဆင်းသက်ဖန်တာများ (derived functors) အဖြစ် ပြန်လည်ပုံဖော်ခဲ့နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Cartan|Eilenberg|1956}}

ကတ်တဂိုရီများကို ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့် ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) တို့၏ စာတမ်းတစ်ခု၌ စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ {{sfn|Eilenberg|Mac Lane|1945}}  အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ ထိုခေတ်အခါက နယ်ပယ်အသီးသီးနှင့် အထူးသဖြင့် [[အက္ခရာသင်္ချာသုံးတိုပေါ်လော်ဂျီ|အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (algebraic topology) ရှိ စာတမ်းများစွာတွင် အလွတ်သဘော အသုံးပြုနေကြသော &quot;သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း&quot; (natural transformation) ဟူသည့် သဘောတရားကို ပုံစံတကျ သတ်မှတ်ပေးရန်ဖြစ်သည်။ မက်လိန်း၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော &lt;math&gt;Ext(\mathbb{Z}[\frac{1}{p}]/\mathbb{Z},\mathbb{Z})\cong\mathbb{Z}_{p}&lt;/math&gt; သည် တိကျသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းတစ်ခု (topological space) ၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ (homology) နှင့် ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အိုင်လန်ဘာ့ဂ်က သတိပြုမိရာမှ ဤသီအိုရီ စတင်မွေးဖွားလာခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရပ်ဝန်းမှာ [[P-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း|&lt;math&gt;p&lt;/math&gt;-အခြေခံကိန်း]] ဆော်လီနွိုက် (p-adic solenoid) ၏ &lt;math&gt;3&lt;/math&gt;-စက်လုံးမျက်နှာပြင် (3-sphere) ဖြည့်စွက်စု (complement) ဖြစ်သည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများကို ဆက်စပ်ပေးသော စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ် (universal coefficient theorem) ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိစေခဲ့သည်။ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (direct or inverse limits) မှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်ထားသော ရပ်ဝန်းများဆီသို့ ဤသီအိုရမ်ကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ရန်အတွက် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် နှင့် မက်လိန်း တို့သည် စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်၏ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (exact sequence) ရှိ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (homomorphism) များ မှာ &quot;သဘာဝကျကြောင်း&quot; (natural) သက်သေပြရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သဘာဝကျခြင်း ဆိုသည်မှာ အလိုရှိသလို (arbitrary) ရွေးချယ်မှုများ မပါဝင်ဘဲ သတ်မှတ်ထားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခေါ်ဆိုသည့် အရပ်သုံးစကားတစ်ရပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) နှင့် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် (double dual) တို့ကြားရှိ ပုံမှန်အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (canonical isomorphism) သည် မည်သည့် အခြေအစု (basis) ကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရလဒ်များကို ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနိုင်ရန်အတွက် ဤပင်ကိုယ်သိစိတ် (intuition) ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည် (formalise) ။ ကိုဩဒိနိတ် ကင်းစင်သော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) များကို ဦးစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည် ။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်(source) နှင့် ပစ်မှတ် (target) တို့ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်ရန် ဖန်တာ (functor) များ ကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖန်တာများ အလုပ်လုပ်ဆောင်မည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို သတ်မှတ်ပေးနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီများ ကို နောက်ဆုံးတွင် တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။

နောက်ပိုင်းတွင် ဤသီအိုရီသည် သူ့သဘောသူဆောင်၍ တစတစ ကျယ်ပြန့်လာရာ ယခုအခါတွင် မျက်မှောက်ခေတ် သင်္ချာနှင့် [[သဘောတရားရေးရာ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]တို့တွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အဓိကကျသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာပြီး၊ ၎င်းကို သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒတွင်လည်း အသုံးပြုလာကြသည်။ သိပ္ပံဘာသာရပ် အသီးသီးရှိ တည်ဆောက်ပုံအမျိုးမျိုး၏ ဘုံတူညီမှုများကို ဖော်ပြသည့် ဘာသာစကားအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၎င်း ဘုံတည်ဆောက်မှုများကို ပုံစံတကျ (formal) ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုလာကြသည်။{{sfn|Spivak|2013}}

'''ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ (Higher categories)''' ၏ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည့် '''2-ကတ်တဂိုရီ (2-category)''' အကြောင်းကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|2-ကတ်တဂိုရီ]] တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။

==အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်==
'''ကတ်တဂိုရီ (category)''' တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

* '''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;X, Y, Z, \dots&lt;/math&gt; စသည့် အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတစ်ခု။

* '''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;f, g, h, \dots&lt;/math&gt; စသည့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုတစ်ခု။

မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''အရင်းအမြစ် (domain)''' နှင့် '''ပစ်မှတ် (codomain)''' အရာဝတ္ထုများ သတ်သတ်မှတ်မှတ်ပါရှိသည်။ သင်္ကေတအရ &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; တွင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် အရင်းအမြစ် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် ပစ်မှတ် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့၏ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် ကိုယ်စားပြုသည်။ 

အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းတွင်  '''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) '''&lt;math&gt;1_{X}:X\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ အသီးသီး သတ်သတ်မှတ်မှတ်ရှိသည်။

&lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်တို့ ထပ်တူညီပြီး ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ဟုခေါ်သော '''ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (composite morphism)''' တစ်ခု ရှိသည်။

ထို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီပြီး ၎င်း၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် တူညီသည်။

(မှတ်ချက်။ ဤတွင် &quot;domain&quot; နှင့် &quot;codomain&quot; တို့ကို ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ &quot;အရင်းအမြစ်စု&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်စု&quot; အစား &quot;စု&quot; (set) နောက်ဆက်တွဲကို ချန်၍ &quot;အရင်းအမြစ်&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်&quot; ဟုသာ အသုံးပြုထားသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီရှိ အရာဝတ္ထု (object) များသည် အစုများသာ ဖြစ်ရန်မလိုအပ်ဘဲ အခြားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ &quot;စု&quot; ဟု ထည့်သွင်းခေါ်ဆိုခြင်းသည် အစုသီအိုရီ (set theory) ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို သွယ်ဝိုက်သက်ရောက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ချန်လှပ်အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။)

=== နဂိုမှန်အဆိုများ (Axioms) ===
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

* မည်သည့် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;1_{Y}f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;f1_{X}&lt;/math&gt; တို့ နှစ်ခုလုံးသည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် ညီမျှသည်။
* ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခု &lt;math&gt;f, g, h&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သည့် &lt;math&gt;h(gf)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;(hg)f&lt;/math&gt; တို့သည် တူညီပြီး ၎င်းတို့ကို &lt;math&gt;hgf&lt;/math&gt; ဟု တူတူသတ်မှတ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းနိယာမသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unital)''' တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ကွီဗာ''' (quiver) ခေါ် လားရာပြဂရပ် (directed graph) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည် ။ ၎င်းတွင် မျဉ်းပြိုင်မြားများ (parallel arrows) နှင့် ကွင်းပိတ်များ (loops) ပါဝင်နိုင်သည် ။ 

== ဂရုပွိုက် (Groupoid) ==

'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု (group) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''အခြေခံ ဂရုပွိုက် (fundamental groupoid)''' &lt;math&gt; \Pi_{1}X&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ၏ အမှတ်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အစွန်းမှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော လမ်းကြောင်းများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစားများ (endpoint-preserving homotopy classes of paths)''' ဖြစ်သည်။

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက် (maximal groupoid)''' တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများအားလုံး ပါဝင်ပြီး အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည့် မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) နှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin_{iso}&lt;/math&gt; သည် အဆုံးရှိအစုများနှင့် ဖန်ရှင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin&lt;/math&gt; ၏ '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက်ပိုင်း (maximal subgroupoid)''' ဖြစ်သည်။ ဤဂရုပွိုက်ကို သဘာဝကိန်းများ၏ '''ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း (categorification)''' တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။

== သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Small Category) နှင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Locally Small Category) ==

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ မော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစု (set) တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ 

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;x, y&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ၎င်းတို့ကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category)''' ဟု ခေါ်သည်။

ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;C(X, Y)&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y)&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ ဤစုစည်းမှုကို '''ဟွမ်း-အစု''' (hom-set) ဟု ခေါ်ဆိုသည် ။ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အလွန်အသုံးဝင်သောကြောင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မသေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအတွက်မဆို ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည် ။

== ကတ်တဂိုရီပိုင်း (Subcategory) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တစ်ခုကို  &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of morphisms) တို့ကို ကန့်သတ်ယူဆောင်၍ သတ်မှတ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းသည် အောက်ဖော်ပြပါ အချက်အလက်များကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-
* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု၏ ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

== ကတ်တဂိုရီ မြှောက်လဒ် (Product Category) ==

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်းတို့၏ '''မြှောက်လဒ် ကတ်တဂိုရီ (product category)''' &lt;math&gt;C \times D&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ 
*၎င်း၏ အရာဝတ္ထုများသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) &lt;math&gt;(c, d)&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ကာ &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်များသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ &lt;math&gt;(f, g): (c, d) \rightarrow (c^{\prime}, d^{\prime})&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g: d \rightarrow d^{\prime} \in D&lt;/math&gt; တို့ဖြစ်ကြသည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များကို ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) အသီးသီး သတ်မှတ်သည်။

== ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (Opposite Category) ==

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (opposite category)''' &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*'''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; တွင်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအတိုင်း တူညီစွာ ပါဝင်သည်။

*'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်
 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y \in \text{C}^{\text{op}} \Leftrightarrow f: Y \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ကျန်ရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်-

*&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}&lt;/math&gt; သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}:X\rightarrow X&lt;/math&gt;  ဖြစ်သည်။

*'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition)''' ကို သတ်မှတ်ရာတွင် &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ &lt;math&gt;g, f&lt;/math&gt; တွဲ ပေါင်းစပ်နိုင်မှသာ &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f^{\text{op}}, g^{\text{op}}&lt;/math&gt; ကို ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီမှသာ ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။  ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို &lt;math&gt;g^{\text{op}} f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသည်။

 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y, g^{\text{op}}: Y \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}} \quad \rightsquigarrow \quad g^{\text{op}}f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}: X \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\qquad \qquad \qquad \Updownarrow \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \Updownarrow&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;g: Z \rightarrow Y, f: Y \rightarrow X \in \text{C} \qquad \quad \rightsquigarrow \qquad \quad fg: Z \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း ရေးသားခဲ့ဖူးသည်မှာ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွက် မည်သည့် နဂိုမှန်အဆို၏ ဒွန်တွဲမှု (duality) မဆိုသည်လည်း နဂိုမှန်အဆိုတစ်ခု ဖြစ်သည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုနှင့်ပတ်သက်သော မည်သည့်အဆိုကိုမဆို ၎င်းကတ်တဂိုရီ၏ နဂိုမှန်အဆိုများမှ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါက ၎င်း၏ ဒွန်တွဲအဆိုကိုလည်း ကောက်ချက်ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

== အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (Slice Categories) ==

အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (slice categories) ကို &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: c \rightarrow y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;g = hf&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: y \rightarrow c&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;f = gh&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

&lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှနေ၍ &lt;math&gt;C/c := (c/(C^{op}))^{op}&lt;/math&gt; ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; သည်လည်း ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။

== ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ (Comma category) ==
ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{D} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G \colon \mathsf{E} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တို့ ပေးထားသော '''ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;F \downarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;(d \in \mathsf{D}, e \in \mathsf{E}, f \colon Fd \to Ge \in \mathsf{C})&lt;/math&gt; ဟူသော သုံးခုတွဲ (triples) များ။

*&lt;math&gt;(d, e, f)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(d', e', f')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် &lt;math&gt;f' \cdot Fh = Gk \cdot f&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲများ &lt;math&gt;(h \colon d \to d', k \colon e \to e')&lt;/math&gt; 

== အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements) ==
လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x) = x'&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ (forgetful functor) &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ ဤမေ့လျော့ဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; မှ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; ကို ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးသည်။

== ဆန့်ကျင်ဘက်ဖန်တာ၏ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements of a contravariant functor) ==
ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C}^{\mathrm{op}} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x') = x&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင်လည်း ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းသည် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း ပုံဖော်ပေးသည်။

== ကတ်တဂိုရီ ဥပမာများ ==

*'''Quiver''': ကွီဗာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော ကွီဗာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

* '''Set''': အစုများ (sets) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များ (functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်  သတ်မှတ်သည်။

*'''Top''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Man''': ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများကို (smooth manifolds) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Meas''': အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်းများကို (measurable spaces) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များကို (measurable functions) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Poset''': တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကို (partially-ordered sets) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;\textbf{hTop}&lt;/math&gt;''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် ဟွမ်း-အစုများ (Hom sets) အဖြစ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y) = [X, Y]&lt;/math&gt; သတ်မှတ်သည်။ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစား (homotopy class) များအားလုံး ပါဝင်သည့် မိသားစုကို &lt;math&gt;[X, Y]&lt;/math&gt; ဖြင့် ဖော်ပြသည်။

*'''&lt;math&gt;Set_{*}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Top_{*}&lt;/math&gt;''':  အခြေခံအမှတ် (basepoint) သတ်မှတ်ထားသော အစုများ သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ကို မပြောင်းလဲစေသော (အဆက်မပြတ်) ဖန်ရှင်များ (basepoint-preserving (continuous) functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Group''': အုပ်စုများ (groups) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်သတ်မှတ်သည်။

*'''Ring''': ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော ကွင်းများ (associative and unital rings) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (ring homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''&lt;math&gt;Mod_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် ဘယ် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-[[မော်ဂျူး]]များကို (left R-modules) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Ch_{R}&lt;/math&gt;''': &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးများ၏ ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (chain complexes) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချိတ်တန်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt; သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; မှ တန်ဖိုးများပါရှိသော &lt;math&gt;m \times n&lt;/math&gt; ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ထပ်တူရကိန်းအုံများသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။

*'''BG''' (ကတ်တဂိုရီဖြစ် အုပ်စု): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် ယေဘုယျအားဖြင့် မိုနွိုက် (monoid) တစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;BG&lt;/math&gt; ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစုဝင်များ မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်သည်။

*'''Graph''': ရိုးရှင်းသော ဂရပ်များကို (simple graphs) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဂရပ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီ''' (Discrete category): အစုတစ်ခုကို ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ၎င်းတွင် အစုဝင်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သည် ။ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော ကတ်တဂိုရီကို တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီဟု ခေါ်သည် ။

== မော်ဖစ်ဇင် အမျိုးအစားများ (Types of Morphisms) ==
*'''မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ (parallel morphisms) &lt;math&gt;h,k: w\rightrightarrows x&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;fh=fk&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;h,k: y\rightrightarrows z&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;hf=kf&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အပီမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;gf=1_X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;fg=1_Y&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g: Y\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို '''အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ (isomorphic objects)''' ဟု သတ်မှတ်ပြီး သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;X \cong Y&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

*'''အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (Endomorphism):''' အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တူညီသော မော်ဖစ်ဇင်ကို အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (Automorphism):''' အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်သော အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပိုင်း နှင့် ရုပ်သိမ်းခြင်း (Section and Retraction):''' &lt;math&gt;   x\overset{s}{\longrightarrow} y \overset{r}{\longrightarrow} x&lt;/math&gt;  တို့သည် မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;rs=1_{x}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို '''အပိုင်း (section)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို '''ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ၏ ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း အပီမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်များ (one-sided inverses) ရှိနေခြင်းကို အသိအမှတ်ပြုသောအားဖြင့် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (split monomorphism) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

Set ကတ်တဂိုရီအတွင်း၌ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (injective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့အတူပင် Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (surjective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့ကြောင့် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များ နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များကို အင်ဂျက်တစ်နှင့် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင် သဘောတရားများ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအဖြစ် ရှုမြင်သင့်သည်။ လက်တွေ့တွင် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထုများ၌ အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကြားရှိ အင်ဂျက်တစ် သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည့် မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော ကတ်တဂိုရီများ၌ပင်လျှင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားများသည် ပိုမို၍ ယေဘုယျကျနိုင်သည်။ အခြေခံဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်သော မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) ရှိသည်။ ထို့အတူ ၎င်း၏ အခြေခံဖန်ရှင်သည် ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်သော အပီမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ လည်း ရှိသည်။

'''ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို''' (axiom of choice) ကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းများဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ ''Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် အပီမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဖြစ်သည်'' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

=== မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဒွန်တွဲမှု (Properties and Duality) ===
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် အပီမော်ဖစ်ဇင်  ဖြစ်လျှင်နှင့်မှသာလျှင်(if and only if)  ၎င်းသည် ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; တွင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (by duality) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် အပီမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; အား မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်စေသော မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် monic) ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် epic) ဖြစ်သည်။
*မည်သည့်ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည်လည်း  ကတ်တဂိုရီပိုင်း တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။
*ဖီးလ်ဒ် (Field) ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ 
*ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများ (unital rings) ၏ ကတ်တဂိုရီဖြစ်သော Ring တွင် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) &lt;math&gt;i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{Q}&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ရော အပီမော်ဖစ်ဇင်ပါ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) မဟုတ်ပေ။

=== အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှုများ (Isomorphism Equivalences) ===

အောက်ဖော်ပြပါ အဆိုများသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီသည် (equivalent)

*(i) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။
*(ii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (postcomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) &lt;math&gt;f_{*}:C(c,x)\rightarrow C(c,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။
*(iii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (precomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း &lt;math&gt;f^{*}:C(y,c)\rightarrow C(x,c)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။

ဤအခြေအနေတွင် &quot;ဘိုင်ဂျက်ရှင်း&quot; နှင့် &quot;အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရများသည် သင်္ချာသဘောတရားအရ အဓိပ္ပာယ်တူညီကြသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများပင် ဖြစ်သည်။  &lt;math&gt;C(c,x)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C(c,y)&lt;/math&gt; တို့သည် ဟွမ်း-အစုများ (hom-sets) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အရာဝတ္ထုနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သည့် အစုများဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f_{*}&lt;/math&gt; သည် အစုတစ်ခုမှ အခြားအစုတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ 

== ဖန်တာ (Functor) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ကြားရှိ ဖန်တာ (functor) &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc \rightarrow Fc^{\prime} \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ပစ်မှတ်အပေါ်  အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

=== နဂိုမှန်အဆိုများ ===

အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို (functoriality axioms) နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Fg \cdot Ff = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

မှတ်ချက်။  ဤသတ်မှတ်ချက်ပါ ဖန်တာသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ လားရာကို မပြောင်းလဲစေသောကြောင့် ၎င်းကို '''လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor)''' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။

*'''ဖန်တာများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ထိန်းသိမ်းထားသည်''' (Functors preserve isomorphisms)။ ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မည်သည့် ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; မဆိုအတွက် ၎င်း၏ပုံရိပ် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်း၌ ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Fg&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖန်တာအားလုံး၏ အလွန်အရေးပါသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုဖြစ်သည်။

=== ဖန်တာ အမျိုးအစားများ ===
*'''သစ္စာရှိဖန်တာ (Faithful functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည်  [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို သစ္စာရှိဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ပြည့်ဝဖန်တာ (Full functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို ပြည့်ဝဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (Essentially surjective functor on objects):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{D}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;d \in \mathsf{D}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Fc&lt;/math&gt; တို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်စေမည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုဖန်တာကို အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော သစ္စာရှိဖန်တာတစ်ခုကို ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အရင်းအမြစ် ကတ်တဂိုရီအား ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ၏ ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။
*'''အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း (Full embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) ကို အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်း၏အရင်းအမြစ်သည် ပစ်မှတ်၏ ပြည့်ဝသော ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းသည်။

== ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (Contravariant Functor) ==

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C^{\text{op}} \rightarrow D&lt;/math&gt; သာဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc^{\prime} \rightarrow Fc \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် သို့မဟုတ် အရင်းအမြစ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

=== နဂိုမှန်အဆိုများ ===
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Ff \cdot Fg = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

== ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Represented Functor) ==

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်ပါက မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုထားသော ဖန်တာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ အတွဲကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်-

 &lt;math&gt;C(c, -): C \rightarrow Set&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;C(-, c): C^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt;

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(c, x)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (postcomposition function) &lt;math&gt;f_{*}: C(c, x) \rightarrow C(c, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (precomposition function) &lt;math&gt;f^{*}: C(y, c) \rightarrow C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

== နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Two-sided Represented Functor) ==

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီဖြစ်ပါက '''နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (two-sided represented functor)''' &lt;math&gt;C(-, -): C^{op} \times C \rightarrow Set&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိသည်။

*အရာဝတ္ထုစုံတွဲ &lt;math&gt;(x, y)&lt;/math&gt; ကို ဟွမ်း-အစု (hom-set) &lt;math&gt;C(x, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f: w \rightarrow x&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;h: y \rightarrow z&lt;/math&gt; တို့ကို အောက်ပါ ဖန်ရှင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်-

 &lt;math&gt;C(x, y) \xrightarrow{h \cdot - \cdot f} C(w, z)&lt;/math&gt;
 &lt;math&gt;g \mapsto hgf&lt;/math&gt;

၎င်းသည် &lt;math&gt;g: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို ယူ၍ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  နှင့် &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  တို့ကို ပြုလုပ်ကာ &lt;math&gt;hgf: w \rightarrow z&lt;/math&gt; ကို ရရှိစေသည်။ ဤသတ်မှတ်ပေးမှုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ တို့ပြည့်စုံ၍  '''နှစ်ထပ်ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (bifunctorial)''' ဖြစ်သည်။

== ပုံကြမ်း (Diagram) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တစ်ခုရှိ ပုံကြမ်း (diagram) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F:J\rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် (domain) ကို ပုံကြမ်း၏ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (indexing category of the diagram) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပုံကြမ်းတစ်ခုသည် ဖန်တာတစ်ခုသာ ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီထက် ပိုမိုသေးငယ်သောအခါ ထိုဖန်တာကို ပုံကြမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) ဖြစ်ပါက ထိုပုံကြမ်းကို သေးငယ်သော ပုံကြမ်းဟု သတ်မှတ်သည်။

== ဖန်တာ ဥပမာများ ==

*'''အခြေခံအုပ်စု (Fundamental Group):''' အခြေခံအုပ်စုကို ဖန်တာ &lt;math&gt;\pi_{1}: Top_* \rightarrow Group&lt;/math&gt; တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ပါသော ရပ်ဝန်းများကြားရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် &lt;math&gt;f:(X,x)\rightarrow(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{*}:\pi_{1}(X,x)\rightarrow \pi_{1}(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဖန်တာ &lt;math&gt;X: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အပေါ် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်ကို တိကျစွာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;C = Set&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အစု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-set) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;C = Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-representation) ဟုခေါ်သည်။
*'''ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (Chain Complexes):''' ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f_{\bullet}:C_{\bullet}\rightarrow C_{\bullet}^{\prime}&lt;/math&gt; တွင် မည်သည့် &lt;math&gt;n\in\mathbb{Z}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;df_{n}=f_{n-1}d&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{n}:C_{n}\rightarrow C_{n}^{\prime}&lt;/math&gt; များ စုစည်းပါဝင်သည်။ ယင်းအပေါ်အခြေခံ၍ အောက်ပါ ဖန်တာများကို ထပ်မံသတ်မှတ်နိုင်သည်-
** '''စက်ဝိုင်းပုံများ (Cycles, &lt;math&gt;Z_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;Z_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;Z_{n}C_{\bullet}=\ker(d:C_{n}\rightarrow C_{n-1})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-စက်ဝိုင်းပုံ (n-cycle) များကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''နယ်နိမိတ်များ (Boundaries, &lt;math&gt;B_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;B_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;B_{n}C_{\bullet}=\text{im}(d:C_{n+1}\rightarrow C_{n})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-နယ်နိမိတ် (n-boundary) ကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''ဟိုမိုလော်ဂျီ (Homology, &lt;math&gt;H_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;H_{n}&lt;/math&gt; သည် n ကြိမ်မြောက် ဟိုမိုလော်ဂျီ (nth homology) ကို &lt;math&gt;H_{n}C_{\bullet}:=Z_{n}C_{\bullet}/B_{n}C_{\bullet}&lt;/math&gt; အဖြစ် တွက်ချက်ပေးသည်။
*'''ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း (Dual Vector Space):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;(-)^{*}:Vect_{\mathbb{K}}^{\text{op}}\rightarrow Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt;  သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^{*}=\text{Hom}(V,\mathbb{K})&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*'''Spec (ရောင်စဉ်):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Spec}: CRing^{\text{op}}\rightarrow Top&lt;/math&gt; သည် ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ကို ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology) တပ်ဆင်ထားသော ၎င်း၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) အစု &lt;math&gt;\text{Spec}(R)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*'''ပါဝင်မှု နှင့် မေ့လျော့ ဖန်တာများ (Inclusion and Forgetful Functors):''' ဖွဲ့စည်းပုံများကို ထည့်သွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ချန်လှပ်ခြင်း  ပြုလုပ်သော အောက်ပါ အခြေခံ ဖန်တာများလည်း ရှိသည်-
** &lt;math&gt;I: Ab \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ပါဝင်မှု ဖန်တာ - inclusion functor)
** &lt;math&gt;U: Ring \rightarrow Ab&lt;/math&gt; (မြှောက်ခြင်းကို ချန်လှပ်ထားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ - forgetful functor)
** &lt;math&gt;(-)^{\times}: Ring \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ယူနစ်များ၏ အုပ်စုထုတ်ယူသော ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Ring \rightarrow Rng&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Field \rightarrow Ring&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;U: Mod_R \rightarrow Ab&lt;/math&gt; (မေ့လျော့ ဖန်တာ)

=== ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ အသုံးချမှုများ (Applications of Functoriality) ===

ဖန်တာဖြစ်တည်မှု သဘောတရားသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖြေရှင်းရခက်ခဲသော ပြဿနာများကို ရိုးရှင်းသော အက္ခရာသင်္ချာ ပြဿနာများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးနိုင်သည်။ ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ '''ဘရောင်းဝါး အထိုင်မှတ် သီအိုရမ်''' (Brouwer Fixed Point Theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော အပိတ်ပြား (2-dimensional disk) &lt;math&gt;D^2&lt;/math&gt; ၏ မည်သည့် အဆက်မပြတ် [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]]မဆိုတွင် အထိုင်မှတ်တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါရှိရမည်ဟု အဆိုပါသီအိုရမ်က ဆိုသည်။ အခြေခံအုပ်စု (&lt;math&gt;\pi_1&lt;/math&gt;) ဖန်တာကို အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction) မဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို ချေပသက်သေပြခြင်းအားဖြင့် ဖန်တာများ မည်မျှစွမ်းအားကြီးကြောင်းကို ဤသီအိုရမ်က မီးမောင်းထိုးပြသည်။

== ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism of Categories) ==

သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ်နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော်လည်း သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်ပေ။ 

ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများ (large categories) နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့်  ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်နေလောက်အောင် ကြီးမားနေခြင်းမျိုး မဖြစ်သင့်သဖြင့် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထုများသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤနည်းအားဖြင့်  ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်မှုမှ ချန်လှပ်ထားခံရသည်။

ပါဝင်မှု ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Cat} \hookrightarrow \text{CAT}&lt;/math&gt; တစ်ခု တစ်ဖက်တွင် ရှိသော်လည်း အခြားတစ်ဖက်သို့ ပြန်သွားသည့် ဖန်တာ မရှိပါ။

&lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; တွင်  '''ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism of categories)''' သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန် ဖန်တာ (inverse functors) အတွဲ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းများဖြစ်သော &lt;math&gt;GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;FG&lt;/math&gt; တို့သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာများ နှင့် အသီးသီး ညီမျှရမည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများနှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများကြား ဘိုင်ဂျက်ချင်း (bijection) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ချင်း ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

== ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု (Equivalence of Categories) ==

လက်တွေ့တွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခု အတိအကျ တူညီသည် (အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်သည်) ဟု ဆိုရန်မှာ အလွန်ခက်ခဲတင်းကျပ်လွန်းသော သတ်မှတ်ချက်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီတွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု''' (equivalence of categories) ဟူသော သဘောတရားကို ပိုမိုအသုံးပြုကြသည်။

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် ထပ်တူညီမှု ရှိသည်ဆိုသည်မှာ ဖန်တာများဖြစ်သော &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့အပြင် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;\eta: 1_C \cong GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\epsilon: FG \cong 1_D&lt;/math&gt; တို့ တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ကဲ့သို့ &lt;math&gt;GF = 1_C&lt;/math&gt; ဟု တိကျစွာ ညီမျှရန် မလိုအပ်ဘဲ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ညီမျှနေခြင်းက လုံလောက်ပါသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို ထပ်တူညီမှု (equivalence) တစ်ခုဟု ခေါ်ဆိုပြီး ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကို ထပ်တူညီသော ကတ်တဂိုရီများ (equivalent categories) ဟု သတ်မှတ်ကာ &lt;math&gt;C \simeq D&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

ဖန်တာတစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီများကို ထပ်တူညီစေခြင်း ရှိ မရှိကို အောက်ပါ သီအိုရမ်ဖြင့် အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) လည်းဖြစ်၍ အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (essentially surjective functor on objects) လည်းဖြစ်ပါက ၎င်းဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အလားတူပင် ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသော မည်သည့် ဖန်တာမဆိုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိပြီး အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ရမည်။ ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆိုအရ ဤအချက်နှစ်ခုသည် အပြန်အလှန် မှန်ကန်သည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများသည် အချင်းချင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် မဖြစ်ပါက ထိုအရာဝတ္ထုများသာ ပါဝင်သော ပြည့်ဝသည့် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) ကို မူလကတ်တဂိုရီ၏ '''အရိုးစု''' (skeleton) ဟု ခေါ်သည်။ အရိုးစု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုနှစ်ခု အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်နေပါက ၎င်းတို့သည် အတိအကျ တူညီသော အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ရမည်။ အရေးပါသော သီအိုရမ်တစ်ခုမှာ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီမဆိုသည် ၎င်း၏ အရိုးစုနှင့် အမြဲတမ်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) ဟူသောအချက် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများအားလုံး ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;FinSet&lt;/math&gt; သည် ၎င်း၏ အရိုးစုဖြစ်သော &lt;math&gt;\{1, 2, \dots, n\}&lt;/math&gt; ပုံစံရှိ အစုများသာ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီနှင့် ထပ်တူညီသည်။

== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation) ==

သဘာဝကျမှု (naturality) ကို ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုဖြင့် ရှင်းပြနိုင်သည်။ အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^*&lt;/math&gt; နှင့် လည်းကောင်း ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် &lt;math&gt;V^{**}&lt;/math&gt; နှင့် လည်းကောင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ သို့သော် &lt;math&gt;V \cong V^*&lt;/math&gt; ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်အတွက် အခြေအစု (basis) တစ်ခုကို အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ရန် လိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းသည် သဘာဝမကျပေ။ ယင်းနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် &lt;math&gt;V \cong V^{**}&lt;/math&gt; ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းကို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် ဖန်တာများ (parallel functors) &lt;math&gt;F,G: C \rightrightarrows D&lt;/math&gt; တို့အတွက် '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မြား (arrow) &lt;math&gt;\alpha_c: Fc \rightarrow Gc&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ ထိုမြားများ စုစည်းမှုသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ '''အစိတ်အပိုင်းများ (components)'''  ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c'&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ စတုရန်းကို အောက်ဖော်ပြပါအတိုင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ 

            [[File:Commutative diagram.png|Commutative diagram.png]]

တစ်နည်းအားဖြင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် &lt;math&gt;\alpha_{c'} \cdot Ff = Gf \cdot \alpha_c: Fc \rightarrow Gc'&lt;/math&gt; ဟူသော ဘုံတူညီသည့် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (common composite) တစ်ခု ရှိသည်။

=== သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Natural Isomorphism) ===

'''သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစိတ်အပိုင်း &lt;math&gt;\alpha_c&lt;/math&gt; တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီဖြစ်နေသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ကို &lt;math&gt;\alpha: F \cong G&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည်။

=== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဥပမာများ ===
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်နှစ်ခုကို ဖန်တာများဖြစ်သည့် &lt;math&gt;X, Y: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်ဆိုပါစို့။ ထိုဖန်တာနှစ်ခုကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အချိုးညီ ပုံဖော်မှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-equivariant map) တစ်ခု တိကျစွာဖြစ်သည်။
*'''ဂဏန်းသင်္ချာအား ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (Categorification of arithmetic): သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် အခြေခံ ဂဏန်းသင်္ချာကို ရှင်းပြနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;a^{b+c} = a^b \times a^c&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော ရင်းနှီးပြီးသား ဂဏန်းသင်္ချာ နိယာမများသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် အစုများကြားရှိ &lt;math&gt;A^{B+C} \cong A^B \times A^C&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အခြေခံသင်္ချာအတွက် မည်သို့ အုတ်မြစ်ချပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။

==အညွှန်း==
{{reflist}}

==ကိုးကား==
*{{citation
|last = Riehl
|first = Emily
|title = Category Theory in Context
|date = 2016 
|publisher = Dover
|url = https://books.google.com/books?id=6B9MDgAAQBAJ
|isbn = 9780486809038
}}
* {{citation
| last1 = Eilenberg
| first1 = S.
| last2 = Mac Lane
| first2 = S.
| title = General theory of natural equivalences
| journal = Transactions of the American Mathematical Society
| volume = 58
| pages = 231–294
| year = 1945
}}
* {{citation
| last1 = Cartan
| first1 = H.
| last2 = Eilenberg
| first2 = S.
| title = Homological Algebra
| publisher = Princeton University Press
| place = Princeton
| year = 1956
}}
* {{Citation
| last = Spivak
| first = David
| title = 18.S996 Category Theory for Scientists, Spring 2013
| date = 2013
| work = MIT OpenCourseWare
| access-date = February 2, 2015
| url = http://ocw.mit.edu/courses/mathematics/18-s996-category-theory-for-scientists-spring-2013/#
}}
{{refend}}
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သင်္ချာ]]


{{သင်္ချာ-stub}}</text>
      <sha1>1pwb4n216o9nqsd67g6br2xbjcv89gw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026935</id>
      <parentid>1026934</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T20:45:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <origin>1026935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96890" sha1="en1t5d8wdfs8u98ypxf3uka4ipenb2s" xml:space="preserve">[[File:Commutative diagram for morphism.svg|right|thumb|200px
|အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Z&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် မော်ဖစ်ဇင်&lt;math&gt;g \circ f&lt;/math&gt;  အား ဖော်ပြထားသော ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း '''(commutative diagram)''']]
'''ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ''' (category theory) သည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခြုံငုံလေ့လာသည့် ယေဘုယျ သင်္ချာသီအိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်။

ဤသီအိုရီသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများစွာကို မြားပုံကြမ်းများ (diagrams of arrows) အမျိုးမျိုး အသုံးပြု၍ ဖော်ပြနိုင်သည်ဟူသော အယူအဆအပေါ် အခြေခံသည်။ ဤသို့ အလွန်ယေဘုယျကျသော အခြေအနေတွင် လေ့လာခြင်းကြောင့် သင်္ချာပညာရပ်ရှိ ဘုံတူသော တည်ဆောက်ပုံများနှင့် ပုံစံများကို ပိုမိုနားလည်သဘောပေါက်စေသည်။ သို့ကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများအကြားရှိ ဆင်တူသော သဘောတရားများကို စုစည်းလေ့လာနိုင်စေသည်။ အစောပိုင်း ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အုပ်စု ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology)၊ လီအက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (Lie algebra cohomology) နှင့် ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (associative algebra cohomology) တို့အား သင့်လျော်သော [[မော်ဂျူး]] ကတ်တဂိုရီ (suitable module category) တစ်ခုတွင်  ဆင်းသက်ဖန်တာများ (derived functors) အဖြစ် ပြန်လည်ပုံဖော်ခဲ့နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Cartan|Eilenberg|1956}}

ကတ်တဂိုရီများကို ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့် ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) တို့၏ စာတမ်းတစ်ခု၌ စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ {{sfn|Eilenberg|Mac Lane|1945}}  အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ ထိုခေတ်အခါက နယ်ပယ်အသီးသီးနှင့် အထူးသဖြင့် [[အက္ခရာသင်္ချာသုံးတိုပေါ်လော်ဂျီ|အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (algebraic topology) ရှိ စာတမ်းများစွာတွင် အလွတ်သဘော အသုံးပြုနေကြသော &quot;သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း&quot; (natural transformation) ဟူသည့် သဘောတရားကို ပုံစံတကျ သတ်မှတ်ပေးရန်ဖြစ်သည်။ မက်လိန်း၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော &lt;math&gt;Ext(\mathbb{Z}[\frac{1}{p}]/\mathbb{Z},\mathbb{Z})\cong\mathbb{Z}_{p}&lt;/math&gt; သည် တိကျသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းတစ်ခု (topological space) ၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ (homology) နှင့် ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အိုင်လန်ဘာ့ဂ်က သတိပြုမိရာမှ ဤသီအိုရီ စတင်မွေးဖွားလာခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရပ်ဝန်းမှာ [[P-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း|&lt;math&gt;p&lt;/math&gt;-အခြေခံကိန်း]] ဆော်လီနွိုက် (p-adic solenoid) ၏ &lt;math&gt;3&lt;/math&gt;-စက်လုံးမျက်နှာပြင် (3-sphere) ဖြည့်စွက်စု (complement) ဖြစ်သည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများကို ဆက်စပ်ပေးသော စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ် (universal coefficient theorem) ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိစေခဲ့သည်။ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (direct or inverse limits) မှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်ထားသော ရပ်ဝန်းများဆီသို့ ဤသီအိုရမ်ကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ရန်အတွက် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် နှင့် မက်လိန်း တို့သည် စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်၏ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (exact sequence) ရှိ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (homomorphism) များ မှာ &quot;သဘာဝကျကြောင်း&quot; (natural) သက်သေပြရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သဘာဝကျခြင်း ဆိုသည်မှာ အလိုရှိသလို (arbitrary) ရွေးချယ်မှုများ မပါဝင်ဘဲ သတ်မှတ်ထားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခေါ်ဆိုသည့် အရပ်သုံးစကားတစ်ရပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) နှင့် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် (double dual) တို့ကြားရှိ ပုံမှန်အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (canonical isomorphism) သည် မည်သည့် အခြေအစု (basis) ကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရလဒ်များကို ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနိုင်ရန်အတွက် ဤပင်ကိုယ်သိစိတ် (intuition) ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည် (formalise) ။ ကိုဩဒိနိတ် ကင်းစင်သော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) များကို ဦးစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည် ။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်(source) နှင့် ပစ်မှတ် (target) တို့ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်ရန် ဖန်တာ (functor) များ ကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖန်တာများ အလုပ်လုပ်ဆောင်မည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို သတ်မှတ်ပေးနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီများ ကို နောက်ဆုံးတွင် တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။

နောက်ပိုင်းတွင် ဤသီအိုရီသည် သူ့သဘောသူဆောင်၍ တစတစ ကျယ်ပြန့်လာရာ ယခုအခါတွင် မျက်မှောက်ခေတ် သင်္ချာနှင့် [[သဘောတရားရေးရာ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]တို့တွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အဓိကကျသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာပြီး၊ ၎င်းကို သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒတွင်လည်း အသုံးပြုလာကြသည်။ သိပ္ပံဘာသာရပ် အသီးသီးရှိ တည်ဆောက်ပုံအမျိုးမျိုး၏ ဘုံတူညီမှုများကို ဖော်ပြသည့် ဘာသာစကားအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၎င်း ဘုံတည်ဆောက်မှုများကို ပုံစံတကျ (formal) ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုလာကြသည်။{{sfn|Spivak|2013}}

'''ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ (Higher categories)''' ၏ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည့် '''2-ကတ်တဂိုရီ (2-category)''' အကြောင်းကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|2-ကတ်တဂိုရီ]] တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။

==အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်==
'''ကတ်တဂိုရီ (category)''' တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

* '''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;X, Y, Z, \dots&lt;/math&gt; စသည့် အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတစ်ခု။

* '''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;f, g, h, \dots&lt;/math&gt; စသည့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုတစ်ခု။

မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''အရင်းအမြစ် (domain)''' နှင့် '''ပစ်မှတ် (codomain)''' အရာဝတ္ထုများ သတ်သတ်မှတ်မှတ်ပါရှိသည်။ သင်္ကေတအရ &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; တွင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် အရင်းအမြစ် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် ပစ်မှတ် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့၏ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် ကိုယ်စားပြုသည်။ 

အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းတွင်  '''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) '''&lt;math&gt;1_{X}:X\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ အသီးသီး သတ်သတ်မှတ်မှတ်ရှိသည်။

&lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်တို့ ထပ်တူညီပြီး ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ဟုခေါ်သော '''ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (composite morphism)''' တစ်ခု ရှိသည်။

ထို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီပြီး ၎င်း၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် တူညီသည်။

(မှတ်ချက်။ ဤတွင် &quot;domain&quot; နှင့် &quot;codomain&quot; တို့ကို ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ &quot;အရင်းအမြစ်စု&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်စု&quot; အစား &quot;စု&quot; (set) နောက်ဆက်တွဲကို ချန်၍ &quot;အရင်းအမြစ်&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်&quot; ဟုသာ အသုံးပြုထားသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီရှိ အရာဝတ္ထု (object) များသည် အစုများသာ ဖြစ်ရန်မလိုအပ်ဘဲ အခြားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ &quot;စု&quot; ဟု ထည့်သွင်းခေါ်ဆိုခြင်းသည် အစုသီအိုရီ (set theory) ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို သွယ်ဝိုက်သက်ရောက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ချန်လှပ်အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။)

=== နဂိုမှန်အဆိုများ (Axioms) ===
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

* မည်သည့် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;1_{Y}f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;f1_{X}&lt;/math&gt; တို့ နှစ်ခုလုံးသည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် ညီမျှသည်။
* ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခု &lt;math&gt;f, g, h&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သည့် &lt;math&gt;h(gf)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;(hg)f&lt;/math&gt; တို့သည် တူညီပြီး ၎င်းတို့ကို &lt;math&gt;hgf&lt;/math&gt; ဟု တူတူသတ်မှတ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းနိယာမသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unital)''' တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ကွီဗာ''' (quiver) ခေါ် လားရာပြဂရပ် (directed graph) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည် ။ ၎င်းတွင် မျဉ်းပြိုင်မြားများ (parallel arrows) နှင့် ကွင်းပိတ်များ (loops) ပါဝင်နိုင်သည် ။ 

== ကတ်တဂိုရီ ဥပမာများ ==

*'''Quiver''': ကွီဗာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော ကွီဗာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

* '''Set''': အစုများ (sets) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များ (functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်  သတ်မှတ်သည်။

*'''Top''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Man''': ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများကို (smooth manifolds) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Meas''': အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်းများကို (measurable spaces) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များကို (measurable functions) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Poset''': တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကို (partially-ordered sets) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;\textbf{hTop}&lt;/math&gt;''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် ဟွမ်း-အစုများ (Hom sets) အဖြစ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y) = [X, Y]&lt;/math&gt; သတ်မှတ်သည်။ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစား (homotopy class) များအားလုံး ပါဝင်သည့် မိသားစုကို &lt;math&gt;[X, Y]&lt;/math&gt; ဖြင့် ဖော်ပြသည်။

*'''&lt;math&gt;Set_{*}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Top_{*}&lt;/math&gt;''':  အခြေခံအမှတ် (basepoint) သတ်မှတ်ထားသော အစုများ သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ကို မပြောင်းလဲစေသော (အဆက်မပြတ်) ဖန်ရှင်များ (basepoint-preserving (continuous) functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Group''': အုပ်စုများ (groups) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်သတ်မှတ်သည်။

*'''Ring''': ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော ကွင်းများ (associative and unital rings) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (ring homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''&lt;math&gt;Mod_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် ဘယ် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-[[မော်ဂျူး]]များကို (left R-modules) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Ch_{R}&lt;/math&gt;''': &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးများ၏ ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (chain complexes) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချိတ်တန်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt; သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; မှ တန်ဖိုးများပါရှိသော &lt;math&gt;m \times n&lt;/math&gt; ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ထပ်တူရကိန်းအုံများသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။

*'''BG''' (ကတ်တဂိုရီဖြစ် အုပ်စု): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် ယေဘုယျအားဖြင့် မိုနွိုက် (monoid) တစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;BG&lt;/math&gt; ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစုဝင်များ မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်သည်။

*'''Graph''': ရိုးရှင်းသော ဂရပ်များကို (simple graphs) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဂရပ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီ''' (Discrete category): အစုတစ်ခုကို ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ၎င်းတွင် အစုဝင်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သည် ။ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော ကတ်တဂိုရီကို တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီဟု ခေါ်သည် ။

== မော်ဖစ်ဇင် အမျိုးအစားများ (Types of Morphisms) ==
*'''မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ (parallel morphisms) &lt;math&gt;h,k: w\rightrightarrows x&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;fh=fk&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;h,k: y\rightrightarrows z&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;hf=kf&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အပီမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;gf=1_X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;fg=1_Y&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g: Y\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို '''အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ (isomorphic objects)''' ဟု သတ်မှတ်ပြီး သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;X \cong Y&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

*'''အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (Endomorphism):''' အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တူညီသော မော်ဖစ်ဇင်ကို အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (Automorphism):''' အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်သော အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပိုင်း နှင့် ရုပ်သိမ်းခြင်း (Section and Retraction):''' &lt;math&gt;   x\overset{s}{\longrightarrow} y \overset{r}{\longrightarrow} x&lt;/math&gt;  တို့သည် မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;rs=1_{x}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို '''အပိုင်း (section)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို '''ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ၏ ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း အပီမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်များ (one-sided inverses) ရှိနေခြင်းကို အသိအမှတ်ပြုသောအားဖြင့် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (split monomorphism) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

Set ကတ်တဂိုရီအတွင်း၌ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (injective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့အတူပင် Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (surjective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့ကြောင့် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များ နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များကို အင်ဂျက်တစ်နှင့် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင် သဘောတရားများ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအဖြစ် ရှုမြင်သင့်သည်။ လက်တွေ့တွင် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထုများ၌ အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကြားရှိ အင်ဂျက်တစ် သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည့် မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော ကတ်တဂိုရီများ၌ပင်လျှင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားများသည် ပိုမို၍ ယေဘုယျကျနိုင်သည်။ အခြေခံဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်သော မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) ရှိသည်။ ထို့အတူ ၎င်း၏ အခြေခံဖန်ရှင်သည် ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်သော အပီမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ လည်း ရှိသည်။

'''ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို''' (axiom of choice) ကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းများဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ ''Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် အပီမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဖြစ်သည်'' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

=== မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဒွန်တွဲမှု (Properties and Duality) ===
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် အပီမော်ဖစ်ဇင်  ဖြစ်လျှင်နှင့်မှသာလျှင်(if and only if)  ၎င်းသည် ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; တွင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (by duality) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် အပီမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; အား မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်စေသော မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် monic) ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် epic) ဖြစ်သည်။
*မည်သည့်ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည်လည်း  ကတ်တဂိုရီပိုင်း တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။
*ဖီးလ်ဒ် (Field) ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ 
*ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများ (unital rings) ၏ ကတ်တဂိုရီဖြစ်သော Ring တွင် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) &lt;math&gt;i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{Q}&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ရော အပီမော်ဖစ်ဇင်ပါ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) မဟုတ်ပေ။

=== အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှုများ (Isomorphism Equivalences) ===

အောက်ဖော်ပြပါ အဆိုများသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီသည် (equivalent)

*(i) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။
*(ii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (postcomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) &lt;math&gt;f_{*}:C(c,x)\rightarrow C(c,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။
*(iii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (precomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း &lt;math&gt;f^{*}:C(y,c)\rightarrow C(x,c)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။

ဤအခြေအနေတွင် &quot;ဘိုင်ဂျက်ရှင်း&quot; နှင့် &quot;အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရများသည် သင်္ချာသဘောတရားအရ အဓိပ္ပာယ်တူညီကြသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများပင် ဖြစ်သည်။  &lt;math&gt;C(c,x)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C(c,y)&lt;/math&gt; တို့သည် ဟွမ်း-အစုများ (hom-sets) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အရာဝတ္ထုနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သည့် အစုများဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f_{*}&lt;/math&gt; သည် အစုတစ်ခုမှ အခြားအစုတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။

== အခြေခံ ကတ်တဂိုရီ တည်ဆောက်ပုံများ (Basic Category Constructions) ==

=== သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Small Category) နှင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Locally Small Category) ===

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ မော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစု (set) တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ 

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;x, y&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ၎င်းတို့ကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category)''' ဟု ခေါ်သည်။

ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;C(X, Y)&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y)&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ ဤစုစည်းမှုကို '''ဟွမ်း-အစု''' (hom-set) ဟု ခေါ်ဆိုသည် ။ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အလွန်အသုံးဝင်သောကြောင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မသေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအတွက်မဆို ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည် ။

=== ဂရုပွိုက် (Groupoid) ===

'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု (group) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''အခြေခံ ဂရုပွိုက် (fundamental groupoid)''' &lt;math&gt; \Pi_{1}X&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ၏ အမှတ်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အစွန်းမှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော လမ်းကြောင်းများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစားများ (endpoint-preserving homotopy classes of paths)''' ဖြစ်သည်။

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက် (maximal groupoid)''' တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများအားလုံး ပါဝင်ပြီး အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည့် မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) နှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin_{iso}&lt;/math&gt; သည် အဆုံးရှိအစုများနှင့် ဖန်ရှင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin&lt;/math&gt; ၏ '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက်ပိုင်း (maximal subgroupoid)''' ဖြစ်သည်။ ဤဂရုပွိုက်ကို သဘာဝကိန်းများ၏ '''ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း (categorification)''' တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။

=== ကတ်တဂိုရီပိုင်း (Subcategory) ===

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တစ်ခုကို  &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of morphisms) တို့ကို ကန့်သတ်ယူဆောင်၍ သတ်မှတ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းသည် အောက်ဖော်ပြပါ အချက်အလက်များကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-
* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု၏ ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

=== ကတ်တဂိုရီ မြှောက်လဒ် (Product Category) ===

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်းတို့၏ '''မြှောက်လဒ် ကတ်တဂိုရီ (product category)''' &lt;math&gt;C \times D&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ 
*၎င်း၏ အရာဝတ္ထုများသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) &lt;math&gt;(c, d)&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ကာ &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်များသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ &lt;math&gt;(f, g): (c, d) \rightarrow (c^{\prime}, d^{\prime})&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g: d \rightarrow d^{\prime} \in D&lt;/math&gt; တို့ဖြစ်ကြသည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များကို ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) အသီးသီး သတ်မှတ်သည်။

=== ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (Opposite Category) ===

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (opposite category)''' &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*'''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; တွင်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအတိုင်း တူညီစွာ ပါဝင်သည်။

*'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်
 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y \in \text{C}^{\text{op}} \Leftrightarrow f: Y \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ကျန်ရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်-

*&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}&lt;/math&gt; သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}:X\rightarrow X&lt;/math&gt;  ဖြစ်သည်။

*'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition)''' ကို သတ်မှတ်ရာတွင် &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ &lt;math&gt;g, f&lt;/math&gt; တွဲ ပေါင်းစပ်နိုင်မှသာ &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f^{\text{op}}, g^{\text{op}}&lt;/math&gt; ကို ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီမှသာ ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။  ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို &lt;math&gt;g^{\text{op}} f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသည်။

 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y, g^{\text{op}}: Y \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}} \quad \rightsquigarrow \quad g^{\text{op}}f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}: X \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\qquad \qquad \qquad \Updownarrow \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \Updownarrow&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;g: Z \rightarrow Y, f: Y \rightarrow X \in \text{C} \qquad \quad \rightsquigarrow \qquad \quad fg: Z \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း ရေးသားခဲ့ဖူးသည်မှာ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွက် မည်သည့် နဂိုမှန်အဆို၏ ဒွန်တွဲမှု (duality) မဆိုသည်လည်း နဂိုမှန်အဆိုတစ်ခု ဖြစ်သည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုနှင့်ပတ်သက်သော မည်သည့်အဆိုကိုမဆို ၎င်းကတ်တဂိုရီ၏ နဂိုမှန်အဆိုများမှ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါက ၎င်း၏ ဒွန်တွဲအဆိုကိုလည်း ကောက်ချက်ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

=== အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (Slice Categories) ===

အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (slice categories) ကို &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: c \rightarrow y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;g = hf&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: y \rightarrow c&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;f = gh&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

&lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှနေ၍ &lt;math&gt;C/c := (c/(C^{op}))^{op}&lt;/math&gt; ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; သည်လည်း ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။

== ဖန်တာ (Functor) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ကြားရှိ ဖန်တာ (functor) &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc \rightarrow Fc^{\prime} \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ပစ်မှတ်အပေါ်  အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

==== နဂိုမှန်အဆိုများ ====

အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို (functoriality axioms) နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Fg \cdot Ff = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

မှတ်ချက်။  ဤသတ်မှတ်ချက်ပါ ဖန်တာသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ လားရာကို မပြောင်းလဲစေသောကြောင့် ၎င်းကို '''လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor)''' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။

*'''ဖန်တာများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ထိန်းသိမ်းထားသည်''' (Functors preserve isomorphisms)။ ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မည်သည့် ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; မဆိုအတွက် ၎င်း၏ပုံရိပ် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်း၌ ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Fg&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖန်တာအားလုံး၏ အလွန်အရေးပါသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုဖြစ်သည်။

=== ဖန်တာ အမျိုးအစားများ ===
*'''သစ္စာရှိဖန်တာ (Faithful functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည်  [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို သစ္စာရှိဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ပြည့်ဝဖန်တာ (Full functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို ပြည့်ဝဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (Essentially surjective functor on objects):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{D}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;d \in \mathsf{D}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Fc&lt;/math&gt; တို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်စေမည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုဖန်တာကို အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော သစ္စာရှိဖန်တာတစ်ခုကို ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အရင်းအမြစ် ကတ်တဂိုရီအား ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ၏ ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။
*'''အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း (Full embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) ကို အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်း၏အရင်းအမြစ်သည် ပစ်မှတ်၏ ပြည့်ဝသော ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းသည်။

=== ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (Contravariant Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C^{\text{op}} \rightarrow D&lt;/math&gt; သာဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc^{\prime} \rightarrow Fc \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် သို့မဟုတ် အရင်းအမြစ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

==== နဂိုမှန်အဆိုများ ====
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Ff \cdot Fg = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

=== ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Represented Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်ပါက မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုထားသော ဖန်တာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ အတွဲကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်-

 &lt;math&gt;C(c, -): C \rightarrow Set&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;C(-, c): C^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt;

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(c, x)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (postcomposition function) &lt;math&gt;f_{*}: C(c, x) \rightarrow C(c, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (precomposition function) &lt;math&gt;f^{*}: C(y, c) \rightarrow C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

=== နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Two-sided Represented Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီဖြစ်ပါက '''နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (two-sided represented functor)''' &lt;math&gt;C(-, -): C^{op} \times C \rightarrow Set&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိသည်။

*အရာဝတ္ထုစုံတွဲ &lt;math&gt;(x, y)&lt;/math&gt; ကို ဟွမ်း-အစု (hom-set) &lt;math&gt;C(x, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f: w \rightarrow x&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;h: y \rightarrow z&lt;/math&gt; တို့ကို အောက်ပါ ဖန်ရှင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်-

 &lt;math&gt;C(x, y) \xrightarrow{h \cdot - \cdot f} C(w, z)&lt;/math&gt;
 &lt;math&gt;g \mapsto hgf&lt;/math&gt;

၎င်းသည် &lt;math&gt;g: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို ယူ၍ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  နှင့် &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  တို့ကို ပြုလုပ်ကာ &lt;math&gt;hgf: w \rightarrow z&lt;/math&gt; ကို ရရှိစေသည်။ ဤသတ်မှတ်ပေးမှုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ တို့ပြည့်စုံ၍  '''နှစ်ထပ်ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (bifunctorial)''' ဖြစ်သည်။

=== ဖန်တာ ဥပမာများ ===

*'''အခြေခံအုပ်စု (Fundamental Group):''' အခြေခံအုပ်စုကို ဖန်တာ &lt;math&gt;\pi_{1}: Top_* \rightarrow Group&lt;/math&gt; တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ပါသော ရပ်ဝန်းများကြားရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် &lt;math&gt;f:(X,x)\rightarrow(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{*}:\pi_{1}(X,x)\rightarrow \pi_{1}(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဖန်တာ &lt;math&gt;X: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အပေါ် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်ကို တိကျစွာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;C = Set&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အစု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-set) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;C = Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-representation) ဟုခေါ်သည်။
*'''ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (Chain Complexes):''' ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f_{\bullet}:C_{\bullet}\rightarrow C_{\bullet}^{\prime}&lt;/math&gt; တွင် မည်သည့် &lt;math&gt;n\in\mathbb{Z}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;df_{n}=f_{n-1}d&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{n}:C_{n}\rightarrow C_{n}^{\prime}&lt;/math&gt; များ စုစည်းပါဝင်သည်။ ယင်းအပေါ်အခြေခံ၍ အောက်ပါ ဖန်တာများကို ထပ်မံသတ်မှတ်နိုင်သည်-
** '''စက်ဝိုင်းပုံများ (Cycles, &lt;math&gt;Z_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;Z_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;Z_{n}C_{\bullet}=\ker(d:C_{n}\rightarrow C_{n-1})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-စက်ဝိုင်းပုံ (n-cycle) များကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''နယ်နိမိတ်များ (Boundaries, &lt;math&gt;B_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;B_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;B_{n}C_{\bullet}=\text{im}(d:C_{n+1}\rightarrow C_{n})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-နယ်နိမိတ် (n-boundary) ကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''ဟိုမိုလော်ဂျီ (Homology, &lt;math&gt;H_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;H_{n}&lt;/math&gt; သည် n ကြိမ်မြောက် ဟိုမိုလော်ဂျီ (nth homology) ကို &lt;math&gt;H_{n}C_{\bullet}:=Z_{n}C_{\bullet}/B_{n}C_{\bullet}&lt;/math&gt; အဖြစ် တွက်ချက်ပေးသည်။
*'''ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း (Dual Vector Space):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;(-)^{*}:Vect_{\mathbb{K}}^{\text{op}}\rightarrow Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt;  သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^{*}=\text{Hom}(V,\mathbb{K})&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*'''Spec (ရောင်စဉ်):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Spec}: CRing^{\text{op}}\rightarrow Top&lt;/math&gt; သည် ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ကို ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology) တပ်ဆင်ထားသော ၎င်း၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) အစု &lt;math&gt;\text{Spec}(R)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*'''ပါဝင်မှု နှင့် မေ့လျော့ ဖန်တာများ (Inclusion and Forgetful Functors):''' ဖွဲ့စည်းပုံများကို ထည့်သွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ချန်လှပ်ခြင်း  ပြုလုပ်သော အောက်ပါ အခြေခံ ဖန်တာများလည်း ရှိသည်-
** &lt;math&gt;I: Ab \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ပါဝင်မှု ဖန်တာ - inclusion functor)
** &lt;math&gt;U: Ring \rightarrow Ab&lt;/math&gt; (မြှောက်ခြင်းကို ချန်လှပ်ထားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ - forgetful functor)
** &lt;math&gt;(-)^{\times}: Ring \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ယူနစ်များ၏ အုပ်စုထုတ်ယူသော ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Ring \rightarrow Rng&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Field \rightarrow Ring&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)

=== ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ အသုံးချမှုများ (Applications of Functoriality) ===

ဖန်တာဖြစ်တည်မှု သဘောတရားသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖြေရှင်းရခက်ခဲသော ပြဿနာများကို ရိုးရှင်းသော အက္ခရာသင်္ချာ ပြဿနာများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးနိုင်သည်။ ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ '''ဘရောင်းဝါး အထိုင်မှတ် သီအိုရမ်''' (Brouwer Fixed Point Theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော အပိတ်ပြား (2-dimensional disk) &lt;math&gt;D^2&lt;/math&gt; ၏ မည်သည့် အဆက်မပြတ် [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]]မဆိုတွင် အထိုင်မှတ်တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါရှိရမည်ဟု အဆိုပါသီအိုရမ်က ဆိုသည်။ အခြေခံအုပ်စု (&lt;math&gt;\pi_1&lt;/math&gt;) ဖန်တာကို အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction) မဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို ချေပသက်သေပြခြင်းအားဖြင့် ဖန်တာများ မည်မျှစွမ်းအားကြီးကြောင်းကို ဤသီအိုရမ်က မီးမောင်းထိုးပြသည်။

== ဖန်တာကို အသုံးပြုသော တည်ဆောက်ပုံများ (Functor-based Constructions) ==

=== ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ (Comma category) ===
ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{D} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G \colon \mathsf{E} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တို့ ပေးထားသော '''ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;F \downarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;(d \in \mathsf{D}, e \in \mathsf{E}, f \colon Fd \to Ge \in \mathsf{C})&lt;/math&gt; ဟူသော သုံးခုတွဲ (triples) များ။

*&lt;math&gt;(d, e, f)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(d', e', f')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် &lt;math&gt;f' \cdot Fh = Gk \cdot f&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲများ &lt;math&gt;(h \colon d \to d', k \colon e \to e')&lt;/math&gt; 

=== အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements) ===
လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x) = x'&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ (forgetful functor) &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ ဤမေ့လျော့ဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; မှ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; ကို ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးသည်။

=== ဆန့်ကျင်ဘက်ဖန်တာ၏ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements of a contravariant functor) ===
ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C}^{\mathrm{op}} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x') = x&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင်လည်း ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းသည် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း ပုံဖော်ပေးသည်။ 

=== ပုံကြမ်း (Diagram) ===

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တစ်ခုရှိ ပုံကြမ်း (diagram) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F:J\rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် (domain) ကို ပုံကြမ်း၏ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (indexing category of the diagram) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပုံကြမ်းတစ်ခုသည် ဖန်တာတစ်ခုသာ ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီထက် ပိုမိုသေးငယ်သောအခါ ထိုဖန်တာကို ပုံကြမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) ဖြစ်ပါက ထိုပုံကြမ်းကို သေးငယ်သော ပုံကြမ်းဟု သတ်မှတ်သည်။

== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation) ==

သဘာဝကျမှု (naturality) ကို ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုဖြင့် ရှင်းပြနိုင်သည်။ အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^*&lt;/math&gt; နှင့် လည်းကောင်း ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် &lt;math&gt;V^{**}&lt;/math&gt; နှင့် လည်းကောင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ သို့သော် &lt;math&gt;V \cong V^*&lt;/math&gt; ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်အတွက် အခြေအစု (basis) တစ်ခုကို အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ရန် လိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းသည် သဘာဝမကျပေ။ ယင်းနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် &lt;math&gt;V \cong V^{**}&lt;/math&gt; ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းကို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် ဖန်တာများ (parallel functors) &lt;math&gt;F,G: C \rightrightarrows D&lt;/math&gt; တို့အတွက် '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မြား (arrow) &lt;math&gt;\alpha_c: Fc \rightarrow Gc&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ ထိုမြားများ စုစည်းမှုသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ '''အစိတ်အပိုင်းများ (components)'''  ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c'&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ စတုရန်းကို အောက်ဖော်ပြပါအတိုင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ 

            [[File:Commutative diagram.png|Commutative diagram.png]]

တစ်နည်းအားဖြင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် &lt;math&gt;\alpha_{c'} \cdot Ff = Gf \cdot \alpha_c: Fc \rightarrow Gc'&lt;/math&gt; ဟူသော ဘုံတူညီသည့် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (common composite) တစ်ခု ရှိသည်။

=== သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Natural Isomorphism) ===

'''သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစိတ်အပိုင်း &lt;math&gt;\alpha_c&lt;/math&gt; တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီဖြစ်နေသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ကို &lt;math&gt;\alpha: F \cong G&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည်။

=== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဥပမာများ ===
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်နှစ်ခုကို ဖန်တာများဖြစ်သည့် &lt;math&gt;X, Y: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်ဆိုပါစို့။ ထိုဖန်တာနှစ်ခုကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အချိုးညီ ပုံဖော်မှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-equivariant map) တစ်ခု တိကျစွာဖြစ်သည်။
*'''ဂဏန်းသင်္ချာအား ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (Categorification of arithmetic): သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် အခြေခံ ဂဏန်းသင်္ချာကို ရှင်းပြနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;a^{b+c} = a^b \times a^c&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော ရင်းနှီးပြီးသား ဂဏန်းသင်္ချာ နိယာမများသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် အစုများကြားရှိ &lt;math&gt;A^{B+C} \cong A^B \times A^C&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အခြေခံသင်္ချာအတွက် မည်သို့ အုတ်မြစ်ချပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။

=== ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism of Categories) ===

သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ်နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော်လည်း သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်ပေ။ 

ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများ (large categories) နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့်  ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်နေလောက်အောင် ကြီးမားနေခြင်းမျိုး မဖြစ်သင့်သဖြင့် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထုများသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤနည်းအားဖြင့်  ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်မှုမှ ချန်လှပ်ထားခံရသည်။

ပါဝင်မှု ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Cat} \hookrightarrow \text{CAT}&lt;/math&gt; တစ်ခု တစ်ဖက်တွင် ရှိသော်လည်း အခြားတစ်ဖက်သို့ ပြန်သွားသည့် ဖန်တာ မရှိပါ။

&lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; တွင်  '''ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism of categories)''' သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန် ဖန်တာ (inverse functors) အတွဲ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းများဖြစ်သော &lt;math&gt;GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;FG&lt;/math&gt; တို့သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာများ နှင့် အသီးသီး ညီမျှရမည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများနှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများကြား ဘိုင်ဂျက်ချင်း (bijection) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ချင်း ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

=== ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု (Equivalence of Categories) ===

လက်တွေ့တွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခု အတိအကျ တူညီသည် (အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်သည်) ဟု ဆိုရန်မှာ အလွန်ခက်ခဲတင်းကျပ်လွန်းသော သတ်မှတ်ချက်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီတွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု''' (equivalence of categories) ဟူသော သဘောတရားကို ပိုမိုအသုံးပြုကြသည်။

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် ထပ်တူညီမှု ရှိသည်ဆိုသည်မှာ ဖန်တာများဖြစ်သော &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့အပြင် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;\eta: 1_C \cong GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\epsilon: FG \cong 1_D&lt;/math&gt; တို့ တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ကဲ့သို့ &lt;math&gt;GF = 1_C&lt;/math&gt; ဟု တိကျစွာ ညီမျှရန် မလိုအပ်ဘဲ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ညီမျှနေခြင်းက လုံလောက်ပါသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို ထပ်တူညီမှု (equivalence) တစ်ခုဟု ခေါ်ဆိုပြီး ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကို ထပ်တူညီသော ကတ်တဂိုရီများ (equivalent categories) ဟု သတ်မှတ်ကာ &lt;math&gt;C \simeq D&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

ဖန်တာတစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီများကို ထပ်တူညီစေခြင်း ရှိ မရှိကို အောက်ပါ သီအိုရမ်ဖြင့် အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) လည်းဖြစ်၍ အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (essentially surjective functor on objects) လည်းဖြစ်ပါက ၎င်းဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အလားတူပင် ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသော မည်သည့် ဖန်တာမဆိုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိပြီး အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ရမည်။ ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆိုအရ ဤအချက်နှစ်ခုသည် အပြန်အလှန် မှန်ကန်သည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများသည် အချင်းချင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် မဖြစ်ပါက ထိုအရာဝတ္ထုများသာ ပါဝင်သော ပြည့်ဝသည့် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) ကို မူလကတ်တဂိုရီ၏ '''အရိုးစု''' (skeleton) ဟု ခေါ်သည်။ အရိုးစု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုနှစ်ခု အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်နေပါက ၎င်းတို့သည် အတိအကျ တူညီသော အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ရမည်။ အရေးပါသော သီအိုရမ်တစ်ခုမှာ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီမဆိုသည် ၎င်း၏ အရိုးစုနှင့် အမြဲတမ်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) ဟူသောအချက် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများအားလုံး ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;FinSet&lt;/math&gt; သည် ၎င်း၏ အရိုးစုဖြစ်သော &lt;math&gt;\{1, 2, \dots, n\}&lt;/math&gt; ပုံစံရှိ အစုများသာ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီနှင့် ထပ်တူညီသည်။


==အညွှန်း==
{{reflist}}

==ကိုးကား==
*{{citation
|last = Riehl
|first = Emily
|title = Category Theory in Context
|date = 2016 
|publisher = Dover
|url = https://books.google.com/books?id=6B9MDgAAQBAJ
|isbn = 9780486809038
}}
* {{citation
| last1 = Eilenberg
| first1 = S.
| last2 = Mac Lane
| first2 = S.
| title = General theory of natural equivalences
| journal = Transactions of the American Mathematical Society
| volume = 58
| pages = 231–294
| year = 1945
}}
* {{citation
| last1 = Cartan
| first1 = H.
| last2 = Eilenberg
| first2 = S.
| title = Homological Algebra
| publisher = Princeton University Press
| place = Princeton
| year = 1956
}}
* {{Citation
| last = Spivak
| first = David
| title = 18.S996 Category Theory for Scientists, Spring 2013
| date = 2013
| work = MIT OpenCourseWare
| access-date = February 2, 2015
| url = http://ocw.mit.edu/courses/mathematics/18-s996-category-theory-for-scientists-spring-2013/#
}}
{{refend}}
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သင်္ချာ]]


{{သင်္ချာ-stub}}</text>
      <sha1>en1t5d8wdfs8u98ypxf3uka4ipenb2s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026994</id>
      <parentid>1026935</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:02:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <origin>1026994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98859" sha1="gf1pt04ylsz2ga07g60jtcm2gbwv8o9" xml:space="preserve">[[File:Commutative diagram for morphism.svg|right|thumb|200px
|အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Z&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် မော်ဖစ်ဇင်&lt;math&gt;g \circ f&lt;/math&gt;  အား ဖော်ပြထားသော ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း '''(commutative diagram)''']]
'''ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ''' (category theory) သည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခြုံငုံလေ့လာသည့် ယေဘုယျ သင်္ချာသီအိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်။

ဤသီအိုရီသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများစွာကို မြားပုံကြမ်းများ (diagrams of arrows) အမျိုးမျိုး အသုံးပြု၍ ဖော်ပြနိုင်သည်ဟူသော အယူအဆအပေါ် အခြေခံသည်။ ဤသို့ အလွန်ယေဘုယျကျသော အခြေအနေတွင် လေ့လာခြင်းကြောင့် သင်္ချာပညာရပ်ရှိ ဘုံတူသော တည်ဆောက်ပုံများနှင့် ပုံစံများကို ပိုမိုနားလည်သဘောပေါက်စေသည်။ သို့ကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများအကြားရှိ ဆင်တူသော သဘောတရားများကို စုစည်းလေ့လာနိုင်စေသည်။ အစောပိုင်း ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အုပ်စု ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology)၊ လီအက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (Lie algebra cohomology) နှင့် ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (associative algebra cohomology) တို့အား သင့်လျော်သော [[မော်ဂျူး]] ကတ်တဂိုရီ (suitable module category) တစ်ခုတွင်  ဆင်းသက်ဖန်တာများ (derived functors) အဖြစ် ပြန်လည်ပုံဖော်ခဲ့နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Cartan|Eilenberg|1956}}

ကတ်တဂိုရီများကို ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့် ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) တို့၏ စာတမ်းတစ်ခု၌ စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ {{sfn|Eilenberg|Mac Lane|1945}}  အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ ထိုခေတ်အခါက နယ်ပယ်အသီးသီးနှင့် အထူးသဖြင့် [[အက္ခရာသင်္ချာသုံးတိုပေါ်လော်ဂျီ|အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (algebraic topology) ရှိ စာတမ်းများစွာတွင် အလွတ်သဘော အသုံးပြုနေကြသော &quot;သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း&quot; (natural transformation) ဟူသည့် သဘောတရားကို ပုံစံတကျ သတ်မှတ်ပေးရန်ဖြစ်သည်။ မက်လိန်း၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော &lt;math&gt;Ext(\mathbb{Z}[\frac{1}{p}]/\mathbb{Z},\mathbb{Z})\cong\mathbb{Z}_{p}&lt;/math&gt; သည် တိကျသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းတစ်ခု (topological space) ၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ (homology) နှင့် ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အိုင်လန်ဘာ့ဂ်က သတိပြုမိရာမှ ဤသီအိုရီ စတင်မွေးဖွားလာခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရပ်ဝန်းမှာ [[P-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း|&lt;math&gt;p&lt;/math&gt;-အခြေခံကိန်း]] ဆော်လီနွိုက် (p-adic solenoid) ၏ &lt;math&gt;3&lt;/math&gt;-စက်လုံးမျက်နှာပြင် (3-sphere) ဖြည့်စွက်စု (complement) ဖြစ်သည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများကို ဆက်စပ်ပေးသော စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ် (universal coefficient theorem) ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိစေခဲ့သည်။ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (direct or inverse limits) မှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်ထားသော ရပ်ဝန်းများဆီသို့ ဤသီအိုရမ်ကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ရန်အတွက် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် နှင့် မက်လိန်း တို့သည် စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်၏ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (exact sequence) ရှိ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (homomorphism) များ မှာ &quot;သဘာဝကျကြောင်း&quot; (natural) သက်သေပြရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သဘာဝကျခြင်း ဆိုသည်မှာ အလိုရှိသလို (arbitrary) ရွေးချယ်မှုများ မပါဝင်ဘဲ သတ်မှတ်ထားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခေါ်ဆိုသည့် အရပ်သုံးစကားတစ်ရပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) နှင့် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် (double dual) တို့ကြားရှိ ပုံမှန်အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (canonical isomorphism) သည် မည်သည့် အခြေအစု (basis) ကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရလဒ်များကို ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနိုင်ရန်အတွက် ဤပင်ကိုယ်သိစိတ် (intuition) ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည် (formalise) ။ ကိုဩဒိနိတ် ကင်းစင်သော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) များကို ဦးစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည် ။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်(source) နှင့် ပစ်မှတ် (target) တို့ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်ရန် ဖန်တာ (functor) များ ကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖန်တာများ အလုပ်လုပ်ဆောင်မည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို သတ်မှတ်ပေးနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီများ ကို နောက်ဆုံးတွင် တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။

နောက်ပိုင်းတွင် ဤသီအိုရီသည် သူ့သဘောသူဆောင်၍ တစတစ ကျယ်ပြန့်လာရာ ယခုအခါတွင် မျက်မှောက်ခေတ် သင်္ချာနှင့် [[သဘောတရားရေးရာ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]တို့တွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အဓိကကျသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာပြီး၊ ၎င်းကို သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒတွင်လည်း အသုံးပြုလာကြသည်။ သိပ္ပံဘာသာရပ် အသီးသီးရှိ တည်ဆောက်ပုံအမျိုးမျိုး၏ ဘုံတူညီမှုများကို ဖော်ပြသည့် ဘာသာစကားအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၎င်း ဘုံတည်ဆောက်မှုများကို ပုံစံတကျ (formal) ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုလာကြသည်။{{sfn|Spivak|2013}}

'''ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ (Higher categories)''' ၏ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည့် '''2-ကတ်တဂိုရီ (2-category)''' အကြောင်းကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|2-ကတ်တဂိုရီ]] တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။

==အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်==
'''ကတ်တဂိုရီ (category)''' တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

* '''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;X, Y, Z, \dots&lt;/math&gt; စသည့် အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတစ်ခု။

* '''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;f, g, h, \dots&lt;/math&gt; စသည့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုတစ်ခု။

မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''အရင်းအမြစ် (domain)''' နှင့် '''ပစ်မှတ် (codomain)''' အရာဝတ္ထုများ သတ်သတ်မှတ်မှတ်ပါရှိသည်။ သင်္ကေတအရ &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; တွင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် အရင်းအမြစ် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် ပစ်မှတ် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့၏ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် ကိုယ်စားပြုသည်။ 

အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းတွင်  '''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) '''&lt;math&gt;1_{X}:X\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ အသီးသီး သတ်သတ်မှတ်မှတ်ရှိသည်။

&lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်တို့ ထပ်တူညီပြီး ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ဟုခေါ်သော '''ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (composite morphism)''' တစ်ခု ရှိသည်။

ထို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီပြီး ၎င်း၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် တူညီသည်။

(မှတ်ချက်။ ဤတွင် &quot;domain&quot; နှင့် &quot;codomain&quot; တို့ကို ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ &quot;အရင်းအမြစ်စု&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်စု&quot; အစား &quot;စု&quot; (set) နောက်ဆက်တွဲကို ချန်၍ &quot;အရင်းအမြစ်&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်&quot; ဟုသာ အသုံးပြုထားသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီရှိ အရာဝတ္ထု (object) များသည် အစုများသာ ဖြစ်ရန်မလိုအပ်ဘဲ အခြားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ &quot;စု&quot; ဟု ထည့်သွင်းခေါ်ဆိုခြင်းသည် အစုသီအိုရီ (set theory) ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို သွယ်ဝိုက်သက်ရောက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ချန်လှပ်အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။)

=== နဂိုမှန်အဆိုများ (Axioms) ===
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

* မည်သည့် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;1_{Y}f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;f1_{X}&lt;/math&gt; တို့ နှစ်ခုလုံးသည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် ညီမျှသည်။
* ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခု &lt;math&gt;f, g, h&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သည့် &lt;math&gt;h(gf)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;(hg)f&lt;/math&gt; တို့သည် တူညီပြီး ၎င်းတို့ကို &lt;math&gt;hgf&lt;/math&gt; ဟု တူတူသတ်မှတ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းနိယာမသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unital)''' တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ကွီဗာ''' (quiver) ခေါ် လားရာပြဂရပ် (directed graph) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည် ။ ၎င်းတွင် မျဉ်းပြိုင်မြားများ (parallel arrows) နှင့် ကွင်းပိတ်များ (loops) ပါဝင်နိုင်သည် ။ 

== ကတ်တဂိုရီ ဥပမာများ ==

*'''Quiver''': ကွီဗာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော ကွီဗာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

* '''Set''': အစုများ (sets) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များ (functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်  သတ်မှတ်သည်။

*'''Top''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Man''': ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများကို (smooth manifolds) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Meas''': အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်းများကို (measurable spaces) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များကို (measurable functions) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Poset''': တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကို (partially-ordered sets) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;\textbf{hTop}&lt;/math&gt;''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် ဟွမ်း-အစုများ (Hom sets) အဖြစ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y) = [X, Y]&lt;/math&gt; သတ်မှတ်သည်။ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစား (homotopy class) များအားလုံး ပါဝင်သည့် မိသားစုကို &lt;math&gt;[X, Y]&lt;/math&gt; ဖြင့် ဖော်ပြသည်။

*'''&lt;math&gt;Set_{*}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Top_{*}&lt;/math&gt;''':  အခြေခံအမှတ် (basepoint) သတ်မှတ်ထားသော အစုများ သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ကို မပြောင်းလဲစေသော (အဆက်မပြတ်) ဖန်ရှင်များ (basepoint-preserving (continuous) functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Group''': အုပ်စုများ (groups) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်သတ်မှတ်သည်။

*'''Ring''': ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော ကွင်းများ (associative and unital rings) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (ring homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''&lt;math&gt;Mod_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် ဘယ် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-[[မော်ဂျူး]]များကို (left R-modules) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Ch_{R}&lt;/math&gt;''': &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးများ၏ ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (chain complexes) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချိတ်တန်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt; သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; မှ တန်ဖိုးများပါရှိသော &lt;math&gt;m \times n&lt;/math&gt; ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ထပ်တူရကိန်းအုံများသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။

*'''BG''' (ကတ်တဂိုရီဖြစ် အုပ်စု): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် ယေဘုယျအားဖြင့် မိုနွိုက် (monoid) တစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;BG&lt;/math&gt; ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစုဝင်များ မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်သည်။

*'''Graph''': ရိုးရှင်းသော ဂရပ်များကို (simple graphs) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဂရပ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီ''' (Discrete category): အစုတစ်ခုကို ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ၎င်းတွင် အစုဝင်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သည် ။ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော ကတ်တဂိုရီကို တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီဟု ခေါ်သည် ။

== မော်ဖစ်ဇင် အမျိုးအစားများ (Types of Morphisms) ==
*'''မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ (parallel morphisms) &lt;math&gt;h,k: w\rightrightarrows x&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;fh=fk&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;h,k: y\rightrightarrows z&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;hf=kf&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အပီမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;gf=1_X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;fg=1_Y&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g: Y\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို '''အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ (isomorphic objects)''' ဟု သတ်မှတ်ပြီး သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;X \cong Y&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

*'''အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (Endomorphism):''' အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တူညီသော မော်ဖစ်ဇင်ကို အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (Automorphism):''' အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်သော အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပိုင်း နှင့် ရုပ်သိမ်းခြင်း (Section and Retraction):''' &lt;math&gt;   x\overset{s}{\longrightarrow} y \overset{r}{\longrightarrow} x&lt;/math&gt;  တို့သည် မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;rs=1_{x}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို '''အပိုင်း (section)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို '''ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ၏ ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း အပီမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်များ (one-sided inverses) ရှိနေခြင်းကို အသိအမှတ်ပြုသောအားဖြင့် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (split monomorphism) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

Set ကတ်တဂိုရီအတွင်း၌ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (injective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့အတူပင် Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (surjective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့ကြောင့် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များ နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များကို အင်ဂျက်တစ်နှင့် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင် သဘောတရားများ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအဖြစ် ရှုမြင်သင့်သည်။ လက်တွေ့တွင် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထုများ၌ အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကြားရှိ အင်ဂျက်တစ် သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည့် မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော ကတ်တဂိုရီများ၌ပင်လျှင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားများသည် ပိုမို၍ ယေဘုယျကျနိုင်သည်။ အခြေခံဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်သော မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) ရှိသည်။ ထို့အတူ ၎င်း၏ အခြေခံဖန်ရှင်သည် ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်သော အပီမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ လည်း ရှိသည်။

'''ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို''' (axiom of choice) ကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းများဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ ''Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် အပီမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဖြစ်သည်'' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

=== မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဒွန်တွဲမှု (Properties and Duality) ===
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် အပီမော်ဖစ်ဇင်  ဖြစ်လျှင်နှင့်မှသာလျှင်(if and only if)  ၎င်းသည် ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; တွင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (by duality) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် အပီမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; အား မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်စေသော မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် monic) ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် epic) ဖြစ်သည်။
*မည်သည့်ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည်လည်း  ကတ်တဂိုရီပိုင်း တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။
*ဖီးလ်ဒ် (Field) ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ 
*ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများ (unital rings) ၏ ကတ်တဂိုရီဖြစ်သော Ring တွင် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) &lt;math&gt;i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{Q}&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ရော အပီမော်ဖစ်ဇင်ပါ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) မဟုတ်ပေ။

=== အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှုများ (Isomorphism Equivalences) ===

အောက်ဖော်ပြပါ အဆိုများသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီသည် (equivalent)

*(i) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။
*(ii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (postcomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) &lt;math&gt;f_{*}:C(c,x)\rightarrow C(c,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။
*(iii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (precomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း &lt;math&gt;f^{*}:C(y,c)\rightarrow C(x,c)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။

ဤအခြေအနေတွင် &quot;ဘိုင်ဂျက်ရှင်း&quot; နှင့် &quot;အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရများသည် သင်္ချာသဘောတရားအရ အဓိပ္ပာယ်တူညီကြသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများပင် ဖြစ်သည်။  &lt;math&gt;C(c,x)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C(c,y)&lt;/math&gt; တို့သည် ဟွမ်း-အစုများ (hom-sets) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အရာဝတ္ထုနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သည့် အစုများဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f_{*}&lt;/math&gt; သည် အစုတစ်ခုမှ အခြားအစုတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။

== အခြေခံ ကတ်တဂိုရီ တည်ဆောက်ပုံများ (Basic Category Constructions) ==

=== သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Small Category) နှင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Locally Small Category) ===

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ မော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစု (set) တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ 

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;x, y&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ၎င်းတို့ကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category)''' ဟု ခေါ်သည်။

ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;C(X, Y)&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y)&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ ဤစုစည်းမှုကို '''ဟွမ်း-အစု''' (hom-set) ဟု ခေါ်ဆိုသည် ။ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အလွန်အသုံးဝင်သောကြောင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မသေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအတွက်မဆို ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည် ။

=== ဂရုပွိုက် (Groupoid) ===

'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု (group) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''အခြေခံ ဂရုပွိုက် (fundamental groupoid)''' &lt;math&gt; \Pi_{1}X&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ၏ အမှတ်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အစွန်းမှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော လမ်းကြောင်းများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစားများ (endpoint-preserving homotopy classes of paths)''' ဖြစ်သည်။

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက် (maximal groupoid)''' တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများအားလုံး ပါဝင်ပြီး အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည့် မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) နှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin_{iso}&lt;/math&gt; သည် အဆုံးရှိအစုများနှင့် ဖန်ရှင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin&lt;/math&gt; ၏ '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက်ပိုင်း (maximal subgroupoid)''' ဖြစ်သည်။ ဤဂရုပွိုက်ကို သဘာဝကိန်းများ၏ '''ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း (categorification)''' တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။

=== ကတ်တဂိုရီပိုင်း (Subcategory) ===

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တစ်ခုကို  &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of morphisms) တို့ကို ကန့်သတ်ယူဆောင်၍ သတ်မှတ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းသည် အောက်ဖော်ပြပါ အချက်အလက်များကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-
* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု၏ ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

=== ကတ်တဂိုရီ မြှောက်လဒ် (Product Category) ===

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်းတို့၏ '''မြှောက်လဒ် ကတ်တဂိုရီ (product category)''' &lt;math&gt;C \times D&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ 
*၎င်း၏ အရာဝတ္ထုများသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) &lt;math&gt;(c, d)&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ကာ &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်များသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ &lt;math&gt;(f, g): (c, d) \rightarrow (c^{\prime}, d^{\prime})&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g: d \rightarrow d^{\prime} \in D&lt;/math&gt; တို့ဖြစ်ကြသည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များကို ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) အသီးသီး သတ်မှတ်သည်။

=== ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (Opposite Category) ===

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (opposite category)''' &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*'''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; တွင်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအတိုင်း တူညီစွာ ပါဝင်သည်။

*'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်
 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y \in \text{C}^{\text{op}} \Leftrightarrow f: Y \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ကျန်ရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်-

*&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}&lt;/math&gt; သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}:X\rightarrow X&lt;/math&gt;  ဖြစ်သည်။

*'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition)''' ကို သတ်မှတ်ရာတွင် &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ &lt;math&gt;g, f&lt;/math&gt; တွဲ ပေါင်းစပ်နိုင်မှသာ &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f^{\text{op}}, g^{\text{op}}&lt;/math&gt; ကို ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီမှသာ ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။  ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို &lt;math&gt;g^{\text{op}} f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသည်။

 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y, g^{\text{op}}: Y \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}} \quad \rightsquigarrow \quad g^{\text{op}}f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}: X \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\qquad \qquad \qquad \Updownarrow \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \Updownarrow&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;g: Z \rightarrow Y, f: Y \rightarrow X \in \text{C} \qquad \quad \rightsquigarrow \qquad \quad fg: Z \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း ရေးသားခဲ့ဖူးသည်မှာ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွက် မည်သည့် နဂိုမှန်အဆို၏ ဒွန်တွဲမှု (duality) မဆိုသည်လည်း နဂိုမှန်အဆိုတစ်ခု ဖြစ်သည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုနှင့်ပတ်သက်သော မည်သည့်အဆိုကိုမဆို ၎င်းကတ်တဂိုရီ၏ နဂိုမှန်အဆိုများမှ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါက ၎င်း၏ ဒွန်တွဲအဆိုကိုလည်း ကောက်ချက်ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

=== အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (Slice Categories) ===

အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (slice categories) ကို &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: c \rightarrow y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;g = hf&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: y \rightarrow c&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;f = gh&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

&lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှနေ၍ &lt;math&gt;C/c := (c/(C^{op}))^{op}&lt;/math&gt; ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; သည်လည်း ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။

== ဖန်တာ (Functor) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ကြားရှိ ဖန်တာ (functor) &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc \rightarrow Fc^{\prime} \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ပစ်မှတ်အပေါ်  အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

==== နဂိုမှန်အဆိုများ ====

အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို (functoriality axioms) နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Fg \cdot Ff = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

မှတ်ချက်။  ဤသတ်မှတ်ချက်ပါ ဖန်တာသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ လားရာကို မပြောင်းလဲစေသောကြောင့် ၎င်းကို '''လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor)''' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။

*'''ဖန်တာများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ထိန်းသိမ်းထားသည်''' (Functors preserve isomorphisms)။ ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မည်သည့် ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; မဆိုအတွက် ၎င်း၏ပုံရိပ် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်း၌ ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Fg&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖန်တာအားလုံး၏ အလွန်အရေးပါသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုဖြစ်သည်။

=== ဖန်တာ အမျိုးအစားများ ===
*'''သစ္စာရှိဖန်တာ (Faithful functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည်  [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို သစ္စာရှိဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ပြည့်ဝဖန်တာ (Full functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို ပြည့်ဝဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (Essentially surjective functor on objects):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{D}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;d \in \mathsf{D}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Fc&lt;/math&gt; တို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်စေမည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုဖန်တာကို အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော သစ္စာရှိဖန်တာတစ်ခုကို ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အရင်းအမြစ် ကတ်တဂိုရီအား ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ၏ ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။
*'''အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း (Full embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) ကို အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်း၏အရင်းအမြစ်သည် ပစ်မှတ်၏ ပြည့်ဝသော ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းသည်။

=== ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (Contravariant Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C^{\text{op}} \rightarrow D&lt;/math&gt; သာဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc^{\prime} \rightarrow Fc \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် သို့မဟုတ် အရင်းအမြစ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

==== နဂိုမှန်အဆိုများ ====
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Ff \cdot Fg = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

=== ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Represented Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်ပါက မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုထားသော ဖန်တာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ အတွဲကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်-

 &lt;math&gt;C(c, -): C \rightarrow Set&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;C(-, c): C^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt;

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(c, x)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (postcomposition function) &lt;math&gt;f_{*}: C(c, x) \rightarrow C(c, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (precomposition function) &lt;math&gt;f^{*}: C(y, c) \rightarrow C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

=== နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Two-sided Represented Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီဖြစ်ပါက '''နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (two-sided represented functor)''' &lt;math&gt;C(-, -): C^{op} \times C \rightarrow Set&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိသည်။

*အရာဝတ္ထုစုံတွဲ &lt;math&gt;(x, y)&lt;/math&gt; ကို ဟွမ်း-အစု (hom-set) &lt;math&gt;C(x, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f: w \rightarrow x&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;h: y \rightarrow z&lt;/math&gt; တို့ကို အောက်ပါ ဖန်ရှင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်-

 &lt;math&gt;C(x, y) \xrightarrow{h \cdot - \cdot f} C(w, z)&lt;/math&gt;
 &lt;math&gt;g \mapsto hgf&lt;/math&gt;

၎င်းသည် &lt;math&gt;g: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို ယူ၍ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  နှင့် &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  တို့ကို ပြုလုပ်ကာ &lt;math&gt;hgf: w \rightarrow z&lt;/math&gt; ကို ရရှိစေသည်။ ဤသတ်မှတ်ပေးမှုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ တို့ပြည့်စုံ၍  '''နှစ်ထပ်ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (bifunctorial)''' ဖြစ်သည်။

=== ဖန်တာ ဥပမာများ ===

*'''အခြေခံအုပ်စု (Fundamental Group):''' အခြေခံအုပ်စုကို ဖန်တာ &lt;math&gt;\pi_{1}: Top_* \rightarrow Group&lt;/math&gt; တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ပါသော ရပ်ဝန်းများကြားရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် &lt;math&gt;f:(X,x)\rightarrow(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{*}:\pi_{1}(X,x)\rightarrow \pi_{1}(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဖန်တာ &lt;math&gt;X: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အပေါ် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်ကို တိကျစွာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;C = Set&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အစု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-set) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;C = Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-representation) ဟုခေါ်သည်။
*'''ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (Chain Complexes):''' ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f_{\bullet}:C_{\bullet}\rightarrow C_{\bullet}^{\prime}&lt;/math&gt; တွင် မည်သည့် &lt;math&gt;n\in\mathbb{Z}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;df_{n}=f_{n-1}d&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{n}:C_{n}\rightarrow C_{n}^{\prime}&lt;/math&gt; များ စုစည်းပါဝင်သည်။ ယင်းအပေါ်အခြေခံ၍ အောက်ပါ ဖန်တာများကို ထပ်မံသတ်မှတ်နိုင်သည်-
** '''စက်ဝိုင်းပုံများ (Cycles, &lt;math&gt;Z_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;Z_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;Z_{n}C_{\bullet}=\ker(d:C_{n}\rightarrow C_{n-1})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-စက်ဝိုင်းပုံ (n-cycle) များကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''နယ်နိမိတ်များ (Boundaries, &lt;math&gt;B_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;B_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;B_{n}C_{\bullet}=\text{im}(d:C_{n+1}\rightarrow C_{n})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-နယ်နိမိတ် (n-boundary) ကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''ဟိုမိုလော်ဂျီ (Homology, &lt;math&gt;H_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;H_{n}&lt;/math&gt; သည် n ကြိမ်မြောက် ဟိုမိုလော်ဂျီ (nth homology) ကို &lt;math&gt;H_{n}C_{\bullet}:=Z_{n}C_{\bullet}/B_{n}C_{\bullet}&lt;/math&gt; အဖြစ် တွက်ချက်ပေးသည်။
*'''ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း (Dual Vector Space):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;(-)^{*}:Vect_{\mathbb{K}}^{\text{op}}\rightarrow Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt;  သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^{*}=\text{Hom}(V,\mathbb{K})&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*'''Spec (ရောင်စဉ်):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Spec}: CRing^{\text{op}}\rightarrow Top&lt;/math&gt; သည် ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ကို ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology) တပ်ဆင်ထားသော ၎င်း၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) အစု &lt;math&gt;\text{Spec}(R)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*'''ပါဝင်မှု နှင့် မေ့လျော့ ဖန်တာများ (Inclusion and Forgetful Functors):''' ဖွဲ့စည်းပုံများကို ထည့်သွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ချန်လှပ်ခြင်း  ပြုလုပ်သော အောက်ပါ အခြေခံ ဖန်တာများလည်း ရှိသည်-
** &lt;math&gt;I: Ab \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ပါဝင်မှု ဖန်တာ - inclusion functor)
** &lt;math&gt;U: Ring \rightarrow Ab&lt;/math&gt; (မြှောက်ခြင်းကို ချန်လှပ်ထားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ - forgetful functor)
** &lt;math&gt;(-)^{\times}: Ring \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ယူနစ်များ၏ အုပ်စုထုတ်ယူသော ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Ring \rightarrow Rng&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Field \rightarrow Ring&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)

=== ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ အသုံးချမှုများ (Applications of Functoriality) ===

ဖန်တာဖြစ်တည်မှု သဘောတရားသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖြေရှင်းရခက်ခဲသော ပြဿနာများကို ရိုးရှင်းသော အက္ခရာသင်္ချာ ပြဿနာများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးနိုင်သည်။ ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ '''ဘရောင်းဝါး အထိုင်မှတ် သီအိုရမ်''' (Brouwer Fixed Point Theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော အပိတ်ပြား (2-dimensional disk) &lt;math&gt;D^2&lt;/math&gt; ၏ မည်သည့် အဆက်မပြတ် [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]]မဆိုတွင် အထိုင်မှတ်တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါရှိရမည်ဟု အဆိုပါသီအိုရမ်က ဆိုသည်။ အခြေခံအုပ်စု (&lt;math&gt;\pi_1&lt;/math&gt;) ဖန်တာကို အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction) မဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို ချေပသက်သေပြခြင်းအားဖြင့် ဖန်တာများ မည်မျှစွမ်းအားကြီးကြောင်းကို ဤသီအိုရမ်က မီးမောင်းထိုးပြသည်။

== ဖန်တာကို အသုံးပြုသော တည်ဆောက်ပုံများ (Functor-based Constructions) ==

=== ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ (Comma category) ===
ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{D} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G \colon \mathsf{E} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တို့ ပေးထားသော '''ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;F \downarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;(d \in \mathsf{D}, e \in \mathsf{E}, f \colon Fd \to Ge \in \mathsf{C})&lt;/math&gt; ဟူသော သုံးခုတွဲ (triples) များ။

*&lt;math&gt;(d, e, f)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(d', e', f')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် &lt;math&gt;f' \cdot Fh = Gk \cdot f&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲများ &lt;math&gt;(h \colon d \to d', k \colon e \to e')&lt;/math&gt; 

=== အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements) ===
လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x) = x'&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ (forgetful functor) &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ ဤမေ့လျော့ဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; မှ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; ကို ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးသည်။

=== ဆန့်ကျင်ဘက်ဖန်တာ၏ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements of a contravariant functor) ===
ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C}^{\mathrm{op}} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x') = x&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင်လည်း ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းသည် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း ပုံဖော်ပေးသည်။ 

=== ပုံကြမ်း (Diagram) ===

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တစ်ခုရှိ ပုံကြမ်း (diagram) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F:J\rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် (domain) ကို ပုံကြမ်း၏ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (indexing category of the diagram) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပုံကြမ်းတစ်ခုသည် ဖန်တာတစ်ခုသာ ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီထက် ပိုမိုသေးငယ်သောအခါ ထိုဖန်တာကို ပုံကြမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) ဖြစ်ပါက ထိုပုံကြမ်းကို သေးငယ်သော ပုံကြမ်းဟု သတ်မှတ်သည်။

== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation) ==

သဘာဝကျမှု (naturality) ကို ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုဖြင့် ရှင်းပြနိုင်သည်။ အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^*&lt;/math&gt; နှင့် လည်းကောင်း ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် &lt;math&gt;V^{**}&lt;/math&gt; နှင့် လည်းကောင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ သို့သော် &lt;math&gt;V \cong V^*&lt;/math&gt; ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်အတွက် အခြေအစု (basis) တစ်ခုကို အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ရန် လိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းသည် သဘာဝမကျပေ။ ယင်းနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် &lt;math&gt;V \cong V^{**}&lt;/math&gt; ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းကို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် ဖန်တာများ (parallel functors) &lt;math&gt;F,G: C \rightrightarrows D&lt;/math&gt; တို့အတွက် '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မြား (arrow) &lt;math&gt;\alpha_c: Fc \rightarrow Gc&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ ထိုမြားများ စုစည်းမှုသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ '''အစိတ်အပိုင်းများ (components)'''  ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c'&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ စတုရန်းကို အောက်ဖော်ပြပါအတိုင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ 

            [[File:Commutative diagram.png|Commutative diagram.png]]

တစ်နည်းအားဖြင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် &lt;math&gt;\alpha_{c'} \cdot Ff = Gf \cdot \alpha_c: Fc \rightarrow Gc'&lt;/math&gt; ဟူသော ဘုံတူညီသည့် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (common composite) တစ်ခု ရှိသည်။

=== သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Natural Isomorphism) ===

'''သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစိတ်အပိုင်း &lt;math&gt;\alpha_c&lt;/math&gt; တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီဖြစ်နေသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ကို &lt;math&gt;\alpha: F \cong G&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည်။

=== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဥပမာများ ===
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်နှစ်ခုကို ဖန်တာများဖြစ်သည့် &lt;math&gt;X, Y: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်ဆိုပါစို့။ ထိုဖန်တာနှစ်ခုကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အချိုးညီ ပုံဖော်မှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-equivariant map) တစ်ခု တိကျစွာဖြစ်သည်။
*'''ဂဏန်းသင်္ချာအား ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (Categorification of arithmetic): သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် အခြေခံ ဂဏန်းသင်္ချာကို ရှင်းပြနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;a^{b+c} = a^b \times a^c&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော ရင်းနှီးပြီးသား ဂဏန်းသင်္ချာ နိယာမများသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် အစုများကြားရှိ &lt;math&gt;A^{B+C} \cong A^B \times A^C&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အခြေခံသင်္ချာအတွက် မည်သို့ အုတ်မြစ်ချပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။
*'''ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟို''' (Center of a category): မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို ၎င်း၏ ထပ်တူရဖန်တာမှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော သဘာဝအန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး (&lt;math&gt;1_C \Rightarrow 1_C&lt;/math&gt;) ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုသည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟိုဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းသည် အုပ်စု သို့မဟုတ် ကွင်းများ၏ ဗဟို (center of a group or ring) ဟူသော အက္ခရာသင်္ချာ အယူအဆကို ယေဘုယျပြုထားခြင်းဖြစ်သည်။
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဖန်တာများအားလုံး ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုကို '''ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီ''' (functor category) အဖြစ် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;D^C&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;[C, D]&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဤကတ်တဂိုရီတွင် ဖန်တာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

=== ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism of Categories) ===

သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ်နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော်လည်း သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်ပေ။ 

ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများ (large categories) နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့်  ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်နေလောက်အောင် ကြီးမားနေခြင်းမျိုး မဖြစ်သင့်သဖြင့် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထုများသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤနည်းအားဖြင့်  ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်မှုမှ ချန်လှပ်ထားခံရသည်။

ပါဝင်မှု ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Cat} \hookrightarrow \text{CAT}&lt;/math&gt; တစ်ခု တစ်ဖက်တွင် ရှိသော်လည်း အခြားတစ်ဖက်သို့ ပြန်သွားသည့် ဖန်တာ မရှိပါ။

&lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; တွင်  '''ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism of categories)''' သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန် ဖန်တာ (inverse functors) အတွဲ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းများဖြစ်သော &lt;math&gt;GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;FG&lt;/math&gt; တို့သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာများ နှင့် အသီးသီး ညီမျှရမည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများနှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများကြား ဘိုင်ဂျက်ချင်း (bijection) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ချင်း ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

=== ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု (Equivalence of Categories) ===

လက်တွေ့တွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခု အတိအကျ တူညီသည် (အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်သည်) ဟု ဆိုရန်မှာ အလွန်ခက်ခဲတင်းကျပ်လွန်းသော သတ်မှတ်ချက်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီတွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု''' (equivalence of categories) ဟူသော သဘောတရားကို ပိုမိုအသုံးပြုကြသည်။

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် ထပ်တူညီမှု ရှိသည်ဆိုသည်မှာ ဖန်တာများဖြစ်သော &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့အပြင် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;\eta: 1_C \cong GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\epsilon: FG \cong 1_D&lt;/math&gt; တို့ တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ကဲ့သို့ &lt;math&gt;GF = 1_C&lt;/math&gt; ဟု တိကျစွာ ညီမျှရန် မလိုအပ်ဘဲ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ညီမျှနေခြင်းက လုံလောက်ပါသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို ထပ်တူညီမှု (equivalence) တစ်ခုဟု ခေါ်ဆိုပြီး ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကို ထပ်တူညီသော ကတ်တဂိုရီများ (equivalent categories) ဟု သတ်မှတ်ကာ &lt;math&gt;C \simeq D&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

ဖန်တာတစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီများကို ထပ်တူညီစေခြင်း ရှိ မရှိကို အောက်ပါ သီအိုရမ်ဖြင့် အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) လည်းဖြစ်၍ အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (essentially surjective functor on objects) လည်းဖြစ်ပါက ၎င်းဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အလားတူပင် ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသော မည်သည့် ဖန်တာမဆိုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိပြီး အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ရမည်။ ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆိုအရ ဤအချက်နှစ်ခုသည် အပြန်အလှန် မှန်ကန်သည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများသည် အချင်းချင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် မဖြစ်ပါက ထိုအရာဝတ္ထုများသာ ပါဝင်သော ပြည့်ဝသည့် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) ကို မူလကတ်တဂိုရီ၏ '''အရိုးစု''' (skeleton) ဟု ခေါ်သည်။ အရိုးစု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုနှစ်ခု အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်နေပါက ၎င်းတို့သည် အတိအကျ တူညီသော အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ရမည်။ အရေးပါသော သီအိုရမ်တစ်ခုမှာ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီမဆိုသည် ၎င်း၏ အရိုးစုနှင့် အမြဲတမ်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) ဟူသောအချက် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများအားလုံး ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;FinSet&lt;/math&gt; သည် ၎င်း၏ အရိုးစုဖြစ်သော &lt;math&gt;\{1, 2, \dots, n\}&lt;/math&gt; ပုံစံရှိ အစုများသာ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီနှင့် ထပ်တူညီသည်။


==အညွှန်း==
{{reflist}}

==ကိုးကား==
*{{citation
|last = Riehl
|first = Emily
|title = Category Theory in Context
|date = 2016 
|publisher = Dover
|url = https://books.google.com/books?id=6B9MDgAAQBAJ
|isbn = 9780486809038
}}
* {{citation
| last1 = Eilenberg
| first1 = S.
| last2 = Mac Lane
| first2 = S.
| title = General theory of natural equivalences
| journal = Transactions of the American Mathematical Society
| volume = 58
| pages = 231–294
| year = 1945
}}
* {{citation
| last1 = Cartan
| first1 = H.
| last2 = Eilenberg
| first2 = S.
| title = Homological Algebra
| publisher = Princeton University Press
| place = Princeton
| year = 1956
}}
* {{Citation
| last = Spivak
| first = David
| title = 18.S996 Category Theory for Scientists, Spring 2013
| date = 2013
| work = MIT OpenCourseWare
| access-date = February 2, 2015
| url = http://ocw.mit.edu/courses/mathematics/18-s996-category-theory-for-scientists-spring-2013/#
}}
{{refend}}
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သင်္ချာ]]


{{သင်္ချာ-stub}}</text>
      <sha1>gf1pt04ylsz2ga07g60jtcm2gbwv8o9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026997</id>
      <parentid>1026994</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:24:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <origin>1026997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106481" sha1="n6vbus2dmptntl36f7jv8fzz7m1grsi" xml:space="preserve">[[File:Commutative diagram for morphism.svg|right|thumb|200px
|အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Z&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် မော်ဖစ်ဇင်&lt;math&gt;g \circ f&lt;/math&gt;  အား ဖော်ပြထားသော ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း '''(commutative diagram)''']]
'''ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ''' (category theory) သည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခြုံငုံလေ့လာသည့် ယေဘုယျ သင်္ချာသီအိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်။

ဤသီအိုရီသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများစွာကို မြားပုံကြမ်းများ (diagrams of arrows) အမျိုးမျိုး အသုံးပြု၍ ဖော်ပြနိုင်သည်ဟူသော အယူအဆအပေါ် အခြေခံသည်။ ဤသို့ အလွန်ယေဘုယျကျသော အခြေအနေတွင် လေ့လာခြင်းကြောင့် သင်္ချာပညာရပ်ရှိ ဘုံတူသော တည်ဆောက်ပုံများနှင့် ပုံစံများကို ပိုမိုနားလည်သဘောပေါက်စေသည်။ သို့ကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများအကြားရှိ ဆင်တူသော သဘောတရားများကို စုစည်းလေ့လာနိုင်စေသည်။ အစောပိုင်း ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အုပ်စု ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology)၊ လီအက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (Lie algebra cohomology) နှင့် ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (associative algebra cohomology) တို့အား သင့်လျော်သော [[မော်ဂျူး]] ကတ်တဂိုရီ (suitable module category) တစ်ခုတွင်  ဆင်းသက်ဖန်တာများ (derived functors) အဖြစ် ပြန်လည်ပုံဖော်ခဲ့နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Cartan|Eilenberg|1956}}

ကတ်တဂိုရီများကို ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့် ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) တို့၏ စာတမ်းတစ်ခု၌ စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ {{sfn|Eilenberg|Mac Lane|1945}}  အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ ထိုခေတ်အခါက နယ်ပယ်အသီးသီးနှင့် အထူးသဖြင့် [[အက္ခရာသင်္ချာသုံးတိုပေါ်လော်ဂျီ|အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (algebraic topology) ရှိ စာတမ်းများစွာတွင် အလွတ်သဘော အသုံးပြုနေကြသော &quot;သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း&quot; (natural transformation) ဟူသည့် သဘောတရားကို ပုံစံတကျ သတ်မှတ်ပေးရန်ဖြစ်သည်။ မက်လိန်း၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော &lt;math&gt;Ext(\mathbb{Z}[\frac{1}{p}]/\mathbb{Z},\mathbb{Z})\cong\mathbb{Z}_{p}&lt;/math&gt; သည် တိကျသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းတစ်ခု (topological space) ၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ (homology) နှင့် ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အိုင်လန်ဘာ့ဂ်က သတိပြုမိရာမှ ဤသီအိုရီ စတင်မွေးဖွားလာခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရပ်ဝန်းမှာ [[P-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း|&lt;math&gt;p&lt;/math&gt;-အခြေခံကိန်း]] ဆော်လီနွိုက် (p-adic solenoid) ၏ &lt;math&gt;3&lt;/math&gt;-စက်လုံးမျက်နှာပြင် (3-sphere) ဖြည့်စွက်စု (complement) ဖြစ်သည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများကို ဆက်စပ်ပေးသော စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ် (universal coefficient theorem) ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိစေခဲ့သည်။ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (direct or inverse limits) မှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်ထားသော ရပ်ဝန်းများဆီသို့ ဤသီအိုရမ်ကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ရန်အတွက် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် နှင့် မက်လိန်း တို့သည် စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်၏ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (exact sequence) ရှိ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (homomorphism) များ မှာ &quot;သဘာဝကျကြောင်း&quot; (natural) သက်သေပြရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သဘာဝကျခြင်း ဆိုသည်မှာ အလိုရှိသလို (arbitrary) ရွေးချယ်မှုများ မပါဝင်ဘဲ သတ်မှတ်ထားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခေါ်ဆိုသည့် အရပ်သုံးစကားတစ်ရပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) နှင့် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် (double dual) တို့ကြားရှိ ပုံမှန်အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (canonical isomorphism) သည် မည်သည့် အခြေအစု (basis) ကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရလဒ်များကို ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနိုင်ရန်အတွက် ဤပင်ကိုယ်သိစိတ် (intuition) ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည် (formalise) ။ ကိုဩဒိနိတ် ကင်းစင်သော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) များကို ဦးစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည် ။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်(source) နှင့် ပစ်မှတ် (target) တို့ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်ရန် ဖန်တာ (functor) များ ကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖန်တာများ အလုပ်လုပ်ဆောင်မည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို သတ်မှတ်ပေးနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီများ ကို နောက်ဆုံးတွင် တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။

နောက်ပိုင်းတွင် ဤသီအိုရီသည် သူ့သဘောသူဆောင်၍ တစတစ ကျယ်ပြန့်လာရာ ယခုအခါတွင် မျက်မှောက်ခေတ် သင်္ချာနှင့် [[သဘောတရားရေးရာ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]တို့တွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အဓိကကျသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာပြီး၊ ၎င်းကို သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒတွင်လည်း အသုံးပြုလာကြသည်။ သိပ္ပံဘာသာရပ် အသီးသီးရှိ တည်ဆောက်ပုံအမျိုးမျိုး၏ ဘုံတူညီမှုများကို ဖော်ပြသည့် ဘာသာစကားအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၎င်း ဘုံတည်ဆောက်မှုများကို ပုံစံတကျ (formal) ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုလာကြသည်။{{sfn|Spivak|2013}}

'''ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ (Higher categories)''' ၏ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည့် '''2-ကတ်တဂိုရီ (2-category)''' အကြောင်းကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|2-ကတ်တဂိုရီ]] တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။

==အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်==
'''ကတ်တဂိုရီ (category)''' တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

* '''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;X, Y, Z, \dots&lt;/math&gt; စသည့် အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတစ်ခု။

* '''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;f, g, h, \dots&lt;/math&gt; စသည့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုတစ်ခု။

မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''အရင်းအမြစ် (domain)''' နှင့် '''ပစ်မှတ် (codomain)''' အရာဝတ္ထုများ သတ်သတ်မှတ်မှတ်ပါရှိသည်။ သင်္ကေတအရ &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; တွင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် အရင်းအမြစ် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် ပစ်မှတ် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့၏ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် ကိုယ်စားပြုသည်။ 

အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းတွင်  '''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) '''&lt;math&gt;1_{X}:X\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ အသီးသီး သတ်သတ်မှတ်မှတ်ရှိသည်။

&lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်တို့ ထပ်တူညီပြီး ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ဟုခေါ်သော '''ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (composite morphism)''' တစ်ခု ရှိသည်။

ထို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီပြီး ၎င်း၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် တူညီသည်။

(မှတ်ချက်။ ဤတွင် &quot;domain&quot; နှင့် &quot;codomain&quot; တို့ကို ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ &quot;အရင်းအမြစ်စု&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်စု&quot; အစား &quot;စု&quot; (set) နောက်ဆက်တွဲကို ချန်၍ &quot;အရင်းအမြစ်&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်&quot; ဟုသာ အသုံးပြုထားသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီရှိ အရာဝတ္ထု (object) များသည် အစုများသာ ဖြစ်ရန်မလိုအပ်ဘဲ အခြားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ &quot;စု&quot; ဟု ထည့်သွင်းခေါ်ဆိုခြင်းသည် အစုသီအိုရီ (set theory) ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို သွယ်ဝိုက်သက်ရောက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ချန်လှပ်အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။)

=== နဂိုမှန်အဆိုများ (Axioms) ===
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

* မည်သည့် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;1_{Y}f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;f1_{X}&lt;/math&gt; တို့ နှစ်ခုလုံးသည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် ညီမျှသည်။
* ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခု &lt;math&gt;f, g, h&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သည့် &lt;math&gt;h(gf)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;(hg)f&lt;/math&gt; တို့သည် တူညီပြီး ၎င်းတို့ကို &lt;math&gt;hgf&lt;/math&gt; ဟု တူတူသတ်မှတ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းနိယာမသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unital)''' တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ကွီဗာ''' (quiver) ခေါ် လားရာပြဂရပ် (directed graph) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည် ။ ၎င်းတွင် မျဉ်းပြိုင်မြားများ (parallel arrows) နှင့် ကွင်းပိတ်များ (loops) ပါဝင်နိုင်သည် ။ 

== ကတ်တဂိုရီ ဥပမာများ ==

*'''Quiver''': ကွီဗာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော ကွီဗာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

* '''Set''': အစုများ (sets) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များ (functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်  သတ်မှတ်သည်။

*'''Top''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Man''': ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများကို (smooth manifolds) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Meas''': အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်းများကို (measurable spaces) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များကို (measurable functions) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Poset''': တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကို (partially-ordered sets) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;\textbf{hTop}&lt;/math&gt;''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် ဟွမ်း-အစုများ (Hom sets) အဖြစ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y) = [X, Y]&lt;/math&gt; သတ်မှတ်သည်။ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစား (homotopy class) များအားလုံး ပါဝင်သည့် မိသားစုကို &lt;math&gt;[X, Y]&lt;/math&gt; ဖြင့် ဖော်ပြသည်။

*'''&lt;math&gt;Set_{*}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Top_{*}&lt;/math&gt;''':  အခြေခံအမှတ် (basepoint) သတ်မှတ်ထားသော အစုများ သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ကို မပြောင်းလဲစေသော (အဆက်မပြတ်) ဖန်ရှင်များ (basepoint-preserving (continuous) functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Group''': အုပ်စုများ (groups) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်သတ်မှတ်သည်။

*'''Ring''': ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော ကွင်းများ (associative and unital rings) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (ring homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''&lt;math&gt;Mod_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် ဘယ် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-[[မော်ဂျူး]]များကို (left R-modules) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Ch_{R}&lt;/math&gt;''': &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးများ၏ ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (chain complexes) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချိတ်တန်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt; သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; မှ တန်ဖိုးများပါရှိသော &lt;math&gt;m \times n&lt;/math&gt; ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ထပ်တူရကိန်းအုံများသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။

*'''BG''' (ကတ်တဂိုရီဖြစ် အုပ်စု): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် ယေဘုယျအားဖြင့် မိုနွိုက် (monoid) တစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;BG&lt;/math&gt; ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစုဝင်များ မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်သည်။

*'''Graph''': ရိုးရှင်းသော ဂရပ်များကို (simple graphs) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဂရပ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီ''' (Discrete category): အစုတစ်ခုကို ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ၎င်းတွင် အစုဝင်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သည် ။ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော ကတ်တဂိုရီကို တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီဟု ခေါ်သည် ။

== မော်ဖစ်ဇင် အမျိုးအစားများ (Types of Morphisms) ==
*'''မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ (parallel morphisms) &lt;math&gt;h,k: w\rightrightarrows x&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;fh=fk&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;h,k: y\rightrightarrows z&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;hf=kf&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အပီမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;gf=1_X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;fg=1_Y&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g: Y\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို '''အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ (isomorphic objects)''' ဟု သတ်မှတ်ပြီး သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;X \cong Y&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

*'''အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (Endomorphism):''' အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တူညီသော မော်ဖစ်ဇင်ကို အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (Automorphism):''' အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်သော အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပိုင်း နှင့် ရုပ်သိမ်းခြင်း (Section and Retraction):''' &lt;math&gt;   x\overset{s}{\longrightarrow} y \overset{r}{\longrightarrow} x&lt;/math&gt;  တို့သည် မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;rs=1_{x}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို '''အပိုင်း (section)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို '''ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ၏ ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း အပီမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်များ (one-sided inverses) ရှိနေခြင်းကို အသိအမှတ်ပြုသောအားဖြင့် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (split monomorphism) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

Set ကတ်တဂိုရီအတွင်း၌ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (injective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့အတူပင် Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (surjective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့ကြောင့် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များ နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များကို အင်ဂျက်တစ်နှင့် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင် သဘောတရားများ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအဖြစ် ရှုမြင်သင့်သည်။ လက်တွေ့တွင် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထုများ၌ အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကြားရှိ အင်ဂျက်တစ် သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည့် မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော ကတ်တဂိုရီများ၌ပင်လျှင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားများသည် ပိုမို၍ ယေဘုယျကျနိုင်သည်။ အခြေခံဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်သော မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) ရှိသည်။ ထို့အတူ ၎င်း၏ အခြေခံဖန်ရှင်သည် ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်သော အပီမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ လည်း ရှိသည်။

'''ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို''' (axiom of choice) ကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းများဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ ''Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် အပီမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဖြစ်သည်'' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

=== မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဒွန်တွဲမှု (Properties and Duality) ===
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် အပီမော်ဖစ်ဇင်  ဖြစ်လျှင်နှင့်မှသာလျှင်(if and only if)  ၎င်းသည် ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; တွင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (by duality) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် အပီမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; အား မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်စေသော မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် monic) ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် epic) ဖြစ်သည်။
*မည်သည့်ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည်လည်း  ကတ်တဂိုရီပိုင်း တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။
*ဖီးလ်ဒ် (Field) ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ 
*ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများ (unital rings) ၏ ကတ်တဂိုရီဖြစ်သော Ring တွင် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) &lt;math&gt;i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{Q}&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ရော အပီမော်ဖစ်ဇင်ပါ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) မဟုတ်ပေ။

=== အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှုများ (Isomorphism Equivalences) ===

အောက်ဖော်ပြပါ အဆိုများသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီသည် (equivalent)

*(i) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။
*(ii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (postcomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) &lt;math&gt;f_{*}:C(c,x)\rightarrow C(c,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။
*(iii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (precomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း &lt;math&gt;f^{*}:C(y,c)\rightarrow C(x,c)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။

ဤအခြေအနေတွင် &quot;ဘိုင်ဂျက်ရှင်း&quot; နှင့် &quot;အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရများသည် သင်္ချာသဘောတရားအရ အဓိပ္ပာယ်တူညီကြသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများပင် ဖြစ်သည်။  &lt;math&gt;C(c,x)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C(c,y)&lt;/math&gt; တို့သည် ဟွမ်း-အစုများ (hom-sets) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အရာဝတ္ထုနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သည့် အစုများဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f_{*}&lt;/math&gt; သည် အစုတစ်ခုမှ အခြားအစုတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။

== အခြေခံ ကတ်တဂိုရီ တည်ဆောက်ပုံများ (Basic Category Constructions) ==

=== သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Small Category) နှင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Locally Small Category) ===

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ မော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစု (set) တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ 

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;x, y&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ၎င်းတို့ကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category)''' ဟု ခေါ်သည်။

ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;C(X, Y)&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y)&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ ဤစုစည်းမှုကို '''ဟွမ်း-အစု''' (hom-set) ဟု ခေါ်ဆိုသည် ။ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အလွန်အသုံးဝင်သောကြောင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မသေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအတွက်မဆို ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည် ။

=== ဂရုပွိုက် (Groupoid) ===

'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု (group) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''အခြေခံ ဂရုပွိုက် (fundamental groupoid)''' &lt;math&gt; \Pi_{1}X&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ၏ အမှတ်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အစွန်းမှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော လမ်းကြောင်းများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစားများ (endpoint-preserving homotopy classes of paths)''' ဖြစ်သည်။

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက် (maximal groupoid)''' တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများအားလုံး ပါဝင်ပြီး အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည့် မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) နှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin_{iso}&lt;/math&gt; သည် အဆုံးရှိအစုများနှင့် ဖန်ရှင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin&lt;/math&gt; ၏ '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက်ပိုင်း (maximal subgroupoid)''' ဖြစ်သည်။ ဤဂရုပွိုက်ကို သဘာဝကိန်းများ၏ '''ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း (categorification)''' တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။

=== ကတ်တဂိုရီပိုင်း (Subcategory) ===

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တစ်ခုကို  &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of morphisms) တို့ကို ကန့်သတ်ယူဆောင်၍ သတ်မှတ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းသည် အောက်ဖော်ပြပါ အချက်အလက်များကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-
* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု၏ ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

=== ကတ်တဂိုရီ မြှောက်လဒ် (Product Category) ===

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်းတို့၏ '''မြှောက်လဒ် ကတ်တဂိုရီ (product category)''' &lt;math&gt;C \times D&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ 
*၎င်း၏ အရာဝတ္ထုများသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) &lt;math&gt;(c, d)&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ကာ &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်များသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ &lt;math&gt;(f, g): (c, d) \rightarrow (c^{\prime}, d^{\prime})&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g: d \rightarrow d^{\prime} \in D&lt;/math&gt; တို့ဖြစ်ကြသည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များကို ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) အသီးသီး သတ်မှတ်သည်။

=== ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (Opposite Category) ===

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (opposite category)''' &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*'''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; တွင်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအတိုင်း တူညီစွာ ပါဝင်သည်။

*'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်
 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y \in \text{C}^{\text{op}} \Leftrightarrow f: Y \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ကျန်ရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်-

*&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}&lt;/math&gt; သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}:X\rightarrow X&lt;/math&gt;  ဖြစ်သည်။

*'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition)''' ကို သတ်မှတ်ရာတွင် &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ &lt;math&gt;g, f&lt;/math&gt; တွဲ ပေါင်းစပ်နိုင်မှသာ &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f^{\text{op}}, g^{\text{op}}&lt;/math&gt; ကို ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီမှသာ ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။  ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို &lt;math&gt;g^{\text{op}} f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသည်။

 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y, g^{\text{op}}: Y \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}} \quad \rightsquigarrow \quad g^{\text{op}}f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}: X \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\qquad \qquad \qquad \Updownarrow \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \Updownarrow&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;g: Z \rightarrow Y, f: Y \rightarrow X \in \text{C} \qquad \quad \rightsquigarrow \qquad \quad fg: Z \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း ရေးသားခဲ့ဖူးသည်မှာ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွက် မည်သည့် နဂိုမှန်အဆို၏ ဒွန်တွဲမှု (duality) မဆိုသည်လည်း နဂိုမှန်အဆိုတစ်ခု ဖြစ်သည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုနှင့်ပတ်သက်သော မည်သည့်အဆိုကိုမဆို ၎င်းကတ်တဂိုရီ၏ နဂိုမှန်အဆိုများမှ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါက ၎င်း၏ ဒွန်တွဲအဆိုကိုလည်း ကောက်ချက်ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

=== အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (Slice Categories) ===

အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (slice categories) ကို &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: c \rightarrow y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;g = hf&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: y \rightarrow c&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;f = gh&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

&lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှနေ၍ &lt;math&gt;C/c := (c/(C^{op}))^{op}&lt;/math&gt; ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; သည်လည်း ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။

== ဖန်တာ (Functor) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ကြားရှိ ဖန်တာ (functor) &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc \rightarrow Fc^{\prime} \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ပစ်မှတ်အပေါ်  အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

==== နဂိုမှန်အဆိုများ ====

အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို (functoriality axioms) နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Fg \cdot Ff = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

မှတ်ချက်။  ဤသတ်မှတ်ချက်ပါ ဖန်တာသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ လားရာကို မပြောင်းလဲစေသောကြောင့် ၎င်းကို '''လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor)''' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။

*'''ဖန်တာများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ထိန်းသိမ်းထားသည်''' (Functors preserve isomorphisms)။ ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မည်သည့် ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; မဆိုအတွက် ၎င်း၏ပုံရိပ် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်း၌ ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Fg&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖန်တာအားလုံး၏ အလွန်အရေးပါသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုဖြစ်သည်။

=== ဖန်တာ အမျိုးအစားများ ===
*'''သစ္စာရှိဖန်တာ (Faithful functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည်  [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို သစ္စာရှိဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ပြည့်ဝဖန်တာ (Full functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို ပြည့်ဝဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (Essentially surjective functor on objects):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{D}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;d \in \mathsf{D}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Fc&lt;/math&gt; တို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်စေမည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုဖန်တာကို အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော သစ္စာရှိဖန်တာတစ်ခုကို ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အရင်းအမြစ် ကတ်တဂိုရီအား ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ၏ ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။
*'''အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း (Full embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) ကို အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်း၏အရင်းအမြစ်သည် ပစ်မှတ်၏ ပြည့်ဝသော ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းသည်။

=== ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (Contravariant Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C^{\text{op}} \rightarrow D&lt;/math&gt; သာဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc^{\prime} \rightarrow Fc \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် သို့မဟုတ် အရင်းအမြစ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

==== နဂိုမှန်အဆိုများ ====
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Ff \cdot Fg = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

=== ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Represented Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်ပါက မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုထားသော ဖန်တာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ အတွဲကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်-

 &lt;math&gt;C(c, -): C \rightarrow Set&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;C(-, c): C^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt;

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(c, x)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (postcomposition function) &lt;math&gt;f_{*}: C(c, x) \rightarrow C(c, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (precomposition function) &lt;math&gt;f^{*}: C(y, c) \rightarrow C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

=== နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Two-sided Represented Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီဖြစ်ပါက '''နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (two-sided represented functor)''' &lt;math&gt;C(-, -): C^{op} \times C \rightarrow Set&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိသည်။

*အရာဝတ္ထုစုံတွဲ &lt;math&gt;(x, y)&lt;/math&gt; ကို ဟွမ်း-အစု (hom-set) &lt;math&gt;C(x, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f: w \rightarrow x&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;h: y \rightarrow z&lt;/math&gt; တို့ကို အောက်ပါ ဖန်ရှင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်-

 &lt;math&gt;C(x, y) \xrightarrow{h \cdot - \cdot f} C(w, z)&lt;/math&gt;
 &lt;math&gt;g \mapsto hgf&lt;/math&gt;

၎င်းသည် &lt;math&gt;g: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို ယူ၍ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  နှင့် &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  တို့ကို ပြုလုပ်ကာ &lt;math&gt;hgf: w \rightarrow z&lt;/math&gt; ကို ရရှိစေသည်။ ဤသတ်မှတ်ပေးမှုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ တို့ပြည့်စုံ၍  '''နှစ်ထပ်ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (bifunctorial)''' ဖြစ်သည်။

=== ဖန်တာ ဥပမာများ ===

*'''အခြေခံအုပ်စု (Fundamental Group):''' အခြေခံအုပ်စုကို ဖန်တာ &lt;math&gt;\pi_{1}: Top_* \rightarrow Group&lt;/math&gt; တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ပါသော ရပ်ဝန်းများကြားရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် &lt;math&gt;f:(X,x)\rightarrow(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{*}:\pi_{1}(X,x)\rightarrow \pi_{1}(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဖန်တာ &lt;math&gt;X: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အပေါ် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်ကို တိကျစွာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;C = Set&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အစု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-set) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;C = Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-representation) ဟုခေါ်သည်။
*'''ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (Chain Complexes):''' ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f_{\bullet}:C_{\bullet}\rightarrow C_{\bullet}^{\prime}&lt;/math&gt; တွင် မည်သည့် &lt;math&gt;n\in\mathbb{Z}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;df_{n}=f_{n-1}d&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{n}:C_{n}\rightarrow C_{n}^{\prime}&lt;/math&gt; များ စုစည်းပါဝင်သည်။ ယင်းအပေါ်အခြေခံ၍ အောက်ပါ ဖန်တာများကို ထပ်မံသတ်မှတ်နိုင်သည်-
** '''စက်ဝိုင်းပုံများ (Cycles, &lt;math&gt;Z_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;Z_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;Z_{n}C_{\bullet}=\ker(d:C_{n}\rightarrow C_{n-1})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-စက်ဝိုင်းပုံ (n-cycle) များကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''နယ်နိမိတ်များ (Boundaries, &lt;math&gt;B_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;B_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;B_{n}C_{\bullet}=\text{im}(d:C_{n+1}\rightarrow C_{n})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-နယ်နိမိတ် (n-boundary) ကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''ဟိုမိုလော်ဂျီ (Homology, &lt;math&gt;H_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;H_{n}&lt;/math&gt; သည် n ကြိမ်မြောက် ဟိုမိုလော်ဂျီ (nth homology) ကို &lt;math&gt;H_{n}C_{\bullet}:=Z_{n}C_{\bullet}/B_{n}C_{\bullet}&lt;/math&gt; အဖြစ် တွက်ချက်ပေးသည်။
*'''ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း (Dual Vector Space):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;(-)^{*}:Vect_{\mathbb{K}}^{\text{op}}\rightarrow Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt;  သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^{*}=\text{Hom}(V,\mathbb{K})&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*'''Spec (ရောင်စဉ်):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Spec}: CRing^{\text{op}}\rightarrow Top&lt;/math&gt; သည် ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ကို ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology) တပ်ဆင်ထားသော ၎င်း၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) အစု &lt;math&gt;\text{Spec}(R)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*'''ပါဝင်မှု နှင့် မေ့လျော့ ဖန်တာများ (Inclusion and Forgetful Functors):''' ဖွဲ့စည်းပုံများကို ထည့်သွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ချန်လှပ်ခြင်း  ပြုလုပ်သော အောက်ပါ အခြေခံ ဖန်တာများလည်း ရှိသည်-
** &lt;math&gt;I: Ab \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ပါဝင်မှု ဖန်တာ - inclusion functor)
** &lt;math&gt;U: Ring \rightarrow Ab&lt;/math&gt; (မြှောက်ခြင်းကို ချန်လှပ်ထားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ - forgetful functor)
** &lt;math&gt;(-)^{\times}: Ring \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ယူနစ်များ၏ အုပ်စုထုတ်ယူသော ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Ring \rightarrow Rng&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Field \rightarrow Ring&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)

=== ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ အသုံးချမှုများ (Applications of Functoriality) ===

ဖန်တာဖြစ်တည်မှု သဘောတရားသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖြေရှင်းရခက်ခဲသော ပြဿနာများကို ရိုးရှင်းသော အက္ခရာသင်္ချာ ပြဿနာများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးနိုင်သည်။ ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ '''ဘရောင်းဝါး အထိုင်မှတ် သီအိုရမ်''' (Brouwer Fixed Point Theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော အပိတ်ပြား (2-dimensional disk) &lt;math&gt;D^2&lt;/math&gt; ၏ မည်သည့် အဆက်မပြတ် [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]]မဆိုတွင် အထိုင်မှတ်တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါရှိရမည်ဟု အဆိုပါသီအိုရမ်က ဆိုသည်။ အခြေခံအုပ်စု (&lt;math&gt;\pi_1&lt;/math&gt;) ဖန်တာကို အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction) မဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို ချေပသက်သေပြခြင်းအားဖြင့် ဖန်တာများ မည်မျှစွမ်းအားကြီးကြောင်းကို ဤသီအိုရမ်က မီးမောင်းထိုးပြသည်။

== ဖန်တာကို အသုံးပြုသော တည်ဆောက်ပုံများ (Functor-based Constructions) ==

=== ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ (Comma category) ===
ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{D} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G \colon \mathsf{E} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တို့ ပေးထားသော '''ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;F \downarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;(d \in \mathsf{D}, e \in \mathsf{E}, f \colon Fd \to Ge \in \mathsf{C})&lt;/math&gt; ဟူသော သုံးခုတွဲ (triples) များ။

*&lt;math&gt;(d, e, f)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(d', e', f')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် &lt;math&gt;f' \cdot Fh = Gk \cdot f&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲများ &lt;math&gt;(h \colon d \to d', k \colon e \to e')&lt;/math&gt; 

=== အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements) ===
လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x) = x'&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ (forgetful functor) &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ ဤမေ့လျော့ဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; မှ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; ကို ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးသည်။

=== ဆန့်ကျင်ဘက်ဖန်တာ၏ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements of a contravariant functor) ===
ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C}^{\mathrm{op}} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x') = x&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင်လည်း ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းသည် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း ပုံဖော်ပေးသည်။ 

=== ပုံကြမ်း (Diagram) ===

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တစ်ခုရှိ ပုံကြမ်း (diagram) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F:J\rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် (domain) ကို ပုံကြမ်း၏ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (indexing category of the diagram) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပုံကြမ်းတစ်ခုသည် ဖန်တာတစ်ခုသာ ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီထက် ပိုမိုသေးငယ်သောအခါ ထိုဖန်တာကို ပုံကြမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) ဖြစ်ပါက ထိုပုံကြမ်းကို သေးငယ်သော ပုံကြမ်းဟု သတ်မှတ်သည်။

== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation) ==

သဘာဝကျမှု (naturality) ကို ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုဖြင့် ရှင်းပြနိုင်သည်။ အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^*&lt;/math&gt; နှင့် လည်းကောင်း ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် &lt;math&gt;V^{**}&lt;/math&gt; နှင့် လည်းကောင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ သို့သော် &lt;math&gt;V \cong V^*&lt;/math&gt; ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်အတွက် အခြေအစု (basis) တစ်ခုကို အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ရန် လိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းသည် သဘာဝမကျပေ။ ယင်းနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် &lt;math&gt;V \cong V^{**}&lt;/math&gt; ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းကို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် ဖန်တာများ (parallel functors) &lt;math&gt;F,G: C \rightrightarrows D&lt;/math&gt; တို့အတွက် '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မြား (arrow) &lt;math&gt;\alpha_c: Fc \rightarrow Gc&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ ထိုမြားများ စုစည်းမှုသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ '''အစိတ်အပိုင်းများ (components)'''  ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c'&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ စတုရန်းကို အောက်ဖော်ပြပါအတိုင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ 

            [[File:Commutative diagram.png|Commutative diagram.png]]

တစ်နည်းအားဖြင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် &lt;math&gt;\alpha_{c'} \cdot Ff = Gf \cdot \alpha_c: Fc \rightarrow Gc'&lt;/math&gt; ဟူသော ဘုံတူညီသည့် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (common composite) တစ်ခု ရှိသည်။

=== သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Natural Isomorphism) ===

'''သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစိတ်အပိုင်း &lt;math&gt;\alpha_c&lt;/math&gt; တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီဖြစ်နေသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ကို &lt;math&gt;\alpha: F \cong G&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည်။

=== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဥပမာများ ===
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်နှစ်ခုကို ဖန်တာများဖြစ်သည့် &lt;math&gt;X, Y: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်ဆိုပါစို့။ ထိုဖန်တာနှစ်ခုကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အချိုးညီ ပုံဖော်မှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-equivariant map) တစ်ခု တိကျစွာဖြစ်သည်။
*'''ဂဏန်းသင်္ချာအား ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (Categorification of arithmetic): သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် အခြေခံ ဂဏန်းသင်္ချာကို ရှင်းပြနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;a^{b+c} = a^b \times a^c&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော ရင်းနှီးပြီးသား ဂဏန်းသင်္ချာ နိယာမများသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် အစုများကြားရှိ &lt;math&gt;A^{B+C} \cong A^B \times A^C&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အခြေခံသင်္ချာအတွက် မည်သို့ အုတ်မြစ်ချပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။
*'''ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟို''' (Center of a category): မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို ၎င်း၏ ထပ်တူရဖန်တာမှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော သဘာဝအန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး (&lt;math&gt;1_C \Rightarrow 1_C&lt;/math&gt;) ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုသည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟိုဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းသည် အုပ်စု သို့မဟုတ် ကွင်းများ၏ ဗဟို (center of a group or ring) ဟူသော အက္ခရာသင်္ချာ အယူအဆကို ယေဘုယျပြုထားခြင်းဖြစ်သည်။
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဖန်တာများအားလုံး ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုကို '''ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီ''' (functor category) အဖြစ် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;D^C&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;[C, D]&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဤကတ်တဂိုရီတွင် ဖန်တာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

=== ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism of Categories) ===

သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ်နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော်လည်း သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်ပေ။ 

ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများ (large categories) နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့်  ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်နေလောက်အောင် ကြီးမားနေခြင်းမျိုး မဖြစ်သင့်သဖြင့် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထုများသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤနည်းအားဖြင့်  ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်မှုမှ ချန်လှပ်ထားခံရသည်။

ပါဝင်မှု ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Cat} \hookrightarrow \text{CAT}&lt;/math&gt; တစ်ခု တစ်ဖက်တွင် ရှိသော်လည်း အခြားတစ်ဖက်သို့ ပြန်သွားသည့် ဖန်တာ မရှိပါ။

&lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; တွင်  '''ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism of categories)''' သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန် ဖန်တာ (inverse functors) အတွဲ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းများဖြစ်သော &lt;math&gt;GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;FG&lt;/math&gt; တို့သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာများ နှင့် အသီးသီး ညီမျှရမည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများနှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများကြား ဘိုင်ဂျက်ချင်း (bijection) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ချင်း ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

=== ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု (Equivalence of Categories) ===

လက်တွေ့တွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခု အတိအကျ တူညီသည် (အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်သည်) ဟု ဆိုရန်မှာ အလွန်ခက်ခဲတင်းကျပ်လွန်းသော သတ်မှတ်ချက်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီတွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု''' (equivalence of categories) ဟူသော သဘောတရားကို ပိုမိုအသုံးပြုကြသည်။

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် ထပ်တူညီမှု ရှိသည်ဆိုသည်မှာ ဖန်တာများဖြစ်သော &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့အပြင် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;\eta: 1_C \cong GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\epsilon: FG \cong 1_D&lt;/math&gt; တို့ တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ကဲ့သို့ &lt;math&gt;GF = 1_C&lt;/math&gt; ဟု တိကျစွာ ညီမျှရန် မလိုအပ်ဘဲ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ညီမျှနေခြင်းက လုံလောက်ပါသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို ထပ်တူညီမှု (equivalence) တစ်ခုဟု ခေါ်ဆိုပြီး ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကို ထပ်တူညီသော ကတ်တဂိုရီများ (equivalent categories) ဟု သတ်မှတ်ကာ &lt;math&gt;C \simeq D&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

ဖန်တာတစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီများကို ထပ်တူညီစေခြင်း ရှိ မရှိကို အောက်ပါ သီအိုရမ်ဖြင့် အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) လည်းဖြစ်၍ အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (essentially surjective functor on objects) လည်းဖြစ်ပါက ၎င်းဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အလားတူပင် ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသော မည်သည့် ဖန်တာမဆိုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိပြီး အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ရမည်။ ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆိုအရ ဤအချက်နှစ်ခုသည် အပြန်အလှန် မှန်ကန်သည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများသည် အချင်းချင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် မဖြစ်ပါက ထိုအရာဝတ္ထုများသာ ပါဝင်သော ပြည့်ဝသည့် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) ကို မူလကတ်တဂိုရီ၏ '''အရိုးစု''' (skeleton) ဟု ခေါ်သည်။ အရိုးစု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုနှစ်ခု အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်နေပါက ၎င်းတို့သည် အတိအကျ တူညီသော အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ရမည်။ အရေးပါသော သီအိုရမ်တစ်ခုမှာ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီမဆိုသည် ၎င်း၏ အရိုးစုနှင့် အမြဲတမ်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) ဟူသောအချက် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများအားလုံး ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;FinSet&lt;/math&gt; သည် ၎င်း၏ အရိုးစုဖြစ်သော &lt;math&gt;\{1, 2, \dots, n\}&lt;/math&gt; ပုံစံရှိ အစုများသာ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီနှင့် ထပ်တူညီသည်။

== ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာများ (Representable Functors) ==
သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ၎င်းပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အခြားအရာဝတ္ထုများနှင့် ဆက်သွယ်မှုများကို လေ့လာခြင်းဖြင့် အကောင်းဆုံး နားလည်နိုင်သည်။ ဤသို့သော ဆက်သွယ်မှုများကို ဖန်တာများ အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ဖော်ပြနိုင်သည်။

=== အစနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိများ (Universal properties of Initial and Terminal objects) ===
အစ အရာဝတ္ထုနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုတို့၏ သဘောတရားကို ဟွမ်း ဖန်တာများ (hom functors) အသုံးပြု၍ ပိုမိုတိကျစွာ သတ်မှတ်နိုင်သည်။
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် '''အစ အရာဝတ္ထု''' (initial object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ လားရာတူ ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c,-): C \rightarrow Set&lt;/math&gt; သည် ကိန်းသေ ဖန်တာ (constant functor) နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် (naturally isomorphic) ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤကိန်းသေ ဖန်တာသည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု''' (terminal object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-,c): C^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ကိန်းသေ ဖန်တာနှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။

=== အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်===

&lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category) &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Set&lt;/math&gt; သို့သွားသော လားရာတူ သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။
*ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; အတွက် '''ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်''' (representation) ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; နှင့် သတ်မှတ်ထားသော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (natural isomorphism) တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ပါဝင်ခြင်းဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် လားရာတူ ဖန်တာဖြစ်ပါက ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်သည်  &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;\alpha: C(c,-) \cong F&lt;/math&gt; ဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာဖြစ်ပါက သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;\alpha: C(-,c) \cong F&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ဆိုပြီး ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို '''ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ''' (representable functor) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

လားရာတူ ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; မှနေ၍ အခြားအရာဝတ္ထုများဆီသို့ သွားသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အပြင်သို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ ပုံဖော်ခြင်း (mapping out universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် အခြားအရာဝတ္ထုများမှနေ၍ &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဆီသို့ လာသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အတွင်းသို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ  ပုံဖော်ခြင်း (mapping in universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။
=== ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ ဥပမာများ (Examples of Representable Functors) ===

*'''သဘာဝကိန်းများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ''' (Universal property of the natural numbers) တွင်အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism) &lt;math&gt;f: X \rightarrow X&lt;/math&gt; နှင့် ထူးခြားသော အစုဝင် &lt;math&gt;x_0&lt;/math&gt; တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ကို '''တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ်''' (discrete dynamical system) ဟု ခေါ်သည်။  သဘာဝကိန်းများ (natural numbers) &lt;math&gt;\mathbb{N}&lt;/math&gt;၊ နောက်ဆက်တွဲ ဖန်ရှင် (successor function) &lt;math&gt;s: \mathbb{N} \rightarrow \mathbb{N}&lt;/math&gt; နှင့် အစုဝင် &lt;math&gt;0 \in \mathbb{N}&lt;/math&gt; တို့သည် စကြဝဠာ တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ် အဖြစ် တည်ရှိကြသည်။ ၎င်းအချက်မှာ &lt;math&gt;r(0) = x_0&lt;/math&gt; နှင့် ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;r \circ s = f \circ r&lt;/math&gt; ဟူသည့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပြည့်စုံစေမည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဖန်ရှင် &lt;math&gt;r: \mathbb{N} \rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခု အမြဲတမ်း တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။


==အညွှန်း==
{{reflist}}

==ကိုးကား==
*{{citation
|last = Riehl
|first = Emily
|title = Category Theory in Context
|date = 2016 
|publisher = Dover
|url = https://books.google.com/books?id=6B9MDgAAQBAJ
|isbn = 9780486809038
}}
* {{citation
| last1 = Eilenberg
| first1 = S.
| last2 = Mac Lane
| first2 = S.
| title = General theory of natural equivalences
| journal = Transactions of the American Mathematical Society
| volume = 58
| pages = 231–294
| year = 1945
}}
* {{citation
| last1 = Cartan
| first1 = H.
| last2 = Eilenberg
| first2 = S.
| title = Homological Algebra
| publisher = Princeton University Press
| place = Princeton
| year = 1956
}}
* {{Citation
| last = Spivak
| first = David
| title = 18.S996 Category Theory for Scientists, Spring 2013
| date = 2013
| work = MIT OpenCourseWare
| access-date = February 2, 2015
| url = http://ocw.mit.edu/courses/mathematics/18-s996-category-theory-for-scientists-spring-2013/#
}}
{{refend}}
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သင်္ချာ]]


{{သင်္ချာ-stub}}</text>
      <sha1>n6vbus2dmptntl36f7jv8fzz7m1grsi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026998</id>
      <parentid>1026997</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:37:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <origin>1026998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109545" sha1="ls7l4u8gtlxyt162n4r0cz8eocowb5e" xml:space="preserve">[[File:Commutative diagram for morphism.svg|right|thumb|200px
|အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Z&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; တို့ကို ပေါင်းစပ်ထားသည့် မော်ဖစ်ဇင်&lt;math&gt;g \circ f&lt;/math&gt;  အား ဖော်ပြထားသော ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း '''(commutative diagram)''']]
'''ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ''' (category theory) သည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခြုံငုံလေ့လာသည့် ယေဘုယျ သင်္ချာသီအိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်။

ဤသီအိုရီသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများစွာကို မြားပုံကြမ်းများ (diagrams of arrows) အမျိုးမျိုး အသုံးပြု၍ ဖော်ပြနိုင်သည်ဟူသော အယူအဆအပေါ် အခြေခံသည်။ ဤသို့ အလွန်ယေဘုယျကျသော အခြေအနေတွင် လေ့လာခြင်းကြောင့် သင်္ချာပညာရပ်ရှိ ဘုံတူသော တည်ဆောက်ပုံများနှင့် ပုံစံများကို ပိုမိုနားလည်သဘောပေါက်စေသည်။ သို့ကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများအကြားရှိ ဆင်တူသော သဘောတရားများကို စုစည်းလေ့လာနိုင်စေသည်။ အစောပိုင်း ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အုပ်စု ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology)၊ လီအက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (Lie algebra cohomology) နှင့် ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (associative algebra cohomology) တို့အား သင့်လျော်သော [[မော်ဂျူး]] ကတ်တဂိုရီ (suitable module category) တစ်ခုတွင်  ဆင်းသက်ဖန်တာများ (derived functors) အဖြစ် ပြန်လည်ပုံဖော်ခဲ့နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Cartan|Eilenberg|1956}}

ကတ်တဂိုရီများကို ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့် ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) တို့၏ စာတမ်းတစ်ခု၌ စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ {{sfn|Eilenberg|Mac Lane|1945}}  အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ ထိုခေတ်အခါက နယ်ပယ်အသီးသီးနှင့် အထူးသဖြင့် [[အက္ခရာသင်္ချာသုံးတိုပေါ်လော်ဂျီ|အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (algebraic topology) ရှိ စာတမ်းများစွာတွင် အလွတ်သဘော အသုံးပြုနေကြသော &quot;သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း&quot; (natural transformation) ဟူသည့် သဘောတရားကို ပုံစံတကျ သတ်မှတ်ပေးရန်ဖြစ်သည်။ မက်လိန်း၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော &lt;math&gt;Ext(\mathbb{Z}[\frac{1}{p}]/\mathbb{Z},\mathbb{Z})\cong\mathbb{Z}_{p}&lt;/math&gt; သည် တိကျသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းတစ်ခု (topological space) ၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ (homology) နှင့် ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အိုင်လန်ဘာ့ဂ်က သတိပြုမိရာမှ ဤသီအိုရီ စတင်မွေးဖွားလာခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရပ်ဝန်းမှာ [[P-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း|&lt;math&gt;p&lt;/math&gt;-အခြေခံကိန်း]] ဆော်လီနွိုက် (p-adic solenoid) ၏ &lt;math&gt;3&lt;/math&gt;-စက်လုံးမျက်နှာပြင် (3-sphere) ဖြည့်စွက်စု (complement) ဖြစ်သည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများကို ဆက်စပ်ပေးသော စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ် (universal coefficient theorem) ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိစေခဲ့သည်။ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (direct or inverse limits) မှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်ထားသော ရပ်ဝန်းများဆီသို့ ဤသီအိုရမ်ကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ရန်အတွက် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် နှင့် မက်လိန်း တို့သည် စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်၏ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (exact sequence) ရှိ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (homomorphism) များ မှာ &quot;သဘာဝကျကြောင်း&quot; (natural) သက်သေပြရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သဘာဝကျခြင်း ဆိုသည်မှာ အလိုရှိသလို (arbitrary) ရွေးချယ်မှုများ မပါဝင်ဘဲ သတ်မှတ်ထားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခေါ်ဆိုသည့် အရပ်သုံးစကားတစ်ရပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) နှင့် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် (double dual) တို့ကြားရှိ ပုံမှန်အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (canonical isomorphism) သည် မည်သည့် အခြေအစု (basis) ကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရလဒ်များကို ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနိုင်ရန်အတွက် ဤပင်ကိုယ်သိစိတ် (intuition) ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည် (formalise) ။ ကိုဩဒိနိတ် ကင်းစင်သော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) များကို ဦးစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည် ။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်(source) နှင့် ပစ်မှတ် (target) တို့ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်ရန် ဖန်တာ (functor) များ ကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖန်တာများ အလုပ်လုပ်ဆောင်မည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို သတ်မှတ်ပေးနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီများ ကို နောက်ဆုံးတွင် တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။

နောက်ပိုင်းတွင် ဤသီအိုရီသည် သူ့သဘောသူဆောင်၍ တစတစ ကျယ်ပြန့်လာရာ ယခုအခါတွင် မျက်မှောက်ခေတ် သင်္ချာနှင့် [[သဘောတရားရေးရာ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]တို့တွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အဓိကကျသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာပြီး၊ ၎င်းကို သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒတွင်လည်း အသုံးပြုလာကြသည်။ သိပ္ပံဘာသာရပ် အသီးသီးရှိ တည်ဆောက်ပုံအမျိုးမျိုး၏ ဘုံတူညီမှုများကို ဖော်ပြသည့် ဘာသာစကားအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၎င်း ဘုံတည်ဆောက်မှုများကို ပုံစံတကျ (formal) ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုလာကြသည်။{{sfn|Spivak|2013}}

'''ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ (Higher categories)''' ၏ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည့် '''2-ကတ်တဂိုရီ (2-category)''' အကြောင်းကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|2-ကတ်တဂိုရီ]] တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။

==အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်==
'''ကတ်တဂိုရီ (category)''' တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

* '''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;X, Y, Z, \dots&lt;/math&gt; စသည့် အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတစ်ခု။

* '''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;f, g, h, \dots&lt;/math&gt; စသည့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုတစ်ခု။

မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''အရင်းအမြစ် (domain)''' နှင့် '''ပစ်မှတ် (codomain)''' အရာဝတ္ထုများ သတ်သတ်မှတ်မှတ်ပါရှိသည်။ သင်္ကေတအရ &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; တွင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် အရင်းအမြစ် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် ပစ်မှတ် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့၏ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် ကိုယ်စားပြုသည်။ 

အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းတွင်  '''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) '''&lt;math&gt;1_{X}:X\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ အသီးသီး သတ်သတ်မှတ်မှတ်ရှိသည်။

&lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်တို့ ထပ်တူညီပြီး ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ဟုခေါ်သော '''ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (composite morphism)''' တစ်ခု ရှိသည်။

ထို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီပြီး ၎င်း၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် တူညီသည်။

(မှတ်ချက်။ ဤတွင် &quot;domain&quot; နှင့် &quot;codomain&quot; တို့ကို ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ &quot;အရင်းအမြစ်စု&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်စု&quot; အစား &quot;စု&quot; (set) နောက်ဆက်တွဲကို ချန်၍ &quot;အရင်းအမြစ်&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်&quot; ဟုသာ အသုံးပြုထားသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီရှိ အရာဝတ္ထု (object) များသည် အစုများသာ ဖြစ်ရန်မလိုအပ်ဘဲ အခြားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ &quot;စု&quot; ဟု ထည့်သွင်းခေါ်ဆိုခြင်းသည် အစုသီအိုရီ (set theory) ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို သွယ်ဝိုက်သက်ရောက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ချန်လှပ်အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။)

=== နဂိုမှန်အဆိုများ (Axioms) ===
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

* မည်သည့် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;1_{Y}f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;f1_{X}&lt;/math&gt; တို့ နှစ်ခုလုံးသည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် ညီမျှသည်။
* ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခု &lt;math&gt;f, g, h&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သည့် &lt;math&gt;h(gf)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;(hg)f&lt;/math&gt; တို့သည် တူညီပြီး ၎င်းတို့ကို &lt;math&gt;hgf&lt;/math&gt; ဟု တူတူသတ်မှတ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းနိယာမသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unital)''' တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ကွီဗာ''' (quiver) ခေါ် လားရာပြဂရပ် (directed graph) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည် ။ ၎င်းတွင် မျဉ်းပြိုင်မြားများ (parallel arrows) နှင့် ကွင်းပိတ်များ (loops) ပါဝင်နိုင်သည် ။ 

== ကတ်တဂိုရီ ဥပမာများ ==

*'''Quiver''': ကွီဗာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော ကွီဗာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

* '''Set''': အစုများ (sets) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များ (functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်  သတ်မှတ်သည်။

*'''Top''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Man''': ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများကို (smooth manifolds) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Meas''': အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်းများကို (measurable spaces) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များကို (measurable functions) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Poset''': တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကို (partially-ordered sets) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;\textbf{hTop}&lt;/math&gt;''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် ဟွမ်း-အစုများ (Hom sets) အဖြစ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y) = [X, Y]&lt;/math&gt; သတ်မှတ်သည်။ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစား (homotopy class) များအားလုံး ပါဝင်သည့် မိသားစုကို &lt;math&gt;[X, Y]&lt;/math&gt; ဖြင့် ဖော်ပြသည်။

*'''&lt;math&gt;Set_{*}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Top_{*}&lt;/math&gt;''':  အခြေခံအမှတ် (basepoint) သတ်မှတ်ထားသော အစုများ သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ကို မပြောင်းလဲစေသော (အဆက်မပြတ်) ဖန်ရှင်များ (basepoint-preserving (continuous) functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Group''': အုပ်စုများ (groups) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်သတ်မှတ်သည်။

*'''Ring''': ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော ကွင်းများ (associative and unital rings) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (ring homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''&lt;math&gt;Mod_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် ဘယ် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-[[မော်ဂျူး]]များကို (left R-modules) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Ch_{R}&lt;/math&gt;''': &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးများ၏ ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (chain complexes) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချိတ်တန်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt; သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; မှ တန်ဖိုးများပါရှိသော &lt;math&gt;m \times n&lt;/math&gt; ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ထပ်တူရကိန်းအုံများသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။

*'''BG''' (ကတ်တဂိုရီဖြစ် အုပ်စု): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် ယေဘုယျအားဖြင့် မိုနွိုက် (monoid) တစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;BG&lt;/math&gt; ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစုဝင်များ မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်သည်။

*'''Graph''': ရိုးရှင်းသော ဂရပ်များကို (simple graphs) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဂရပ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီ''' (Discrete category): အစုတစ်ခုကို ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ၎င်းတွင် အစုဝင်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သည် ။ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော ကတ်တဂိုရီကို တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီဟု ခေါ်သည် ။

== မော်ဖစ်ဇင် အမျိုးအစားများ (Types of Morphisms) ==
*'''မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ (parallel morphisms) &lt;math&gt;h,k: w\rightrightarrows x&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;fh=fk&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;h,k: y\rightrightarrows z&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;hf=kf&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အပီမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;gf=1_X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;fg=1_Y&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g: Y\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို '''အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ (isomorphic objects)''' ဟု သတ်မှတ်ပြီး သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;X \cong Y&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

*'''အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (Endomorphism):''' အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တူညီသော မော်ဖစ်ဇင်ကို အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (Automorphism):''' အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်သော အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပိုင်း နှင့် ရုပ်သိမ်းခြင်း (Section and Retraction):''' &lt;math&gt;   x\overset{s}{\longrightarrow} y \overset{r}{\longrightarrow} x&lt;/math&gt;  တို့သည် မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;rs=1_{x}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို '''အပိုင်း (section)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို '''ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ၏ ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း အပီမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်များ (one-sided inverses) ရှိနေခြင်းကို အသိအမှတ်ပြုသောအားဖြင့် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (split monomorphism) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

Set ကတ်တဂိုရီအတွင်း၌ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (injective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့အတူပင် Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (surjective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့ကြောင့် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များ နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များကို အင်ဂျက်တစ်နှင့် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင် သဘောတရားများ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအဖြစ် ရှုမြင်သင့်သည်။ လက်တွေ့တွင် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထုများ၌ အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကြားရှိ အင်ဂျက်တစ် သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည့် မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော ကတ်တဂိုရီများ၌ပင်လျှင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားများသည် ပိုမို၍ ယေဘုယျကျနိုင်သည်။ အခြေခံဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်သော မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) ရှိသည်။ ထို့အတူ ၎င်း၏ အခြေခံဖန်ရှင်သည် ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်သော အပီမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ လည်း ရှိသည်။

'''ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို''' (axiom of choice) ကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းများဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ ''Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် အပီမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဖြစ်သည်'' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

=== မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဒွန်တွဲမှု (Properties and Duality) ===
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် အပီမော်ဖစ်ဇင်  ဖြစ်လျှင်နှင့်မှသာလျှင်(if and only if)  ၎င်းသည် ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; တွင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (by duality) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် အပီမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; အား မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်စေသော မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် monic) ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် epic) ဖြစ်သည်။
*မည်သည့်ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည်လည်း  ကတ်တဂိုရီပိုင်း တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။
*ဖီးလ်ဒ် (Field) ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ 
*ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများ (unital rings) ၏ ကတ်တဂိုရီဖြစ်သော Ring တွင် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) &lt;math&gt;i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{Q}&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ရော အပီမော်ဖစ်ဇင်ပါ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) မဟုတ်ပေ။

=== အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှုများ (Isomorphism Equivalences) ===

အောက်ဖော်ပြပါ အဆိုများသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီသည် (equivalent)

*(i) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။
*(ii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (postcomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) &lt;math&gt;f_{*}:C(c,x)\rightarrow C(c,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။
*(iii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (precomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း &lt;math&gt;f^{*}:C(y,c)\rightarrow C(x,c)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။

ဤအခြေအနေတွင် &quot;ဘိုင်ဂျက်ရှင်း&quot; နှင့် &quot;အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရများသည် သင်္ချာသဘောတရားအရ အဓိပ္ပာယ်တူညီကြသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများပင် ဖြစ်သည်။  &lt;math&gt;C(c,x)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C(c,y)&lt;/math&gt; တို့သည် ဟွမ်း-အစုများ (hom-sets) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အရာဝတ္ထုနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သည့် အစုများဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f_{*}&lt;/math&gt; သည် အစုတစ်ခုမှ အခြားအစုတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။

== အခြေခံ ကတ်တဂိုရီ တည်ဆောက်ပုံများ (Basic Category Constructions) ==

=== သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Small Category) နှင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Locally Small Category) ===

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ မော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစု (set) တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ 

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;x, y&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ၎င်းတို့ကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category)''' ဟု ခေါ်သည်။

ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;C(X, Y)&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y)&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ ဤစုစည်းမှုကို '''ဟွမ်း-အစု''' (hom-set) ဟု ခေါ်ဆိုသည် ။ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အလွန်အသုံးဝင်သောကြောင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မသေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအတွက်မဆို ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည် ။

=== ဂရုပွိုက် (Groupoid) ===

'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု (group) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''အခြေခံ ဂရုပွိုက် (fundamental groupoid)''' &lt;math&gt; \Pi_{1}X&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ၏ အမှတ်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အစွန်းမှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော လမ်းကြောင်းများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစားများ (endpoint-preserving homotopy classes of paths)''' ဖြစ်သည်။

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက် (maximal groupoid)''' တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများအားလုံး ပါဝင်ပြီး အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည့် မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) နှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin_{iso}&lt;/math&gt; သည် အဆုံးရှိအစုများနှင့် ဖန်ရှင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin&lt;/math&gt; ၏ '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက်ပိုင်း (maximal subgroupoid)''' ဖြစ်သည်။ ဤဂရုပွိုက်ကို သဘာဝကိန်းများ၏ '''ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း (categorification)''' တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။

=== ကတ်တဂိုရီပိုင်း (Subcategory) ===

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တစ်ခုကို  &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of morphisms) တို့ကို ကန့်သတ်ယူဆောင်၍ သတ်မှတ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းသည် အောက်ဖော်ပြပါ အချက်အလက်များကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-
* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု၏ ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

=== ကတ်တဂိုရီ မြှောက်လဒ် (Product Category) ===

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်းတို့၏ '''မြှောက်လဒ် ကတ်တဂိုရီ (product category)''' &lt;math&gt;C \times D&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ 
*၎င်း၏ အရာဝတ္ထုများသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) &lt;math&gt;(c, d)&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ကာ &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်များသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ &lt;math&gt;(f, g): (c, d) \rightarrow (c^{\prime}, d^{\prime})&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g: d \rightarrow d^{\prime} \in D&lt;/math&gt; တို့ဖြစ်ကြသည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များကို ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) အသီးသီး သတ်မှတ်သည်။

=== ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (Opposite Category) ===

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (opposite category)''' &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*'''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; တွင်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအတိုင်း တူညီစွာ ပါဝင်သည်။

*'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်
 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y \in \text{C}^{\text{op}} \Leftrightarrow f: Y \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ကျန်ရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်-

*&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}&lt;/math&gt; သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}:X\rightarrow X&lt;/math&gt;  ဖြစ်သည်။

*'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition)''' ကို သတ်မှတ်ရာတွင် &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ &lt;math&gt;g, f&lt;/math&gt; တွဲ ပေါင်းစပ်နိုင်မှသာ &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f^{\text{op}}, g^{\text{op}}&lt;/math&gt; ကို ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီမှသာ ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။  ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို &lt;math&gt;g^{\text{op}} f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသည်။

 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y, g^{\text{op}}: Y \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}} \quad \rightsquigarrow \quad g^{\text{op}}f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}: X \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\qquad \qquad \qquad \Updownarrow \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \Updownarrow&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;g: Z \rightarrow Y, f: Y \rightarrow X \in \text{C} \qquad \quad \rightsquigarrow \qquad \quad fg: Z \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း ရေးသားခဲ့ဖူးသည်မှာ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွက် မည်သည့် နဂိုမှန်အဆို၏ ဒွန်တွဲမှု (duality) မဆိုသည်လည်း နဂိုမှန်အဆိုတစ်ခု ဖြစ်သည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုနှင့်ပတ်သက်သော မည်သည့်အဆိုကိုမဆို ၎င်းကတ်တဂိုရီ၏ နဂိုမှန်အဆိုများမှ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါက ၎င်း၏ ဒွန်တွဲအဆိုကိုလည်း ကောက်ချက်ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

=== အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (Slice Categories) ===

အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (slice categories) ကို &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: c \rightarrow y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;g = hf&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: y \rightarrow c&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;f = gh&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

&lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှနေ၍ &lt;math&gt;C/c := (c/(C^{op}))^{op}&lt;/math&gt; ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; သည်လည်း ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။

== ဖန်တာ (Functor) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ကြားရှိ ဖန်တာ (functor) &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc \rightarrow Fc^{\prime} \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ပစ်မှတ်အပေါ်  အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

==== နဂိုမှန်အဆိုများ ====

အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို (functoriality axioms) နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Fg \cdot Ff = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

မှတ်ချက်။  ဤသတ်မှတ်ချက်ပါ ဖန်တာသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ လားရာကို မပြောင်းလဲစေသောကြောင့် ၎င်းကို '''လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor)''' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။

*'''ဖန်တာများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ထိန်းသိမ်းထားသည်''' (Functors preserve isomorphisms)။ ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မည်သည့် ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; မဆိုအတွက် ၎င်း၏ပုံရိပ် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်း၌ ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Fg&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖန်တာအားလုံး၏ အလွန်အရေးပါသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုဖြစ်သည်။

=== ဖန်တာ အမျိုးအစားများ ===
*'''သစ္စာရှိဖန်တာ (Faithful functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည်  [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို သစ္စာရှိဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ပြည့်ဝဖန်တာ (Full functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို ပြည့်ဝဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (Essentially surjective functor on objects):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{D}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;d \in \mathsf{D}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Fc&lt;/math&gt; တို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်စေမည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုဖန်တာကို အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော သစ္စာရှိဖန်တာတစ်ခုကို ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အရင်းအမြစ် ကတ်တဂိုရီအား ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ၏ ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။
*'''အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း (Full embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) ကို အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်း၏အရင်းအမြစ်သည် ပစ်မှတ်၏ ပြည့်ဝသော ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းသည်။

=== ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (Contravariant Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C^{\text{op}} \rightarrow D&lt;/math&gt; သာဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc^{\prime} \rightarrow Fc \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် သို့မဟုတ် အရင်းအမြစ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

==== နဂိုမှန်အဆိုများ ====
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Ff \cdot Fg = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

=== ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Represented Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်ပါက မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုထားသော ဖန်တာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ အတွဲကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်-

 &lt;math&gt;C(c, -): C \rightarrow Set&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;C(-, c): C^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt;

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(c, x)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (postcomposition function) &lt;math&gt;f_{*}: C(c, x) \rightarrow C(c, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (precomposition function) &lt;math&gt;f^{*}: C(y, c) \rightarrow C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

=== နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Two-sided Represented Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီဖြစ်ပါက '''နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (two-sided represented functor)''' &lt;math&gt;C(-, -): C^{op} \times C \rightarrow Set&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိသည်။

*အရာဝတ္ထုစုံတွဲ &lt;math&gt;(x, y)&lt;/math&gt; ကို ဟွမ်း-အစု (hom-set) &lt;math&gt;C(x, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f: w \rightarrow x&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;h: y \rightarrow z&lt;/math&gt; တို့ကို အောက်ပါ ဖန်ရှင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်-

 &lt;math&gt;C(x, y) \xrightarrow{h \cdot - \cdot f} C(w, z)&lt;/math&gt;
 &lt;math&gt;g \mapsto hgf&lt;/math&gt;

၎င်းသည် &lt;math&gt;g: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို ယူ၍ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  နှင့် &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  တို့ကို ပြုလုပ်ကာ &lt;math&gt;hgf: w \rightarrow z&lt;/math&gt; ကို ရရှိစေသည်။ ဤသတ်မှတ်ပေးမှုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ တို့ပြည့်စုံ၍  '''နှစ်ထပ်ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (bifunctorial)''' ဖြစ်သည်။

=== ဖန်တာ ဥပမာများ ===

*'''အခြေခံအုပ်စု (Fundamental Group):''' အခြေခံအုပ်စုကို ဖန်တာ &lt;math&gt;\pi_{1}: Top_* \rightarrow Group&lt;/math&gt; တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ပါသော ရပ်ဝန်းများကြားရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် &lt;math&gt;f:(X,x)\rightarrow(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{*}:\pi_{1}(X,x)\rightarrow \pi_{1}(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဖန်တာ &lt;math&gt;X: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အပေါ် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်ကို တိကျစွာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;C = Set&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အစု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-set) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;C = Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-representation) ဟုခေါ်သည်။
*'''ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (Chain Complexes):''' ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f_{\bullet}:C_{\bullet}\rightarrow C_{\bullet}^{\prime}&lt;/math&gt; တွင် မည်သည့် &lt;math&gt;n\in\mathbb{Z}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;df_{n}=f_{n-1}d&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{n}:C_{n}\rightarrow C_{n}^{\prime}&lt;/math&gt; များ စုစည်းပါဝင်သည်။ ယင်းအပေါ်အခြေခံ၍ အောက်ပါ ဖန်တာများကို ထပ်မံသတ်မှတ်နိုင်သည်-
** '''စက်ဝိုင်းပုံများ (Cycles, &lt;math&gt;Z_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;Z_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;Z_{n}C_{\bullet}=\ker(d:C_{n}\rightarrow C_{n-1})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-စက်ဝိုင်းပုံ (n-cycle) များကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''နယ်နိမိတ်များ (Boundaries, &lt;math&gt;B_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;B_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;B_{n}C_{\bullet}=\text{im}(d:C_{n+1}\rightarrow C_{n})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-နယ်နိမိတ် (n-boundary) ကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''ဟိုမိုလော်ဂျီ (Homology, &lt;math&gt;H_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;H_{n}&lt;/math&gt; သည် n ကြိမ်မြောက် ဟိုမိုလော်ဂျီ (nth homology) ကို &lt;math&gt;H_{n}C_{\bullet}:=Z_{n}C_{\bullet}/B_{n}C_{\bullet}&lt;/math&gt; အဖြစ် တွက်ချက်ပေးသည်။
*'''ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း (Dual Vector Space):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;(-)^{*}:Vect_{\mathbb{K}}^{\text{op}}\rightarrow Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt;  သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^{*}=\text{Hom}(V,\mathbb{K})&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*'''Spec (ရောင်စဉ်):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Spec}: CRing^{\text{op}}\rightarrow Top&lt;/math&gt; သည် ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ကို ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology) တပ်ဆင်ထားသော ၎င်း၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) အစု &lt;math&gt;\text{Spec}(R)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*'''ပါဝင်မှု နှင့် မေ့လျော့ ဖန်တာများ (Inclusion and Forgetful Functors):''' ဖွဲ့စည်းပုံများကို ထည့်သွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ချန်လှပ်ခြင်း  ပြုလုပ်သော အောက်ပါ အခြေခံ ဖန်တာများလည်း ရှိသည်-
** &lt;math&gt;I: Ab \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ပါဝင်မှု ဖန်တာ - inclusion functor)
** &lt;math&gt;U: Ring \rightarrow Ab&lt;/math&gt; (မြှောက်ခြင်းကို ချန်လှပ်ထားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ - forgetful functor)
** &lt;math&gt;(-)^{\times}: Ring \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ယူနစ်များ၏ အုပ်စုထုတ်ယူသော ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Ring \rightarrow Rng&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Field \rightarrow Ring&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)

=== ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ အသုံးချမှုများ (Applications of Functoriality) ===

ဖန်တာဖြစ်တည်မှု သဘောတရားသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖြေရှင်းရခက်ခဲသော ပြဿနာများကို ရိုးရှင်းသော အက္ခရာသင်္ချာ ပြဿနာများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးနိုင်သည်။ ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ '''ဘရောင်းဝါး အထိုင်မှတ် သီအိုရမ်''' (Brouwer Fixed Point Theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော အပိတ်ပြား (2-dimensional disk) &lt;math&gt;D^2&lt;/math&gt; ၏ မည်သည့် အဆက်မပြတ် [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]]မဆိုတွင် အထိုင်မှတ်တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါရှိရမည်ဟု အဆိုပါသီအိုရမ်က ဆိုသည်။ အခြေခံအုပ်စု (&lt;math&gt;\pi_1&lt;/math&gt;) ဖန်တာကို အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction) မဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို ချေပသက်သေပြခြင်းအားဖြင့် ဖန်တာများ မည်မျှစွမ်းအားကြီးကြောင်းကို ဤသီအိုရမ်က မီးမောင်းထိုးပြသည်။

== ဖန်တာကို အသုံးပြုသော တည်ဆောက်ပုံများ (Functor-based Constructions) ==

=== ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ (Comma category) ===
ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{D} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G \colon \mathsf{E} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တို့ ပေးထားသော '''ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;F \downarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;(d \in \mathsf{D}, e \in \mathsf{E}, f \colon Fd \to Ge \in \mathsf{C})&lt;/math&gt; ဟူသော သုံးခုတွဲ (triples) များ။

*&lt;math&gt;(d, e, f)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(d', e', f')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် &lt;math&gt;f' \cdot Fh = Gk \cdot f&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲများ &lt;math&gt;(h \colon d \to d', k \colon e \to e')&lt;/math&gt; 

=== အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements) ===
လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x) = x'&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ (forgetful functor) &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ ဤမေ့လျော့ဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; မှ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; ကို ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးသည်။

=== ဆန့်ကျင်ဘက်ဖန်တာ၏ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements of a contravariant functor) ===
ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C}^{\mathrm{op}} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x') = x&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင်လည်း ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းသည် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း ပုံဖော်ပေးသည်။ 

=== ပုံကြမ်း (Diagram) ===

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တစ်ခုရှိ ပုံကြမ်း (diagram) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F:J\rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် (domain) ကို ပုံကြမ်း၏ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (indexing category of the diagram) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပုံကြမ်းတစ်ခုသည် ဖန်တာတစ်ခုသာ ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီထက် ပိုမိုသေးငယ်သောအခါ ထိုဖန်တာကို ပုံကြမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) ဖြစ်ပါက ထိုပုံကြမ်းကို သေးငယ်သော ပုံကြမ်းဟု သတ်မှတ်သည်။

== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation) ==

သဘာဝကျမှု (naturality) ကို ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုဖြင့် ရှင်းပြနိုင်သည်။ အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^*&lt;/math&gt; နှင့် လည်းကောင်း ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် &lt;math&gt;V^{**}&lt;/math&gt; နှင့် လည်းကောင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ သို့သော် &lt;math&gt;V \cong V^*&lt;/math&gt; ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်အတွက် အခြေအစု (basis) တစ်ခုကို အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ရန် လိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းသည် သဘာဝမကျပေ။ ယင်းနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် &lt;math&gt;V \cong V^{**}&lt;/math&gt; ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းကို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် ဖန်တာများ (parallel functors) &lt;math&gt;F,G: C \rightrightarrows D&lt;/math&gt; တို့အတွက် '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မြား (arrow) &lt;math&gt;\alpha_c: Fc \rightarrow Gc&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ ထိုမြားများ စုစည်းမှုသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ '''အစိတ်အပိုင်းများ (components)'''  ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c'&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ စတုရန်းကို အောက်ဖော်ပြပါအတိုင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ 

            [[File:Commutative diagram.png|Commutative diagram.png]]

တစ်နည်းအားဖြင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် &lt;math&gt;\alpha_{c'} \cdot Ff = Gf \cdot \alpha_c: Fc \rightarrow Gc'&lt;/math&gt; ဟူသော ဘုံတူညီသည့် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (common composite) တစ်ခု ရှိသည်။

=== သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Natural Isomorphism) ===

'''သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစိတ်အပိုင်း &lt;math&gt;\alpha_c&lt;/math&gt; တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီဖြစ်နေသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ကို &lt;math&gt;\alpha: F \cong G&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည်။

=== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဥပမာများ ===
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်နှစ်ခုကို ဖန်တာများဖြစ်သည့် &lt;math&gt;X, Y: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်ဆိုပါစို့။ ထိုဖန်တာနှစ်ခုကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အချိုးညီ ပုံဖော်မှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-equivariant map) တစ်ခု တိကျစွာဖြစ်သည်။
*'''ဂဏန်းသင်္ချာအား ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (Categorification of arithmetic): သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် အခြေခံ ဂဏန်းသင်္ချာကို ရှင်းပြနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;a^{b+c} = a^b \times a^c&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော ရင်းနှီးပြီးသား ဂဏန်းသင်္ချာ နိယာမများသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် အစုများကြားရှိ &lt;math&gt;A^{B+C} \cong A^B \times A^C&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အခြေခံသင်္ချာအတွက် မည်သို့ အုတ်မြစ်ချပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။
*'''ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟို''' (Center of a category): မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို ၎င်း၏ ထပ်တူရဖန်တာမှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော သဘာဝအန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး (&lt;math&gt;1_C \Rightarrow 1_C&lt;/math&gt;) ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုသည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟိုဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းသည် အုပ်စု သို့မဟုတ် ကွင်းများ၏ ဗဟို (center of a group or ring) ဟူသော အက္ခရာသင်္ချာ အယူအဆကို ယေဘုယျပြုထားခြင်းဖြစ်သည်။
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဖန်တာများအားလုံး ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုကို '''ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီ''' (functor category) အဖြစ် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;D^C&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;[C, D]&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဤကတ်တဂိုရီတွင် ဖန်တာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

=== ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism of Categories) ===

သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ်နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော်လည်း သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်ပေ။ 

ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများ (large categories) နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့်  ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်နေလောက်အောင် ကြီးမားနေခြင်းမျိုး မဖြစ်သင့်သဖြင့် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထုများသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤနည်းအားဖြင့်  ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်မှုမှ ချန်လှပ်ထားခံရသည်။

ပါဝင်မှု ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Cat} \hookrightarrow \text{CAT}&lt;/math&gt; တစ်ခု တစ်ဖက်တွင် ရှိသော်လည်း အခြားတစ်ဖက်သို့ ပြန်သွားသည့် ဖန်တာ မရှိပါ။

&lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; တွင်  '''ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism of categories)''' သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန် ဖန်တာ (inverse functors) အတွဲ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းများဖြစ်သော &lt;math&gt;GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;FG&lt;/math&gt; တို့သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာများ နှင့် အသီးသီး ညီမျှရမည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများနှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများကြား ဘိုင်ဂျက်ချင်း (bijection) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ချင်း ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

=== ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု (Equivalence of Categories) ===

လက်တွေ့တွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခု အတိအကျ တူညီသည် (အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်သည်) ဟု ဆိုရန်မှာ အလွန်ခက်ခဲတင်းကျပ်လွန်းသော သတ်မှတ်ချက်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီတွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု''' (equivalence of categories) ဟူသော သဘောတရားကို ပိုမိုအသုံးပြုကြသည်။

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် ထပ်တူညီမှု ရှိသည်ဆိုသည်မှာ ဖန်တာများဖြစ်သော &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့အပြင် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;\eta: 1_C \cong GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\epsilon: FG \cong 1_D&lt;/math&gt; တို့ တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ကဲ့သို့ &lt;math&gt;GF = 1_C&lt;/math&gt; ဟု တိကျစွာ ညီမျှရန် မလိုအပ်ဘဲ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ညီမျှနေခြင်းက လုံလောက်ပါသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို ထပ်တူညီမှု (equivalence) တစ်ခုဟု ခေါ်ဆိုပြီး ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကို ထပ်တူညီသော ကတ်တဂိုရီများ (equivalent categories) ဟု သတ်မှတ်ကာ &lt;math&gt;C \simeq D&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

ဖန်တာတစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီများကို ထပ်တူညီစေခြင်း ရှိ မရှိကို အောက်ပါ သီအိုရမ်ဖြင့် အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) လည်းဖြစ်၍ အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (essentially surjective functor on objects) လည်းဖြစ်ပါက ၎င်းဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အလားတူပင် ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသော မည်သည့် ဖန်တာမဆိုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိပြီး အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ရမည်။ ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆိုအရ ဤအချက်နှစ်ခုသည် အပြန်အလှန် မှန်ကန်သည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများသည် အချင်းချင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် မဖြစ်ပါက ထိုအရာဝတ္ထုများသာ ပါဝင်သော ပြည့်ဝသည့် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) ကို မူလကတ်တဂိုရီ၏ '''အရိုးစု''' (skeleton) ဟု ခေါ်သည်။ အရိုးစု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုနှစ်ခု အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်နေပါက ၎င်းတို့သည် အတိအကျ တူညီသော အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ရမည်။ အရေးပါသော သီအိုရမ်တစ်ခုမှာ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီမဆိုသည် ၎င်း၏ အရိုးစုနှင့် အမြဲတမ်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) ဟူသောအချက် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများအားလုံး ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;FinSet&lt;/math&gt; သည် ၎င်း၏ အရိုးစုဖြစ်သော &lt;math&gt;\{1, 2, \dots, n\}&lt;/math&gt; ပုံစံရှိ အစုများသာ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီနှင့် ထပ်တူညီသည်။

== ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာများ (Representable Functors) ==
သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ၎င်းပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အခြားအရာဝတ္ထုများနှင့် ဆက်သွယ်မှုများကို လေ့လာခြင်းဖြင့် အကောင်းဆုံး နားလည်နိုင်သည်။ ဤသို့သော ဆက်သွယ်မှုများကို ဖန်တာများ အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ဖော်ပြနိုင်သည်။

=== အစနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိများ (Universal properties of Initial and Terminal objects) ===
အစ အရာဝတ္ထုနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုတို့၏ သဘောတရားကို ဟွမ်း ဖန်တာများ (hom functors) အသုံးပြု၍ ပိုမိုတိကျစွာ သတ်မှတ်နိုင်သည်။
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် '''အစ အရာဝတ္ထု''' (initial object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ လားရာတူ ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c,-): C \rightarrow Set&lt;/math&gt; သည် ကိန်းသေ ဖန်တာ (constant functor) နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် (naturally isomorphic) ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤကိန်းသေ ဖန်တာသည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု''' (terminal object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-,c): C^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ကိန်းသေ ဖန်တာနှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။

=== အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်===

&lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category) &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Set&lt;/math&gt; သို့သွားသော လားရာတူ သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။
*ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; အတွက် '''ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်''' (representation) ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; နှင့် သတ်မှတ်ထားသော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (natural isomorphism) တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ပါဝင်ခြင်းဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် လားရာတူ ဖန်တာဖြစ်ပါက ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်သည်  &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;\alpha: C(c,-) \cong F&lt;/math&gt; ဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာဖြစ်ပါက သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;\alpha: C(-,c) \cong F&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ဆိုပြီး ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို '''ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ''' (representable functor) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

လားရာတူ ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; မှနေ၍ အခြားအရာဝတ္ထုများဆီသို့ သွားသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အပြင်သို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ ပုံဖော်ခြင်း (mapping out universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် အခြားအရာဝတ္ထုများမှနေ၍ &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဆီသို့ လာသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အတွင်းသို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ  ပုံဖော်ခြင်း (mapping in universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။

=== ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ ဥပမာများ (Examples of Representable Functors) ===

*'''သဘာဝကိန်းများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ''' (Universal property of the natural numbers) တွင်အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism) &lt;math&gt;f: X \rightarrow X&lt;/math&gt; နှင့် ထူးခြားသော အစုဝင် &lt;math&gt;x_0&lt;/math&gt; တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ကို '''တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ်''' (discrete dynamical system) ဟု ခေါ်သည်။  သဘာဝကိန်းများ (natural numbers) &lt;math&gt;\mathbb{N}&lt;/math&gt;၊ နောက်ဆက်တွဲ ဖန်ရှင် (successor function) &lt;math&gt;s: \mathbb{N} \rightarrow \mathbb{N}&lt;/math&gt; နှင့် အစုဝင် &lt;math&gt;0 \in \mathbb{N}&lt;/math&gt; တို့သည် စကြဝဠာ တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ် အဖြစ် တည်ရှိကြသည်။ ၎င်းအချက်မှာ &lt;math&gt;r(0) = x_0&lt;/math&gt; နှင့် ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;r \circ s = f \circ r&lt;/math&gt; ဟူသည့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပြည့်စုံစေမည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဖန်ရှင် &lt;math&gt;r: \mathbb{N} \rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခု အမြဲတမ်း တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
*'''ထပ်တူရ ဖန်တာ''' (Identity functor) တွင် &lt;math&gt;I_{Set}: Set \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) &lt;math&gt;&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အစု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;\text{Set}(*, X) \cong X&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည် ။ ယင်းက အစုဝင် &lt;math&gt;x \in X&lt;/math&gt; များနှင့် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုမှ အစုဝင်ကို &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင် &lt;math&gt;x: * \rightarrow X&lt;/math&gt; များကြားရှိ ဘိုင်ဂျက်တစ် ကိုက်ညီမှု (bijective correspondence) ကို သတ်မှတ်ပေးသည် ။
*'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' (Forgetful functor) တွင်  &lt;math&gt;U: Group \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို အုပ်စု &lt;math&gt;\mathbb{Z}&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Group(\mathbb{Z},G) \cong UG&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည် ။ ထိုအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် အစုဝင် &lt;math&gt;g \in UG&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ကိန်းပြည့် &lt;math&gt;1&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) &lt;math&gt;g: \mathbb{Z} \rightarrow G&lt;/math&gt; ကို ဆက်စပ်ပေးသည် ။
*'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' &lt;math&gt;U: Ring \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;\mathbb{Z}[x]&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ ၎င်းကွင်းသည် ကိန်းရှင်တစ်ခုနှင့် ကိန်းပြည့် မြှောက်ဖော်ကိန်း (integer coefficient) များ ပါဝင်သော ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း (polynomial ring) ဖြစ်သည် ။ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (unital ring homomorphism) &lt;math&gt;\phi: \mathbb{Z}[x] \rightarrow R&lt;/math&gt; တစ်ခုကို &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; ၏ ပုံရိပ်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်အောင် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။


==အညွှန်း==
{{reflist}}

==ကိုးကား==
*{{citation
|last = Riehl
|first = Emily
|title = Category Theory in Context
|date = 2016 
|publisher = Dover
|url = https://books.google.com/books?id=6B9MDgAAQBAJ
|isbn = 9780486809038
}}
* {{citation
| last1 = Eilenberg
| first1 = S.
| last2 = Mac Lane
| first2 = S.
| title = General theory of natural equivalences
| journal = Transactions of the American Mathematical Society
| volume = 58
| pages = 231–294
| year = 1945
}}
* {{citation
| last1 = Cartan
| first1 = H.
| last2 = Eilenberg
| first2 = S.
| title = Homological Algebra
| publisher = Princeton University Press
| place = Princeton
| year = 1956
}}
* {{Citation
| last = Spivak
| first = David
| title = 18.S996 Category Theory for Scientists, Spring 2013
| date = 2013
| work = MIT OpenCourseWare
| access-date = February 2, 2015
| url = http://ocw.mit.edu/courses/mathematics/18-s996-category-theory-for-scientists-spring-2013/#
}}
{{refend}}
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သင်္ချာ]]


{{သင်္ချာ-stub}}</text>
      <sha1>ls7l4u8gtlxyt162n4r0cz8eocowb5e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1027003</id>
      <parentid>1026998</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:44:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <origin>1027003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109567" sha1="reejn0ho2ywxct6pjfpxuqa9nbpjcib" xml:space="preserve">[[File:Trasformazione_naturale_kf.png|right|thumb|250px|အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သို့သွားသော '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation)''' &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt; ၏ သဘာဝကျမှု အခြေအနေကို ဖော်ပြထားသော '''ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း (commutative diagram)''']]

'''ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ''' (category theory) သည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခြုံငုံလေ့လာသည့် ယေဘုယျ သင်္ချာသီအိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်။

ဤသီအိုရီသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများစွာကို မြားပုံကြမ်းများ (diagrams of arrows) အမျိုးမျိုး အသုံးပြု၍ ဖော်ပြနိုင်သည်ဟူသော အယူအဆအပေါ် အခြေခံသည်။ ဤသို့ အလွန်ယေဘုယျကျသော အခြေအနေတွင် လေ့လာခြင်းကြောင့် သင်္ချာပညာရပ်ရှိ ဘုံတူသော တည်ဆောက်ပုံများနှင့် ပုံစံများကို ပိုမိုနားလည်သဘောပေါက်စေသည်။ သို့ကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများအကြားရှိ ဆင်တူသော သဘောတရားများကို စုစည်းလေ့လာနိုင်စေသည်။ အစောပိုင်း ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အုပ်စု ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology)၊ လီအက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (Lie algebra cohomology) နှင့် ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (associative algebra cohomology) တို့အား သင့်လျော်သော [[မော်ဂျူး]] ကတ်တဂိုရီ (suitable module category) တစ်ခုတွင်  ဆင်းသက်ဖန်တာများ (derived functors) အဖြစ် ပြန်လည်ပုံဖော်ခဲ့နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Cartan|Eilenberg|1956}}

ကတ်တဂိုရီများကို ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့် ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) တို့၏ စာတမ်းတစ်ခု၌ စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ {{sfn|Eilenberg|Mac Lane|1945}}  အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ ထိုခေတ်အခါက နယ်ပယ်အသီးသီးနှင့် အထူးသဖြင့် [[အက္ခရာသင်္ချာသုံးတိုပေါ်လော်ဂျီ|အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (algebraic topology) ရှိ စာတမ်းများစွာတွင် အလွတ်သဘော အသုံးပြုနေကြသော &quot;သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း&quot; (natural transformation) ဟူသည့် သဘောတရားကို ပုံစံတကျ သတ်မှတ်ပေးရန်ဖြစ်သည်။ မက်လိန်း၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော &lt;math&gt;Ext(\mathbb{Z}[\frac{1}{p}]/\mathbb{Z},\mathbb{Z})\cong\mathbb{Z}_{p}&lt;/math&gt; သည် တိကျသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းတစ်ခု (topological space) ၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ (homology) နှင့် ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အိုင်လန်ဘာ့ဂ်က သတိပြုမိရာမှ ဤသီအိုရီ စတင်မွေးဖွားလာခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရပ်ဝန်းမှာ [[P-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း|&lt;math&gt;p&lt;/math&gt;-အခြေခံကိန်း]] ဆော်လီနွိုက် (p-adic solenoid) ၏ &lt;math&gt;3&lt;/math&gt;-စက်လုံးမျက်နှာပြင် (3-sphere) ဖြည့်စွက်စု (complement) ဖြစ်သည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများကို ဆက်စပ်ပေးသော စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ် (universal coefficient theorem) ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိစေခဲ့သည်။ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (direct or inverse limits) မှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်ထားသော ရပ်ဝန်းများဆီသို့ ဤသီအိုရမ်ကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ရန်အတွက် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် နှင့် မက်လိန်း တို့သည် စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်၏ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (exact sequence) ရှိ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (homomorphism) များ မှာ &quot;သဘာဝကျကြောင်း&quot; (natural) သက်သေပြရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သဘာဝကျခြင်း ဆိုသည်မှာ အလိုရှိသလို (arbitrary) ရွေးချယ်မှုများ မပါဝင်ဘဲ သတ်မှတ်ထားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခေါ်ဆိုသည့် အရပ်သုံးစကားတစ်ရပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) နှင့် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် (double dual) တို့ကြားရှိ ပုံမှန်အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (canonical isomorphism) သည် မည်သည့် အခြေအစု (basis) ကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရလဒ်များကို ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနိုင်ရန်အတွက် ဤပင်ကိုယ်သိစိတ် (intuition) ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည် (formalise) ။ ကိုဩဒိနိတ် ကင်းစင်သော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) များကို ဦးစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည် ။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်(source) နှင့် ပစ်မှတ် (target) တို့ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်ရန် ဖန်တာ (functor) များ ကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖန်တာများ အလုပ်လုပ်ဆောင်မည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို သတ်မှတ်ပေးနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီများ ကို နောက်ဆုံးတွင် တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။

နောက်ပိုင်းတွင် ဤသီအိုရီသည် သူ့သဘောသူဆောင်၍ တစတစ ကျယ်ပြန့်လာရာ ယခုအခါတွင် မျက်မှောက်ခေတ် သင်္ချာနှင့် [[သဘောတရားရေးရာ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]တို့တွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အဓိကကျသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာပြီး၊ ၎င်းကို သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒတွင်လည်း အသုံးပြုလာကြသည်။ သိပ္ပံဘာသာရပ် အသီးသီးရှိ တည်ဆောက်ပုံအမျိုးမျိုး၏ ဘုံတူညီမှုများကို ဖော်ပြသည့် ဘာသာစကားအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၎င်း ဘုံတည်ဆောက်မှုများကို ပုံစံတကျ (formal) ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုလာကြသည်။{{sfn|Spivak|2013}}

'''ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ (Higher categories)''' ၏ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည့် '''2-ကတ်တဂိုရီ (2-category)''' အကြောင်းကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|2-ကတ်တဂိုရီ]] တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။

==အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်==
'''ကတ်တဂိုရီ (category)''' တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

* '''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;X, Y, Z, \dots&lt;/math&gt; စသည့် အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတစ်ခု။

* '''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;f, g, h, \dots&lt;/math&gt; စသည့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုတစ်ခု။

မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''အရင်းအမြစ် (domain)''' နှင့် '''ပစ်မှတ် (codomain)''' အရာဝတ္ထုများ သတ်သတ်မှတ်မှတ်ပါရှိသည်။ သင်္ကေတအရ &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; တွင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် အရင်းအမြစ် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် ပစ်မှတ် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့၏ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် ကိုယ်စားပြုသည်။ 

အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းတွင်  '''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) '''&lt;math&gt;1_{X}:X\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ အသီးသီး သတ်သတ်မှတ်မှတ်ရှိသည်။

&lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်တို့ ထပ်တူညီပြီး ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ဟုခေါ်သော '''ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (composite morphism)''' တစ်ခု ရှိသည်။

ထို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီပြီး ၎င်း၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် တူညီသည်။

(မှတ်ချက်။ ဤတွင် &quot;domain&quot; နှင့် &quot;codomain&quot; တို့ကို ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ &quot;အရင်းအမြစ်စု&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်စု&quot; အစား &quot;စု&quot; (set) နောက်ဆက်တွဲကို ချန်၍ &quot;အရင်းအမြစ်&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်&quot; ဟုသာ အသုံးပြုထားသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီရှိ အရာဝတ္ထု (object) များသည် အစုများသာ ဖြစ်ရန်မလိုအပ်ဘဲ အခြားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ &quot;စု&quot; ဟု ထည့်သွင်းခေါ်ဆိုခြင်းသည် အစုသီအိုရီ (set theory) ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို သွယ်ဝိုက်သက်ရောက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ချန်လှပ်အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။)

=== နဂိုမှန်အဆိုများ (Axioms) ===
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

* မည်သည့် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;1_{Y}f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;f1_{X}&lt;/math&gt; တို့ နှစ်ခုလုံးသည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် ညီမျှသည်။
* ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခု &lt;math&gt;f, g, h&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သည့် &lt;math&gt;h(gf)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;(hg)f&lt;/math&gt; တို့သည် တူညီပြီး ၎င်းတို့ကို &lt;math&gt;hgf&lt;/math&gt; ဟု တူတူသတ်မှတ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းနိယာမသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unital)''' တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ကွီဗာ''' (quiver) ခေါ် လားရာပြဂရပ် (directed graph) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည် ။ ၎င်းတွင် မျဉ်းပြိုင်မြားများ (parallel arrows) နှင့် ကွင်းပိတ်များ (loops) ပါဝင်နိုင်သည် ။ 

== ကတ်တဂိုရီ ဥပမာများ ==

*'''Quiver''': ကွီဗာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော ကွီဗာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

* '''Set''': အစုများ (sets) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များ (functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်  သတ်မှတ်သည်။

*'''Top''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Man''': ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများကို (smooth manifolds) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Meas''': အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်းများကို (measurable spaces) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များကို (measurable functions) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Poset''': တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကို (partially-ordered sets) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;\textbf{hTop}&lt;/math&gt;''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် ဟွမ်း-အစုများ (Hom sets) အဖြစ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y) = [X, Y]&lt;/math&gt; သတ်မှတ်သည်။ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစား (homotopy class) များအားလုံး ပါဝင်သည့် မိသားစုကို &lt;math&gt;[X, Y]&lt;/math&gt; ဖြင့် ဖော်ပြသည်။

*'''&lt;math&gt;Set_{*}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Top_{*}&lt;/math&gt;''':  အခြေခံအမှတ် (basepoint) သတ်မှတ်ထားသော အစုများ သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ကို မပြောင်းလဲစေသော (အဆက်မပြတ်) ဖန်ရှင်များ (basepoint-preserving (continuous) functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Group''': အုပ်စုများ (groups) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်သတ်မှတ်သည်။

*'''Ring''': ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော ကွင်းများ (associative and unital rings) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (ring homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''&lt;math&gt;Mod_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် ဘယ် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-[[မော်ဂျူး]]များကို (left R-modules) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Ch_{R}&lt;/math&gt;''': &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးများ၏ ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (chain complexes) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချိတ်တန်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt; သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; မှ တန်ဖိုးများပါရှိသော &lt;math&gt;m \times n&lt;/math&gt; ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ထပ်တူရကိန်းအုံများသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။

*'''BG''' (ကတ်တဂိုရီဖြစ် အုပ်စု): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် ယေဘုယျအားဖြင့် မိုနွိုက် (monoid) တစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;BG&lt;/math&gt; ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစုဝင်များ မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်သည်။

*'''Graph''': ရိုးရှင်းသော ဂရပ်များကို (simple graphs) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဂရပ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီ''' (Discrete category): အစုတစ်ခုကို ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ၎င်းတွင် အစုဝင်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သည် ။ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော ကတ်တဂိုရီကို တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီဟု ခေါ်သည် ။

== မော်ဖစ်ဇင် အမျိုးအစားများ (Types of Morphisms) ==
*'''မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ (parallel morphisms) &lt;math&gt;h,k: w\rightrightarrows x&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;fh=fk&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;h,k: y\rightrightarrows z&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;hf=kf&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အပီမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;gf=1_X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;fg=1_Y&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g: Y\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို '''အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ (isomorphic objects)''' ဟု သတ်မှတ်ပြီး သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;X \cong Y&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

*'''အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (Endomorphism):''' အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တူညီသော မော်ဖစ်ဇင်ကို အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (Automorphism):''' အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်သော အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပိုင်း နှင့် ရုပ်သိမ်းခြင်း (Section and Retraction):''' &lt;math&gt;   x\overset{s}{\longrightarrow} y \overset{r}{\longrightarrow} x&lt;/math&gt;  တို့သည် မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;rs=1_{x}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို '''အပိုင်း (section)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို '''ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ၏ ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း အပီမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်များ (one-sided inverses) ရှိနေခြင်းကို အသိအမှတ်ပြုသောအားဖြင့် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (split monomorphism) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

Set ကတ်တဂိုရီအတွင်း၌ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (injective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့အတူပင် Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (surjective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့ကြောင့် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များ နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များကို အင်ဂျက်တစ်နှင့် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင် သဘောတရားများ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအဖြစ် ရှုမြင်သင့်သည်။ လက်တွေ့တွင် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထုများ၌ အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကြားရှိ အင်ဂျက်တစ် သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည့် မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော ကတ်တဂိုရီများ၌ပင်လျှင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားများသည် ပိုမို၍ ယေဘုယျကျနိုင်သည်။ အခြေခံဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်သော မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) ရှိသည်။ ထို့အတူ ၎င်း၏ အခြေခံဖန်ရှင်သည် ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်သော အပီမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ လည်း ရှိသည်။

'''ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို''' (axiom of choice) ကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းများဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ ''Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် အပီမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဖြစ်သည်'' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

=== မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဒွန်တွဲမှု (Properties and Duality) ===
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် အပီမော်ဖစ်ဇင်  ဖြစ်လျှင်နှင့်မှသာလျှင်(if and only if)  ၎င်းသည် ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; တွင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (by duality) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် အပီမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; အား မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်စေသော မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် monic) ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် epic) ဖြစ်သည်။
*မည်သည့်ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည်လည်း  ကတ်တဂိုရီပိုင်း တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။
*ဖီးလ်ဒ် (Field) ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ 
*ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများ (unital rings) ၏ ကတ်တဂိုရီဖြစ်သော Ring တွင် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) &lt;math&gt;i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{Q}&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ရော အပီမော်ဖစ်ဇင်ပါ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) မဟုတ်ပေ။

=== အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှုများ (Isomorphism Equivalences) ===

အောက်ဖော်ပြပါ အဆိုများသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီသည် (equivalent)

*(i) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။
*(ii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (postcomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) &lt;math&gt;f_{*}:C(c,x)\rightarrow C(c,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။
*(iii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (precomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း &lt;math&gt;f^{*}:C(y,c)\rightarrow C(x,c)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။

ဤအခြေအနေတွင် &quot;ဘိုင်ဂျက်ရှင်း&quot; နှင့် &quot;အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရများသည် သင်္ချာသဘောတရားအရ အဓိပ္ပာယ်တူညီကြသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများပင် ဖြစ်သည်။  &lt;math&gt;C(c,x)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C(c,y)&lt;/math&gt; တို့သည် ဟွမ်း-အစုများ (hom-sets) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အရာဝတ္ထုနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သည့် အစုများဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f_{*}&lt;/math&gt; သည် အစုတစ်ခုမှ အခြားအစုတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။

== အခြေခံ ကတ်တဂိုရီ တည်ဆောက်ပုံများ (Basic Category Constructions) ==

=== သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Small Category) နှင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Locally Small Category) ===

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ မော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစု (set) တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ 

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;x, y&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ၎င်းတို့ကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category)''' ဟု ခေါ်သည်။

ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;C(X, Y)&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y)&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ ဤစုစည်းမှုကို '''ဟွမ်း-အစု''' (hom-set) ဟု ခေါ်ဆိုသည် ။ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အလွန်အသုံးဝင်သောကြောင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မသေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအတွက်မဆို ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည် ။

=== ဂရုပွိုက် (Groupoid) ===

'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု (group) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''အခြေခံ ဂရုပွိုက် (fundamental groupoid)''' &lt;math&gt; \Pi_{1}X&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ၏ အမှတ်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အစွန်းမှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော လမ်းကြောင်းများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစားများ (endpoint-preserving homotopy classes of paths)''' ဖြစ်သည်။

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက် (maximal groupoid)''' တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများအားလုံး ပါဝင်ပြီး အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည့် မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) နှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin_{iso}&lt;/math&gt; သည် အဆုံးရှိအစုများနှင့် ဖန်ရှင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin&lt;/math&gt; ၏ '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက်ပိုင်း (maximal subgroupoid)''' ဖြစ်သည်။ ဤဂရုပွိုက်ကို သဘာဝကိန်းများ၏ '''ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း (categorification)''' တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။

=== ကတ်တဂိုရီပိုင်း (Subcategory) ===

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တစ်ခုကို  &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of morphisms) တို့ကို ကန့်သတ်ယူဆောင်၍ သတ်မှတ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းသည် အောက်ဖော်ပြပါ အချက်အလက်များကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-
* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု၏ ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

=== ကတ်တဂိုရီ မြှောက်လဒ် (Product Category) ===

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်းတို့၏ '''မြှောက်လဒ် ကတ်တဂိုရီ (product category)''' &lt;math&gt;C \times D&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ 
*၎င်း၏ အရာဝတ္ထုများသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) &lt;math&gt;(c, d)&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ကာ &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်များသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ &lt;math&gt;(f, g): (c, d) \rightarrow (c^{\prime}, d^{\prime})&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g: d \rightarrow d^{\prime} \in D&lt;/math&gt; တို့ဖြစ်ကြသည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များကို ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) အသီးသီး သတ်မှတ်သည်။

=== ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (Opposite Category) ===

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (opposite category)''' &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*'''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; တွင်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအတိုင်း တူညီစွာ ပါဝင်သည်။

*'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်
 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y \in \text{C}^{\text{op}} \Leftrightarrow f: Y \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ကျန်ရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်-

*&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}&lt;/math&gt; သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}:X\rightarrow X&lt;/math&gt;  ဖြစ်သည်။

*'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition)''' ကို သတ်မှတ်ရာတွင် &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ &lt;math&gt;g, f&lt;/math&gt; တွဲ ပေါင်းစပ်နိုင်မှသာ &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f^{\text{op}}, g^{\text{op}}&lt;/math&gt; ကို ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီမှသာ ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။  ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို &lt;math&gt;g^{\text{op}} f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသည်။

 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y, g^{\text{op}}: Y \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}} \quad \rightsquigarrow \quad g^{\text{op}}f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}: X \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\qquad \qquad \qquad \Updownarrow \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \Updownarrow&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;g: Z \rightarrow Y, f: Y \rightarrow X \in \text{C} \qquad \quad \rightsquigarrow \qquad \quad fg: Z \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း ရေးသားခဲ့ဖူးသည်မှာ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွက် မည်သည့် နဂိုမှန်အဆို၏ ဒွန်တွဲမှု (duality) မဆိုသည်လည်း နဂိုမှန်အဆိုတစ်ခု ဖြစ်သည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုနှင့်ပတ်သက်သော မည်သည့်အဆိုကိုမဆို ၎င်းကတ်တဂိုရီ၏ နဂိုမှန်အဆိုများမှ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါက ၎င်း၏ ဒွန်တွဲအဆိုကိုလည်း ကောက်ချက်ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

=== အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (Slice Categories) ===

အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (slice categories) ကို &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: c \rightarrow y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;g = hf&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: y \rightarrow c&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;f = gh&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

&lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှနေ၍ &lt;math&gt;C/c := (c/(C^{op}))^{op}&lt;/math&gt; ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; သည်လည်း ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။

== ဖန်တာ (Functor) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ကြားရှိ ဖန်တာ (functor) &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc \rightarrow Fc^{\prime} \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ပစ်မှတ်အပေါ်  အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

==== နဂိုမှန်အဆိုများ ====

အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို (functoriality axioms) နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Fg \cdot Ff = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

မှတ်ချက်။  ဤသတ်မှတ်ချက်ပါ ဖန်တာသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ လားရာကို မပြောင်းလဲစေသောကြောင့် ၎င်းကို '''လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor)''' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။

*'''ဖန်တာများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ထိန်းသိမ်းထားသည်''' (Functors preserve isomorphisms)။ ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မည်သည့် ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; မဆိုအတွက် ၎င်း၏ပုံရိပ် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်း၌ ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Fg&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖန်တာအားလုံး၏ အလွန်အရေးပါသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုဖြစ်သည်။

=== ဖန်တာ အမျိုးအစားများ ===
*'''သစ္စာရှိဖန်တာ (Faithful functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည်  [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို သစ္စာရှိဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ပြည့်ဝဖန်တာ (Full functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို ပြည့်ဝဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (Essentially surjective functor on objects):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{D}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;d \in \mathsf{D}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Fc&lt;/math&gt; တို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်စေမည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုဖန်တာကို အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော သစ္စာရှိဖန်တာတစ်ခုကို ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အရင်းအမြစ် ကတ်တဂိုရီအား ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ၏ ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။
*'''အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း (Full embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) ကို အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်း၏အရင်းအမြစ်သည် ပစ်မှတ်၏ ပြည့်ဝသော ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းသည်။

=== ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (Contravariant Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C^{\text{op}} \rightarrow D&lt;/math&gt; သာဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc^{\prime} \rightarrow Fc \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် သို့မဟုတ် အရင်းအမြစ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

==== နဂိုမှန်အဆိုများ ====
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Ff \cdot Fg = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

=== ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Represented Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်ပါက မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုထားသော ဖန်တာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ အတွဲကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်-

 &lt;math&gt;C(c, -): C \rightarrow Set&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;C(-, c): C^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt;

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(c, x)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (postcomposition function) &lt;math&gt;f_{*}: C(c, x) \rightarrow C(c, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (precomposition function) &lt;math&gt;f^{*}: C(y, c) \rightarrow C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

=== နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Two-sided Represented Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီဖြစ်ပါက '''နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (two-sided represented functor)''' &lt;math&gt;C(-, -): C^{op} \times C \rightarrow Set&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိသည်။

*အရာဝတ္ထုစုံတွဲ &lt;math&gt;(x, y)&lt;/math&gt; ကို ဟွမ်း-အစု (hom-set) &lt;math&gt;C(x, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f: w \rightarrow x&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;h: y \rightarrow z&lt;/math&gt; တို့ကို အောက်ပါ ဖန်ရှင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်-

 &lt;math&gt;C(x, y) \xrightarrow{h \cdot - \cdot f} C(w, z)&lt;/math&gt;
 &lt;math&gt;g \mapsto hgf&lt;/math&gt;

၎င်းသည် &lt;math&gt;g: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို ယူ၍ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  နှင့် &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  တို့ကို ပြုလုပ်ကာ &lt;math&gt;hgf: w \rightarrow z&lt;/math&gt; ကို ရရှိစေသည်။ ဤသတ်မှတ်ပေးမှုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ တို့ပြည့်စုံ၍  '''နှစ်ထပ်ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (bifunctorial)''' ဖြစ်သည်။

=== ဖန်တာ ဥပမာများ ===

*'''အခြေခံအုပ်စု (Fundamental Group):''' အခြေခံအုပ်စုကို ဖန်တာ &lt;math&gt;\pi_{1}: Top_* \rightarrow Group&lt;/math&gt; တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ပါသော ရပ်ဝန်းများကြားရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် &lt;math&gt;f:(X,x)\rightarrow(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{*}:\pi_{1}(X,x)\rightarrow \pi_{1}(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဖန်တာ &lt;math&gt;X: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အပေါ် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်ကို တိကျစွာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;C = Set&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အစု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-set) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;C = Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-representation) ဟုခေါ်သည်။
*'''ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (Chain Complexes):''' ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f_{\bullet}:C_{\bullet}\rightarrow C_{\bullet}^{\prime}&lt;/math&gt; တွင် မည်သည့် &lt;math&gt;n\in\mathbb{Z}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;df_{n}=f_{n-1}d&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{n}:C_{n}\rightarrow C_{n}^{\prime}&lt;/math&gt; များ စုစည်းပါဝင်သည်။ ယင်းအပေါ်အခြေခံ၍ အောက်ပါ ဖန်တာများကို ထပ်မံသတ်မှတ်နိုင်သည်-
** '''စက်ဝိုင်းပုံများ (Cycles, &lt;math&gt;Z_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;Z_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;Z_{n}C_{\bullet}=\ker(d:C_{n}\rightarrow C_{n-1})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-စက်ဝိုင်းပုံ (n-cycle) များကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''နယ်နိမိတ်များ (Boundaries, &lt;math&gt;B_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;B_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;B_{n}C_{\bullet}=\text{im}(d:C_{n+1}\rightarrow C_{n})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-နယ်နိမိတ် (n-boundary) ကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''ဟိုမိုလော်ဂျီ (Homology, &lt;math&gt;H_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;H_{n}&lt;/math&gt; သည် n ကြိမ်မြောက် ဟိုမိုလော်ဂျီ (nth homology) ကို &lt;math&gt;H_{n}C_{\bullet}:=Z_{n}C_{\bullet}/B_{n}C_{\bullet}&lt;/math&gt; အဖြစ် တွက်ချက်ပေးသည်။
*'''ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း (Dual Vector Space):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;(-)^{*}:Vect_{\mathbb{K}}^{\text{op}}\rightarrow Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt;  သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^{*}=\text{Hom}(V,\mathbb{K})&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*'''Spec (ရောင်စဉ်):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Spec}: CRing^{\text{op}}\rightarrow Top&lt;/math&gt; သည် ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ကို ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology) တပ်ဆင်ထားသော ၎င်း၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) အစု &lt;math&gt;\text{Spec}(R)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*'''ပါဝင်မှု နှင့် မေ့လျော့ ဖန်တာများ (Inclusion and Forgetful Functors):''' ဖွဲ့စည်းပုံများကို ထည့်သွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ချန်လှပ်ခြင်း  ပြုလုပ်သော အောက်ပါ အခြေခံ ဖန်တာများလည်း ရှိသည်-
** &lt;math&gt;I: Ab \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ပါဝင်မှု ဖန်တာ - inclusion functor)
** &lt;math&gt;U: Ring \rightarrow Ab&lt;/math&gt; (မြှောက်ခြင်းကို ချန်လှပ်ထားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ - forgetful functor)
** &lt;math&gt;(-)^{\times}: Ring \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ယူနစ်များ၏ အုပ်စုထုတ်ယူသော ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Ring \rightarrow Rng&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Field \rightarrow Ring&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)

=== ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ အသုံးချမှုများ (Applications of Functoriality) ===

ဖန်တာဖြစ်တည်မှု သဘောတရားသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖြေရှင်းရခက်ခဲသော ပြဿနာများကို ရိုးရှင်းသော အက္ခရာသင်္ချာ ပြဿနာများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးနိုင်သည်။ ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ '''ဘရောင်းဝါး အထိုင်မှတ် သီအိုရမ်''' (Brouwer Fixed Point Theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော အပိတ်ပြား (2-dimensional disk) &lt;math&gt;D^2&lt;/math&gt; ၏ မည်သည့် အဆက်မပြတ် [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]]မဆိုတွင် အထိုင်မှတ်တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါရှိရမည်ဟု အဆိုပါသီအိုရမ်က ဆိုသည်။ အခြေခံအုပ်စု (&lt;math&gt;\pi_1&lt;/math&gt;) ဖန်တာကို အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction) မဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို ချေပသက်သေပြခြင်းအားဖြင့် ဖန်တာများ မည်မျှစွမ်းအားကြီးကြောင်းကို ဤသီအိုရမ်က မီးမောင်းထိုးပြသည်။

== ဖန်တာကို အသုံးပြုသော တည်ဆောက်ပုံများ (Functor-based Constructions) ==

=== ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ (Comma category) ===
ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{D} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G \colon \mathsf{E} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တို့ ပေးထားသော '''ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;F \downarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;(d \in \mathsf{D}, e \in \mathsf{E}, f \colon Fd \to Ge \in \mathsf{C})&lt;/math&gt; ဟူသော သုံးခုတွဲ (triples) များ။

*&lt;math&gt;(d, e, f)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(d', e', f')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် &lt;math&gt;f' \cdot Fh = Gk \cdot f&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲများ &lt;math&gt;(h \colon d \to d', k \colon e \to e')&lt;/math&gt; 

=== အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements) ===
လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x) = x'&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ (forgetful functor) &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ ဤမေ့လျော့ဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; မှ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; ကို ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးသည်။

=== ဆန့်ကျင်ဘက်ဖန်တာ၏ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements of a contravariant functor) ===
ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C}^{\mathrm{op}} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x') = x&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင်လည်း ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းသည် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း ပုံဖော်ပေးသည်။ 

=== ပုံကြမ်း (Diagram) ===

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တစ်ခုရှိ ပုံကြမ်း (diagram) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F:J\rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် (domain) ကို ပုံကြမ်း၏ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (indexing category of the diagram) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပုံကြမ်းတစ်ခုသည် ဖန်တာတစ်ခုသာ ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီထက် ပိုမိုသေးငယ်သောအခါ ထိုဖန်တာကို ပုံကြမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) ဖြစ်ပါက ထိုပုံကြမ်းကို သေးငယ်သော ပုံကြမ်းဟု သတ်မှတ်သည်။

== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation) ==

သဘာဝကျမှု (naturality) ကို ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုဖြင့် ရှင်းပြနိုင်သည်။ အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^*&lt;/math&gt; နှင့် လည်းကောင်း ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် &lt;math&gt;V^{**}&lt;/math&gt; နှင့် လည်းကောင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ သို့သော် &lt;math&gt;V \cong V^*&lt;/math&gt; ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်အတွက် အခြေအစု (basis) တစ်ခုကို အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ရန် လိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းသည် သဘာဝမကျပေ။ ယင်းနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် &lt;math&gt;V \cong V^{**}&lt;/math&gt; ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းကို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် ဖန်တာများ (parallel functors) &lt;math&gt;F,G: C \rightrightarrows D&lt;/math&gt; တို့အတွက် '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မြား (arrow) &lt;math&gt;\alpha_c: Fc \rightarrow Gc&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ ထိုမြားများ စုစည်းမှုသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ '''အစိတ်အပိုင်းများ (components)'''  ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c'&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ စတုရန်းကို အောက်ဖော်ပြပါအတိုင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ 

            [[File:Commutative diagram.png|Commutative diagram.png]]

တစ်နည်းအားဖြင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် &lt;math&gt;\alpha_{c'} \cdot Ff = Gf \cdot \alpha_c: Fc \rightarrow Gc'&lt;/math&gt; ဟူသော ဘုံတူညီသည့် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (common composite) တစ်ခု ရှိသည်။

=== သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Natural Isomorphism) ===

'''သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစိတ်အပိုင်း &lt;math&gt;\alpha_c&lt;/math&gt; တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီဖြစ်နေသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ကို &lt;math&gt;\alpha: F \cong G&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည်။

=== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဥပမာများ ===
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်နှစ်ခုကို ဖန်တာများဖြစ်သည့် &lt;math&gt;X, Y: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်ဆိုပါစို့။ ထိုဖန်တာနှစ်ခုကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အချိုးညီ ပုံဖော်မှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-equivariant map) တစ်ခု တိကျစွာဖြစ်သည်။
*'''ဂဏန်းသင်္ချာအား ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (Categorification of arithmetic): သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် အခြေခံ ဂဏန်းသင်္ချာကို ရှင်းပြနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;a^{b+c} = a^b \times a^c&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော ရင်းနှီးပြီးသား ဂဏန်းသင်္ချာ နိယာမများသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် အစုများကြားရှိ &lt;math&gt;A^{B+C} \cong A^B \times A^C&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အခြေခံသင်္ချာအတွက် မည်သို့ အုတ်မြစ်ချပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။
*'''ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟို''' (Center of a category): မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို ၎င်း၏ ထပ်တူရဖန်တာမှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော သဘာဝအန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး (&lt;math&gt;1_C \Rightarrow 1_C&lt;/math&gt;) ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုသည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟိုဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းသည် အုပ်စု သို့မဟုတ် ကွင်းများ၏ ဗဟို (center of a group or ring) ဟူသော အက္ခရာသင်္ချာ အယူအဆကို ယေဘုယျပြုထားခြင်းဖြစ်သည်။
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဖန်တာများအားလုံး ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုကို '''ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီ''' (functor category) အဖြစ် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;D^C&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;[C, D]&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဤကတ်တဂိုရီတွင် ဖန်တာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

=== ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism of Categories) ===

သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ်နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော်လည်း သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်ပေ။ 

ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများ (large categories) နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့်  ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်နေလောက်အောင် ကြီးမားနေခြင်းမျိုး မဖြစ်သင့်သဖြင့် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထုများသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤနည်းအားဖြင့်  ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်မှုမှ ချန်လှပ်ထားခံရသည်။

ပါဝင်မှု ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Cat} \hookrightarrow \text{CAT}&lt;/math&gt; တစ်ခု တစ်ဖက်တွင် ရှိသော်လည်း အခြားတစ်ဖက်သို့ ပြန်သွားသည့် ဖန်တာ မရှိပါ။

&lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; တွင်  '''ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism of categories)''' သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန် ဖန်တာ (inverse functors) အတွဲ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းများဖြစ်သော &lt;math&gt;GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;FG&lt;/math&gt; တို့သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာများ နှင့် အသီးသီး ညီမျှရမည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများနှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများကြား ဘိုင်ဂျက်ချင်း (bijection) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ချင်း ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

=== ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု (Equivalence of Categories) ===

လက်တွေ့တွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခု အတိအကျ တူညီသည် (အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်သည်) ဟု ဆိုရန်မှာ အလွန်ခက်ခဲတင်းကျပ်လွန်းသော သတ်မှတ်ချက်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီတွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု''' (equivalence of categories) ဟူသော သဘောတရားကို ပိုမိုအသုံးပြုကြသည်။

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် ထပ်တူညီမှု ရှိသည်ဆိုသည်မှာ ဖန်တာများဖြစ်သော &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့အပြင် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;\eta: 1_C \cong GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\epsilon: FG \cong 1_D&lt;/math&gt; တို့ တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ကဲ့သို့ &lt;math&gt;GF = 1_C&lt;/math&gt; ဟု တိကျစွာ ညီမျှရန် မလိုအပ်ဘဲ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ညီမျှနေခြင်းက လုံလောက်ပါသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို ထပ်တူညီမှု (equivalence) တစ်ခုဟု ခေါ်ဆိုပြီး ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကို ထပ်တူညီသော ကတ်တဂိုရီများ (equivalent categories) ဟု သတ်မှတ်ကာ &lt;math&gt;C \simeq D&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

ဖန်တာတစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီများကို ထပ်တူညီစေခြင်း ရှိ မရှိကို အောက်ပါ သီအိုရမ်ဖြင့် အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) လည်းဖြစ်၍ အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (essentially surjective functor on objects) လည်းဖြစ်ပါက ၎င်းဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အလားတူပင် ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသော မည်သည့် ဖန်တာမဆိုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိပြီး အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ရမည်။ ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆိုအရ ဤအချက်နှစ်ခုသည် အပြန်အလှန် မှန်ကန်သည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများသည် အချင်းချင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် မဖြစ်ပါက ထိုအရာဝတ္ထုများသာ ပါဝင်သော ပြည့်ဝသည့် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) ကို မူလကတ်တဂိုရီ၏ '''အရိုးစု''' (skeleton) ဟု ခေါ်သည်။ အရိုးစု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုနှစ်ခု အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်နေပါက ၎င်းတို့သည် အတိအကျ တူညီသော အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ရမည်။ အရေးပါသော သီအိုရမ်တစ်ခုမှာ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီမဆိုသည် ၎င်း၏ အရိုးစုနှင့် အမြဲတမ်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) ဟူသောအချက် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများအားလုံး ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;FinSet&lt;/math&gt; သည် ၎င်း၏ အရိုးစုဖြစ်သော &lt;math&gt;\{1, 2, \dots, n\}&lt;/math&gt; ပုံစံရှိ အစုများသာ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီနှင့် ထပ်တူညီသည်။

== ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာများ (Representable Functors) ==
သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ၎င်းပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အခြားအရာဝတ္ထုများနှင့် ဆက်သွယ်မှုများကို လေ့လာခြင်းဖြင့် အကောင်းဆုံး နားလည်နိုင်သည်။ ဤသို့သော ဆက်သွယ်မှုများကို ဖန်တာများ အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ဖော်ပြနိုင်သည်။

=== အစနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိများ (Universal properties of Initial and Terminal objects) ===
အစ အရာဝတ္ထုနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုတို့၏ သဘောတရားကို ဟွမ်း ဖန်တာများ (hom functors) အသုံးပြု၍ ပိုမိုတိကျစွာ သတ်မှတ်နိုင်သည်။
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် '''အစ အရာဝတ္ထု''' (initial object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ လားရာတူ ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c,-): C \rightarrow Set&lt;/math&gt; သည် ကိန်းသေ ဖန်တာ (constant functor) နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် (naturally isomorphic) ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤကိန်းသေ ဖန်တာသည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု''' (terminal object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-,c): C^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ကိန်းသေ ဖန်တာနှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။

=== အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်===

&lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category) &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Set&lt;/math&gt; သို့သွားသော လားရာတူ သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။
*ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; အတွက် '''ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်''' (representation) ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; နှင့် သတ်မှတ်ထားသော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (natural isomorphism) တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ပါဝင်ခြင်းဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် လားရာတူ ဖန်တာဖြစ်ပါက ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်သည်  &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;\alpha: C(c,-) \cong F&lt;/math&gt; ဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာဖြစ်ပါက သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;\alpha: C(-,c) \cong F&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ဆိုပြီး ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို '''ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ''' (representable functor) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

လားရာတူ ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; မှနေ၍ အခြားအရာဝတ္ထုများဆီသို့ သွားသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အပြင်သို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ ပုံဖော်ခြင်း (mapping out universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် အခြားအရာဝတ္ထုများမှနေ၍ &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဆီသို့ လာသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အတွင်းသို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ  ပုံဖော်ခြင်း (mapping in universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။

=== ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ ဥပမာများ (Examples of Representable Functors) ===

*'''သဘာဝကိန်းများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ''' (Universal property of the natural numbers) တွင်အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism) &lt;math&gt;f: X \rightarrow X&lt;/math&gt; နှင့် ထူးခြားသော အစုဝင် &lt;math&gt;x_0&lt;/math&gt; တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ကို '''တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ်''' (discrete dynamical system) ဟု ခေါ်သည်။  သဘာဝကိန်းများ (natural numbers) &lt;math&gt;\mathbb{N}&lt;/math&gt;၊ နောက်ဆက်တွဲ ဖန်ရှင် (successor function) &lt;math&gt;s: \mathbb{N} \rightarrow \mathbb{N}&lt;/math&gt; နှင့် အစုဝင် &lt;math&gt;0 \in \mathbb{N}&lt;/math&gt; တို့သည် စကြဝဠာ တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ် အဖြစ် တည်ရှိကြသည်။ ၎င်းအချက်မှာ &lt;math&gt;r(0) = x_0&lt;/math&gt; နှင့် ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;r \circ s = f \circ r&lt;/math&gt; ဟူသည့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပြည့်စုံစေမည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဖန်ရှင် &lt;math&gt;r: \mathbb{N} \rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခု အမြဲတမ်း တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
*'''ထပ်တူရ ဖန်တာ''' (Identity functor) တွင် &lt;math&gt;I_{Set}: Set \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) &lt;math&gt;&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အစု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;\text{Set}(*, X) \cong X&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည် ။ ယင်းက အစုဝင် &lt;math&gt;x \in X&lt;/math&gt; များနှင့် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုမှ အစုဝင်ကို &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင် &lt;math&gt;x: * \rightarrow X&lt;/math&gt; များကြားရှိ ဘိုင်ဂျက်တစ် ကိုက်ညီမှု (bijective correspondence) ကို သတ်မှတ်ပေးသည် ။
*'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' (Forgetful functor) တွင်  &lt;math&gt;U: Group \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို အုပ်စု &lt;math&gt;\mathbb{Z}&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Group(\mathbb{Z},G) \cong UG&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည် ။ ထိုအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် အစုဝင် &lt;math&gt;g \in UG&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ကိန်းပြည့် &lt;math&gt;1&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) &lt;math&gt;g: \mathbb{Z} \rightarrow G&lt;/math&gt; ကို ဆက်စပ်ပေးသည် ။
*'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' &lt;math&gt;U: Ring \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;\mathbb{Z}[x]&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ ၎င်းကွင်းသည် ကိန်းရှင်တစ်ခုနှင့် ကိန်းပြည့် မြှောက်ဖော်ကိန်း (integer coefficient) များ ပါဝင်သော ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း (polynomial ring) ဖြစ်သည် ။ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (unital ring homomorphism) &lt;math&gt;\phi: \mathbb{Z}[x] \rightarrow R&lt;/math&gt; တစ်ခုကို &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; ၏ ပုံရိပ်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်အောင် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။


==အညွှန်း==
{{reflist}}

==ကိုးကား==
*{{citation
|last = Riehl
|first = Emily
|title = Category Theory in Context
|date = 2016 
|publisher = Dover
|url = https://books.google.com/books?id=6B9MDgAAQBAJ
|isbn = 9780486809038
}}
* {{citation
| last1 = Eilenberg
| first1 = S.
| last2 = Mac Lane
| first2 = S.
| title = General theory of natural equivalences
| journal = Transactions of the American Mathematical Society
| volume = 58
| pages = 231–294
| year = 1945
}}
* {{citation
| last1 = Cartan
| first1 = H.
| last2 = Eilenberg
| first2 = S.
| title = Homological Algebra
| publisher = Princeton University Press
| place = Princeton
| year = 1956
}}
* {{Citation
| last = Spivak
| first = David
| title = 18.S996 Category Theory for Scientists, Spring 2013
| date = 2013
| work = MIT OpenCourseWare
| access-date = February 2, 2015
| url = http://ocw.mit.edu/courses/mathematics/18-s996-category-theory-for-scientists-spring-2013/#
}}
{{refend}}
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သင်္ချာ]]


{{သင်္ချာ-stub}}</text>
      <sha1>reejn0ho2ywxct6pjfpxuqa9nbpjcib</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1027004</id>
      <parentid>1027003</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <origin>1027004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111625" sha1="bzzjhfmezwcu1ibktzlw8uni1zgavc1" xml:space="preserve">[[File:Trasformazione_naturale_kf.png|right|thumb|250px|အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သို့သွားသော '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation)''' &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt; ၏ သဘာဝကျမှု အခြေအနေကို ဖော်ပြထားသော '''ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း (commutative diagram)''']]

'''ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ''' (category theory) သည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခြုံငုံလေ့လာသည့် ယေဘုယျ သင်္ချာသီအိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်။

ဤသီအိုရီသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများစွာကို မြားပုံကြမ်းများ (diagrams of arrows) အမျိုးမျိုး အသုံးပြု၍ ဖော်ပြနိုင်သည်ဟူသော အယူအဆအပေါ် အခြေခံသည်။ ဤသို့ အလွန်ယေဘုယျကျသော အခြေအနေတွင် လေ့လာခြင်းကြောင့် သင်္ချာပညာရပ်ရှိ ဘုံတူသော တည်ဆောက်ပုံများနှင့် ပုံစံများကို ပိုမိုနားလည်သဘောပေါက်စေသည်။ သို့ကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများအကြားရှိ ဆင်တူသော သဘောတရားများကို စုစည်းလေ့လာနိုင်စေသည်။ အစောပိုင်း ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အုပ်စု ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology)၊ လီအက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (Lie algebra cohomology) နှင့် ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (associative algebra cohomology) တို့အား သင့်လျော်သော [[မော်ဂျူး]] ကတ်တဂိုရီ (suitable module category) တစ်ခုတွင်  ဆင်းသက်ဖန်တာများ (derived functors) အဖြစ် ပြန်လည်ပုံဖော်ခဲ့နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Cartan|Eilenberg|1956}}

[[File:Saunders MacLane.jpg|right|thumb|250px|'''ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း''' (Saunders Mac Lane) သည် အမေရိကန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့်အတူ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ (category theory) ကို ပူးတွဲတည်ဆောက်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ သူသည် ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှု သီအိုရမ်များ (coherence theorems) နှင့်ပတ်သက်သော လုပ်ဆောင်ချက်များကြောင့် အထူးထင်ရှားသည်။]]
[[File:Samuel Eilenberg MFO.jpeg|right|thumb|250px|'''ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ်''' (Samuel Eilenberg) သည် ပိုလန်ဖွား အမေရိကန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူ၏ အဓိကလုပ်ဆောင်ချက်များသည် အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (algebraic topology) နယ်ပယ်တွင် ဖြစ်သည်။ သူသည် နော်မန် စတင်းရော့ဒ် (Norman Steenrod) နှင့်အတူ ဟိုမိုလော်ဂျီ သီအိုရီ (homology theory) အား နဂိုမှန်အဆိုများဖြင့် တည်ဆောက်ခြင်းကို လည်းကောင်း ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) နှင့်အတူ ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာ (homological algebra) ကို လည်းကောင်း ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။]]


ကတ်တဂိုရီများကို ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့် ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) တို့၏ စာတမ်းတစ်ခု၌ စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ {{sfn|Eilenberg|Mac Lane|1945}}  အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ ထိုခေတ်အခါက နယ်ပယ်အသီးသီးနှင့် အထူးသဖြင့် [[အက္ခရာသင်္ချာသုံးတိုပေါ်လော်ဂျီ|အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (algebraic topology) ရှိ စာတမ်းများစွာတွင် အလွတ်သဘော အသုံးပြုနေကြသော &quot;သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း&quot; (natural transformation) ဟူသည့် သဘောတရားကို ပုံစံတကျ သတ်မှတ်ပေးရန်ဖြစ်သည်။ မက်လိန်း၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော &lt;math&gt;Ext(\mathbb{Z}[\frac{1}{p}]/\mathbb{Z},\mathbb{Z})\cong\mathbb{Z}_{p}&lt;/math&gt; သည် တိကျသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းတစ်ခု (topological space) ၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ (homology) နှင့် ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အိုင်လန်ဘာ့ဂ်က သတိပြုမိရာမှ ဤသီအိုရီ စတင်မွေးဖွားလာခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရပ်ဝန်းမှာ [[P-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း|&lt;math&gt;p&lt;/math&gt;-အခြေခံကိန်း]] ဆော်လီနွိုက် (p-adic solenoid) ၏ &lt;math&gt;3&lt;/math&gt;-စက်လုံးမျက်နှာပြင် (3-sphere) ဖြည့်စွက်စု (complement) ဖြစ်သည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများကို ဆက်စပ်ပေးသော စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ် (universal coefficient theorem) ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိစေခဲ့သည်။ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (direct or inverse limits) မှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်ထားသော ရပ်ဝန်းများဆီသို့ ဤသီအိုရမ်ကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ရန်အတွက် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် နှင့် မက်လိန်း တို့သည် စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်၏ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (exact sequence) ရှိ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (homomorphism) များ မှာ &quot;သဘာဝကျကြောင်း&quot; (natural) သက်သေပြရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သဘာဝကျခြင်း ဆိုသည်မှာ အလိုရှိသလို (arbitrary) ရွေးချယ်မှုများ မပါဝင်ဘဲ သတ်မှတ်ထားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခေါ်ဆိုသည့် အရပ်သုံးစကားတစ်ရပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) နှင့် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် (double dual) တို့ကြားရှိ ပုံမှန်အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (canonical isomorphism) သည် မည်သည့် အခြေအစု (basis) ကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရလဒ်များကို ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနိုင်ရန်အတွက် ဤပင်ကိုယ်သိစိတ် (intuition) ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည် (formalise) ။ ကိုဩဒိနိတ် ကင်းစင်သော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) များကို ဦးစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည် ။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်(source) နှင့် ပစ်မှတ် (target) တို့ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်ရန် ဖန်တာ (functor) များ ကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖန်တာများ အလုပ်လုပ်ဆောင်မည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို သတ်မှတ်ပေးနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီများ ကို နောက်ဆုံးတွင် တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။

နောက်ပိုင်းတွင် ဤသီအိုရီသည် သူ့သဘောသူဆောင်၍ တစတစ ကျယ်ပြန့်လာရာ ယခုအခါတွင် မျက်မှောက်ခေတ် သင်္ချာနှင့် [[သဘောတရားရေးရာ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]တို့တွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အဓိကကျသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာပြီး၊ ၎င်းကို သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒတွင်လည်း အသုံးပြုလာကြသည်။ သိပ္ပံဘာသာရပ် အသီးသီးရှိ တည်ဆောက်ပုံအမျိုးမျိုး၏ ဘုံတူညီမှုများကို ဖော်ပြသည့် ဘာသာစကားအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၎င်း ဘုံတည်ဆောက်မှုများကို ပုံစံတကျ (formal) ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုလာကြသည်။{{sfn|Spivak|2013}}

'''ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ (Higher categories)''' ၏ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည့် '''2-ကတ်တဂိုရီ (2-category)''' အကြောင်းကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|2-ကတ်တဂိုရီ]] တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။

==အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်==
'''ကတ်တဂိုရီ (category)''' တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

* '''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;X, Y, Z, \dots&lt;/math&gt; စသည့် အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတစ်ခု။

* '''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;f, g, h, \dots&lt;/math&gt; စသည့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုတစ်ခု။

မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''အရင်းအမြစ် (domain)''' နှင့် '''ပစ်မှတ် (codomain)''' အရာဝတ္ထုများ သတ်သတ်မှတ်မှတ်ပါရှိသည်။ သင်္ကေတအရ &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; တွင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် အရင်းအမြစ် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် ပစ်မှတ် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့၏ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် ကိုယ်စားပြုသည်။ 

အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းတွင်  '''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) '''&lt;math&gt;1_{X}:X\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ အသီးသီး သတ်သတ်မှတ်မှတ်ရှိသည်။

&lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်တို့ ထပ်တူညီပြီး ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ဟုခေါ်သော '''ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (composite morphism)''' တစ်ခု ရှိသည်။

ထို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီပြီး ၎င်း၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် တူညီသည်။

(မှတ်ချက်။ ဤတွင် &quot;domain&quot; နှင့် &quot;codomain&quot; တို့ကို ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ &quot;အရင်းအမြစ်စု&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်စု&quot; အစား &quot;စု&quot; (set) နောက်ဆက်တွဲကို ချန်၍ &quot;အရင်းအမြစ်&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်&quot; ဟုသာ အသုံးပြုထားသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီရှိ အရာဝတ္ထု (object) များသည် အစုများသာ ဖြစ်ရန်မလိုအပ်ဘဲ အခြားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ &quot;စု&quot; ဟု ထည့်သွင်းခေါ်ဆိုခြင်းသည် အစုသီအိုရီ (set theory) ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို သွယ်ဝိုက်သက်ရောက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ချန်လှပ်အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။)

=== နဂိုမှန်အဆိုများ (Axioms) ===
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

* မည်သည့် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;1_{Y}f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;f1_{X}&lt;/math&gt; တို့ နှစ်ခုလုံးသည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် ညီမျှသည်။
* ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခု &lt;math&gt;f, g, h&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သည့် &lt;math&gt;h(gf)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;(hg)f&lt;/math&gt; တို့သည် တူညီပြီး ၎င်းတို့ကို &lt;math&gt;hgf&lt;/math&gt; ဟု တူတူသတ်မှတ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းနိယာမသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unital)''' တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ကွီဗာ''' (quiver) ခေါ် လားရာပြဂရပ် (directed graph) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည် ။ ၎င်းတွင် မျဉ်းပြိုင်မြားများ (parallel arrows) နှင့် ကွင်းပိတ်များ (loops) ပါဝင်နိုင်သည် ။ 

== ကတ်တဂိုရီ ဥပမာများ ==

*'''Quiver''': ကွီဗာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော ကွီဗာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

* '''Set''': အစုများ (sets) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များ (functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်  သတ်မှတ်သည်။

*'''Top''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Man''': ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများကို (smooth manifolds) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Meas''': အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်းများကို (measurable spaces) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များကို (measurable functions) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Poset''': တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကို (partially-ordered sets) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;\textbf{hTop}&lt;/math&gt;''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် ဟွမ်း-အစုများ (Hom sets) အဖြစ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y) = [X, Y]&lt;/math&gt; သတ်မှတ်သည်။ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစား (homotopy class) များအားလုံး ပါဝင်သည့် မိသားစုကို &lt;math&gt;[X, Y]&lt;/math&gt; ဖြင့် ဖော်ပြသည်။

*'''&lt;math&gt;Set_{*}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Top_{*}&lt;/math&gt;''':  အခြေခံအမှတ် (basepoint) သတ်မှတ်ထားသော အစုများ သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ကို မပြောင်းလဲစေသော (အဆက်မပြတ်) ဖန်ရှင်များ (basepoint-preserving (continuous) functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Group''': အုပ်စုများ (groups) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်သတ်မှတ်သည်။

*'''Ring''': ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော ကွင်းများ (associative and unital rings) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (ring homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''&lt;math&gt;Mod_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် ဘယ် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-[[မော်ဂျူး]]များကို (left R-modules) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Ch_{R}&lt;/math&gt;''': &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးများ၏ ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (chain complexes) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချိတ်တန်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt; သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; မှ တန်ဖိုးများပါရှိသော &lt;math&gt;m \times n&lt;/math&gt; ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ထပ်တူရကိန်းအုံများသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။

*'''BG''' (ကတ်တဂိုရီဖြစ် အုပ်စု): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် ယေဘုယျအားဖြင့် မိုနွိုက် (monoid) တစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;BG&lt;/math&gt; ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစုဝင်များ မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်သည်။

*'''Graph''': ရိုးရှင်းသော ဂရပ်များကို (simple graphs) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဂရပ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီ''' (Discrete category): အစုတစ်ခုကို ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ၎င်းတွင် အစုဝင်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သည် ။ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော ကတ်တဂိုရီကို တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီဟု ခေါ်သည် ။

== မော်ဖစ်ဇင် အမျိုးအစားများ (Types of Morphisms) ==
*'''မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ (parallel morphisms) &lt;math&gt;h,k: w\rightrightarrows x&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;fh=fk&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;h,k: y\rightrightarrows z&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;hf=kf&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အပီမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;gf=1_X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;fg=1_Y&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g: Y\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို '''အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ (isomorphic objects)''' ဟု သတ်မှတ်ပြီး သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;X \cong Y&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

*'''အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (Endomorphism):''' အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တူညီသော မော်ဖစ်ဇင်ကို အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (Automorphism):''' အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်သော အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပိုင်း နှင့် ရုပ်သိမ်းခြင်း (Section and Retraction):''' &lt;math&gt;   x\overset{s}{\longrightarrow} y \overset{r}{\longrightarrow} x&lt;/math&gt;  တို့သည် မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;rs=1_{x}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို '''အပိုင်း (section)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို '''ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ၏ ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း အပီမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်များ (one-sided inverses) ရှိနေခြင်းကို အသိအမှတ်ပြုသောအားဖြင့် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (split monomorphism) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

Set ကတ်တဂိုရီအတွင်း၌ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (injective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့အတူပင် Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (surjective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့ကြောင့် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များ နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များကို အင်ဂျက်တစ်နှင့် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင် သဘောတရားများ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအဖြစ် ရှုမြင်သင့်သည်။ လက်တွေ့တွင် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထုများ၌ အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကြားရှိ အင်ဂျက်တစ် သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည့် မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော ကတ်တဂိုရီများ၌ပင်လျှင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားများသည် ပိုမို၍ ယေဘုယျကျနိုင်သည်။ အခြေခံဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်သော မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) ရှိသည်။ ထို့အတူ ၎င်း၏ အခြေခံဖန်ရှင်သည် ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်သော အပီမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ လည်း ရှိသည်။

'''ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို''' (axiom of choice) ကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းများဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ ''Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် အပီမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဖြစ်သည်'' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

=== မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဒွန်တွဲမှု (Properties and Duality) ===
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် အပီမော်ဖစ်ဇင်  ဖြစ်လျှင်နှင့်မှသာလျှင်(if and only if)  ၎င်းသည် ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; တွင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (by duality) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် အပီမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; အား မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်စေသော မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် monic) ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် epic) ဖြစ်သည်။
*မည်သည့်ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည်လည်း  ကတ်တဂိုရီပိုင်း တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။
*ဖီးလ်ဒ် (Field) ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ 
*ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများ (unital rings) ၏ ကတ်တဂိုရီဖြစ်သော Ring တွင် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) &lt;math&gt;i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{Q}&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ရော အပီမော်ဖစ်ဇင်ပါ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) မဟုတ်ပေ။

=== အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှုများ (Isomorphism Equivalences) ===

အောက်ဖော်ပြပါ အဆိုများသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီသည် (equivalent)

*(i) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။
*(ii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (postcomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) &lt;math&gt;f_{*}:C(c,x)\rightarrow C(c,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။
*(iii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (precomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း &lt;math&gt;f^{*}:C(y,c)\rightarrow C(x,c)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။

ဤအခြေအနေတွင် &quot;ဘိုင်ဂျက်ရှင်း&quot; နှင့် &quot;အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရများသည် သင်္ချာသဘောတရားအရ အဓိပ္ပာယ်တူညီကြသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများပင် ဖြစ်သည်။  &lt;math&gt;C(c,x)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C(c,y)&lt;/math&gt; တို့သည် ဟွမ်း-အစုများ (hom-sets) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အရာဝတ္ထုနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သည့် အစုများဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f_{*}&lt;/math&gt; သည် အစုတစ်ခုမှ အခြားအစုတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။

== အခြေခံ ကတ်တဂိုရီ တည်ဆောက်ပုံများ (Basic Category Constructions) ==

=== သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Small Category) နှင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Locally Small Category) ===

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ မော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစု (set) တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ 

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;x, y&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ၎င်းတို့ကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category)''' ဟု ခေါ်သည်။

ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;C(X, Y)&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y)&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ ဤစုစည်းမှုကို '''ဟွမ်း-အစု''' (hom-set) ဟု ခေါ်ဆိုသည် ။ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အလွန်အသုံးဝင်သောကြောင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မသေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအတွက်မဆို ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည် ။

=== ဂရုပွိုက် (Groupoid) ===

'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု (group) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''အခြေခံ ဂရုပွိုက် (fundamental groupoid)''' &lt;math&gt; \Pi_{1}X&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ၏ အမှတ်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အစွန်းမှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော လမ်းကြောင်းများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစားများ (endpoint-preserving homotopy classes of paths)''' ဖြစ်သည်။

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက် (maximal groupoid)''' တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများအားလုံး ပါဝင်ပြီး အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည့် မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) နှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin_{iso}&lt;/math&gt; သည် အဆုံးရှိအစုများနှင့် ဖန်ရှင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin&lt;/math&gt; ၏ '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက်ပိုင်း (maximal subgroupoid)''' ဖြစ်သည်။ ဤဂရုပွိုက်ကို သဘာဝကိန်းများ၏ '''ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း (categorification)''' တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။

=== ကတ်တဂိုရီပိုင်း (Subcategory) ===

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တစ်ခုကို  &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of morphisms) တို့ကို ကန့်သတ်ယူဆောင်၍ သတ်မှတ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းသည် အောက်ဖော်ပြပါ အချက်အလက်များကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-
* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု၏ ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

=== ကတ်တဂိုရီ မြှောက်လဒ် (Product Category) ===

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်းတို့၏ '''မြှောက်လဒ် ကတ်တဂိုရီ (product category)''' &lt;math&gt;C \times D&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ 
*၎င်း၏ အရာဝတ္ထုများသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) &lt;math&gt;(c, d)&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ကာ &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်များသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ &lt;math&gt;(f, g): (c, d) \rightarrow (c^{\prime}, d^{\prime})&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g: d \rightarrow d^{\prime} \in D&lt;/math&gt; တို့ဖြစ်ကြသည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များကို ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) အသီးသီး သတ်မှတ်သည်။

=== ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (Opposite Category) ===

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (opposite category)''' &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*'''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; တွင်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအတိုင်း တူညီစွာ ပါဝင်သည်။

*'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်
 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y \in \text{C}^{\text{op}} \Leftrightarrow f: Y \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ကျန်ရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်-

*&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}&lt;/math&gt; သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}:X\rightarrow X&lt;/math&gt;  ဖြစ်သည်။

*'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition)''' ကို သတ်မှတ်ရာတွင် &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ &lt;math&gt;g, f&lt;/math&gt; တွဲ ပေါင်းစပ်နိုင်မှသာ &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f^{\text{op}}, g^{\text{op}}&lt;/math&gt; ကို ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီမှသာ ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။  ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို &lt;math&gt;g^{\text{op}} f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသည်။

 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y, g^{\text{op}}: Y \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}} \quad \rightsquigarrow \quad g^{\text{op}}f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}: X \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\qquad \qquad \qquad \Updownarrow \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \Updownarrow&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;g: Z \rightarrow Y, f: Y \rightarrow X \in \text{C} \qquad \quad \rightsquigarrow \qquad \quad fg: Z \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း ရေးသားခဲ့ဖူးသည်မှာ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွက် မည်သည့် နဂိုမှန်အဆို၏ ဒွန်တွဲမှု (duality) မဆိုသည်လည်း နဂိုမှန်အဆိုတစ်ခု ဖြစ်သည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုနှင့်ပတ်သက်သော မည်သည့်အဆိုကိုမဆို ၎င်းကတ်တဂိုရီ၏ နဂိုမှန်အဆိုများမှ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါက ၎င်း၏ ဒွန်တွဲအဆိုကိုလည်း ကောက်ချက်ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

=== အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (Slice Categories) ===

အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (slice categories) ကို &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: c \rightarrow y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;g = hf&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: y \rightarrow c&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;f = gh&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

&lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှနေ၍ &lt;math&gt;C/c := (c/(C^{op}))^{op}&lt;/math&gt; ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; သည်လည်း ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။

== ဖန်တာ (Functor) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ကြားရှိ ဖန်တာ (functor) &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc \rightarrow Fc^{\prime} \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ပစ်မှတ်အပေါ်  အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

==== နဂိုမှန်အဆိုများ ====

အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို (functoriality axioms) နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Fg \cdot Ff = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

မှတ်ချက်။  ဤသတ်မှတ်ချက်ပါ ဖန်တာသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ လားရာကို မပြောင်းလဲစေသောကြောင့် ၎င်းကို '''လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor)''' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။

*'''ဖန်တာများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ထိန်းသိမ်းထားသည်''' (Functors preserve isomorphisms)။ ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မည်သည့် ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; မဆိုအတွက် ၎င်း၏ပုံရိပ် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်း၌ ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Fg&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖန်တာအားလုံး၏ အလွန်အရေးပါသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုဖြစ်သည်။

=== ဖန်တာ အမျိုးအစားများ ===
*'''သစ္စာရှိဖန်တာ (Faithful functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည်  [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို သစ္စာရှိဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ပြည့်ဝဖန်တာ (Full functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို ပြည့်ဝဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (Essentially surjective functor on objects):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{D}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;d \in \mathsf{D}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Fc&lt;/math&gt; တို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်စေမည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုဖန်တာကို အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော သစ္စာရှိဖန်တာတစ်ခုကို ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အရင်းအမြစ် ကတ်တဂိုရီအား ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ၏ ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။
*'''အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း (Full embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) ကို အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်း၏အရင်းအမြစ်သည် ပစ်မှတ်၏ ပြည့်ဝသော ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းသည်။

=== ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (Contravariant Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C^{\text{op}} \rightarrow D&lt;/math&gt; သာဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc^{\prime} \rightarrow Fc \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် သို့မဟုတ် အရင်းအမြစ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

==== နဂိုမှန်အဆိုများ ====
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Ff \cdot Fg = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

=== ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Represented Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်ပါက မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုထားသော ဖန်တာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ အတွဲကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်-

 &lt;math&gt;C(c, -): C \rightarrow Set&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;C(-, c): C^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt;

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(c, x)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (postcomposition function) &lt;math&gt;f_{*}: C(c, x) \rightarrow C(c, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (precomposition function) &lt;math&gt;f^{*}: C(y, c) \rightarrow C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

=== နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Two-sided Represented Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီဖြစ်ပါက '''နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (two-sided represented functor)''' &lt;math&gt;C(-, -): C^{op} \times C \rightarrow Set&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိသည်။

*အရာဝတ္ထုစုံတွဲ &lt;math&gt;(x, y)&lt;/math&gt; ကို ဟွမ်း-အစု (hom-set) &lt;math&gt;C(x, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f: w \rightarrow x&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;h: y \rightarrow z&lt;/math&gt; တို့ကို အောက်ပါ ဖန်ရှင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်-

 &lt;math&gt;C(x, y) \xrightarrow{h \cdot - \cdot f} C(w, z)&lt;/math&gt;
 &lt;math&gt;g \mapsto hgf&lt;/math&gt;

၎င်းသည် &lt;math&gt;g: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို ယူ၍ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  နှင့် &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  တို့ကို ပြုလုပ်ကာ &lt;math&gt;hgf: w \rightarrow z&lt;/math&gt; ကို ရရှိစေသည်။ ဤသတ်မှတ်ပေးမှုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ တို့ပြည့်စုံ၍  '''နှစ်ထပ်ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (bifunctorial)''' ဖြစ်သည်။

=== ဖန်တာ ဥပမာများ ===

*'''အခြေခံအုပ်စု (Fundamental Group):''' အခြေခံအုပ်စုကို ဖန်တာ &lt;math&gt;\pi_{1}: Top_* \rightarrow Group&lt;/math&gt; တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ပါသော ရပ်ဝန်းများကြားရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် &lt;math&gt;f:(X,x)\rightarrow(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{*}:\pi_{1}(X,x)\rightarrow \pi_{1}(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဖန်တာ &lt;math&gt;X: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အပေါ် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်ကို တိကျစွာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;C = Set&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အစု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-set) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;C = Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-representation) ဟုခေါ်သည်။
*'''ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (Chain Complexes):''' ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f_{\bullet}:C_{\bullet}\rightarrow C_{\bullet}^{\prime}&lt;/math&gt; တွင် မည်သည့် &lt;math&gt;n\in\mathbb{Z}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;df_{n}=f_{n-1}d&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{n}:C_{n}\rightarrow C_{n}^{\prime}&lt;/math&gt; များ စုစည်းပါဝင်သည်။ ယင်းအပေါ်အခြေခံ၍ အောက်ပါ ဖန်တာများကို ထပ်မံသတ်မှတ်နိုင်သည်-
** '''စက်ဝိုင်းပုံများ (Cycles, &lt;math&gt;Z_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;Z_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;Z_{n}C_{\bullet}=\ker(d:C_{n}\rightarrow C_{n-1})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-စက်ဝိုင်းပုံ (n-cycle) များကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''နယ်နိမိတ်များ (Boundaries, &lt;math&gt;B_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;B_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;B_{n}C_{\bullet}=\text{im}(d:C_{n+1}\rightarrow C_{n})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-နယ်နိမိတ် (n-boundary) ကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''ဟိုမိုလော်ဂျီ (Homology, &lt;math&gt;H_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;H_{n}&lt;/math&gt; သည် n ကြိမ်မြောက် ဟိုမိုလော်ဂျီ (nth homology) ကို &lt;math&gt;H_{n}C_{\bullet}:=Z_{n}C_{\bullet}/B_{n}C_{\bullet}&lt;/math&gt; အဖြစ် တွက်ချက်ပေးသည်။
*'''ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း (Dual Vector Space):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;(-)^{*}:Vect_{\mathbb{K}}^{\text{op}}\rightarrow Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt;  သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^{*}=\text{Hom}(V,\mathbb{K})&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*'''Spec (ရောင်စဉ်):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Spec}: CRing^{\text{op}}\rightarrow Top&lt;/math&gt; သည် ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ကို ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology) တပ်ဆင်ထားသော ၎င်း၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) အစု &lt;math&gt;\text{Spec}(R)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*'''ပါဝင်မှု နှင့် မေ့လျော့ ဖန်တာများ (Inclusion and Forgetful Functors):''' ဖွဲ့စည်းပုံများကို ထည့်သွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ချန်လှပ်ခြင်း  ပြုလုပ်သော အောက်ပါ အခြေခံ ဖန်တာများလည်း ရှိသည်-
** &lt;math&gt;I: Ab \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ပါဝင်မှု ဖန်တာ - inclusion functor)
** &lt;math&gt;U: Ring \rightarrow Ab&lt;/math&gt; (မြှောက်ခြင်းကို ချန်လှပ်ထားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ - forgetful functor)
** &lt;math&gt;(-)^{\times}: Ring \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ယူနစ်များ၏ အုပ်စုထုတ်ယူသော ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Ring \rightarrow Rng&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Field \rightarrow Ring&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)

=== ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ အသုံးချမှုများ (Applications of Functoriality) ===

ဖန်တာဖြစ်တည်မှု သဘောတရားသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖြေရှင်းရခက်ခဲသော ပြဿနာများကို ရိုးရှင်းသော အက္ခရာသင်္ချာ ပြဿနာများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးနိုင်သည်။ ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ '''ဘရောင်းဝါး အထိုင်မှတ် သီအိုရမ်''' (Brouwer Fixed Point Theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော အပိတ်ပြား (2-dimensional disk) &lt;math&gt;D^2&lt;/math&gt; ၏ မည်သည့် အဆက်မပြတ် [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]]မဆိုတွင် အထိုင်မှတ်တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါရှိရမည်ဟု အဆိုပါသီအိုရမ်က ဆိုသည်။ အခြေခံအုပ်စု (&lt;math&gt;\pi_1&lt;/math&gt;) ဖန်တာကို အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction) မဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို ချေပသက်သေပြခြင်းအားဖြင့် ဖန်တာများ မည်မျှစွမ်းအားကြီးကြောင်းကို ဤသီအိုရမ်က မီးမောင်းထိုးပြသည်။

== ဖန်တာကို အသုံးပြုသော တည်ဆောက်ပုံများ (Functor-based Constructions) ==

=== ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ (Comma category) ===
ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{D} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G \colon \mathsf{E} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တို့ ပေးထားသော '''ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;F \downarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;(d \in \mathsf{D}, e \in \mathsf{E}, f \colon Fd \to Ge \in \mathsf{C})&lt;/math&gt; ဟူသော သုံးခုတွဲ (triples) များ။

*&lt;math&gt;(d, e, f)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(d', e', f')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် &lt;math&gt;f' \cdot Fh = Gk \cdot f&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲများ &lt;math&gt;(h \colon d \to d', k \colon e \to e')&lt;/math&gt; 

=== အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements) ===
လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x) = x'&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ (forgetful functor) &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ ဤမေ့လျော့ဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; မှ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; ကို ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးသည်။

=== ဆန့်ကျင်ဘက်ဖန်တာ၏ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements of a contravariant functor) ===
ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C}^{\mathrm{op}} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x') = x&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင်လည်း ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းသည် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း ပုံဖော်ပေးသည်။ 

=== ပုံကြမ်း (Diagram) ===

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တစ်ခုရှိ ပုံကြမ်း (diagram) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F:J\rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် (domain) ကို ပုံကြမ်း၏ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (indexing category of the diagram) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပုံကြမ်းတစ်ခုသည် ဖန်တာတစ်ခုသာ ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီထက် ပိုမိုသေးငယ်သောအခါ ထိုဖန်တာကို ပုံကြမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) ဖြစ်ပါက ထိုပုံကြမ်းကို သေးငယ်သော ပုံကြမ်းဟု သတ်မှတ်သည်။

== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation) ==

သဘာဝကျမှု (naturality) ကို ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုဖြင့် ရှင်းပြနိုင်သည်။ အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^*&lt;/math&gt; နှင့် လည်းကောင်း ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် &lt;math&gt;V^{**}&lt;/math&gt; နှင့် လည်းကောင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ သို့သော် &lt;math&gt;V \cong V^*&lt;/math&gt; ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်အတွက် အခြေအစု (basis) တစ်ခုကို အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ရန် လိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းသည် သဘာဝမကျပေ။ ယင်းနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် &lt;math&gt;V \cong V^{**}&lt;/math&gt; ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းကို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် ဖန်တာများ (parallel functors) &lt;math&gt;F,G: C \rightrightarrows D&lt;/math&gt; တို့အတွက် '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မြား (arrow) &lt;math&gt;\alpha_c: Fc \rightarrow Gc&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ ထိုမြားများ စုစည်းမှုသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ '''အစိတ်အပိုင်းများ (components)'''  ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c'&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ စတုရန်းကို အောက်ဖော်ပြပါအတိုင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ 

            [[File:Commutative diagram.png|Commutative diagram.png]]

တစ်နည်းအားဖြင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် &lt;math&gt;\alpha_{c'} \cdot Ff = Gf \cdot \alpha_c: Fc \rightarrow Gc'&lt;/math&gt; ဟူသော ဘုံတူညီသည့် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (common composite) တစ်ခု ရှိသည်။

=== သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Natural Isomorphism) ===

'''သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစိတ်အပိုင်း &lt;math&gt;\alpha_c&lt;/math&gt; တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီဖြစ်နေသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ကို &lt;math&gt;\alpha: F \cong G&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည်။

=== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဥပမာများ ===
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်နှစ်ခုကို ဖန်တာများဖြစ်သည့် &lt;math&gt;X, Y: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်ဆိုပါစို့။ ထိုဖန်တာနှစ်ခုကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အချိုးညီ ပုံဖော်မှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-equivariant map) တစ်ခု တိကျစွာဖြစ်သည်။
*'''ဂဏန်းသင်္ချာအား ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (Categorification of arithmetic): သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် အခြေခံ ဂဏန်းသင်္ချာကို ရှင်းပြနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;a^{b+c} = a^b \times a^c&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော ရင်းနှီးပြီးသား ဂဏန်းသင်္ချာ နိယာမများသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် အစုများကြားရှိ &lt;math&gt;A^{B+C} \cong A^B \times A^C&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အခြေခံသင်္ချာအတွက် မည်သို့ အုတ်မြစ်ချပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။
*'''ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟို''' (Center of a category): မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို ၎င်း၏ ထပ်တူရဖန်တာမှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော သဘာဝအန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး (&lt;math&gt;1_C \Rightarrow 1_C&lt;/math&gt;) ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုသည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟိုဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းသည် အုပ်စု သို့မဟုတ် ကွင်းများ၏ ဗဟို (center of a group or ring) ဟူသော အက္ခရာသင်္ချာ အယူအဆကို ယေဘုယျပြုထားခြင်းဖြစ်သည်။
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဖန်တာများအားလုံး ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုကို '''ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီ''' (functor category) အဖြစ် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;D^C&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;[C, D]&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဤကတ်တဂိုရီတွင် ဖန်တာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

=== ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism of Categories) ===

သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ်နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော်လည်း သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်ပေ။ 

ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများ (large categories) နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့်  ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်နေလောက်အောင် ကြီးမားနေခြင်းမျိုး မဖြစ်သင့်သဖြင့် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထုများသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤနည်းအားဖြင့်  ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်မှုမှ ချန်လှပ်ထားခံရသည်။

ပါဝင်မှု ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Cat} \hookrightarrow \text{CAT}&lt;/math&gt; တစ်ခု တစ်ဖက်တွင် ရှိသော်လည်း အခြားတစ်ဖက်သို့ ပြန်သွားသည့် ဖန်တာ မရှိပါ။

&lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; တွင်  '''ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism of categories)''' သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန် ဖန်တာ (inverse functors) အတွဲ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းများဖြစ်သော &lt;math&gt;GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;FG&lt;/math&gt; တို့သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာများ နှင့် အသီးသီး ညီမျှရမည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများနှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများကြား ဘိုင်ဂျက်ချင်း (bijection) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ချင်း ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

=== ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု (Equivalence of Categories) ===

လက်တွေ့တွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခု အတိအကျ တူညီသည် (အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်သည်) ဟု ဆိုရန်မှာ အလွန်ခက်ခဲတင်းကျပ်လွန်းသော သတ်မှတ်ချက်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီတွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု''' (equivalence of categories) ဟူသော သဘောတရားကို ပိုမိုအသုံးပြုကြသည်။

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် ထပ်တူညီမှု ရှိသည်ဆိုသည်မှာ ဖန်တာများဖြစ်သော &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့အပြင် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;\eta: 1_C \cong GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\epsilon: FG \cong 1_D&lt;/math&gt; တို့ တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ကဲ့သို့ &lt;math&gt;GF = 1_C&lt;/math&gt; ဟု တိကျစွာ ညီမျှရန် မလိုအပ်ဘဲ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ညီမျှနေခြင်းက လုံလောက်ပါသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို ထပ်တူညီမှု (equivalence) တစ်ခုဟု ခေါ်ဆိုပြီး ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကို ထပ်တူညီသော ကတ်တဂိုရီများ (equivalent categories) ဟု သတ်မှတ်ကာ &lt;math&gt;C \simeq D&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

ဖန်တာတစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီများကို ထပ်တူညီစေခြင်း ရှိ မရှိကို အောက်ပါ သီအိုရမ်ဖြင့် အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) လည်းဖြစ်၍ အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (essentially surjective functor on objects) လည်းဖြစ်ပါက ၎င်းဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အလားတူပင် ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသော မည်သည့် ဖန်တာမဆိုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိပြီး အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ရမည်။ ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆိုအရ ဤအချက်နှစ်ခုသည် အပြန်အလှန် မှန်ကန်သည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများသည် အချင်းချင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် မဖြစ်ပါက ထိုအရာဝတ္ထုများသာ ပါဝင်သော ပြည့်ဝသည့် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) ကို မူလကတ်တဂိုရီ၏ '''အရိုးစု''' (skeleton) ဟု ခေါ်သည်။ အရိုးစု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုနှစ်ခု အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်နေပါက ၎င်းတို့သည် အတိအကျ တူညီသော အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ရမည်။ အရေးပါသော သီအိုရမ်တစ်ခုမှာ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီမဆိုသည် ၎င်း၏ အရိုးစုနှင့် အမြဲတမ်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) ဟူသောအချက် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများအားလုံး ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;FinSet&lt;/math&gt; သည် ၎င်း၏ အရိုးစုဖြစ်သော &lt;math&gt;\{1, 2, \dots, n\}&lt;/math&gt; ပုံစံရှိ အစုများသာ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီနှင့် ထပ်တူညီသည်။

== ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာများ (Representable Functors) ==
သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ၎င်းပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အခြားအရာဝတ္ထုများနှင့် ဆက်သွယ်မှုများကို လေ့လာခြင်းဖြင့် အကောင်းဆုံး နားလည်နိုင်သည်။ ဤသို့သော ဆက်သွယ်မှုများကို ဖန်တာများ အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ဖော်ပြနိုင်သည်။

=== အစနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိများ (Universal properties of Initial and Terminal objects) ===
အစ အရာဝတ္ထုနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုတို့၏ သဘောတရားကို ဟွမ်း ဖန်တာများ (hom functors) အသုံးပြု၍ ပိုမိုတိကျစွာ သတ်မှတ်နိုင်သည်။
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် '''အစ အရာဝတ္ထု''' (initial object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ လားရာတူ ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c,-): C \rightarrow Set&lt;/math&gt; သည် ကိန်းသေ ဖန်တာ (constant functor) နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် (naturally isomorphic) ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤကိန်းသေ ဖန်တာသည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု''' (terminal object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-,c): C^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ကိန်းသေ ဖန်တာနှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။

=== အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်===

&lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category) &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Set&lt;/math&gt; သို့သွားသော လားရာတူ သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။
*ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; အတွက် '''ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်''' (representation) ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; နှင့် သတ်မှတ်ထားသော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (natural isomorphism) တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ပါဝင်ခြင်းဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် လားရာတူ ဖန်တာဖြစ်ပါက ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်သည်  &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;\alpha: C(c,-) \cong F&lt;/math&gt; ဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာဖြစ်ပါက သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;\alpha: C(-,c) \cong F&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ဆိုပြီး ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို '''ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ''' (representable functor) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

လားရာတူ ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; မှနေ၍ အခြားအရာဝတ္ထုများဆီသို့ သွားသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အပြင်သို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ ပုံဖော်ခြင်း (mapping out universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် အခြားအရာဝတ္ထုများမှနေ၍ &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဆီသို့ လာသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အတွင်းသို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ  ပုံဖော်ခြင်း (mapping in universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။

=== ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ ဥပမာများ (Examples of Representable Functors) ===

*'''သဘာဝကိန်းများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ''' (Universal property of the natural numbers) တွင်အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism) &lt;math&gt;f: X \rightarrow X&lt;/math&gt; နှင့် ထူးခြားသော အစုဝင် &lt;math&gt;x_0&lt;/math&gt; တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ကို '''တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ်''' (discrete dynamical system) ဟု ခေါ်သည်။  သဘာဝကိန်းများ (natural numbers) &lt;math&gt;\mathbb{N}&lt;/math&gt;၊ နောက်ဆက်တွဲ ဖန်ရှင် (successor function) &lt;math&gt;s: \mathbb{N} \rightarrow \mathbb{N}&lt;/math&gt; နှင့် အစုဝင် &lt;math&gt;0 \in \mathbb{N}&lt;/math&gt; တို့သည် စကြဝဠာ တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ် အဖြစ် တည်ရှိကြသည်။ ၎င်းအချက်မှာ &lt;math&gt;r(0) = x_0&lt;/math&gt; နှင့် ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;r \circ s = f \circ r&lt;/math&gt; ဟူသည့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပြည့်စုံစေမည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဖန်ရှင် &lt;math&gt;r: \mathbb{N} \rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခု အမြဲတမ်း တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
*'''ထပ်တူရ ဖန်တာ''' (Identity functor) တွင် &lt;math&gt;I_{Set}: Set \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) &lt;math&gt;&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အစု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;\text{Set}(*, X) \cong X&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည် ။ ယင်းက အစုဝင် &lt;math&gt;x \in X&lt;/math&gt; များနှင့် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုမှ အစုဝင်ကို &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင် &lt;math&gt;x: * \rightarrow X&lt;/math&gt; များကြားရှိ ဘိုင်ဂျက်တစ် ကိုက်ညီမှု (bijective correspondence) ကို သတ်မှတ်ပေးသည် ။
*'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' (Forgetful functor) တွင်  &lt;math&gt;U: Group \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို အုပ်စု &lt;math&gt;\mathbb{Z}&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Group(\mathbb{Z},G) \cong UG&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည် ။ ထိုအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် အစုဝင် &lt;math&gt;g \in UG&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ကိန်းပြည့် &lt;math&gt;1&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) &lt;math&gt;g: \mathbb{Z} \rightarrow G&lt;/math&gt; ကို ဆက်စပ်ပေးသည် ။
*'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' &lt;math&gt;U: Ring \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;\mathbb{Z}[x]&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ ၎င်းကွင်းသည် ကိန်းရှင်တစ်ခုနှင့် ကိန်းပြည့် မြှောက်ဖော်ကိန်း (integer coefficient) များ ပါဝင်သော ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း (polynomial ring) ဖြစ်သည် ။ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (unital ring homomorphism) &lt;math&gt;\phi: \mathbb{Z}[x] \rightarrow R&lt;/math&gt; တစ်ခုကို &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; ၏ ပုံရိပ်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်အောင် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။


==အညွှန်း==
{{reflist}}

==ကိုးကား==
*{{citation
|last = Riehl
|first = Emily
|title = Category Theory in Context
|date = 2016 
|publisher = Dover
|url = https://books.google.com/books?id=6B9MDgAAQBAJ
|isbn = 9780486809038
}}
* {{citation
| last1 = Eilenberg
| first1 = S.
| last2 = Mac Lane
| first2 = S.
| title = General theory of natural equivalences
| journal = Transactions of the American Mathematical Society
| volume = 58
| pages = 231–294
| year = 1945
}}
* {{citation
| last1 = Cartan
| first1 = H.
| last2 = Eilenberg
| first2 = S.
| title = Homological Algebra
| publisher = Princeton University Press
| place = Princeton
| year = 1956
}}
* {{Citation
| last = Spivak
| first = David
| title = 18.S996 Category Theory for Scientists, Spring 2013
| date = 2013
| work = MIT OpenCourseWare
| access-date = February 2, 2015
| url = http://ocw.mit.edu/courses/mathematics/18-s996-category-theory-for-scientists-spring-2013/#
}}
{{refend}}
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သင်္ချာ]]


{{သင်္ချာ-stub}}</text>
      <sha1>bzzjhfmezwcu1ibktzlw8uni1zgavc1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1027005</id>
      <parentid>1027004</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T06:06:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <origin>1027005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111627" sha1="4m7ndxx1e7r9caqou95x4z4ksnr29ss" xml:space="preserve">[[File:Trasformazione_naturale_kf.png|right|thumb|250px|အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သို့သွားသော '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation)''' &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt; ၏ သဘာဝကျမှု အခြေအနေကို ဖော်ပြထားသော '''ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း (commutative diagram)''']]

'''ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ''' (category theory) သည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခြုံငုံလေ့လာသည့် ယေဘုယျ သင်္ချာသီအိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်။

ဤသီအိုရီသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများစွာကို မြားပုံကြမ်းများ (diagrams of arrows) အမျိုးမျိုး အသုံးပြု၍ ဖော်ပြနိုင်သည်ဟူသော အယူအဆအပေါ် အခြေခံသည်။ ဤသို့ အလွန်ယေဘုယျကျသော အခြေအနေတွင် လေ့လာခြင်းကြောင့် သင်္ချာပညာရပ်ရှိ ဘုံတူသော တည်ဆောက်ပုံများနှင့် ပုံစံများကို ပိုမိုနားလည်သဘောပေါက်စေသည်။ သို့ကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများအကြားရှိ ဆင်တူသော သဘောတရားများကို စုစည်းလေ့လာနိုင်စေသည်။ အစောပိုင်း ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အုပ်စု ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology)၊ လီအက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (Lie algebra cohomology) နှင့် ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (associative algebra cohomology) တို့အား သင့်လျော်သော [[မော်ဂျူး]] ကတ်တဂိုရီ (suitable module category) တစ်ခုတွင်  ဆင်းသက်ဖန်တာများ (derived functors) အဖြစ် ပြန်လည်ပုံဖော်ခဲ့နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Cartan|Eilenberg|1956}}

[[File:Saunders MacLane.jpg|right|thumb|250px|'''ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း''' (Saunders Mac Lane) သည် အမေရိကန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့်အတူ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ (category theory) ကို ပူးတွဲတည်ဆောက်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ သူသည် ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှု သီအိုရမ်များ (coherence theorems) နှင့်ပတ်သက်သော လုပ်ဆောင်ချက်များကြောင့် အထူးထင်ရှားသည်။]]
[[File:Samuel Eilenberg MFO.jpeg|right|thumb|250px|'''ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ်''' (Samuel Eilenberg) သည် ပိုလန်ဖွား အမေရိကန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူ၏ အဓိကလုပ်ဆောင်ချက်များသည် အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (algebraic topology) နယ်ပယ်တွင် ဖြစ်သည်။ သူသည် နော်မန် စတင်းရော့ဒ် (Norman Steenrod) နှင့်အတူ ဟိုမိုလော်ဂျီ သီအိုရီ (homology theory) အား နဂိုမှန်အဆိုများဖြင့် တည်ဆောက်ခြင်းကို လည်းကောင်း ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) နှင့်အတူ ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာ (homological algebra) ကို လည်းကောင်း ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။]]


ကတ်တဂိုရီများကို ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့် ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) တို့၏ စာတမ်းတစ်ခု၌ စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ {{sfn|Eilenberg|Mac Lane|1945}}  အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ ထိုခေတ်အခါက နယ်ပယ်အသီးသီးနှင့် အထူးသဖြင့် [[အက္ခရာသင်္ချာသုံးတိုပေါ်လော်ဂျီ|အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (algebraic topology) ရှိ စာတမ်းများစွာတွင် အလွတ်သဘော အသုံးပြုနေကြသော &quot;သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း&quot; (natural transformation) ဟူသည့် သဘောတရားကို ပုံစံတကျ သတ်မှတ်ပေးရန်ဖြစ်သည်။ မက်လိန်း၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော &lt;math&gt;Ext(\mathbb{Z}[\frac{1}{p}]/\mathbb{Z},\mathbb{Z})\cong\mathbb{Z}_{p}&lt;/math&gt; သည် တိကျသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းတစ်ခု (topological space) ၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ (homology) နှင့် ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အိုင်လန်ဘာ့ဂ်က သတိပြုမိရာမှ ဤသီအိုရီ စတင်မွေးဖွားလာခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရပ်ဝန်းမှာ [[P-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း|&lt;math&gt;p&lt;/math&gt;-အခြေခံကိန်း]] ဆော်လီနွိုက် (p-adic solenoid) ၏ &lt;math&gt;3&lt;/math&gt;-စက်လုံးမျက်နှာပြင် (3-sphere) ဖြည့်စွက်စု (complement) ဖြစ်သည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများကို ဆက်စပ်ပေးသော စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ် (universal coefficient theorem) ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိစေခဲ့သည်။ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (direct or inverse limits) မှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်ထားသော ရပ်ဝန်းများဆီသို့ ဤသီအိုရမ်ကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ရန်အတွက် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် နှင့် မက်လိန်း တို့သည် စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်၏ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (exact sequence) ရှိ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (homomorphism) များ မှာ &quot;သဘာဝကျကြောင်း&quot; (natural) သက်သေပြရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သဘာဝကျခြင်း ဆိုသည်မှာ အလိုရှိသလို (arbitrary) ရွေးချယ်မှုများ မပါဝင်ဘဲ သတ်မှတ်ထားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခေါ်ဆိုသည့် အရပ်သုံးစကားတစ်ရပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) နှင့် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် (double dual) တို့ကြားရှိ ပုံမှန်အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (canonical isomorphism) သည် မည်သည့် အခြေအစု (basis) ကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရလဒ်များကို ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနိုင်ရန်အတွက် ဤပင်ကိုယ်သိစိတ် (intuition) ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည် (formalise) ။ ကိုဩဒိနိတ် ကင်းစင်သော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) များကို ဦးစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည် ။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်(source) နှင့် ပစ်မှတ် (target) တို့ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်ရန် ဖန်တာ (functor) များ ကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖန်တာများ အလုပ်လုပ်ဆောင်မည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို သတ်မှတ်ပေးနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီများ ကို နောက်ဆုံးတွင် တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။

နောက်ပိုင်းတွင် ဤသီအိုရီသည် သူ့သဘောသူဆောင်၍ တစတစ ကျယ်ပြန့်လာရာ ယခုအခါတွင် မျက်မှောက်ခေတ် သင်္ချာနှင့် [[သဘောတရားရေးရာ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]တို့တွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အဓိကကျသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာပြီး၊ ၎င်းကို သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒတွင်လည်း အသုံးပြုလာကြသည်။ သိပ္ပံဘာသာရပ် အသီးသီးရှိ တည်ဆောက်ပုံအမျိုးမျိုး၏ ဘုံတူညီမှုများကို ဖော်ပြသည့် ဘာသာစကားအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၎င်း ဘုံတည်ဆောက်မှုများကို ပုံစံတကျ (formal) ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုလာကြသည်။{{sfn|Spivak|2013}}

'''ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ (Higher categories)''' ၏ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည့် '''2-ကတ်တဂိုရီ (2-category)''' အကြောင်းကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|2-ကတ်တဂိုရီ]] တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။

==အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်==
'''ကတ်တဂိုရီ (category)''' တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။

* '''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;X, Y, Z, \dots&lt;/math&gt; စသည့် အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတစ်ခု။

* '''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;f, g, h, \dots&lt;/math&gt; စသည့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုတစ်ခု။

မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''အရင်းအမြစ် (domain)''' နှင့် '''ပစ်မှတ် (codomain)''' အရာဝတ္ထုများ သတ်သတ်မှတ်မှတ်ပါရှိသည်။ သင်္ကေတအရ &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; တွင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် အရင်းအမြစ် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် ပစ်မှတ် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့၏ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် ကိုယ်စားပြုသည်။ 

အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းတွင်  '''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) '''&lt;math&gt;1_{X}:X\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ အသီးသီး သတ်သတ်မှတ်မှတ်ရှိသည်။

&lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်တို့ ထပ်တူညီပြီး ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ဟုခေါ်သော '''ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (composite morphism)''' တစ်ခု ရှိသည်။

ထို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီပြီး ၎င်း၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် တူညီသည်။

(မှတ်ချက်။ ဤတွင် &quot;domain&quot; နှင့် &quot;codomain&quot; တို့ကို ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ &quot;အရင်းအမြစ်စု&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်စု&quot; အစား &quot;စု&quot; (set) နောက်ဆက်တွဲကို ချန်၍ &quot;အရင်းအမြစ်&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်&quot; ဟုသာ အသုံးပြုထားသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီရှိ အရာဝတ္ထု (object) များသည် အစုများသာ ဖြစ်ရန်မလိုအပ်ဘဲ အခြားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ &quot;စု&quot; ဟု ထည့်သွင်းခေါ်ဆိုခြင်းသည် အစုသီအိုရီ (set theory) ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို သွယ်ဝိုက်သက်ရောက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ချန်လှပ်အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။)

=== နဂိုမှန်အဆိုများ (Axioms) ===
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

* မည်သည့် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;1_{Y}f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;f1_{X}&lt;/math&gt; တို့ နှစ်ခုလုံးသည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် ညီမျှသည်။
* ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခု &lt;math&gt;f, g, h&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သည့် &lt;math&gt;h(gf)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;(hg)f&lt;/math&gt; တို့သည် တူညီပြီး ၎င်းတို့ကို &lt;math&gt;hgf&lt;/math&gt; ဟု တူတူသတ်မှတ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းနိယာမသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unital)''' တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ကွီဗာ''' (quiver) ခေါ် လားရာပြဂရပ် (directed graph) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည် ။ ၎င်းတွင် မျဉ်းပြိုင်မြားများ (parallel arrows) နှင့် ကွင်းပိတ်များ (loops) ပါဝင်နိုင်သည် ။ 

== ကတ်တဂိုရီ ဥပမာများ ==

*'''Quiver''': ကွီဗာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော ကွီဗာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

* '''Set''': အစုများ (sets) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များ (functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်  သတ်မှတ်သည်။

*'''Top''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Man''': ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများကို (smooth manifolds) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Meas''': အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်းများကို (measurable spaces) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များကို (measurable functions) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Poset''': တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကို (partially-ordered sets) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;\textbf{hTop}&lt;/math&gt;''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် ဟွမ်း-အစုများ (Hom sets) အဖြစ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y) = [X, Y]&lt;/math&gt; သတ်မှတ်သည်။ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစား (homotopy class) များအားလုံး ပါဝင်သည့် မိသားစုကို &lt;math&gt;[X, Y]&lt;/math&gt; ဖြင့် ဖော်ပြသည်။

*'''&lt;math&gt;Set_{*}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Top_{*}&lt;/math&gt;''':  အခြေခံအမှတ် (basepoint) သတ်မှတ်ထားသော အစုများ သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ကို မပြောင်းလဲစေသော (အဆက်မပြတ်) ဖန်ရှင်များ (basepoint-preserving (continuous) functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Group''': အုပ်စုများ (groups) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်သတ်မှတ်သည်။

*'''Ring''': ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော ကွင်းများ (associative and unital rings) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (ring homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''&lt;math&gt;Mod_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် ဘယ် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-[[မော်ဂျူး]]များကို (left R-modules) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Ch_{R}&lt;/math&gt;''': &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးများ၏ ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (chain complexes) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချိတ်တန်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt; သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; မှ တန်ဖိုးများပါရှိသော &lt;math&gt;m \times n&lt;/math&gt; ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ထပ်တူရကိန်းအုံများသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။

*'''BG''' (ကတ်တဂိုရီဖြစ် အုပ်စု): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် ယေဘုယျအားဖြင့် မိုနွိုက် (monoid) တစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;BG&lt;/math&gt; ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစုဝင်များ မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်သည်။

*'''Graph''': ရိုးရှင်းသော ဂရပ်များကို (simple graphs) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဂရပ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီ''' (Discrete category): အစုတစ်ခုကို ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ၎င်းတွင် အစုဝင်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သည် ။ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော ကတ်တဂိုရီကို တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီဟု ခေါ်သည် ။

== မော်ဖစ်ဇင် အမျိုးအစားများ (Types of Morphisms) ==
*'''မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ (parallel morphisms) &lt;math&gt;h,k: w\rightrightarrows x&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;fh=fk&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;h,k: y\rightrightarrows z&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;hf=kf&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အပီမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;gf=1_X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;fg=1_Y&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g: Y\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို '''အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ (isomorphic objects)''' ဟု သတ်မှတ်ပြီး သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;X \cong Y&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

*'''အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (Endomorphism):''' အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တူညီသော မော်ဖစ်ဇင်ကို အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (Automorphism):''' အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်သော အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပိုင်း နှင့် ရုပ်သိမ်းခြင်း (Section and Retraction):''' &lt;math&gt;   x\overset{s}{\longrightarrow} y \overset{r}{\longrightarrow} x&lt;/math&gt;  တို့သည် မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;rs=1_{x}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို '''အပိုင်း (section)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို '''ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ၏ ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း အပီမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်များ (one-sided inverses) ရှိနေခြင်းကို အသိအမှတ်ပြုသောအားဖြင့် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (split monomorphism) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

Set ကတ်တဂိုရီအတွင်း၌ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (injective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့အတူပင် Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (surjective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့ကြောင့် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များ နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များကို အင်ဂျက်တစ်နှင့် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင် သဘောတရားများ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအဖြစ် ရှုမြင်သင့်သည်။ လက်တွေ့တွင် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထုများ၌ အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကြားရှိ အင်ဂျက်တစ် သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည့် မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော ကတ်တဂိုရီများ၌ပင်လျှင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားများသည် ပိုမို၍ ယေဘုယျကျနိုင်သည်။ အခြေခံဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်သော မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) ရှိသည်။ ထို့အတူ ၎င်း၏ အခြေခံဖန်ရှင်သည် ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်သော အပီမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ လည်း ရှိသည်။

'''ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို''' (axiom of choice) ကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းများဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ ''Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် အပီမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဖြစ်သည်'' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

=== မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဒွန်တွဲမှု (Properties and Duality) ===
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် အပီမော်ဖစ်ဇင်  ဖြစ်လျှင်နှင့်မှသာလျှင်(if and only if)  ၎င်းသည် ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; တွင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (by duality) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် အပီမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; အား မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်စေသော မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် monic) ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် epic) ဖြစ်သည်။
*မည်သည့်ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည်လည်း  ကတ်တဂိုရီပိုင်း တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။
*ဖီးလ်ဒ် (Field) ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ 
*ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများ (unital rings) ၏ ကတ်တဂိုရီဖြစ်သော Ring တွင် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) &lt;math&gt;i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{Q}&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ရော အပီမော်ဖစ်ဇင်ပါ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) မဟုတ်ပေ။

=== အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှုများ (Isomorphism Equivalences) ===

အောက်ဖော်ပြပါ အဆိုများသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီသည် (equivalent)

*(i) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။
*(ii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (postcomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) &lt;math&gt;f_{*}:C(c,x)\rightarrow C(c,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။
*(iii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (precomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း &lt;math&gt;f^{*}:C(y,c)\rightarrow C(x,c)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။

ဤအခြေအနေတွင် &quot;ဘိုင်ဂျက်ရှင်း&quot; နှင့် &quot;အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရများသည် သင်္ချာသဘောတရားအရ အဓိပ္ပာယ်တူညီကြသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများပင် ဖြစ်သည်။  &lt;math&gt;C(c,x)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C(c,y)&lt;/math&gt; တို့သည် ဟွမ်း-အစုများ (hom-sets) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အရာဝတ္ထုနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သည့် အစုများဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f_{*}&lt;/math&gt; သည် အစုတစ်ခုမှ အခြားအစုတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။

== အခြေခံ ကတ်တဂိုရီ တည်ဆောက်ပုံများ (Basic Category Constructions) ==

=== သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Small Category) နှင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Locally Small Category) ===

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ မော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစု (set) တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ 

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;x, y&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ၎င်းတို့ကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category)''' ဟု ခေါ်သည်။

ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;C(X, Y)&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y)&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ ဤစုစည်းမှုကို '''ဟွမ်း-အစု''' (hom-set) ဟု ခေါ်ဆိုသည် ။ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အလွန်အသုံးဝင်သောကြောင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မသေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအတွက်မဆို ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည် ။

=== ဂရုပွိုက် (Groupoid) ===

'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု (group) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''အခြေခံ ဂရုပွိုက် (fundamental groupoid)''' &lt;math&gt; \Pi_{1}X&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ၏ အမှတ်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အစွန်းမှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော လမ်းကြောင်းများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစားများ (endpoint-preserving homotopy classes of paths)''' ဖြစ်သည်။

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက် (maximal groupoid)''' တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများအားလုံး ပါဝင်ပြီး အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည့် မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) နှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin_{iso}&lt;/math&gt; သည် အဆုံးရှိအစုများနှင့် ဖန်ရှင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin&lt;/math&gt; ၏ '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက်ပိုင်း (maximal subgroupoid)''' ဖြစ်သည်။ ဤဂရုပွိုက်ကို သဘာဝကိန်းများ၏ '''ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း (categorification)''' တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။

=== ကတ်တဂိုရီပိုင်း (Subcategory) ===

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တစ်ခုကို  &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of morphisms) တို့ကို ကန့်သတ်ယူဆောင်၍ သတ်မှတ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းသည် အောက်ဖော်ပြပါ အချက်အလက်များကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-
* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု၏ ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

=== ကတ်တဂိုရီ မြှောက်လဒ် (Product Category) ===

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်းတို့၏ '''မြှောက်လဒ် ကတ်တဂိုရီ (product category)''' &lt;math&gt;C \times D&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ 
*၎င်း၏ အရာဝတ္ထုများသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) &lt;math&gt;(c, d)&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ကာ &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်များသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ &lt;math&gt;(f, g): (c, d) \rightarrow (c^{\prime}, d^{\prime})&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g: d \rightarrow d^{\prime} \in D&lt;/math&gt; တို့ဖြစ်ကြသည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များကို ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) အသီးသီး သတ်မှတ်သည်။

=== ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (Opposite Category) ===

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (opposite category)''' &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*'''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; တွင်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအတိုင်း တူညီစွာ ပါဝင်သည်။

*'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်
 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y \in \text{C}^{\text{op}} \Leftrightarrow f: Y \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ကျန်ရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်-

*&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}&lt;/math&gt; သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}:X\rightarrow X&lt;/math&gt;  ဖြစ်သည်။

*'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition)''' ကို သတ်မှတ်ရာတွင် &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ &lt;math&gt;g, f&lt;/math&gt; တွဲ ပေါင်းစပ်နိုင်မှသာ &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f^{\text{op}}, g^{\text{op}}&lt;/math&gt; ကို ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီမှသာ ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။  ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို &lt;math&gt;g^{\text{op}} f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသည်။

 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y, g^{\text{op}}: Y \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}} \quad \rightsquigarrow \quad g^{\text{op}}f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}: X \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\qquad \qquad \qquad \Updownarrow \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \Updownarrow&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;g: Z \rightarrow Y, f: Y \rightarrow X \in \text{C} \qquad \quad \rightsquigarrow \qquad \quad fg: Z \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း ရေးသားခဲ့ဖူးသည်မှာ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွက် မည်သည့် နဂိုမှန်အဆို၏ ဒွန်တွဲမှု (duality) မဆိုသည်လည်း နဂိုမှန်အဆိုတစ်ခု ဖြစ်သည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုနှင့်ပတ်သက်သော မည်သည့်အဆိုကိုမဆို ၎င်းကတ်တဂိုရီ၏ နဂိုမှန်အဆိုများမှ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါက ၎င်း၏ ဒွန်တွဲအဆိုကိုလည်း ကောက်ချက်ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

=== အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (Slice Categories) ===

အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (slice categories) ကို &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: c \rightarrow y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;g = hf&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: y \rightarrow c&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;f = gh&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

&lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှနေ၍ &lt;math&gt;C/c := (c/(C^{op}))^{op}&lt;/math&gt; ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; သည်လည်း ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။

== ဖန်တာ (Functor) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ကြားရှိ ဖန်တာ (functor) &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc \rightarrow Fc^{\prime} \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ပစ်မှတ်အပေါ်  အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

==== နဂိုမှန်အဆိုများ ====

အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို (functoriality axioms) နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Fg \cdot Ff = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

မှတ်ချက်။  ဤသတ်မှတ်ချက်ပါ ဖန်တာသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ လားရာကို မပြောင်းလဲစေသောကြောင့် ၎င်းကို '''လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor)''' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။

*'''ဖန်တာများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ထိန်းသိမ်းထားသည်''' (Functors preserve isomorphisms)။ ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မည်သည့် ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; မဆိုအတွက် ၎င်း၏ပုံရိပ် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်း၌ ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Fg&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖန်တာအားလုံး၏ အလွန်အရေးပါသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုဖြစ်သည်။

=== ဖန်တာ အမျိုးအစားများ ===
*'''သစ္စာရှိဖန်တာ (Faithful functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည်  [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို သစ္စာရှိဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ပြည့်ဝဖန်တာ (Full functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို ပြည့်ဝဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (Essentially surjective functor on objects):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{D}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;d \in \mathsf{D}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Fc&lt;/math&gt; တို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်စေမည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုဖန်တာကို အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော သစ္စာရှိဖန်တာတစ်ခုကို ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အရင်းအမြစ် ကတ်တဂိုရီအား ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ၏ ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။
*'''အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း (Full embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) ကို အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်း၏အရင်းအမြစ်သည် ပစ်မှတ်၏ ပြည့်ဝသော ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းသည်။

=== ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (Contravariant Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C^{\text{op}} \rightarrow D&lt;/math&gt; သာဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc^{\prime} \rightarrow Fc \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် သို့မဟုတ် အရင်းအမြစ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

==== နဂိုမှန်အဆိုများ ====
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Ff \cdot Fg = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

=== ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Represented Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်ပါက မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုထားသော ဖန်တာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ အတွဲကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်-

 &lt;math&gt;C(c, -): C \rightarrow Set&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;C(-, c): C^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt;

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(c, x)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (postcomposition function) &lt;math&gt;f_{*}: C(c, x) \rightarrow C(c, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (precomposition function) &lt;math&gt;f^{*}: C(y, c) \rightarrow C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

=== နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Two-sided Represented Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီဖြစ်ပါက '''နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (two-sided represented functor)''' &lt;math&gt;C(-, -): C^{op} \times C \rightarrow Set&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိသည်။

*အရာဝတ္ထုစုံတွဲ &lt;math&gt;(x, y)&lt;/math&gt; ကို ဟွမ်း-အစု (hom-set) &lt;math&gt;C(x, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f: w \rightarrow x&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;h: y \rightarrow z&lt;/math&gt; တို့ကို အောက်ပါ ဖန်ရှင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်-

 &lt;math&gt;C(x, y) \xrightarrow{h \cdot - \cdot f} C(w, z)&lt;/math&gt;
 &lt;math&gt;g \mapsto hgf&lt;/math&gt;

၎င်းသည် &lt;math&gt;g: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို ယူ၍ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  နှင့် &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  တို့ကို ပြုလုပ်ကာ &lt;math&gt;hgf: w \rightarrow z&lt;/math&gt; ကို ရရှိစေသည်။ ဤသတ်မှတ်ပေးမှုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ တို့ပြည့်စုံ၍  '''နှစ်ထပ်ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (bifunctorial)''' ဖြစ်သည်။

=== ဖန်တာ ဥပမာများ ===

*'''အခြေခံအုပ်စု (Fundamental Group):''' အခြေခံအုပ်စုကို ဖန်တာ &lt;math&gt;\pi_{1}: Top_* \rightarrow Group&lt;/math&gt; တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ပါသော ရပ်ဝန်းများကြားရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် &lt;math&gt;f:(X,x)\rightarrow(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{*}:\pi_{1}(X,x)\rightarrow \pi_{1}(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဖန်တာ &lt;math&gt;X: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အပေါ် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်ကို တိကျစွာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;C = Set&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အစု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-set) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;C = Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-representation) ဟုခေါ်သည်။
*'''ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (Chain Complexes):''' ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f_{\bullet}:C_{\bullet}\rightarrow C_{\bullet}^{\prime}&lt;/math&gt; တွင် မည်သည့် &lt;math&gt;n\in\mathbb{Z}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;df_{n}=f_{n-1}d&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{n}:C_{n}\rightarrow C_{n}^{\prime}&lt;/math&gt; များ စုစည်းပါဝင်သည်။ ယင်းအပေါ်အခြေခံ၍ အောက်ပါ ဖန်တာများကို ထပ်မံသတ်မှတ်နိုင်သည်-
** '''စက်ဝိုင်းပုံများ (Cycles, &lt;math&gt;Z_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;Z_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;Z_{n}C_{\bullet}=\ker(d:C_{n}\rightarrow C_{n-1})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-စက်ဝိုင်းပုံ (n-cycle) များကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''နယ်နိမိတ်များ (Boundaries, &lt;math&gt;B_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;B_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;B_{n}C_{\bullet}=\text{im}(d:C_{n+1}\rightarrow C_{n})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-နယ်နိမိတ် (n-boundary) ကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''ဟိုမိုလော်ဂျီ (Homology, &lt;math&gt;H_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;H_{n}&lt;/math&gt; သည် n ကြိမ်မြောက် ဟိုမိုလော်ဂျီ (nth homology) ကို &lt;math&gt;H_{n}C_{\bullet}:=Z_{n}C_{\bullet}/B_{n}C_{\bullet}&lt;/math&gt; အဖြစ် တွက်ချက်ပေးသည်။
*'''ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း (Dual Vector Space):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;(-)^{*}:Vect_{\mathbb{K}}^{\text{op}}\rightarrow Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt;  သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^{*}=\text{Hom}(V,\mathbb{K})&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*'''Spec (ရောင်စဉ်):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Spec}: CRing^{\text{op}}\rightarrow Top&lt;/math&gt; သည် ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ကို ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology) တပ်ဆင်ထားသော ၎င်း၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) အစု &lt;math&gt;\text{Spec}(R)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*'''ပါဝင်မှု နှင့် မေ့လျော့ ဖန်တာများ (Inclusion and Forgetful Functors):''' ဖွဲ့စည်းပုံများကို ထည့်သွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ချန်လှပ်ခြင်း  ပြုလုပ်သော အောက်ပါ အခြေခံ ဖန်တာများလည်း ရှိသည်-
** &lt;math&gt;I: Ab \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ပါဝင်မှု ဖန်တာ - inclusion functor)
** &lt;math&gt;U: Ring \rightarrow Ab&lt;/math&gt; (မြှောက်ခြင်းကို ချန်လှပ်ထားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ - forgetful functor)
** &lt;math&gt;(-)^{\times}: Ring \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ယူနစ်များ၏ အုပ်စုထုတ်ယူသော ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Ring \rightarrow Rng&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Field \rightarrow Ring&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)

=== ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ အသုံးချမှုများ (Applications of Functoriality) ===

ဖန်တာဖြစ်တည်မှု သဘောတရားသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖြေရှင်းရခက်ခဲသော ပြဿနာများကို ရိုးရှင်းသော အက္ခရာသင်္ချာ ပြဿနာများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးနိုင်သည်။ ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ '''ဘရောင်းဝါး အထိုင်မှတ် သီအိုရမ်''' (Brouwer Fixed Point Theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော အပိတ်ပြား (2-dimensional disk) &lt;math&gt;D^2&lt;/math&gt; ၏ မည်သည့် အဆက်မပြတ် [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]]မဆိုတွင် အထိုင်မှတ်တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါရှိရမည်ဟု အဆိုပါသီအိုရမ်က ဆိုသည်။ အခြေခံအုပ်စု (&lt;math&gt;\pi_1&lt;/math&gt;) ဖန်တာကို အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction) မဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို ချေပသက်သေပြခြင်းအားဖြင့် ဖန်တာများ မည်မျှစွမ်းအားကြီးကြောင်းကို ဤသီအိုရမ်က မီးမောင်းထိုးပြသည်။

== ဖန်တာကို အသုံးပြုသော တည်ဆောက်ပုံများ (Functor-based Constructions) ==

=== ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ (Comma category) ===
ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{D} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G \colon \mathsf{E} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တို့ ပေးထားသော '''ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;F \downarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;(d \in \mathsf{D}, e \in \mathsf{E}, f \colon Fd \to Ge \in \mathsf{C})&lt;/math&gt; ဟူသော သုံးခုတွဲ (triples) များ။

*&lt;math&gt;(d, e, f)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(d', e', f')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် &lt;math&gt;f' \cdot Fh = Gk \cdot f&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲများ &lt;math&gt;(h \colon d \to d', k \colon e \to e')&lt;/math&gt; 

=== အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements) ===
လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x) = x'&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ (forgetful functor) &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ ဤမေ့လျော့ဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; မှ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; ကို ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးသည်။

=== ဆန့်ကျင်ဘက်ဖန်တာ၏ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements of a contravariant functor) ===
ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C}^{\mathrm{op}} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x') = x&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင်လည်း ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းသည် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း ပုံဖော်ပေးသည်။ 

=== ပုံကြမ်း (Diagram) ===

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တစ်ခုရှိ ပုံကြမ်း (diagram) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F:J\rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် (domain) ကို ပုံကြမ်း၏ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (indexing category of the diagram) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပုံကြမ်းတစ်ခုသည် ဖန်တာတစ်ခုသာ ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီထက် ပိုမိုသေးငယ်သောအခါ ထိုဖန်တာကို ပုံကြမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) ဖြစ်ပါက ထိုပုံကြမ်းကို သေးငယ်သော ပုံကြမ်းဟု သတ်မှတ်သည်။

== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation) ==

သဘာဝကျမှု (naturality) ကို ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုဖြင့် ရှင်းပြနိုင်သည်။ အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^*&lt;/math&gt; နှင့် လည်းကောင်း ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် &lt;math&gt;V^{**}&lt;/math&gt; နှင့် လည်းကောင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ သို့သော် &lt;math&gt;V \cong V^*&lt;/math&gt; ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်အတွက် အခြေအစု (basis) တစ်ခုကို အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ရန် လိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းသည် သဘာဝမကျပေ။ ယင်းနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် &lt;math&gt;V \cong V^{**}&lt;/math&gt; ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းကို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် ဖန်တာများ (parallel functors) &lt;math&gt;F,G: C \rightrightarrows D&lt;/math&gt; တို့အတွက် '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မြား (arrow) &lt;math&gt;\alpha_c: Fc \rightarrow Gc&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ ထိုမြားများ စုစည်းမှုသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ '''အစိတ်အပိုင်းများ (components)'''  ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c'&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ စတုရန်းကို အောက်ဖော်ပြပါအတိုင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ 

            [[File:Commutative diagram.png|Commutative diagram.png]]

တစ်နည်းအားဖြင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် &lt;math&gt;\alpha_{c'} \cdot Ff = Gf \cdot \alpha_c: Fc \rightarrow Gc'&lt;/math&gt; ဟူသော ဘုံတူညီသည့် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (common composite) တစ်ခု ရှိသည်။

=== သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Natural Isomorphism) ===

'''သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစိတ်အပိုင်း &lt;math&gt;\alpha_c&lt;/math&gt; တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီဖြစ်နေသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ကို &lt;math&gt;\alpha: F \cong G&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည်။

=== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဥပမာများ ===
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်နှစ်ခုကို ဖန်တာများဖြစ်သည့် &lt;math&gt;X, Y: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်ဆိုပါစို့။ ထိုဖန်တာနှစ်ခုကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အချိုးညီ ပုံဖော်မှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-equivariant map) တစ်ခု တိကျစွာဖြစ်သည်။
*'''ဂဏန်းသင်္ချာအား ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (Categorification of arithmetic): သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် အခြေခံ ဂဏန်းသင်္ချာကို ရှင်းပြနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;a^{b+c} = a^b \times a^c&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော ရင်းနှီးပြီးသား ဂဏန်းသင်္ချာ နိယာမများသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် အစုများကြားရှိ &lt;math&gt;A^{B+C} \cong A^B \times A^C&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အခြေခံသင်္ချာအတွက် မည်သို့ အုတ်မြစ်ချပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။
*'''ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟို''' (Center of a category): မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို ၎င်း၏ ထပ်တူရဖန်တာမှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော သဘာဝအန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး (&lt;math&gt;1_C \Rightarrow 1_C&lt;/math&gt;) ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုသည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟိုဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းသည် အုပ်စု သို့မဟုတ် ကွင်းများ၏ ဗဟို (center of a group or ring) ဟူသော အက္ခရာသင်္ချာ အယူအဆကို ယေဘုယျပြုထားခြင်းဖြစ်သည်။
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဖန်တာများအားလုံး ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုကို '''ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီ''' (functor category) အဖြစ် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;D^C&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;[C, D]&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဤကတ်တဂိုရီတွင် ဖန်တာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

=== ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism of Categories) ===

သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ်နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော်လည်း သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်ပေ။ 

ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများ (large categories) နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့်  ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်နေလောက်အောင် ကြီးမားနေခြင်းမျိုး မဖြစ်သင့်သဖြင့် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထုများသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤနည်းအားဖြင့်  ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်မှုမှ ချန်လှပ်ထားခံရသည်။

ပါဝင်မှု ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Cat} \hookrightarrow \text{CAT}&lt;/math&gt; တစ်ခု တစ်ဖက်တွင် ရှိသော်လည်း အခြားတစ်ဖက်သို့ ပြန်သွားသည့် ဖန်တာ မရှိပါ။

&lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; တွင်  '''ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism of categories)''' သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန် ဖန်တာ (inverse functors) အတွဲ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းများဖြစ်သော &lt;math&gt;GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;FG&lt;/math&gt; တို့သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာများ နှင့် အသီးသီး ညီမျှရမည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများနှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများကြား ဘိုင်ဂျက်ချင်း (bijection) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ချင်း ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

=== ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု (Equivalence of Categories) ===

လက်တွေ့တွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခု အတိအကျ တူညီသည် (အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်သည်) ဟု ဆိုရန်မှာ အလွန်ခက်ခဲတင်းကျပ်လွန်းသော သတ်မှတ်ချက်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီတွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု''' (equivalence of categories) ဟူသော သဘောတရားကို ပိုမိုအသုံးပြုကြသည်။

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် ထပ်တူညီမှု ရှိသည်ဆိုသည်မှာ ဖန်တာများဖြစ်သော &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့အပြင် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;\eta: 1_C \cong GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\epsilon: FG \cong 1_D&lt;/math&gt; တို့ တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ကဲ့သို့ &lt;math&gt;GF = 1_C&lt;/math&gt; ဟု တိကျစွာ ညီမျှရန် မလိုအပ်ဘဲ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ညီမျှနေခြင်းက လုံလောက်ပါသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို ထပ်တူညီမှု (equivalence) တစ်ခုဟု ခေါ်ဆိုပြီး ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကို ထပ်တူညီသော ကတ်တဂိုရီများ (equivalent categories) ဟု သတ်မှတ်ကာ &lt;math&gt;C \simeq D&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

ဖန်တာတစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီများကို ထပ်တူညီစေခြင်း ရှိ မရှိကို အောက်ပါ သီအိုရမ်ဖြင့် အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) လည်းဖြစ်၍ အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (essentially surjective functor on objects) လည်းဖြစ်ပါက ၎င်းဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အလားတူပင် ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသော မည်သည့် ဖန်တာမဆိုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိပြီး အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ရမည်။ ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆိုအရ ဤအချက်နှစ်ခုသည် အပြန်အလှန် မှန်ကန်သည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများသည် အချင်းချင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် မဖြစ်ပါက ထိုအရာဝတ္ထုများသာ ပါဝင်သော ပြည့်ဝသည့် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) ကို မူလကတ်တဂိုရီ၏ '''အရိုးစု''' (skeleton) ဟု ခေါ်သည်။ အရိုးစု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုနှစ်ခု အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်နေပါက ၎င်းတို့သည် အတိအကျ တူညီသော အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ရမည်။ အရေးပါသော သီအိုရမ်တစ်ခုမှာ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီမဆိုသည် ၎င်း၏ အရိုးစုနှင့် အမြဲတမ်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) ဟူသောအချက် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများအားလုံး ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;FinSet&lt;/math&gt; သည် ၎င်း၏ အရိုးစုဖြစ်သော &lt;math&gt;\{1, 2, \dots, n\}&lt;/math&gt; ပုံစံရှိ အစုများသာ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီနှင့် ထပ်တူညီသည်။

== ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာများ (Representable Functors) ==
သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ၎င်းပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အခြားအရာဝတ္ထုများနှင့် ဆက်သွယ်မှုများကို လေ့လာခြင်းဖြင့် အကောင်းဆုံး နားလည်နိုင်သည်။ ဤသို့သော ဆက်သွယ်မှုများကို ဖန်တာများ အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ဖော်ပြနိုင်သည်။

=== အစနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိများ (Universal properties of Initial and Terminal objects) ===
အစ အရာဝတ္ထုနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုတို့၏ သဘောတရားကို ဟွမ်း ဖန်တာများ (hom functors) အသုံးပြု၍ ပိုမိုတိကျစွာ သတ်မှတ်နိုင်သည်။
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် '''အစ အရာဝတ္ထု''' (initial object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ လားရာတူ ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c,-): C \rightarrow Set&lt;/math&gt; သည် ကိန်းသေ ဖန်တာ (constant functor) နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် (naturally isomorphic) ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤကိန်းသေ ဖန်တာသည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု''' (terminal object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-,c): C^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ကိန်းသေ ဖန်တာနှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။

=== အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်===

&lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category) &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Set&lt;/math&gt; သို့သွားသော လားရာတူ သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။
*ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; အတွက် '''ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်''' (representation) ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; နှင့် သတ်မှတ်ထားသော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (natural isomorphism) တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ပါဝင်ခြင်းဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် လားရာတူ ဖန်တာဖြစ်ပါက ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်သည်  &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;\alpha: C(c,-) \cong F&lt;/math&gt; ဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာဖြစ်ပါက သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;\alpha: C(-,c) \cong F&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ဆိုပြီး ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို '''ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ''' (representable functor) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

လားရာတူ ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; မှနေ၍ အခြားအရာဝတ္ထုများဆီသို့ သွားသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အပြင်သို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ ပုံဖော်ခြင်း (mapping out universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် အခြားအရာဝတ္ထုများမှနေ၍ &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဆီသို့ လာသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အတွင်းသို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ  ပုံဖော်ခြင်း (mapping in universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။

=== ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ ဥပမာများ (Examples of Representable Functors) ===

*'''သဘာဝကိန်းများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ''' (Universal property of the natural numbers) တွင်အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism) &lt;math&gt;f: X \rightarrow X&lt;/math&gt; နှင့် ထူးခြားသော အစုဝင် &lt;math&gt;x_0&lt;/math&gt; တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ကို '''တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ်''' (discrete dynamical system) ဟု ခေါ်သည်။  သဘာဝကိန်းများ (natural numbers) &lt;math&gt;\mathbb{N}&lt;/math&gt;၊ နောက်ဆက်တွဲ ဖန်ရှင် (successor function) &lt;math&gt;s: \mathbb{N} \rightarrow \mathbb{N}&lt;/math&gt; နှင့် အစုဝင် &lt;math&gt;0 \in \mathbb{N}&lt;/math&gt; တို့သည် စကြဝဠာ တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ် အဖြစ် တည်ရှိကြသည်။ ၎င်းအချက်မှာ &lt;math&gt;r(0) = x_0&lt;/math&gt; နှင့် ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;r \circ s = f \circ r&lt;/math&gt; ဟူသည့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပြည့်စုံစေမည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဖန်ရှင် &lt;math&gt;r: \mathbb{N} \rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခု အမြဲတမ်း တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
*'''ထပ်တူရ ဖန်တာ''' (Identity functor) တွင် &lt;math&gt;I_{Set}: Set \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) &lt;math&gt;&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အစု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;\text{Set}(*, X) \cong X&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည် ။ ယင်းက အစုဝင် &lt;math&gt;x \in X&lt;/math&gt; များနှင့် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုမှ အစုဝင်ကို &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင် &lt;math&gt;x: * \rightarrow X&lt;/math&gt; များကြားရှိ ဘိုင်ဂျက်တစ် ကိုက်ညီမှု (bijective correspondence) ကို သတ်မှတ်ပေးသည် ။
*'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' (Forgetful functor) တွင်  &lt;math&gt;U: Group \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို အုပ်စု &lt;math&gt;\mathbb{Z}&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Group(\mathbb{Z},G) \cong UG&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည် ။ ထိုအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် အစုဝင် &lt;math&gt;g \in UG&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ကိန်းပြည့် &lt;math&gt;1&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) &lt;math&gt;g: \mathbb{Z} \rightarrow G&lt;/math&gt; ကို ဆက်စပ်ပေးသည် ။
*'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' &lt;math&gt;U: Ring \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;\mathbb{Z}[x]&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ ၎င်းကွင်းသည် ကိန်းရှင်တစ်ခုနှင့် ကိန်းပြည့် မြှောက်ဖော်ကိန်း (integer coefficient) များ ပါဝင်သော ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း (polynomial ring) ဖြစ်သည် ။ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (unital ring homomorphism) &lt;math&gt;\phi: \mathbb{Z}[x] \rightarrow R&lt;/math&gt; တစ်ခုကို &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; ၏ ပုံရိပ်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်အောင် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။


==အညွှန်း==
{{reflist}}

==ကိုးကား==
*{{citation
|last = Riehl
|first = Emily
|title = Category Theory in Context
|date = 2016 
|publisher = Dover
|url = https://books.google.com/books?id=6B9MDgAAQBAJ
|isbn = 9780486809038
}}
* {{citation
| last1 = Eilenberg
| first1 = S.
| last2 = Mac Lane
| first2 = S.
| title = General theory of natural equivalences
| journal = Transactions of the American Mathematical Society
| volume = 58
| pages = 231–294
| year = 1945
}}
* {{citation
| last1 = Cartan
| first1 = H.
| last2 = Eilenberg
| first2 = S.
| title = Homological Algebra
| publisher = Princeton University Press
| place = Princeton
| year = 1956
}}
* {{Citation
| last = Spivak
| first = David
| title = 18.S996 Category Theory for Scientists, Spring 2013
| date = 2013
| work = MIT OpenCourseWare
| access-date = February 2, 2015
| url = http://ocw.mit.edu/courses/mathematics/18-s996-category-theory-for-scientists-spring-2013/#
}}
{{refend}}
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သင်္ချာ]]


{{သင်္ချာ-stub}}</text>
      <sha1>4m7ndxx1e7r9caqou95x4z4ksnr29ss</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1027008</id>
      <parentid>1027005</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T08:18:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <origin>1027008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113762" sha1="mjwlps9tlmvgzphd8m685cnqqz2mctd" xml:space="preserve">[[File:Trasformazione_naturale_kf.png|right|thumb|250px|အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သို့သွားသော '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation)''' &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt; ၏ သဘာဝကျမှု အခြေအနေကို ဖော်ပြထားသော '''ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း (commutative diagram)''']]

'''ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ''' (category theory) သည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခြုံငုံလေ့လာသည့် ယေဘုယျ သင်္ချာသီအိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်။

ဤသီအိုရီသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများစွာကို မြားပုံကြမ်းများ (diagrams of arrows) အမျိုးမျိုး အသုံးပြု၍ ဖော်ပြနိုင်သည်ဟူသော အယူအဆအပေါ် အခြေခံသည်။ ဤသို့ အလွန်ယေဘုယျကျသော အခြေအနေတွင် လေ့လာခြင်းကြောင့် သင်္ချာပညာရပ်ရှိ ဘုံတူသော တည်ဆောက်ပုံများနှင့် ပုံစံများကို ပိုမိုနားလည်သဘောပေါက်စေသည်။ သို့ကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများအကြားရှိ ဆင်တူသော သဘောတရားများကို စုစည်းလေ့လာနိုင်စေသည်။ အစောပိုင်း ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အုပ်စု ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology)၊ လီအက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (Lie algebra cohomology) နှင့် ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (associative algebra cohomology) တို့အား သင့်လျော်သော [[မော်ဂျူး]] ကတ်တဂိုရီ (suitable module category) တစ်ခုတွင်  ဆင်းသက်ဖန်တာများ (derived functors) အဖြစ် ပြန်လည်ပုံဖော်ခဲ့နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Cartan|Eilenberg|1956}}

[[File:Saunders MacLane.jpg|right|thumb|250px|'''ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း''' (Saunders Mac Lane) သည် အမေရိကန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့်အတူ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ (category theory) ကို ပူးတွဲတည်ဆောက်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ သူသည် ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှု သီအိုရမ်များ (coherence theorems) နှင့်ပတ်သက်သော လုပ်ဆောင်ချက်များကြောင့် အထူးထင်ရှားသည်။]]
[[File:Samuel Eilenberg MFO.jpeg|right|thumb|250px|'''ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ်''' (Samuel Eilenberg) သည် ပိုလန်ဖွား အမေရိကန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူ၏ အဓိကလုပ်ဆောင်ချက်များသည် အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (algebraic topology) နယ်ပယ်တွင် ဖြစ်သည်။ သူသည် နော်မန် စတင်းရော့ဒ် (Norman Steenrod) နှင့်အတူ ဟိုမိုလော်ဂျီ သီအိုရီ (homology theory) အား နဂိုမှန်အဆိုများဖြင့် တည်ဆောက်ခြင်းကို လည်းကောင်း ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) နှင့်အတူ ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာ (homological algebra) ကို လည်းကောင်း ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။]]


ကတ်တဂိုရီများကို ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့် ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) တို့၏ စာတမ်းတစ်ခု၌ စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ {{sfn|Eilenberg|Mac Lane|1945}}  အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ ထိုခေတ်အခါက နယ်ပယ်အသီးသီးနှင့် အထူးသဖြင့် [[အက္ခရာသင်္ချာသုံးတိုပေါ်လော်ဂျီ|အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (algebraic topology) ရှိ စာတမ်းများစွာတွင် အလွတ်သဘော အသုံးပြုနေကြသော &quot;သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း&quot; (natural transformation) ဟူသည့် သဘောတရားကို ပုံစံတကျ သတ်မှတ်ပေးရန်ဖြစ်သည်။ မက်လိန်း၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော &lt;math&gt;Ext(\mathbb{Z}[\frac{1}{p}]/\mathbb{Z},\mathbb{Z})\cong\mathbb{Z}_{p}&lt;/math&gt; သည် တိကျသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းတစ်ခု (topological space) ၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ (homology) နှင့် ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အိုင်လန်ဘာ့ဂ်က သတိပြုမိရာမှ ဤသီအိုရီ စတင်မွေးဖွားလာခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရပ်ဝန်းမှာ [[P-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း|&lt;math&gt;p&lt;/math&gt;-အခြေခံကိန်း]] ဆော်လီနွိုက် (p-adic solenoid) ၏ &lt;math&gt;3&lt;/math&gt;-စက်လုံးမျက်နှာပြင် (3-sphere) ဖြည့်စွက်စု (complement) ဖြစ်သည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများကို ဆက်စပ်ပေးသော စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ် (universal coefficient theorem) ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိစေခဲ့သည်။ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (direct or inverse limits) မှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်ထားသော ရပ်ဝန်းများဆီသို့ ဤသီအိုရမ်ကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ရန်အတွက် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် နှင့် မက်လိန်း တို့သည် စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်၏ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (exact sequence) ရှိ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (homomorphism) များ မှာ &quot;သဘာဝကျကြောင်း&quot; (natural) သက်သေပြရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သဘာဝကျခြင်း ဆိုသည်မှာ အလိုရှိသလို (arbitrary) ရွေးချယ်မှုများ မပါဝင်ဘဲ သတ်မှတ်ထားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခေါ်ဆိုသည့် အရပ်သုံးစကားတစ်ရပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) နှင့် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် (double dual) တို့ကြားရှိ ပုံမှန်အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (canonical isomorphism) သည် မည်သည့် အခြေအစု (basis) ကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရလဒ်များကို ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနိုင်ရန်အတွက် ဤပင်ကိုယ်သိစိတ် (intuition) ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည် (formalise) ။ ကိုဩဒိနိတ် ကင်းစင်သော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) များကို ဦးစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည် ။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်(source) နှင့် ပစ်မှတ် (target) တို့ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်ရန် ဖန်တာ (functor) များ ကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖန်တာများ အလုပ်လုပ်ဆောင်မည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို သတ်မှတ်ပေးနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီများ ကို နောက်ဆုံးတွင် တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။

နောက်ပိုင်းတွင် ဤသီအိုရီသည် သူ့သဘောသူဆောင်၍ တစတစ ကျယ်ပြန့်လာရာ ယခုအခါတွင် မျက်မှောက်ခေတ် သင်္ချာနှင့် [[သဘောတရားရေးရာ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]တို့တွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အဓိကကျသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာပြီး၊ ၎င်းကို သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒတွင်လည်း အသုံးပြုလာကြသည်။ သိပ္ပံဘာသာရပ် အသီးသီးရှိ တည်ဆောက်ပုံအမျိုးမျိုး၏ ဘုံတူညီမှုများကို ဖော်ပြသည့် ဘာသာစကားအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၎င်း ဘုံတည်ဆောက်မှုများကို ပုံစံတကျ (formal) ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုလာကြသည်။{{sfn|Spivak|2013}}

'''ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ (Higher categories)''' ၏ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည့် '''2-ကတ်တဂိုရီ (2-category)''' အကြောင်းကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|2-ကတ်တဂိုရီ]] တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။

==အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်==
'''ကတ်တဂိုရီ (category)''' တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။

* '''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;X, Y, Z, \dots&lt;/math&gt; စသည့် အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတစ်ခု။

* '''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;f, g, h, \dots&lt;/math&gt; စသည့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုတစ်ခု။

မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''အရင်းအမြစ် (domain)''' နှင့် '''ပစ်မှတ် (codomain)''' အရာဝတ္ထုများ သတ်သတ်မှတ်မှတ်ပါရှိသည်။ သင်္ကေတအရ &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; တွင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် အရင်းအမြစ် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် ပစ်မှတ် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့၏ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် ကိုယ်စားပြုသည်။ 

အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းတွင်  '''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) '''&lt;math&gt;1_{X}:X\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ အသီးသီး သတ်သတ်မှတ်မှတ်ရှိသည်။

&lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်တို့ ထပ်တူညီပြီး ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ဟုခေါ်သော '''ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (composite morphism)''' တစ်ခု ရှိသည်။

ထို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီပြီး ၎င်း၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် တူညီသည်။

(မှတ်ချက်။ ဤတွင် &quot;domain&quot; နှင့် &quot;codomain&quot; တို့ကို ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ &quot;အရင်းအမြစ်စု&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်စု&quot; အစား &quot;စု&quot; (set) နောက်ဆက်တွဲကို ချန်၍ &quot;အရင်းအမြစ်&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်&quot; ဟုသာ အသုံးပြုထားသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီရှိ အရာဝတ္ထု (object) များသည် အစုများသာ ဖြစ်ရန်မလိုအပ်ဘဲ အခြားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ &quot;စု&quot; ဟု ထည့်သွင်းခေါ်ဆိုခြင်းသည် အစုသီအိုရီ (set theory) ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို သွယ်ဝိုက်သက်ရောက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ချန်လှပ်အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။)

=== နဂိုမှန်အဆိုများ (Axioms) ===
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

* မည်သည့် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;1_{Y}f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;f1_{X}&lt;/math&gt; တို့ နှစ်ခုလုံးသည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် ညီမျှသည်။
* ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခု &lt;math&gt;f, g, h&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သည့် &lt;math&gt;h(gf)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;(hg)f&lt;/math&gt; တို့သည် တူညီပြီး ၎င်းတို့ကို &lt;math&gt;hgf&lt;/math&gt; ဟု တူတူသတ်မှတ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းနိယာမသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unital)''' တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ကွီဗာ''' (quiver) ခေါ် လားရာပြဂရပ် (directed graph) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည် ။ ၎င်းတွင် မျဉ်းပြိုင်မြားများ (parallel arrows) နှင့် ကွင်းပိတ်များ (loops) ပါဝင်နိုင်သည် ။ 

== ကတ်တဂိုရီ ဥပမာများ ==

*'''Quiver''': ကွီဗာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော ကွီဗာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

* '''Set''': အစုများ (sets) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များ (functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်  သတ်မှတ်သည်။

*'''Top''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Man''': ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများကို (smooth manifolds) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Meas''': အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်းများကို (measurable spaces) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များကို (measurable functions) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Poset''': တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကို (partially-ordered sets) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;\textbf{hTop}&lt;/math&gt;''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် ဟွမ်း-အစုများ (Hom sets) အဖြစ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y) = [X, Y]&lt;/math&gt; သတ်မှတ်သည်။ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစား (homotopy class) များအားလုံး ပါဝင်သည့် မိသားစုကို &lt;math&gt;[X, Y]&lt;/math&gt; ဖြင့် ဖော်ပြသည်။

*'''&lt;math&gt;Set_{*}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Top_{*}&lt;/math&gt;''':  အခြေခံအမှတ် (basepoint) သတ်မှတ်ထားသော အစုများ သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ကို မပြောင်းလဲစေသော (အဆက်မပြတ်) ဖန်ရှင်များ (basepoint-preserving (continuous) functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Group''': အုပ်စုများ (groups) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်သတ်မှတ်သည်။

*'''Ring''': ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော ကွင်းများ (associative and unital rings) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (ring homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''&lt;math&gt;Mod_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် ဘယ် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-[[မော်ဂျူး]]များကို (left R-modules) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Ch_{R}&lt;/math&gt;''': &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးများ၏ ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (chain complexes) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချိတ်တန်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt; သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; မှ တန်ဖိုးများပါရှိသော &lt;math&gt;m \times n&lt;/math&gt; ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ထပ်တူရကိန်းအုံများသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။

*'''BG''' (ကတ်တဂိုရီဖြစ် အုပ်စု): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် ယေဘုယျအားဖြင့် မိုနွိုက် (monoid) တစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;BG&lt;/math&gt; ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစုဝင်များ မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်သည်။

*'''Graph''': ရိုးရှင်းသော ဂရပ်များကို (simple graphs) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဂရပ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီ''' (Discrete category): အစုတစ်ခုကို ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ၎င်းတွင် အစုဝင်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သည် ။ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော ကတ်တဂိုရီကို တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီဟု ခေါ်သည် ။

== မော်ဖစ်ဇင် အမျိုးအစားများ (Types of Morphisms) ==
*'''မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ (parallel morphisms) &lt;math&gt;h,k: w\rightrightarrows x&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;fh=fk&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;h,k: y\rightrightarrows z&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;hf=kf&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အပီမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;gf=1_X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;fg=1_Y&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g: Y\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို '''အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ (isomorphic objects)''' ဟု သတ်မှတ်ပြီး သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;X \cong Y&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

*'''အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (Endomorphism):''' အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တူညီသော မော်ဖစ်ဇင်ကို အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (Automorphism):''' အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်သော အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပိုင်း နှင့် ရုပ်သိမ်းခြင်း (Section and Retraction):''' &lt;math&gt;   x\overset{s}{\longrightarrow} y \overset{r}{\longrightarrow} x&lt;/math&gt;  တို့သည် မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;rs=1_{x}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို '''အပိုင်း (section)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို '''ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ၏ ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း အပီမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်များ (one-sided inverses) ရှိနေခြင်းကို အသိအမှတ်ပြုသောအားဖြင့် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (split monomorphism) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

Set ကတ်တဂိုရီအတွင်း၌ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (injective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့အတူပင် Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (surjective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့ကြောင့် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များ နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များကို အင်ဂျက်တစ်နှင့် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင် သဘောတရားများ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအဖြစ် ရှုမြင်သင့်သည်။ လက်တွေ့တွင် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထုများ၌ အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကြားရှိ အင်ဂျက်တစ် သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည့် မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော ကတ်တဂိုရီများ၌ပင်လျှင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားများသည် ပိုမို၍ ယေဘုယျကျနိုင်သည်။ အခြေခံဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်သော မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) ရှိသည်။ ထို့အတူ ၎င်း၏ အခြေခံဖန်ရှင်သည် ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်သော အပီမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ လည်း ရှိသည်။

'''ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို''' (axiom of choice) ကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းများဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ ''Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် အပီမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဖြစ်သည်'' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

=== မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဒွန်တွဲမှု (Properties and Duality) ===
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် အပီမော်ဖစ်ဇင်  ဖြစ်လျှင်နှင့်မှသာလျှင်(if and only if)  ၎င်းသည် ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; တွင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (by duality) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် အပီမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; အား မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်စေသော မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် monic) ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် epic) ဖြစ်သည်။
*မည်သည့်ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည်လည်း  ကတ်တဂိုရီပိုင်း တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။
*ဖီးလ်ဒ် (Field) ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ 
*ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများ (unital rings) ၏ ကတ်တဂိုရီဖြစ်သော Ring တွင် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) &lt;math&gt;i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{Q}&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ရော အပီမော်ဖစ်ဇင်ပါ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) မဟုတ်ပေ။

=== အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှုများ (Isomorphism Equivalences) ===

အောက်ဖော်ပြပါ အဆိုများသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီသည် (equivalent)

*(i) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။
*(ii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (postcomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) &lt;math&gt;f_{*}:C(c,x)\rightarrow C(c,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။
*(iii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (precomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း &lt;math&gt;f^{*}:C(y,c)\rightarrow C(x,c)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။

ဤအခြေအနေတွင် &quot;ဘိုင်ဂျက်ရှင်း&quot; နှင့် &quot;အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရများသည် သင်္ချာသဘောတရားအရ အဓိပ္ပာယ်တူညီကြသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများပင် ဖြစ်သည်။  &lt;math&gt;C(c,x)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C(c,y)&lt;/math&gt; တို့သည် ဟွမ်း-အစုများ (hom-sets) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အရာဝတ္ထုနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သည့် အစုများဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f_{*}&lt;/math&gt; သည် အစုတစ်ခုမှ အခြားအစုတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။

== အခြေခံ ကတ်တဂိုရီ တည်ဆောက်ပုံများ (Basic Category Constructions) ==

=== သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Small Category) နှင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Locally Small Category) ===

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ မော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစု (set) တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ 

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;x, y&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ၎င်းတို့ကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category)''' ဟု ခေါ်သည်။

ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;C(X, Y)&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y)&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ ဤစုစည်းမှုကို '''ဟွမ်း-အစု''' (hom-set) ဟု ခေါ်ဆိုသည် ။ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အလွန်အသုံးဝင်သောကြောင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မသေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအတွက်မဆို ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည် ။

=== ဂရုပွိုက် (Groupoid) ===

'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု (group) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''အခြေခံ ဂရုပွိုက် (fundamental groupoid)''' &lt;math&gt; \Pi_{1}X&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ၏ အမှတ်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အစွန်းမှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော လမ်းကြောင်းများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစားများ (endpoint-preserving homotopy classes of paths)''' ဖြစ်သည်။

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက် (maximal groupoid)''' တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများအားလုံး ပါဝင်ပြီး အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည့် မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) နှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin_{iso}&lt;/math&gt; သည် အဆုံးရှိအစုများနှင့် ဖန်ရှင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin&lt;/math&gt; ၏ '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက်ပိုင်း (maximal subgroupoid)''' ဖြစ်သည်။ ဤဂရုပွိုက်ကို သဘာဝကိန်းများ၏ '''ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း (categorification)''' တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။

=== ကတ်တဂိုရီပိုင်း (Subcategory) ===

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တစ်ခုကို  &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of morphisms) တို့ကို ကန့်သတ်ယူဆောင်၍ သတ်မှတ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းသည် အောက်ဖော်ပြပါ အချက်အလက်များကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-
* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု၏ ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

=== ကတ်တဂိုရီ မြှောက်လဒ် (Product Category) ===

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်းတို့၏ '''မြှောက်လဒ် ကတ်တဂိုရီ (product category)''' &lt;math&gt;C \times D&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ 
*၎င်း၏ အရာဝတ္ထုများသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) &lt;math&gt;(c, d)&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ကာ &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်များသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ &lt;math&gt;(f, g): (c, d) \rightarrow (c^{\prime}, d^{\prime})&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g: d \rightarrow d^{\prime} \in D&lt;/math&gt; တို့ဖြစ်ကြသည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များကို ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) အသီးသီး သတ်မှတ်သည်။

=== ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (Opposite Category) ===

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (opposite category)''' &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*'''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; တွင်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအတိုင်း တူညီစွာ ပါဝင်သည်။

*'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်
 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y \in \text{C}^{\text{op}} \Leftrightarrow f: Y \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ကျန်ရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်-

*&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}&lt;/math&gt; သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}:X\rightarrow X&lt;/math&gt;  ဖြစ်သည်။

*'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition)''' ကို သတ်မှတ်ရာတွင် &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ &lt;math&gt;g, f&lt;/math&gt; တွဲ ပေါင်းစပ်နိုင်မှသာ &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f^{\text{op}}, g^{\text{op}}&lt;/math&gt; ကို ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီမှသာ ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။  ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို &lt;math&gt;g^{\text{op}} f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသည်။

 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y, g^{\text{op}}: Y \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}} \quad \rightsquigarrow \quad g^{\text{op}}f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}: X \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\qquad \qquad \qquad \Updownarrow \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \Updownarrow&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;g: Z \rightarrow Y, f: Y \rightarrow X \in \text{C} \qquad \quad \rightsquigarrow \qquad \quad fg: Z \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း ရေးသားခဲ့ဖူးသည်မှာ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွက် မည်သည့် နဂိုမှန်အဆို၏ ဒွန်တွဲမှု (duality) မဆိုသည်လည်း နဂိုမှန်အဆိုတစ်ခု ဖြစ်သည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုနှင့်ပတ်သက်သော မည်သည့်အဆိုကိုမဆို ၎င်းကတ်တဂိုရီ၏ နဂိုမှန်အဆိုများမှ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါက ၎င်း၏ ဒွန်တွဲအဆိုကိုလည်း ကောက်ချက်ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

=== အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (Slice Categories) ===

အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (slice categories) ကို &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: c \rightarrow y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;g = hf&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: y \rightarrow c&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;f = gh&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

&lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှနေ၍ &lt;math&gt;C/c := (c/(C^{op}))^{op}&lt;/math&gt; ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; သည်လည်း ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။

== ဖန်တာ (Functor) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ကြားရှိ ဖန်တာ (functor) &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc \rightarrow Fc^{\prime} \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ပစ်မှတ်အပေါ်  အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

==== နဂိုမှန်အဆိုများ ====

အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို (functoriality axioms) နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Fg \cdot Ff = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

မှတ်ချက်။  ဤသတ်မှတ်ချက်ပါ ဖန်တာသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ လားရာကို မပြောင်းလဲစေသောကြောင့် ၎င်းကို '''လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor)''' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။

*'''ဖန်တာများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ထိန်းသိမ်းထားသည်''' (Functors preserve isomorphisms)။ ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မည်သည့် ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; မဆိုအတွက် ၎င်း၏ပုံရိပ် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်း၌ ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Fg&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖန်တာအားလုံး၏ အလွန်အရေးပါသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုဖြစ်သည်။

=== ဖန်တာ အမျိုးအစားများ ===
*'''သစ္စာရှိဖန်တာ (Faithful functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည်  [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို သစ္စာရှိဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ပြည့်ဝဖန်တာ (Full functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို ပြည့်ဝဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (Essentially surjective functor on objects):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{D}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;d \in \mathsf{D}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Fc&lt;/math&gt; တို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်စေမည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုဖန်တာကို အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော သစ္စာရှိဖန်တာတစ်ခုကို ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အရင်းအမြစ် ကတ်တဂိုရီအား ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ၏ ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။
*'''အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း (Full embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) ကို အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်း၏အရင်းအမြစ်သည် ပစ်မှတ်၏ ပြည့်ဝသော ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းသည်။

=== ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (Contravariant Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C^{\text{op}} \rightarrow D&lt;/math&gt; သာဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc^{\prime} \rightarrow Fc \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် သို့မဟုတ် အရင်းအမြစ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

==== နဂိုမှန်အဆိုများ ====
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Ff \cdot Fg = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

=== ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Represented Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်ပါက မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုထားသော ဖန်တာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ အတွဲကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်-

 &lt;math&gt;C(c, -): C \rightarrow Set&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;C(-, c): C^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt;

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(c, x)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (postcomposition function) &lt;math&gt;f_{*}: C(c, x) \rightarrow C(c, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (precomposition function) &lt;math&gt;f^{*}: C(y, c) \rightarrow C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

=== နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Two-sided Represented Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီဖြစ်ပါက '''နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (two-sided represented functor)''' &lt;math&gt;C(-, -): C^{op} \times C \rightarrow Set&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိသည်။

*အရာဝတ္ထုစုံတွဲ &lt;math&gt;(x, y)&lt;/math&gt; ကို ဟွမ်း-အစု (hom-set) &lt;math&gt;C(x, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f: w \rightarrow x&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;h: y \rightarrow z&lt;/math&gt; တို့ကို အောက်ပါ ဖန်ရှင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်-

 &lt;math&gt;C(x, y) \xrightarrow{h \cdot - \cdot f} C(w, z)&lt;/math&gt;
 &lt;math&gt;g \mapsto hgf&lt;/math&gt;

၎င်းသည် &lt;math&gt;g: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို ယူ၍ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  နှင့် &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  တို့ကို ပြုလုပ်ကာ &lt;math&gt;hgf: w \rightarrow z&lt;/math&gt; ကို ရရှိစေသည်။ ဤသတ်မှတ်ပေးမှုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ တို့ပြည့်စုံ၍  '''နှစ်ထပ်ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (bifunctorial)''' ဖြစ်သည်။

=== ဖန်တာ ဥပမာများ ===

*'''အခြေခံအုပ်စု (Fundamental Group):''' အခြေခံအုပ်စုကို ဖန်တာ &lt;math&gt;\pi_{1}: Top_* \rightarrow Group&lt;/math&gt; တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ပါသော ရပ်ဝန်းများကြားရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် &lt;math&gt;f:(X,x)\rightarrow(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{*}:\pi_{1}(X,x)\rightarrow \pi_{1}(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဖန်တာ &lt;math&gt;X: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အပေါ် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်ကို တိကျစွာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;C = Set&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အစု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-set) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;C = Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-representation) ဟုခေါ်သည်။
*'''ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (Chain Complexes):''' ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f_{\bullet}:C_{\bullet}\rightarrow C_{\bullet}^{\prime}&lt;/math&gt; တွင် မည်သည့် &lt;math&gt;n\in\mathbb{Z}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;df_{n}=f_{n-1}d&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{n}:C_{n}\rightarrow C_{n}^{\prime}&lt;/math&gt; များ စုစည်းပါဝင်သည်။ ယင်းအပေါ်အခြေခံ၍ အောက်ပါ ဖန်တာများကို ထပ်မံသတ်မှတ်နိုင်သည်-
** '''စက်ဝိုင်းပုံများ (Cycles, &lt;math&gt;Z_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;Z_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;Z_{n}C_{\bullet}=\ker(d:C_{n}\rightarrow C_{n-1})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-စက်ဝိုင်းပုံ (n-cycle) များကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''နယ်နိမိတ်များ (Boundaries, &lt;math&gt;B_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;B_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;B_{n}C_{\bullet}=\text{im}(d:C_{n+1}\rightarrow C_{n})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-နယ်နိမိတ် (n-boundary) ကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''ဟိုမိုလော်ဂျီ (Homology, &lt;math&gt;H_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;H_{n}&lt;/math&gt; သည် n ကြိမ်မြောက် ဟိုမိုလော်ဂျီ (nth homology) ကို &lt;math&gt;H_{n}C_{\bullet}:=Z_{n}C_{\bullet}/B_{n}C_{\bullet}&lt;/math&gt; အဖြစ် တွက်ချက်ပေးသည်။
*'''ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း (Dual Vector Space):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;(-)^{*}:Vect_{\mathbb{K}}^{\text{op}}\rightarrow Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt;  သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^{*}=\text{Hom}(V,\mathbb{K})&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*'''Spec (ရောင်စဉ်):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Spec}: CRing^{\text{op}}\rightarrow Top&lt;/math&gt; သည် ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ကို ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology) တပ်ဆင်ထားသော ၎င်း၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) အစု &lt;math&gt;\text{Spec}(R)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*'''ပါဝင်မှု နှင့် မေ့လျော့ ဖန်တာများ (Inclusion and Forgetful Functors):''' ဖွဲ့စည်းပုံများကို ထည့်သွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ချန်လှပ်ခြင်း  ပြုလုပ်သော အောက်ပါ အခြေခံ ဖန်တာများလည်း ရှိသည်-
** &lt;math&gt;I: Ab \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ပါဝင်မှု ဖန်တာ - inclusion functor)
** &lt;math&gt;U: Ring \rightarrow Ab&lt;/math&gt; (မြှောက်ခြင်းကို ချန်လှပ်ထားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ - forgetful functor)
** &lt;math&gt;(-)^{\times}: Ring \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ယူနစ်များ၏ အုပ်စုထုတ်ယူသော ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Ring \rightarrow Rng&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Field \rightarrow Ring&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)

=== ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ အသုံးချမှုများ (Applications of Functoriality) ===

ဖန်တာဖြစ်တည်မှု သဘောတရားသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖြေရှင်းရခက်ခဲသော ပြဿနာများကို ရိုးရှင်းသော အက္ခရာသင်္ချာ ပြဿနာများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးနိုင်သည်။ ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ '''ဘရောင်းဝါး အထိုင်မှတ် သီအိုရမ်''' (Brouwer Fixed Point Theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော အပိတ်ပြား (2-dimensional disk) &lt;math&gt;D^2&lt;/math&gt; ၏ မည်သည့် အဆက်မပြတ် [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]]မဆိုတွင် အထိုင်မှတ်တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါရှိရမည်ဟု အဆိုပါသီအိုရမ်က ဆိုသည်။ အခြေခံအုပ်စု (&lt;math&gt;\pi_1&lt;/math&gt;) ဖန်တာကို အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction) မဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို ချေပသက်သေပြခြင်းအားဖြင့် ဖန်တာများ မည်မျှစွမ်းအားကြီးကြောင်းကို ဤသီအိုရမ်က မီးမောင်းထိုးပြသည်။

== ဖန်တာကို အသုံးပြုသော တည်ဆောက်ပုံများ (Functor-based Constructions) ==

=== ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ (Comma category) ===
ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{D} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G \colon \mathsf{E} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တို့ ပေးထားသော '''ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;F \downarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;(d \in \mathsf{D}, e \in \mathsf{E}, f \colon Fd \to Ge \in \mathsf{C})&lt;/math&gt; ဟူသော သုံးခုတွဲ (triples) များ။

*&lt;math&gt;(d, e, f)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(d', e', f')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် &lt;math&gt;f' \cdot Fh = Gk \cdot f&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲများ &lt;math&gt;(h \colon d \to d', k \colon e \to e')&lt;/math&gt; 

=== အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements) ===
လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x) = x'&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ (forgetful functor) &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ ဤမေ့လျော့ဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; မှ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; ကို ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးသည်။

=== ဆန့်ကျင်ဘက်ဖန်တာ၏ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements of a contravariant functor) ===
ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C}^{\mathrm{op}} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x') = x&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင်လည်း ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းသည် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း ပုံဖော်ပေးသည်။ 

=== ပုံကြမ်း (Diagram) ===

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တစ်ခုရှိ ပုံကြမ်း (diagram) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F:J\rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် (domain) ကို ပုံကြမ်း၏ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (indexing category of the diagram) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပုံကြမ်းတစ်ခုသည် ဖန်တာတစ်ခုသာ ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီထက် ပိုမိုသေးငယ်သောအခါ ထိုဖန်တာကို ပုံကြမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) ဖြစ်ပါက ထိုပုံကြမ်းကို သေးငယ်သော ပုံကြမ်းဟု သတ်မှတ်သည်။

== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation) ==

သဘာဝကျမှု (naturality) ကို ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုဖြင့် ရှင်းပြနိုင်သည်။ အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^*&lt;/math&gt; နှင့် လည်းကောင်း ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် &lt;math&gt;V^{**}&lt;/math&gt; နှင့် လည်းကောင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ သို့သော် &lt;math&gt;V \cong V^*&lt;/math&gt; ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်အတွက် အခြေအစု (basis) တစ်ခုကို အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ရန် လိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းသည် သဘာဝမကျပေ။ ယင်းနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် &lt;math&gt;V \cong V^{**}&lt;/math&gt; ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းကို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် ဖန်တာများ (parallel functors) &lt;math&gt;F,G: C \rightrightarrows D&lt;/math&gt; တို့အတွက် '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မြား (arrow) &lt;math&gt;\alpha_c: Fc \rightarrow Gc&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ ထိုမြားများ စုစည်းမှုသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ '''အစိတ်အပိုင်းများ (components)'''  ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c'&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ စတုရန်းကို အောက်ဖော်ပြပါအတိုင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ 

            [[File:Commutative diagram.png|Commutative diagram.png]]

တစ်နည်းအားဖြင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် &lt;math&gt;\alpha_{c'} \cdot Ff = Gf \cdot \alpha_c: Fc \rightarrow Gc'&lt;/math&gt; ဟူသော ဘုံတူညီသည့် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (common composite) တစ်ခု ရှိသည်။

=== သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Natural Isomorphism) ===

'''သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစိတ်အပိုင်း &lt;math&gt;\alpha_c&lt;/math&gt; တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီဖြစ်နေသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ကို &lt;math&gt;\alpha: F \cong G&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည်။

=== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဥပမာများ ===
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်နှစ်ခုကို ဖန်တာများဖြစ်သည့် &lt;math&gt;X, Y: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်ဆိုပါစို့။ ထိုဖန်တာနှစ်ခုကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အချိုးညီ ပုံဖော်မှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-equivariant map) တစ်ခု တိကျစွာဖြစ်သည်။
*'''ဂဏန်းသင်္ချာအား ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (Categorification of arithmetic): သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် အခြေခံ ဂဏန်းသင်္ချာကို ရှင်းပြနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;a^{b+c} = a^b \times a^c&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော ရင်းနှီးပြီးသား ဂဏန်းသင်္ချာ နိယာမများသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် အစုများကြားရှိ &lt;math&gt;A^{B+C} \cong A^B \times A^C&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အခြေခံသင်္ချာအတွက် မည်သို့ အုတ်မြစ်ချပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။
*'''ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟို''' (Center of a category): မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို ၎င်း၏ ထပ်တူရဖန်တာမှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော သဘာဝအန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး (&lt;math&gt;1_C \Rightarrow 1_C&lt;/math&gt;) ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုသည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟိုဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းသည် အုပ်စု သို့မဟုတ် ကွင်းများ၏ ဗဟို (center of a group or ring) ဟူသော အက္ခရာသင်္ချာ အယူအဆကို ယေဘုယျပြုထားခြင်းဖြစ်သည်။
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဖန်တာများအားလုံး ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုကို '''ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီ''' (functor category) အဖြစ် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;D^C&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;[C, D]&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဤကတ်တဂိုရီတွင် ဖန်တာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

=== ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism of Categories) ===

သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ်နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော်လည်း သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်ပေ။ 

ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများ (large categories) နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့်  ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်နေလောက်အောင် ကြီးမားနေခြင်းမျိုး မဖြစ်သင့်သဖြင့် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထုများသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤနည်းအားဖြင့်  ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်မှုမှ ချန်လှပ်ထားခံရသည်။

ပါဝင်မှု ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Cat} \hookrightarrow \text{CAT}&lt;/math&gt; တစ်ခု တစ်ဖက်တွင် ရှိသော်လည်း အခြားတစ်ဖက်သို့ ပြန်သွားသည့် ဖန်တာ မရှိပါ။

&lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; တွင်  '''ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism of categories)''' သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန် ဖန်တာ (inverse functors) အတွဲ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းများဖြစ်သော &lt;math&gt;GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;FG&lt;/math&gt; တို့သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာများ နှင့် အသီးသီး ညီမျှရမည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများနှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများကြား ဘိုင်ဂျက်ချင်း (bijection) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ချင်း ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

=== ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု (Equivalence of Categories) ===

လက်တွေ့တွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခု အတိအကျ တူညီသည် (အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်သည်) ဟု ဆိုရန်မှာ အလွန်ခက်ခဲတင်းကျပ်လွန်းသော သတ်မှတ်ချက်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီတွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု''' (equivalence of categories) ဟူသော သဘောတရားကို ပိုမိုအသုံးပြုကြသည်။

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် ထပ်တူညီမှု ရှိသည်ဆိုသည်မှာ ဖန်တာများဖြစ်သော &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့အပြင် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;\eta: 1_C \cong GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\epsilon: FG \cong 1_D&lt;/math&gt; တို့ တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ကဲ့သို့ &lt;math&gt;GF = 1_C&lt;/math&gt; ဟု တိကျစွာ ညီမျှရန် မလိုအပ်ဘဲ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ညီမျှနေခြင်းက လုံလောက်ပါသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို ထပ်တူညီမှု (equivalence) တစ်ခုဟု ခေါ်ဆိုပြီး ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကို ထပ်တူညီသော ကတ်တဂိုရီများ (equivalent categories) ဟု သတ်မှတ်ကာ &lt;math&gt;C \simeq D&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

ဖန်တာတစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီများကို ထပ်တူညီစေခြင်း ရှိ မရှိကို အောက်ပါ သီအိုရမ်ဖြင့် အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) လည်းဖြစ်၍ အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (essentially surjective functor on objects) လည်းဖြစ်ပါက ၎င်းဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အလားတူပင် ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသော မည်သည့် ဖန်တာမဆိုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိပြီး အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ရမည်။ ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆိုအရ ဤအချက်နှစ်ခုသည် အပြန်အလှန် မှန်ကန်သည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများသည် အချင်းချင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် မဖြစ်ပါက ထိုအရာဝတ္ထုများသာ ပါဝင်သော ပြည့်ဝသည့် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) ကို မူလကတ်တဂိုရီ၏ '''အရိုးစု''' (skeleton) ဟု ခေါ်သည်။ အရိုးစု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုနှစ်ခု အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်နေပါက ၎င်းတို့သည် အတိအကျ တူညီသော အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ရမည်။ အရေးပါသော သီအိုရမ်တစ်ခုမှာ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီမဆိုသည် ၎င်း၏ အရိုးစုနှင့် အမြဲတမ်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) ဟူသောအချက် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများအားလုံး ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;FinSet&lt;/math&gt; သည် ၎င်း၏ အရိုးစုဖြစ်သော &lt;math&gt;\{1, 2, \dots, n\}&lt;/math&gt; ပုံစံရှိ အစုများသာ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီနှင့် ထပ်တူညီသည်။

== ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာများ (Representable Functors) ==
သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ၎င်းပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အခြားအရာဝတ္ထုများနှင့် ဆက်သွယ်မှုများကို လေ့လာခြင်းဖြင့် အကောင်းဆုံး နားလည်နိုင်သည်။ ဤသို့သော ဆက်သွယ်မှုများကို ဖန်တာများ အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ဖော်ပြနိုင်သည်။

=== အစနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိများ (Universal properties of Initial and Terminal objects) ===
အစ အရာဝတ္ထုနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုတို့၏ သဘောတရားကို ဟွမ်း ဖန်တာများ (hom functors) အသုံးပြု၍ ပိုမိုတိကျစွာ သတ်မှတ်နိုင်သည်။
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် '''အစ အရာဝတ္ထု''' (initial object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ လားရာတူ ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c,-): C \rightarrow Set&lt;/math&gt; သည် ကိန်းသေ ဖန်တာ (constant functor) နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် (naturally isomorphic) ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤကိန်းသေ ဖန်တာသည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု''' (terminal object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-,c): C^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ကိန်းသေ ဖန်တာနှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။

=== အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်===

&lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category) &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Set&lt;/math&gt; သို့သွားသော လားရာတူ သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။
*ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; အတွက် '''ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်''' (representation) ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; နှင့် သတ်မှတ်ထားသော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (natural isomorphism) တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ပါဝင်ခြင်းဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် လားရာတူ ဖန်တာဖြစ်ပါက ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်သည်  &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;\alpha: C(c,-) \cong F&lt;/math&gt; ဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာဖြစ်ပါက သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;\alpha: C(-,c) \cong F&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ဆိုပြီး ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို '''ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ''' (representable functor) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

လားရာတူ ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; မှနေ၍ အခြားအရာဝတ္ထုများဆီသို့ သွားသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အပြင်သို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ ပုံဖော်ခြင်း (mapping out universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် အခြားအရာဝတ္ထုများမှနေ၍ &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဆီသို့ လာသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အတွင်းသို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ  ပုံဖော်ခြင်း (mapping in universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။

=== ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ ဥပမာများ (Examples of Representable Functors) ===

*'''သဘာဝကိန်းများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ''' (Universal property of the natural numbers) တွင်အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism) &lt;math&gt;f: X \rightarrow X&lt;/math&gt; နှင့် ထူးခြားသော အစုဝင် &lt;math&gt;x_0&lt;/math&gt; တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ကို '''တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ်''' (discrete dynamical system) ဟု ခေါ်သည်။  သဘာဝကိန်းများ (natural numbers) &lt;math&gt;\mathbb{N}&lt;/math&gt;၊ နောက်ဆက်တွဲ ဖန်ရှင် (successor function) &lt;math&gt;s: \mathbb{N} \rightarrow \mathbb{N}&lt;/math&gt; နှင့် အစုဝင် &lt;math&gt;0 \in \mathbb{N}&lt;/math&gt; တို့သည် စကြဝဠာ တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ် အဖြစ် တည်ရှိကြသည်။ ၎င်းအချက်မှာ &lt;math&gt;r(0) = x_0&lt;/math&gt; နှင့် ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;r \circ s = f \circ r&lt;/math&gt; ဟူသည့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပြည့်စုံစေမည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဖန်ရှင် &lt;math&gt;r: \mathbb{N} \rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခု အမြဲတမ်း တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
*'''ထပ်တူရ ဖန်တာ''' (Identity functor) တွင် &lt;math&gt;I_{Set}: Set \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) &lt;math&gt;&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အစု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;\text{Set}(*, X) \cong X&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည် ။ ယင်းက အစုဝင် &lt;math&gt;x \in X&lt;/math&gt; များနှင့် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုမှ အစုဝင်ကို &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင် &lt;math&gt;x: * \rightarrow X&lt;/math&gt; များကြားရှိ ဘိုင်ဂျက်တစ် ကိုက်ညီမှု (bijective correspondence) ကို သတ်မှတ်ပေးသည် ။
*'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' (Forgetful functor) တွင်  &lt;math&gt;U: Group \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို အုပ်စု &lt;math&gt;\mathbb{Z}&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Group(\mathbb{Z},G) \cong UG&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည် ။ ထိုအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် အစုဝင် &lt;math&gt;g \in UG&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ကိန်းပြည့် &lt;math&gt;1&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) &lt;math&gt;g: \mathbb{Z} \rightarrow G&lt;/math&gt; ကို ဆက်စပ်ပေးသည် ။
*'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' &lt;math&gt;U: Ring \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;\mathbb{Z}[x]&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ ၎င်းကွင်းသည် ကိန်းရှင်တစ်ခုနှင့် ကိန်းပြည့် မြှောက်ဖော်ကိန်း (integer coefficient) များ ပါဝင်သော ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း (polynomial ring) ဖြစ်သည် ။ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (unital ring homomorphism) &lt;math&gt;\phi: \mathbb{Z}[x] \rightarrow R&lt;/math&gt; တစ်ခုကို &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; ၏ ပုံရိပ်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်အောင် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။
*'''ဆန့်ကျင်ဘက် ပါဝါအစု ဖန်တာ''' (Contravariant power set functor) တွင်   &lt;math&gt;P: Set^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို အစုဝင်နှစ်ခုပါဝင်သော အစု &lt;math&gt;\Omega = \{\top, \bot\}&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Set(A,\Omega) \cong PA&lt;/math&gt; သည် အစုပိုင်း (subset) &lt;math&gt;A^{\prime} \subset A&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ၎င်း၏ ခွဲခြားခြင်း ဖန်ရှင် (classifying function) &lt;math&gt;\chi_{A^{\prime}}: A \rightarrow \Omega&lt;/math&gt; ဖြင့် သတ်မှတ်ပေးသည် ။ ဤဖန်ရှင်သည် &lt;math&gt;A^{\prime}&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များကိုသာ &lt;math&gt;\top&lt;/math&gt; ဆီသို့ တိကျစွာ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*ရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ အဖွင့်စုများ (open subsets) ပါဝင်သော အစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည့် ဖန်တာ &lt;math&gt;O: Top^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို ချဲ့ပင်းစကီး ရပ်ဝန်း (Sierpinski space) &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ ချဲ့ပင်းစကီး ရပ်ဝန်း ဆိုသည်မှာ အပိတ်မှတ်တစ်ခုနှင့် အဖွင့်မှတ်တစ်ခု ပါဝင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း (topological space) ဖြစ်သည် ။ သဘာဝ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (natural bijection) &lt;math&gt;Top(X,S) \cong O(X)&lt;/math&gt; သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် (continuous function) &lt;math&gt;f: X \rightarrow S&lt;/math&gt; တစ်ခုကို အဖွင့်မှတ်၏ မူလပုံရိပ် (preimage) နှင့် ဆက်စပ်ပေးသည် ။


==အညွှန်း==
{{reflist}}

==ကိုးကား==
*{{citation
|last = Riehl
|first = Emily
|title = Category Theory in Context
|date = 2016 
|publisher = Dover
|url = https://books.google.com/books?id=6B9MDgAAQBAJ
|isbn = 9780486809038
}}
* {{citation
| last1 = Eilenberg
| first1 = S.
| last2 = Mac Lane
| first2 = S.
| title = General theory of natural equivalences
| journal = Transactions of the American Mathematical Society
| volume = 58
| pages = 231–294
| year = 1945
}}
* {{citation
| last1 = Cartan
| first1 = H.
| last2 = Eilenberg
| first2 = S.
| title = Homological Algebra
| publisher = Princeton University Press
| place = Princeton
| year = 1956
}}
* {{Citation
| last = Spivak
| first = David
| title = 18.S996 Category Theory for Scientists, Spring 2013
| date = 2013
| work = MIT OpenCourseWare
| access-date = February 2, 2015
| url = http://ocw.mit.edu/courses/mathematics/18-s996-category-theory-for-scientists-spring-2013/#
}}
{{refend}}
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သင်္ချာ]]


{{သင်္ချာ-stub}}</text>
      <sha1>mjwlps9tlmvgzphd8m685cnqqz2mctd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1027018</id>
      <parentid>1027008</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T09:18:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <origin>1027018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118175" sha1="piuq21esvipshwfw9yo8ydom9ya38si" xml:space="preserve">[[File:Trasformazione_naturale_kf.png|right|thumb|250px|အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သို့သွားသော '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation)''' &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt; ၏ သဘာဝကျမှု အခြေအနေကို ဖော်ပြထားသော '''ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း (commutative diagram)''']]

'''ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ''' (category theory) သည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခြုံငုံလေ့လာသည့် ယေဘုယျ သင်္ချာသီအိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်။

ဤသီအိုရီသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများစွာကို မြားပုံကြမ်းများ (diagrams of arrows) အမျိုးမျိုး အသုံးပြု၍ ဖော်ပြနိုင်သည်ဟူသော အယူအဆအပေါ် အခြေခံသည်။ ဤသို့ အလွန်ယေဘုယျကျသော အခြေအနေတွင် လေ့လာခြင်းကြောင့် သင်္ချာပညာရပ်ရှိ ဘုံတူသော တည်ဆောက်ပုံများနှင့် ပုံစံများကို ပိုမိုနားလည်သဘောပေါက်စေသည်။ သို့ကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများအကြားရှိ ဆင်တူသော သဘောတရားများကို စုစည်းလေ့လာနိုင်စေသည်။ အစောပိုင်း ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အုပ်စု ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology)၊ လီအက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (Lie algebra cohomology) နှင့် ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (associative algebra cohomology) တို့အား သင့်လျော်သော [[မော်ဂျူး]] ကတ်တဂိုရီ (suitable module category) တစ်ခုတွင်  ဆင်းသက်ဖန်တာများ (derived functors) အဖြစ် ပြန်လည်ပုံဖော်ခဲ့နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Cartan|Eilenberg|1956}}

[[File:Saunders MacLane.jpg|right|thumb|250px|'''ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း''' (Saunders Mac Lane) သည် အမေရိကန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့်အတူ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ (category theory) ကို ပူးတွဲတည်ဆောက်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ သူသည် ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှု သီအိုရမ်များ (coherence theorems) နှင့်ပတ်သက်သော လုပ်ဆောင်ချက်များကြောင့် အထူးထင်ရှားသည်။]]
[[File:Samuel Eilenberg MFO.jpeg|right|thumb|250px|'''ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ်''' (Samuel Eilenberg) သည် ပိုလန်ဖွား အမေရိကန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူ၏ အဓိကလုပ်ဆောင်ချက်များသည် အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (algebraic topology) နယ်ပယ်တွင် ဖြစ်သည်။ သူသည် နော်မန် စတင်းရော့ဒ် (Norman Steenrod) နှင့်အတူ ဟိုမိုလော်ဂျီ သီအိုရီ (homology theory) အား နဂိုမှန်အဆိုများဖြင့် တည်ဆောက်ခြင်းကို လည်းကောင်း ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) နှင့်အတူ ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာ (homological algebra) ကို လည်းကောင်း ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။]]


ကတ်တဂိုရီများကို ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့် ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) တို့၏ စာတမ်းတစ်ခု၌ စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ {{sfn|Eilenberg|Mac Lane|1945}}  အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ ထိုခေတ်အခါက နယ်ပယ်အသီးသီးနှင့် အထူးသဖြင့် [[အက္ခရာသင်္ချာသုံးတိုပေါ်လော်ဂျီ|အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (algebraic topology) ရှိ စာတမ်းများစွာတွင် အလွတ်သဘော အသုံးပြုနေကြသော &quot;သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း&quot; (natural transformation) ဟူသည့် သဘောတရားကို ပုံစံတကျ သတ်မှတ်ပေးရန်ဖြစ်သည်။ မက်လိန်း၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော &lt;math&gt;Ext(\mathbb{Z}[\frac{1}{p}]/\mathbb{Z},\mathbb{Z})\cong\mathbb{Z}_{p}&lt;/math&gt; သည် တိကျသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းတစ်ခု (topological space) ၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ (homology) နှင့် ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အိုင်လန်ဘာ့ဂ်က သတိပြုမိရာမှ ဤသီအိုရီ စတင်မွေးဖွားလာခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရပ်ဝန်းမှာ [[P-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း|&lt;math&gt;p&lt;/math&gt;-အခြေခံကိန်း]] ဆော်လီနွိုက် (p-adic solenoid) ၏ &lt;math&gt;3&lt;/math&gt;-စက်လုံးမျက်နှာပြင် (3-sphere) ဖြည့်စွက်စု (complement) ဖြစ်သည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများကို ဆက်စပ်ပေးသော စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ် (universal coefficient theorem) ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိစေခဲ့သည်။ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (direct or inverse limits) မှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်ထားသော ရပ်ဝန်းများဆီသို့ ဤသီအိုရမ်ကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ရန်အတွက် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် နှင့် မက်လိန်း တို့သည် စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်၏ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (exact sequence) ရှိ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (homomorphism) များ မှာ &quot;သဘာဝကျကြောင်း&quot; (natural) သက်သေပြရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သဘာဝကျခြင်း ဆိုသည်မှာ အလိုရှိသလို (arbitrary) ရွေးချယ်မှုများ မပါဝင်ဘဲ သတ်မှတ်ထားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခေါ်ဆိုသည့် အရပ်သုံးစကားတစ်ရပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) နှင့် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် (double dual) တို့ကြားရှိ ပုံမှန်အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (canonical isomorphism) သည် မည်သည့် အခြေအစု (basis) ကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရလဒ်များကို ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနိုင်ရန်အတွက် ဤပင်ကိုယ်သိစိတ် (intuition) ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည် (formalise) ။ ကိုဩဒိနိတ် ကင်းစင်သော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) များကို ဦးစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည် ။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်(source) နှင့် ပစ်မှတ် (target) တို့ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်ရန် ဖန်တာ (functor) များ ကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖန်တာများ အလုပ်လုပ်ဆောင်မည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို သတ်မှတ်ပေးနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီများ ကို နောက်ဆုံးတွင် တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။

နောက်ပိုင်းတွင် ဤသီအိုရီသည် သူ့သဘောသူဆောင်၍ တစတစ ကျယ်ပြန့်လာရာ ယခုအခါတွင် မျက်မှောက်ခေတ် သင်္ချာနှင့် [[သဘောတရားရေးရာ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]တို့တွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အဓိကကျသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာပြီး၊ ၎င်းကို သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒတွင်လည်း အသုံးပြုလာကြသည်။ သိပ္ပံဘာသာရပ် အသီးသီးရှိ တည်ဆောက်ပုံအမျိုးမျိုး၏ ဘုံတူညီမှုများကို ဖော်ပြသည့် ဘာသာစကားအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၎င်း ဘုံတည်ဆောက်မှုများကို ပုံစံတကျ (formal) ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုလာကြသည်။{{sfn|Spivak|2013}}

'''ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ (Higher categories)''' ၏ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည့် '''2-ကတ်တဂိုရီ (2-category)''' အကြောင်းကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|2-ကတ်တဂိုရီ]] တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။

==အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်==
'''ကတ်တဂိုရီ (category)''' တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။

* '''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;X, Y, Z, \dots&lt;/math&gt; စသည့် အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတစ်ခု။

* '''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;f, g, h, \dots&lt;/math&gt; စသည့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုတစ်ခု။

မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''အရင်းအမြစ် (domain)''' နှင့် '''ပစ်မှတ် (codomain)''' အရာဝတ္ထုများ သတ်သတ်မှတ်မှတ်ပါရှိသည်။ သင်္ကေတအရ &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; တွင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် အရင်းအမြစ် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် ပစ်မှတ် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့၏ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် ကိုယ်စားပြုသည်။ 

အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းတွင်  '''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) '''&lt;math&gt;1_{X}:X\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ အသီးသီး သတ်သတ်မှတ်မှတ်ရှိသည်။

&lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်တို့ ထပ်တူညီပြီး ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ဟုခေါ်သော '''ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (composite morphism)''' တစ်ခု ရှိသည်။

ထို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီပြီး ၎င်း၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် တူညီသည်။

(မှတ်ချက်။ ဤတွင် &quot;domain&quot; နှင့် &quot;codomain&quot; တို့ကို ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ &quot;အရင်းအမြစ်စု&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်စု&quot; အစား &quot;စု&quot; (set) နောက်ဆက်တွဲကို ချန်၍ &quot;အရင်းအမြစ်&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်&quot; ဟုသာ အသုံးပြုထားသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီရှိ အရာဝတ္ထု (object) များသည် အစုများသာ ဖြစ်ရန်မလိုအပ်ဘဲ အခြားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ &quot;စု&quot; ဟု ထည့်သွင်းခေါ်ဆိုခြင်းသည် အစုသီအိုရီ (set theory) ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို သွယ်ဝိုက်သက်ရောက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ချန်လှပ်အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။)

=== နဂိုမှန်အဆိုများ (Axioms) ===
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

* မည်သည့် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;1_{Y}f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;f1_{X}&lt;/math&gt; တို့ နှစ်ခုလုံးသည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် ညီမျှသည်။
* ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခု &lt;math&gt;f, g, h&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သည့် &lt;math&gt;h(gf)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;(hg)f&lt;/math&gt; တို့သည် တူညီပြီး ၎င်းတို့ကို &lt;math&gt;hgf&lt;/math&gt; ဟု တူတူသတ်မှတ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းနိယာမသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unital)''' တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ကွီဗာ''' (quiver) ခေါ် လားရာပြဂရပ် (directed graph) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည် ။ ၎င်းတွင် မျဉ်းပြိုင်မြားများ (parallel arrows) နှင့် ကွင်းပိတ်များ (loops) ပါဝင်နိုင်သည် ။ 

== ကတ်တဂိုရီ ဥပမာများ ==

*'''Quiver''': ကွီဗာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော ကွီဗာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

* '''Set''': အစုများ (sets) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များ (functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်  သတ်မှတ်သည်။

*'''Top''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Man''': ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများကို (smooth manifolds) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Meas''': အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်းများကို (measurable spaces) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များကို (measurable functions) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Poset''': တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကို (partially-ordered sets) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;\textbf{hTop}&lt;/math&gt;''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် ဟွမ်း-အစုများ (Hom sets) အဖြစ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y) = [X, Y]&lt;/math&gt; သတ်မှတ်သည်။ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစား (homotopy class) များအားလုံး ပါဝင်သည့် မိသားစုကို &lt;math&gt;[X, Y]&lt;/math&gt; ဖြင့် ဖော်ပြသည်။

*'''&lt;math&gt;Set_{*}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Top_{*}&lt;/math&gt;''':  အခြေခံအမှတ် (basepoint) သတ်မှတ်ထားသော အစုများ သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ကို မပြောင်းလဲစေသော (အဆက်မပြတ်) ဖန်ရှင်များ (basepoint-preserving (continuous) functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Group''': အုပ်စုများ (groups) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်သတ်မှတ်သည်။

*'''Ring''': ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော ကွင်းများ (associative and unital rings) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (ring homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''&lt;math&gt;Mod_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် ဘယ် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-[[မော်ဂျူး]]များကို (left R-modules) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Ch_{R}&lt;/math&gt;''': &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးများ၏ ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (chain complexes) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချိတ်တန်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt; သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; မှ တန်ဖိုးများပါရှိသော &lt;math&gt;m \times n&lt;/math&gt; ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ထပ်တူရကိန်းအုံများသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။

*'''BG''' (ကတ်တဂိုရီဖြစ် အုပ်စု): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် ယေဘုယျအားဖြင့် မိုနွိုက် (monoid) တစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;BG&lt;/math&gt; ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစုဝင်များ မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်သည်။

*'''Graph''': ရိုးရှင်းသော ဂရပ်များကို (simple graphs) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဂရပ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီ''' (Discrete category): အစုတစ်ခုကို ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ၎င်းတွင် အစုဝင်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သည် ။ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော ကတ်တဂိုရီကို တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီဟု ခေါ်သည် ။

== မော်ဖစ်ဇင် အမျိုးအစားများ (Types of Morphisms) ==
*'''မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ (parallel morphisms) &lt;math&gt;h,k: w\rightrightarrows x&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;fh=fk&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;h,k: y\rightrightarrows z&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;hf=kf&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အပီမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;gf=1_X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;fg=1_Y&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g: Y\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို '''အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ (isomorphic objects)''' ဟု သတ်မှတ်ပြီး သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;X \cong Y&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

*'''အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (Endomorphism):''' အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တူညီသော မော်ဖစ်ဇင်ကို အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (Automorphism):''' အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်သော အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပိုင်း နှင့် ရုပ်သိမ်းခြင်း (Section and Retraction):''' &lt;math&gt;   x\overset{s}{\longrightarrow} y \overset{r}{\longrightarrow} x&lt;/math&gt;  တို့သည် မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;rs=1_{x}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို '''အပိုင်း (section)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို '''ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ၏ ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း အပီမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်များ (one-sided inverses) ရှိနေခြင်းကို အသိအမှတ်ပြုသောအားဖြင့် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (split monomorphism) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

Set ကတ်တဂိုရီအတွင်း၌ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (injective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့အတူပင် Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (surjective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့ကြောင့် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များ နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များကို အင်ဂျက်တစ်နှင့် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင် သဘောတရားများ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအဖြစ် ရှုမြင်သင့်သည်။ လက်တွေ့တွင် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထုများ၌ အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကြားရှိ အင်ဂျက်တစ် သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည့် မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော ကတ်တဂိုရီများ၌ပင်လျှင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားများသည် ပိုမို၍ ယေဘုယျကျနိုင်သည်။ အခြေခံဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်သော မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) ရှိသည်။ ထို့အတူ ၎င်း၏ အခြေခံဖန်ရှင်သည် ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်သော အပီမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ လည်း ရှိသည်။

'''ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို''' (axiom of choice) ကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းများဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ ''Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် အပီမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဖြစ်သည်'' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

=== မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဒွန်တွဲမှု (Properties and Duality) ===
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် အပီမော်ဖစ်ဇင်  ဖြစ်လျှင်နှင့်မှသာလျှင်(if and only if)  ၎င်းသည် ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; တွင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (by duality) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် အပီမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; အား မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်စေသော မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် monic) ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် epic) ဖြစ်သည်။
*မည်သည့်ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည်လည်း  ကတ်တဂိုရီပိုင်း တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။
*ဖီးလ်ဒ် (Field) ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ 
*ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများ (unital rings) ၏ ကတ်တဂိုရီဖြစ်သော Ring တွင် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) &lt;math&gt;i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{Q}&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ရော အပီမော်ဖစ်ဇင်ပါ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) မဟုတ်ပေ။

=== အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှုများ (Isomorphism Equivalences) ===

အောက်ဖော်ပြပါ အဆိုများသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီသည် (equivalent)

*(i) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။
*(ii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (postcomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) &lt;math&gt;f_{*}:C(c,x)\rightarrow C(c,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။
*(iii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (precomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း &lt;math&gt;f^{*}:C(y,c)\rightarrow C(x,c)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။

ဤအခြေအနေတွင် &quot;ဘိုင်ဂျက်ရှင်း&quot; နှင့် &quot;အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရများသည် သင်္ချာသဘောတရားအရ အဓိပ္ပာယ်တူညီကြသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများပင် ဖြစ်သည်။  &lt;math&gt;C(c,x)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C(c,y)&lt;/math&gt; တို့သည် ဟွမ်း-အစုများ (hom-sets) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အရာဝတ္ထုနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သည့် အစုများဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f_{*}&lt;/math&gt; သည် အစုတစ်ခုမှ အခြားအစုတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။

== အခြေခံ ကတ်တဂိုရီ တည်ဆောက်ပုံများ (Basic Category Constructions) ==

=== သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Small Category) နှင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Locally Small Category) ===

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ မော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစု (set) တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ 

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;x, y&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ၎င်းတို့ကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category)''' ဟု ခေါ်သည်။

ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;C(X, Y)&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y)&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ ဤစုစည်းမှုကို '''ဟွမ်း-အစု''' (hom-set) ဟု ခေါ်ဆိုသည် ။ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အလွန်အသုံးဝင်သောကြောင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မသေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအတွက်မဆို ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည် ။

=== ဂရုပွိုက် (Groupoid) ===

'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု (group) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''အခြေခံ ဂရုပွိုက် (fundamental groupoid)''' &lt;math&gt; \Pi_{1}X&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ၏ အမှတ်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အစွန်းမှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော လမ်းကြောင်းများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစားများ (endpoint-preserving homotopy classes of paths)''' ဖြစ်သည်။

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက် (maximal groupoid)''' တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများအားလုံး ပါဝင်ပြီး အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည့် မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) နှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin_{iso}&lt;/math&gt; သည် အဆုံးရှိအစုများနှင့် ဖန်ရှင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin&lt;/math&gt; ၏ '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက်ပိုင်း (maximal subgroupoid)''' ဖြစ်သည်။ ဤဂရုပွိုက်ကို သဘာဝကိန်းများ၏ '''ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း (categorification)''' တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။

=== ကတ်တဂိုရီပိုင်း (Subcategory) ===

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တစ်ခုကို  &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of morphisms) တို့ကို ကန့်သတ်ယူဆောင်၍ သတ်မှတ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းသည် အောက်ဖော်ပြပါ အချက်အလက်များကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-
* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု၏ ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

=== ကတ်တဂိုရီ မြှောက်လဒ် (Product Category) ===

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်းတို့၏ '''မြှောက်လဒ် ကတ်တဂိုရီ (product category)''' &lt;math&gt;C \times D&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ 
*၎င်း၏ အရာဝတ္ထုများသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) &lt;math&gt;(c, d)&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ကာ &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်များသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ &lt;math&gt;(f, g): (c, d) \rightarrow (c^{\prime}, d^{\prime})&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g: d \rightarrow d^{\prime} \in D&lt;/math&gt; တို့ဖြစ်ကြသည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များကို ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) အသီးသီး သတ်မှတ်သည်။

=== ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (Opposite Category) ===

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (opposite category)''' &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*'''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; တွင်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအတိုင်း တူညီစွာ ပါဝင်သည်။

*'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်
 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y \in \text{C}^{\text{op}} \Leftrightarrow f: Y \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ကျန်ရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်-

*&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}&lt;/math&gt; သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}:X\rightarrow X&lt;/math&gt;  ဖြစ်သည်။

*'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition)''' ကို သတ်မှတ်ရာတွင် &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ &lt;math&gt;g, f&lt;/math&gt; တွဲ ပေါင်းစပ်နိုင်မှသာ &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f^{\text{op}}, g^{\text{op}}&lt;/math&gt; ကို ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီမှသာ ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။  ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို &lt;math&gt;g^{\text{op}} f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသည်။

 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y, g^{\text{op}}: Y \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}} \quad \rightsquigarrow \quad g^{\text{op}}f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}: X \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\qquad \qquad \qquad \Updownarrow \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \Updownarrow&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;g: Z \rightarrow Y, f: Y \rightarrow X \in \text{C} \qquad \quad \rightsquigarrow \qquad \quad fg: Z \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း ရေးသားခဲ့ဖူးသည်မှာ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွက် မည်သည့် နဂိုမှန်အဆို၏ ဒွန်တွဲမှု (duality) မဆိုသည်လည်း နဂိုမှန်အဆိုတစ်ခု ဖြစ်သည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုနှင့်ပတ်သက်သော မည်သည့်အဆိုကိုမဆို ၎င်းကတ်တဂိုရီ၏ နဂိုမှန်အဆိုများမှ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါက ၎င်း၏ ဒွန်တွဲအဆိုကိုလည်း ကောက်ချက်ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

=== အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (Slice Categories) ===

အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (slice categories) ကို &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: c \rightarrow y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;g = hf&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: y \rightarrow c&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;f = gh&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

&lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှနေ၍ &lt;math&gt;C/c := (c/(C^{op}))^{op}&lt;/math&gt; ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; သည်လည်း ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။

== ဖန်တာ (Functor) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ကြားရှိ ဖန်တာ (functor) &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc \rightarrow Fc^{\prime} \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ပစ်မှတ်အပေါ်  အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

==== နဂိုမှန်အဆိုများ ====

အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို (functoriality axioms) နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Fg \cdot Ff = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

မှတ်ချက်။  ဤသတ်မှတ်ချက်ပါ ဖန်တာသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ လားရာကို မပြောင်းလဲစေသောကြောင့် ၎င်းကို '''လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor)''' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။

*'''ဖန်တာများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ထိန်းသိမ်းထားသည်''' (Functors preserve isomorphisms)။ ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မည်သည့် ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; မဆိုအတွက် ၎င်း၏ပုံရိပ် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်း၌ ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Fg&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖန်တာအားလုံး၏ အလွန်အရေးပါသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုဖြစ်သည်။

=== ဖန်တာ အမျိုးအစားများ ===
*'''သစ္စာရှိဖန်တာ (Faithful functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည်  [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို သစ္စာရှိဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ပြည့်ဝဖန်တာ (Full functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို ပြည့်ဝဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (Essentially surjective functor on objects):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{D}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;d \in \mathsf{D}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Fc&lt;/math&gt; တို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်စေမည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုဖန်တာကို အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော သစ္စာရှိဖန်တာတစ်ခုကို ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အရင်းအမြစ် ကတ်တဂိုရီအား ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ၏ ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။
*'''အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း (Full embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) ကို အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်း၏အရင်းအမြစ်သည် ပစ်မှတ်၏ ပြည့်ဝသော ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းသည်။

=== ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (Contravariant Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C^{\text{op}} \rightarrow D&lt;/math&gt; သာဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc^{\prime} \rightarrow Fc \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် သို့မဟုတ် အရင်းအမြစ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

==== နဂိုမှန်အဆိုများ ====
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Ff \cdot Fg = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

=== ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Represented Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်ပါက မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုထားသော ဖန်တာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ အတွဲကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်-

 &lt;math&gt;C(c, -): C \rightarrow Set&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;C(-, c): C^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt;

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(c, x)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (postcomposition function) &lt;math&gt;f_{*}: C(c, x) \rightarrow C(c, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (precomposition function) &lt;math&gt;f^{*}: C(y, c) \rightarrow C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

=== နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Two-sided Represented Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီဖြစ်ပါက '''နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (two-sided represented functor)''' &lt;math&gt;C(-, -): C^{op} \times C \rightarrow Set&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိသည်။

*အရာဝတ္ထုစုံတွဲ &lt;math&gt;(x, y)&lt;/math&gt; ကို ဟွမ်း-အစု (hom-set) &lt;math&gt;C(x, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f: w \rightarrow x&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;h: y \rightarrow z&lt;/math&gt; တို့ကို အောက်ပါ ဖန်ရှင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်-

 &lt;math&gt;C(x, y) \xrightarrow{h \cdot - \cdot f} C(w, z)&lt;/math&gt;
 &lt;math&gt;g \mapsto hgf&lt;/math&gt;

၎င်းသည် &lt;math&gt;g: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို ယူ၍ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  နှင့် &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  တို့ကို ပြုလုပ်ကာ &lt;math&gt;hgf: w \rightarrow z&lt;/math&gt; ကို ရရှိစေသည်။ ဤသတ်မှတ်ပေးမှုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ တို့ပြည့်စုံ၍  '''နှစ်ထပ်ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (bifunctorial)''' ဖြစ်သည်။

=== ဖန်တာ ဥပမာများ ===

*'''အခြေခံအုပ်စု (Fundamental Group):''' အခြေခံအုပ်စုကို ဖန်တာ &lt;math&gt;\pi_{1}: Top_* \rightarrow Group&lt;/math&gt; တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ပါသော ရပ်ဝန်းများကြားရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် &lt;math&gt;f:(X,x)\rightarrow(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{*}:\pi_{1}(X,x)\rightarrow \pi_{1}(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဖန်တာ &lt;math&gt;X: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အပေါ် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်ကို တိကျစွာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;C = Set&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အစု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-set) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;C = Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-representation) ဟုခေါ်သည်။
*'''ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (Chain Complexes):''' ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f_{\bullet}:C_{\bullet}\rightarrow C_{\bullet}^{\prime}&lt;/math&gt; တွင် မည်သည့် &lt;math&gt;n\in\mathbb{Z}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;df_{n}=f_{n-1}d&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{n}:C_{n}\rightarrow C_{n}^{\prime}&lt;/math&gt; များ စုစည်းပါဝင်သည်။ ယင်းအပေါ်အခြေခံ၍ အောက်ပါ ဖန်တာများကို ထပ်မံသတ်မှတ်နိုင်သည်-
** '''စက်ဝိုင်းပုံများ (Cycles, &lt;math&gt;Z_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;Z_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;Z_{n}C_{\bullet}=\ker(d:C_{n}\rightarrow C_{n-1})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-စက်ဝိုင်းပုံ (n-cycle) များကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''နယ်နိမိတ်များ (Boundaries, &lt;math&gt;B_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;B_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;B_{n}C_{\bullet}=\text{im}(d:C_{n+1}\rightarrow C_{n})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-နယ်နိမိတ် (n-boundary) ကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''ဟိုမိုလော်ဂျီ (Homology, &lt;math&gt;H_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;H_{n}&lt;/math&gt; သည် n ကြိမ်မြောက် ဟိုမိုလော်ဂျီ (nth homology) ကို &lt;math&gt;H_{n}C_{\bullet}:=Z_{n}C_{\bullet}/B_{n}C_{\bullet}&lt;/math&gt; အဖြစ် တွက်ချက်ပေးသည်။
*'''ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း (Dual Vector Space):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;(-)^{*}:Vect_{\mathbb{K}}^{\text{op}}\rightarrow Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt;  သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^{*}=\text{Hom}(V,\mathbb{K})&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*'''Spec (ရောင်စဉ်):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Spec}: CRing^{\text{op}}\rightarrow Top&lt;/math&gt; သည် ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ကို ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology) တပ်ဆင်ထားသော ၎င်း၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) အစု &lt;math&gt;\text{Spec}(R)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*'''ပါဝင်မှု နှင့် မေ့လျော့ ဖန်တာများ (Inclusion and Forgetful Functors):''' ဖွဲ့စည်းပုံများကို ထည့်သွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ချန်လှပ်ခြင်း  ပြုလုပ်သော အောက်ပါ အခြေခံ ဖန်တာများလည်း ရှိသည်-
** &lt;math&gt;I: Ab \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ပါဝင်မှု ဖန်တာ - inclusion functor)
** &lt;math&gt;U: Ring \rightarrow Ab&lt;/math&gt; (မြှောက်ခြင်းကို ချန်လှပ်ထားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ - forgetful functor)
** &lt;math&gt;(-)^{\times}: Ring \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ယူနစ်များ၏ အုပ်စုထုတ်ယူသော ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Ring \rightarrow Rng&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Field \rightarrow Ring&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)

=== ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ အသုံးချမှုများ (Applications of Functoriality) ===

ဖန်တာဖြစ်တည်မှု သဘောတရားသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖြေရှင်းရခက်ခဲသော ပြဿနာများကို ရိုးရှင်းသော အက္ခရာသင်္ချာ ပြဿနာများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးနိုင်သည်။ ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ '''ဘရောင်းဝါး အထိုင်မှတ် သီအိုရမ်''' (Brouwer Fixed Point Theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော အပိတ်ပြား (2-dimensional disk) &lt;math&gt;D^2&lt;/math&gt; ၏ မည်သည့် အဆက်မပြတ် [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]]မဆိုတွင် အထိုင်မှတ်တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါရှိရမည်ဟု အဆိုပါသီအိုရမ်က ဆိုသည်။ အခြေခံအုပ်စု (&lt;math&gt;\pi_1&lt;/math&gt;) ဖန်တာကို အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction) မဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို ချေပသက်သေပြခြင်းအားဖြင့် ဖန်တာများ မည်မျှစွမ်းအားကြီးကြောင်းကို ဤသီအိုရမ်က မီးမောင်းထိုးပြသည်။

== ဖန်တာကို အသုံးပြုသော တည်ဆောက်ပုံများ (Functor-based Constructions) ==

=== ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ (Comma category) ===
ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{D} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G \colon \mathsf{E} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တို့ ပေးထားသော '''ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;F \downarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;(d \in \mathsf{D}, e \in \mathsf{E}, f \colon Fd \to Ge \in \mathsf{C})&lt;/math&gt; ဟူသော သုံးခုတွဲ (triples) များ။

*&lt;math&gt;(d, e, f)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(d', e', f')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် &lt;math&gt;f' \cdot Fh = Gk \cdot f&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲများ &lt;math&gt;(h \colon d \to d', k \colon e \to e')&lt;/math&gt; 

=== အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements) ===
လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x) = x'&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ (forgetful functor) &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ ဤမေ့လျော့ဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; မှ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; ကို ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးသည်။

=== ဆန့်ကျင်ဘက်ဖန်တာ၏ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements of a contravariant functor) ===
ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C}^{\mathrm{op}} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x') = x&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင်လည်း ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းသည် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း ပုံဖော်ပေးသည်။ 

=== ပုံကြမ်း (Diagram) ===

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တစ်ခုရှိ ပုံကြမ်း (diagram) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F:J\rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် (domain) ကို ပုံကြမ်း၏ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (indexing category of the diagram) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပုံကြမ်းတစ်ခုသည် ဖန်တာတစ်ခုသာ ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီထက် ပိုမိုသေးငယ်သောအခါ ထိုဖန်တာကို ပုံကြမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) ဖြစ်ပါက ထိုပုံကြမ်းကို သေးငယ်သော ပုံကြမ်းဟု သတ်မှတ်သည်။

== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation) ==

သဘာဝကျမှု (naturality) ကို ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုဖြင့် ရှင်းပြနိုင်သည်။ အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^*&lt;/math&gt; နှင့် လည်းကောင်း ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် &lt;math&gt;V^{**}&lt;/math&gt; နှင့် လည်းကောင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ သို့သော် &lt;math&gt;V \cong V^*&lt;/math&gt; ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်အတွက် အခြေအစု (basis) တစ်ခုကို အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ရန် လိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းသည် သဘာဝမကျပေ။ ယင်းနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် &lt;math&gt;V \cong V^{**}&lt;/math&gt; ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းကို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် ဖန်တာများ (parallel functors) &lt;math&gt;F,G: C \rightrightarrows D&lt;/math&gt; တို့အတွက် '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မြား (arrow) &lt;math&gt;\alpha_c: Fc \rightarrow Gc&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ ထိုမြားများ စုစည်းမှုသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ '''အစိတ်အပိုင်းများ (components)'''  ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c'&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ စတုရန်းကို အောက်ဖော်ပြပါအတိုင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ 

            [[File:Commutative diagram.png|Commutative diagram.png]]

တစ်နည်းအားဖြင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် &lt;math&gt;\alpha_{c'} \cdot Ff = Gf \cdot \alpha_c: Fc \rightarrow Gc'&lt;/math&gt; ဟူသော ဘုံတူညီသည့် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (common composite) တစ်ခု ရှိသည်။

=== သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Natural Isomorphism) ===

'''သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစိတ်အပိုင်း &lt;math&gt;\alpha_c&lt;/math&gt; တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီဖြစ်နေသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ကို &lt;math&gt;\alpha: F \cong G&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည်။

=== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဥပမာများ ===
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်နှစ်ခုကို ဖန်တာများဖြစ်သည့် &lt;math&gt;X, Y: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်ဆိုပါစို့။ ထိုဖန်တာနှစ်ခုကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အချိုးညီ ပုံဖော်မှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-equivariant map) တစ်ခု တိကျစွာဖြစ်သည်။
*'''ဂဏန်းသင်္ချာအား ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (Categorification of arithmetic): သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် အခြေခံ ဂဏန်းသင်္ချာကို ရှင်းပြနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;a^{b+c} = a^b \times a^c&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော ရင်းနှီးပြီးသား ဂဏန်းသင်္ချာ နိယာမများသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် အစုများကြားရှိ &lt;math&gt;A^{B+C} \cong A^B \times A^C&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အခြေခံသင်္ချာအတွက် မည်သို့ အုတ်မြစ်ချပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။
*'''ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟို''' (Center of a category): မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို ၎င်း၏ ထပ်တူရဖန်တာမှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော သဘာဝအန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး (&lt;math&gt;1_C \Rightarrow 1_C&lt;/math&gt;) ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုသည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟိုဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းသည် အုပ်စု သို့မဟုတ် ကွင်းများ၏ ဗဟို (center of a group or ring) ဟူသော အက္ခရာသင်္ချာ အယူအဆကို ယေဘုယျပြုထားခြင်းဖြစ်သည်။
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဖန်တာများအားလုံး ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုကို '''ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီ''' (functor category) အဖြစ် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;D^C&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;[C, D]&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဤကတ်တဂိုရီတွင် ဖန်တာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

=== ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism of Categories) ===

သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ်နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော်လည်း သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်ပေ။ 

ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများ (large categories) နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့်  ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်နေလောက်အောင် ကြီးမားနေခြင်းမျိုး မဖြစ်သင့်သဖြင့် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထုများသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤနည်းအားဖြင့်  ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်မှုမှ ချန်လှပ်ထားခံရသည်။

ပါဝင်မှု ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Cat} \hookrightarrow \text{CAT}&lt;/math&gt; တစ်ခု တစ်ဖက်တွင် ရှိသော်လည်း အခြားတစ်ဖက်သို့ ပြန်သွားသည့် ဖန်တာ မရှိပါ။

&lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; တွင်  '''ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism of categories)''' သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန် ဖန်တာ (inverse functors) အတွဲ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းများဖြစ်သော &lt;math&gt;GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;FG&lt;/math&gt; တို့သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာများ နှင့် အသီးသီး ညီမျှရမည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများနှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများကြား ဘိုင်ဂျက်ချင်း (bijection) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ချင်း ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

=== ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု (Equivalence of Categories) ===

လက်တွေ့တွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခု အတိအကျ တူညီသည် (အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်သည်) ဟု ဆိုရန်မှာ အလွန်ခက်ခဲတင်းကျပ်လွန်းသော သတ်မှတ်ချက်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီတွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု''' (equivalence of categories) ဟူသော သဘောတရားကို ပိုမိုအသုံးပြုကြသည်။

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် ထပ်တူညီမှု ရှိသည်ဆိုသည်မှာ ဖန်တာများဖြစ်သော &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့အပြင် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;\eta: 1_C \cong GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\epsilon: FG \cong 1_D&lt;/math&gt; တို့ တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ကဲ့သို့ &lt;math&gt;GF = 1_C&lt;/math&gt; ဟု တိကျစွာ ညီမျှရန် မလိုအပ်ဘဲ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ညီမျှနေခြင်းက လုံလောက်ပါသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို ထပ်တူညီမှု (equivalence) တစ်ခုဟု ခေါ်ဆိုပြီး ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကို ထပ်တူညီသော ကတ်တဂိုရီများ (equivalent categories) ဟု သတ်မှတ်ကာ &lt;math&gt;C \simeq D&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

ဖန်တာတစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီများကို ထပ်တူညီစေခြင်း ရှိ မရှိကို အောက်ပါ သီအိုရမ်ဖြင့် အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) လည်းဖြစ်၍ အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (essentially surjective functor on objects) လည်းဖြစ်ပါက ၎င်းဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အလားတူပင် ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသော မည်သည့် ဖန်တာမဆိုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိပြီး အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ရမည်။ ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆိုအရ ဤအချက်နှစ်ခုသည် အပြန်အလှန် မှန်ကန်သည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများသည် အချင်းချင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် မဖြစ်ပါက ထိုအရာဝတ္ထုများသာ ပါဝင်သော ပြည့်ဝသည့် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) ကို မူလကတ်တဂိုရီ၏ '''အရိုးစု''' (skeleton) ဟု ခေါ်သည်။ အရိုးစု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုနှစ်ခု အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်နေပါက ၎င်းတို့သည် အတိအကျ တူညီသော အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ရမည်။ အရေးပါသော သီအိုရမ်တစ်ခုမှာ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီမဆိုသည် ၎င်း၏ အရိုးစုနှင့် အမြဲတမ်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) ဟူသောအချက် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများအားလုံး ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;FinSet&lt;/math&gt; သည် ၎င်း၏ အရိုးစုဖြစ်သော &lt;math&gt;\{1, 2, \dots, n\}&lt;/math&gt; ပုံစံရှိ အစုများသာ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီနှင့် ထပ်တူညီသည်။

== ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာများ (Representable Functors) ==
သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ၎င်းပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အခြားအရာဝတ္ထုများနှင့် ဆက်သွယ်မှုများကို လေ့လာခြင်းဖြင့် အကောင်းဆုံး နားလည်နိုင်သည်။ ဤသို့သော ဆက်သွယ်မှုများကို ဖန်တာများ အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ဖော်ပြနိုင်သည်။

=== အစနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိများ (Universal properties of Initial and Terminal objects) ===
အစ အရာဝတ္ထုနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုတို့၏ သဘောတရားကို ဟွမ်း ဖန်တာများ (hom functors) အသုံးပြု၍ ပိုမိုတိကျစွာ သတ်မှတ်နိုင်သည်။
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် '''အစ အရာဝတ္ထု''' (initial object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ လားရာတူ ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c,-): C \rightarrow Set&lt;/math&gt; သည် ကိန်းသေ ဖန်တာ (constant functor) နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် (naturally isomorphic) ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤကိန်းသေ ဖန်တာသည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု''' (terminal object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-,c): C^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ကိန်းသေ ဖန်တာနှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။

=== အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်===

&lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category) &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Set&lt;/math&gt; သို့သွားသော လားရာတူ သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။
*ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; အတွက် '''ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်''' (representation) ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; နှင့် သတ်မှတ်ထားသော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (natural isomorphism) တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ပါဝင်ခြင်းဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် လားရာတူ ဖန်တာဖြစ်ပါက ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်သည်  &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;\alpha: C(c,-) \cong F&lt;/math&gt; ဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာဖြစ်ပါက သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;\alpha: C(-,c) \cong F&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ဆိုပြီး ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို '''ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ''' (representable functor) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

လားရာတူ ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; မှနေ၍ အခြားအရာဝတ္ထုများဆီသို့ သွားသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အပြင်သို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ ပုံဖော်ခြင်း (mapping out universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် အခြားအရာဝတ္ထုများမှနေ၍ &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဆီသို့ လာသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အတွင်းသို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ  ပုံဖော်ခြင်း (mapping in universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။

=== ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ ဥပမာများ (Examples of Representable Functors) ===

*'''သဘာဝကိန်းများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ''' (Universal property of the natural numbers) တွင်အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism) &lt;math&gt;f: X \rightarrow X&lt;/math&gt; နှင့် ထူးခြားသော အစုဝင် &lt;math&gt;x_0&lt;/math&gt; တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ကို '''တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ်''' (discrete dynamical system) ဟု ခေါ်သည်။  သဘာဝကိန်းများ (natural numbers) &lt;math&gt;\mathbb{N}&lt;/math&gt;၊ နောက်ဆက်တွဲ ဖန်ရှင် (successor function) &lt;math&gt;s: \mathbb{N} \rightarrow \mathbb{N}&lt;/math&gt; နှင့် အစုဝင် &lt;math&gt;0 \in \mathbb{N}&lt;/math&gt; တို့သည် စကြဝဠာ တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ် အဖြစ် တည်ရှိကြသည်။ ၎င်းအချက်မှာ &lt;math&gt;r(0) = x_0&lt;/math&gt; နှင့် ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;r \circ s = f \circ r&lt;/math&gt; ဟူသည့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပြည့်စုံစေမည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဖန်ရှင် &lt;math&gt;r: \mathbb{N} \rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခု အမြဲတမ်း တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
*'''ထပ်တူရ ဖန်တာ''' (Identity functor) တွင် &lt;math&gt;I_{Set}: Set \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) &lt;math&gt;&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အစု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;\text{Set}(*, X) \cong X&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည် ။ ယင်းက အစုဝင် &lt;math&gt;x \in X&lt;/math&gt; များနှင့် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုမှ အစုဝင်ကို &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင် &lt;math&gt;x: * \rightarrow X&lt;/math&gt; များကြားရှိ ဘိုင်ဂျက်တစ် ကိုက်ညီမှု (bijective correspondence) ကို သတ်မှတ်ပေးသည် ။
*'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' (Forgetful functor) တွင်  &lt;math&gt;U: Group \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို အုပ်စု &lt;math&gt;\mathbb{Z}&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Group(\mathbb{Z},G) \cong UG&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည် ။ ထိုအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် အစုဝင် &lt;math&gt;g \in UG&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ကိန်းပြည့် &lt;math&gt;1&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) &lt;math&gt;g: \mathbb{Z} \rightarrow G&lt;/math&gt; ကို ဆက်စပ်ပေးသည် ။
*'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' &lt;math&gt;U: Ring \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;\mathbb{Z}[x]&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ ၎င်းကွင်းသည် ကိန်းရှင်တစ်ခုနှင့် ကိန်းပြည့် မြှောက်ဖော်ကိန်း (integer coefficient) များ ပါဝင်သော ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း (polynomial ring) ဖြစ်သည် ။ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (unital ring homomorphism) &lt;math&gt;\phi: \mathbb{Z}[x] \rightarrow R&lt;/math&gt; တစ်ခုကို &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; ၏ ပုံရိပ်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်အောင် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။
*'''ဆန့်ကျင်ဘက် ပါဝါအစု ဖန်တာ''' (Contravariant power set functor) တွင်   &lt;math&gt;P: Set^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို အစုဝင်နှစ်ခုပါဝင်သော အစု &lt;math&gt;\Omega = \{\top, \bot\}&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Set(A,\Omega) \cong PA&lt;/math&gt; သည် အစုပိုင်း (subset) &lt;math&gt;A^{\prime} \subset A&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ၎င်း၏ ခွဲခြားခြင်း ဖန်ရှင် (classifying function) &lt;math&gt;\chi_{A^{\prime}}: A \rightarrow \Omega&lt;/math&gt; ဖြင့် သတ်မှတ်ပေးသည် ။ ဤဖန်ရှင်သည် &lt;math&gt;A^{\prime}&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များကိုသာ &lt;math&gt;\top&lt;/math&gt; ဆီသို့ တိကျစွာ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*ရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ အဖွင့်စုများ (open subsets) ပါဝင်သော အစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည့် ဖန်တာ &lt;math&gt;O: Top^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို ချဲ့ပင်းစကီး ရပ်ဝန်း (Sierpinski space) &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ ချဲ့ပင်းစကီး ရပ်ဝန်း ဆိုသည်မှာ အပိတ်မှတ်တစ်ခုနှင့် အဖွင့်မှတ်တစ်ခု ပါဝင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း (topological space) ဖြစ်သည် ။ သဘာဝ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (natural bijection) &lt;math&gt;Top(X,S) \cong O(X)&lt;/math&gt; သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် (continuous function) &lt;math&gt;f: X \rightarrow S&lt;/math&gt; တစ်ခုကို အဖွင့်မှတ်၏ မူလပုံရိပ် (preimage) နှင့် ဆက်စပ်ပေးသည် ။

== ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (The Yoneda Lemma) ==

ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (represented functor) &lt;math&gt;C(c,-)&lt;/math&gt; မှနေ၍ အခြား ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ဆီသို့ သွားသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) တစ်ခုကို သတ်မှတ်ရန် မည်သည့် အချက်အလက်များ လိုအပ်မည်မေးခွန်းကို ဖြေဆိုရာတွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ၏ အခြေခံအကျဆုံး သီအိုရမ်တစ်ခုဖြစ်သည့် ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (Yoneda lemma) သည် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။

မည်သည့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category) &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွက်မဆို အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; နှင့် ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow Set&lt;/math&gt; တို့ ရှိသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်အရ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ အားလုံးပါဝင်သော အစု &lt;math&gt;Hom(C(c,-), F)&lt;/math&gt; နှင့် အစု &lt;math&gt;Fc&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် သဘာဝ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (natural bijection) တစ်ခု အမြဲတမ်း တည်ရှိသည်။ ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းကို သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းအား ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) &lt;math&gt;1_c&lt;/math&gt; နေရာတွင် တန်ဖိုးရှာ တွက်ချက်ခြင်းဖြင့် ရိုးရှင်းစွာ သတ်မှတ်ပေးနိုင်သည်။

=== ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း (The Yoneda Embedding) ===

ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်၏ အလွန်အရေးပါသော အကျိုးဆက်တစ်ခုမှာ ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း (Yoneda embedding) ပင်ဖြစ်သည်။ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ကို ၎င်း၏ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများဖြစ်သော &lt;math&gt;C(c,-)&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;C(-,c)&lt;/math&gt; ဆီသို့ အသီးသီး ပုံဖော်ပေးခြင်းသည် မူလကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီများ (functor categories) ဖြစ်သော &lt;math&gt;Set^{C^{op}}&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;Set^C&lt;/math&gt; ဆီသို့ သွားသည့် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (full and faithful functor) တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

ဤအချက်၏ အလွန်စွမ်းအားကြီးမားသော သက်ရောက်မှုမှာ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများသည် ၎င်းတို့ကို ကိုယ်စားပြုသော အရာဝတ္ထုများကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင် (morphism) များနှင့် အတိအကျ ကိုက်ညီနေခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများ၏ ဆက်သွယ်ချက်များကို လေ့လာခြင်းဖြင့် မူလ အရာဝတ္ထုများ၏ ဆက်သွယ်ချက်များကို အပြည့်အဝ နားလည်သဘောပေါက်နိုင်သည်။


==အညွှန်း==
{{reflist}}

==ကိုးကား==
*{{citation
|last = Riehl
|first = Emily
|title = Category Theory in Context
|date = 2016 
|publisher = Dover
|url = https://books.google.com/books?id=6B9MDgAAQBAJ
|isbn = 9780486809038
}}
* {{citation
| last1 = Eilenberg
| first1 = S.
| last2 = Mac Lane
| first2 = S.
| title = General theory of natural equivalences
| journal = Transactions of the American Mathematical Society
| volume = 58
| pages = 231–294
| year = 1945
}}
* {{citation
| last1 = Cartan
| first1 = H.
| last2 = Eilenberg
| first2 = S.
| title = Homological Algebra
| publisher = Princeton University Press
| place = Princeton
| year = 1956
}}
* {{Citation
| last = Spivak
| first = David
| title = 18.S996 Category Theory for Scientists, Spring 2013
| date = 2013
| work = MIT OpenCourseWare
| access-date = February 2, 2015
| url = http://ocw.mit.edu/courses/mathematics/18-s996-category-theory-for-scientists-spring-2013/#
}}
{{refend}}
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သင်္ချာ]]


{{သင်္ချာ-stub}}</text>
      <sha1>piuq21esvipshwfw9yo8ydom9ya38si</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1027019</id>
      <parentid>1027018</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T09:23:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <origin>1027019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120451" sha1="dh0yt51efrlzuvs0hwyidyt6oqgo1tr" xml:space="preserve">[[File:Trasformazione_naturale_kf.png|right|thumb|250px|အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သို့သွားသော '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation)''' &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt; ၏ သဘာဝကျမှု အခြေအနေကို ဖော်ပြထားသော '''ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်း (commutative diagram)''']]

'''ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ''' (category theory) သည် သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခြုံငုံလေ့လာသည့် ယေဘုယျ သင်္ချာသီအိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်။

ဤသီအိုရီသည် သင်္ချာဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများစွာကို မြားပုံကြမ်းများ (diagrams of arrows) အမျိုးမျိုး အသုံးပြု၍ ဖော်ပြနိုင်သည်ဟူသော အယူအဆအပေါ် အခြေခံသည်။ ဤသို့ အလွန်ယေဘုယျကျသော အခြေအနေတွင် လေ့လာခြင်းကြောင့် သင်္ချာပညာရပ်ရှိ ဘုံတူသော တည်ဆောက်ပုံများနှင့် ပုံစံများကို ပိုမိုနားလည်သဘောပေါက်စေသည်။ သို့ကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများအကြားရှိ ဆင်တူသော သဘောတရားများကို စုစည်းလေ့လာနိုင်စေသည်။ အစောပိုင်း ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ အုပ်စု ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (group cohomology)၊ လီအက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (Lie algebra cohomology) နှင့် ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (associative algebra cohomology) တို့အား သင့်လျော်သော [[မော်ဂျူး]] ကတ်တဂိုရီ (suitable module category) တစ်ခုတွင်  ဆင်းသက်ဖန်တာများ (derived functors) အဖြစ် ပြန်လည်ပုံဖော်ခဲ့နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။{{sfn|Cartan|Eilenberg|1956}}

[[File:Saunders MacLane.jpg|right|thumb|250px|'''ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း''' (Saunders Mac Lane) သည် အမေရိကန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့်အတူ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ (category theory) ကို ပူးတွဲတည်ဆောက်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ သူသည် ရှေ့နောက်ညီညွတ်မှု သီအိုရမ်များ (coherence theorems) နှင့်ပတ်သက်သော လုပ်ဆောင်ချက်များကြောင့် အထူးထင်ရှားသည်။]]
[[File:Samuel Eilenberg MFO.jpeg|right|thumb|250px|'''ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ်''' (Samuel Eilenberg) သည် ပိုလန်ဖွား အမေရိကန် သင်္ချာပညာရှင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး သူ၏ အဓိကလုပ်ဆောင်ချက်များသည် အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (algebraic topology) နယ်ပယ်တွင် ဖြစ်သည်။ သူသည် နော်မန် စတင်းရော့ဒ် (Norman Steenrod) နှင့်အတူ ဟိုမိုလော်ဂျီ သီအိုရီ (homology theory) အား နဂိုမှန်အဆိုများဖြင့် တည်ဆောက်ခြင်းကို လည်းကောင်း ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) နှင့်အတူ ဟိုမိုလော်ဂျီဆိုင်ရာ အက္ခရာသင်္ချာ (homological algebra) ကို လည်းကောင်း ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။]]


ကတ်တဂိုရီများကို ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ဆင်မြူရယ် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် (Samuel Eilenberg) နှင့် ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း (Saunders Mac Lane) တို့၏ စာတမ်းတစ်ခု၌ စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ {{sfn|Eilenberg|Mac Lane|1945}}  အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ ထိုခေတ်အခါက နယ်ပယ်အသီးသီးနှင့် အထူးသဖြင့် [[အက္ခရာသင်္ချာသုံးတိုပေါ်လော်ဂျီ|အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ]] (algebraic topology) ရှိ စာတမ်းများစွာတွင် အလွတ်သဘော အသုံးပြုနေကြသော &quot;သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း&quot; (natural transformation) ဟူသည့် သဘောတရားကို ပုံစံတကျ သတ်မှတ်ပေးရန်ဖြစ်သည်။ မက်လိန်း၏ အက္ခရာသင်္ချာဆိုင်ရာ တွက်ချက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော &lt;math&gt;Ext(\mathbb{Z}[\frac{1}{p}]/\mathbb{Z},\mathbb{Z})\cong\mathbb{Z}_{p}&lt;/math&gt; သည် တိကျသော [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းတစ်ခု (topological space) ၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ (homology) နှင့် ကိုက်ညီနေကြောင်းကို အိုင်လန်ဘာ့ဂ်က သတိပြုမိရာမှ ဤသီအိုရီ စတင်မွေးဖွားလာခဲ့သည်။ အဆိုပါ ရပ်ဝန်းမှာ [[P-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း|&lt;math&gt;p&lt;/math&gt;-အခြေခံကိန်း]] ဆော်လီနွိုက် (p-adic solenoid) ၏ &lt;math&gt;3&lt;/math&gt;-စက်လုံးမျက်နှာပြင် (3-sphere) ဖြည့်စွက်စု (complement) ဖြစ်သည်။ ဤဆက်စပ်မှုကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလေ့လာခြင်းသည် ရပ်ဝန်းတစ်ခု၏ ဟိုမိုလော်ဂျီ နှင့် ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ အုပ်စုများကို ဆက်စပ်ပေးသော စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ် (universal coefficient theorem) ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိစေခဲ့သည်။ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန် စုဆုံမှတ်များ (direct or inverse limits) မှတစ်ဆင့် တည်ဆောက်ထားသော ရပ်ဝန်းများဆီသို့ ဤသီအိုရမ်ကို ယေဘုယျပြုချဲ့ထွင်ရန်အတွက် အိုင်လန်ဘာ့ဂ် နှင့် မက်လိန်း တို့သည် စကြဝဠာ မြှောက်ဖော်ကိန်း သီအိုရမ်၏ တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း (exact sequence) ရှိ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (homomorphism) များ မှာ &quot;သဘာဝကျကြောင်း&quot; (natural) သက်သေပြရန် လိုအပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သဘာဝကျခြင်း ဆိုသည်မှာ အလိုရှိသလို (arbitrary) ရွေးချယ်မှုများ မပါဝင်ဘဲ သတ်မှတ်ထားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများကို ခေါ်ဆိုသည့် အရပ်သုံးစကားတစ်ရပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) နှင့် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် (double dual) တို့ကြားရှိ ပုံမှန်အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (canonical isomorphism) သည် မည်သည့် အခြေအစု (basis) ကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်ခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ရလဒ်များကို ခိုင်လုံစွာ သက်သေပြနိုင်ရန်အတွက် ဤပင်ကိုယ်သိစိတ် (intuition) ကို ပုံစံတကျ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည် (formalise) ။ ကိုဩဒိနိတ် ကင်းစင်သော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပုံစံတကျဖြစ်စေရန် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) များကို ဦးစွာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည် ။ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခု၏ အရင်းအမြစ်(source) နှင့် ပစ်မှတ် (target) တို့ကို သတ်မှတ်ဖော်ပြနိုင်ရန် ဖန်တာ (functor) များ ကို မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဖန်တာများ အလုပ်လုပ်ဆောင်မည့် ပတ်ဝန်းကျင်ကို သတ်မှတ်ပေးနိုင်ရန် ကတ်တဂိုရီများ ကို နောက်ဆုံးတွင် တီထွင်ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။

နောက်ပိုင်းတွင် ဤသီအိုရီသည် သူ့သဘောသူဆောင်၍ တစတစ ကျယ်ပြန့်လာရာ ယခုအခါတွင် မျက်မှောက်ခေတ် သင်္ချာနှင့် [[သဘောတရားရေးရာ ကွန်ပျူတာသိပ္ပံ]]တို့တွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အဓိကကျသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာပြီး၊ ၎င်းကို သဘောတရားရေးရာ ရူပဗေဒတွင်လည်း အသုံးပြုလာကြသည်။ သိပ္ပံဘာသာရပ် အသီးသီးရှိ တည်ဆောက်ပုံအမျိုးမျိုး၏ ဘုံတူညီမှုများကို ဖော်ပြသည့် ဘာသာစကားအဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၎င်း ဘုံတည်ဆောက်မှုများကို ပုံစံတကျ (formal) ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရာတွင် လည်းကောင်း အသုံးပြုလာကြသည်။{{sfn|Spivak|2013}}

'''ပိုမိုမြင့်မားသော ကတ်တဂိုရီများ (Higher categories)''' ၏ ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည့် '''2-ကတ်တဂိုရီ (2-category)''' အကြောင်းကို [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ (2-ကတ်တဂိုရီ)|2-ကတ်တဂိုရီ]] တွင် ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။

==အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်==
'''ကတ်တဂိုရီ (category)''' တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။

* '''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;X, Y, Z, \dots&lt;/math&gt; စသည့် အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုတစ်ခု။

* '''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;f, g, h, \dots&lt;/math&gt; စသည့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုတစ်ခု။

မော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုစီတိုင်းတွင် '''အရင်းအမြစ် (domain)''' နှင့် '''ပစ်မှတ် (codomain)''' အရာဝတ္ထုများ သတ်သတ်မှတ်မှတ်ပါရှိသည်။ သင်္ကေတအရ &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; တွင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် အရင်းအမြစ် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် ပစ်မှတ် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့၏ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် ကိုယ်စားပြုသည်။ 

အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းတွင်  '''ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) '''&lt;math&gt;1_{X}:X\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ အသီးသီး သတ်သတ်မှတ်မှတ်ရှိသည်။

&lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်တို့ ထပ်တူညီပြီး ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ဟုခေါ်သော '''ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (composite morphism)''' တစ်ခု ရှိသည်။

ထို &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီပြီး ၎င်း၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်နှင့် တူညီသည်။

(မှတ်ချက်။ ဤတွင် &quot;domain&quot; နှင့် &quot;codomain&quot; တို့ကို ဘာသာပြန်ဆိုရာ၌ &quot;အရင်းအမြစ်စု&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်စု&quot; အစား &quot;စု&quot; (set) နောက်ဆက်တွဲကို ချန်၍ &quot;အရင်းအမြစ်&quot; နှင့် &quot;ပစ်မှတ်&quot; ဟုသာ အသုံးပြုထားသည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီရှိ အရာဝတ္ထု (object) များသည် အစုများသာ ဖြစ်ရန်မလိုအပ်ဘဲ အခြားသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ &quot;စု&quot; ဟု ထည့်သွင်းခေါ်ဆိုခြင်းသည် အစုသီအိုရီ (set theory) ဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များကို သွယ်ဝိုက်သက်ရောက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ချန်လှပ်အသုံးပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။)

=== နဂိုမှန်အဆိုများ (Axioms) ===
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

* မည်သည့် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;1_{Y}f&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;f1_{X}&lt;/math&gt; တို့ နှစ်ခုလုံးသည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; နှင့် ညီမျှသည်။
* ပေါင်းစပ်၍ရသော မော်ဖစ်ဇင်သုံးခု &lt;math&gt;f, g, h&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သည့် &lt;math&gt;h(gf)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;(hg)f&lt;/math&gt; တို့သည် တူညီပြီး ၎င်းတို့ကို &lt;math&gt;hgf&lt;/math&gt; ဟု တူတူသတ်မှတ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းနိယာမသည် '''ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associativity)''' နှင့် '''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ (unital)''' တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများနှင့် မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ကွီဗာ''' (quiver) ခေါ် လားရာပြဂရပ် (directed graph) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည် ။ ၎င်းတွင် မျဉ်းပြိုင်မြားများ (parallel arrows) နှင့် ကွင်းပိတ်များ (loops) ပါဝင်နိုင်သည် ။ 

== ကတ်တဂိုရီ ဥပမာများ ==

*'''Quiver''': ကွီဗာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော ကွီဗာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

* '''Set''': အစုများ (sets) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် သတ်မှတ်ထားသော ဖန်ရှင်များ (functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်  သတ်မှတ်သည်။

*'''Top''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Man''': ချောမွေ့သော မန်နီဖိုးများကို (smooth manifolds) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Meas''': အတိုင်းအတာ ရပ်ဝန်းများကို (measurable spaces) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အတိုင်းအတာ ဖန်ရှင်များကို (measurable functions) မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''Poset''': တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အစဉ်ကျသောအစုများကို (partially-ordered sets) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ အစီအစဉ်ကို မပြောင်းလဲစေသော ဖန်ရှင်များ (order-preserving functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;\textbf{hTop}&lt;/math&gt;''': [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများ(topological spaces) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) သည် ဟွမ်း-အစုများ (Hom sets) အဖြစ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y) = [X, Y]&lt;/math&gt; သတ်မှတ်သည်။ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစား (homotopy class) များအားလုံး ပါဝင်သည့် မိသားစုကို &lt;math&gt;[X, Y]&lt;/math&gt; ဖြင့် ဖော်ပြသည်။

*'''&lt;math&gt;Set_{*}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Top_{*}&lt;/math&gt;''':  အခြေခံအမှတ် (basepoint) သတ်မှတ်ထားသော အစုများ သို့မဟုတ် [[တိုပေါ်လော်ဂျီ]] ရပ်ဝန်းများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ကို မပြောင်းလဲစေသော (အဆက်မပြတ်) ဖန်ရှင်များ (basepoint-preserving (continuous) functions) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''Group''': အုပ်စုများ (groups) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး အုပ်စုဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (group homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ်သတ်မှတ်သည်။

*'''Ring''': ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိတို့ ပြည့်စုံသော ကွင်းများ (associative and unital rings) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (ring homomorphisms) ကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*'''&lt;math&gt;Mod_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် ဘယ် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-[[မော်ဂျူး]]များကို (left R-modules) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Ch_{R}&lt;/math&gt;''': &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးများ၏ ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (chain complexes) ကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ချိတ်တန်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''&lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt;''': ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;Mat_{R}&lt;/math&gt; သည် အပေါင်းကိန်းပြည့်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; မှ တန်ဖိုးများပါရှိသော &lt;math&gt;m \times n&lt;/math&gt; ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မက်ထရစ်မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်ပြီး ထပ်တူရကိန်းအုံများသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။

*'''BG''' (ကတ်တဂိုရီဖြစ် အုပ်စု): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် ယေဘုယျအားဖြင့် မိုနွိုက် (monoid) တစ်ခုကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;BG&lt;/math&gt; ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ ဖြစ်ကြပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်းကို အစုဝင်များ မြှောက်ခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်သည်။

*'''Graph''': ရိုးရှင်းသော ဂရပ်များကို (simple graphs) အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။ ဂရပ် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည် ။

*'''တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီ''' (Discrete category): အစုတစ်ခုကို ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည် ။ ၎င်းတွင် အစုဝင်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သည် ။ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်နေသော ကတ်တဂိုရီကို တစ်ပိုင်းတစ်စ ကတ်တဂိုရီဟု ခေါ်သည် ။

== မော်ဖစ်ဇင် အမျိုးအစားများ (Types of Morphisms) ==
*'''မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (Monomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ (parallel morphisms) &lt;math&gt;h,k: w\rightrightarrows x&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;fh=fk&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပီမော်ဖစ်ဇင် (Epimorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x\rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် မည်သည့် မျဉ်းပြိုင် မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;h,k: y\rightrightarrows z&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;hf=kf&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် &lt;math&gt;h=k&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အပီမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism):''' ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;gf=1_X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;fg=1_Y&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g: Y\rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ရှိပါက ၎င်းတို့ကို '''အိုင်ဆိုမောဖစ်ဖြစ်သော အရာဝတ္ထုများ (isomorphic objects)''' ဟု သတ်မှတ်ပြီး သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;X \cong Y&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

*'''အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (Endomorphism):''' အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တူညီသော မော်ဖစ်ဇင်ကို အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (Automorphism):''' အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်လည်းဖြစ်သော အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်သည်။

*'''အပိုင်း နှင့် ရုပ်သိမ်းခြင်း (Section and Retraction):''' &lt;math&gt;   x\overset{s}{\longrightarrow} y \overset{r}{\longrightarrow} x&lt;/math&gt;  တို့သည် မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;rs=1_{x}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ဤတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို '''အပိုင်း (section)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို '''ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction)''' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ၏ ဘယ်ဘက်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; သည် အမြဲတမ်း အပီမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်များ (one-sided inverses) ရှိနေခြင်းကို အသိအမှတ်ပြုသောအားဖြင့် &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (split monomorphism) ဟု ခေါ်ဆိုပြီး &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; ကို ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

Set ကတ်တဂိုရီအတွင်း၌ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (injective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့အတူပင် Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် '''ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ''' (surjective functions) နှင့် ထပ်တူညီသည် ။ ထို့ကြောင့် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များ နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များကို အင်ဂျက်တစ်နှင့် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင် သဘောတရားများ၏ ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ နှိုင်းယှဉ်ချက်များအဖြစ် ရှုမြင်သင့်သည်။ လက်တွေ့တွင် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထုများ၌ အခြေခံအစုများ (underlying sets) ပါရှိသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ပါက ၎င်းတို့ကြားရှိ အင်ဂျက်တစ် သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်ကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည့် မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် အပီမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော ကတ်တဂိုရီများ၌ပင်လျှင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်နှင့် အပီမော်ဖစ်ဇင် သဘောတရားများသည် ပိုမို၍ ယေဘုယျကျနိုင်သည်။ အခြေခံဖန်ရှင်သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်သော မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ (concrete categories) ရှိသည်။ ထို့အတူ ၎င်း၏ အခြေခံဖန်ရှင်သည် ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်သော အပီမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော ကတ်တဂိုရီများ လည်း ရှိသည်။

'''ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို''' (axiom of choice) ကို ကတ်တဂိုရီဆိုင်ရာ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းများဖြင့် တိကျစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။ ''Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် အပီမော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် ခွဲထွက် အပီမော်ဖစ်ဇင် (split epimorphism) ဖြစ်သည်'' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

=== မော်ဖစ်ဇင်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများ နှင့် ဒွန်တွဲမှု (Properties and Duality) ===
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် အပီမော်ဖစ်ဇင်  ဖြစ်လျှင်နှင့်မှသာလျှင်(if and only if)  ၎င်းသည် ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; တွင် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (by duality) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် အပီမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf:x\rightarrow z&lt;/math&gt; သည်လည်း အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g:y\rightarrow z&lt;/math&gt; တို့သည် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; အား မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်စေသော မော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်ပါက &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် monic) ဖြစ်သည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;gf&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; သည် အပီမော်ဖစ်ဇင် (သို့မဟုတ် epic) ဖြစ်သည်။
*မည်သည့်ကတ်တဂိုရီတွင်မဆို မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည် &lt;math&gt;C^{op}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် တိုက်ရိုက် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အပီမော်ဖစ်ဇင်များသည်လည်း  ကတ်တဂိုရီပိုင်း တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။
*ဖီးလ်ဒ် (Field) ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်မဆိုသည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည်။ 
*ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများ (unital rings) ၏ ကတ်တဂိုရီဖြစ်သော Ring တွင် ပါဝင်မှု ပုံဖော်ခြင်း (inclusion map) &lt;math&gt;i: \mathbb{Z} \hookrightarrow \mathbb{Q}&lt;/math&gt; သည် မိုနိုမော်ဖစ်ဇင်ရော အပီမော်ဖစ်ဇင်ပါ ဖြစ်သော်လည်း ၎င်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) မဟုတ်ပေ။

=== အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ထပ်တူညီမှုများ (Isomorphism Equivalences) ===

အောက်ဖော်ပြပါ အဆိုများသည် အချင်းချင်း ထပ်တူညီသည် (equivalent)

*(i) &lt;math&gt;f:x\rightarrow y&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်သည်။
*(ii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (postcomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) &lt;math&gt;f_{*}:C(c,x)\rightarrow C(c,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။
*(iii) မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c\in C&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် (precomposition) ဘိုင်ဂျက်ရှင်း &lt;math&gt;f^{*}:C(y,c)\rightarrow C(x,c)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ရသည်။

ဤအခြေအနေတွင် &quot;ဘိုင်ဂျက်ရှင်း&quot; နှင့် &quot;အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်&quot; ဟူသော ဝေါဟာရများသည် သင်္ချာသဘောတရားအရ အဓိပ္ပာယ်တူညီကြသည်။ Set ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများပင် ဖြစ်သည်။  &lt;math&gt;C(c,x)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C(c,y)&lt;/math&gt; တို့သည် ဟွမ်း-အစုများ (hom-sets) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အရာဝတ္ထုနှစ်ခုကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သည့် အစုများဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f_{*}&lt;/math&gt; သည် အစုတစ်ခုမှ အခြားအစုတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။

== အခြေခံ ကတ်တဂိုရီ တည်ဆောက်ပုံများ (Basic Category Constructions) ==

=== သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Small Category) နှင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (Locally Small Category) ===

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုရှိ မော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး စုစည်းမှုသည် အစု (set) တစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category)''' ဟု ခေါ်သည်။ 

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;x, y&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ၎င်းတို့ကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုသည် အစုတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါက ၎င်းကို '''ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category)''' ဟု ခေါ်သည်။

ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;C(X, Y)&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{Hom}(X, Y)&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည် ။ ဤစုစည်းမှုကို '''ဟွမ်း-အစု''' (hom-set) ဟု ခေါ်ဆိုသည် ။ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အလွန်အသုံးဝင်သောကြောင့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မသေးငယ်သည်ဖြစ်စေ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအတွက်မဆို ယေဘုယျအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည် ။

=== ဂရုပွိုက် (Groupoid) ===

'''ဂရုပွိုက် (groupoid)''' ဆိုသည်မှာ မော်ဖစ်ဇင်တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) ဖြစ်သော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အုပ်စု (group) သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ဂရုပွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မည်သည့် ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''အခြေခံ ဂရုပွိုက် (fundamental groupoid)''' &lt;math&gt; \Pi_{1}X&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ၏ အမှတ်များကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော ကတ်တဂိုရီတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ မော်ဖစ်ဇင်များသည် '''အစွန်းမှတ်များကို မပြောင်းလဲစေသော လမ်းကြောင်းများ၏ [[ဟိုမိုတိုပီ]] အတန်းအစားများ (endpoint-preserving homotopy classes of paths)''' ဖြစ်သည်။

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက် (maximal groupoid)''' တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ၎င်းသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများအားလုံး ပါဝင်ပြီး အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ဖြစ်သည့် မော်ဖစ်ဇင်များသာ ပါဝင်သော '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) နှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin_{iso}&lt;/math&gt; သည် အဆုံးရှိအစုများနှင့် ဖန်ရှင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;Fin&lt;/math&gt; ၏ '''အကြီးဆုံး ဂရုပွိုက်ပိုင်း (maximal subgroupoid)''' ဖြစ်သည်။ ဤဂရုပွိုက်ကို သဘာဝကိန်းများ၏ '''ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း (categorification)''' တစ်ခုအဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။

=== ကတ်တဂိုရီပိုင်း (Subcategory) ===

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ '''ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory)''' &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တစ်ခုကို  &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of objects) နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ စုစည်းမှုအစိတ်အပိုင်း (subcollection of morphisms) တို့ကို ကန့်သတ်ယူဆောင်၍ သတ်မှတ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းသည် အောက်ဖော်ပြပါ အချက်အလက်များကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-
* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု၏ ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

* &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ၏ ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် မဆိုသည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

=== ကတ်တဂိုရီ မြှောက်လဒ် (Product Category) ===

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်းတို့၏ '''မြှောက်လဒ် ကတ်တဂိုရီ (product category)''' &lt;math&gt;C \times D&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ 
*၎င်း၏ အရာဝတ္ထုများသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pairs) &lt;math&gt;(c, d)&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ကာ &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်များသည် အစီအစဉ်ကျအတွဲ &lt;math&gt;(f, g): (c, d) \rightarrow (c^{\prime}, d^{\prime})&lt;/math&gt; များဖြစ်ကြသည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g: d \rightarrow d^{\prime} \in D&lt;/math&gt; တို့ဖြစ်ကြသည်။ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် ထပ်တူရမော်ဖစ်ဇင်များကို ၎င်းတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများအလိုက် (componentwise) အသီးသီး သတ်မှတ်သည်။

=== ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (Opposite Category) ===

မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ၎င်း၏ '''ပြောင်းပြန် ကတ်တဂိုရီ (opposite category)''' &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*'''အရာဝတ္ထုများ (Objects):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; တွင်ရှိသော အရာဝတ္ထုများအတိုင်း တူညီစွာ ပါဝင်သည်။

*'''မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms):''' &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး &lt;math&gt;f^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်
 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y \in \text{C}^{\text{op}} \Leftrightarrow f: Y \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; ၏ ကျန်ရှိသော ဖွဲ့စည်းပုံများကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်-

*&lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}&lt;/math&gt; သည် ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;1_{X}^{\text{op}}:X\rightarrow X&lt;/math&gt;  ဖြစ်သည်။

*'''ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition)''' ကို သတ်မှတ်ရာတွင် &lt;math&gt;\text{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ &lt;math&gt;g, f&lt;/math&gt; တွဲ ပေါင်းစပ်နိုင်မှသာ &lt;math&gt;\text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f^{\text{op}}, g^{\text{op}}&lt;/math&gt; ကို ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ်သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် တူညီမှသာ ပေါင်းစပ်နိုင်သည်။  ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို &lt;math&gt;g^{\text{op}} f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသည်။

 &lt;math&gt;f^{\text{op}}: X \rightarrow Y, g^{\text{op}}: Y \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}} \quad \rightsquigarrow \quad g^{\text{op}}f^{\text{op}} := (fg)^{\text{op}}: X \rightarrow Z \in \text{C}^{\text{op}}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\qquad \qquad \qquad \Updownarrow \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \qquad \Updownarrow&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;g: Z \rightarrow Y, f: Y \rightarrow X \in \text{C} \qquad \quad \rightsquigarrow \qquad \quad fg: Z \rightarrow X \in \text{C}&lt;/math&gt;

ဆောင်းဒါးစ် မက်လိန်း ရေးသားခဲ့ဖူးသည်မှာ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွက် မည်သည့် နဂိုမှန်အဆို၏ ဒွန်တွဲမှု (duality) မဆိုသည်လည်း နဂိုမှန်အဆိုတစ်ခု ဖြစ်သည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီတစ်ခုနှင့်ပတ်သက်သော မည်သည့်အဆိုကိုမဆို ၎င်းကတ်တဂိုရီ၏ နဂိုမှန်အဆိုများမှ ကောက်ချက်ချနိုင်ပါက ၎င်း၏ ဒွန်တွဲအဆိုကိုလည်း ကောက်ချက်ချနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

=== အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (Slice Categories) ===

အလွှာလိုက် ကတ်တဂိုရီများ (slice categories) ကို &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: c \rightarrow x&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: c \rightarrow y&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;g = hf&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; တွင် အရာဝတ္ထုတစ်ခုသည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f: x \rightarrow c&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;g: y \rightarrow c&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် &lt;math&gt;f = gh&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;h: x \rightarrow y&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။

&lt;math&gt;c/C&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော အချက်မှနေ၍ &lt;math&gt;C/c := (c/(C^{op}))^{op}&lt;/math&gt; ဟူသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အသုံးပြုခြင်းအားဖြင့် &lt;math&gt;C/c&lt;/math&gt; သည်လည်း ကတ်တဂိုရီတစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချနိုင်သည်။

== ဖန်တာ (Functor) ==

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ကြားရှိ ဖန်တာ (functor) &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc \rightarrow Fc^{\prime} \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် ပစ်မှတ်အပေါ်  အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

==== နဂိုမှန်အဆိုများ ====

အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို (functoriality axioms) နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Fg \cdot Ff = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

မှတ်ချက်။  ဤသတ်မှတ်ချက်ပါ ဖန်တာသည် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ လားရာကို မပြောင်းလဲစေသောကြောင့် ၎င်းကို '''လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor)''' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။

*'''ဖန်တာများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များကို ထိန်းသိမ်းထားသည်''' (Functors preserve isomorphisms)။ ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ မည်သည့် ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; မဆိုအတွက် ၎င်း၏ပုံရိပ် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; သည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်း၌ ပြောင်းပြန်မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Fg&lt;/math&gt; ရှိသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ဖန်တာအားလုံး၏ အလွန်အရေးပါသော အခြေခံဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုဖြစ်သည်။

=== ဖန်တာ အမျိုးအစားများ ===
*'''သစ္စာရှိဖန်တာ (Faithful functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည်  [[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| အင်ဂျက်တစ်]] (injective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို သစ္စာရှိဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ပြည့်ဝဖန်တာ (Full functor):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထုတွဲ &lt;math&gt;x, y \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f \mapsto Ff \colon \mathsf{C}(x,y) \to \mathsf{D}(Fx, Fy)&lt;/math&gt; သည် [[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| ဆာဂျက်တစ်]] (surjective) ဖြစ်ပါက ထိုဖန်တာကို ပြည့်ဝဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (Essentially surjective functor on objects):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{D}&lt;/math&gt; တစ်ခုအတွက် &lt;math&gt;\mathsf{D}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;d \in \mathsf{D}&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက်မဆို &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Fc&lt;/math&gt; တို့ အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်စေမည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက ထိုဖန်တာကို အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာဟု ခေါ်သည်။
*'''ထည့်သွင်းခြင်း (Embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော သစ္စာရှိဖန်တာတစ်ခုကို ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အရင်းအမြစ် ကတ်တဂိုရီအား ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီ၏ ကတ်တဂိုရီပိုင်း (subcategory) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။
*'''အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း (Full embedding):''' အရာဝတ္ထုများအပေါ် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) ကို အပြည့်အဝ ထည့်သွင်းခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်း၏အရင်းအမြစ်သည် ပစ်မှတ်၏ ပြည့်ဝသော ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) တစ်ခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းသည်။

=== ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (Contravariant Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C^{\text{op}} \rightarrow D&lt;/math&gt; သာဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် အောက်ပါ အချက်အလက်များ ပါဝင်သည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;Fc \in D&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f:c \rightarrow c^{\prime} \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Ff:Fc^{\prime} \rightarrow Fc \in D&lt;/math&gt;

ဤတွင် &lt;math&gt;Ff&lt;/math&gt; ၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့သည် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပစ်မှတ် သို့မဟုတ် အရင်းအမြစ်အပေါ် အသီးသီး သက်ရောက်ထားခြင်းနှင့် ညီမျှသည်။

==== နဂိုမှန်အဆိုများ ====
အထက်ပါအချက်အလက်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ ဖန်တာဖြစ်တည်မှု နဂိုမှန်အဆို နှစ်ခုကို မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ ပေါင်းစပ်၍ရသော မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f, g&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;Ff \cdot Fg = F(g \cdot f)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;F(1_{c}) = 1_{Fc}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

=== ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Represented Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ ဖြစ်ပါက မည်သည့် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုထားသော ဖန်တာနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ အတွဲကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်-

 &lt;math&gt;C(c, -): C \rightarrow Set&lt;/math&gt;

 &lt;math&gt;C(-, c): C^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt;

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(c, x)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် (dually) ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;x \in C&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

*ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c, -)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (postcomposition function) &lt;math&gt;f_{*}: C(c, x) \rightarrow C(c, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ ဒွန်တွဲစွာဖြင့် ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-, c)&lt;/math&gt; သည် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း ဖန်ရှင် (precomposition function) &lt;math&gt;f^{*}: C(y, c) \rightarrow C(x, c)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။

=== နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (Two-sided Represented Functor) ===

&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီဖြစ်ပါက '''နှစ်ဖက်ပါ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (two-sided represented functor)''' &lt;math&gt;C(-, -): C^{op} \times C \rightarrow Set&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိသည်။

*အရာဝတ္ထုစုံတွဲ &lt;math&gt;(x, y)&lt;/math&gt; ကို ဟွမ်း-အစု (hom-set) &lt;math&gt;C(x, y)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*မော်ဖစ်ဇင်စုံတွဲ &lt;math&gt;f: w \rightarrow x&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;h: y \rightarrow z&lt;/math&gt; တို့ကို အောက်ပါ ဖန်ရှင်သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်-

 &lt;math&gt;C(x, y) \xrightarrow{h \cdot - \cdot f} C(w, z)&lt;/math&gt;
 &lt;math&gt;g \mapsto hgf&lt;/math&gt;

၎င်းသည် &lt;math&gt;g: x \rightarrow y&lt;/math&gt; ကို ယူ၍ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ဖြင့် ရှေ့ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  နှင့် &lt;math&gt;h&lt;/math&gt; ဖြင့် နောက်ဆက်တွဲ ပေါင်းစပ်ခြင်း  တို့ကို ပြုလုပ်ကာ &lt;math&gt;hgf: w \rightarrow z&lt;/math&gt; ကို ရရှိစေသည်။ ဤသတ်မှတ်ပေးမှုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ တို့ပြည့်စုံ၍  '''နှစ်ထပ်ဖန်တာဖြစ်တည်မှု (bifunctorial)''' ဖြစ်သည်။

=== ဖန်တာ ဥပမာများ ===

*'''အခြေခံအုပ်စု (Fundamental Group):''' အခြေခံအုပ်စုကို ဖန်တာ &lt;math&gt;\pi_{1}: Top_* \rightarrow Group&lt;/math&gt; တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ အခြေခံအမှတ်ပါသော ရပ်ဝန်းများကြားရှိ အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် &lt;math&gt;f:(X,x)\rightarrow(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{*}:\pi_{1}(X,x)\rightarrow \pi_{1}(Y,y)&lt;/math&gt; တစ်ခုကို သက်ရောက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ '''BG''' အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဖန်တာ &lt;math&gt;X: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အပေါ် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်ကို တိကျစွာ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;C = Set&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အစု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-set) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;C = Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt; ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-representation) ဟုခေါ်သည်။
*'''ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ (Chain Complexes):''' ချိတ်တန်း ကွန်ပလက်စ်များ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f_{\bullet}:C_{\bullet}\rightarrow C_{\bullet}^{\prime}&lt;/math&gt; တွင် မည်သည့် &lt;math&gt;n\in\mathbb{Z}&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;df_{n}=f_{n-1}d&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f_{n}:C_{n}\rightarrow C_{n}^{\prime}&lt;/math&gt; များ စုစည်းပါဝင်သည်။ ယင်းအပေါ်အခြေခံ၍ အောက်ပါ ဖန်တာများကို ထပ်မံသတ်မှတ်နိုင်သည်-
** '''စက်ဝိုင်းပုံများ (Cycles, &lt;math&gt;Z_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;Z_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;Z_{n}C_{\bullet}=\ker(d:C_{n}\rightarrow C_{n-1})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-စက်ဝိုင်းပုံ (n-cycle) များကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''နယ်နိမိတ်များ (Boundaries, &lt;math&gt;B_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;B_{n}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;B_{n}C_{\bullet}=\text{im}(d:C_{n+1}\rightarrow C_{n})&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော n-နယ်နိမိတ် (n-boundary) ကို တွက်ချက်ပေးသည်။
** '''ဟိုမိုလော်ဂျီ (Homology, &lt;math&gt;H_n&lt;/math&gt;):''' ဖန်တာ &lt;math&gt;H_{n}&lt;/math&gt; သည် n ကြိမ်မြောက် ဟိုမိုလော်ဂျီ (nth homology) ကို &lt;math&gt;H_{n}C_{\bullet}:=Z_{n}C_{\bullet}/B_{n}C_{\bullet}&lt;/math&gt; အဖြစ် တွက်ချက်ပေးသည်။
*'''ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း (Dual Vector Space):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;(-)^{*}:Vect_{\mathbb{K}}^{\text{op}}\rightarrow Vect_{\mathbb{K}}&lt;/math&gt;  သည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ  ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^{*}=\text{Hom}(V,\mathbb{K})&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။ 
*'''Spec (ရောင်စဉ်):''' ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Spec}: CRing^{\text{op}}\rightarrow Top&lt;/math&gt; သည် ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ကို ဇာရစ်စကီး တိုပေါ်လော်ဂျီ (Zariski topology) တပ်ဆင်ထားသော ၎င်း၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) အစု &lt;math&gt;\text{Spec}(R)&lt;/math&gt; သို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*'''ပါဝင်မှု နှင့် မေ့လျော့ ဖန်တာများ (Inclusion and Forgetful Functors):''' ဖွဲ့စည်းပုံများကို ထည့်သွင်းခြင်း သို့မဟုတ် ချန်လှပ်ခြင်း  ပြုလုပ်သော အောက်ပါ အခြေခံ ဖန်တာများလည်း ရှိသည်-
** &lt;math&gt;I: Ab \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ပါဝင်မှု ဖန်တာ - inclusion functor)
** &lt;math&gt;U: Ring \rightarrow Ab&lt;/math&gt; (မြှောက်ခြင်းကို ချန်လှပ်ထားသော မေ့လျော့ ဖန်တာ - forgetful functor)
** &lt;math&gt;(-)^{\times}: Ring \rightarrow Group&lt;/math&gt; (ယူနစ်များ၏ အုပ်စုထုတ်ယူသော ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Ring \rightarrow Rng&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)
** &lt;math&gt;I: Field \rightarrow Ring&lt;/math&gt; (ထည့်သွင်းမှု ဖန်တာ)

=== ဖန်တာဖြစ်တည်မှု၏ အသုံးချမှုများ (Applications of Functoriality) ===

ဖန်တာဖြစ်တည်မှု သဘောတရားသည် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဖြေရှင်းရခက်ခဲသော ပြဿနာများကို ရိုးရှင်းသော အက္ခရာသင်္ချာ ပြဿနာများအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးနိုင်သည်။ ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုမှာ '''ဘရောင်းဝါး အထိုင်မှတ် သီအိုရမ်''' (Brouwer Fixed Point Theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော အပိတ်ပြား (2-dimensional disk) &lt;math&gt;D^2&lt;/math&gt; ၏ မည်သည့် အဆက်မပြတ် [[အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်]]မဆိုတွင် အထိုင်မှတ်တစ်ခု အနည်းဆုံး ပါရှိရမည်ဟု အဆိုပါသီအိုရမ်က ဆိုသည်။ အခြေခံအုပ်စု (&lt;math&gt;\pi_1&lt;/math&gt;) ဖန်တာကို အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ရုပ်သိမ်းခြင်း (retraction) မဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို ချေပသက်သေပြခြင်းအားဖြင့် ဖန်တာများ မည်မျှစွမ်းအားကြီးကြောင်းကို ဤသီအိုရမ်က မီးမောင်းထိုးပြသည်။

== ဖန်တာကို အသုံးပြုသော တည်ဆောက်ပုံများ (Functor-based Constructions) ==

=== ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ (Comma category) ===
ဖန်တာ &lt;math&gt;F \colon \mathsf{D} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G \colon \mathsf{E} \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တို့ ပေးထားသော '''ကော်မာ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;F \downarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;(d \in \mathsf{D}, e \in \mathsf{E}, f \colon Fd \to Ge \in \mathsf{C})&lt;/math&gt; ဟူသော သုံးခုတွဲ (triples) များ။

*&lt;math&gt;(d, e, f)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(d', e', f')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေမည့် &lt;math&gt;f' \cdot Fh = Gk \cdot f&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် မော်ဖစ်ဇင်တွဲများ &lt;math&gt;(h \colon d \to d', k \colon e \to e')&lt;/math&gt; 

=== အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements) ===
လားရာတူ ဖန်တာ (covariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x) = x'&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင် ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ (forgetful functor) &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည်။ ဤမေ့လျော့ဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; မှ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; ကို ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း တိုက်ရိုက် ပုံဖော်ပေးသည်။

=== ဆန့်ကျင်ဘက်ဖန်တာ၏ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ (Category of elements of a contravariant functor) ===
ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ (contravariant functor) &lt;math&gt;F \colon \mathsf{C}^{\mathrm{op}} \to \mathsf{Set}&lt;/math&gt; ၏ '''အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီ''' &lt;math&gt;\int F&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*အရာဝတ္ထုများအနေဖြင့် &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ &lt;math&gt;c \in \mathsf{C}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;x \in Fc&lt;/math&gt; ဖြစ်သော &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; တွဲများ

*&lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;(c', x')&lt;/math&gt; သို့သွားသော မော်ဖစ်ဇင်များအနေဖြင့် &lt;math&gt;Ff(x') = x&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;\mathsf{C}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ &lt;math&gt;f \colon c \to c'&lt;/math&gt;

အဆိုပါ အစုဝင်များ၏ ကတ်တဂိုရီတွင်လည်း ထင်ရှားသော မေ့လျော့ဖန်တာ &lt;math&gt;\Pi \colon \int F \to \mathsf{C}&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိပြီး ၎င်းသည် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;(c, x)&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သို့ လည်းကောင်း ပုံဖော်ပေးသည်။ 

=== ပုံကြမ်း (Diagram) ===

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တစ်ခုရှိ ပုံကြမ်း (diagram) ဆိုသည်မှာ ဖန်တာ &lt;math&gt;F:J\rightarrow C&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ အရင်းအမြစ် (domain) ကို ပုံကြမ်း၏ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီ (indexing category of the diagram) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ပုံကြမ်းတစ်ခုသည် ဖန်တာတစ်ခုသာ ဖြစ်သော်လည်း လက်တွေ့တွင်မူ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် ပစ်မှတ် ကတ်တဂိုရီထက် ပိုမိုသေးငယ်သောအခါ ထိုဖန်တာကို ပုံကြမ်းအဖြစ် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ အညွှန်းတပ် ကတ်တဂိုရီသည် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (small category) ဖြစ်ပါက ထိုပုံကြမ်းကို သေးငယ်သော ပုံကြမ်းဟု သတ်မှတ်သည်။

== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (Natural Transformation) ==

သဘာဝကျမှု (naturality) ကို ထင်ရှားသော ဥပမာတစ်ခုဖြင့် ရှင်းပြနိုင်သည်။ အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ၎င်း၏ ဒွန်တွဲ ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;V^*&lt;/math&gt; နှင့် လည်းကောင်း ဒွန်တွဲနှစ်ထပ် &lt;math&gt;V^{**}&lt;/math&gt; နှင့် လည်းကောင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။ သို့သော် &lt;math&gt;V \cong V^*&lt;/math&gt; ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်အတွက် အခြေအစု (basis) တစ်ခုကို အလိုရှိသလို ရွေးချယ်ရန် လိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းသည် သဘာဝမကျပေ။ ယင်းနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် &lt;math&gt;V \cong V^{**}&lt;/math&gt; ဟူသော အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် မည်သည့် အခြေအစုကိုမျှ ရွေးချယ်ရန် မလိုအပ်သောကြောင့် ၎င်းကို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားရှိ မျဉ်းပြိုင် ဖန်တာများ (parallel functors) &lt;math&gt;F,G: C \rightrightarrows D&lt;/math&gt; တို့အတွက် '''သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း''' &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; တွင် အောက်ပါအချက်များ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအတွက် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မြား (arrow) &lt;math&gt;\alpha_c: Fc \rightarrow Gc&lt;/math&gt; တစ်ခုစီ ရှိသည်။ ထိုမြားများ စုစည်းမှုသည် သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း၏ '''အစိတ်အပိုင်းများ (components)'''  ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် မော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;f: c \rightarrow c'&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် မော်ဖစ်ဇင်များ၏ စတုရန်းကို အောက်ဖော်ပြပါအတိုင်း ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသည် (commutes)။ 

            [[File:Commutative diagram.png|Commutative diagram.png]]

တစ်နည်းအားဖြင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အတွင်းတွင် &lt;math&gt;\alpha_{c'} \cdot Ff = Gf \cdot \alpha_c: Fc \rightarrow Gc'&lt;/math&gt; ဟူသော ဘုံတူညီသည့် ပေါင်းစပ်မော်ဖစ်ဇင် (common composite) တစ်ခု ရှိသည်။

=== သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Natural Isomorphism) ===

'''သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစိတ်အပိုင်း &lt;math&gt;\alpha_c&lt;/math&gt; တိုင်းသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုစီဖြစ်နေသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း &lt;math&gt;\alpha: F \Rightarrow G&lt;/math&gt; ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်ကို &lt;math&gt;\alpha: F \cong G&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည်။

=== သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း ဥပမာများ ===
*'''အုပ်စုသက်ရောက်ချက်များ''' (Group actions): အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အုပ်စုသက်ရောက်ချက်နှစ်ခုကို ဖန်တာများဖြစ်သည့် &lt;math&gt;X, Y: BG \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် ဖော်ပြထားသည်ဆိုပါစို့။ ထိုဖန်တာနှစ်ခုကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုသည် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အချိုးညီ ပုံဖော်မှု (&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-equivariant map) တစ်ခု တိကျစွာဖြစ်သည်။
*'''ဂဏန်းသင်္ချာအား ကတ်တဂိုရီအသွင်ပြောင်းခြင်း''' (Categorification of arithmetic): သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များသည် အခြေခံ ဂဏန်းသင်္ချာကို ရှင်းပြနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;a^{b+c} = a^b \times a^c&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော ရင်းနှီးပြီးသား ဂဏန်းသင်္ချာ နိယာမများသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် အစုများကြားရှိ &lt;math&gt;A^{B+C} \cong A^B \times A^C&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီသည် အခြေခံသင်္ချာအတွက် မည်သို့ အုတ်မြစ်ချပေးနိုင်ကြောင်း ပြသသည့် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။
*'''ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟို''' (Center of a category): မည်သည့် ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; တွင်မဆို ၎င်း၏ ထပ်တူရဖန်တာမှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့သွားသော သဘာဝအန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များအားလုံး (&lt;math&gt;1_C \Rightarrow 1_C&lt;/math&gt;) ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုသည် ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းကို ကတ်တဂိုရီ၏ ဗဟိုဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ၎င်းသည် အုပ်စု သို့မဟုတ် ကွင်းများ၏ ဗဟို (center of a group or ring) ဟူသော အက္ခရာသင်္ချာ အယူအဆကို ယေဘုယျပြုထားခြင်းဖြစ်သည်။
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; သို့သွားသော ဖန်တာများအားလုံး ပါဝင်သည့် စုစည်းမှုကို '''ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီ''' (functor category) အဖြစ် တည်ဆောက်နိုင်သည်။ ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;D^C&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;[C, D]&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ဤကတ်တဂိုရီတွင် ဖန်တာများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။

=== ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (Isomorphism of Categories) ===

သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများကို အရာဝတ္ထုများအဖြစ်နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့် ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ဤကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော်လည်း သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ မဟုတ်ပေ။ 

ကြီးမားသော ကတ်တဂိုရီများ (large categories) နှင့် ၎င်းတို့ကြားရှိ ဖန်တာများကို မော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည့်  ကတ်တဂိုရီကို &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်သည်။ ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) အရ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်နေလောက်အောင် ကြီးမားနေခြင်းမျိုး မဖြစ်သင့်သဖြင့် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ရှိ အရာဝတ္ထုများသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီများဖြစ်ရန် လိုအပ်သည်။ &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; ကတ်တဂိုရီသည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဤနည်းအားဖြင့်  ၎င်းကိုယ်တိုင် ပါဝင်မှုမှ ချန်လှပ်ထားခံရသည်။

ပါဝင်မှု ဖန်တာ &lt;math&gt;\text{Cat} \hookrightarrow \text{CAT}&lt;/math&gt; တစ်ခု တစ်ဖက်တွင် ရှိသော်လည်း အခြားတစ်ဖက်သို့ ပြန်သွားသည့် ဖန်တာ မရှိပါ။

&lt;math&gt;\text{Cat}&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\text{CAT}&lt;/math&gt; တွင်  '''ကတ်တဂိုရီများ၏ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism of categories)''' သဘောတရားကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်သည်။ ၎င်းကို ပြောင်းပြန် ဖန်တာ (inverse functors) အတွဲ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ပြီး ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းများဖြစ်သော &lt;math&gt;GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;FG&lt;/math&gt; တို့သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ထပ်တူရဖန်တာများ နှင့် အသီးသီး ညီမျှရမည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများနှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; ၏ အရာဝတ္ထုများကြား ဘိုင်ဂျက်ချင်း (bijection) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ၎င်းတို့၏ မော်ဖစ်ဇင်များကြားတွင် ဘိုင်ဂျက်ချင်း ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

=== ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု (Equivalence of Categories) ===

လက်တွေ့တွင် ကတ်တဂိုရီနှစ်ခု အတိအကျ တူညီသည် (အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်သည်) ဟု ဆိုရန်မှာ အလွန်ခက်ခဲတင်းကျပ်လွန်းသော သတ်မှတ်ချက်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီတွင် '''ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှု''' (equivalence of categories) ဟူသော သဘောတရားကို ပိုမိုအသုံးပြုကြသည်။

ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် ထပ်တူညီမှု ရှိသည်ဆိုသည်မှာ ဖန်တာများဖြစ်သော &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;G: D \rightarrow C&lt;/math&gt; တို့အပြင် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;\eta: 1_C \cong GF&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\epsilon: FG \cong 1_D&lt;/math&gt; တို့ တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ကဲ့သို့ &lt;math&gt;GF = 1_C&lt;/math&gt; ဟု တိကျစွာ ညီမျှရန် မလိုအပ်ဘဲ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်များအဖြစ် ညီမျှနေခြင်းက လုံလောက်ပါသည်။ ဤအခြေအနေတွင် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို ထပ်တူညီမှု (equivalence) တစ်ခုဟု ခေါ်ဆိုပြီး ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; တို့ကို ထပ်တူညီသော ကတ်တဂိုရီများ (equivalent categories) ဟု သတ်မှတ်ကာ &lt;math&gt;C \simeq D&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။

ဖန်တာတစ်ခုသည် ကတ်တဂိုရီများကို ထပ်တူညီစေခြင်း ရှိ မရှိကို အောက်ပါ သီအိုရမ်ဖြင့် အလွယ်တကူ စစ်ဆေးနိုင်သည်။ ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow D&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (fully faithful functor) လည်းဖြစ်၍ အရာဝတ္ထုများအပေါ် အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ဖန်တာ (essentially surjective functor on objects) လည်းဖြစ်ပါက ၎င်းဖန်တာသည် ကတ်တဂိုရီများ၏ ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အလားတူပင် ထပ်တူညီမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသော မည်သည့် ဖန်တာမဆိုသည် ပြည့်ဝသစ္စာရှိပြီး အခြေခံအားဖြင့် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ရမည်။ ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆိုအရ ဤအချက်နှစ်ခုသည် အပြန်အလှန် မှန်ကန်သည်။

ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများသည် အချင်းချင်း အိုင်ဆိုမောဖစ် မဖြစ်ပါက ထိုအရာဝတ္ထုများသာ ပါဝင်သော ပြည့်ဝသည့် ကတ်တဂိုရီပိုင်း (full subcategory) ကို မူလကတ်တဂိုရီ၏ '''အရိုးစု''' (skeleton) ဟု ခေါ်သည်။ အရိုးစု ကတ်တဂိုရီတစ်ခုတွင် အရာဝတ္ထုနှစ်ခု အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်နေပါက ၎င်းတို့သည် အတိအကျ တူညီသော အရာဝတ္ထုများ ဖြစ်ရမည်။ အရေးပါသော သီအိုရမ်တစ်ခုမှာ မည်သည့် ကတ်တဂိုရီမဆိုသည် ၎င်း၏ အရိုးစုနှင့် အမြဲတမ်း ထပ်တူညီသည် (equivalent) ဟူသောအချက် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဆုံးရှိအစုများအားလုံး ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;FinSet&lt;/math&gt; သည် ၎င်း၏ အရိုးစုဖြစ်သော &lt;math&gt;\{1, 2, \dots, n\}&lt;/math&gt; ပုံစံရှိ အစုများသာ ပါဝင်သည့် ကတ်တဂိုရီနှင့် ထပ်တူညီသည်။

== ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာများ (Representable Functors) ==
သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခု၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ၎င်းပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီအတွင်းရှိ အခြားအရာဝတ္ထုများနှင့် ဆက်သွယ်မှုများကို လေ့လာခြင်းဖြင့် အကောင်းဆုံး နားလည်နိုင်သည်။ ဤသို့သော ဆက်သွယ်မှုများကို ဖန်တာများ အသုံးပြု၍ ပုံစံတကျ ဖော်ပြနိုင်သည်။

=== အစနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိများ (Universal properties of Initial and Terminal objects) ===
အစ အရာဝတ္ထုနှင့် အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထုတို့၏ သဘောတရားကို ဟွမ်း ဖန်တာများ (hom functors) အသုံးပြု၍ ပိုမိုတိကျစွာ သတ်မှတ်နိုင်သည်။
*ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် '''အစ အရာဝတ္ထု''' (initial object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ လားရာတူ ဖန်တာ &lt;math&gt;C(c,-): C \rightarrow Set&lt;/math&gt; သည် ကိန်းသေ ဖန်တာ (constant functor) နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် (naturally isomorphic) ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤကိန်းသေ ဖန်တာသည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် '''အဆုံးသတ် အရာဝတ္ထု''' (terminal object) ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာ &lt;math&gt;C(-,c): C^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt; သည် အရာဝတ္ထုတိုင်းကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ကိန်းသေ ဖန်တာနှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။

=== အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်===

&lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category) &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Set&lt;/math&gt; သို့သွားသော လားရာတူ သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။
*ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; အတွက် '''ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်''' (representation) ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; နှင့် သတ်မှတ်ထားသော သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (natural isomorphism) တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ပါဝင်ခြင်းဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် လားရာတူ ဖန်တာဖြစ်ပါက ကိုယ်စားပြုဖော်ပြချက်သည်  &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; နှင့် သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;\alpha: C(c,-) \cong F&lt;/math&gt; ဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာဖြစ်ပါက သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;\alpha: C(-,c) \cong F&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; သည် ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ဆိုပြီး ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို '''ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ''' (representable functor) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

လားရာတူ ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; မှနေ၍ အခြားအရာဝတ္ထုများဆီသို့ သွားသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အပြင်သို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ ပုံဖော်ခြင်း (mapping out universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖန်တာကို ကိုယ်စားပြုခြင်းသည် အခြားအရာဝတ္ထုများမှနေ၍ &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဆီသို့ လာသော မြားများကို သတ်မှတ်ပေးသည့်အတွက် ယင်းကို အတွင်းသို့ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ  ပုံဖော်ခြင်း (mapping in universal property) ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။

=== ကိုယ်စားပြုနိုင်သော ဖန်တာ ဥပမာများ (Examples of Representable Functors) ===

*'''သဘာဝကိန်းများ၏ စကြဝဠာ ဂုဏ်သတ္တိ''' (Universal property of the natural numbers) တွင်အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism) &lt;math&gt;f: X \rightarrow X&lt;/math&gt; နှင့် ထူးခြားသော အစုဝင် &lt;math&gt;x_0&lt;/math&gt; တစ်ခု ပါဝင်သည့် အစု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ကို '''တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ်''' (discrete dynamical system) ဟု ခေါ်သည်။  သဘာဝကိန်းများ (natural numbers) &lt;math&gt;\mathbb{N}&lt;/math&gt;၊ နောက်ဆက်တွဲ ဖန်ရှင် (successor function) &lt;math&gt;s: \mathbb{N} \rightarrow \mathbb{N}&lt;/math&gt; နှင့် အစုဝင် &lt;math&gt;0 \in \mathbb{N}&lt;/math&gt; တို့သည် စကြဝဠာ တစ်ပိုင်းတစ်စ ဒိုင်းနမစ်စနစ် အဖြစ် တည်ရှိကြသည်။ ၎င်းအချက်မှာ &lt;math&gt;r(0) = x_0&lt;/math&gt; နှင့် ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင်များဖြစ်သော &lt;math&gt;r \circ s = f \circ r&lt;/math&gt; ဟူသည့် ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိပြည့်စုံစေသော ဆက်သွယ်ချက်များကို ပြည့်စုံစေမည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဖန်ရှင် &lt;math&gt;r: \mathbb{N} \rightarrow X&lt;/math&gt; တစ်ခု အမြဲတမ်း တည်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။
*'''ထပ်တူရ ဖန်တာ''' (Identity functor) တွင် &lt;math&gt;I_{Set}: Set \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) &lt;math&gt;&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အစု &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;\text{Set}(*, X) \cong X&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည် ။ ယင်းက အစုဝင် &lt;math&gt;x \in X&lt;/math&gt; များနှင့် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုမှ အစုဝင်ကို &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသော ဖန်ရှင် &lt;math&gt;x: * \rightarrow X&lt;/math&gt; များကြားရှိ ဘိုင်ဂျက်တစ် ကိုက်ညီမှု (bijective correspondence) ကို သတ်မှတ်ပေးသည် ။
*'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' (Forgetful functor) တွင်  &lt;math&gt;U: Group \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို အုပ်စု &lt;math&gt;\mathbb{Z}&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ မည်သည့်အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; အတွက်မဆို သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Group(\mathbb{Z},G) \cong UG&lt;/math&gt; တစ်ခု ရှိသည် ။ ထိုအိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်သည် အစုဝင် &lt;math&gt;g \in UG&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် ကိန်းပြည့် &lt;math&gt;1&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; ဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) &lt;math&gt;g: \mathbb{Z} \rightarrow G&lt;/math&gt; ကို ဆက်စပ်ပေးသည် ။
*'''မေ့လျော့ ဖန်တာ''' &lt;math&gt;U: Ring \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း (unital ring) &lt;math&gt;\mathbb{Z}[x]&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ ၎င်းကွင်းသည် ကိန်းရှင်တစ်ခုနှင့် ကိန်းပြည့် မြှောက်ဖော်ကိန်း (integer coefficient) များ ပါဝင်သော ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း (polynomial ring) ဖြစ်သည် ။ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (unital ring homomorphism) &lt;math&gt;\phi: \mathbb{Z}[x] \rightarrow R&lt;/math&gt; တစ်ခုကို &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; ၏ ပုံရိပ်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်အောင် သတ်မှတ်နိုင်သည် ။
*'''ဆန့်ကျင်ဘက် ပါဝါအစု ဖန်တာ''' (Contravariant power set functor) တွင်   &lt;math&gt;P: Set^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို အစုဝင်နှစ်ခုပါဝင်သော အစု &lt;math&gt;\Omega = \{\top, \bot\}&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ သဘာဝ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;Set(A,\Omega) \cong PA&lt;/math&gt; သည် အစုပိုင်း (subset) &lt;math&gt;A^{\prime} \subset A&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ၎င်း၏ ခွဲခြားခြင်း ဖန်ရှင် (classifying function) &lt;math&gt;\chi_{A^{\prime}}: A \rightarrow \Omega&lt;/math&gt; ဖြင့် သတ်မှတ်ပေးသည် ။ ဤဖန်ရှင်သည် &lt;math&gt;A^{\prime}&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များကိုသာ &lt;math&gt;\top&lt;/math&gt; ဆီသို့ တိကျစွာ ပို့ဆောင်ပေးသည်။
*ရပ်ဝန်းတစ်ခုကို ၎င်း၏ အဖွင့်စုများ (open subsets) ပါဝင်သော အစုဆီသို့ ပို့ဆောင်ပေးသည့် ဖန်တာ &lt;math&gt;O: Top^{op} \rightarrow Set&lt;/math&gt; ကို ချဲ့ပင်းစကီး ရပ်ဝန်း (Sierpinski space) &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည် ။ ချဲ့ပင်းစကီး ရပ်ဝန်း ဆိုသည်မှာ အပိတ်မှတ်တစ်ခုနှင့် အဖွင့်မှတ်တစ်ခု ပါဝင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း (topological space) ဖြစ်သည် ။ သဘာဝ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (natural bijection) &lt;math&gt;Top(X,S) \cong O(X)&lt;/math&gt; သည် အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင် (continuous function) &lt;math&gt;f: X \rightarrow S&lt;/math&gt; တစ်ခုကို အဖွင့်မှတ်၏ မူလပုံရိပ် (preimage) နှင့် ဆက်စပ်ပေးသည် ။

== ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (The Yoneda Lemma) ==

ကိုယ်စားပြု ဖန်တာ (represented functor) &lt;math&gt;C(c,-)&lt;/math&gt; မှနေ၍ အခြား ဖန်တာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ဆီသို့ သွားသော သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်း (natural transformation) တစ်ခုကို သတ်မှတ်ရန် မည်သည့် အချက်အလက်များ လိုအပ်မည်မေးခွန်းကို ဖြေဆိုရာတွင် ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ၏ အခြေခံအကျဆုံး သီအိုရမ်တစ်ခုဖြစ်သည့် ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (Yoneda lemma) သည် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။

မည်သည့် ဒေသအလိုက် သေးငယ်သော ကတ်တဂိုရီ (locally small category) &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; အတွက်မဆို အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; နှင့် ဖန်တာ &lt;math&gt;F: C \rightarrow Set&lt;/math&gt; တို့ ရှိသည်ဟု ဆိုပါစို့။ ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်အရ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများ အားလုံးပါဝင်သော အစု &lt;math&gt;Hom(C(c,-), F)&lt;/math&gt; နှင့် အစု &lt;math&gt;Fc&lt;/math&gt; တို့ကြားတွင် သဘာဝ ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (natural bijection) တစ်ခု အမြဲတမ်း တည်ရှိသည်။ ဤဘိုင်ဂျက်ရှင်းကို သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းအား ထပ်တူရ မော်ဖစ်ဇင် (identity morphism) &lt;math&gt;1_c&lt;/math&gt; နေရာတွင် တန်ဖိုးရှာ တွက်ချက်ခြင်းဖြင့် ရိုးရှင်းစွာ သတ်မှတ်ပေးနိုင်သည်။

=== ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း (The Yoneda Embedding) ===

ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်၏ အလွန်အရေးပါသော အကျိုးဆက်တစ်ခုမှာ ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း (Yoneda embedding) ပင်ဖြစ်သည်။ အရာဝတ္ထု &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ကို ၎င်း၏ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများဖြစ်သော &lt;math&gt;C(c,-)&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;C(-,c)&lt;/math&gt; ဆီသို့ အသီးသီး ပုံဖော်ပေးခြင်းသည် မူလကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; မှ ဖန်တာ ကတ်တဂိုရီများ (functor categories) ဖြစ်သော &lt;math&gt;Set^{C^{op}}&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;Set^C&lt;/math&gt; ဆီသို့ သွားသည့် ပြည့်ဝသစ္စာရှိဖန်တာ (full and faithful functor) တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

ဤအချက်၏ အလွန်စွမ်းအားကြီးမားသော သက်ရောက်မှုမှာ ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများကြားရှိ သဘာဝအသွင်ပြောင်းခြင်းများသည် ၎င်းတို့ကို ကိုယ်စားပြုသော အရာဝတ္ထုများကြားရှိ မော်ဖစ်ဇင် (morphism) များနှင့် အတိအကျ ကိုက်ညီနေခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် ကိုယ်စားပြု ဖန်တာများ၏ ဆက်သွယ်ချက်များကို လေ့လာခြင်းဖြင့် မူလ အရာဝတ္ထုများ၏ ဆက်သွယ်ချက်များကို အပြည့်အဝ နားလည်သဘောပေါက်နိုင်သည်။

=== ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း၏ အသုံးချမှုများ (Applications of the Yoneda Embedding) ===

ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်း၏ အသုံးချမှုတစ်ခုမှာ ကေးလီ၏ သီအိုရမ် (Cayley's theorem) ကို သက်သေပြခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသီအိုရမ်အရ မည်သည့် သရုပ်မဲ့ အုပ်စု (abstract group) မဆိုသည် ပါမြူတေးရှင်း အုပ်စု (permutation group) တစ်ခု၏ အုပ်စုပိုင်း (subgroup) တစ်ခုနှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် (isomorphic) ဖြစ်သည်။

အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ကို အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းသာ ပါဝင်သော ကတ်တဂိုရီ &lt;math&gt;BG&lt;/math&gt; အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။ ထိုအခါ လားရာတူ ယိုးနေဒါ ထည့်သွင်းခြင်းက ၎င်းကို ညာ &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အစု (right G-set) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပေးသည်။ ယိုးနေဒါ အထောက်အကူပြု သီအိုရမ်အရ ဤအစု၏ &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-အချိုးညီ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ (G-equivariant endomorphisms) အားလုံးသည် ဘယ်ဘက်မှ မြှောက်ခြင်းဖြင့်သာ သတ်မှတ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ (automorphisms) သာ ဖြစ်ကြသည်။ ဤနည်းအားဖြင့် အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; သည် အစု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် အုပ်စုပိုင်းတစ်ခုနှင့် အိုင်ဆိုမောဖစ် ဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်သည်။


==အညွှန်း==
{{reflist}}

==ကိုးကား==
*{{citation
|last = Riehl
|first = Emily
|title = Category Theory in Context
|date = 2016 
|publisher = Dover
|url = https://books.google.com/books?id=6B9MDgAAQBAJ
|isbn = 9780486809038
}}
* {{citation
| last1 = Eilenberg
| first1 = S.
| last2 = Mac Lane
| first2 = S.
| title = General theory of natural equivalences
| journal = Transactions of the American Mathematical Society
| volume = 58
| pages = 231–294
| year = 1945
}}
* {{citation
| last1 = Cartan
| first1 = H.
| last2 = Eilenberg
| first2 = S.
| title = Homological Algebra
| publisher = Princeton University Press
| place = Princeton
| year = 1956
}}
* {{Citation
| last = Spivak
| first = David
| title = 18.S996 Category Theory for Scientists, Spring 2013
| date = 2013
| work = MIT OpenCourseWare
| access-date = February 2, 2015
| url = http://ocw.mit.edu/courses/mathematics/18-s996-category-theory-for-scientists-spring-2013/#
}}
{{refend}}

[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သင်္ချာ]]


{{သင်္ချာ-stub}}</text>
      <sha1>dh0yt51efrlzuvs0hwyidyt6oqgo1tr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အလန် ကျူးရင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59667</id>
    <revision>
      <id>1026841</id>
      <parentid>1021325</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 5 books for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33804" sha1="h0q9agur17g7h2xk44g2zrtiisaqxof" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name              = အလန် ကျူးရင်း &lt;br&gt; {{post-nominals|country=GBR|size=80%|OBE|FRS}}
| honorific_suffix  = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|OBE|FRS}}
| image             = Alan Turing (1912-1954) in 1936 at Princeton University.jpg
| caption           = Turing in 1936
| birth_name        = Alan Mathison Turing
| birth_date        = {{Birth date|df=y|1912|6|23}}
| birth_place       = [[:en:Maida Vale|မေဒါဗေးလ်]]၊ လန်ဒန်၊ အင်္ဂလန်
| death_date        = {{Death date and age|df=y|1954|6|7|1912|6|23}}
| death_place       = {{Nowrap|[[Wilmslow]], Cheshire, England}}
| death_cause       = အငြင်းပွါးဖွယ် (ဆိုက်ယာနိုက်အဆိပ်သင့်ခြင်း သို့မဟုတ် သေကြောင်းကြံစည်ခြင်း){{efn|group=note|Turing's death was officially determined as a suicide by an [[inquest]], but this has been disputed.}}
| partner           = [[Joan Clarke]]{{efn|group=note|Alan and Joan were engaged in 1941 but did not marry.}}&lt;!-- Not listing engagement date here; Google displays engagement date as if it were a marriage --&gt;
| field             = {{Plainlist|
* [[Logic]]
* [[သင်္ချာ]]
* [[Cryptanalysis]]
* [[ကွန်ပျူတာသိပ္ပံပညာ]]
* [[Mathematical and theoretical biology]]&lt;ref name=googlescholar&gt;{{Google scholar id}}&lt;/ref&gt;
}}
| work_institutions = {{Plainlist|
* [[:en:Victoria University of Manchester|University of Manchester]] &lt;!-- The old University of Manchester --&gt;
* [[:en:Government Code and Cypher School|Government Code and Cypher School]]
* [[:en:National Physical Laboratory (United Kingdom)|National Physical Laboratory]]
}}
| alma_mater        = {{Plainlist|
* {{nowrap|[[ကိန်းဘရစ်ချ် တက္ကသိုလ်]] &lt;!--[[King's College, Cambridge]] doesn't award degrees--&gt; ([[ဝိဇ္ဇာဘွဲ့]]၊ [[:en:Master of Arts (Oxford, Cambridge, and Dublin)|မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့]])}}
* [[Princeton University]] (PhD)
}}
| doctoral_advisor  = [[Alonzo Church]]&lt;ref name=&quot;mathgene&quot;&gt;{{MathGenealogy|id=8014}}&lt;/ref&gt;
| doctoral_students = {{Plainlist|
* [[Robin Gandy]]&lt;ref name=&quot;mathgene&quot;/&gt;&lt;ref name=gandyphd&gt;{{cite thesis|degree=PhD|title=On axiomatic systems in mathematics and theories in physics|first=Robin Oliver|last=Gandy|year=1953|url=https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/245090|id={{EThOS|uk.bl.ethos.590164}}|publisher=University of Cambridge|doi=10.17863/CAM.16125|access-date=9 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209152236/https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/245090|archive-date=9 December 2017|url-status=live}} {{free access}}&lt;/ref&gt;
* [[Beatrice Worsley]]&lt;ref name=&quot;bowen19&quot;&gt;{{cite book| first=Jonathan P. |last=Bowen |title=Engineering Trustworthy Software Systems | author-link=Jonathan Bowen | chapter=The Impact of Alan Turing: Formal Methods and Beyond | editor1-last=Bowen | editor1-first=Jonathan P. | editor2-last=Liu | editor2-first=Zhiming | editor-link2=Zhiming Liu (computer scientist) | editor3-last=Zhang | editor3-first=Zili | series=[[Lecture Notes in Computer Science]] | volume=11430 | pages=202–235 |year=2019 | publisher=[[Springer Nature|Springer]] | location=Cham | doi=10.1007/978-3-030-17601-3_5 |isbn=978-3-030-17600-6 |s2cid=121295850 |url=http://researchopen.lsbu.ac.uk/3224/1/setss2018.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://researchopen.lsbu.ac.uk/3224/1/setss2018.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}
| known_for         = {{Plainlist|
* [[Cryptanalysis of the Enigma]]
* [[Turing's proof]]
* [[Turing machine]]
* [[Turing test]]
* [[Unorganized machine|Unorganised machine]]
* [[Turing pattern]]
* [[Turing reduction]]
* &quot;[[The Chemical Basis of Morphogenesis]]&quot;
}}
| prizes            = [[Smith's Prize]] (1936)
| thesis_title      = Systems of Logic Based on Ordinals
| thesis_url        = https://web.archive.org/web/20121023103503/https://webspace.princeton.edu/users/jedwards/Turing%20Centennial%202012/Mudd%20Archive%20files/12285_AC100_Turing_1938.pdf
| thesis_year       = 1938
| signature         = Alan Turing signature.svg
|native_name={{Native name|en|Alan Turing}}|native_name_lang=en}}

'''အလန် မတ်သီဆွန် ကျူရင်း''' ({{lang-en|'''Alan Mathison Turing'''}}၊{{IPAc-en|ˈ|tj|ʊər|ɪ|ŋ}}၊ ၂၃ ရက် ဇွန်လ ၁၉၁၂ ခုနှစ် - ၇ ရက် ဇွန်လ ၁၉၅၄ ခုနှစ်) သည် ဗြိတိန်လူမျိုး ကွန်ပြုတာသိပ္ပံ စွန့်ဦးတီထွင်သူ၊ သင်္ချာပညာရှင်၊ ယုတ္တိဗေဒပညာရှင်၊ ဝှက်စာပညာရှင်နှင့် ဇီဝဗေဒပညာတွင် အသုံးချသင်္ချာပညာရှင် ဖြစ်သည်။ သူသည် ယနေ့ခေတ် ကွန်ပြုတာသိပ္ပံပညာရပ်တွင် များစွာ လွှမ်းမိုးမှုရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်ပြီး သူတီထွင်ခဲ့သော ကျူးရင်းမက်ရှင်း၏ အယ်ဂိုရစ်သမ်နှင့် တွက်ချက်မှု သဘောတရား အနှစ်သာရသည် ယနေ့ခေတ် ကွန်ပြုတာလောကကို များစွာအထောက်အပံ့ဖြစ်စေခဲ့သည်။ ထိုကျူးရင်းမက်ရှင်းသည် ယနေ့ခေတ်ကွန်ပြုတာများ၏ ကနဦးပုံစံဖြစ်ခဲ့သည်။ ထိုကြောင့် ကျူးရင်းကို အသွင်ယောင် အသိဉာဏ် နှင့် [[ကွန်ပျူတာသိပ္ပံပညာ|ကွန်ပြုတာသိပ္ပံ]]၏ ဖခင်အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်ပေသည်။&lt;ref name=&quot;frs&quot;&gt;{{Cite journal 
| last1 = Newman | first1 = M. H. A. 
| authorlink = Max Newman
| doi = 10.1098/rsbm.1955.0019 
| title = Alan Mathison Turing. 1912–1954 
| journal = Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society 
| volume = 1 
| pages = 253–226 
| year = 1955 
| jstor = 769256
| pmid =  
| pmc = 
}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Harvnb|Beavers|2013|p=481}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;

ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ကျူးရင်းသည် ဗြိတိသျှဝှတ်စာဖော်ထုတ်ရေးစင်တာဖြစ်သော  ဘလက်ချလေပန်းခြံရှိ အစိုးရဆိုင်ရာ ဝှက်စာနှင့်သင်္ကေတကျောင်း Government Code and Cypher School (GS&amp;CS) တွင် အလုပ်လုပ်ခဲ့ပြီး Hut 8 ကို ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့သည် ဂျာမန်ရေတပ်၏ဝှက်စာကို ချိုးဖျက်ရန်အတွက် ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဂျာမန်ဝှက်စာတို့ကို ချိုးဖျက်ရန်အတွက် သူသည် နည်းပညာတော်တော်များများ စဉ်းစားတီထွင်ခဲ့သည်။ ထိုအထဲတွင် စစ်ကြိုခေတ်က ပိုလန်လူမျိုးတို့၏ Bomba ကို အဆင့်မြှင့်ထားသည့်နည်းလမ်း၊ အဲနစ်ဂမာမက်ရှင်း၏ Setting ကို ရှာနိုင်သော electromechanical machine တို့ပါဝင်သည်။ ကျူးရင်းသည် ကြားဖြတ်နားထောင်ခဲ့သော ဝှက်စာကြေးနန်းတို့ကို ဖော်ထုတ်ရာတွင် အဓိကကျသော နေရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထိုကြိုးပမ်းမှုများကြောင့် အတ္တလန်တိတ်တိုက်ပွဲကဲ့သို့သော အရေးပါသည့်တိုက်ပွဲများတွင် မဟာမိတ်တို့အား အရေးသာစေခဲ့ပြီး နာဇီဂျာမန်တို့အား ရှုံးနိမ့်စေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;See {{cite news | last=Copeland | first=Jack | authorlink=Jack Copeland | title=Alan Turing: The codebreaker who saved 'millions of lives' | date=18 June 2012 | url=http://www.bbc.com/news/technology-18419691 | publisher=BBC News Technology | accessdate=26 October 2014 }}A number of sources state that Winston Churchill said that Turing made the single biggest contribution to Allied victory in the war against Nazi Germany. However both The Churchill Centre and Turing's biographer Andrew Hodges have said they know of no documentary evidence to support this claim nor of the date or context in which Churchill supposedly said it, and the Churchill Centre lists it among their Churchill 'Myths'.  See {{cite web | url=http://www.winstonchurchill.org/resources/myths/churchill-said-turing-made-the-single-biggest-contribution-to-allied-victory | title=Churchill Said Turing Made the Single Biggest Contribution to Allied Victory | first=Jonathan | last=Schilling | publisher=The Churchill Centre: Myths | accessdate=9 January 2015 | archivedate=17 February 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150217170510/http://www.winstonchurchill.org/resources/myths/churchill-said-turing-made-the-single-biggest-contribution-to-allied-victory }} and {{cite web | url=http://www.turing.org.uk/book/update/part4.html | title=Part 4: The Relay Race | first=Andrew | last=Hodges | publisher=Update to ''Alan Turing: the Enigma'' | accessdate=9 January 2015 }}  A BBC News profile piece that repeated the Churchill claim has subsequently been amended to say there is no evidence for it.  See {{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8250592.stm | title=Profile: Alan Turing | first=Clare | last=Spencer | publisher=BBC News | date=11 September 2009 | quote=Update 13 February 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;

စစ်ပြီးသည်နောက်မှာတော့ သူသည် အမျိုးသားရူပဗေဒဆိုင်ရာစမ်းသပ်ရေးဌာနတွင် အလုပ်လုပ်ခဲ့ပြီး အလိုအလျောက်တွက်ချက်နိုင်သည့်စက်ကို ဒီဇိုင်းဆွဲခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ပရိုဂရမ်သိမ်းဆည်းနိုင်သော ကွန်ပြုတာတို့၏ ပထမဆုံးဒီဇိုင်းဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် သူသည် မန်ချက်စတာတက္ကသိုလ်ရှိ မက်ခ်နယူးမန်း၏ တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာစမ်းသပ်ရေးဌာနနှင့်ဆက်သွယ်ခဲ့ပြီး မန်ချက်စတာကွန်ပြူတာများ တီထွင်လေ့လာမှုကို တိုးတက်အောင် ကူညီခဲ့လေသည်။&lt;ref&gt;{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=231–233}}&lt;/ref&gt;နောက်ပိုင်းတွင် သူသည် သင်္ချာဇီဝဗေဒကို စိတ်ပါဝင်စားလာခဲ့ပြီး Morphogenesis ၏ ဓာတုအခြေခံစာတမ်းငယ်ကို ရေးသားခဲ့သည်။ &lt;br /&gt;

ကျူးရင်းသည် လိင်တူချင်းကြိုက်နှစ်သက်မှုအက်ဥပဒေအရ ၁၉၅၂ ခုနှစ်တွင် တရားစွဲခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ထိုအချိန်က ထိုကဲ့သို့သော အပြုအမူသည် [[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံ|ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း]]တွင် ရာဇဝတ်မှု မြောက်ဆဲဖြစ်သည်။ သူသည် ထောင်ဒဏ်အစား ဓာတုနည်းဖြင့် ကုသခြင်းကို ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် ကျူးရင်းကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ထိုနေ့သည် ၄၂ နှစ်မြောက်မွေးနေ့မတိုက်မီ ၁၆ ရက်နေ့အလိုဖြစ်ပြီး ဆိုင်ယမ်နိုက်အဆိပ်သင့်၍ သေဆုံးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ သေမှုသေခင်းစစ်ဆေးသူ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်အရ သူသည် ကိုယ့်ကိုယ်ကို သတ်သေခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ သို့သော် တွေ့ရှိရသော သက်သေ များအရ ၎င်းအဖြစ်အပျက်သည် မတော်မဆ အဆိပ်သင့်ခြင်းနှင့်လည်း တူညီနေသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=Pease |first=Roland |url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18561092 |publisher=BBC News  |date=26 June 2012 |accessdate=25 December 2013|title=Alan Turing: Inquest's suicide verdict 'not supportable'}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် အင်တာနက်ကန်ပိန်းအရ ဗြိတိသျှဝန်ကြီးချုပ် ဂေါ်ဒွန်ဘရောင်းသည် “သူကိုဆိုးရွားသောနည်းလမ်းဖြင့် ကုသခဲ့မှု” အပေါ်  ဗြိတိသျှအစိုးရအစား တရားဝင်လူထုတောင်းပန်မှုတစ်ခု ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ [[ဒုတိယ အယ်လီဇဘက်|ဒုတိယအဲလီဇဘတ်ဘုရင်မကြီး]]ကလည်း ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် သူ့အား ကွယ်လွန်ပြီးနောက် လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်ကို ပေးသနားခဲ့သည်။&lt;ref name=turingpardoncryptome24dec2013&gt;{{cite web|url=http://cryptome.org/2013/12/turing-pardon.pdf|title=(Archived copy of) Royal Pardon for Alan Turing}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=turingindependent24dec2013&gt;{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/alan-turing-gets-his-royal-pardon-for-gross-indecency--61-years-after-he-poisoned-himself-9023116.html|title=Alan Turing gets his royal pardon for 'gross indecency'&amp;nbsp;– 61 years after he poisoned himself|work=The Independent|date=23 December 2013|author= Wright, Oliver|location=London}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
=== မှတ်စုများ ===
{{notelist|group=note}}

=== ကိုးကားချက်များ ===
{{Reflist|30em}}

=== ကိုးကားထားသော ကောက်နှုတ်ချက်များ ===
{{Refbegin}}
* {{Cite web | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1 | ref = {{harvid|Alexander|circa 1945}}}}
* {{cite book |last=Beavers |first=Anthony |editor1-first=S. Barry |editor1-last=Cooper|editor2-first=Jan |editor2-last=van Leeuwen |title=Alan Turing: His Work and Impact |publisher=Elsevier |location=Waltham |year=2013 |pages=481–485 |chapter=Alan Turing: Mathematical Mechanist |isbn=978-0-12-386980-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=C9WQbm4ovFoC&amp;pg=PA481 }}
* {{cite journal|last1=Church|first1=Alonzo|author-link=Alonzo Church|title=An Unsolvable Problem of Elementary Number Theory|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-mathematics_1936-04_58_2/page/345|journal=[[American Journal of Mathematics]]|volume=58|issue=2|year=1936|pages=345–363|issn=0002-9327|doi=10.2307/2371045|jstor=2371045}}
* {{Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | author-link = Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal=[[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004a |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | s2cid = 20209254}}
* {{Cite book |editor-last = Copeland |editor-first = B. Jack| title = The Essential Turing | year = 2004b | publisher=Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 978-0-19-825079-1 | oclc = 156728127}}
* {{Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | url = https://archive.org/details/colossussecretso0000unse | year = 2006 | publisher=Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4}}
** {{Cite book | last = Hilton | first = Peter | author-link = Peter Hilton | year = 2006 | chapter = Living with Fish: Breaking Tunny in the Newmanry and Testery |title=Colussus}} in {{Harvnb|Copeland|2006|pp=189–203}}
* {{Cite book | last = Gannon | first = Paul | title = Colossus: Bletchley Park's Greatest Secret | url = https://archive.org/details/colossusbletchle0000gann | place = London | publisher=Atlantic Books | orig-year = 2006 | year = 2007 | isbn = 978-1-84354-331-2}}
* {{cite book | last = Hodges | first = Andrew| author-link = Andrew Hodges | title = Alan Turing : the enigma|location = London | publisher=Burnett Books | isbn = 978-0-09-152130-1 | year = 1983 }}
* {{Cite book | last = Leavitt | first = David | author-link = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | url = https://archive.org/details/manwhoknewtoomuc0000leav | publisher=Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5}}
* {{Cite book | last = Lewin | first = Ronald | author-link = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | url = https://archive.org/details/ultragoestowarse0000lewi | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher=Hutchinson &amp; Co | location = London | isbn = 978-1-56649-231-7}}
* {{Cite web | last = Mahon | first = A. P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher=UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | access-date =10 December 2009 }}
* {{Cite book | editor-last = Oakley | editor-first = Brian | editor-link = Brian Oakley | title = The Bletchley Park War Diaries: July 1939&amp;nbsp;– August 1945 | publisher=Wynne Press | year = 2006 | edition = 2.6}}
* {{Cite book | last = Sipser | first = Michael | title = Introduction to the Theory of Computation | publisher=PWS Publishing | isbn = 978-0-534-95097-2 | year = 2006}}
* {{Cite news | last= Turing | first= A. M. |year = 1937 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem | orig-year = Delivered to the Society November 1936 | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 42 | pages = 230–65 | doi= 10.1112/plms/s2-42.1.230 | url = http://www.comlab.ox.ac.uk/activities/ieg/e-library/sources/tp2-ie.pdf }}
{{Refend}}

== ပိုမိုလေ့လာနိုင်ရန် အကြောင်းအရာများ ==
=== ဆောင်းပါးများ ===
{{refbegin}}
* {{cite journal| title=The Mind and the Computing Machine: Alan Turing and others|journal=[[The Rutherford Journal]] |url=http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html |editor-first=B. Jack | editor-last=Copeland | editor-link=Jack Copeland }}
* {{cite journal| title=Alan Turing: Father of the Modern Computer|journal=[[The Rutherford Journal]] |url=http://www.rutherfordjournal.org/article040101.html |editor-first=B. Jack | editor-last=Copeland }}
* {{cite ODNB|id=36578|title=Turing, Alan Mathison|year=2004|last=Hodges|first=Andrew}}
* {{cite encyclopaedia |last=Hodges |first=Andrew |editor=Edward N. Zalta|encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |title=Alan Turing |url=http://plato.stanford.edu/entries/turing/ |access-date=10 January 2011 |edition=Winter 2009 |year=2007 |publisher=[[Stanford University]] }}
* {{cite magazine|last=Gray|first=Paul|date=29 March 1999|title=Computer Scientist: Alan Turing|magazine=Time|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071016225903/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html|url-status=dead|archive-date=16 October 2007}}
* {{Cite journal | last1 = O'Connell | first1 = H | last2 = Fitzgerald | first2 = M | title = Did Alan Turing have Asperger's syndrome? | journal=Irish Journal of Psychological Medicine | volume = 20 | issue = 1 | pages = 28–31 | publisher=Irish Institute of Psychological Medicine | year = 2003 | issn = 0790-9667 | doi=10.1017/s0790966700007503| pmid = 30440230 | s2cid = 53563123 }}
* {{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}}
{{refend}}

=== စာအုပ်များ ===
{{refbegin}}
* {{Cite book | last = Agar | first = Jon | title = Turing and the Universal Machine | url = https://archive.org/details/turinguniversalm0000agar | location = Duxford | publisher=Icon | year=2001 | isbn = 978-1-84046-250-0 }}
* {{Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | url = https://archive.org/details/governmentmachin0000agar | publisher=MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }}
* {{Cite book | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | year = 1864 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | url = https://archive.org/details/bub_gb_2T0AAAAAQAAJ | publisher=Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 }}
* {{Cite book | last = Beniger | first = James | author-link = James R. Beniger | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher=Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-674-16986-9 | title-link = The control revolution: technological and economic origins of the information society }}
* {{Cite book |last= Bernhardt |first= Chris |title= Turing's Vision: The Birth of Computer Science |url= https://archive.org/details/turingsvisionbir0000bern |publisher= MIT Press |year= 2017 |isbn= 978-0-262-53351-5 }}
* {{Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | url = https://archive.org/details/electricuniverse0000boda_a1q6 | year = 2005 |publisher=Three Rivers Press | location = New York | isbn = 978-0-307-33598-2 | oclc = 61684223}}
* {{Cite book | last = Bruderer |first = Herbert |title = Konrad Zuse und die Schweiz. Wer hat den Computer erfunden? |chapter = Die Maschinen von Charles Babbage, Alan Turing und John von Neumann | publisher =  Oldenbourg Wissenschaftsverlag |location = München | year = 2012 |isbn = 978-3-486-71366-4 | doi = 10.1524/9783486716658 | language = de}}
* {{Cite book | last1 = Campbell-Kelly | first1 = Martin | author-link = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher = Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 978-0-465-02989-1 | url = https://archive.org/details/computerhistoryo00camp |url-access=registration}}
* {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul E. | author-link = Paul E. Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | url = https://archive.org/details/historyofmodernc00ceru | publisher=MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 978-0-262-53169-6}}
* {{Cite book | last = Chandler | first = Alfred | author-link = Alfred D. Chandler Jr. | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher = Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-674-94052-9 | url = https://archive.org/details/visiblehandmanag00chan|url-access=registration }}
* {{cite book | last1 = Cooper | first1 = S. Barry | last2 = van Leeuwen | first2 = Jan | title = Alan Turing: His Work and Impact | url = https://archive.org/details/alanturinghiswor0000coop | year = 2013 | location = New York | publisher = Elsevier | isbn = 978-0-12-386980-7}}
* {{Cite book | editor-link=Jack Copeland | editor-last = Copeland | editor-first = B. Jack | title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | year = 2005 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 978-0-19-856593-2 | oclc = 224640979 | url = https://archive.org/details/alanturingsautom0000unse |url-access=registration}}
* {{cite book| last1=Copeland |first1=B. Jack | author-link2=Jonathan Bowen | last2=Bowen | first2=Jonathan P. | author-link3=Robin Wilson (mathematician) | last3=Wilson | first3=Robin | last4=Sprevak | first4=Mark | title=The Turing Guide | publisher=[[Oxford University Press]] | date=2017 | isbn=978-0-19-874783-3 | title-link=The Turing Guide }}
* {{cite book| title=Turing's Cathedral: The Origins of the Digital Universe | url=https://archive.org/details/turingscathedral0000dyso_n1l6 | author-link=George Dyson (science historian) | first=George | last=Dyson | isbn=978-1-4000-7599-7 | year=2012 | publisher=Vintage }}
* {{Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | url = https://archive.org/details/closedworldcompu00edwa | publisher=MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-55028-4 }}
* {{cite book| author-link=James Gleick | last=Gleick | first=James | title=The Information: A History, a Theory, a Flood | location=New York | publisher=Pantheon | date=2011 | isbn=978-0-375-42372-7 | title-link=The Information: A History, a Theory, a Flood }}
* {{Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf | author-link = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher=Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }}
* {{cite book| title=Alan Turing: The Enigma| url=https://archive.org/details/alanturingenigma0000hodg_j8m3| year=2014 | first=Andrew | last=Hodges | author-link=Andrew Hodges | publisher=[[Princeton University Press]] | isbn=978-0-691-16472-4 }} (originally published in 1983); basis of the film ''[[The Imitation Game]]''
* {{Cite book | last = Levin | first = Janna | author-link = Janna Levin | title = A Madman Dreams of Turing Machines | url = https://archive.org/details/isbn_9780739481424 | publisher=Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }}
* {{Cite book | last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher = Houghton Mifflin | isbn = 978-0-395-57042-5 | url = https://archive.org/details/infoculturesmith00luba |url-access=registration}}
* {{Cite book |last=Petzold |first=Charles |year=2008 |title=[[The Annotated Turing]]: A Guided Tour through Alan Turing's Historic Paper on Computability and the Turing Machine |location=[[Indianapolis]] |publisher=Wiley Publishing |isbn=978-0-470-22905-7}}
* {{Cite book |last=Smith |first=Roger |year=1997 |title=Fontana History of the Human Sciences |url=https://archive.org/details/fontanahistoryof0000smit |location=London |publisher=Fontana}}
* {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher=W Heffer | year = 1959}} Turing's mother, who survived him by many years, wrote this 157-page biography of her son, glorifying his life. It was published in 1959, and so could not cover his war work. Scarcely 300 copies were sold (Sara Turing to Lyn Newman, 1967, Library of [[St John's College, Cambridge]]). The six-page foreword by [[Lyn Irvine]] includes reminiscences and is more frequently quoted. It was re-published by Cambridge University Press in 2012, to honour the centenary of his birth, and included a new foreword by [[Martin Davis (mathematician)|Martin Davis]], as well as a never-before-published memoir by Turing's older brother John F. Turing.
* {{cite book | title=Alan M. Turing | url=https://archive.org/details/alanmturing0000turi_z0y2 | year=2012 | first=Sara | last=Turing | publisher=[[Cambridge University Press]] | isbn=978-1-107-02058-0}} (originally published in 1959 by W. Heffer &amp; Sons, Ltd)
* {{Cite book | last=Weizenbaum |first=Joseph |year=1976 |title=Computer Power and Human Reason | url=https://archive.org/details/computerpowerhum0000weiz_v0i3 |location=London |publisher=W.H. Freeman |isbn=0-7167-0463-3}}
* {{Cite book | last1 = Whitemore | first1 = Hugh | author-link = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | author-link2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher=S. French | year = 1988}} This 1986 Hugh Whitemore play tells the story of Turing's life and death. In the original West End and Broadway runs, [[Derek Jacobi]] played Turing and he recreated the role in a 1997 television film based on the play made jointly by the BBC and [[WGBH-TV|WGBH, Boston]]. The play is published by Amber Lane Press, [[Oxford]], ASIN: B000B7TM0Q
* {{Cite book |last=Williams |first=Michael R. |year=1985 |title=A History of Computing Technology |url=https://archive.org/details/historyofcomputi0000will |location=[[Englewood Cliffs, New Jersey]] |publisher=[[Prentice-Hall]] |isbn=0-8186-7739-2}}
* {{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=978-0-901805-94-2 |oclc=123794619}}
{{refend}}

== အခြားလင့်များ ==
{{sister project links|wikt=n|commonscat=yes|b=n|v=n|Alan Turing|display=အလန်ကျူးရင်း}}
* [http://purl.umn.edu/107493 Oral history interview with Nicholas C. Metropolis], [[Charles Babbage Institute]], University of Minnesota. Metropolis was the first director of computing services at [[Los Alamos National Laboratory]]; topics include the relationship between Turing and [[John von Neumann]]
* [http://www.iwm.org.uk/history/how-alan-turing-cracked-the-enigma-code How Alan Turing Cracked The Enigma Code] Imperial War Museums
* [http://www.mathcomp.leeds.ac.uk/turing2012/ Alan Turing Year] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190217215512/http://www.mathcomp.leeds.ac.uk/turing2012/ |date=17 February 2019 }}
* [http://cie2012.eu/ CiE 2012: Turing Centenary Conference] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210815101903/http://cie2012.eu/ |date=15 August 2021 }}
* [https://makingscience.royalsociety.org/s/rs/people/fst00117605 Science in the Making]{{Webarchive |url= https://web.archive.org/web/20230404044604/https://makingscience.royalsociety.org/s/rs/people/fst00117605 |date=4 April 2023 }} Alan Turing's papers in the Royal Society's archives
* [http://www.turing.org.uk/ Alan Turing] site maintained by [[Andrew Hodges]] including a [https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html short biography]
* [https://web.archive.org/web/20181012014022/http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&amp;nbsp;– Turing Archive for the History of Computing] by [[Jack Copeland]]
* [https://turingarchive.kings.cam.ac.uk/ The Turing Digital Archive]&amp;nbsp;– contains scans of some unpublished documents and material from the King's College, Cambridge archive
* [https://archiveshub.jisc.ac.uk/manchesteruniversity/data/gb133-tur/add Alan Turing Papers]{{Dead link|date=March 2025 }} – [[University of Manchester Library]], Manchester
* {{cite journal|last=Jones|first=G. James|date=11 December 2001|title=Alan Turing&amp;nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1|journal=System Toolbox|publisher=The Binary Freedom Project|url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3|archive-date=3 August 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |date=3 August 2007 }}
* [https://web.archive.org/web/20160104203150/http://oldshirburnian.org.uk/wp-content/uploads/2015/09/TURING-Alan-Mathison.pdf Sherborne School Archives] – holds papers relating to Turing's time at Sherborne School
* [https://openplaques.org/people/368 Alan Turing plaques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240424201739/http://openplaques.org/people/368 |date=24 April 2024 }} recorded on openplaques.org
* [https://www.newscientist.com/people/alan-turing/ Alan Turing] archive on New Scientist


{{Lifetime|၁၉၁၂|၁၉၅၄}}
[[ကဏ္ဍ:ရူပဗေဒ ပညာရှင်များ]]
[[ကဏ္ဍ:သင်္ချာ ပညာရှင်များ]]</text>
      <sha1>h0q9agur17g7h2xk44g2zrtiisaqxof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60881</id>
    <revision>
      <id>1027020</id>
      <parentid>1026356</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T09:39:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>နိုင်ငံတကာ၏ တုံ့ပြန်မှုများ</comment>
      <origin>1027020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52302" sha1="dhpblzngzmqabtpwmgnc4a3dpd822c7" xml:space="preserve">{{about|နိုင်ငံတော်သမ္မတ|အခြားအသုံးအနှုန်း|ဝင်းမြင့် (သံတူကြောင်းကွဲ)}}
{{Infobox officeholder
|name = ဝင်းမြင့်
|image  = Win Myint 2020.png
|caption = ဝင်းမြင့် (၂၀၂၀)
|office =  [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတများ စာရင်း|ဒသမမြောက်]] [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ]]
|term_start= ၃၀ မတ် ၂၀၁၈
|term_end = ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
|vicepresident = [[မြင့်ဆွေ၊ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး|မြင့်ဆွေ]] &lt;br&gt; [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ]]
|predecessor= [[ထင်ကျော်|ထင်ကျော်]]
|successor = [[မြင့်ဆွေ၊ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး|မြင့်ဆွေ]] (ယာယီသမ္မတ)
|office1 = ဒုတိယအကြိမ် [[ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ]] 
|term_start1 = ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၆
|term_end1 = ၂၁ မတ် ၂၀၁၈
|predecessor1 = [[ရွှေမန်း၊ ဦး|သူရ ရွှေမန်း]]
|deputy1 = [[တီခွန်မြတ်၊ ဦး|တီခွန်မြတ်]]
|successor1 =  [[တီခွန်မြတ်၊ ဦး|တီခွန်မြတ်]]
|office2 = [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] အမတ်
|constituency2 = [[တာမွေမြို့နယ်]]
|term_start2  = ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၆
|term_end2 = ၂၃ မတ် ၂၀၁၈
|predecessor2 = လဲ့လဲ့ဝင်းဆွေ (ပြည်ခိုင်ဖြိုး)
|office3 = [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] အမတ်
|constituency3 = [[ပုသိမ်မြို့နယ်]]
|term_start3  = ၂ မေ ၂၀၁၂
|term_end3    = ၂၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၆
|predecessor3 = သန်းထွန်း
|successor3   = ဝေလှိုင်ထွန်း (NLD)
|office4 = [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] အမတ်
|constituency4 = [[ဓနုဖြူမြို့နယ်]] မဲဆန္ဒနယ် (၁)
|majority4 = ၂၀,၃၈၈ (၅၆%)
|predecessor4 = အခြေခံဥပဒေ စတင်
|successor4   = အခြေခံဥပဒေ ဖျက်သိမ်း
|term_start4  = 
|cabinet = [[ဦးဝင်းမြင့်အစိုးရ|ဝင်းမြင့်အစိုးရ]]
|term_end4    = 
| party = [[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]]
| birth_date  = {{birth date and age|1951|11|8}}
| birth_place = ညောင်ချောင်းရွာ၊ [[ဓနုဖြူမြို့နယ်]]၊ [[ဧရာဝတီတိုင်း]]
| nationality = မြန်မာ
| occupation  = နိုင်ငံရေးသမား၊ ရှေ့နေ
| religion    = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| relations   = ထွန်းကြင်(ဖခင်)&lt;br/&gt; ဒေါ်သန်း (မိခင်) 
| alma_mater = [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်|ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံတက္ကသိုလ်]]
|spouse = [[ချိုချို (သမ္မတကတော်)|ချိုချို]]
|honorific prefix=ဦး}}
'''ဦးဝင်းမြင့်''' (၈ နိုဝင်ဘာ ၁၉၅၁ မွေးဖွား) သည် မြန်မာနိုင်ငံသား နိုင်ငံရေးသမားနှင့် တရားလွှတ်တော်ရှေ့နေတစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒသမမြောက် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]] ဖြစ်သည်။  [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|၂၀၁၅ ခုနှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် [[တာမွေမြို့နယ်]] [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] မဲဆန္ဒနယ်မှ ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခံရပြီးဦ [[ဒုတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်]]တွင် ပြည်သူ့လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ၂၀၁၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက် မှ  ၂၀၁၈ ခုနှစ် မတ်လ ၂၁ရက် အထိ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.mmtimes.com/2012/news/election2012/election_announc_17.html|title=Names of Pyithu Hluttaw representatives announced|date=2 April 2012|work=[[ပြည်ထောင်စု ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်|Union Election Commission]]|publisher=Government of Myanmar|accessdate=5 October 2012|archivedate=9 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120509090053/http://mmtimes.com/2012/news/election2012/election_announc_17.html}}&lt;/ref&gt;

== အစောပိုင်းဘဝ ==
ဦးဝင်းမြင့်ကို ၁၉၅၁ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် [[ဧရာဝတီတိုင်း]]၊ [[ဓနုဖြူမြို့နယ်]]၊ ညောင်ချောင်းကျေးရွာတွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ ဓနုဖြူမြို့နယ်၊ ညောင်ချောင်းကျေးရွာ မူလတန်းကျောင်း၊ ဓနုဖြူမြို့ အထက်တန်းကျောင်း နှင့် [[ပုသိမ်မြို့]] အမှတ် ၆ အထက်တန်းကျောင်းတို့တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;hlt&quot;/&gt; [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်|ရန်ကုန် ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံတက္ကသိုလ်]]မှ [[ဘူမိဗေဒ]]ဘာသာရပ်ဖြင့် သိပ္ပံဘွဲ့နှင့် H.G.P., R.L တို့ကို ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;kyh&quot;/&gt;

== ဝန်ထမ်းဘဝ ==
ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး၊ ဓနုဖြူမြို့နှင့် ပုသိမ်မြို့တို့တွင် အထက်တန်းရှေ့နေ၊ တရားလွှတ်တော်ရှေ့နေအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;kyh&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;eleven&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;hlt&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pyidaungsu.hluttaw.mm/members/56caefa23f609e2b2c8b45ae|title=ဦးဝင်းမြင့် ကိုယ်ရေးအကျဉ်း|publisher=ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်|accessdate=၂၃ မတ် ၂၀၁၈|archivedate=23 March 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180323220201/https://pyidaungsu.hluttaw.mm/members/56caefa23f609e2b2c8b45ae}}&lt;/ref&gt;

== နိုင်ငံရေးဘဝ ==
ဦးဝင်းမြင့်သည် [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]]၏ ဓနုဖြူမြို့နယ် စည်းရုံးရေးအဖွဲ့ အတွင်းရေးမှူး၊ ဧရာဝတီတိုင်း စည်းရုံးရေးအဖွဲ့ အတွင်းရေးမှူး၊ ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင် အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ပါတီဗဟိုလအလုပ်အမှုဆောင်အတွင်းရေးမှူးအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;eleven&quot;/&gt;

[[ပါတီစုံ ဒီမိုကရေစီ အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၁၉၉၀|၁၉၉၀ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် ပြည်သူ့လွှတ်တော်အမတ်အဖြစ် မဲအရေအတွက် ၂၀,၃၈၈ (၅၆%) ဖြင့် အနိုင်ခဲ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;kyh&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ibiblio.org/obl/docs/Elections-03.htm|title=Brief Biographies of Elected MPs|last=Khin Kyaw Han|date=1 February 2003|work= 1990 Multi-party Democracy General Elections|accessdate=5 October 2012}}&lt;/ref&gt; [[ကြားဖြတ် ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၂|၂၀၁၂ ခုနှစ် ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး]] [[ပုသိမ်မြို့နယ်]] မဲဆန္ဒနယ်၏ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသည်။ [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|၂၀၁၅ ခုနှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး၊ တာမွေမြို့နယ်မဲဆန္ဒနယ်၏ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ဆက်လက် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသည်။ 

[[ဒုတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] အစည်းအဝေးတွင် [[ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ]]အဖြစ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်းခံရခဲ့သည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ် မတ်လ ၂၁ ရက်နေ့တွင် [[ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ]]အဖြစ်မှ နုတ်ထွက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/winmyint-03212018014625.html|title=ဦးဝင်းမြင့် လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌတာဝန်ကနေ နုတ်ထွက်|publisher=[[လွတ်လပ်တဲ့ အာရှအသံ]]|date=၂၁ မတ် ၂၀၁၈|accessdate=၂၁ မတ် ၂၀၁၈}}&lt;/ref&gt;

== နိုင်ငံတော်သမ္မတ ==
{{main|၂၀၁၈ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း}}
နိုင်ငံတော်သမ္မတ [[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်ကျော်]] နုတ်ထွက်ပြီးနောက် ၂၀၁၈ ခုနှစ် မတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များ ဖြစ်သော ဦးဝင်းမြင့်နှင့် ဦး[[သောင်းအေး]]တို့အား  ဒုတိယ သမ္မတလောင်းများအဖြစ် အမည်စာရင်းတင်သွင်းခဲ့ရာ ဦးဝင်းမြင့်က ၂၇၃ မဲ ဖြင့် ဒုတိယသမ္မတအဖြစ် ရွေးကောက်ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;eleven&quot;&gt;{{cite web|url=http://news-eleven.com/politics/45170|title=ဒုတိယသမ္မတအဖြစ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌေဟာင်း ဦးဝင်းမြင့်အား ရွေးချယ်တင်မြှောက်|work=Eleven Media Group|date=၂၃ မတ် ၂၀၁၈|accessdate=၂၃ မတ် ၂၀၁၈|archivedate=26 March 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180326124531/http://news-eleven.com/politics/45170}}&lt;/ref&gt;မတ်လ ၂၈ ရက်နေ့ ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် နိုင်ငံတော်သမ္မတ ရွေးချယ်တင်မြောက်ပွဲ၌ မဲအများဆုံးရရှိသဖြင့် နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သည်။သမ္မတဖြစ်ပြီးနောက် ၂၀၁၈ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ဦးဝင်းမြင့်သည် နိုင်ငံခြားသား ၅၁ ဦးနှင့် နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသား ၃၆ ဦး အပါအဝင် အကျဉ်းသား ၈၅၀၀ ကို လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့် ပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Myanmar's President Grants Amnesty to 8,500 Prisoners|url=https://www.voanews.com/a/myanmar-president-grants-amnesty/4351503.html|access-date=22 April 2018|work=VOA|date=17 April 2018|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== စာချွန်တော် လျှောက်ထားခံရခြင်းနှင့် နိုင်ငံရေး တင်းမာမှုများ (၂၀၂၁ ဇန်နဝါရီ) ===
၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလအတွင်း စစ်အာဏာမသိမ်းမီ ရက်ပိုင်းအလိုတွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးဝင်းမြင့်သည် ဥပဒေကြောင်းအရ စိန်ခေါ်မှုကြီးတစ်ခုနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၀|၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် ရွေးကောက်ပွဲ]]ရလဒ်များနှင့် ပတ်သက်၍ မဲမသမာမှုများရှိသည်ဟုဆိုကာ [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] နှင့် အခြားပုဂ္ဂိုလ်များက [[ပြည်ထောင်စု တရားလွှတ်တော်ချုပ်|ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ်]] ထံ '''[[အာဏာပိုင်မေး စာချွန်တော် အမိန့်|အာဏာပိုင်မေး စာချွန်တော်]]'''  အမိန့်ထုတ်ဆင့်ပေးရန် လျှောက်ထားခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |title=၂၀၂၀ မြန်မာရွေးကောက်ပွဲ - အငြင်းပွားမှုတွေနဲ့ စာချွန်တော်မှု ဂယက် |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-55859576 |access-date=2026-04-18 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

မန္တလေးမြို့မှ ဦးဇော်ဝိတ် ဆိုသူက သမ္မတ ဦးဝင်းမြင့် အပါအဝင် ၄ ဦးကို လျှောက်ထားခဲ့သလို၊ [[ပြည်ထောင်စု ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်|ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်]] ဥက္ကဋ္ဌ [[လှသိန်း|ဦးလှသိန်း]] အပါအဝင် ၁၅ ဦးကိုလည်း [[စိုးမောင်|ဦးစိုးမောင်]] (သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဟောင်း) နှင့် ကြံ့ခိုင်ရေးပါတီတို့က စာချွန်တော်အမိန့်ထုတ်ပေးရန် တင်ပြခဲ့ကြသည်။ အဆိုပါ လျှောက်ထားမှုများကို ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၉ ရက်နေ့တွင် လက်ခံသင့်၊ မသင့် ကြားနာရန် ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ်က စီစဉ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-01-05 |title=သမ္မတကို တရားစွဲဆိုတိုင်ကြားချက် လက်ခံသင့် မသင့် တရားရုံးဆုံးဖြတ်မည် |url=https://www.rfa.org/burmese/news/complaint-against-the-president-by-usdp-and-activists-01052021132353.html |access-date=2026-04-18 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}&lt;/ref&gt;

ယင်းအခြေအနေနှင့် ပတ်သက်၍ သမ္မတရုံး ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ [[ဇော်ဌေး|ဦးဇော်ဌေး]]က သမ္မတကို တရားစွဲဆိုရန် ကြိုးပမ်းသူများသည် &quot;နိုင်ငံရေးအရ ဆွဲကြိုးချခြင်း&quot; သာ ဖြစ်သည်ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့ပြီး၊ အစိုးရသစ်ဖွဲ့စည်းရေးလုပ်ငန်းစဉ်များကို ပုံမှန်အတိုင်း ဆက်လက်လုပ်ဆောင်သွားမည်ဖြစ်ကြောင်း ဇန်နဝါရီလ ၈ ရက်နေ့ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲတွင် ပြောကြားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အဆိုပါ ကြားနာမှုပြုလုပ်ပြီး သုံးရက်အကြာ (ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်) တွင် တပ်မတော်မှ အာဏာသိမ်းယူခဲ့သဖြင့် ဥပဒေကြောင်းအရ ဆက်လက်ဆောင်ရွက်မှုများ ရပ်ဆိုင်းသွားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |title=သမ္မတကိုတရားစွဲဖို့ ကြိုးပမ်းတဲ့ စာချွန်တော်အမှု ထူးခြားချက် |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-55729478 |access-date=2026-04-18 |work=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

== တပ်မတော် အာဏာသိမ်းယူခြင်း ==
၂၀၂၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁ တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|တပ်မတော်သည် နိုင်ငံတော်အာဏာကို သိမ်းယူခဲ့]]ရာ ဦးဝင်းမြင့်၊ ဒေါ်[[အောင်ဆန်းစုကြည်]]တို့အပါအဝင် အခြားနိုင်ငံရေးခေါင်းဆောင်များသည် စစ်တပ်၏ ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ထို့နောက် အမှုများစွာဖြင့် တရားဆွဲခံရပြီးနောက် ဦးဝင်းမြင့်သည် မြန်မာနိုင်ငံလွတ်လပ်ရေးရရှိပြီးနောက်ပိုင်း အုပ်ချုပ်ခဲ့သော သမ္မတများအနက် ထောင်ဒဏ်ချမှတ်ခံရသည့် တတိယမြောက် သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၎င်း၏ရှေ့တွင် ပထမဆုံးသော သမ္မတ [[စဝ်ရွှေသိုက်]] နှင့် တတိယမြောက် သမ္မတ [[မန်းဝင်းမောင်]] တို့သည်လည်း စစ်တပ်မှ အာဏာသိမ်းယူချိန်များတွင် ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် ထောင်ဒဏ်ချမှတ်ခြင်းများကို ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2018-03-15 |title=Myanmar's Presidents Since Independence |url=https://www.irrawaddy.com/news/presidents-of-myanmar.html |access-date=2026-04-18 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== စွပ်စွဲခံရသည့်အမှုများ ===
၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲမဲဆွယ်ကာလဖြစ်သော ၂၀၂၀ပြည့်နှစ် စက်တင်ဘာလအတွင်း အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်(NLD) ပါတီ ထောက်ခံသည့် မဲဆွယ်ယာဉ်တန်းကို နေပြည်တော် သမ္မတအိမ်တော်အနီးတွင် ကြိုဆိုခဲ့မှုသည်  [[ကိုဗစ် ၁၉|ကိုဗစ်]] [[ကိုဗစ် ၁၉|၁၉]] စည်းကမ်းချက်များ ဖောက်ဖျက်သည်ဆိုကာ  သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှုဥပဒေဖြင့်  အာဏာသိမ်းသည့် ၂၀၂၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက်တွင် စစ်တပ်က စတင် အမှုဖွင့်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=0001-11-30 |title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် ဦးဝင်းမြင့်ကို သဘာဝဘေးပုဒ်မဖြင့် စွဲချက်တင် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/8767/ |access-date=2026-04-18 |website=Myanmar Now |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=0001-11-30 |title=ထိန်းသိမ်းခံနိုင်ငံ့ခေါင်းဆောင်များ ရှေ့နေနှင့် တွေ့ခွင့်မရသေး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/5746/ |access-date=2026-04-18 |website=Myanmar Now |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

ထို့နောက် ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၇ ရက်နေ့တွင် NLD ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင်အဖွဲ့သည် နိုင်ငံခြား သံရုံးများ၊ ကုလသမဂ္ဂနှင့် နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများသို့ ပေးပို့ခဲ့သည့် စစ်အာဏာသိမ်းအစိုးရနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုမပြုရေးနှင့် နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးဝင်းမြင့်သည်သာ နိုင်ငံတော်၏ တရားဝင် အစိုးရဖြစ်ကြောင်း အကြောင်းကြားစာနှင့် NLD ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင်အဖွဲ့၏ ကြေညာချက်အမှတ် ၆/၀၂/၂၁ ထွက်ရှိလာခဲ့သည်။ထိုအကြောင်းအရာများနှင့်စပ်လျဥ်းပြီး  နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ရေးကို ထိခိုက်စေမှုဖြင့် ဦးဝင်းမြင့် ကို ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၊ဦးမျိုးအောင် တို့နှင့်အတူ  ရာဇသတ်ကြီးပုဒ်မ ၅၀၅(ခ) ဖြင့် ဇမ္ဗူသီရိမြို့နယ်တရားရုံး၌ စစ်တပ်က ဆက်လက် တရားစွဲဆိုခဲ့သည်။၂၀၂၁ ခုနှစ်၊  မေလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် နေပြည်တော်ကောင်စီရုံးဝန်းအတွင်းရှိ သီးသန့် တရားရုံး၌  လူကိုယ်တိုင် စတင်ရုံးထုတ်ခဲ့ပြီး တရားခွင်မှတ်တမ်းဓါတ်ပုံများကို  နိုင်ငံပိုင်မီဒီယာမှတဆင့် စစ်တပ်က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[http://myawady.net.mm/content/%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%B6%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%99%E1%80%B9%E1%80%99%E1%80%90%E1%80%9F%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%A6%E1%80%B8%E1%80%9D%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%BA%E1%81%8A-%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%B6%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%81%8F%E1%80%A1%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%B6%E1%80%95%E1%80%AF%E1%80%82%E1%80%B9%E1%80%82%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%9C%E1%80%BA%E1%80%9F%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8 နိုင်ငံတော်သမ္မတဟောင်း ဦးဝင်းမြင့်၊ နိုင်ငံတော်၏အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်ဟောင်း ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် နေပြည်တော်ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌဟောင်း ဒေါက်တာ မျိုးအောင် တို့အပေါ် စွဲဆိုထားသည့်အမှုများကို သီးသန့်တရားရုံး၌ တရားစီရင်ရေးလုပ်ငန်းများ စတင်ဆောင်ရွက်]&lt;/ref&gt;

၂၀၂၁ ခုနှစ် အောက်တိုဘာ ၁၁ ရက်နေ့တွင် နေပြည်တော်တရားသူကြီးက ဦးဝင်းမြင့်ကို သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှုဥပဒေ ပုဒ်မ ၂၅ ဖြင့် အမြင့်ဆုံး ထောင်ဒဏ် ၃ နှစ် ချမှတ်ရန် တရားစွဲချက်တင်ခဲ့ပြီး၊&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Judge indicts Suu Kyi and Win Myint for alleged breach of Covid-19 rules|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/judge-indicts-suu-kyi-and-win-myint-for-alleged-breach-of-covid-19-rules|access-date=2021-10-14|website=Myanmar NOW|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|date=2021-10-12|title=Ex-Myanmar president says army tried to force him to cede power hours before coup|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/ex-myanmar-president-says-army-tried-force-him-cede-power-hours-before-coup-2021-10-12/|access-date=2021-10-14}}&lt;/ref&gt;ထိုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၆ ရက်နေ့ တွင်  ပုဒ်မ ၅၀၅(ခ) ဖြင့် ထောင်ဒဏ် ၂ နှစ် နှင့် သဘာဝဘေးစီမံခန့်ခွဲရေး ဥပဒေဖြင့် ထောင်ဒဏ် ၂ နှစ် စုစုပေါင်း ၄နှစ် ချမှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://burmese.shannews.org/archives/25747|title=အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ် နှင့် သမ္မတ ဦးဝင်းမြင့် ထောင်ဒဏ် ၄ နှစ်စီချ|work=သျှမ်းသံတော်ဆင့်|access-date=18 January 2023|archive-date=16 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241216042036/https://burmese.shannews.org/archives/25747}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/dassk-court-12062021044059.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နဲ့ သမ္မတဦးဝင်းမြင့်ကို စစ်ကောင်စီက ထောင်ဒဏ်လေးနှစ်စီချမှတ်|work=RFA Burmese}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂ ရက်တွင် ရွေးကောက်ပွဲ မသမာမှု စွပ်စွဲချက်အမှုဖြင့် ထောင်ဒဏ် (၃) နှစ်၊ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mizzimaburmese.com/article/114567|title=နိုင်ငံ​တော်အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ် ​ဒေါ်​အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် သမ္မတ ဦးဝင်းမြင့်တို့ကို ထောင်ဒဏ် ၃ နှစ်စီ ထပ်မံချမှတ်|work=Mizzmia }}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၂ ခုနှစ်  ဒီဇင်ဘာ ၃၀ ရက် တွင် ရဟတ်ယာဉ်ဝယ်ယူ၊ ငှားရမ်းသည့်ကိစ္စနှင့် စပ်လျဉ်းသည့် အဂတိလိုက်စားခဲ့သည်ဆိုပြီး အမှု (၅)မှုဖြင့် ထောင်(၇) နှစ်&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/12/30/257012.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် သမ္မတဦးဝင်းမြင့် ထောင် ၇ နှစ်စီ ထပ်ချခံရ|work=Irrawaddy Burmese }}&lt;/ref&gt; စသည်ဖြင့် ချမှတ်ခဲ့သည့် ထောင်ဒဏ်မှာ  စုစုပေါင်း ထောင် ၁၄  နှစ်အထိ ရှိလာခဲ့သည်။ 

၂၀၂၃ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁၄ ရက်တွင်   ဦးဝင်းမြင့်အား နေပြည်တော်ရှိ သီးခြားနေရာတစ်ခုတွင် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ဖြင့် ချုပ်နှောင်ထားရာမှ  တောင်ငူအကျဉ်းထောင်သို့ ပြောင်းရွှေအကျဉ်းချခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2023/01/18/257422.html|title=သမ္မတဦးဝင်းမြင့် တောင်ငူထောင် ရွှေ့ပြောင်းအကျဉ်းချခံရ|date=2023-01-14|access-date=2023-01-18|work=ဧရာဝတီ}}&lt;/ref&gt; 

=== အပြစ်ဖြေလျော့ပေးခြင်းများ ===
၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၆ ရက်နေ့တွင် နေပြည်တော်ရှိ အထူးတရားရုံးက သမ္မတဟောင်း ဦးဝင်းမြင့်အား နိုင်ငံတော်မတည်မငြိမ်ဖြစ်စေရန် လှုံ့ဆော်မှု (ပုဒ်မ ၅၀၅-ခ) နှင့် သဘာဝဘေးအန္တရာယ်ဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲမှုဥပဒေတို့ဖြင့် ထောင်ဒဏ် ၄ နှစ် စတင်ချမှတ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်ပြီး နာရီပိုင်းအကြာဖြစ်သော ထိုနေ့ညနေပိုင်းမှာပင် စစ်ကောင်စီက ဦးဝင်းမြင့်အပေါ် ချမှတ်ထားသည့် ထောင်ဒဏ် ၄ နှစ်ထဲမှ ၂ နှစ်ကို လျှော့ပေါ့ပေးကြောင်း ကြေညာချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ယင်းမှာ ဦးဝင်းမြင့်အပေါ် စွဲဆိုထားသည့် အစောပိုင်းအမှုများအတွက် ပထမဆုံးအကြိမ် ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်ခြင်းဖြစ်ပြီး စစ်ကောင်စီဘက်က ပြစ်ဒဏ်တစ်ဝက်ကို နေ့ချင်း စတင်ဖြေလျော့ပေးခဲ့ခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/01/14/248936.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် သမ္မတဦးဝင်းမြင့် အဂတိမှု ၅ မှုဖြင့် ထပ်မံတရားစွဲခံရ|work=Irrawaddy Burmese }}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၃ ခုနှစ် ဩဂုတ် ၁ ရက်တွင်  [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]က အမိန့်အမှတ်၊ ၄၉ / ၂၀၂၃ ဖြင့်  ဦးဝင်းမြင့်အပေါ် သက်ဆိုင်ရာ တရားရုံး များက ပြစ်မှုထင်ရှားစီရင်ပြီး ချမှတ်ခဲ့သည့် ပြစ်ဒဏ်များအနက် ရာဇဝတ်မှုကြီးအမှတ်၊ ၃၅/၂၀၂၁ ၊ ရာဇဝတ်မှုကြီး အမှတ်၊ ၃၆/၂၀၂၁ တို့ဖြင့် ပြစ်မှုထင်ရှားစီရင်ပြီး ပြစ်ဒဏ်ကျခံရန်ကျန်ရှိသည့် ပြစ်ဒဏ်များအား ရာဇဝတ်ကျင့်ထုံးဥပဒေပုဒ်မ ၄၀၁၊ ပုဒ်မခွဲ(၁)အရ သက်သာခွင့်ပြုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/42241|title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့်|work=MOI Myanmar|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၃|date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၃}}&lt;/ref&gt;ထိုသက်သာခွင့်ပြုလိုက်သည့် အမှု ၂ ခုသည်  ရာဇသတ်ကြီးဥပဒေပုဒ်မ ၅၀၅ (ခ) နှင့် သဘာ၀ဘေးအန္တရာယ် စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ ဥပဒေပုဒ်မ ၂၅ အမှုတို့ ဖြစ်ပြီး၊ထိုအမှုနှစ်မှုအတွက် ထောင်ဒဏ်လေးနှစ် ချမှတ်ခဲ့သည့်အတွက် လျော့ပေါ့ပေးသည့်  ထောင်ဒဏ်သည် ၆ နှစ်အထိ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/dassk-u-win-myint-case-08012023015242.html|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နဲ့ ဦးဝင်းမြင့်ရဲ့ အမှုတချို့ကို စစ်ကောင်စီ လွတ်ငြိမ်းပေး|work=RFA Burmese|access-date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၃|date=၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၃}}&lt;/ref&gt;

== ပြန်လည်လွတ်မြောက်လာခြင်း ==
၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၁၇) ရက်နေ့တွင် မြန်မာနှစ်ဆန်းတစ်ရက်နေ့၌ [[နိုင်ငံတော် သမ္မတရုံး|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး]] အမိန့်အမှတ် ၄၂/၂၀၂၆ ဖြင့် ဦးဝင်းမြင့်အား  တောင်ငူအကျဉ်းထောင်မှ မိသားစုထံသို့ ပြန်လည် လွှတ်ပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81820 |access-date=2026-04-17 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-17 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၇ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်းသတင်းတိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် -ဒေါ်‌အောင်ဆန်းစုကြည်ကို နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ပြောင်းရွှေ့မယ်လို့ သတင်းထွက်ပေါ် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c8r488z2lm3t |access-date=2026-04-17 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

=== နိုင်ငံတကာ၏ တုံ့ပြန်မှုများ ===
၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၇ ရက် (မြန်မာနှစ်ဆန်း ၁ ရက်) တွင် ဦးဝင်းမြင့် ပြန်လည်လွတ်မြောက်လာခြင်းအပေါ် နိုင်ငံတကာအသိုက်အဝန်းမှ ကိုယ်စားလှယ်များနှင့် အဖွဲ့အစည်းများက အောက်ပါအတိုင်း တုံ့ပြန်ခဲ့ကြသည် -&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-17 |title=Note to Correspondents: in response to questions on Myanmar {{!}} Secretary-General |url=https://www.un.org/sg/en/content/sg/notes-correspondents/2026-04-17/note-correspondents-response-questions-myanmar |access-date=2026-04-22 |website=www.un.org |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-17 |title=Note to Correspondents: in response to questions on Myanmar {{!}} Secretary-General |url=https://www.un.org/sg/en/content/sg/notes-correspondents/2026-04-17/note-correspondents-response-questions-myanmar |access-date=2026-04-22 |website=www.un.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitext sortable&quot; style=&quot;width:100%; border-collapse: collapse;&quot;
|- style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:center;&quot;
! style=&quot;padding:10px; border:1px solid #ccc;&quot; | ရက်စွဲ (၂၀၂၆)
! style=&quot;padding:10px; border:1px solid #ccc;&quot; | နိုင်ငံ / အဖွဲ့အစည်း
! style=&quot;padding:10px; border:1px solid #ccc;&quot; | ကိုယ်စားပြုမှု
! style=&quot;padding:10px; border:1px solid #ccc;&quot; | တုံ့ပြန်ချက်
! style=&quot;padding:10px; border:1px solid #ccc;&quot; | တောင်းဆိုချက်
|-
| style=&quot;text-align:center; border:1px solid #ccc;&quot; | ဧပြီ ၁၇
| style=&quot;border:1px solid #ccc;&quot; | {{flag|United Nations}} 
| style=&quot;border:1px solid #ccc;&quot; | အတွင်းရေးမှူးချုပ်၏ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ
| style=&quot;padding:5px; border:1px solid #ccc;&quot; | ဦးဝင်းမြင့် လွတ်မြောက်လာမှုကို မှတ်သားထားသည်။
| style=&quot;padding:5px; border:1px solid #ccc;&quot; | ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အပါအဝင် မတရားဖမ်းဆီးခံထားရသူအားလုံးကို အမြန်ဆုံးလွှတ်ပေးရန်နှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာရန်။
|-
| style=&quot;text-align:center; border:1px solid #ccc;&quot; | ဧပြီ ၁၉
| style=&quot;border:1px solid #ccc;&quot; | {{flag|Thailand}} 
| style=&quot;border:1px solid #ccc;&quot; | နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန
| style=&quot;padding:5px; border:1px solid #ccc;&quot; | အပြုသဘောဆောင်သည့် ခြေလှမ်းအဖြစ် ကြိုဆိုသည်။
| style=&quot;padding:5px; border:1px solid #ccc;&quot; | အမျိုးသားပြန်လည်သင့်မြတ်ရေးအတွက် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးမှုများ ဖြစ်လာရန် မျှော်လင့်ကြောင်း။
|-
| style=&quot;text-align:center; border:1px solid #ccc;&quot; | ဧပြီ ၁၉
| style=&quot;border:1px solid #ccc;&quot; | {{flag|Philippines}} 
| style=&quot;border:1px solid #ccc;&quot; | နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန
| style=&quot;padding:5px; border:1px solid #ccc;&quot; | ပြန်လည်လွတ်မြောက်လာမှုကို ဝမ်းမြောက်စွာ ကြိုဆိုသည်။
| style=&quot;padding:5px; border:1px solid #ccc;&quot; | ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အပါအဝင် နိုင်ငံရေးသမားအားလုံးကို ပြန်လွှတ်ပေးရန်။
|-
| style=&quot;text-align:center; border:1px solid #ccc;&quot; | ဧပြီ ၂၂
| style=&quot;border:1px solid #ccc;&quot; | {{flag|United States}} 
| style=&quot;border:1px solid #ccc;&quot; | သံရုံးမှတစ်ဆင့်
| style=&quot;padding:5px; border:1px solid #ccc;&quot; | ဦးဝင်းမြင့် လွတ်မြောက်လာခြင်းကို ကြိုဆိုသည်။
| style=&quot;padding:5px; border:1px solid #ccc;&quot; | ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်အပါအဝင် ဖမ်းဆီးထားသူအားလုံးကို ခြွင်းချက်မရှိ လွှတ်ပေးရန်။
|-
| style=&quot;text-align:center; border:1px solid #ccc;&quot; | ဧပြီ ၂၂
| style=&quot;border:1px solid #ccc;&quot; | {{flag|United Kingdom}}
| style=&quot;border:1px solid #ccc;&quot; | သံရုံးမှတစ်ဆင့်
| style=&quot;padding:5px; border:1px solid #ccc;&quot; | ပြန်လည်လွတ်မြောက်မှုကို ကြိုဆိုကြောင်း ထုတ်ပြန်သည်။
| style=&quot;padding:5px; border:1px solid #ccc;&quot; | ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကိုပါ လွှတ်ပေးရန်နှင့် ဒီမိုကရေစီစနစ်သို့ ပြန်လည်ကူးပြောင်းရန်။
|-
| style=&quot;text-align:center; border:1px solid #ccc;&quot; | ဧပြီ ၂၂
| style=&quot;border:1px solid #ccc;&quot; | {{flag|Australia}} 
| style=&quot;border:1px solid #ccc;&quot; | သံရုံးမှတစ်ဆင့်
| style=&quot;padding:5px; border:1px solid #ccc;&quot; | အပြုသဘောဆောင်သည့် တိုးတက်မှုအဖြစ် ကြိုဆိုသည်။
| style=&quot;padding:5px; border:1px solid #ccc;&quot; | ကျန်ရှိနေသည့် နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားများအားလုံး လွတ်မြောက်ရေးကို အလေးထားရန်။
|-
| style=&quot;text-align:center; border:1px solid #ccc;&quot; | ဧပြီ ၂၂
| style=&quot;border:1px solid #ccc;&quot; | {{flag|European Union}} 
| style=&quot;border:1px solid #ccc;&quot; | သံရုံးမှတစ်ဆင့်
| style=&quot;padding:5px; border:1px solid #ccc;&quot; | ဦးဝင်းမြင့် လွတ်မြောက်မှုကို ကြိုဆိုသည်။
| style=&quot;padding:5px; border:1px solid #ccc;&quot; | ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်နှင့် ကျန်ဖမ်းဆီးခံရသူအားလုံးကို ချက်ချင်းလွှတ်ပေးရန်။
|}

== ရှင်းလင်းချက်များ ==
ဦးဝင်းမြင့်သည် အကျဉ်းကျခံနေရစဉ်အတွင်းနှင့် ပြန်လည်လွတ်မြောက်လာသည့် အချိန်များတွင် ၎င်း၏ ဥပဒေကြောင်းအရ ရပ်တည်ချက်ကို ပြတ်သားစွာ ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-10-12 |title=သမ္မတ ရာထူးက ဆင်းပေးဖို့ စစ်တပ်က ခြိမ်းခြောက်ခဲ့တယ်လို့ သမ္မတ ဦးဝင်းမြင့်ထွက်ဆို |url=https://www.bbc.com/burmese/media-58890872 |access-date=2026-04-18 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

=== အမှုရင်ဆိုင်နေစဉ် တုံ့ပြန်ချက် ===
၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၁၂ ရက်နေ့ တရားခွင်အတွင်း နိုင်ငံတော်မတည်မငြိမ်ဖြစ်စေရန် လှုံ့ဆော်မှုဆိုင်ရာ ပုဒ်မ ၅၀၅(ခ) အတွက် ထုချေထွက်ဆိုရာ၌ အာဏာသိမ်းသည့်နေ့ နံနက်ပိုင်း ဖြစ်စဉ်ကို ပထမဆုံးအကြိမ် ထည့်သွင်းပြောကြားခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ထွက်ဆိုချက်အရ အာဏာသိမ်းသည့်နေ့ နံနက် ၅ နာရီခန့်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးအဆင့်ထက်မနိမ့်သော အရာရှိကြီးနှစ်ဦးက ၎င်းအား ကျန်းမာရေးအကြောင်းပြ၍ ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ပေးရန် ဖိအားပေးခဲ့သော်လည်း &quot;ကျန်းမာရေးကောင်းမွန်သဖြင့် နုတ်ထွက်ရန်မရှိကြောင်း၊ ဥပဒေနှင့်အညီသာ ဆောင်ရွက်သင့်ကြောင်းနှင့် အာဏာမသိမ်းသင့်ကြောင်း&quot;ဖြင့် အပြစ်မရှိကြောင်း  ပြန်လည်တုံ့ပြန်ချေပခဲ့သည်။ ထို့အပြင် နုတ်ထွက်ခြင်းမရှိပါက ပုဂ္ဂိုလ်ရေးအရ ထိခိုက်မှုရှိလာနိုင်ကြောင်း ခြိမ်းခြောက်မှုအပေါ် ၎င်းအနေဖြင့် အသေခံသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြတ်သားစွာ တုံ့ပြန်ခဲ့သည်ဟု တရားခွင်တွင် ထွက်ဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=0001-11-30 |title=အာဏာသိမ်းသည့်နေ့တွင် စစ်တပ်က ခြိမ်းခြောက်ခဲ့ကြောင်း သမ္မတဦးဝင်းမြင့် ထုတ်ပြော |url=https://myanmar-now.org/mm/news/8785/ |access-date=2026-04-18 |website=Myanmar Now |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== ပြန်လည်လွတ်မြောက်ပြီးနောက် ရှင်းလင်းချက်များ ===
၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်ဖြင့် ပြန်လည်လွတ်မြောက်လာချိန်၌လည်း ဦးဝင်းမြင့်သည် ၎င်း၏ ဥပဒေကြောင်းအရ ရပ်တည်ချက်ကို ထပ်မံပြသခဲ့သည်။ ၎င်းအား ပြန်လည်လွှတ်ပေးရာတွင် အာဏာပိုင်များက ရာဇဝတ်ကျင့်ထုံးဥပဒေပုဒ်မ ၄၀၁၊ ပုဒ်မခွဲ (၁) အရ &quot;နောက်တစ်ကြိမ် ပြစ်မှုထပ်မံကျူးလွန်ပါက ကျန်ရှိသောပြစ်ဒဏ်များကိုပါ ဆက်လက်ကျခံရမည်&quot; ဆိုသည့် စည်းကမ်းချက်ကို လာရောက်ဖတ်ကြားပြခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-17 |title=သမ္မတ ဦးဝင်းမြင့် ပြန်လည် လွတ်မြောက် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/clyxr6ld93do |access-date=2026-04-18 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

သို့သော်လည်း ရှေ့နေတစ်ဦးဖြစ်သည့် သမ္မတ ဦးဝင်းမြင့်က ၎င်းအနေဖြင့် မူလကပင် ဥပဒေနှင့်မညီသော လုပ်ရပ်များကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ခြင်းမရှိသဖြင့် အဆိုပါ ကတိခံဝန်ချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးရန် ငြင်းဆန်ခဲ့ပြီး ဥပဒေကြောင်းအရ ဖြေရှင်းခဲ့သည့်အကြောင်း [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]] ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ဒေါက်တာမျိုးညွန့်မှတစ်ဆင့် ရှင်းလင်းပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2026-04-17 |title=စစ်တပ်က သမ္မတဦးဝင်းမြင့်ကိုလွှတ်ပေး၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ပါအဝင် NLD ခေါင်းဆောင်များကိုဆက်ဖမ်းထား |url=https://myanmar-now.org/mm/news/74066/ |access-date=2026-04-18 |website=Myanmar Now |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{reflist}}


{{s-start}}
{{s-off}}
{{s-bef|before=[[မြင့်ဆွေ၊ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဦးမြင့်ဆွေ]]}}&lt;br/&gt;{{small|ယာယီ}}
{{s-ttl|title=[[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ]]|years=၂၀၁၈–၂၀၂၁}}
{{s-aft|after=[[မြင့်ဆွေ၊ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဦးမြင့်ဆွေ]]&lt;br/&gt;{{small|ယာယီ}}}}
{{s-end}}


{{ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော်၏ သမ္မတများ}}

{{lifetime|၁၉၅၁| }}
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတများ]]
[[Category:မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမားများ]]
[[Category:မြန်မာ့နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသားများ]]
[[Category:မြန်မာ ရှေ့နေများ]]
[[Category:အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် ပါတီဝင်များ]]
[[ကဏ္ဍ:ပြည်သူ့လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များ]]
[[ကဏ္ဍ:ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးမှ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]]</text>
      <sha1>dhpblzngzmqabtpwmgnc4a3dpd822c7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မြတ်ဟိန်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63109</id>
    <revision>
      <id>1026983</id>
      <parentid>1026525</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T03:41:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) များ]]</comment>
      <origin>1026983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13204" sha1="lc1wcrs0wsc0wzmu3qw4a0p7yqe3zfj" xml:space="preserve">{{Infobox minister
|name        = မြတ်ဟိန်း
| native_name_lang          =my 
|image       = Myat Hein(Myanmar Politician).png
|alt         = 
|caption     = မြတ်ဟိန်း (၂၀၂၆)

|office     = အာကာသသိပ္ပံနှင့် နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးကော်မရှင် ဥက္ကဋ္ဌ
|appointer= မင်းအောင်လှိုင်
|term_start  = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
|term_end   = 
|predecessor = ''ကော်မရှင်စတင်''
|successor  = 


|office1     = [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ် 
|constituency1 = [[ဒက္ခိဏသီရိမြို့နယ်|ဒက္ခိဏသီရိမဲဆန္ဒနယ်]]
|term_start1  = ၁၆ မတ် ၂၀၂၆
|term_end1   = 
|predecessor1 = သန့်ဇင်ထွန်း (NLD)
|successor1  = 

|order2 = [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ
|term_start2 = ၂၃ ဩဂုတ် ၂၀၁၆
|term_end2 = 


|order3 = [[ဆက်သွယ်ရေးနှင့် သတင်းအချက်အလက် နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန|ဆက်သွယ်ရေးနှင့် သတင်းအချက်အလက် နည်းပညာ ဝန်ကြီး]]
|term_start3  = ၁၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၃
|term_end3    = ၁၂ ဩဂုတ် ၂၀၁၅&lt;ref name=&quot;TMR&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.elevenmyanmar.com/politics/top-ministers-resign | title=Top ministers resign | publisher=Eleven | date=13 August 2015 | accessdate=13 August 2015 | archivedate=24 September 2015 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924000234/http://www.elevenmyanmar.com/politics/top-ministers-resign }}&lt;/ref&gt;
|predecessor3 = [[သိန်းထွန်း|သိန်းထွန်း]] (ဆက်သွယ်ရေး၊ စာတိုက်နှင့် ကြေးနန်းဝန်ကြီး အဖြစ်)
|successor3   = [[ဇေယျာအောင်|ဇေယျာအောင်]]
| party = 
| birth_date  = {{birth date and age|၁၉၅၅|၄|၂၇}}
| birth_place = [[ပဲခူးတိုင်း]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]
| death_date  = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --&gt;
| death_place = 
| nationality = မြန်မာ
| ethnicity   = 
| other_names = 
| known_for   = 
| occupation  = 
| spouse      = ထွေးထွေးညွန့်
| children    = 
| alma_mater = [[စစ်တက္ကသိုလ်]]
| allegiance          = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| branch              = {{Air force|Myanmar}}
| serviceyears        = ၁၉၇၆ - ၂၀၁၃
| rank                = [[ဖိုင်:Vice Senior General Tatmadaw Air Force.gif|15px]] ဗိုလ်ချုပ်ကြီး
| unit                =ကက(လေ) 
| commands            = 
| battles             = 
| awards              = 
|honorific prefix= ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း)၊ ဦး
}}

'''ဦးမြတ်ဟိန်း''' (၂၇ ဧပြီ ၁၉၅၅ မွေးဖွား) သည် ကြံ့ခိုင်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ ကိုယ်စားပြု မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမားတစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊နေပြည်တော် ဒက္ခိဏသီရိမဲဆန္ဒနယ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ဖြစ်သည်။

ယင်းမတိုင်မီက [[တပ်မတော် (လေ)]]၏ [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] အဖြစ် လည်းကောင်း၊ [[ဦးသိန်းစိန် အစိုးရ|ဦးသိန်းစိန်အစိုးရအဖွဲ့]]၏ [[ဆက်သွယ်ရေးနှင့် သတင်းအချက်အလက် နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန|ဆက်သွယ်ရေး၊သတင်းအချက်အလက်ဝန်ကြီး]]အဖြစ် လည်းကောင်း တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Myanmar Information Committee, Yangon |url=http://www.myanmar-information.net/infosheet/2006/061122.htm |accessdate=17 March 2016 |archivedate=23 December 2010 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5vBEdpJ0y?url=http://www.myanmar-information.net/infosheet/2006/061122.htm }}&lt;/ref&gt;

== ငယ်ဘဝနှင့်ပညာရေး ==
အဖဦးခင်ဇော်၊အမိဒေါ်နုနုခင် တို့က ပဲခူးမြို့တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။အလက(၁) ပဲခူး၊အထက(၃)ပဲခူး တို့တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့ပြီး၊တက္ကသိုလ်ဝင်တန်းကို ထိုမှပင် အောင်မြင်ခဲ့သည်။

ယင်းနောက် ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာတက္ကသိုလ် သို့ တက်ရောက်သည်။တက်ရောက်နေရင်း စစ်တက္ကသိုလ် ဝင်ခွင့်ဖြေဆိုရာ အောင်မြင်ခဲ့၍ စစ်တက္ကသိုလ် အမှတ်စဉ်(၁၇) သို့ ပြောင်းရွှေ့တက်ရောက်ခဲ့သည်။

== စစ်မှုထမ်းခြင်း ==
၁၉၇၆ ခုနှစ်မှစ၍ တပ်မတော်တွင် ဒုဗိုလ်အဆင့်ဖြင့် စစ်မှုထမ်းခဲ့သည်။ ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် [[wikt:ဗိုလ်မှူးကြီး|ဗိုလ်မှူးကြီး]] အဆင့်ဖြင့် စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ယင်းနောက် ဗိုလ်မှူးချုပ်အဖြစ် တိုးမြှင့်ခြင်း ခံရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.myanmar.gov.mm/NLM-2002/enlm/May7.htm |accessdate=17 March 2016 |archivedate=10 September 2005 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050910053750/http://www.myanmar.gov.mm/NLM-2002/enlm/May7.htm }}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်အဆင့်ဖြင့် [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)]] အဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သည်။ ယင်းနောက် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးအဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ခံရသည်။ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် အဖြစ် တာဝန်ယူစဉ် ကာလအတွင်း တရုတ်နိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံတို့နှင့် အနီးကပ်ဆက်ဆံရေးကို ထိန်းထားနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ambassador Li Jinjun holds dinner in honor of the C-in-C (Air)and party to visit China soon |url=http://www.fmprc.gov.cn/ce/cemm/eng/xwdt/t192261.htm |accessdate=17 March 2016 |archivedate=23 December 2010 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5vBEjOFgo?url=http://www.fmprc.gov.cn/ce/cemm/eng/xwdt/t192261.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top-level defence visits between India, Myanmar - The Times of India |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-08-29/india/27217016_1_india-and-myanmar-yangon-myanmar-air-force |accessdate=17 March 2016 |archivedate=23 December 2010 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5vBEjxtal?url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/153208.cms }}&lt;/ref&gt;

== နိုင်ငံရေးဘဝ ==

=== ဝန်ကြီးဘဝ ===
၂၀၁၃ ခုနစ်၊ဖေဖော်ဝါရီ ၁၃ ရက်  တွင် တပ်မတော်မှ အနားယူခဲ့ပြီး သမ္မတဦးသိန်းစိန်အစိုးရ၏ [[ဆက်သွယ်ရေးနှင့် သတင်းအချက်အလက် နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန]]၏ ဝန်ကြီး ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=Latt|first=Win Ko Ko|title=Air Force boss to take over telecoms|url=http://www.mmtimes.com/index.php/national-news/4055-air-force-boss-to-take-over-telecoms.html|accessdate=13 February 2013|newspaper=The Myanmar Times|date=11 Feb 2013|archivedate=28 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130228172253/http://www.mmtimes.com/index.php/national-news/4055-air-force-boss-to-take-over-telecoms.html}}&lt;/ref&gt;

=== ပါတီလှုပ်ရှားမှု ===
ဦးမြတ်ဟိန်းသည် [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ပါတီ]]က ပြည်ခိုင်ဖြိုးပါတီကို ၂၀၁၅ ခုနှစ် ရွေးကောက်ပွဲတွင် အပြန်အသတ်အနိုင်ရပြီး အစိုးရဖွဲ့နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] ၏ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ တာဝန်ကိုထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။  	

=== ၂၀၂၆ ===
သူသည် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|၂၀၂၅-၂၀၂၆]] [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် ကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီကိုယ်စားပြုပြီး၊ ပြည်သူ့လွှတ်တော် [[ဒက္ခိဏသီရိမြို့နယ်|ဒက္ခိဏသီရိ]] မဲဆန္ဒနယ်တွင် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင် ရွေးကောက်ခံရသည်။ 

၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၀ ရက်နေ့တွင် အသစ်ဖွဲ့စည်းလိုက်သော [[အာကာသသိပ္ပံနှင့် နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးကော်မရှင်]]တွင် ကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် ဦးမင်းအောင်လှိုင်က ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=အာကာသသိပ္ပံနှင့် နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးကော်မရှင် ဖွဲ့စည်းခြင်း |url=http://www.moi.gov.mm/announcements/81644 |access-date=2026-04-19 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝ ==
ဦးမြတ်ဟိန်းသည် ဒေါ်ထွေးထွေးညွန့်နှင့် လက်ထပ်ခဲ့သည်။  	

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

{{s-start}}
{{s-mil}}
|-
{{s-bef|before=ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မြင့်ဆွေ}}
{{s-ttl|title=[[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]]|years = ၂၀၀၃ - ၂၀၁၃}}
{{s-aft|after=ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ခင်မောင်မြင့်}}
{{s-end}}

{{lifetime|၁၉၅၅| }}
[[ကဏ္ဍ:၁၉၅၅ မွေးဖွားသူများ]]
[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) များ]]
[[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]]
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံ ဝန်ကြီးများ]]
[[ကဏ္ဍ:ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးမှ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]]
[[ကဏ္ဍ:စစ်တက္ကသိုလ် ကျောင်းဆင်းများ]]</text>
      <sha1>lc1wcrs0wsc0wzmu3qw4a0p7yqe3zfj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စိုးသိန်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63130</id>
    <revision>
      <id>1026992</id>
      <parentid>1024783</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T03:49:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ရေ) များ]]</comment>
      <origin>1026992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8273" sha1="an544ghjzphavp9gqgsnl5jw6zt8r92" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
|honorific-prefix = 
|name        = စိုးသိန်း
|honorific-suffix = 
| native_name               = 
| native_name_lang          = my 
|image       = Soe Thein.jpg
|alt         = 
|caption     = 

|office2 = [[အမျိုးသားလွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ်
|majority2 = 
|constituency2= [[ကယားပြည်နယ်]] မဲဆန္ဒနယ် ၉
|term_start2  = ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၆
|term_end2   =  ၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
|predecessor2 =
|successor2   =  ဒေါက်တာနိုင်လင်း (USDP)

|office3 = [[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန]] ဝန်ကြီး
|alongside3 = [[သိန်းညွန့်|ဦးသိန်းညွန့်]]၊ [[စိုးမောင်|ဦးစိုးမောင်]]၊ [[အောင်မင်း|ဦးအောင်မင်း]]၊ [[လှထွန်း|ဦးလှထွန်း]]၊ [[တင်နိုင်သိန်း|ဦးတင်နိုင်သိန်း]]
|term_start3  = ၂၇ ဩဂုတ် ၂၀၁၂&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ministryofinformation.gov.mm/index.php/announcement/751-2012-08-27-12-51-01.html|title=ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ ပြောင်းလဲတာဝန်ပေးခြင်း|date=27 August 2012|publisher=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်  နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး|accessdate=23 July 2015|language=Burmese|archivedate=4 September 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120904043832/http://www.ministryofinformation.gov.mm/index.php/announcement/751-2012-08-27-12-51-01.html}}&lt;/ref&gt;
|term_end3    =  ၃၀ မတ် ၂၀၁၆
|predecessor3 = ရာထူးစတင်
|successor3   = [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]

|order4 = [[အမှတ်(၂)စက်မှု ဝန်ကြီးဌာန]] ဝန်ကြီး
|term_start4  = ဇွန် ၂၀၀၈
|term_end4   = ၂၇ ဩဂုတ် ၂၀၁၂
|predecessor4 =  
|successor4   =  

|order5 = [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ်
|majority5 = ''ပြိုင်ဘက်မရှိ''
|constituency5 = [[ကျွန်းစုမြို့နယ်]]
|term_start5  = ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၁
|term_end5    =  ၃၀ မတ် ၂၀၁၁
|predecessor5= ''အခြေခံဥပဒေစတင်''
|successor5   = ဒေါ်တင်တင်ရီ ([[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်|NLD]])


|office6   = [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ)]]
|term_start6 =  ၂ ဇန်နဝါရီ ၂၀၀၄ 
|term_end6          =  ၂၀ ဇွန် ၂၀၀၈
|predecessor6       =  ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ကြည်မင်း
|successor6       =  ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဉာဏ်ထွန်း]]
| party = [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] (၂၀၁၀-၂၀၁၅) &lt;br&gt;
[[တစ်သီးပုဂ္ဂလ]]
| birth_date  = {{birth date and age|1949|9|7|df=y}}
| birth_place = [[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]
| death_date  = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --&gt;
| death_place = 
| nationality = မြန်မာ
| ethnicity   = 
| other_names = 
| known_for   = 
| occupation  = 
| spouse      = ဒေါ်ခင်အေးကြင်&lt;ref name=&quot;eu&quot;&gt;{{cite journal|date=18 February 2012|title=COUNCIL DECISION 2012/98/CFSP|journal=Official Journal of the European Union|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2012:047:0064:0068:EN:PDF|archive-date=14 December 2018|access-date=18 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214015940/https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2012:047:0064:0068:EN:PDF|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| children    = ရည်မွန်အေး&lt;br/&gt;အေးချမ်း&lt;br/&gt;သီတာအေး
| alma_mater = 
| allegiance          = {{flag|Myanmar}}
| branch              = {{navy|Myanmar}}
| serviceyears        = -၂၀၁၀
| rank                = ဒုတိယ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး
| unit                = 
| commands            = 
| battles             = 
| awards              = 
|honorific prefix=ဦး}}
'''ဦးစိုးသိန်း''' (၇ စက်တင်ဘာ ၁၉၄၉ မွေးဖွား&lt;ref name=&quot;eu&quot;/&gt;) သည် သမ္မတ [[ဦးသိန်းစိန်]]လက်ထက်တွင် [[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့]]၊ [[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး]]၏ ဝန်ကြီး ခြောက်ဦးအနက် တစ်ဦးဖြစ်ပြီး ၂၀၁၂ ဩဂုတ် ၂၇ ရက်နေ့မှ ၂၀၁၆ မတ်လ ၃၀ ရက်နေ့အထိ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ယခင်က [[အမှတ်(၂)စက်မှု ဝန်ကြီးဌာန]] ဝန်ကြီးအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;kudo&quot;&gt;{{cite journal|last=Kudo|first=Toshihiro|date=26 July 2011|title=New Government in Myanmar: Profiles of Ministers|publisher=Institute of Developing Economies - Japan External Trade Organization|url=http://www.ide.go.jp/English/Research/Region/Asia/20110726.html}}&lt;/ref&gt; [[တပ်မတော် (ရေ)]]တွင် [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး ဒုတိယ ဗိုလ်ချုပ်ကြီးအဆင့်ဖြင့် အနားယူခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;kudo&quot;/&gt;&lt;ref name = &quot;SG&quot;&gt;{{cite journal|last=Kyaw|first=Aye Thida|date=26 February 2012|title=Singapore hints at increased role|publisher=Myanmar Times|url=http://www.mmtimes.com/2012/business/615/biz61503.html}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mmtimes.com/2012/business/615/biz61503.html |access-date=18 March 2016 |archive-date=20 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620141735/http://www.mmtimes.com/2012/business/615/biz61503.html }}&lt;/ref&gt; စက်မှု (၁) နှင့် စက်မှု (၂) ဝန်ကြီးဌာနနှစ်ခုအား ပေါင်းစည်းလိုက်ပြီးနောက် [[စက်မှု ဝန်ကြီးဌာန]] ဝန်ကြီးအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ကော်မရှင်]]၏ ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ၂၀၁၀ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၃ ခုနှစ်အထိ တာဝန်ယူခဲ့သည်။

==ကိုးကား==
{{Reflist}}
{{lifetime|၁၉၄၉| }}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံ ဝန်ကြီးများ]]
[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ရေ) များ]]
[[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]]
[[Category:မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမားများ]]
[[ကဏ္ဍ:ပြည်သူ့လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များ]]
[[ကဏ္ဍ:အမျိုးသားလွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များ]]
[[ကဏ္ဍ:၁၉၄၉ မွေးဖွားသူများ]]</text>
      <sha1>an544ghjzphavp9gqgsnl5jw6zt8r92</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63467</id>
    <revision>
      <id>1026969</id>
      <parentid>1025231</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T02:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ပထမဆုံး ကာလုံအစည်းအဝေး</comment>
      <origin>1026969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94280" sha1="3cy9v5yhyv19yzflsawrygccbzazklr" xml:space="preserve">{{Infobox အစိုးရအဖွဲ့အစည်း
|agency_name     = အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ
| nativename      =National Defence and Security Council
| nativename_a    =
| nativename_r    = 
|seal            =Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg
|seal_width      =
|seal_caption    =
|formed          =  {{start date and years ago|df=yes|2011|3|31}}
|preceding1      =
|agency_type     = ကောင်စီ
|jurisdiction    = {{MYA}}
|headquarters    = [[နိုင်ငံတော် သမ္မတရုံး|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး]]
|coordinates     =
|employees       =
|budget          =
| chief1_name     = [[မင်းအောင်လှိုင်]]
| chief1_position = နိုင်ငံတော်သမ္မတ
|child1_agency   =
|child2_agency   =
|child3_agency   =
|child4_agency   =
|website         = &lt;!--{{url|www.mof.gov.mm}}--&gt;
|keydocument1=[[မြန်မာနိုင်ငံဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈)]]}}

'''အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ''' (အတိုကောက်: '''ကာလုံ''') ({{lang-en|National Defence and Security Council}} အတိုကောက် '''NDSC''') သည် အဖွဲ့ဝင် ၁၁ ဦးပါဝင်သည့် အမျိုးသားအဆင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံ၏ လုံခြုံရေးနှင့် ကာကွယ်ရေးဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များအတွက် တာဝန်ရှိအဖွဲ့အစည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.eastasiaforum.org/2013/05/01/the-tatmadaws-new-position-in-myanmar-politics/|title=The Tatmadaw’s new position in Myanmar politics|last=MacDonald|first=Adam P|date=1 May 2013|work=East Asia Forum|accessdate=27 June 2015}}&lt;/ref&gt; ကောင်စီကို ၂၀၁၁ မတ်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် စတင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;pd&quot;&gt;{{cite news|url=http://en.people.cn/90001/90777/90851/7337304.html|title=Myanmar forms national defense, security council|date=1 April 2011|work=People's Daily|accessdate=27 June 2015|archivedate=29 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150629181654/http://en.people.cn/90001/90777/90851/7337304.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gyaw&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nationmultimedia.com/opinion/Myanmars-constitutional-crisis-reaching-boiling-po-30227326.html|title=Myanmar's constitutional crisis reaching boiling point|last=Htun Aung Gyaw|date=21 February 2014|work=The Nation|accessdate=27 June 2015|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304045218/http://www.nationmultimedia.com/opinion/Myanmars-constitutional-crisis-reaching-boiling-po-30227326.html}}&lt;/ref&gt; အဖွဲ့ဝင် ၁၁ ဦးအနက် ၅ ဦးကို တပ်မတော် ကာကွယ်ရေး ဦးစီးချုပ်က ခန့်အပ်သည်။&lt;ref name=&quot;gyaw&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.mmtimes.com/index.php/opinion/14565-coalition-government-just-a-fantasy.html|title=Coalition government: just a fantasy?|last=Sithu Aung Myint|date=20 May 2015|work=Myanmar Times|accessdate=27 June 2015}}&lt;/ref&gt; တပ်မတော်သည် အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီကို အစီရင်ခံရသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.mmtimes.com/index.php/opinion/4268-myanmar-a-nation-at-war-with-itself.html?start=1|title=Myanmar: A nation at war with itself|last=Weiss|first=Stanley A|date=4 March 2013|work=Myanmar Times|accessdate=27 June 2015|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304071521/http://www.mmtimes.com/index.php/opinion/4268-myanmar-a-nation-at-war-with-itself.html?start=1}}&lt;/ref&gt; ကောင်စီကို [[မြန်မာနိုင်ငံအခြေခံဥပဒေ(၂၀၀၈)]] ပုဒ်မ ၂၀၁ အရ ဖွဲ့စည်းခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.burmalibrary.org/docs5/Myanmar_Constitution-2008-en.pdf|title=Constitution of the Republic of the Union of Myanmar|date=September 2008|work=Ministry of Information|accessdate=27 June 2015}}&lt;/ref&gt;

==ဖွဲ့စည်းပုံ==
အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီကို အောက်ပါ အဖွဲ့ဝင်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။
# [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]]
# [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ သမ္မတ|ဒုတိယသမ္မတ]]
# ဒုတိယသမ္မတ
# [[ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ]]
# [[အမျိုးသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ]]
# [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်|တပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]
# [[ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်|ဒုတိယ တပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]
# [[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] ဝန်ကြီး
# [[နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီး]]
# [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန]] ဝန်ကြီး
# [[နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန]] ဝန်ကြီး{{မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမိုင်းဆိုင်ရာ}}

== သမိုင်းကြောင်း ==
၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ အစည်းအဝေး (၃/၂၀၂၅) ကို ကျင်းပခဲ့ပြီး၊ ယင်းအစည်းအဝေးသို့ ယာယီသမ္မတ (တာဝန်)၊ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်နှင့် ကောင်စီအဖွဲ့ဝင်များအပြင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]အတွင်းရေးမှူး ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[အောင်လင်းဒွေး]]ကဲ့သို့သော အထူးဖိတ်ကြားခံရသူများလည်း တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/index.php/news/73064|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီအစည်းအဝေး (၃/၂ဝ၂၅) ကျင်းပ|publisher=Ministry of Information|accessdate=2025 July 31}}&lt;/ref&gt; 

အစည်းအဝေးတွင် ပုဒ်မ ၄၂၆ အရ အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီအား အာဏာလွှဲအပ်သည့်အမိန့်ကို ပယ်ဖျက်ကြောင်း ကြေညာပြီးနောက်၊ ပုဒ်မ ၄၂၇ (က) အရ ဥပဒေပြုရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် တရားစီရင်ရေးအာဏာများကို ကာလုံမှ ကျင့်သုံးဆောင်ရွက်မည်ဖြစ်ကြောင်း ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

ပုဒ်မ ၄၂၇ (ခ) အရ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]]အသစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ပြီးနောက် အဖွဲ့အစည်းများ ဖွဲ့စည်းသည်အထိ အာဏာကို ကျင့်သုံးသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ဥပဒေပြုရေးအာဏာကို ကိုယ်တိုင်ကျင့်သုံးပြီး အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် တရားစီရင်ရေးအာဏာများကိုမူ သင့်လျော်သည့် အဖွဲ့အစည်းများ သို့မဟုတ် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးဦးကို လွှဲအပ်နိုင်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ ပုဒ်မ ၄၂၉ အရ ကာလုံသည် အမိန့်ကို ပယ်ဖျက်သည့်နေ့မှစ၍ ၆ လအတွင်း အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲကို ကျင်းပပေးရမည်ဖြစ်ကြောင်းနှင့် လွှတ်တော်အသီးသီးအတွက် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅|ရွေးကောက်ပွဲ]]ကို ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလမှ ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလအတွင်း ပြုလုပ်မည်ဖြစ်ကြောင်း အသိပေးခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ကာလုံသည် ရွေးကောက်ပွဲအတွက် ပြင်ဆင်ရန်နှင့် နိုင်ငံတော်၏ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် တရားစီရင်ရေးကဏ္ဍများ ဆက်လက်လည်ပတ်နိုင်ရန် အစိုးရအဖွဲ့၊ တရားစီရင်ရေးအဖွဲ့နှင့် အခြားအဖွဲ့အစည်းများကို ဖွဲ့စည်းသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

=== အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ အုပ်ချုပ်မှုဆိုင်ရာ ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းမှုများ ===
[[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]ကို ဖျက်သိမ်းပြီးနောက် မြန်မာနိုင်ငံကို ဆက်လက်အုပ်ချုပ်ရန် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ (ကာလုံ) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ပါသည်။ ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရရှိသော ကာလုံတွင် ယခင်က ရုံးအဖွဲ့မရှိခဲ့သော်လည်း ယခုအခါ အမှုဆောင်ချုပ်နှင့် တွဲဖက်အမှုဆောင်ချုပ်ဟူသော ရာထူးနှစ်ခုဖြင့် ရုံးအဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းလိုက်ကြောင်း အမိန့်အမှတ် ၂/၂၀၂၅ ဖြင့် ကြေညာခဲ့ပါသည်။ ထို့အပြင် ကာလုံရုံး ဒုတိယဝန်ကြီးအဖြစ် ဦးခင်လတ်အား ခန့်အပ်ခဲ့ပါသည်။

အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ ဗဟိုအကြံပေးအဖွဲ့ကိုလည်း ယခင်စစ်ကောင်စီအဖွဲ့ဝင်ဟောင်းများအပါအဝင် ၁၅ ဦးဖြင့် ပြန်လည်ခန့်အပ်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်ကိုလည်း ဦးသန်းစိုး ဦးဆောင်ကာ ၁၄ ဦးဖြင့် အသစ်ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပါသည်။

အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ သတင်းထုတ်ပြန်ရေးအဖွဲ့ခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်းကလည်း အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာ သုံးရပ်လုံးကို ကာလုံကနေ ကျင့်သုံးသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့ပါသည်။ အစိုးရဖွဲ့စည်းခြင်း၊ တရားသူကြီးများ ခန့်အပ်ခြင်း၊ ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဦးစီးမှူးများ ခန့်အပ်ခြင်း စသည်တို့ကို ကာလုံရုံး၏ အမိန့်များအဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။

=== အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာ အပြောင်းအလဲများ ===
နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ၏ ခြောက်လသက်တမ်း ဇူလိုင် ၃၁ ရက်နေ့တွင် ကုန်ဆုံးခဲ့ပြီးနောက်၊ အဆိုပါကောင်စီကို ထပ်မံသက်တမ်းတိုးမပေးဘဲ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့်အညီ အဖွဲ့အစည်းအသစ်များ ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။

အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ အမိန့်အမှတ် ၃/၂၀၂၅ ဖြင့် &quot;ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့&quot; အသစ်ကို ဖွဲ့စည်းပြီး ဗိုလ်ချုပ်ကြီး (ငြိမ်း) ညိုစောကို နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73050|title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း|accessdate=31 July 2025|publisher=Ministry of Information}}&lt;/ref&gt;

အမိန့်အမှတ် ၄/၂၀၂၅ ဖြင့် [[နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေး နှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်|နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်]]ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ရာ ယာယီသမ္မတ (တာဝန်) ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်က ဥက္ကဋ္ဌ၊ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စိုးဝင်းက ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌနှင့် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦးက အတွင်းရေးမှူးအဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73052|title=နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင် ဖွဲ့စည်းခြင်း|publisher=Ministry of Information|accessdate=2025 July 31}}&lt;/ref&gt;

ထို့အပြင် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီကို ဖျက်သိမ်းပြီးနောက် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီအား အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားအဖြစ် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ကာလုံတွင် ယခင်က ရုံးအဖွဲ့မရှိခဲ့သော်လည်း အမိန့်အမှတ် ၂/၂၀၂၅ ဖြင့် အမှုဆောင်ချုပ်နှင့် တွဲဖက်အမှုဆောင်ချုပ်ရာထူးနှစ်ခုဖြင့် ရုံးအဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ကာလုံရုံး ဒုတိယဝန်ကြီးအဖြစ် ဦးခင်လတ်အား ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ ဗဟိုအကြံပေးအဖွဲ့ကိုလည်း ယခင် စစ်ကောင်စီအဖွဲ့ဝင်ဟောင်းများအပါအဝင် ၁၅ ဦးဖြင့် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ထို့အတူ ရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်ကိုလည်း ဦးသန်းစိုး ဦးဆောင်ကာ ၁၄ ဦးဖြင့် အသစ်ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။

=== အရေးပေါ်နှင့် စစ်အုပ်ချုပ်ရေး ကြေညာချက်များ ===
တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာဖြင့် ကြေညာထားသည့် အရေးပေါ်အခြေအနေကို ရုပ်သိမ်းလိုက်သော်လည်း တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ် ၉ ခုရှိ မြို့နယ်ပေါင်း ၆၃ မြို့နယ်တွင်မူ အရေးပေါ်အခြေအနေနှင့် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ၏ စစ်အုပ်ချုပ်ရေး ကြေညာချက်များ|စစ်အုပ်ချုပ်ရေး]]တို့ကို ပြန်လည်ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ဥပဒေကဲ့သို့အာဏာတည်သောအမိန့်အမှတ်၊ ၁ /၂၀၂၅ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/73071 |access-date=2026-03-17 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;

ဥပဒေကဲ့သို့ အာဏာတည်သောအမိန့် (၁/၂၀၂၅) ဖြင့် အရေးပေါ်အခြေအနေ ကြေညာထားသည့် မြို့နယ်များတွင် ဥပဒေကဲ့သို့ အာဏာတည်သောအမိန့် (၂/၂၀၂၅) ဖြင့် စစ်အုပ်ချုပ်ရေးအမိန့်ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ယင်းအမိန့်အရ အဆိုပါမြို့နယ်များ၏ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် တရားစီရင်ရေးတာဝန်များကို တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ထံ အပ်နှင်းလိုက်ပါသည်။ ထိုလုပ်ပိုင်ခွင့်နှင့်တာဝန်များကို ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်က မိမိကိုယ်တိုင် သို့မဟုတ် သင့်လျော်သည့် စစ်ဘက်အာဏာပိုင်တစ်ဦးဦးအား လွှဲအပ်ဆောင်ရွက်စေနိုင်ကြောင်းလည်း ဖော်ပြထားသည်။ ဤအမိန့်သည် ထုတ်ပြန်သည့်နေ့မှစ၍ ရက်ပေါင်း ၉၀ အထိ အတည်ဖြစ်မည်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ဥပဒေကဲ့သို့ အာဏာတည်သော အမိန့်အမှတ်၊ ၂ /၂၀၂၅ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/announcements/73066 |access-date=2026-03-17 |website=www.moi.gov.mm}}&lt;/ref&gt;

=== အာဏာသုံးရပ် လွှဲပြောင်းခြင်း ===
၂၀၂၁ တပ်မတော်အာဏာသိမ်းမှုနောက်ပိုင်း ရယူခဲ့သည့် အာဏာသုံးရပ် ကျင့်သုံးခြင်းကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၁၀) ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ ကြေညာချက်အမှတ် ၃/၂၀၂၆ ဖြင့် ပြည်ထောင်စုအဆင့်ပုဂ္ဂိုလ်များအား [[ပြည်ထောင်စု လွှတ်တော်|ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]]တွင် ကတိသစ္စာပြုပြီး သည့်အချိန်မှစ၍ ပြည်ထောင်စုသမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပုဒ်မ ၄၂၇ အရ အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီက ကျင့်သုံးလျက်ရှိသည့် ဥပဒေပြုရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် တရားစီရင်ရေး အာဏာများကို လွှဲပြောင်းပေးအပ်လိုက်သည်။ &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ ကြေညာချက်အမှတ် ၃ / ၂၀၂၆ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/announcements/81653 |access-date=2026-04-12 |website=www.moi.gov.mm}}&lt;/ref&gt;

== ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရလက်ထက် ==
{{Main|ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ}}၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ (၁၀) ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ ကြေညာချက်အမှတ် ၃/၂၀၂၆ ဖြင့် ပြည်ထောင်စုအဆင့်ပုဂ္ဂိုလ်များအား [[ပြည်ထောင်စု လွှတ်တော်|ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]]တွင် ကတိသစ္စာပြုပြီး သည့်အချိန်မှစ၍ ပြည်ထောင်စုသမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပုဒ်မ ၄၂၇ အရ အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီက ကျင့်သုံးလျက်ရှိသည့် ဥပဒေပြုရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် တရားစီရင်ရေး အာဏာများကို လွှဲပြောင်းပေးအပ်လိုက်သည်။ &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

ထိုနောက် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး ကြေညာချက်အမှတ် ၂/၂၀၂၆ ဖြင့် သမ္မတဦးမင်းအောင်လှိုင် ဦးဆောင်သည့်  အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီကို အောက်ပါအတိုင်း ဖွဲ့စည်းလိုက်ပြီး။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဖွဲ့စည်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81569 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;ပထမဆုံး ကာလုံအစည်းအဝေး ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ဧပြီ ၂၁ ရက် တွင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီအစည်းအဝေးကျင်းပ နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင် တက်ရောက်အမှာစကားပြောကြား {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81953 |access-date=2026-04-22 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!စဉ်
! ရာထူး !! အမည်
|-
|၁။
| နိုင်ငံတော်သမ္မတ || ဦးမင်းအောင်လှိုင် 
|-
|၂။
| ဒုတိယသမ္မတ ၁ || ဦးညိုစော
|-
|၃။
| ဒုတိယသမ္မတ ၂ || ဒေါ်နန်းနီနီအေး
|-
|၄။
| [[ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ]] || ဦးခင်ရီ
|-
|၅။
| [[အမျိုးသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ]] || ဦးအောင်လင်းဒွေး
|-
|၆။
|[[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] || ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦး
|-
|၇။
|[[ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] || ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ကျော်စွာလင်း
|-
|၈။
| [[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး]]|| ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းအောင်
|-
|၉။
| [[နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး]]|| ဦး[[တင်မောင်ဆွေ]]
|-
|၁၀။
| [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီး]]||ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ညွန့်ဝင်းဆွေ]]
|-
|၁၁။
| [[နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး]]||ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဖုန်းမြတ်]] 
|}

== ယာယီသမ္မတ (တာဝန်) မင်းအောင်လှိုင်၏ အဖွဲ့ဝင်များ ==
၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ (၃၁)ရက်နေ့တွင် ပေါ်ပေါက်လာသော အဖွဲ့ဖြစ်သည်။ အ​ရေး​ပေါ်အ​ခြေအ​နေကာလအား (၆) လ သက်တမ်းထပ်မံတိုးပေးခဲ့သည်။ ယာယီသမ္မတ [[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] ကျန်းမာရေးကြောင့် ယာယီသမ္မတ (တာဝန်) ကို [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] ထံ လွှဲပြောင်းရာမှတဆင့် ပေါ်ပေါက်လာသော အဖွဲ့လည်းဖြစ်သည်။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ရာထူး !! အမည်
|-
| နိုင်ငံတော် သမ္မတ || [[မင်းအောင်လှိုင်၊ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်]] {{small|(ယာယီ-(တာဝန်))}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cincds.gov.mm/node/26518?d=1|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီအစည်းအဝေး(၂/၂၀၂၄)ကျင်းပ|work=CINCDS Myanmar|access-date=၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၄|date=၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ }}&lt;/ref&gt; 
|-
| ဒုတိယသမ္မတ ၁ || ''လစ်လပ်''
|-
| ဒုတိယသမ္မတ ၂ || ''လစ်လပ်''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ဥက္ကဋ္ဌ || [[တီခွန်မြတ်၊ ဦး|ဦးတီခွန်မြတ်]] (၁၆.၃.၂၀၂၆ ထိ)
|- 
|[[ခင်ရီ|ဦးခင်ရီ]] (၁၆.၃.၂၀၂၆ - ၁၀.၄.၂၀၂၆)
|-
| [[အမျိုးသားလွှတ်တော်]] ဥက္ကဋ္ဌ || [[အောင်လင်းဒွေး|ဦးအောင်လင်းဒွေး]] (၁၈.၃.၂၀၂၆ - ၁၀.၄.၂၀၂၆)
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် || [[မင်းအောင်လှိုင်၊ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်]] (၃၀.၃.၂၀၂၆ ထိ)
|-
|[[ရဲဝင်းဦး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦး]] (၃၀.၃.၂၀၂၆ - ၁၀.၄.၂၀၂၆)
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် || [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စိုးဝင်း]](၃၀.၃.၂၀၂၆ ထိ)
|-
|[[ကျော်စွာလင်း|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ကျော်စွာလင်း]] (၃၀.၃.၂၀၂၆ - ၁၀.၄.၂၀၂၆)
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး]]|| ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[တင်အောင်စန်း|တင်]][[တင်အောင်စန်း|အောင်စန်း]](၃.၈.၂၀၂၃ - ၁၈.၁၂.၂၀၂၄)
|-
|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မောင်မောင်အေး|မောင်မောင်]][[မောင်မောင်အေး|အေး]] (၁၈.၁၂.၂၀၂၄ - ၁၀.၄.၂၀၂၆)
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီး]]||ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရာပြည့်]] (၃.၈. ၂၀၂၃ - ၃၁.၁.၂၀၂၅
|-
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းထွန်းနောင်]] (၃၁.၁.၂၀၂၅ - ၂၇-၁-၂၀၂၆)
|-
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဖုန်းမြတ်]] (၂၇-၁-၂၀၂၆ - ၁၀.၄.၂၀၂၆)
|-
| [[နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး]]|| [[သန်းဆွေ (ဝန်ကြီး)|ဦးသန်းဆွေ]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး]]||ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းထွန်းနောင် (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ထွန်းထွန်းနောင်]] (၁.၂. ၂၀၂၁ - ၃၁.၁. ၂၀၂၅)
|-
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရာပြည့်]] (၃၁.၁.၂၀၂၅ - ၁၀.၄.၂၀၂၆)
|}

=== အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး ===

* ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ တည်ရှိသော ကာလုံတွင် ယခင်က ရုံးအဖွဲ့ မရှိခဲ့သော်လည်း ယခုအခါ အမှုဆောင်ချုပ်နှင့် တွဲဖက်အမှုဆောင်ချုပ်ဟူသော ရာထူးနှစ်ခုဖြင့် ရုံးအဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းလိုက်ကြောင်း အမိန့်အမှတ် ၂/၂၀၂၅ ဖြင့် ကြေညာခဲ့သည်။

{| class=&quot;wikitable&quot;
!စဉ်
!အမည်
!ရာထူး
!တာဝန်သက်တမ်း
!ရင်းမြစ်
|-
|၁။
|ဦး[[အောင်လင်းဒွေး|အောင်လင်ဒွေး]]
|အမှုဆောင်ချုပ်
| rowspan=&quot;2&quot; |၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ - ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73047|title=အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး၏ အမှုဆောင်ချုပ်နှင့် တွဲဖက်အမှုဆောင်ချုပ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|publisher=Ministry of Information|accessdate=2025 July 31}}&lt;/ref&gt;
|-
|၂။
|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရဲဝင်းဦး|ရဲဝင်ဦး]]
|တွဲဖက်အမှုဆောင်ချုပ်
|}
=== အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ ဗဟိုအကြံပေးအဖွဲ့ ===
[[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]ကို ဖျက်သိမ်းပြီးနောက် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး၏ အမိန့်အမှတ် ၁၀/၂၀၂၅ ဖြင့် ယခင်နစက ကောင်စီဝင်များနှင့် နစက ဗဟိုအကြံပေးအဖွဲ့ဝင်များကို ကာလုံဗဟိုအကြံပေးအဖွဲ့သစ်ကို နစက ဗဟိုအကြံပေးအဖွဲ့ခေါင်းဆောင် ဦးစောထွန်းအောင်မြင့် ခေါင်းဆောင်မှုဖြင့် ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cincds.gov.mm/node/29778?d=1|title=အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ ဗဟိုအကြံပေးအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းတာဝန်ပေးခြင်း|publisher=CINCDS|accessdate=2025 August 2}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!စဉ်
!အမည်
!ရာထူး
!တာဝန်သက်တမ်း
|-
|၁။
|ဦး[[စောထွန်းအောင်မြင့်|စောထွန်းအောင်မြင့်]]
|အဖွဲ့ခေါင်းဆောင်
| rowspan=&quot;16&quot; |၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅ - ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
|-
|၂။
|ဦး[[သိန်းညွန့် (နိုင်ငံရေးသမား)|သိန်းညွန့်]]
| rowspan=&quot;15&quot; |အဖွဲ့ဝင်
|-
|၃။
|ဦး[[ခင်မောင်ဆွေ]]
|-
|၄။
|[[အေးနုစိန်]]
|-
|၅။
|[[စောဒန်နီယယ်]]
|-
|၆။
|ဒေါက်တာ [[ဗညားအောင်မိုး]]
|-
|၇။
|ဒေါက်တာ [[မောင်မောင်နိုင်]]
|-
|၈။
|ဦး[[ရွှေကြိမ်း]]
|-
|၉။
|ဦး[[ရန်ကျော်]]
|-
|၁၀။
|ဦး[[ဝဏ္ဏမောင်လွင်]]
|-
|၁၁။
|[[မန်းငြိမ်းမောင်]]
|-
|၁၂။
|ဒေါ်[[ဒွဲဘူ]]
|-
|၁၃။
|[[ပိုးရယ်အောင်သိန်း]]
|-
|၁၄။
|ဒေါက်တာ[[မှုထန်]]
|-
|၁၅။
|ဒေါက်တာ[[ဘရွှေ]]
|-
|၁၆။
|[[ခွန်စံလွင်]]
|}

=== ထုတ်ပြန်သည့် အမိန့်များ ===

==== နိုင်ငံတော် အခြေအနေ ကြေညာချက် (၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅) ====
အောက်ပါ အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ အမိန့်များကို ယာယီသမ္မတ (တာဝန်) ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] လက်မှတ်ရေးထိုး ထုတ်ပြန်ထားသည်။
{| class=&quot;wikitable&quot;
!စဉ်
!ခေါင်းစဉ်
!ရင်းမြစ်
|-
|၁။
|ဥပဒေကဲ့သို့အာဏာတည်သောအမိန့်အမှတ် ၁/၂၀၂၅ - အရေးပေါ်အခြေအနေ ကြေညာခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/73072|title=ဥပဒေကဲ့သို့အာဏာတည်သောအမိန့်အမှတ်၊ ၁ /၂၀၂၅|publisher=MOI|accessdate=31 July 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|၂။
|ဥပဒေကဲ့သို့အာဏာတည်သောအမိန့်အမှတ် ၂/၂၀၂၅ - စစ်အုပ်ချုပ်ရေးအမိန့်ထုတ်ပြန်ခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.myawady.net.mm/node/73249|title=စစ်အုပ်ချုပ်ရေးအမိန့်ထုတ်ပြန်|publisher=Myawaddy Portal|accessdate=2025 July 31}}&lt;/ref&gt;
|-
!စဉ်
!စစ်အုပ်ချုပ်ရေးအမိန့်များ
!ရင်းမြစ်
|-
|၁။
|တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး၊ စစ်အုပ်ချုပ်ရေးအမိန့်အမှတ် ၁ /၂၀၂၅
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73067|title=စစ်အုပ်ချုပ်ရေးအမိန့်အမှတ်၊ ၁ /၂၀၂၅|accessdate=2025 July 31|publisher=Ministry of Information}}&lt;/ref&gt;
|-
|၂။
|တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး၊​ စစ်အုပ်ချုပ်ရေးအမိန့်အမှတ် ၂/၂၀၂၅
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/73070|title=စစ်အုပ်ချုပ်ရေးအမိန့်အမှတ်၊ ၂ /၂၀၂၅|publisher=MOI|accessdate=31 July 2025}}&lt;/ref&gt;
|}

==== အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ အမိန့်များ ====
အောက်ပါ အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ အမိန့်များကို ယာယီသမ္မတ (တာဝန်) ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] လက်မှတ်ရေးထိုး ထုတ်ပြန်ထားသည်။
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ အမိန့်များ
!စဉ်
!အမိန့်အမှတ်
!ခေါင်းစဉ်
!ရင်းမြစ်
|-
|၁။
|၁/၂၀၂၅
|နိုင်ငံတော်အာဏာလွှဲအပ်ဆောင်ရွက်စေခဲ့သည့် အမိန့်အား ပယ်ဖျက်ခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73045|title=နိုင်ငံတော်အာဏာလွှဲအပ်ဆောင်ရွက်စေခဲ့သည့် အမိန့်အားပယ်ဖျက်ခြင်း|publisher=MOI|accessdate=31 July 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|၂။
|၂/၂၀၂၅
|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး၏ အမှုဆောင်ချုပ်နှင့် တွဲဖက်အမှုဆောင်ချုပ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73047|title=အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး၏ အမှုဆောင်ချုပ်နှင့် တွဲဖက်အမှုဆောင်ချုပ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|publisher=Ministry of Information|accessdate=1 August 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|၃။
|၃/၂၀၂၅
|ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/73051|publisher=MOI|accessdate=1 August 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|၄။
|၄/၂၀၂၅
|နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင် ဖွဲ့စည်းခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင် ဖွဲ့စည်းခြင်း|url=https://www.mdn.gov.mm/my/niungngntteaalunkhunrenngaekhmsaayaarekeaamrng-phaicnnykhng|accessdate=2025 July 31|publisher=Myanmar Digital News}}&lt;/ref&gt;
|-
|၅။
|၅/၂၀၂၅
|[[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့]] ဖြည့်စွက်ဖွဲ့စည်းခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73057|title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖြည့်စွက်ဖွဲ့စည်းခြင်း|publisher=Ministry of Information|accessdate=2025 July 31}}&lt;/ref&gt;
|-
|၆။
|၆/၂၀၂၅{{Efn|ဤကာလုံအမိန့်ကို ကာလုံရုံးအမိန့်ဖြင့် မထုတ်ပြန်ဘဲ၊ ကောင်စီအမိန့်ဖြင့် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ယခင်ကောင်စီအမိန့်များကို ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ကိုယ်တိုင်က လက်မှတ်ထိုးခဲ့သော်လည်း၊ ဤအမိန့်သည် ကာလုံရုံး အမှုဆောင်ချုပ် ဦးအောင်လင်းဒွေးက လက်မှတ်ထိုး ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။}}
|အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ် ခန့်အပ်ခြင်း
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/73259|title=အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ် ခန့်အပ်ခြင်း|work=MOI Myanmar|access-date=၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၅}}&lt;/ref&gt;
|-
|၇။
|၇/၂၀၂၅
|လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်အမိန့်
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/74784|title=လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်အမိန့်|publisher=MOI|accessdate=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;
|}

==== အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး အမိန့်များ ====
အောက်ပါ အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး၏ အမိန့်များကို အမှုဆောင်ချုပ် ဦး[[အောင်လင်းဒွေး]]က လက်မှတ်ရေးထိုး ထုတ်ပြန်ထားသည်။
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး အမိန့်များ
!
!အမိန့်အမှတ်
!ခေါင်းစဉ်
!ရင်းမြစ်
|-
|၁။
|၁/၂၀၂၅
|ပြည်ထောင်စုတရားသူကြီးချုပ်နှင့် ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ် တရားသူကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/73076|title=ပြည်ထောင်စုတရားသူကြီးချုပ်နှင့် ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ် တရားသူကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|accessdate=5 August 2025|publisher=Ministry of Information}}&lt;/ref&gt;
|-
|၂။
|၂/၂၀၂၅
|နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံးဥက္ကဋ္ဌနှင့် အဖွဲ့ဝင်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73077|title=နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံးဥက္ကဋ္ဌနှင့် အဖွဲ့ဝင်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|publisher=MOI|accessdate=2025 August 4}}&lt;/ref&gt;
|-
|၃။
|၃/၂၀၂၅
|ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင် ဥက္ကဋ္ဌနှင့် အဖွဲ့ဝင်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင် ဥက္ကဋ္ဌနှင့် အဖွဲ့ဝင်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/73080|publisher=MOI|accessdate=5 August 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|၄။
|၄/၂၀၂၅
|ဒုတိယဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/73082|title=ဒုတိယဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|publisher=MOI|accessdate=5 August 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|၅။
|၅/၂၀၂၅
|ဒုတိယဝန်ကြီးနှင့် ဒုတိယရှေ့နေချုပ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73083|title=ဒုတိယဝန်ကြီးနှင့် ဒုတိယရှေ့နေချုပ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|publisher=MOI|accessdate=5 August 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|၆။
|၆/၂၀၂၅
|ပြည်ထောင်စုစာရင်းစစ်ချုပ်နှင့် ဒုတိယစာရင်းစစ်ချုပ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/73086|title=ပြည်ထောင်စုစာရင်းစစ်ချုပ်နှင့် ဒုတိယစာရင်းစစ်ချုပ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|publisher=MOI|accessdate=5 August 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|၇။
|၇/၂၀၂၅
|ပြည်ထောင်စုရာထူးဝန်အဖွဲ့ ဥက္ကဋ္ဌနှင့် အဖွဲ့ဝင်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/73088|title=ပြည်ထောင်စုရာထူးဝန်အဖွဲ့ ဥက္ကဋ္ဌနှင့် အဖွဲ့ဝင်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|publisher=MOI|access-date=5 August 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|၈။
|၈/၂၀၂၅
|အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌနှင့် အဖွဲ့ဝင်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/304932#:~:text=%E1%80%A1%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BD%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%BA%20%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%AE%E1%80%9E%E1%80%8A%E1%80%BA%20%E1%80%96%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%B7%E1%80%85%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%AF%E1%80%B6%E1%80%A1%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%81%E1%80%B6%E1%80%A5%E1%80%95%E1%80%92%E1%80%B1%E1%80%95%E1%80%AF%E1%80%92%E1%80%BA%E1%80%99%20%E1%81%84%E1%81%82%E1%81%87%E1%81%8A%20%E1%80%95%E1%80%AF%E1%80%92%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%81%E1%80%BD%E1%80%B2,%28%E1%80%81%29%E1%80%A1%E1%80%9B%20%E1%80%A1%E1%80%82%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BE%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%96%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%9B%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%A5%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%80%E1%80%8B%E1%80%B9%E1%80%8C%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%BA%20%E1%80%A1%E1%80%96%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%B7%E1%80%9D%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%A1%E1%80%96%E1%80%BC%E1%80%85%E1%80%BA%20%E1%80%81%E1%80%94%E1%80%B7%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%AC%E1%80%9D%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%20%E1%80%91%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%81%8B|title=အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌနှင့် အဖွဲ့ဝင်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေး|publisher=Eleven Media|accessdate=5 August 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|၉။
|၉/၂၀၂၅
|[[မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ်]] ဥက္ကဋ္ဌ၊ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌနှင့် ဒါရိုက်တာအဖွဲ့ဝင်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news-eleven.com/article/304933|title=မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ် ဥက္ကဋ္ဌ၊ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌနှင့် ဒါရိုက်တာအဖွဲ့ဝင်များ ခန့်အပ်|publisher=Eleven Media|accessdate=5 August 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၀။
|၁၀/၂၀၂၅
|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ ဗဟိုအကြံပေးအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းတာဝန်ပေးအပ်ခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/304928|title=အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ ဗဟိုအကြံပေးအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်း|publisher=Eleven Media|accessdate=6 August 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၁။
|၁၁/၂၀၂၅
|မြန်မာနိုင်ငံအမျိုးသားလူ့အခွင့်အရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌနှင့် အဖွဲ့ဝင်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.myawady.net.mm/node/73263|title=မြန်မာနိုင်ငံအမျိုးသားလူ့အခွင့်အရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌနှင့် အဖွဲ့ဝင်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေး|publisher=Myawaddy Webportal|accessdate=5 August 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၂။
|၁၂/၂၀၂၅
|[[နေပြည်တော်ကောင်စီ]]၊ တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့များနှင့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရစီရင်စု ဦးစီးအဖွဲ့များ ဖွဲ့စည်းခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=နေပြည်တော်ကောင်စီ၊ တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့များနှင့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရစီရင်စု ဦးစီးအဖွဲ့များ ဖွဲ့စည်းခြင်း|url=https://www.myawady.net.mm/node/73264|publisher=Myawaddy Webportal|accessdate=5 August 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၃။
|၁၃/၂၀၂၅
|တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့များ ဖွဲ့စည်းတာဝန်ပေးအပ်ခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.myawady.net.mm/node/73265|title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့များ ဖွဲ့စည်းတာဝန်ပေးအပ်|publisher=Myawaddy Webportal|accessdate=5 August 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၄။
|၁၄/၂၀၂၅
|တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်အဆင့် အဖွဲ့အစည်းဝင်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.myawady.net.mm/node/73266|title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်အဆင့် အဖွဲ့အစည်းဝင်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေး|publisher=မြဝတီသတင်း|accessdate=၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၅}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၅။
|၁၅/၂၀၂၅
|စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီများ ဖွဲ့စည်းခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.myawady.net.mm/node/73267|title=စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီများ ဖွဲ့စည်းခန့်အပ်တာဝန်ပေး|accessdate=5 August 2025|publisher=Myawaddy news}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၆။
|၁၆/၂၀၂၅
|ခရိုင်နှင့် မြို့နယ် စီမံခန့်ခွဲရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးကော်မတီများ ဖွဲ့စည်းတာဝန်ပေးအပ်ခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73105|title=ခရိုင်နှင့် မြို့နယ် စီမံခန့်ခွဲရေးနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးကော်မတီများ ဖွဲ့စည်းတာဝန်ပေးအပ်ခြင်း|publisher=MOI|accessdate=5 August 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|
| colspan=&quot;2&quot; |''အမိန့်အမှတ် ၁၇-၂၂ ကို မထုတ်ပြန်ထား။''
|
|-
|၁၇။
|၂၃/၂၀၂၅
|ဒုတိယဝန်ကြီး ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/73306|title=ဒုတိယဝန်ကြီး ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန|accessdate=8 August 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၈။
|၂၄/၂၀၂၅
|တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ဝင် ဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/305131|title=ချင်းပြည်နယ်၊ မွန်ပြည်နယ်၊ ရခိုင်ပြည်နယ်၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းနှင့် ဧရာဝတီတိုင်း အစိုးရအဖွဲ့တို့တွင် အစိုးရအဖွဲ့ဝင် ဝန်ကြီးများ ထပ်မံခန့်အပ်|accessdate=8 August 2025|publisher=Eleven Media}}&lt;/ref&gt;
|-
|
|
|
|
|-
|၁၉။
|၃၆/၂၀၂၅
|မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးတရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/74832|title=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးတရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန|accessdate=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|၂၀။
|၃၇/၂၀၂၅
|မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးတရားလွှတ်တော် တရားသူကြီး ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/74834|title=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးတရားလွှတ်တော် တရားသူကြီး ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|publisher=MOI|accessdate=14 September 2025}}&lt;/ref&gt;
|}

=== ပြဋ္ဌာန်းသည့် ဥပဒေများ ===
[[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]ကို ဖျက်သိမ်းပြီးနောက် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီသည် ဥပဒေပြုရေးအာဏာကို ကိုယ်တိုင်ကျင့်သုံးပြီး အောက်ပါ ဥပဒေများကို ပြဋ္ဌာန်းခြင်း၊ ပြင်ဆင်ခြင်းများ ပြုလုပ်သည်။ 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေများ
!ပြဋ္ဌာန်းနှစ်
!ဥပဒေအမှတ်
!ဥပဒေအမည်
!နေ့စွဲ
!ရင်းမြစ်
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |'''၂၀၂၅'''
|၁/၂၀၂၅
|၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ နိုင်ငံသားများ၏ ပုဂ္ဂိုလ်ဆိုင်ရာလွတ်လပ်မှုနှင့် ပုဂ္ဂိုလ်ဆိုင်ရာလုံခြုံမှုကို ကာကွယ်ပေးရေးဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့် ဥပဒေ
|၂၀၂၅-၈-၁
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73140|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ နိုင်ငံသားများ၏ ပုဂ္ဂိုလ်ဆိုင်ရာလွတ်လပ်မှုနှင့် ပုဂ္ဂိုလ်ဆိုင်ရာလုံခြုံမှုကို ကာကွယ်ပေးရေးဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့် ဥပဒေ|publisher=MOI|accessdate=2025-8-1}}&lt;/ref&gt;
|-
|၂/၂၀၂၅
|[[နိုင်ငံ​တော်အထိမ်းအမှတ်တံဆိပ်ဥပ​ဒေ|နိုင်ငံတော်အထိမ်းအမှတ်တံဆိပ်ဥပဒေ]]ကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ
|၂၀၂၅-၈-၁၁
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73521|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ နိုင်ငံတော်အထိမ်းအမှတ်တံဆိပ်ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ|publisher=MOI|accessdate=2025-8-12}}&lt;/ref&gt;
|-
|၃/၂၀၂၅
|[[နိုင်ငံရေးပါတီများမှတ်ပုံတင်ခြင်းဥပဒေ]]ကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ
|၂၀၂၅-၉-၂၁
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/75244|title=နိုင်ငံရေးပါတီများမှတ်ပုံတင်ခြင်းဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ|publisher=ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန|accessdate=22 September 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|
|''ဥပဒေအမှတ် ၄-၁၆ ကို တရားဝင် မထုတ်ပြန်ထား။''
|
|
|-
|၁၇/၂၀၂၅
|မူးယစ်ဆေးဝါးနှင့် စိတ်ကိုပြောင်းလဲစေသောဆေးဝါးများဆိုင်ရာဥပဒေကို ဒုတိယအကြိမ်ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေပြဋ္ဌာန်း 
|၂၀၂၅-၁၂-၃၁
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မူးယစ်ဆေးဝါးနှင့် စိတ်ကိုပြောင်းလဲစေသောဆေးဝါးများဆိုင်ရာဥပဒေကို ဒုတိယအကြိမ်ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေပြဋ္ဌာန်း |url=http://mdn.gov.mm/my/muuycchewnng-cittkiupeaanglaiceseaachewmaachiungraaupdekiu-duttiyakimpngchngsnnyupdeptttthaan |access-date=2026-03-17 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;19&quot; |'''၂၀၂၆'''
|၁/၂၀၂၆
|နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံးဥပဒေကို တတိယအကြိမ်ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ
|၂၀၂၆-၁-၂၄
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံးဥပဒေကို တတိယအကြိမ်ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ |url=http://www.mdn.gov.mm/my/pnnytheaangcusmmttmnmaaniungngntteaa-amiusaakaakyrennglunkhunrekeaangcii |access-date=2026-03-17 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}&lt;/ref&gt;
|-
|၂/၂၀၂၆
|ပြည်သူ့လွှတ်တော်၊ အမျိုးသားလွှတ်တော်၊ တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များနှင့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း သို့မဟုတ် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ ဦးစီးအဖွဲ့ဝင်များ၏ ချီးမြှင့်ငွေနှင့် စရိတ်များဆိုင်ရာ ဥပဒေကို ဒုတိယအကြိမ် ပြင်ဆင်သည့် ဥပဒေ
|၂၀၂၆-၁-၂၈
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်သူ့လွှတ်တော်၊ အမျိုးသားလွှတ်တော်၊ တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များနှင့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း သို့မဟုတ် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ ဦးစီးအဖွဲ့ဝင်များ၏ ချီးမြှင့်ငွေနှင့် စရိတ်များဆိုင်ရာ ဥပဒေကို ဒုတိယအကြိမ် ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/announcements/79553 |access-date=2026-03-17 |website=www.moi.gov.mm}}&lt;/ref&gt;
|-
|၃/၂၀၂၆
|[[ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ]]ဥပဒေ
|၂၀၂၆-၂-၃
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီဥပဒေပြဋ္ဌာန်း |url=http://www.mdn.gov.mm/my/pnnytheaangcuattiungpngkhnkeaangciiupdeptttthaan |access-date=2026-03-17 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}&lt;/ref&gt;
|-
|၄/၂၀၂၆
|နိုင်ငံသားများ၏ ပုဂ္ဂိုလ်ဆိုင်ရာလွတ်လပ်မှုနှင့် ပုဂ္ဂိုလ်ဆိုင်ရာလုံခြုံမှုကို ကာကွယ်ပေးရေးဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ
|၂၀၂၆-၂-၃
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=နိုင်ငံသားများ၏ ပုဂ္ဂိုလ်ဆိုင်ရာလွတ်လပ်မှုနှင့် ပုဂ္ဂိုလ်ဆိုင်ရာလုံခြုံမှုကို ကာကွယ်ပေးရေးဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/laws/79799 |access-date=2026-03-17 |website=www.moi.gov.mm}}&lt;/ref&gt;
|-
|၅/၂၀၂၆
|ဆောက်လုပ်မှုကဏ္ဍဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဥပဒေ
|၂၀၂၆-၂-၄
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ဆောက်လုပ်မှုကဏ္ဍဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဥပဒေပြဋ္ဌာန်း |url=http://www.mdn.gov.mm/my/cheaaklupmuknnddphnphiuttiuttkreupdeptttthaan |access-date=2026-03-17 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}&lt;/ref&gt;
|-
|၆/၂၀၂၆
|မြန်မာနိုင်ငံအင်ဂျင်နီယာကောင်စီဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ
|၂၀၂၆-၂-၁၇
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မြန်မာနိုင်ငံအင်ဂျင်နီယာကောင်စီဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေပြဋ္ဌာန်း {{!}} Media Development Department |url=https://mdd.gov.mm/en/node/2901 |access-date=2026-03-17 |website=mdd.gov.mm}}&lt;/ref&gt;
|-
|၇/၂၀၂၆
|ပုဂ္ဂလိက ကျန်းမာရေးလုပ်ငန်းဆိုင်ရာဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ (၂၀၂၆ ခုနှစ်)
|၂၀၂၆-၂-၁၇
|&lt;ref&gt;{{Cite news |title=ပုဂ္ဂလိက ကျန်းမာရေးလုပ်ငန်းဆိုင်ရာဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ (၂၀၂၆ ခုနှစ်) {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/news/80152 |access-date=2026-03-17 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|၈/၂၀၂၆
|သမဝါယမအသင်းဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ
|၂၀၂၆-၂-၂၄
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=သမဝါယမအသင်းဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/index.php/laws/80366 |access-date=2026-03-17 |website=www.moi.gov.mm}}&lt;/ref&gt;
|-
|၉/၂၀၂၆
|အခွန်အယူခံခုံအဖွဲ့ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့် ဥပဒေ 
|၂၀၂၆-၂-၂၆
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=အခွန်အယူခံခုံအဖွဲ့ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့် ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/announcements/80423 |access-date=2026-03-17 |website=www.moi.gov.mm}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၀/၂၀၂၆
|နေပြည်တော်ကောင်စီဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ 
|၂၀၂၆-၃-၄
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=နေပြည်တော်ကောင်စီဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/laws/80570 |access-date=2026-03-17 |website=www.moi.gov.mm}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၁/၂၀၂၆
|တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ 
|၂၀၂၆-၃-၄
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/laws/80572 |access-date=2026-03-17 |website=www.moi.gov.mm}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၂/၂၀၂၆
|ရှေ့နေများအက်ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ 
|၂၀၂၆-၃-၇
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ရှေ့နေများအက်ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Media Development Department |url=https://mdd.gov.mm/my/news/3130 |access-date=2026-03-17 |website=mdd.gov.mm}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၃/၂၀၂၆
|ယစ်မျိုးဥပဒေ
|၂၀၂၆-၃-၇
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ယစ်မျိုးဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/laws/80683 |access-date=2026-03-17 |website=www.moi.gov.mm}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၄/၂၀၂၆
|မျိုးစေ့ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ 
|၂၀၂၆-၃-၇
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မျိုးစေ့ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/index.php/laws/80684 |access-date=2026-03-17 |website=www.moi.gov.mm}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၅/၂၀၂၆
|မြေဩဇာဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ 
|၂၀၂၆-၃-၇
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မြေဩဇာဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/laws/80685 |access-date=2026-03-17 |website=www.moi.gov.mm}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၆/၂၀၂၆
|၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ငွေကြေးခဝါချမှုတိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေ 
|၂၀၂၆-၃-၁၃
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ငွေကြေးခဝါချမှုတိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း |url=http://www.mdn.gov.mm/my/2026-khunc-ngekekhwkhmuttiukphkreupde-ptttthaan-1 |access-date=2026-03-17 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၇/၂၀၂၆
|အာကာသသိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးကော်မရှင်ဥပဒေ 
|၂၀၂၆-၃-၁၄
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=အာကာသသိပ္ပံနှင့် နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးကော်မရှင်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း |url=http://www.mdn.gov.mm/my/aaakaassippnnng-nnnypnnyaaphnphiuttiuttkrekeaamrngupde-ptttthaan |access-date=2026-03-17 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၈/၂၀၂၆
|၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ပြည်ထောင်စု၏ [[အခွန်အခ|အခွန်အကောက်]] ဥပဒေ
|၂၀၂၆-၃-၁၅
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ပြည်ထောင်စု၏ အခွန်အကောက်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80851 |access-date=2026-03-17 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၉/၂၀၂၆
| မြန်မာနိုင်ငံကူးလက်မှတ်ဆိုင်ရာဥပဒေ
|၂၀၂၆-၃-၁၇
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မြန်မာနိုင်ငံကူးလက်မှတ်ဆိုင်ရာဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း |url=https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/mnmaaniungngnkuulkmttchiungraaupde-ptttthaan |access-date=2026-03-18 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}&lt;/ref&gt;
|-
|
|
|''ဥပဒေအမှတ် ၂၀-၅၀ ကို တရားဝင် မထုတ်ပြန်ထား။''
|
|
|-
|'''၂၀၂၆'''
|၅၁/၂၀၂၆
|ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ
|၂၀၂၆-၄-၂
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81337 |access-date=2026-04-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|
|၅၂/၂၀၂၆
|ငွေချေးသက်သေခံလက်မှတ်များ လဲလှယ်ရောင်းဝယ်ရေးဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ
|၂၀၂၆-၄-၃
|
|-
|
|၅၃/၂၀၂၆
|အပင်ပိုးမွှားကာကွယ်သည့်ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ
|၂၀၂၆-၄-၃
|&lt;ref&gt;{{Cite web |title=အပင်ပိုးမွှားကာကွယ်သည့်ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေပြဋ္ဌာန်း |url=https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/apngpiumaakaakysnnyupdekiu-pngchngsnnyupdeptttthaan |access-date=2026-04-04 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}&lt;/ref&gt;
|}

==ယာယီသမ္မတ ဦးမြင့်ဆွေ၏ အဖွဲ့ဝင်များ==
[[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ခုနှစ် အာဏာသိမ်းမှု]] ဖြစ်ပွားပြီးနောက် ယာယီသမ္မတ ဦးမြင့်ဆွေမှ ဦးဆောင်သော အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီဖြစ်သည်။ ၂၀၂၁ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ (၁)ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော ပထမဆုံး အစည်းအဝေး၌ ယာယီသမ္မတ ဦးမြင့်ဆွေက တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်အား အာဏာ (၃)ရပ်ကို လွှဲပြောင်းပေးခဲ့သည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ (၃၁)ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော ဒုတိယမြောက် အစည်းအဝေး၌ ယာယီသမ္မတ ဦးမြင့်ဆွေက အ​ရေး​ပေါ်အ​ခြေအ​နေကာလအား (၆)လ သက်တမ်းထပ်မံတိုးပေးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;ndsc2022&quot;&gt;{{cite news|url=https://cincds.gov.mm/node/16370|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီအစည်းအဝေး(၁/၂၀၂၂) ကျင်းပ}}&lt;/ref&gt;ထို့​နောက် အ​ရေး​ပေါ်ကာလသက်တမ်းကို (၆)လ တစ်ကြိမ်စီသက်တမ်း တိုးမြှင့်ခဲ့သည်။ 

၂၀၂၄ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]က ဒုတိယသမ္မတ[[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ|ဦးဟင်နရီဗန်ထီးယူ]]အား ကျန်းမာရေးအကြောင်းပြချက်ဖြင့် တာဝန်မှ အနားပေးခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ယာယီသမ္မတ ဦးမြင့်ဆွေဦးဆောင်သော အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ တွင် ဒုတိယသမ္မတ (၂) နေရာ လစ်လပ်သွားသည်။ 

{|class=wikitable
|-
! ရာထူး !! အမည်
|-
| နိုင်ငံတော် သမ္မတ || [[မြင့်ဆွေ၊ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}}
|-
| ဒုတိယသမ္မတ ၁ || —
|-
| ဒုတိယသမ္မတ ၂ || ဦး[[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ]] (၁.၂.၂၀၂၁ - ၂၂.၄.၂၀၂၄) &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.myanmaritv.com/news/order-no-332024-vp-permitted-retire|title=ORDER NO (33/2024): VP PERMITTED TO RETIRE|work=mitv|access-date=22 April 2024|date=22 April 2024 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ndsc2022&quot;/&gt;
|-
| [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ဥက္ကဋ္ဌ || [[တီခွန်မြတ်၊ ဦး|ဦးတီခွန်မြတ်]]&lt;ref name=&quot;ndsc2022&quot;/&gt;
|-
| [[အမျိုးသားလွှတ်တော်]] ဥက္ကဋ္ဌ || လစ်လပ်
|-
| တပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် || [[မင်းအောင်လှိုင်၊ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်]]
|-
| ဒုတိယ တပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် || [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စိုးဝင်း]]
|-
| ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး ||
*ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မြထွန်းဦး]] (၁.၂.၂၀၂၁ - ၃.၈.၂၀၂၃)
*ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[တင်အောင်စန်း]] (၃.၈.၂၀၂၃ - ၁၈.၁၂.၂၀၂၄)
|-
| ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီး || |
*ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[စိုးထွဋ်]] (၁.၂.၂၀၂၁ - ၃.၈.၂၀၂၃)
*ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရာပြည့်]]  (၃.၈.၂၀၂၃ - လက်ရှိ)
|-
| နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး || 
* [[ဝဏ္ဏမောင်လွင်|ဦးဝဏ္ဏမောင်လွင်]](၁.၂.၂၀၂၁ - ၃၁.၁.၂၀၂၃)
* [[သန်းဆွေ (ဝန်ကြီး)|ဦးသန်းဆွေ]](၁.၂.၂၀၂၃ - လက်ရှိ) &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/243867
|title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ကို ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ်လေးဦး ထပ်မံခန့်အပ်ကာ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန အပါအဝင် ဝန်ကြီးဌာနလေးခုမှ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ ပြောင်းလဲခန့်အပ် |work=Eleven Media Group|access-date=၂၁ဧပြီ၂၀၂၃ |date=၁ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ }}&lt;/ref&gt;
|-
| နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး || ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းထွန်းနောင် (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ထွန်းထွန်းနောင်]]
|}
==သမ္မတ ဦးဝင်းမြင့်လက်ထက် အဖွဲ့ဝင်များ==
{|class=wikitable
|-
! ရာထူး !! အမည်
|-
| နိုင်ငံတော် သမ္မတ || [[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဦးဝင်းမြင့်]]
|-
| ဒုတိယသမ္မတ || [[မြင့်ဆွေ၊ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဦးမြင့်ဆွေ]]
|-
| ဒုတိယသမ္မတ || [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ|ဦးဟင်နရီဗန်ထီးယူ]]
|-
| [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ဥက္ကဋ္ဌ || [[တီခွန်မြတ်၊ ဦး|ဦးတီခွန်မြတ်]]
|-
| [[အမျိုးသားလွှတ်တော်]] ဥက္ကဋ္ဌ || [[မန်းဝင်းခိုင်သန်း|ဦးမန်းဝင်းခိုင်သန်း]]
|-
| တပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် || [[မင်းအောင်လှိုင်၊ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]]
|-
| ဒုတိယ တပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် || [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)]]
|-
| ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး || [[စိန်ဝင်း (ဝန်ကြီး)|စိန်ဝင်း၊ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး]]
|-
| ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီး || 
*[[ကျော်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)]] (၂၀၁၈ -၂၀၂၀)
*[[စိုးထွဋ်|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးစိုးထွဋ်]]
|-
| နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး || [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]
|-
| နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး || [[ရဲအောင် (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)]]
|}

==သမ္မတ ဦးထင်ကျော်လက်ထက် အဖွဲ့ဝင်များ==
{|class=wikitable
|-
! ရာထူး !! အမည်
|-
| နိုင်ငံတော် သမ္မတ || [[ဦးထင်ကျော်]]
|-
| ဒုတိယသမ္မတ || [[မြင့်ဆွေ၊ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ဦးမြင့်ဆွေ]]
|-
| ဒုတိယသမ္မတ || [[ဟင်နရီဗန်ထီးယူ|ဦးဟင်နရီဗန်ထီးယူ]]
|-
| [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ဥက္ကဋ္ဌ || [[ဝင်းမြင့်၊ ဦး (လွှတ်တော်အမတ်)|ဦးဝင်းမြင့်]]
|-
| [[အမျိုးသားလွှတ်တော်]] ဥက္ကဋ္ဌ || [[မန်းဝင်းခိုင်သန်း|ဦးမန်းဝင်းခိုင်သန်း]]
|-
| တပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် || [[မင်းအောင်လှိုင်၊ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]]
|-
| ဒုတိယ တပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် || [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)]]
|-
| ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး || [[စိန်ဝင်း (ဝန်ကြီး)|စိန်ဝင်း၊ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး]]
|-
| ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီး || [[ကျော်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)]]
|-
| နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး || [[ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]]
|-
| နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး || [[ရဲအောင် (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)]]
|}

==သမ္မတ ဦးသိန်းစိန် လက်ထက် အဖွဲ့ဝင်များ==
၂၀၁၃ ဇူလိုင် ၉ ရက်နေ့အထိ ကောင်စီကို အောက်ပါအဖွဲ့ဝင်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.altsean.org/Research/Regime%20Watch/Executive/NDSC.php|title=National Defense and Security Council (NDSC)|date=9 July 2013|work=Alternative Asean Network on Burma|accessdate=27 June 2015|archivedate=3 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303232519/http://www.altsean.org/Research/Regime%20Watch/Executive/NDSC.php}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://203.81.89.211/?q=briefing-room/announcements/2011/04/06/id-572|title=အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီဖွဲ့စည်းခြင်း (ကြေညာချက်အမှတ် ၉/၂ဝ၁၁)|last=|first=|author2=|date=၆ ဧပြီ ၂၀၁၁|publisher=နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး|accessdate=|archivedate=4 February 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190204014343/http://203.81.89.211/?q=briefing-room%2Fannouncements%2F2011%2F04%2F06%2Fid-572}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://203.81.89.211/2012m3/?q=briefing-room/2012/08/16/id-4123|title=အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီတွင် အဖွဲ့ဝင် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခြင်း (ကြေညာချက်အမှတ် ၃/၂၀၁၂)|last=|first=|author2=|date=၁၆ ဩဂုတ် ၂၀၁၂|publisher=နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး|accessdate=|archivedate=4 February 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190204014542/http://203.81.89.211/2012m3/?q=briefing-room%2F2012%2F08%2F16%2Fid-4123}}&lt;/ref&gt;

{|class=wikitable
|-
! ရာထူး !! အမည်
|-
| နိုင်ငံတော်သမ္မတ || [[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]]
|-
| ဒုတိယသမ္မတ || [[မောက်ခမ်း၊ စိုင်း (ဒေါက်တာ)|စိုင်းမောက်ခမ်း]]
|-
| rowspan=2|ဒုတိယသမ္မတ 
|[[တင်အောင်မြင့်ဦး၊ ဦး (သီဟသူရ)|သီဟသူရ ဦးတင်​အောင်မြင့်ဦး]]
|-
|[[ဉာဏ်ထွန်း၊ ဦး|ဦးဉာဏ်ထွန်း]]
|-
| [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ဥက္ကဋ္ဌ || [[ရွှေမန်း၊ ဦး|သူရဦးရွှေမန်း]]
|-
| [[အမျိုးသားလွှတ်တော်]] ဥက္ကဋ္ဌ || [[ခင်အောင်မြင့် (နိုင်ငံရေးသမား)|ဦးခင်အောင်မြင့်]]
|-
| တပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် || [[မင်းအောင်လှိုင်၊ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]]
|-
| ဒုတိယ တပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် || [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)]]
|-
| ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး || [[ဝေလွင် (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)]]
|-
| ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီး || [[ကိုကို (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)]]
|-
| နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး || [[ဝဏ္ဏမောင်လွင်|ဦးဝဏ္ဏမောင်လွင်]]
|-
| နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး || [[သက်နိုင်ဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)]]
|}

==ဝေဖန်မှုများ==
ကာလုံတွင် အဖွဲ့ဝင် (၁၁) ဦးရှိသည့်အနက် (၆) ဦးမှာ တပ်မတော်မှ ခန့်အပ်သူများဖြစ်သဖြင့် တပ်မတော်ဘက်က အသာစီးရနေသည်ဟု ဝေဖန်မှုများရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/1999 |access-date=5 September 2020 |archive-date=19 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319201553/https://www.myanmar-now.org/mm/news/1999 }}&lt;/ref&gt;

== မှတ်စု ==
{{Notelist}}

== ကိုးကား ==
{{reflist}}


{{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး|state=expanded}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ အစိုးရအဖွဲ့အစည်းများ]]
[[ကဏ္ဍ:ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့]]
[[Category:အမျိုးသားလုံခြုံရေးကောင်စီများ]]</text>
      <sha1>3cy9v5yhyv19yzflsawrygccbzazklr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မရာလူမျိုး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66711</id>
    <revision>
      <id>1026996</id>
      <parentid>1023128</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T05:13:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>115</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Mara_woman_with_Mara_Dress.jpg|Mara_woman_with_Mara_Dress.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Mara woman with Mara Dress.jpg|]].</comment>
      <origin>1026996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14741" sha1="k8ivqt0vj3g8ey6e6qm1bfwdxp0cfg0" xml:space="preserve">{{Mara Notice}}
{{Infobox ethnic group
| group = မရာလူမျိုး (Mara)
| image =
| caption = မရာရိုးရာ ဝတ်ဆင်ထားသော အမျိုးသမီးတစ်ဦး
| native_name = Maras
| population = ခန့်မှန်း ၁၀၀,၀၀၀ ကျော် (အိန္ဒိယ၊ မြန်မာ၊ မလေးရှား၊ အမေရိကန်၊ နှင့် သြစတေးလျ)
| regions = {{flag|India}} ([[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်]]၊ ဆိုင်းဟားခရိုင်)&lt;br&gt;{{flag|Myanmar}} ([[ချင်းပြည်နယ်]])
| languages = [[မရာဘာသာစကား]]၊ [[မြန်မာဘာသာစကား]]၊ [[မီဇိုဘာသာစကား]]၊ [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား]]
| religions = [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]] (အများစု)၊ ယခင်က နတ်ကိုးကွယ်မှု
| related_groups = [[ချင်းလူမျိုး]]၊ [[မီဇို]]၊ [[ကူကီး]] နှင့် အခြား တိဘက်-ဗမာနွယ်ဖွားများ
}}

'''မရာလူမျိုး''' ({{lang-en|Mara people}}, {{lang-mrh|Mara chipho}}) သည် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ [[မီဇိုရမ်ပြည်နယ်]] တောင်ပိုင်းနှင့် မြန်မာနိုင်ငံ၊ [[ချင်းပြည်နယ်]]တို့တွင် အဓိက မှီတင်းနေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ယခင်က ပြင်ပလူများက ၎င်းတို့ကို '''လာခဲ''' (Lakher) ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသော်လည်း၊ ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင်ကမူ &quot;မရာ&quot; ဟူသော အမည်ကိုသာ ဂုဏ်ယူစွာ သုံးစွဲကြသည်။ မရာလူမျိုးများသည် တိဘက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားမိသားစုဝင်ဖြစ်သော [[မရာဘာသာစကား]]ကို ပြောဆိုကြပြီး ယဉ်ကျေးမှု၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းနှင့် သမိုင်းကြောင်းအရ အခြားသော ချင်း၊ မီဇို၊ ကူကီး မျိုးနွယ်စုများနှင့် နီးကပ်သော ဆွေမျိုးတော်စပ်မှု ရှိသည်။

== ဝေါဟာရရင်းမြစ် နှင့် အမည်များ ==
ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီခေတ် မှတ်တမ်းများတွင် မရာလူမျိုးများကို &quot;Shendoos&quot; (ရှင်ဒူး) သို့မဟုတ် &quot;Lakher&quot; (လာခဲ) ဟု ရေးသားမှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။ &quot;လာခဲ&quot; ဟူသော အမည်မှာ အနီးအနားရှိ မီဇိုလူမျိုးများက ခေါ်ဝေါ်သော အမည်ဖြစ်ပြီး၊ ဗြိတိသျှတို့က ယင်းအမည်ကို ဆက်လက်သုံးစွဲခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော် ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနောက်ပိုင်းတွင် မရာလူမျိုးများ၏ အမျိုးသားရေး နိုးကြားမှုနှင့်အတူ ၎င်းတို့၏ မူလအမည်ရင်းဖြစ်သော &quot;မရာ&quot; (Mara) ဟူသော အမည်ကို တရားဝင် ပြန်လည်အသုံးပြုလာခဲ့ကြသည်။

== သမိုင်းကြောင်း ==
မရာလူမျိုးများ၏ နှုတ်ရာဇဝင် သမိုင်းကြောင်းများအရ ၎င်းတို့သည် အခြားသော ချင်း-မီဇို မျိုးနွယ်စုများကဲ့သို့ပင် တရုတ်နိုင်ငံ အလယ်ပိုင်းမှ ဆင်းသက်လာကြပြီး တိဘက်-ဟိမဝန္တာ ဒေသများကို ဖြတ်သန်းကာ ဆင်းသက်လာကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ရှေးဟောင်းဒဏ္ဍာရီများတွင် လူသားများသည် &quot;ချင်လွန်း&quot; (Chhinlung) သို့မဟုတ် မြေအောက်လှိုဏ်ဂူကြီးတစ်ခုမှ ထွက်ပေါ်လာသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းမှတစ်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းလာပြီး လက်ရှိ အိန္ဒိယ-မြန်မာ နယ်စပ်ရှိ တောင်တန်းထူထပ်သော ဒေသများတွင် အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။

စာပေအရေးအသား သမိုင်းကြောင်းအနေဖြင့် ဗြိတိသျှအရာရှိများဖြစ်သော [[ကပ္ပတိန် တစ်ကယ်လ်|တစ်ကယ်လ်]] (Captain S.R. Tickell) နှင့် [[လူးဝင်း|ကပ္ပတိန် လူးဝင်း]] (Captain T.H. Lewin) တို့သည် ၁၈၅၂ နှင့် ၁၈၆၉ ခုနှစ်များတွင် မရာလူမျိုးတို့၏ အကြောင်းနှင့် ဘာသာစကားကို ပထမဆုံး စတင်မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Lewin&quot;&gt;Lewin, T. H. (1869). ''The Hill Tracts of Chittagong and the Dwellers Therein''.&lt;/ref&gt; သို့သော် စနစ်ကျသော အက္ခရာစာပေကိုမူ ၁၉၀၇ ခုနှစ်တွင် (လက်ရှိအိန္ဒိယနိုင်ငံ) [[ဆိုင်ကွန်း]] (Saikao) ရွာသို့ ရောက်ရှိလာသော ဗြိတိန်သာသနာပြုဆရာ [[ရယ်ဂျီနယ် အာသာ လောရိန်း]] (R.A. Lorrain) က [[ရောမအက္ခရာ]]ကို အခြေခံ၍ တီထွင်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Lorrain&quot;&gt;Lorrain, R. A. (1912). ''Five Years in Unknown Jungles for God and Empire''.&lt;/ref&gt;

== ပထဝီဝင်နှင့် အုပ်ချုပ်ရေး ==
မရာလူမျိုးများသည် အိန္ဒိယနှင့် မြန်မာ နယ်စပ်တစ်လျှောက်ရှိ သစ်တောနှင့် တောင်တန်းထူထပ်သော &quot;တြိဂံစိမ်း&quot; (Green Triangle) ဟု တင်စားခေါ်ဝေါ်သည့် ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ 

* '''အိန္ဒိယနိုင်ငံ:''' မီဇိုရမ်ပြည်နယ် တောင်ပိုင်း ဆိုင်းဟားခရိုင် (Siaha District) တွင် အဓိက နေထိုင်ကြသည်။ ထိုဒေသကို အိန္ဒိယအစိုးရက ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် [[မရာလဲန်း|မရာကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသကောင်စီ]] (Mara Autonomous District Council - MADC) အဖြစ် တရားဝင် အသိအမှတ်ပြု ပေးထားပြီး၊ မရာဘာသာစကားကို ရုံးသုံးနှင့် ကျောင်းသင်ခန်းစာများတွင် ပြဋ္ဌာန်းခွင့် ရရှိထားသည်။&lt;ref name=&quot;MADC&quot;&gt;Mara Autonomous District Council Official Website. [https://madc.mizoram.gov.in/ madc.mizoram.gov.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230105001216/https://madc.mizoram.gov.in/ |date=5 January 2023 }}&lt;/ref&gt;
* '''မြန်မာနိုင်ငံ:''' ချင်းပြည်နယ် တောင်ပိုင်းနှင့် အလယ်ပိုင်း (အထူးသဖြင့် မတူပီ၊ ထန်တလန်၊ ဟားခါး၊ နှင့် ပလက်ဝ မြို့နယ်များ၏ နယ်စပ်ဒေသများ) တွင် မှီတင်းနေထိုင်ကြသည်။

== ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူမှုအဖွဲ့အစည်း ==
=== ဘာသာစကား ===
မရာလူမျိုးများသည် ကိုယ်ပိုင် [[မရာဘာသာစကား]] (Mara Language) ကို ပြောဆိုကြပြီး၊ ၎င်းတွင် တလို့ဆိုင် (Tlosai)၊ ဇိုင်နို (Zyhno)၊ ချာပီ (Chapi)၊ ဗိုင်တူး (Vyhtu) နှင့် ဟောင်သိုင်း (Hawthai) စသည့် ဒေသိယစကားများ ကွဲပြားကြသည်။ ယနေ့ခေတ် စာပေ၊ ကျမ်းစာနှင့် ရုံးသုံးအဖြစ် တလောဆိုင်း (Tlosai) ဒေသိယစကားကို စံ (Standard) အဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Parry&quot;&gt;Parry, N. E. (1932). ''The Lakhers''. Macmillan and Co.&lt;/ref&gt; မရာစာပေတွင် ရောမအက္ခရာ &quot;c&quot; ကို တစ်လုံးတည်း အသုံးမပြုဘဲ &quot;ch&quot; ပုံစံဖြင့် (ဥပမာ- {{Mara|châ}}) သီးသန့် အသုံးပြုသည့် ထူးခြားသော သဒ္ဒါစည်းမျဉ်းများ ရှိသည်။

=== ဘာသာရေး ===
ခရစ်ယာန် သာသနာပြုများ မရောက်လာမီ ရှေးယခင်က မရာလူမျိုးများသည် တောင်တန်းနှင့် သဘာဝတရားကို အစွဲပြုသော နတ်ကိုးကွယ်မှု (Animism) နှင့် &quot;ခါဇိုပါ&quot; (Khazohpa) ခေါ် ဖန်ဆင်းရှင်ကို ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းမှစ၍ ခရစ်ယာန်သာသနာ ထွန်းကားလာခဲ့ရာ ယခုအခါတွင်မူ မရာလူမျိုး အားလုံးနီးပါး (၉၉.၉ ရာခိုင်နှုန်းကျော်) သည် ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ [[မရာ ဧဝံဂေလိအသင်းတော်]] (Mara Evangelical Church) သည် ဒေသတွင်း အကြီးဆုံးသော အသင်းတော်ကြီးများအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။

=== ရိုးရာဓလေ့ ===
မရာလူမျိုးများသည် ကိုယ်ပိုင်ရိုးရာ ဝတ်စုံများနှင့် ရိုးရာအကများ ရှိကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် &quot;Chylaopoh&quot; ဟုခေါ်သော ရောင်စုံချည်ထည်များကို ဝတ်ဆင်လေ့ရှိပြီး သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ကို အခြေခံသော ကောက်သစ်စားပွဲကဲ့သို့သော ရိုးရာပွဲတော်များကို ကျင်းပလေ့ရှိကြသည်။

== ထင်ရှားသော ပုဂ္ဂိုလ်များ ==
* [[ဆာဆာ|ဒေါက်တာ ဆာဆာ]] - အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) ၏ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး ဝန်ကြီး၊ ထင်ရှားသော လူမှုအကျိုးပြု ဆရာဝန်။ (လိုင်လင်းပီမြို့ဖွား)
* [[ဒေးဗစ်လိုင်]] - မြန်မာနိုင်ငံရှိ ထင်ရှားသော မရာလူမျိုး တေးသံရှင်။

== ကိုးကားချက်များ ==
{{reflist}}

== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==
* [https://www.maraland.net/ Maraland.net] (မရာလူမျိုးများ၏ သတင်းနှင့် သမိုင်းကြောင်း ပေါ်တယ်)
* [https://madc.mizoram.gov.in/ Mara Autonomous District Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230105001216/https://madc.mizoram.gov.in/ |date=5 January 2023 }} (အိန္ဒိယနိုင်ငံရှိ မရာကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ ဒေသကောင်စီ ဝက်ဘ်ဆိုက်)
* [https://marareih.org/ Marareih.org] (မရာဘာသာစကား ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး၊ မှတ်တမ်းတင်ရေးနှင့် လေ့လာရေးဆိုင်ရာ ပလက်ဖောင်း)
* [https://maralyrics.com/ Maralyrics.com] (မရာ တေးသီချင်း စာသားများ စုစည်းမှု ဝက်ဘ်ဆိုက်)

[[Category:ချင်းလူမျိုး]]
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသားများ]]
[[Category:မီဇိုရမ်ပြည်နယ်၏ လူမျိုးများ]]

{{Myanmar-stub}}
{{မြန်မာပြည် လူမျိုးများ}}
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံလူမျိုးများ]]</text>
      <sha1>k8ivqt0vj3g8ey6e6qm1bfwdxp0cfg0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>၁၅ ရာစုနှစ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70583</id>
    <revision>
      <id>1026848</id>
      <parentid>465649</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:34:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2357" sha1="e0xgq84t7azlk74fiahb3w585p4nq3p" xml:space="preserve">﻿[[File:Columbus Taking Possession.jpg|thumb|250px|၁၈၉၃ ခုနှစ်တွင် ကိုလန်ဘတ် အမေရိကသို့ ရောက်ရှိ]]
'''၁၅ ရာစုနှစ်''' သည် ဂျူလီယန် ပြက္ခဒိန်အရ ၁၄၀၁ ခုနှစ်မှ ၁၅၀၀ အထိဖြစ်သည်။ ဘန်ဇင်တိုင်းအင်ပါယာ၏ နေပြည်တော်
Constantinople သည် Ottoman အင်ပါယာဆီသို့ ကူးပြောင်းခဲ့ကာ ဘန်ဇင်တိုင်း အလယ်ခေတ်၏ နေဝင်ချိန်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |first=Roger |last=Crowley |title=Constantinople: The Last Great Siege, 1453 |url=https://archive.org/details/constantinoplela0000roge |publisher=Faber |year=2006 |isbn=0-571-22185-8 }} (reviewed by {{cite web |first=Charles |last=Foster |url=http://www.encyclopedia.com/doc/1G1-155920054.html |title=The Conquestof Constantinople and the end of empire |work=Contemporary Review |date=22 September 2006 |quote= It is the end of the Middle Ages |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090822080420/http://www.encyclopedia.com/doc/1G1-155920054.html |archivedate=22 August 2009}}&lt;/ref&gt; 
အနောက်ဥရောပသားများသည် ကုန်သွယ်နည်းလမ်းသစ်များကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ပင်လယ်လမ်းကြောင်းများကို အသုံးပြုပြီး
စူးစမ်းရှာဖွေရေးခေတ်သို့ ဦးတည်လာခဲ့ကာ ပေါ်တူဂီနှင့် စပိန်တို့၏ ကိုလိုနီအင်ပါယာ တိုးချဲ့မှုကို လမ်းပွင့်စေခဲ့သည်။ နှစ်တစ်ရာစစ်ပွဲသည်Castillon စစ်ပွဲတွင် အဆုံးသတ်သွားသည်။ 

==ကိုးကား==
{{Reflist}}

{{ရာစုနှစ်များ}}
[[Category:ရာစုနှစ်]]
[[Category:၁၅ ရာစုနှစ်]]
[[Category:၂ ထောင်စုနှစ်]]

{{Stub}}</text>
      <sha1>e0xgq84t7azlk74fiahb3w585p4nq3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တိုပေါ်လော်ဂျီ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72628</id>
    <revision>
      <id>1026860</id>
      <parentid>1026527</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:46:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <origin>1026860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20632" sha1="ad0f8t3mf92h0t0fc462pjceegm0pot" xml:space="preserve">[[File:Mug and Torus morph.gif|thumb|ခွက် နှင့် မုန့်လက်ကောက်အခဲ (solid torus) တို့သည် အချင်းချင်း ဟိုမီယိုမောဖစ် (homeomorphic) ဖြစ်ကြသည်။ ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင် ဆိုသည်မှာ ခွက်နှင့် မုန့်လက်ကောက်အခဲတို့၏ အမှတ်များကြားရှိ အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ဘိုင်ဂျက်တစ် ပုံဖော်မှု (bijective mapping) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပုံတွင် အချိန်နှင့်အမျှ ပြောင်းလဲသွားသော ကြားခံပုံပန်းသဏ္ဌာန်များသည် ထိုပုံဖော်မှု၏ အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း (continuity) သဘောတရားကို သရုပ်ဖော်ပြထားခြင်းသာ ဖြစ်သည်။]]

'''တိုပေါ်လော်ဂျီ (Topology)''' သည် ရပ်ဝန်း(space) အတွင်းရှိ ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဌာန်များ၏ တည်နေရာနှင့် အစီအစဉ်ကို လေ့လာသော ပညာရပ်ဖြစ်ပြီး သင်္ချာဘာသာရပ်၏ အခြေခံကျသော အဓိကနယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အဆက်မပြတ် ပုံပျက်သွားခြင်းများ (continuous deformations) အောက်တွင် မပြောင်းမလဲဘဲ ကျန်ရှိနေသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများ၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို လေ့လာသည်။

တိုပေါ်လော်ဂျီသည် ဂျီဩမေတြီ (geometry) နှင့် အစုသီအိုရီ (set theory) တို့၏ သဘောတရားများမှ ဆင်းသက်ပေါက်ဖွားလာခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ၎င်းသည် သီးခြားဘာသာရပ်တစ်ခုအဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး လက်တင်ဘာသာဖြင့် ''geometria situs'' (တည်နေရာ ဂျီဩမေတြီ) သို့မဟုတ် ''analysis situs'' (ဂရိလက်တင်ဘာသာဖြင့် နေရာအား ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။

ဆယ်စုနှစ်များစွာတိုင်အောင် တိုပေါ်လော်ဂျီကို အခြေခံကျသော ဘာသာရပ်တစ်ခုအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းကို အက္ခရာသင်္ချာ (algebra) နည်းတူ အခြားသော သင်္ချာနယ်ပယ်များစွာအတွက် ဒုတိယမြောက် မဏ္ဍိုင်ကြီးတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။ ၎င်းသည် ဂျီဩမေတြီ၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (analysis)၊ ဖန်ရှင်နယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (functional analysis) နှင့် လီအုပ်စု သီအိုရီ (Lie group theory) တို့အတွက် အထူးပင် အရေးပါလှသည်။ ၎င်းသည် အစုသီအိုရီနှင့် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (category theory) တို့ကိုလည်း များစွာ အထောက်အကူပြု တိုးတက်စေခဲ့သည်။

တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ အခြေခံအကျဆုံး သဘောတရားမှာ တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း (topological space) ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် နီးစပ်မှု (nearness) ဟူသော အယူအဆကို ယေဘုယျပြုထားခြင်း (generalised) ဖြစ်ပြီး ထိုမှတဆင့် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း (continuity) နှင့် စုဆုံမှတ် (limit) ကဲ့သို့သော သင်္ချာအယူအဆများကို ယေဘုယျပြုသည်။ သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံ အများအပြားကို တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများအဖြစ် ယူဆနိုင်သည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများသည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း၏ တည်ဆောက်ပုံပေါ်တွင်သာ မူတည်နေသော ဂုဏ်သတ္တိများကို ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် &quot;ပုံပျက်သွားခြင်းများ (deformations)&quot; သို့မဟုတ် ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်များ (homeomorphisms) ကြောင့် ပြောင်းလဲသွားခြင်းမရှိသော ဂုဏ်သတ္တိများ ဖြစ်ကြသည်။  ဥပမာများအနေဖြင့် ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဌာန်တစ်ခုကို ဆွဲဆန့်ခြင်း၊ ဖိခြင်း၊ ကွေးခြင်း၊ လိမ်ခြင်း နှင့် ဖိလိမ်ခြင်းတို့ ကြောင့် ပြောင်းလဲသွားခြင်းမရှိသော ဂုဏ်သတ္တိများ ဖြစ်သည်။ 

စက်လုံး (sphere) တစ်ခုနှင့် ကုဗတုံး (cube) တစ်ခုကို တိုပေါ်လော်ဂျီ ရှုထောင့်မှကြည့်လျှင် ခွဲခြား၍မရနိုင်ပေ။ ၎င်းတို့သည် ဟိုမီယိုမောဖစ် ဖြစ်ကြသည်။ ထို့အတူ မုန့်လက်ကောက်အခဲ  (solid torus) နှင့် လက်ကိုင်ကွင်းတစ်ခုပါသော ခွက်တို့သည်လည်း ဟိုမီယိုမောဖစ် ဖြစ်ကြသည်။ အကြောင်းမှာ ၎င်းတို့အနက်မှ တစ်ခုကို အခြားတစ်ခုအဖြစ်သို့ ဖြတ်တောက်ခြင်းမရှိဘဲ အသွင်ပြောင်းနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည် (ပုံတွင် ကြည့်ပါ)။ သို့သော်လည်း မုန့်လက်ကောက် (torus) ၏ မျက်နှာပြင်သည် စက်လုံး၏ မျက်နှာပြင်နှင့် တိုပေါ်လော်ဂျီသဘောအရ ကွဲပြားခြားနားသည်။ စက်လုံးပေါ်ရှိ မည်သည့် မျဉ်းကွေးပိတ် (closed curve) ကိုမဆို အမှတ်တစ်ခုတည်းဖြစ်သွားရန် အဆက်မပြတ် ကျုံ့ယူသွားနိုင်သော်လည်း မုန့်လက်ကောက် ပေါ်တွင်မူ မျဉ်းကွေးတိုင်းကို ထိုသို့ပြုလုပ်၍ မရနိုင်ပေ။

တိုပေါ်လော်ဂျီကို နယ်ပယ်ခွဲများအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားထားသည်။ ၎င်းနယ်ပယ်ခွဲတို့တွင် အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (algebraic topology)၊ ဂျီဩမေတြီသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (geometric topology) အပြင် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂရပ်သီအိုရီ (topological graph theory) နှင့် အထုံးသီအိုရီ (knot theory) တို့ ပါဝင်သည်။ အစုသီအိုရီအခြေခံ တိုပေါ်လော်ဂျီ (point-set topology သို့မဟုတ် set-theoretic topology) ကို ဤနယ်ပယ်ခွဲများအားလုံး၏ အခြေခံအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။ ၎င်းတွင် ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဌာန်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများနှင့် အလွန်ကွဲပြားခြားနားသော ဂုဏ်သတ္တိများရှိသည့် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများကိုပါ အထူးတလည် လေ့လာသည်။

တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ အရေးပါသော သဘောတရားတစ်ခုမှာ အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း (continuity) ဖြစ်သည်။ အခြားသော သင်္ချာကတ်တဂိုရီများတွင် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (homomorphisms) ဟု အများအားဖြင့် ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည့်အရာများနှင့် တိုပေါ်လော်ဂျီရှိ အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုများ (continuous mappings) သည် သဘောတရာကိုက်ညီမှု ရှိသည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများကြားတွင် မိမိကိုယ်တိုင်သာမက မိမိ၏ ပြောင်းပြန်ဖန်ရှင် (inverse function) ပါ အဆက်မပြတ်ဖြစ်နေသော [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]]ကို ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင် ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အခြားသော ကတ်တဂိုရီများရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) နှင့် သဘောတရား တူညီသည်။ ဟိုမီယိုမောဖစ်ဖြစ်သော ရပ်ဝန်းများကို တိုပေါ်လော်ဂျီ နည်းလမ်းများဖြင့် ခွဲခြားမရနိုင်ပါ။ ဤဘာသာရပ်၏ အခြေခံကျသော ပြဿနာတစ်ခုမှာ ရပ်ဝန်းနှစ်ခုသည် ဟိုမီယိုမောဖစ် ဖြစ်ခြင်း ရှိမရှိ ဆုံးဖြတ်ရန် ဖြစ်သည်။ ပို၍ ယေဘုယျကျကျဆိုရလျှင် စိတ်ဝင်စားဖွယ် ဂုဏ်သတ္တိများရှိသည့် အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုများ တည်ရှိခြင်း ရှိမရှိ ဖြစ်သည်။

== တိုပေါ်လော်ဂျီ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် ==

''တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း (topological space)''' &lt;math&gt;(X, \mathcal{T})&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အစု (set) &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုနှင့် အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိများ ပြည့်စုံသော &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ၏ အစုပိုင်းများ (subsets) စုစည်းမှု &lt;math&gt;\mathcal{T}&lt;/math&gt; တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*(၁) ဗလာအစု (empty set) &lt;math&gt;\emptyset&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တို့သည် &lt;math&gt;\mathcal{T}&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်သည်။
*(၂) &lt;math&gt;\mathcal{T}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်မျှပင်များပြားစေကာမူ (အရေအတွက် အကန့်အသတ်မရှိသော) အစုဝင်များ၏ ပေါင်းစပ်စု (union) မဆိုသည် &lt;math&gt;\mathcal{T}&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်သည်။
*(၃) &lt;math&gt;\mathcal{T}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အစုဝင်များ၏ အဆုံးရှိ ထပ်တူပိုင်းအစု (finite intersection) မဆိုသည် &lt;math&gt;\mathcal{T}&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်သည်။

စုစည်းမှု &lt;math&gt;\mathcal{T}&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ '''တိုပေါ်လော်ဂျီ (topology)''' ဟု ခေါ်ဆိုပြီး တိုပေါ်လော်ဂျီကို နားလည်သဘောပေါက်ပြီးဖြစ်ပါက &lt;math&gt;(X,\mathcal{T})&lt;/math&gt; အစား &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ဟုသာ ရေးသားသည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီ &lt;math&gt;\mathcal{T}&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များကို '''အဖွင့်စုများ (open sets)''' ဟု ခေါ်ဆိုပြီး အစုတစ်ခု၏ ဖြည့်စွက်စု (complement) သည် အဖွင့်စု ဖြစ်မှသာလျှင် ထိုအစုကို '''အပိတ်စု (closed set)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

=== တစ်ပိုင်းတစ်စ တိုပေါ်လော်ဂျီ (discrete topology) နှင့် တစ်ပိုင်းတစ်စမဟုတ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ (indiscrete topology)===
&lt;math&gt;X&lt;/math&gt; သည် မည်သည့် အစုမဆို ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ 
*&lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ၏ အစုပိုင်းအားလုံးပါဝင်သော စုစည်းမှု &lt;math&gt;2^X&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အပေါ် '''တစ်ပိုင်းတစ်စ တိုပေါ်လော်ဂျီ (discrete topology)''' ဟုခေါ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီတစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ 
*အစု {&lt;math&gt;{\emptyset, X}&lt;/math&gt;} သည် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ '''တစ်ပိုင်းတစ်စမဟုတ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ (indiscrete topology)''' သို့မဟုတ် '''အသေးအဖွဲ တိုပေါ်လော်ဂျီ (trivial topology)''' ဟုခေါ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီတစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

=== အကြမ်းတိုပေါ်လော်ဂျီ (coarse topology) နှင့် အသေးစိတ်တိုပေါ်လော်ဂျီ (fine topology) ===
တခါတရံတွင် အစုတစ်ခုတည်းအပေါ်ရှိ တိုပေါ်လော်ဂျီ နှစ်ခုကို နှိုင်းယှဉ်နိုင်သည်။
&lt;math&gt;\mathcal{T} \subseteq \mathcal{T}'&lt;/math&gt; ဖြစ်သောအခါ တိုပေါ်လော်ဂျီ &lt;math&gt;\mathcal{T}&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;\mathcal{T}'&lt;/math&gt; ထက် '''ပို၍ ကြမ်းသည် (coarser)''' ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်ပြီး တိုပေါ်လော်ဂျီ &lt;math&gt;\mathcal{T}'&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;\mathcal{T}&lt;/math&gt; ထက် '''ပို၍ အသေးစိတ်သည် (finer)''' ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။

ကြမ်းသည် နှင့် အသေးစိတ်သည် တို့အစား အချို့က '''ပိုငယ်သည် (smaller)''' နှင့် '''ပိုကြီးသည် (larger)''' သို့မဟုတ် '''ပိုအားနည်းသည် (weaker)''' နှင့် '''ပိုအားကောင်းသည် (stronger)&quot; ဟု သုံးနှုန်းလေ့ရှိကြသည်။ 


== ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများ နှင့် ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှုများ ==
=== ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများ (Hausdorff spaces) ===
ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများ သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ၏ အရေးပါသော အတန်းအစားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းရပ်ဝန်းများတွင် အမှတ်များကို ပတ်ဝန်းကျင်များ (neighborhoods) ဖြင့် ခွဲခြားထားနိုင်သည်။ ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများကို ခွဲခြားနိုင်သော ရပ်ဝန်းများ (separated spaces) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။

*တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုရှိ မတူညီသော အမှတ်အတွဲ &lt;math&gt;x, y \in X&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် &lt;math&gt;x \in U&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;y \in V&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် ဘုံမပါသော အဖွင့်စုများ (disjoint open sets) &lt;math&gt;U, V \subset X&lt;/math&gt; တည်ရှိနေခြင်းသည် ထိုရပ်ဝန်း &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; '''ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ်''' ဖြစ်ရန် လိုအပ်သောအခြေအနေ ဖြစ်သည်။

*'''ထောင့်ဖြတ် (diagonal)''' &lt;math&gt;\Delta(X) \subset X \times X&lt;/math&gt; သည် အပိတ်စုပိုင်း တစ်ခုဖြစ်နေခြင်းသည် ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ဖြစ်ရန် လိုအပ်သောအခြေအနေ ဖြစ်သည်။

*အကယ်၍ &lt;math&gt;f : X \to Y&lt;/math&gt; သည် အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှု တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သည် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ဂရပ် (graph) သည် &lt;math&gt;X \times Y&lt;/math&gt; အတွင်း အပိတ် ဖြစ်သည်။

*အကယ်၍ &lt;math&gt;f : X \to Y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;s : Y \to X&lt;/math&gt; တို့သည် &lt;math&gt;f \circ s = \text{id}_Y&lt;/math&gt; ဖြစ်သော အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုများ ဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; သည် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ဖြစ်ပါက ပုံရိပ် (image) &lt;math&gt;s(Y)&lt;/math&gt; သည် အပိတ် ဖြစ်သည်။

*အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုများဖြစ်သော &lt;math&gt;X \to Z&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y \to Z&lt;/math&gt; တို့အတွက် အကယ်၍ &lt;math&gt;Z&lt;/math&gt; သည် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ဖြစ်ပါက ဖိုက်ဘာ မြှောက်လဒ် (fibre product) &lt;math&gt;X \times_Z Y&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;X \times Y&lt;/math&gt; အတွင်း အပိတ် ဖြစ်သည်။

[[Category:သိပ္ပံ]]

[[Category: သင်္ချာ]]


{{သင်္ချာ-stub}}</text>
      <sha1>ad0f8t3mf92h0t0fc462pjceegm0pot</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026865</id>
      <parentid>1026860</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:52:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mkant00</username>
        <id>135890</id>
      </contributor>
      <origin>1026865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23619" sha1="2caynt7r8zf71tqebflqyw6ffvhrunu" xml:space="preserve">[[File:Mug and Torus morph.gif|thumb|ခွက် နှင့် မုန့်လက်ကောက်အခဲ (solid torus) တို့သည် အချင်းချင်း ဟိုမီယိုမောဖစ် (homeomorphic) ဖြစ်ကြသည်။ ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင် ဆိုသည်မှာ ခွက်နှင့် မုန့်လက်ကောက်အခဲတို့၏ အမှတ်များကြားရှိ အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ဘိုင်ဂျက်တစ် ပုံဖော်မှု (bijective mapping) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပုံတွင် အချိန်နှင့်အမျှ ပြောင်းလဲသွားသော ကြားခံပုံပန်းသဏ္ဌာန်များသည် ထိုပုံဖော်မှု၏ အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း (continuity) သဘောတရားကို သရုပ်ဖော်ပြထားခြင်းသာ ဖြစ်သည်။]]

'''တိုပေါ်လော်ဂျီ (Topology)''' သည် ရပ်ဝန်း(space) အတွင်းရှိ ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဌာန်များ၏ တည်နေရာနှင့် အစီအစဉ်ကို လေ့လာသော ပညာရပ်ဖြစ်ပြီး သင်္ချာဘာသာရပ်၏ အခြေခံကျသော အဓိကနယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အဆက်မပြတ် ပုံပျက်သွားခြင်းများ (continuous deformations) အောက်တွင် မပြောင်းမလဲဘဲ ကျန်ရှိနေသော သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံများ၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို လေ့လာသည်။

တိုပေါ်လော်ဂျီသည် ဂျီဩမေတြီ (geometry) နှင့် အစုသီအိုရီ (set theory) တို့၏ သဘောတရားများမှ ဆင်းသက်ပေါက်ဖွားလာခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ၎င်းသည် သီးခြားဘာသာရပ်တစ်ခုအဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး လက်တင်ဘာသာဖြင့် ''geometria situs'' (တည်နေရာ ဂျီဩမေတြီ) သို့မဟုတ် ''analysis situs'' (ဂရိလက်တင်ဘာသာဖြင့် နေရာအား ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်း) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။

ဆယ်စုနှစ်များစွာတိုင်အောင် တိုပေါ်လော်ဂျီကို အခြေခံကျသော ဘာသာရပ်တစ်ခုအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းကို အက္ခရာသင်္ချာ (algebra) နည်းတူ အခြားသော သင်္ချာနယ်ပယ်များစွာအတွက် ဒုတိယမြောက် မဏ္ဍိုင်ကြီးတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။ ၎င်းသည် ဂျီဩမေတြီ၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (analysis)၊ ဖန်ရှင်နယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (functional analysis) နှင့် လီအုပ်စု သီအိုရီ (Lie group theory) တို့အတွက် အထူးပင် အရေးပါလှသည်။ ၎င်းသည် အစုသီအိုရီနှင့် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] (category theory) တို့ကိုလည်း များစွာ အထောက်အကူပြု တိုးတက်စေခဲ့သည်။

တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ အခြေခံအကျဆုံး သဘောတရားမှာ တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း (topological space) ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် နီးစပ်မှု (nearness) ဟူသော အယူအဆကို ယေဘုယျပြုထားခြင်း (generalised) ဖြစ်ပြီး ထိုမှတဆင့် အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း (continuity) နှင့် စုဆုံမှတ် (limit) ကဲ့သို့သော သင်္ချာအယူအဆများကို ယေဘုယျပြုသည်။ သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံ အများအပြားကို တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများအဖြစ် ယူဆနိုင်သည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများသည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း၏ တည်ဆောက်ပုံပေါ်တွင်သာ မူတည်နေသော ဂုဏ်သတ္တိများကို ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် &quot;ပုံပျက်သွားခြင်းများ (deformations)&quot; သို့မဟုတ် ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်များ (homeomorphisms) ကြောင့် ပြောင်းလဲသွားခြင်းမရှိသော ဂုဏ်သတ္တိများ ဖြစ်ကြသည်။  ဥပမာများအနေဖြင့် ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဌာန်တစ်ခုကို ဆွဲဆန့်ခြင်း၊ ဖိခြင်း၊ ကွေးခြင်း၊ လိမ်ခြင်း နှင့် ဖိလိမ်ခြင်းတို့ ကြောင့် ပြောင်းလဲသွားခြင်းမရှိသော ဂုဏ်သတ္တိများ ဖြစ်သည်။ 

စက်လုံး (sphere) တစ်ခုနှင့် ကုဗတုံး (cube) တစ်ခုကို တိုပေါ်လော်ဂျီ ရှုထောင့်မှကြည့်လျှင် ခွဲခြား၍မရနိုင်ပေ။ ၎င်းတို့သည် ဟိုမီယိုမောဖစ် ဖြစ်ကြသည်။ ထို့အတူ မုန့်လက်ကောက်အခဲ  (solid torus) နှင့် လက်ကိုင်ကွင်းတစ်ခုပါသော ခွက်တို့သည်လည်း ဟိုမီယိုမောဖစ် ဖြစ်ကြသည်။ အကြောင်းမှာ ၎င်းတို့အနက်မှ တစ်ခုကို အခြားတစ်ခုအဖြစ်သို့ ဖြတ်တောက်ခြင်းမရှိဘဲ အသွင်ပြောင်းနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည် (ပုံတွင် ကြည့်ပါ)။ သို့သော်လည်း မုန့်လက်ကောက် (torus) ၏ မျက်နှာပြင်သည် စက်လုံး၏ မျက်နှာပြင်နှင့် တိုပေါ်လော်ဂျီသဘောအရ ကွဲပြားခြားနားသည်။ စက်လုံးပေါ်ရှိ မည်သည့် မျဉ်းကွေးပိတ် (closed curve) ကိုမဆို အမှတ်တစ်ခုတည်းဖြစ်သွားရန် အဆက်မပြတ် ကျုံ့ယူသွားနိုင်သော်လည်း မုန့်လက်ကောက် ပေါ်တွင်မူ မျဉ်းကွေးတိုင်းကို ထိုသို့ပြုလုပ်၍ မရနိုင်ပေ။

တိုပေါ်လော်ဂျီကို နယ်ပယ်ခွဲများအဖြစ် ထပ်မံခွဲခြားထားသည်။ ၎င်းနယ်ပယ်ခွဲတို့တွင် အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (algebraic topology)၊ ဂျီဩမေတြီသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (geometric topology) အပြင် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ ဂရပ်သီအိုရီ (topological graph theory) နှင့် အထုံးသီအိုရီ (knot theory) တို့ ပါဝင်သည်။ အစုသီအိုရီအခြေခံ တိုပေါ်လော်ဂျီ (point-set topology သို့မဟုတ် set-theoretic topology) ကို ဤနယ်ပယ်ခွဲများအားလုံး၏ အခြေခံအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။ ၎င်းတွင် ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဌာန်များ၏ ဂုဏ်သတ္တိများနှင့် အလွန်ကွဲပြားခြားနားသော ဂုဏ်သတ္တိများရှိသည့် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများကိုပါ အထူးတလည် လေ့လာသည်။

တိုပေါ်လော်ဂျီ၏ အရေးပါသော သဘောတရားတစ်ခုမှာ အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်း (continuity) ဖြစ်သည်။ အခြားသော သင်္ချာကတ်တဂိုရီများတွင် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ (homomorphisms) ဟု အများအားဖြင့် ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည့်အရာများနှင့် တိုပေါ်လော်ဂျီရှိ အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုများ (continuous mappings) သည် သဘောတရာကိုက်ညီမှု ရှိသည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများကြားတွင် မိမိကိုယ်တိုင်သာမက မိမိ၏ ပြောင်းပြန်ဖန်ရှင် (inverse function) ပါ အဆက်မပြတ်ဖြစ်နေသော [[ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်]]ကို ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင် ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ၎င်းသည် အခြားသော ကတ်တဂိုရီများရှိ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) နှင့် သဘောတရား တူညီသည်။ ဟိုမီယိုမောဖစ်ဖြစ်သော ရပ်ဝန်းများကို တိုပေါ်လော်ဂျီ နည်းလမ်းများဖြင့် ခွဲခြားမရနိုင်ပါ။ ဤဘာသာရပ်၏ အခြေခံကျသော ပြဿနာတစ်ခုမှာ ရပ်ဝန်းနှစ်ခုသည် ဟိုမီယိုမောဖစ် ဖြစ်ခြင်း ရှိမရှိ ဆုံးဖြတ်ရန် ဖြစ်သည်။ ပို၍ ယေဘုယျကျကျဆိုရလျှင် စိတ်ဝင်စားဖွယ် ဂုဏ်သတ္တိများရှိသည့် အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုများ တည်ရှိခြင်း ရှိမရှိ ဖြစ်သည်။

== တိုပေါ်လော်ဂျီ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် ==

''တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း (topological space)''' &lt;math&gt;(X, \mathcal{T})&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အစု (set) &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုနှင့် အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိများ ပြည့်စုံသော &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ၏ အစုပိုင်းများ (subsets) စုစည်းမှု &lt;math&gt;\mathcal{T}&lt;/math&gt; တို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်-

*(၁) ဗလာအစု (empty set) &lt;math&gt;\emptyset&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တို့သည် &lt;math&gt;\mathcal{T}&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်သည်။
*(၂) &lt;math&gt;\mathcal{T}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်မျှပင်များပြားစေကာမူ (အရေအတွက် အကန့်အသတ်မရှိသော) အစုဝင်များ၏ ပေါင်းစပ်စု (union) မဆိုသည် &lt;math&gt;\mathcal{T}&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်သည်။
*(၃) &lt;math&gt;\mathcal{T}&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် အစုဝင်များ၏ အဆုံးရှိ ထပ်တူပိုင်းအစု (finite intersection) မဆိုသည် &lt;math&gt;\mathcal{T}&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်သည်။

စုစည်းမှု &lt;math&gt;\mathcal{T}&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ '''တိုပေါ်လော်ဂျီ (topology)''' ဟု ခေါ်ဆိုပြီး တိုပေါ်လော်ဂျီကို နားလည်သဘောပေါက်ပြီးဖြစ်ပါက &lt;math&gt;(X,\mathcal{T})&lt;/math&gt; အစား &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ဟုသာ ရေးသားသည်။ တိုပေါ်လော်ဂျီ &lt;math&gt;\mathcal{T}&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များကို '''အဖွင့်စုများ (open sets)''' ဟု ခေါ်ဆိုပြီး အစုတစ်ခု၏ ဖြည့်စွက်စု (complement) သည် အဖွင့်စု ဖြစ်မှသာလျှင် ထိုအစုကို '''အပိတ်စု (closed set)''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

=== တစ်ပိုင်းတစ်စ တိုပေါ်လော်ဂျီ (discrete topology) နှင့် တစ်ပိုင်းတစ်စမဟုတ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ (indiscrete topology)===
&lt;math&gt;X&lt;/math&gt; သည် မည်သည့် အစုမဆို ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ 
*&lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ၏ အစုပိုင်းအားလုံးပါဝင်သော စုစည်းမှု &lt;math&gt;2^X&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အပေါ် '''တစ်ပိုင်းတစ်စ တိုပေါ်လော်ဂျီ (discrete topology)''' ဟုခေါ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီတစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ 
*အစု {&lt;math&gt;{\emptyset, X}&lt;/math&gt;} သည် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ '''တစ်ပိုင်းတစ်စမဟုတ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ (indiscrete topology)''' သို့မဟုတ် '''အသေးအဖွဲ တိုပေါ်လော်ဂျီ (trivial topology)''' ဟုခေါ်သော တိုပေါ်လော်ဂျီတစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

=== အကြမ်းတိုပေါ်လော်ဂျီ (coarse topology) နှင့် အသေးစိတ်တိုပေါ်လော်ဂျီ (fine topology) ===
တခါတရံတွင် အစုတစ်ခုတည်းအပေါ်ရှိ တိုပေါ်လော်ဂျီ နှစ်ခုကို နှိုင်းယှဉ်နိုင်သည်။
&lt;math&gt;\mathcal{T} \subseteq \mathcal{T}'&lt;/math&gt; ဖြစ်သောအခါ တိုပေါ်လော်ဂျီ &lt;math&gt;\mathcal{T}&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;\mathcal{T}'&lt;/math&gt; ထက် '''ပို၍ ကြမ်းသည် (coarser)''' ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်ပြီး တိုပေါ်လော်ဂျီ &lt;math&gt;\mathcal{T}'&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;\mathcal{T}&lt;/math&gt; ထက် '''ပို၍ အသေးစိတ်သည် (finer)''' ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။

ကြမ်းသည် နှင့် အသေးစိတ်သည် တို့အစား အချို့က '''ပိုငယ်သည် (smaller)''' နှင့် '''ပိုကြီးသည် (larger)''' သို့မဟုတ် '''ပိုအားနည်းသည် (weaker)''' နှင့် '''ပိုအားကောင်းသည် (stronger)&quot; ဟု သုံးနှုန်းလေ့ရှိကြသည်။ 


== ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများ နှင့် ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှုများ ==
=== ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများ (Hausdorff spaces) ===
ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများ သည် တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းများ၏ အရေးပါသော အတန်းအစားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းရပ်ဝန်းများတွင် အမှတ်များကို ပတ်ဝန်းကျင်များ (neighborhoods) ဖြင့် ခွဲခြားထားနိုင်သည်။ ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများကို ခွဲခြားနိုင်သော ရပ်ဝန်းများ (separated spaces) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။

*တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တစ်ခုရှိ မတူညီသော အမှတ်အတွဲ &lt;math&gt;x, y \in X&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် &lt;math&gt;x \in U&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;y \in V&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် ဘုံမပါသော အဖွင့်စုများ (disjoint open sets) &lt;math&gt;U, V \subset X&lt;/math&gt; တည်ရှိနေခြင်းသည် ထိုရပ်ဝန်း &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; '''ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ်''' ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) ဖြစ်သည်။

*'''ထောင့်ဖြတ် (diagonal)''' &lt;math&gt;\Delta(X) \subset X \times X&lt;/math&gt; သည် အပိတ်စုပိုင်း တစ်ခုဖြစ်နေခြင်းသည် ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ ဖြစ်သည်။

*အကယ်၍ &lt;math&gt;f : X \to Y&lt;/math&gt; သည် အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှု တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သည် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ဂရပ် (graph) သည် &lt;math&gt;X \times Y&lt;/math&gt; အတွင်း အပိတ် ဖြစ်သည်။

*အကယ်၍ &lt;math&gt;f : X \to Y&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;s : Y \to X&lt;/math&gt; တို့သည် &lt;math&gt;f \circ s = \text{id}_Y&lt;/math&gt; ဖြစ်သော အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုများ ဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; သည် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ဖြစ်ပါက ပုံရိပ် (image) &lt;math&gt;s(Y)&lt;/math&gt; သည် အပိတ် ဖြစ်သည်။

*အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှုများဖြစ်သော &lt;math&gt;X \to Z&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y \to Z&lt;/math&gt; တို့အတွက် အကယ်၍ &lt;math&gt;Z&lt;/math&gt; သည် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ဖြစ်ပါက ဖိုက်ဘာ မြှောက်လဒ် (fibre product) &lt;math&gt;X \times_Z Y&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;X \times Y&lt;/math&gt; အတွင်း အပိတ် ဖြစ်သည်။

=== ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှုများ (Separated maps) ===
ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှုများ သည် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းများ၏ သဘောတရားကို အဆက်မပြတ် ဖန်ရှင်များ (continuous functions) ဆီသို့ ယေဘုယျပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။
*အကယ်၍ ထောင့်ဖြတ် &lt;math&gt;\Delta : X \to X \times_Y X&lt;/math&gt; သည် အပိတ် ပုံဖော်မှု (closed map) တစ်ခုဖြစ်ပါက အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f : X \to Y&lt;/math&gt; ကို '''ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှု''' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။
*ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f : X \to Y&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှု ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ &lt;math&gt;\Delta(X) \subset X \times_Y X&lt;/math&gt; သည် အပိတ်စုပိုင်း ဖြစ်နေခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုအချက်သည် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အမှတ်တစ်ခုတည်းသို့ ပုံဖော်ထားသော &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွင်းမှ မည်သည့် မတူညီသော အမှတ်များ &lt;math&gt;x, x' \in X&lt;/math&gt; မဆိုတွင် ဘုံမပါသော အဖွင့်ပတ်ဝန်းကျင်များ (disjoint open neighbourhoods) ရှိရမည်ဟု ဆိုခြင်းနှင့်လည်း ထပ်တူညီသည်။
*အကယ်၍ အရင်းအမြစ် (domain) &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; သည် ဟောက်စ်ဒေါ့ဖ် ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်ပါက မည်သည့် အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;f : X \to Y&lt;/math&gt; မဆိုသည် အလိုအလျောက် ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှု ဖြစ်သွားသည်။
*အကယ်၍ &lt;math&gt;f : X \to Y&lt;/math&gt; သည် ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှု ဖြစ်ပါက မည်သည့် အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;Y' \to Y&lt;/math&gt; တစ်လျှောက်မဆိုရှိ ၎င်း၏ '''အခြေပြောင်းလဲခြင်း (base change)''' &lt;math&gt;Y' \times_Y X \to Y'&lt;/math&gt; သည်လည်း ခွဲခြားနိုင်သော ပုံဖော်မှု ဖြစ်သည်။


[[Category:သိပ္ပံ]]

[[Category: သင်္ချာ]]


{{သင်္ချာ-stub}}</text>
      <sha1>2caynt7r8zf71tqebflqyw6ffvhrunu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗနက်ရှာ ဂျိမ်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77041</id>
    <revision>
      <id>1026885</id>
      <parentid>775728</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:22:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9740" sha1="o5o0a42ar6hqzp6z99zvabjaxbd6zcp" xml:space="preserve">[[File:Mrs_Mary_Venetia_James,_née_Cavendish-Bentinck,_by_Samuel_Luke_Fildes.jpg|thumb|Portrait by Samuel Luke Fildes, 1895]]
'''မာရီ ဗနက်ရှာ ဂျိမ်း''' (née ကဗင်ဒစ် ဘင်းတင့် '''Cavendish-Bentinck'''; ၄ ဇွန် ၁၈၆၁ - ၂ မေ ၁၉၄၈) သည် လန်ဒန် လူမှုရေး ဧည့်ခံသူနှင့် ပြိုင်မြင်း မွေးမြူသူ တဦး ဖြစ်သည်။

== ငယ်ဘဝ ==
ဂျိမ်းကို ပရုဒင်းရှာ (née လက်စလီ)နှင့် ဂျော့ ကဗင်ဒစ် ဘင်းတင့် (၁၈၂၁ - ၁၈၉၁)တို့၏ ကဗင်ဒစ် ဘင်းတင့် မိသားစုမှ မွေးလာသည်။ သူမ၏ မောင်မှာ ဝီလျံ ဂျော့ ကဗင်ဒစ်-ဘင်းတင့် (၁၈၅၄ - ၁၉၀၉)(William George Cavendish-Bentinck) ဖြစ်ပြီး၊ သူမ၏ တူများ ဖြစ်သည့် ဖာဒီနန်နှင့် ဗစ်တာ(Ferdinand; Victor)တို့အား မြို့စား အရိုက်အရာ လွှဲအပ်သော ပို့(တ်)လန် (Portland)မြို့စားကြီးနှင့် နှစ်ဦးစလုံး ဆွေမျိုးတော်သည်၊ နောင်တွင် ဗြိတိန်နိုင်ငံ၏ ကြင်ယာတော် မိဖုရား ဖြစ်လာမည့် လေဒီ အဲလိဇဘက် ဘိုးဝိစ်-လိုင်ယွန် (Lady Elizabeth Bowes-Lyon)၏ ဆွေမျိုးလည်းတော်၊ ခေါင်းကိုင်မိခင်လည်း ဖြစ်သည်။

၁၈၇၂ တွင် ၁၁ နှစ်အရွယ်ရောက် မာရီ ဗနက်ရှာ ကဗင်ဒစ်-ဘင်းတင့်သည် ထိုခေတ်က ကျော်ကြားသော အော်ပရာ အဆိုတော် ခရစ္စတီးနား နီးဆင်(Christina Nilsson)၏ မင်္ဂလာပွဲ၌ သတို့သမီးအရံ လုပ်သည်။ လက်ထပ်ပွဲသည် အထက်တန်းလွှာတို့ အရေးကိစ္စ ဖြစ်ပြီး၊ လန်ဒန်မြို့၊ ဝက်မင်စတာကျောင်း(Westminster Abbey)၌ ဗနက်ရှာ အဖေက ပြင်ဆင်ပေးခဲ့သည်။ နီးဆင်က သူမ၏ ယောက်ျားလောင်း ပြင်သစ် ဘဏ်လုပ်ငန်းရှင် ဩဂတ် ရိုဇော့(Auguste Rouzaud)နှင့် ကျမ်းကျိန်နေစဉ်၊ ဗနက်ရှာက သတို့သမီး၏ ပန်းစည်းကို ကိုင်ထားရသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Marriage of Mademoiselle Nilsson|publisher=Birmingham Daily, Post Page 4|date=29 July 1872}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|others=Engraving, 19th-century English School|title=Marriage of Mademoiselle Christine Nilsson and M Rouzaud in Westminster Abbey|url=http://www.cnsallskapet.se/popup/brollop.gif|website=Christina Nilsson Sällskapet [http://www.cnsallskapet.se/]|accessdate=29 September 2014|archivedate=3 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303235253/http://www.cnsallskapet.se/popup/brollop.gif}}&lt;/ref&gt;

== ဘဝ ==
ဗနက်ရှာနှင့် သူ့ယောက်ျားသည် လန်ဒန်၊ ဂရက်ဖ်တန်(Grafton) လမ်းတွင် နေထိုင်ကာ ကတန်အိမ်တော်(Coton House) ၌ မြင်းများ မွေးမြူသည်။

သန်းကြွယ်သူဌေး ဖြစ်သော်လည်း၊ အလွန်တရာ စေးခြုတ်မှုကြောင့် ကျော်ကြားသည်။ ဧည့်သည်များကို ကြောင်ပင် မသောက်သော နို့များ ဖြင့် ဧည့်ခံကာ သောကြာနေ့တွင် အသားများထက် ငါးများက ဈေးသက်သာ၍ ကက်သလစ်ဥပုသ်ဖြစ်သော သောကြာနေ့တွင် ဧည့်ခံကျွေးမွေးရန် ပိုသဘောကျသည်။&lt;ref name=&quot;Guardian&quot;&gt;{{Cite news|title=Tax cuts for the well off? That's a bit rich|last=Summerskill|first=Ben|url=https://www.theguardian.com/politics/2004/sep/15/tax.economy|work=The Guardian|date=15 September 2004}}&lt;/ref&gt; ၁၉၁၇ တွင် မုဆိုးမ ဖြစ်ပြီး၊ ဆေးရုံကို လှူဒါန်းခဲ့သော သူ့ယောက်ျားကို သတိရသောအားဖြင့် ရပ်ဂဘီ၊ စိန့်ခရော့ဆေးရုံ(Hospital of St Cross, Rugby)၏ အဆောက်အဦသစ် ဆောက်လုပ်ရာ၌ ငွေမတည်သည်။&lt;ref name=&quot;Rugby&quot;&gt;{{Cite book|year=2013|title=Rugby From Old Photographs|publisher=Amberley Publishing Limited|page=33|isbn=1445630583}}&lt;/ref&gt; မြင်းများ ဆက်လက်မွေးမြူ၍ ပြိုင်ပွဲများ ဝင်ပြိုင်ရာ ဗစ်တိုးရီးယား ဖလား(Victoria Cup)နှင့် ၁၉၃၂ ကော်ရိုနေရှင် ဖလား (1932 Coronation Cup) တို့ကို အနိုင်ရရှိသည်။

== ပုဂ္ဂိုလ်ရေး ==
ဒီဇင်ဘာ ၁၈၈၅ တွင် သူသည် ပြိုင်မြင်းပိုင်ရှင်နှင့် မွေးမြူသူ ဂျွန် အာသာ ဂျိမ်းနှင့် လန်ဒန်၊ စိန့်ဂျိမ်းရှိ ရွိုင်ရယ်ဘုရားကျောင်း၌ လက်ထပ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=A Friend of the King|work=Liverpool Echo|date=2 May 1917|page=3}}&lt;/ref&gt;  ဗနက်ရှာနှင့် အာသာတို့နှစ်ယောက်လုံးသည် သတ္တမမြောက် အက်ဒွပ်ဘုရင်၏ မိတ်ဆွေ ဖြစ်ကာ၊&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.search.windowsonwarwickshire.org.uk/engine/resource/default.asp?txtKeywords=coton+house&amp;lstContext=1&amp;lstResourceType=-1&amp;lstExhibitionType=-1&amp;chkPurchaseVisible=&amp;txtDateFrom=&amp;txtDateTo=&amp;originator=%2Fengine%2Fsearch%2Fdefault_hndlr%2Easp&amp;page=2&amp;records=22&amp;direction=1&amp;pointer=15803&amp;text=0&amp;resource=5475|title=House party at Coton House|publisher=Warwickshire County Council|accessdate=1 October 2014|archivedate=10 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141010184059/http://www.search.windowsonwarwickshire.org.uk/engine/resource/default.asp?txtKeywords=coton+house&amp;lstContext=1&amp;lstResourceType=-1&amp;lstExhibitionType=-1&amp;chkPurchaseVisible=&amp;txtDateFrom=&amp;txtDateTo=&amp;originator=%2Fengine%2Fsearch%2Fdefault_hndlr%2Easp&amp;page=2&amp;records=22&amp;direction=1&amp;pointer=15803&amp;text=0&amp;resource=5475}}&lt;/ref&gt; ဗနက်ရှာသည် အာသာ၏ မိန်းမ ဖြစ်၍ ကျော်ကြားသည်။&lt;ref name=&quot;Weinstock&quot;&gt;{{Cite book|last=Brummer|year=1998|first=Alex|title=Weinstock: The Life and Times of Britain's Premier Industrialist|url=https://archive.org/details/weinstocklifetim0000alex|publisher=Harper Collins Business|page=[https://archive.org/details/weinstocklifetim0000alex/page/32 33]|isbn=0002556766}}&lt;/ref&gt; ဘုရင်ကြီး၏ သီးသန့် အတွင်းရေးမှူး ဖရက်ဒရစ် ပွန်းဆဘီက သူသည် &quot;ဟာသဉာဏ်နှင့် စိတ်ဓာတ်ထက်သန်မှု အပြည့် ရှိပြီး၊ ဘုရင်ကြီးနှင့် လမ်းလျှောက်သောအခါ ရယ်မောစေသည်&quot;ဟု ရေးသားသည်။&lt;ref name=&quot;Middlemas&quot;&gt;{{Cite book|last=Middlemas|year=1972|authorlink=Keith Middlemas|first=Keith|title=The Life and Times of Edward VII|url=https://archive.org/details/lifetimesofedwar0000keit|publisher=Book Club Associates|location=London|page=[https://archive.org/details/lifetimesofedwar0000keit/page/197 197]}}&lt;/ref&gt;

ဗနက်ရှာ ဂျိမ်းသည် ၁၉၄၈ ၌ သေဆုံးကာ၊ လက်ဝတ်ရတနာများနှင့် တစ်ရှန်၊ ဂျော့ရွှား ရေးနော့နှင့် သောမတ် ဂိမ်းဘာရားတို့၏ ပန်းချီကားများကို သူ၏ ခေါင်းကိုင်သမီး ဖြစ်သူ ဘုရင်မ အဲလိဇဘက် (ဆဋ္ဌမမြောက် ‌ဂျော့ဘုရင်၏ ကြင်ယာတော်ဖြစ်ပြီး၊ ယခု လက်ရှိ(၂၀၁၇) အုပ်စိုးနေသော ဘုရင်မ အဲလိဇဘက်[၂]မဟုတ်ပါ)အတွက် ချန်ရစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Friend Left Jewels to Queen|work=Dundee Courier|date=30 June 1948|page=2}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
{{reflist|20em}}

[[Category:၁၈၆၁ မွေးဖွားသူများ]]
[[Category:၁၉၄၈ ကွယ်လွန်သူများ]]</text>
      <sha1>o5o0a42ar6hqzp6z99zvabjaxbd6zcp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကြံတောသုသာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77691</id>
    <revision>
      <id>1026901</id>
      <parentid>946531</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8984" sha1="sgwisobakmxhm0cv150d1oz8gopsclo" xml:space="preserve">{{Infobox cemetery
| name        = ကြံတောသုသာန်
| image       = 
| imagesize   = 
| alt         =
| caption     = 
| map_type    = 
| map_size    = 
| map_caption = 
| established = 
| closed = ၁၉၉၆ - ၁၉၉၇
| location    = [[ကမာရွတ်မြို့နယ်]], [[ရန်ကုန်မြို့]]
| country     = [[မြန်မာ]]
| coordinates = {{coord|16.815641|96.131456|display=inline;title}}
| coordinates_type    = 
| coordinates_region  = 
| coordinates_display = 
| coordinates_format  = 
| latitude    = 
| longitude   = 
| lat_deg     = 
| lat_min     = 
| lat_sec     = 
| lat_dir     = 
| lon_deg     =
| lon_min     = 
| lon_sec     = 
| lon_dir     = 
| type        = 
| style       =
| owner       = 
| size        = 
| graves      = 
| interments  = 
| cremations  = 
| leases      = 
| website     = 
| findagrave  = 
| political   = 
| footnotes   =
| nrhp        =
| embedded    =
}}
ကြံတောသုသာန်သည် [[ကမာရွတ်မြို့နယ်]]၊ [[ရန်ကုန်မြို့]]တွင် တည်ရှိသည်။ ၁၉၉၆ နှင့် ၁၉၉၇ အတွင်း [[မူးယစ်ဆေးဝါးပပျောက်ရေး အထိမ်းအမှတ်ပြတိုက်]]အဖြစ် ပြန်လည်မတည်ဆောက်မီအထိ ရန်ကုန်မြို့၏ အကြီးဆုံး သုသာန်ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;seekins&quot;&gt;{{cite journal|last=Seekins|first=Donald M.|date=Summer 2005|title=The State and the City: 1988 and the Transformation of Rangoon|journal=Pacific Affairs|publisher=University of British Columbia|volume=78|issue=2|pages=267|jstor=40023916|doi=10.5509/2005782257}}&lt;/ref&gt;၁၉၉၆ ဒီဇင်ဘာလတွင် မြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရမှ ပြန်လည်နေရချထားရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;min&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.networkmyanmar.org/images/stories/PDF2/hlamin.pdf|title=Union of Myanmar|last=Min|first=Hla|accessdate=19 July 2015}}&lt;/ref&gt; အကျိုးဆက်အနေနှင့် တစ်လအတွင်း ရန်ကုန်မြို့အပြင်ဘက် [[ရေဝေး|ရေဝေးသုသာန်]]၊ လှိုင်သာယာမြို့ရှိ ထိန်ပင်သုသာန်များသို့ ပြောင်းရွေ့ပေးရန် သတိပေးစာ ပေးပို့ပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www2.irrawaddy.org/print_article.php?art_id=188|title=RIP: Rest In Pieces|date=January 1997|publisher=The Irrawaddy|accessdate=14 April 2012|archivedate=9 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110809094837/http://www.irrawaddy.org/print_article.php?art_id=188}}&lt;/ref&gt; ကြံတောသုသာန်သည် ၅၀ ဧက (၂၀ ဟက်တာ) ပိုင်ဆိုင်ပြီး [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]]မှ မိုင်ဝက် (၀.၈၀ ကီလိုမီတာ) ခန့် အဝေးတွင် တည်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;morley&quot;&gt;{{cite web|url=http://pirun.ku.ac.th/~faasptps/rft/yangonge/yangoncity.pdf|title=City profile: Rangoon|last=Morley|first=Ian|date=2012|work=Cities|publisher=Elsevier|accessdate=19 July 2015}}&lt;/ref&gt; ၎င်းကို [[ကိုလိုနီခေတ်|ကိုလိုနီခေတ်]]က တည်ထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;morley&quot;/&gt; ကြံတောသုသာန်သည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ|ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ဗမာများ မြှပ်နှံရာ အဓိကနေရာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် [[ခရစ်ယာန်]]၊ [[တရုတ်]]၊ [[ဟိန္ဒူ]]၊ [[အစ္စလာမ်]] စသည့်ဘာသာဝင်၊ လူမျိုးတို့အတွက်လည်း သင်္ချိုင်းများလည်း ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;time&quot;&gt;{{cite news|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,793236,00.html|title=BURMA: Solidarity|date=9 December 1946|work=TIME|accessdate=19 July 2015}}{{Dead link|date=September 2025 }}&lt;/ref&gt; ဟိန္ဒူများအတွက် သုသာန်နေရာသည် ၁.၆ ဟက်တာ (၄ ဧက) ကျယ်ဝန်းသည်။&lt;ref name=&quot;uca&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.ucanews.com/story-archive/?post_name=/1991/08/27/government-takes-over-christian-cemetery-in-yangon&amp;post_id=39721|title=GOVERNMENT TAKES OVER CHRISTIAN CEMETERY IN YANGON|date=27 August 1991|work=UCA News|accessdate=19 July 2015|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304111515/http://www.ucanews.com/story-archive/?post_name=/1991/08/27/government-takes-over-christian-cemetery-in-yangon&amp;post_id=39721}}&lt;/ref&gt;


၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်မြို့တော်ကော်ပိုရေးရှင်း (ယခု [[ရန်ကုန်မြို့တော် စည်ပင်သာယာရေး ကော်မတီ|ရန်ကုန်မြို့တော်စည်ပင်သာယာရေးကော်မတီ]]) သည် St. John's Cantonment သုသာန်ရှိ ဂူများကို ကြံတောသို့ ပြောင်းရွေ့စေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;uca&quot;/&gt; အုတ်ဂူများတွင် ဗြိတိသျှစစ်သားများ၏ အုတ်ဂူများ ပါဝင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;uca&quot;/&gt; ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် စစ်တပ်က တာမွေသုသာန်မှ ကျန်ရှိနေသော မြှုပ်နှံထားသည်များကို ကြံတောသုသာန်သို့ စူပါမားကတ်တစ်ခု ဆောက်လုပ်ရန် ရွေ့ပြောင်းစေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.burmalibrary.org/docs12/BA1997-V08-N03.pdf|title=KYANDAW CEMETERY TO MOVE|date=March 1997|work=Burma Alert|accessdate=19 July 2015}}&lt;/ref&gt;

==အထင်ကရ မြှုပ်နှံထားသူများ==
*[[ဗိုလ်အောင်ကျော်]]&lt;ref&gt;{{cite book|last=Seekins|first=Donald M.|title=Historical Dictionary of Burma (Myanmar)|url=https://archive.org/details/historicaldictio00seek|publisher=Scarecrow Press|date=2006|pages=[https://archive.org/details/historicaldictio00seek/page/91 91]|isbn=9780810864863}}&lt;/ref&gt; - [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]]ကျောင်းသား တစ်ဦးဖြစ်သည်။ ၁၉၃၈ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ၊ ၂၀ ရက်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဆန္ဒပြမှုတွင် ဗြိတိသျှရဲမှ သေနတ်ဖြင့် ပစ်သတ်ခဲ့သည်။
*[[ဦးနု]]&lt;ref name=&quot;seekins-2&quot;&gt;{{cite book|last=Seekins|first=Donald M.|title=State and Society in Modern Rangoon|publisher=Routledge|date=2014|pages=168|isbn=9781317601548}}&lt;/ref&gt; - မြန်မာနိုင်ငံငံ ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်သည်။
*[[ရဲဘော်သုံးကျိပ်]] မှ ရဲဘော်အများအပြား&lt;ref name=&quot;seekins-2&quot;/&gt;
*[[ဂျာနယ်ကျော် ဦးချစ်မောင်]]&lt;ref name=&quot;mml&quot;&gt;{{cite book|last=Ma Ma Lay|title=A Man Like Him: Portrait of the Burmese Journalist, Journal Kyaw U Chit Maung|publisher=SEAP Publications|date=2008|pages=37–38|isbn=9780877277774}}&lt;/ref&gt;
*[[ဂျာနယ်ကျော် မမလေး]]&lt;ref name=&quot;mml&quot;/&gt;
*ခင်မေသန်း&lt;ref name=&quot;taylor&quot;&gt;{{cite book|last=Taylor|first=Robert|title=General Ne Win: A Political Biography|url=https://archive.org/details/generalnewinpoli0000tayl|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|date=2015|pages=[https://archive.org/details/generalnewinpoli0000tayl/page/432 433]|isbn=9789814620130}}&lt;/ref&gt; - [[နေဝင်း|ဦးနေဝင်း]] ၏ ဇနီး
*[[၈၈၈၈ အရေးအခင်း (ရှစ်လေးလုံး)]] ဆန္ဒပြသူများ&lt;ref name=&quot;egreteau&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.massviolence.org/The-repression-of-the-August-8-12-1988-8-8-88-uprising-in|title=The repression of the August 8-12 1988 (8-8-88) uprising in Burma/Myanmar|last=Egreteau|first=Renaud|date=February 2009|work=Online Encyclopedia of Mass Violence|accessdate=19 July 2015}}&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{reflist}}


[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ သုသာန်များ]]</text>
      <sha1>sgwisobakmxhm0cv150d1oz8gopsclo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသေးစားငွေရေးကြေးရေးလုပ်ငန်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83636</id>
    <revision>
      <id>1026881</id>
      <parentid>957857</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:15:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35140" sha1="r4ljfg4ikjw8slmoyct2wh4eucm845j" xml:space="preserve">အသေးစားငွေရေးကြေးရေးလုပ်ငန်းကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုရာတွင် ကနဦးပိုင်းတွင် တိကျရှင်းလင်းသော ဖွင့်ဆိုချက်များစွာမရှိချေ။ ၎င်းအဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုရာတွင် &quot;ပမာဏနည်းပါးသော ငွေပမာဏကို [[ဘဏ်|ဘဏ်လုပ်ငန်း]]နှင့် မထိတွေ့နိုင်သည့် နွမ်းပါးသော လုပ်ငန်းရှင်များနှင့် လုပ်ငန်းအငယ်စားများကို ငွေရေးကြေးရေးဝန်ဆောင်မှုပေးခြင်း&quot;ဟု အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်သည်။ ဖော်ပြပါ ပုဂ္ဂိုလ်များအတွက် ဝန်ဆောင်မှုပေးရာတွင် နည်းလမ်းနှစ်သွယ်ကို အသုံးချလေ့ရှိသည်။ (၁) တစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်းဝန်ဆောင်မှု- တစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်းစီကို ရင်းနီးမှု၊ ယုံကြည်ရမှုအရ  ဝန်ဆောင်မှုပေးခြင်း (၂) အဖွဲ့လိုက်ဝန်ဆောင်မှု- ဝန်ဆောင်မှု ရယူလိုသူများက အုပ်စုလိုက် အပြန်အလှန်အာမခံခြင်းစနစ်ဖြင့် ချေးငွေနှင့် ဝန်ဆောင်မှုကို လျောက်ထားခြင်းကို လက်ခံခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။

အသေးစားချေးငွေလုပ်ငန်းသည် အဖိုးအခသင့်တင့်ပြီး အရည်အသွေးမြင့်မားသော ငွေရေးကြေးရေးဆိုင်ရာ ထုတ်ကုန်များနှင့် ဝန်ဆောင်မှုအမျိုးမျိုးကို နွမ်းပါးသူများနှင့် ဘဏ်ကဲ့သို့သော ငွေရေးကြေးရေးဝန်ဆောင်မှုများကို လက်လှမ်းမမီနိုင်လူများ၊ အိမ်ထောင်စုများမှ လက်လှမ်းမီအောင် ဖန်တီးရေး လှုပ်ရှားမှုအဖြစ် စတင်ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ငွေရေးကြေးရေးဆိုင်ရာ ထုတ်ကုန်များနှင့် ဝန်ဆောင်မှုများဟု ဆိုရာတွင် [[ငွေစုခြင်း]]၊ [[အာမခံလုပ်ငန်း]]၊ [[ငွေပေးချေခြင်းဝန်ဆောင်မှု]]နှင့် [[ငွေလွှဲခြင်း]] တို့လည်းပါဝင်သည်။ အဆိုပါလှုပ်ရှားမှုကို လှုံဆော်ကြသူများသည် ငွေကြေးမပြည့်စုံသူများကို အသေးစားငွေရေးကြေးရေးလုပ်ငန်းနှင့် ထိတွေ့လက်တွဲစေပြီး ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုမှ လွတ်မြောက်အောင် လုပ်ဆောင်နိုင်မည်ဟု ယုံကြည်နေကြသည်။ အများစုအတွက် အသေးစားငွေရေးကြေးရေးလုပ်ငန်းသည် [[ဒေသစီးပွားဖွံဖြိုးတိုးတက်ရေး]]၊ အလုပ်အကိုင်အခွင့်အလမ်းနှင့် [[အသေးစားလုပ်ငန်းရှင်]]များကို အားပေးကူညီခြင်းအားဖြင့် ဖွံဖြိုးတိုးတက်စေမည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုကြပြီး အနည်းငယ်သောလူအချို့ကတော့ အဆိုပါလုပ်ငန်းသည် နွမ်းပါးသူများ၏ နေ့စဉ်ငွေရေးကြေးရေးစီမံခန့်ခွဲရာတွင် ဆုံးရှုံးနိုင်ချေအနည်းငယ်ကို လက်ခံပြီး စိးပွားရေးအခွင့်အလမ်းကို အမိအရထိန်းချုပ်ရန် အခွင့်အလမ်းအတွက် ထိရောက်သောအကူအညီဖြစ်သည်ဟု ထင်မြင်ကြသည်။ ယခုလုပ်ငန်းအတွက် အခေါ်အဝေါ်သည်လည်း အသေးစားချေးငွေ (Microcredit)မှ အသေးစားငွေရေးကြေးရေး (Microfinance)၊ အသေးစားငွေရေးကြေးရေးမှ ခြုံငုံနိုင်သော ငွေရေးကြေးရေးဝန်ဆောင်ခြင်း (Financial Inclusion)ဟု အချိန်နှင့်အမျှ အဆင့်ဆင့်ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။

အသေးစားငွေရေးကြေးရေးလုပ်ငန်းတွင်[[ အသေးစားချေးငွေ]]လုပ်ငန်းအပြင် အမျိုးမျိုးသောဝန်ဆောင်မှုများပါဝင်သည်။ [[အသေးစားချေးငွေ]]သည် ငွေကြေးမပြည့်စုံသူများကို ချေးငွေဝန်ဆောင်မှု ပေးခြင်းသာဖြစ်သောကြောင့် ငွေရေးကြေးရေးလုပ်ငန်း၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းသာဖြစ်သော်ငြားလည်း အဆိုပါအခေါ်အဝေါ်နှစ်ခုကို အမြဲလိုလို အမှတ်မှား ရှုပ်ထွေးတတ်သည်။ ဝေဖန်ရေးသမားများသည် အသေးစားချေးငွေ၏ မကောင်းသည့်အချက်သည် အကြွေးဝန်ပိမှုကို ဖြစ်စေခြင်းဟု အမြဲလိုလို ထောက်ပြကြသည်။ အမှန်စင်စစ်တွင် အသေးစားငွေရေးကြေးရေးလုပ်ငန်း၏ အမျိုးအစားစုံလင်သော ဝန်ဆောင်မှုများ၏ သဘောသဘာဝအရ ၎င်း၏ အကျိုးသက်ရောက်မှုများကို တရားသေကောက်ချက်ချ ဆုံးဖြတ်ရန် မဖြစ်နိုင်သည့်အပြင် မပြည့်စုံနိုင်ပါ။ ၎င်းကို ထောက်ခံအားပေးသူများကတော့ အသေးစားငွေရေးကြေးရေးလုပ်ငန်းသည် ငွေရေးကြေးရေးမပြည့်စုံသူများကို ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုမှ ဆွဲထုတ်နိုင်သည်ဟု အမြဲပြောတတ်ကြသော်လည်း လက်တွေ့အထောက်အထားများအရ အဆိုးနှင့်အကောင်းသည် ဒွန်တွဲနေပါသည်။ အသေးစားငွေရေးကြေးရေးဝန်ဆောင်မှု၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို မေးလျှင် ငွေရေးကြေးရေးဝန်ဆောင်မှုကို လူတိုင်းရရှိနိုင်ရေးကို မြှင့်တင်ရန်ဟု ဖြေရမည်။ 

== အသေးစားငွေရေးကြေးရေး၏ စံနှုန်းများနှင့် မူဝါဒများ ==
[[File:ESAF_Bamboo_product_making_unit_in_Dumka,_Jharkhand.jpg|thumb|အိန္ဒိယအမျိုးသမီးများ ဝါးနှင့်လုပ်သော ပစ္စည်းများကို အရောင်းအဝယ်လုပ်ရန် စုဝေးနေကြပုံ]]
နွမ်းပါးသူများသည် အများအားဖြင့် တရားမဝင် ငွေချေးသူများတွင် ငွေချေးလေ့ရှိပြီး တရားမဝင် စုဆောင်းသူများထံတွင် ငွေစုတတ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ငွေအဖြစ် ချေးငွေနှင့် အလှူငွေများမှတစ်ဆင့်ရရှိကြသည်။ နိုင်ငံပိုင် အာမခံလုပ်ငန်းများမှ အာမခံကို ရယူကြသည်။ တရားဝင် သို့မဟုတ် တရားမဝင်ငွေလမ်းကြောင်းမှ ငွေလွှဲကြသည်။ အဆိုပါ ဝန်ဆောင်မှုများသည် အသေးစားငွေရေးကြေးရေးလုပ်ငန်းတို့၏ အလုပ်လုပ်ပုံနှင့် များစွာ မကွာခြားလှချေ။ နွမ်းပါးသူများကို ငွေရေးကြေးရေးဝန်ဆောင်မှုလက်လှမ်းမီနိုင်ရေး သေချာစေရန် အကောင်းဆုံးနည်းလမ်းသည် ၎င်းတို့လက်လှမ်းမီနိုင်သော ငွေရေးကြေးရေးအဖွဲ့အစည်းများ အရေအတွက် တိုးချဲ့ပေးခြင်းနှင့် ၎င်းအဖွဲ့အစည်းများ၏ အရည်အသွေးကို မြှင့်တင်ရေးဖြစ်သည်။ ပြီးခဲ့သည့် နှစ်အနည်းငယ်အတွင်း ငွေရေးကြေးရေးအဖွဲ့အစည်းအမျိုးအစားများ စုံနိုင်သမျှစုံအောင် အားထုတ်မှုများ ရှိခဲ့သည်။ အဘယ့်ကြောင့်ဆိုသော် အဖွဲ့အစည်းအမျိုးမျိုးသည် လိုအပ်ချက်အမျိုးမျိုးကို ဝန်ဆောင်မှုပေးနိုင်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။


၂၀၁၄ခုနှစ်တွင် ရာစုနှစ်တစ်ခုနှင့် တစ်ဝက်စာ အတွေ့အကြုံအနှစ်ချုပ်ဖြစ်သော အချို့မူဝါဒများကို  [[CGAP]] က ပြုစုဖော်ပြခဲ့ပြီး ဇွန်လ ၂၀ရက် ၂၀၀၄ခုနှစ် G8 ထိပ်သီးအစည်းအဝေးပွဲတွင် ရှစ်ဦးအဖွဲ့ (Group Of Eight)မှ ခေါင်းဆောင်များမှ ထောက်ခံအတည်ပြုခဲ့သည်။ :
# နွမ်းပါးသူများ၏ ငွေရေးကြေးရေးလိုအပ်ချက်သည် ချေးငွေသက်သက်မဟုတ် [[ငွေစုခြင်း]]၊ [[အာမခံလုပ်ငန်း]]နှင့် ငွေလွှဲခြင်း ဝန်ဆောင်မှုများလည်း ပါဝင်သည်။
# အသေးစားငွေရေးကြေးရေးလုပ်ငန်းသည် နွမ်းပါးသော အိမ်ထောင်စုများအတွက် ဝင်ငွေတိုးတက်စေခြင်းနှင့်အတူ ပိုင်ဆိုင်မှုများ တိုးတက်စေခြင်းနှင့် ၎င်းတို့ မထင်မှတ်ထားသည့် ငွေကြေးကြပ်တည်းချိန်တွင် အားကိုးရာအဖြစ် အသုံးဝင်စေရမည်။
# အသေးစားငွေရေးကြေးရေးလုပ်ငန်းသည် ကိုယ့်ဝင်ငွေအပေါ်တွင် ရပ်တည်နိုင်သည်။ အလှူရှင်များနှင့် အစိုးရ၏ ထောက်ပံ့ငွေများသည် ရှားပါးပြီး သေချာမှုမရှိသောကြောင့် နွမ်းပါးသူများများကို ဝန်ဆောင်မှုပေးနိုင်ရန် အသေးစားငွေရေးကြေးရေးလုပ်ငန်းများသည် ကိုယ်ဝင်ငွေအပေါ်ကိုယ် ရပ်တည်နိုင်ရမည်။
# အသေးစားငွေရေးကြေးရေးလုပ်ငန်းဆိုသည်မှာ အမြဲတည်တံ့နိုင်သော ဒေသအခြေစိုက် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုဖြစ်ရမည်။
# အသေးစားငွေရေးကြေးရေးလုပ်ငန်းသည် နိုင်ငံ၏ နွမ်းပါးသော လူထု၏ ငွေရေးကြေးရေးဝန်ဆောင်မှုလိုအပ်ချက်ကို ဖြည့်စည်းသည့်လုပ်ငန်းနှင့်အတူ နိုင်ငံ၏ ငွေရေးကြေးရေးလည်ပတ်မှုစနစ်ထဲတွင် စနစ်တကျ ပေါင်းစည်းနိုင်ရမည်။
# အစိုးရတို့၏အလုပ်သည် ငွေရေးကြေးရေးဝန်ဆောင်မှုများကို ခွင့်ပြုပေးရန်ဖြစ်ပြီး ထောက်ပံ့ရန် မဖြစ်စေရ။
# အလှူရှင်များ၏အလှူငွေများသည် ပင်မငွေရင်းထောင်ပေးရန်သာဖြစ်သင့်သည်။ အခြားတစ်ခုနှင့် ယှဉ်ပြိုင်ရန် မဖြစ်သင့်ပါ။
# ဤလုပ်ငန်းနယ်ပယ်၏ တိုးတက်မှုကို ကြန့်ကြာစေသော အကြောင်းအရင်းမှာ အဖွဲ့အစည်းကောင်းများနှင့် မန်နေဂျာကောင်းများ ရှားပါးခြင်း ဖြစ်သည်။ အလှူရှင်များသည် ဝန်ထမ်းများ အရည်အသွေးမြင့်မားရေးကို အလေးထားသင့်သည်။
# [[အမြင့်ဆုံးအတိုးနှုန်းပမာဏ]]သတ်မှတ်ခြင်းသည် အသေးစားငွေရေးကြေးရေးအဖွဲ့များကို လုပ်ငန်းစရိတ်မကျေအောင် ကန့်သတ်တတ်သောကြောင့် ချေးငွေရောင်းလိုအားကျဆင်းကာ နွမ်းပါးသူတို့ကို သွယ်ဝိုက်ထိခိုက်စေသည်။
# ငွေရေးကြေးရေးအဖွဲ့အစည်းများသည် ငွေရေးကြေးရေးတင်မကပဲ လူမှုရေးတိုးတက်မှုကိုပါ တိုင်းတာဖော်ပြသင့်သည်။
အသေးစားငွေရေးကြေးရေးလုပ်ငန်းသည် လူမှုစီးပွားရေးဖွံဖြိုးတိုးတက်စေရန် လှေခါးထစ်ဖြစ်သင့်ပြီး အလှူငွေနှင့် ရှင်းရှင်းလင်းလင်း ကွဲပြားသင့်သည်။ အလွန်တရာ ငွေကြေးခက်ခဲသော သို့မဟုတ် နွမ်းပါး၍ ချေးငွေတစ်ခုကို ပြန်ဆပ်ရန် လုံးဝမတတ်နိုင်သော မိသားစုများသာ အလှူငွေကို လက်ခံသင့်ပါသည်။ ထိုအခြေအနေနှင့် အကျုံးမဝင်သူများသည် ငွေရေးကြေးရေးအဖွဲ့အစည်းများမှ ဝန်ဆောင်မှုပေးသင့်သည်။ 

== အသေးစားငွေရေးကြေးရေးလုပ်ငန်း၏ သမိုင်း ==
လူတော်တော်များများသည် အသေးစားငွေရေးကြေးရေးလုပ်ငန်းကို ၁၉၇၀ ခန့်တွင် ဒေါက်တာ[[မိုဟာမက်ယူနွတ်စ်]]မှ [[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ|ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်]]နိုင်ငံတွင် တီထွင်ခဲ့သည်ဟု သိကြသည်။ လက်တွေ့တွင် [[ဂရမ်မင်းစနစ်]] သည် လုပ်ငန်းငယ်များ ဖွံဖြိုးတိုးတက်စေရန် ငွေပမာဏအနည်းငယ်ကို အမျိုးသမီးများကို ဦးစားပေးချေးသည့်  ခေတ်သစ်[[အသေးစားချေးငွေ]]လုပ်ငန်း၏ ကနဦးအစပျိုးမှုသာဖြစ်သည်။ သို့သော် အသေးစားငွေရေးကြေးရေးလုပ်ငန်းသည် နွမ်းပါးသူများကို ငွေရေးကြေးရေးဝန်ဆောင်မှုပေးခြင်းဟူ၍ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ခဲ့သော် ငွေကြေးစနစ်နှင့် ကုန်သွယ်ရေးလုပ်ငန်းများ၏ သမိုင်းကဲ့သို့ပင် ရာစုနှစ်များစွာအထိ ရှေးကျပါသည်။ 

ချေးငွေလုပ်ငန်းနှင့် ငွေစုလုပ်ငန်းသည် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာတည်ရှိခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ အာဖရိကတွင်ဆိုလျှင် ဆုစတ်စ်၊ တွန်တိုင်း၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင်ဆိုလျှင် ချစ်ငွေပင်ငွေရင်းလုပ်ငန်း (မြန်မာများက ချစ်တီးဟု သိကြသည်။)၊ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတွင် အာရိစန်၊ သီရိလင်္ကာနိုင်ငံတွင် ချီတူလုပ်ငန်းတို့သည် ရှေးကျသေး လူထုအတွင်းငွေစုငွေချေးလုပ်ငန်း၏ အထင်ရှားဆုံးသော ဥပမာများ ဖြစ်ကြသည်။ 

ယနေ့ကျွန်ုပ်တို့သိနေသော အသေးစားငွေရေးကြေးရေးလုပ်ငန်းနှင့် အလွန်အလားသဏ္ဍန်တူသော တရားဝင်ငွေချေးလုပ်ငန်းသည် ၁၇၂၀ခုနှစ်များတွင် နွမ်းပါးသူများသို့ ငွေချေးပေးသော [[အိုင်ယာလန်နိုင်ငံ|အိုင်ယာလန်]]ချေးငွေစနစ်တွင် တွေ့ရှိနိုင်သည်။ အဆိုပါအဖွဲ့အစည်းသည် နှောင်းပိုင်းတွင် ငွေမြုတ်နှံလိုသူနှင့် ငွေလိုအပ်သူကြားအကျိုးဆောင်စေ့စပ်ပေးသောအဖွဲ့အစည်းအဖြစ် ၁၈၂၃ ခုနှစ်တွင် ပြောင်းလဲခဲ့ပြီ ၁၈၄၀ခုနှစ်တွင် ချေးငွေစိစစ်ရေးဘုတ်အဖွဲ့ဖွဲ့စည်းကာ ချေးငွေပေါင်း ၃၀၀ ကျော်ကို ကာလတိုချေးငွေအဖြစ် ပေးအပ်ခဲ့သည်။

၁၈၀၀ခုနှစ်များတွင် ပြည်သူ့ဘဏ်၊ သမဝါယမနှင့် ချေးငွေသမဂ္ဂများသည် နွမ်းပါးသော ကျေးလက်နေလူထုများတိုးတက်စေရေးဦးတည်ကာ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး ဂျာမဏီနိုင်ငံတွင် ပထမဦးဆုံးလူထုအခြေပြုဘဏ်၊ ၁၇၇၈တွင် ပထမဦးဆုံးငွေကြေးအကျိုးတော်ဆောင်အဖွဲ့အစည်း၊ ၁၈၀၁တွင် လူထုစုငွေ ငွေပင်ငွေရင်းအဖွဲ့နှင့် ၁၈၈၉ တွင် မြို့ပြကျေးလက်ချေးငွေလုပ်ငန်းများချိတ်ဆက်ရေးအဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းခြင်းတို့လည်း အသီးသီးပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ 

အဆိုပါလုပ်ငန်းသည် ၁၉၉၀နှစ်များအထိ ကမ္ဘာအနှံ့တွင် ဆက်လက်တိုးတက်လာခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် လက်တင်အမေရိကတွင် ကျေးလက်နေပြည်သူများရင်းနှီးမြှုတ်နှံမှုတိုးတက်လာရန် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ပိုမိုထင်ရှားလာခဲ့သည်။ ၁၉၅၀နှစ်များနှင့် ၇၀ခုနှစ်များတွင် စိုက်ပျိုးရေးချေးငွေများအဖြစ် တောင်သူလယ်သမားအငယ်များကို ဦးတည်ကာ အပေါင်ပစ္စည်းမဲ့ချေးပေးသည့် စနစ်ကို ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ သို့သော် အခြေအနေမကောင်းခဲ့ပေ။ ဆိုးရွားသော ငွေပြန်လည်သိမ်းဆည်းနိုင်မှုနှင့် ကြုံခဲ့သည်။ 

၁၉၇၀ခုနှစ်များတွင် အရေးကြီးသော အပြောင်းအလဲဖြစ်သော ဝင်ငွေရလုပ်ငန်းများ လုပ်ကိုင်နိုင်ရန် အုပ်စုလိုက်ငွေချေးခြင်း၊ အပြန်အလှန်အာမခံငွေချေးခြင်းတို့ ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ 

== Notes ==
{{Reflist|colwidth=30em}}

== Further reading ==
* {{Cite book|last=Adams|year=1984|first=Dale W.|title=Undermining rural development with cheap credit|url=https://archive.org/details/underminingrural0000unse_y3k0|publisher=Westview Press|location=Boulder, Colorado and London|isbn=9780865317680}}
* {{Cite book|last=Armendáriz|year=2010|first=Beatriz|origyear=2005|title=The economics of microfinance|edition=2nd|publisher=MIT Press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=9780262513982}}
* {{Cite book|last=Bateman|year=2010|first=Milford|title=Why doesn't microfinance work? The destructive rise of local neoliberalism|publisher=Zed Books|location=London|isbn=9781848133327}}
* {{Cite book|last=Branch|year=2002|first=Brian|title=Striking the balance in microfinance: a practical guide to mobilizing savings|url=https://archive.org/details/strikingbalancei0000unse_e2e4|publisher=Published by Pact Publications for World Council of Credit Unions|location=Washington, DC|isbn=9781888753264}}
* De Mariz, Frederic; Reille, Xavier; Rozas, Daniel (July 2011). [http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2654041 Discovering Limits.] [http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2654041 Global Microfinance Valuation Survey 2011], Washington DC: Consultative Group to Assist the Poor (CGAP) World Bank.
* {{Cite book|last=Dichter|year=2007|first=Thomas|title=What's wrong with microfinance|url=https://archive.org/details/whatswrongwithmi0000unse_o0r5|publisher=Practical Action Publishing|location=Rugby, Warwickshire, UK|isbn=9781853396670}}
* {{Cite book|last=Dowla|year=2006|first=Asif|title=The poor always pay back: the Grameen II story|url=https://archive.org/details/isbn_9781565492318|publisher=Kumarian Press Inc.|location=Bloomfield, Connecticut|isbn=9781565492318}}
* {{Cite book|last=Floro|year=1991|first=Sagrario|title=Informal credit markets and the new institutional economics: the case of Philippine agriculture|url=https://archive.org/details/informalcreditma0000flor|publisher=Westview Press|location=Boulder, Colorado|isbn=9780813381367}}
* {{Cite book|last=Gibbons|year=1994|first=David S.|origyear=1992|title=The Grameen reader|publisher=Grameen Bank|location=Dhaka, Bangladesh|oclc=223123405}}
* {{Cite book|last=Hirschland|year=2005|first=Madeline|title=Savings services for the poor: an operational guide|url=https://archive.org/details/savingsservicesf0000unse|publisher=Kumarian Press Inc.|location=Bloomfield, Connecticut|isbn=9781565492097}}
* {{Cite journal|last=Jafree|first=Sara Rizvi|date=December 2013|url=https://dx.doi.org/10.14431/aw.2013.12.29.4.73|title=Women microfinance users and their association with improvement in quality of life: evidence from Pakistan|journal=[[Asian Women (journal)|Asian Women]]|volume=29|issue=4|pages=73–105|publisher=Research Institute of Asian Women (RIAW)|doi=10.14431/aw.2013.12.29.4.73}}
* {{Cite book|last=Khandker|year=1999|first=Shahidur R.|title=Fighting poverty with microcredit: experience in Bangladesh|publisher=The University Press Ltd.|location=Dhaka, Bangladesh|isbn=9789840514687}}
* {{Cite book|last=Krishna|year=2008|first=Sridhar|title=Micro-enterprises: perspectives and experiences|publisher=ICFAI University Press|location=Hyderabad, India|oclc=294882711}}
* {{Cite book|last=Ledgerwood|year=2006|first=Joanna|title=Transforming microfinance institutions providing full financial services to the poor|url=https://archive.org/details/transformingmicr0000ledg|publisher=World Bank MicroFinance Network Sida|location=Washington, DC Stockholm|isbn=9780821366158}}
* {{Cite report}} [http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2008/08/25/000333038_20080825011146/Rendered/PDF/451010WP0CGAP010Box0334044B1PUBLIC1.pdf Pdf.]
* O'Donohoe, Nick; De Mariz, Frederic; Littlefield, Elizabeth; Reille, Xavier; Kneiding, Christoph (February 2009). [http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2619149 Shedding Light on Microfinance Equity Valuation: Past and Present], Washington DC: Consultative Group to Assist the Poor (CGAP), World Bank.
* {{Cite book|last=Rai|year=2012|first=Achintya|url=https://www.amazon.com/Venture-Collection-Microfinance-Stories-ebook/dp/B009JC6V12|title=Venture: a collection of true microfinance stories|publisher=Zidisha Microfinance|quote=(Kindle E-Book)}}
* {{Cite book|last=Raiffeisen|year=1970|authorlink=Friedrich Wilhelm Raiffeisen|first=Friedrich Wilhelm (author)|origyear=1866|title=The credit unions (Die Darlehnskassen-Vereine)|publisher=The Raiffeisen Printing &amp; Publishing Company|location=Neuwied on the Rhine, Germany|oclc=223123405}}
* {{Cite book|last=Robinson|year=2001|first=Marguerite S.|title=The microfinance revolution|url=https://archive.org/details/microfinancerevo0000robi|publisher=World Bank Open Society Institute|location=Washington, D.C. New York|isbn=9780821345245}}
* {{Cite book|last=Roodman|year=2012|first=David|title=Due diligence an impertinent inquiry into microfinance|url=https://archive.org/details/duediligenceimpe0000rood|publisher=Center for Global Development|location=Washington DC|isbn=9781933286488}}
* {{Cite journal|last=Seibel|first=Hans Dieter|date=2002|title=SHG banking: a financial technology for very poor microentrepreneurs|journal=Savings and Development|volume=26|issue=2|pages=133–150|publisher=Giordano Dell-Amore Foundation via JSTOR}}
* {{Cite book|last=Sinclair|year=2012|first=Hugh|title=Confessions of a microfinance heretic: how microlending lost its way and betrayed the poor|url=https://archive.org/details/Confessions_of_A_Microfinance_Heretic_9781609945190|publisher=Berrett-Koehler Publishers|location=San Francisco, California|isbn=9781609945183}}
* {{Cite book|last=Rutherford|year=2009|first=Stuart|title=The poor and their money: microfinance from a twenty-first century consumer's perspective|publisher=Practical Action|location=Warwickshire, UK|isbn=9781853396885}}
* {{Cite book|last=Wolff|year=1910|first=Henry W.|origyear=1893|title=People’s banks: a record of social and economic success|edition=4th|publisher=P.S. King &amp; Son|location=London|oclc=504828329}}
* {{Cite journal|last=Sapovadia|first=Vrajlal K.|date=2006|title=Micro finance: the pillars of a tool to socio-economic development|journal=Development Gateway|publisher=[[Social Science Research Network]]}}
* {{Cite journal|last=Sapovadia|first=Vrajlal K.|date=19 March 2007|url=https://dx.doi.org/10.2139/ssrn.975088|title=Capacity building, pillar of micro finance|journal=[[Social Science Research Network]]|doi=10.2139/ssrn.975088}}
* {{Cite journal|last=Sapovadia|first=M.|date=May 2013|url=http://www.ijirs.com/vol_2_issue-5_3.php|title=Microfinance and women's empowerment: a contemporary issues and challenges|journal=International Journal of Innovative Research &amp; Studies (IJIRS)|volume=2|issue=5|pages=590–606|archive-date=31 October 2017|access-date=27 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171031023545/http://www.ijirs.com/vol_2_issue-5_3.php|url-status=dead}} [http://www.ijirs.com/vol2_issue-5/49.pdf Pdf.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171031031244/http://www.ijirs.com/vol2_issue-5/49.pdf |date=31 October 2017 }}
* {{Cite book|last=Maimbo|year=2005|first=Samuel Munzele|title=Remittances development impact and future prospects|url=https://archive.org/details/remittancesdevel0000unse|publisher=World Bank|location=Washington, DC|isbn=9780821357941}}
* {{Cite book|last=Wright|year=2000|first=Graham A. N.|title=Microfinance systems: designing quality financial services for the poor|publisher=Zed Books|location=London New York Dhaka|isbn=9781856497879}}
* {{Cite book|last=United Nations Department of Economic and Social Affairs|year=2006|authorlink=United Nations Department of Economic and Social Affairs|title=Building inclusive financial sectors for development|publisher=United Nations|location=New York, New York|isbn=9789211045611}}
* {{Cite book|last=Yunus|year=2007|first=Muhammad|title=Creating a world without poverty: social business and the future of capitalism|url=https://archive.org/details/creatingworldwit00yunu|publisher=PublicAffairs|location=New York, New York|isbn=9781586484934}}
* {{Cite journal|last=Yunus|first=Muhammad|date=April 2010|url=https://dx.doi.org/10.1016/j.lrp.2009.12.005|title=Building social business models: lessons from the Grameen experience|journal=Long Range Planning|volume=43|issue=2–3|pages=308–325|publisher=[[Elsevier]]|doi=10.1016/j.lrp.2009.12.005}} [http://www.hec.edu/content/download/52956/470943/file/Article%20LRP%20Yunus%20Moingeon%20Lehmann-Ortega%20d%C3%A9finitif.pdf Pdf.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160203162342/http://www.hec.edu/content/download/52956/470943/file/Article%20LRP%20Yunus%20Moingeon%20Lehmann-Ortega%20d%C3%A9finitif.pdf |date=3 February 2016 }}
* {{Cite journal|last=Cooper|first=Logan|date=2015|url=http://theapollonianrevolt.com/small-loans-big-promises-unknown-impact-an-examination-of-microfinance/|title=Small Loans, Big Promises, Unknown Impact: An Examination of Microfinance|journal=The Apollonian Revolt|accessdate=31 July 2015|archive-date=28 July 2015|access-date=27 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150728072306/http://theapollonianrevolt.com/small-loans-big-promises-unknown-impact-an-examination-of-microfinance/|url-status=dead}}

* Social finance

== External links ==
* {{Dmoz|Science/Social_Sciences/Economics/Development_Economics/Microfinance/|Microfinance}}
* [http://www.adb.org/features/12-things-know-microfinance/ Microfinance in Asia and the Pacific: 12 Things to Know] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141003235625/http://www.adb.org/features/12-things-know-microfinance |date=3 October 2014 }} Asian Development Bank
* [http://www.accionusa.org/ Accion USA's Website, a microlender for businesses in the United States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161001234104/http://accionusa.org/ |date=1 October 2016 }}
* [https://eads.usaid.gov/mrr/ USAID Microenterprise Results Reporting (MRR) Portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304043612/https://eads.usaid.gov/mrr/ |date=4 March 2016 }}
[[Category:လူမှုစီးပွားရေး]]</text>
      <sha1>r4ljfg4ikjw8slmoyct2wh4eucm845j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မင်းရာဇာကြီး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84351</id>
    <revision>
      <id>1026902</id>
      <parentid>878802</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:42:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52112" sha1="a87stzhzs16hz7ut42s7chreyjo1kof" xml:space="preserve">{{Infobox royalty
| type                 = monarch
| name                 = မင်းရာဇာကြီး&lt;br&gt; &lt;small&gt;သတိုးဓမ္မရာဇာ&lt;/small&gt; &lt;br&gt; &lt;small&gt;ဆောလိမ်သျှာ&lt;/small&gt;
| image                = File:King Min Razagyi.jpg
| caption              = 
| reign                = ၄ ဇူလိုင် ၁၅၉၃ – ၄ ဇူလိုင် ၁၆၁၂
| coronation           = 
| succession           = [[ရခိုင်မင်းဆက်|ရခိုင်ဘုရင်]]
| predecessor          = [[မင်းဖလောင်း]]
| successor            = [[မင်းခမောင်း]]
| suc-type             = ဆက်ခံသူ
| reg-type             = ဝန်ကြီးချုပ်
| regent               = [[မဟာပညာကျော်]]
| spouse               = ဝိဇလ (မိဖုရားခေါင်) နှင့် မိဖုရားကြီး ၈ ဦး&lt;br&gt; မိဖုရားငယ် ၁၁ ဦး&lt;ref name=sml-2-87/&gt;
| issue                = [[မင်းခမောင်း]] အပါအဝင် သားသမီးတော် ၁၅ ဦးကျော်&lt;ref name=sml-2-87/&gt;
| issue-link           = 
| full name            = ဆင်ဖြူရှင် နရပတိ ဆောလိမ်သျှာ
| house                = 
| father               = [[မင်းဖလောင်း]]
| mother               = စောမိတော်
| birth_date           = ၁၆ စတင်ဘာ ၁၅၅၇ (တနင်္လာနေ့ဖွား)&lt;ref group=note&gt;သူ၏ နန်းတက်ရက်နှင့် ကွယ်လွန်ရက်ရှိ သူ၏အသက်ကို ဖော်ပြထားသော ရာဇဝင်ကျမ်းများအရ သူသည် ၇ ဇွန် ၁၅၅၇ နှင့် ၂၀ ဇွန် ၁၅၅၈ အကြားတွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ စန္ဒမာလာလင်္ကာရ အတွဲ ၂၊ ၁၉၉၉။ စာ ၅၄၊ ၈၇ အရ သူသည် မြန်မာသက္ကရာဇ် ၉၅၅ ဝါဆိုလဆန်း ၆ ရက်၊ အသက် ၃၅ တွင် ထီးနန်းရခဲ့ပြီး အသက် ၅၄၊ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၉၇၄ ဝါဆိုလန်း ၈ ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ထို့်ကြောင့် သူသည် မြန်မာသက္ကရာဇ် ၉၁၉၊ ဝါဆိုလဆန်း ၈ ရက် (၄ ဇွန် ၁၅၅၇) နောက်ပိုင်းနှင့် မြန်မာသက္ကရာဇ် ၉၂၀ ဝါဆိုလဆန်း ၆ ရက် (၂၁ ဇွန် ၁၅၅၈) အကြားတွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ တနင်္လာနေ့ဖွားဖြစ်သောကြောင့် ၇ ဇွန် ၁၅၅၇ မှ ၂၀ ဇွန် ၁၅၅၈ အကြား ဖြစ်သည်။&lt;/ref&gt;
| birth_place          = [[စစ်တံတင်]]
| death_date           = ၄ ဇူလိုင် ၁၆၁၂ (အသက် ၅၄) &lt;br&gt; မြန်မာသက္ကရာဇ် ၉၇၄၊ ဝါဆိုလဆန်း ၈ ရက် (ဗုဒ္ဓဟူးနေ့)&lt;ref name=sml-2-87&gt;စန္ဒမာလာလင်္ကာရ အတွဲ ၂ ၁၉၉၉၊ ၈၇&lt;/ref&gt;
| death_place          = [[မြောက်ဦးမြို့]]
| date of burial       = 
| place of burial      = 
| religion             = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| signature            = 
}}
'''မင်းရာဇာကြီး''' (&lt;small&gt;ရခိုင် အသံထွက်:&lt;/small&gt; {{IPA-my|máɴ ɹàzà ɡɹí|}}; (၁၅၅၇–၁၆၁၂)) သည် '''ဆောလိမ်သျှာ''' (Salim Shah) ဟုလည်း သိကြခဲ့သော [[မြောက်ဦးနေပြည်တော်]]ကို ၁၅၉၃ ခုနှစ်မှ ၁၆၁၂ ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သော ဘုရင်ဖြစ်ပါသည်။ သူ၏ အစောပိုင်း ဘုရင်ဘဝမှာ အဆိုပါနေပြည်တော်၏ ဆက်လက်တိုးတက်လာမှုကို အပ်စိုးခဲ့ပြီး ၁၅၉၉ ခုနှစ်တွင် ရခိုင်ပြည်၏အဆိုးဆုံးပြိုင်ဘက် တောင်ငူမင်းဆက်အား အနိုင်ရရှိခြင်းနှင့် ခရိုင်ပြည်မြင့်မြတ်လာပြီးနောက် ၁၆၀၃ခုနှစ်အထိ ရွှန်တာဘန်တော (Sundarbans) မှ မုတ္တမပင်လယ်ကွေ့အထိ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်ကမ်းရိုးတန်းတစ်လျှောက်လုံး ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;မြင့်ဦး ၂၀၀၆၊ ၇၇&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Topich, Leitich ၂၀၁၃၊ ၂၁&lt;/ref&gt; သို့သော် ဘုရင်ဘဝနောက်ပိုင်းမှာ ပေါ်တူဂီစစ်သားများ၏ ပုန်ကန်မှုကြောင့် ၁၆၀၃ ခုနှစ်တွင် အောက်မြန်မာပြည်ကမ်းရိုးတန်းနှင့် ၁၆၀၉ ခုနှစ်တွင် ဘင်္ဂလားကမ်းရိုးတန်း နှစ်နေရာ၏ အစိတ်အပိုင်းအများအပြားကို ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ ဤပုန်ကန်မှုများကိုရပ်ဆိုင်းရန် ကျိုးစားလျက် ၁၆၁၂ ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။&lt;ref name=harv-141-2&gt;ဟာဗေး ၁၉၂၅၊ ၁၄၁-၁၄၂&lt;/ref&gt;

==အစောပိုင်းဘဝ==
မင်းရာဇာကြီးကို ၁၅၅၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၁၆ ရက် တနင်္လာနေ့တွင် အဖ[[မင်းဖလောင်း]] နှင့် အမိစောမိတော်တိုမှ မွေးဖွားခဲ့သည်။ မိဘများမှာ ဘုရင်[[မင်းဗာကြီး]]၏ သားသမီးများဖြစ်ကြပြီး ဝမ်းကွဲမောင်နှမ တော်စပ်သည်။ မင်းရာဇာကြီးအား ဖခင်မင်းဖလောင်းမြို့စား အဖြစ်  ၁၅၅၀ ဆယ်စုနှစ်မှ ၁၅၇၂ အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သော [[စစ်တံတင်မြို့]] တွင် မွေးဖွားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည် ဟုယူဆကြသည်။&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;''[[ရခိုင်ရာဇဝင်သစ်ကျမ်း]]'' (စန္ဒမာလာလင်္ကာရ အတွဲ ၂၊ ၁၉၉၉၊ စာ ၃၄-၃၅) တွင် ဖခင် မင်းဖလောင်းအား ဘုရင် မင်းဗာက စစ်တံတင် အား စားစေသည်ဟု ဆိုသည်။ မင်းဖလောင်းသည် ၁၅၇၂ ခုနှစ်အထိ စစ်တံတင်မြို့စား ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;/ref&gt; ၁၅၇၂ ခုနှစ်တွင် မင်းဖလောင်းသည် ဘုရင် [[မင်းစကြာ]]ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ထီးနန်းကို ဆက်ခံခဲ့ပြီး သားတော်အကြီးဆုံး ဖြစ်သူ မင်းရာဇာကြီးအား သတိုးဓမ္မရာဇာဘွဲ့ဖြင့် အိမ်ရှေ့စံအဖြစ် တင်မြှောက်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် မင်းရာဇာကြီးသည် မင်းစကြာ၏ သမီးတော် နန်းထက်ဖွား မင်းသမီးအား လက်ထပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=sml-2-48&gt;စန္ဒမာလာလင်္ကာရ အတွဲ ၂ ၁၉၉၉၊ စာ ၄၈&lt;/ref&gt;

==အိမ်ရှေ့စံ==
ရာဇာကြီးသည် ခမည်းတော်ထီးနန်း ၂၁ နှစ်ကြာအုပ်ချုပ်သည့်ကာလအတွင်း ဖခင်ကို သစ္စာရှိရှိ အမှုထမ်းခဲ့သည်။ ဤကာလအတွင်း ရခိုင်သမိုင်းကျမ်းများတွင် အထင်ရှားဆုံးမှတ်တမ်းတင်ထားသော လုပ်ရန်ခဲ့မှုမှာ ၁၅၇၅ ခုနှစ်တွင် တြိပူရသို့ သိမ်းပိုက်ရန် လက်နက်ကိုင်ကောင်းများဖြင့် ရေတပ်နှင့် ကုန်းတပ်များကို အောင်မြင်စွာ ဦးဆောင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပါသည်။ ပေါ်တူဂီကြေးစားများနှင့် သေနတ်များကို အသုံးပြု၍ ရခိုင်တပ်များ တြိပူရီမြို့တော်ကို အလွယ်တကူ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် တြိပူရနိုင်ငံက ရခိုင်ပြည်သို့ ဂုဏ်ပြုရန် သဘောတူခဲ့ပါသည်။&lt;ref&gt;စန္ဒမာလာလင်္ကာရ အတွဲ ၂ ၁၉၉၉၊ ၄၉&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Phayre 173&quot;&gt;ဖယ်ယာ ၁၉၆၇၊ ၁၇၃&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း မင်းဖလောင်းဘုရင်ဘဝနောက်ပိုင်မှာ ရခိုင်တပ်တော်ဦးစီးချုပ်ဖြစ်သော သားလတ်သတိုမင်းဆောကို ပိုမိုအားကိုးအားကိုးလာခဲ့ပြီး သတိုမင်းဆောကို ဘင်္ဂလားဘုရင်အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ စစ်တကောင်းမြို့သို အခြေစိုက်ပြောင်ပြီး သတိုမင်းဆောသည် ထီးနန်းဆက်ခံရန် ရာဇာကြီး၏ အဓိကပြိုင်ဘက် ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;စန္ဒမာလာလင်္ကာရ အတွဲ ၂ ၁၉၉၉၊ ၅၁-၅၂&lt;/ref&gt;

== ဘုရင်ဘဝ ==

===စုစည်းမှု===
မင်းရာဇာကြီး သည် ၄ ဇူလိုင် ၁၅၉၃ – ၄ ဇူလိုင် ၁၆၁၂  အထိ [[မြောက်ဦးနေပြည်တော်]]ကို အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ မင်းရာဇာကြီ လက်ထက် တွင် မြောက်ဦးနေပြည်တော်သည် စီးပွားရေး နိုင်ငံရေး စစ်ရေး ကောင်းမွန်ခဲ့သည်။ ၁၅၉၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်နေ့တွင် မင်းဖလောင် ကွယ်လွန်ခဲ့ပြီးနောက် ရာဇာကြီးသည် အတိုက်အခံမရှိဘဲ ထီးနန်းဆက်ခံခဲ့သည်။ အသက် ၃၅ နှစ်ရှိ ဘုရင်သစ်သည် သူ့၏အဘိုး ၁၅၀၂ – ၁၅၁၃အပ်ချုပ်ခဲ့သော မင်းရာဇာ ကို ဂုဏ်ပြုရန် ရာဇာ ဘွဲ့အမည်ကို ခံယူပြီး ဘင်္ဂလားစူလတန်အဖြစ် ဆောလိမ်သျှာ (Salim Shah) ပါရှန်ဘွဲ့ကို ရယူခဲ့သည်။ သတိုမင်းဆောအပါအဝင် တိုင်းသူပြည်သားအားလုံး နန်းတွင်းသို့လာရောက်၍ ဘုရင်သစ်အား သစ္စာဆိုခံယူကြခဲ့သည်။ မင်းရာဇာကြီးလည်း ညီတော် သတိုမင်းဆောအား ဘင်္ဂလားမင်းအဖြစ် စစ်တကောင်း၊ နိုအာခါလီ (noakhali) နှင့် တြိပူရအပါဝင် မြောက်ပိုင်းနယ်မြေများအပ်ချုပ်ရန် ပြန်လည်ခန့်အပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Phayre 173&quot;/&gt;

ညီအစ်ကိုတော်များကြား ငြိမ်းချမ်းရေးက ကြာရှည်မတည်မြဲခဲ့ပါ။ ၁၅၉၅ ခုနှစ်တွင် [[စစ်တကောင်းမြို့]]မှ [[တြိပူရ]]အပါဝင် မြောက်ပိုင်းဒေသ အကြီးအကဲများတို့ပံပိုးမှုနှင့် သတိုမင်းဆောသည် ပုန်ကန်ခဲ့သည်။ သို့သော် တိုင်းပြည်အများစုနှင့် ပေါ်တူဂီကြေးစားစစ်သားအများစုသည် ရာဇာကြီးကို သစ္စာစောင့်သိကြသည်။ ၁၅၃၀ ခုနှစ်ကအစ ရခိုင်ပြည်၏ အင်အားကြီးမားသော တပ်မတော်၏ အဓိကအစိတ်အပိုင်းမှာ ဤပေါ်တူဂီကြေးစားစစ်သားများနှင့် ၎င်းတို့၏ သေနတ်များဖြစ်ခဲ့သည်။ မိုးရာသီကုန်ပြီးနောက် စစ်တကောင်းသို့ အင်အားကြီးမားသော တပ်ရင်းများဖြင့် ချီတက်လာသောအခါ သတိုမင်းဆော သတ္တိပျောက်၍ တိုက်ပွဲမစခင် အရှုံးပေးခဲ့သည်။ ၁၅၉၆ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၉၅၇ တပို့တွဲလမှာ ရာဇာကြီး၏တပ်ရင်းများသည် မြောက်ပိုင်းဒေသများကိုလည်း ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=sml-76-77&gt;စန္ဒမာလာလင်္ကာရ အတွဲ ၂ ၁၉၉၉၊ ၇၆-၇၇&lt;/ref&gt;

===တောင်ငူအား အောင်နိုင်ရခြင်း===
[[ဖိုင်:Mandalay-Mahamuni-Khmerfiguren-20-gje.jpg|thumb|၁၅၆၄ [[ယိုးဒယား]]မှ [[တောင်ငူမင်းဆက်]]များ ယူလာခဲ့ပြီး ၁၆၀၀ မှာ မြောက်ဦးသို့ ယူသွားခဲ့သော [[ခမာလူမျိုး|ခမာ]]ကြေးရုပ်တု ၃ ဆူ]]
မြောက်ပိုင်းဒေသကို ပြန်ထိန်းချုပ်ပြီးနောက် ရာဇာကြီးသည် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ ရွှန်တာဘန်တော မှ တောင်ဘက်ရှိ [[မော်တင်စွန်းအငူ]]အထိ သာယာကြီးမား အင်အားကြီးသောနိုင်ငံတစ်ခု၏ အငြင်းပွားဖွယ်မရှိနိုင်သည့် ခေါင်းဆောင်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၅၉၇ခုနှစ်မှာ ၁၅၄၅ နှင့် ၁၅၈၀ခုနှစ်များမှာ ရခိုင်ပြည်ကို ကျူးကျော်ရန်ကျိုးစားထားသည့် အဆိုးဆုံးပြိုင်ဘက် တောင်ငူနိုင်ငံတော်ကြီးအား ပြိုကျရန်နည်းနေဆဲဖြစ်သောကြောင့် ရခိုင်နိုင်ငံတော်၏ ဩဇာအာဏာ သိသိသာသာ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ တောင်ငူမင်း [[နန္ဒဘုရင်]]သည် [[ပဲခူးမြို့]]နှင့် [[အောက်မြန်မာပြည်]]၏ အချို့ပိုင်းဒေသများသာ ချုပ်ကိုင်လျက်ရှိ၍ မင်းဆက်တို့ဇာတိဖြစ် [[တောင်ငူမြို့]]အပါအဝင် သခြားဒေသများစွာ ပုန်ကန်မှုများနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့နေရသည်။&lt;ref&gt;ဟာဗေး ၁၉၂၅၊ ၁၈၁-၁၈၂&lt;/ref&gt;

၎င်းအားနည်းချက်ကို သိမြင်သဖြင့် ၁၅၉၇ ခုနှစ်မှာ တောင်ငူမြို့စား [[မင်းရဲသီဟသူ]]နှင့် မင်းရာဇာကြီး မဟာမိတ်ဖွဲ့ရန် သဘောတူခဲ့သည်။ တောင်ငူနိုင်ငံတော်ကြီး၏ ကျန်ရှိနေသလောက် အားလုံးကို ပူးပေါင်းတိုက်ခိုက်ရန် သဘောတူခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=sml-77-78&gt;စန္ဒမာလာလင်္ကာရ အတွဲ ၂ ၁၉၉၉၊ ၇၇-၇၈&lt;/ref&gt; ဤတို့တူညီချက်များသည် ၁၅၅၀ ခုနှစ်များကတည်းက ပြည်မကြီးအရေးကို ဂရုတစိုက်ဝင်မရောက်စွက်ရန် ရှေးယခင် ရခိုင်ဘုရင်များ၏မူဝါဒနှင့် ထွက်ခွာသွားခြင်း ဖြစ်သည်။ မြောက်ဘက် [[ဂင်္ဂါမြစ်]]ဝကျွန်းပေါ်နှင့် တြိပူရတို့မှ တောင်ဘက် [[သံတွဲမြို့]]အထိ စစ်မှုထမ်းရန် ကြီးမားစည်းရုံးလှုံ့ဆော်ရန်ဟု ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ ၁၅၉၈ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းလများတွင် မင်းရာဇာကြီး ကြီးမားသော ကုန်တပ်ရင်များ၊ ရေတပ်ရင်းများ၊ တောင်ငူမြို့စား၏စစ်တပ် အားလုံးပေါင်းစပ်အင်အားမှာ တပ်ဖွဲ့ဝင် ၃၀၀၀၀ ခန့် စုစည်းနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref group=note&gt;(စန္ဒမာလာလင်္ကာရ အတွဲ ၂ ၁၉၉၉၊ ၇၇-၇၈)အရ စစ်သည်အင်အား ၃၀၀ ၀၀၀ ထက် ပိုများကြောင်းအယူရသည်။ သို့သော် (ဟာဗေး ၁၉၂၅၊ ၃၃၃-၃၃၆)အရ မြန်မာ့သမိုင်းကျမ်းစာများတွင် ဖော်ပြထားသော တပ်အင်အားအရေအတွက်သည် ပိုနည်းငယ်ခြင်းကို ပေါင်းထွက်၍ လျှော့ချသင့်ကြောင်း အယူရသည်။ နန္ဒဘုရင်လက်ထက်တွင် ပိုကြီးသော တောင်ငူနိုင်ငံတော်ကြီး ၁၅၈၆ခုနှစ် [[ယိုးဒယား]]ကို ကျူးကျော်တိုက်ခိုက်ရန် စစ်သည် ၂၅ ၀၀၀ ခန့်သာ စုစည်းနိုင်သောကြောင့် အရှေ့ဘင်္ဂလားကို ထိန်းချုပ်ထားသော်လည်း ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းနိုင်ငံအတွက် ၃၀ ၀၀၀ ထက်ပိုမို စုစည်းနိုင်ရန်မဖြစ်ကြောင်းအယူရသည်။ [[ဘုရင့်နောင်]]မင်းကြီးတောင်စစ်သည် စစ်သည် ၂၅ ,၀၀၀ မှ ၃၇ ၀၀၀ ကြားသာ စုစည်းနိုင်၍ ယိုးဒယားစစ်ဆင်ရေး နှစ်ခုတွင် ၆၀ ၀၀၀ - ၇၀ ၀၀၀ ခန့်စုစည်းလေ့ရှိသည်။.&lt;/ref&gt;

၁၅၉၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၁၀ ရက်နေ့ (မြန်မာသက္ကရာဇ် ၉၆၀ တန်ဆောင်မုန်းလဆန်း ၁၁ ရက်နေ့ အင်္ဂါနေ့) မှာ မြောက်ဦးမြို့မှ ဤစစ်တပ်ရင်းများ ထွက်ခွာသွားပါသည်။ မင်းရာဇာကြီးသည် ကုန်တပ်များကိုး ဦးဆောင်၍ သူ့သားတော်ကြီး [[မင်းခမောင်း]]ကို စစ်လှေအစီး ၃၀၀ ခန့်ရှိသော ရေတပ်ရင်းကို ဦဆောင်းရန်ပေးအပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=sml-77-78/&gt; မင်းခမောင်းလက်အောက်မှာ ပေါ်တူဂီကြေးစားများအား [[ငဇင်ကာ]] ခေါ် ဒီဘရီတို (Filipe de Brito e Nicote) ဦးဆောင်လျက်ပေးအပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=harv-141-2/&gt; သံတွဲရောက်တော့ ကျူးကျော်တပ်ရင်းများတွေ ကွဲခွာ၍ထွက်ခဲ့သည်။ ကုန်းတပ်တော်သည် ပဲခူးမြို့သို့ [[ရခိုင်ရိုးမ]]ကို ဖြတ်ကူးစဉ် ရေတပ်တော်သည် မော်တင်စွန်းအငူကို ပတ်သွား၍ [[သံလျင်မြို့]]သို့ ၁၅၉၉ခုနှစ် မတ်လ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၉၆၀ တပေါင်းလဆန်း ၂ ရက်နေ့မှာ သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ရခိုင်တွေ သံလျင်မြို့ကို အပ်ချုပ်ရန်အချို့ထားခဲ့လိုက်ပြီး ရေတပ်တော် ပဲခူးမြို့သို့ ဆက်လက်ရွေ့ခွားသွားသည်။ ပေါင်းစပ်ထားသော တပ်ရင်များအား ဧပြီလမှစပြီး ဒီဇင်ဘာလအထိ ပဲခူးမြို့ကို ဝိုင်းထားတိုက်ခိုက်ပြီး နန္ဒဘုရင်သည် နောက်ဆုံးမှာ အရှုံးပေးလိုက်ရသည်။&lt;ref&gt;မှန်နန်းရာဇဝင် အတွဲ ၃ ၂၀၀၃၊ ၁၀၁&lt;/ref&gt;

[[ဖိုင်:Kanbawzathadi Palace - Bago, Myanmar 20130219-01.jpg|thumb|၂၀ရာစုမှာ ပြန်လည်ဆောက်ထားသော ပဲခူးမြို့ရှိ [[ကမ္ဘောဇသာဒီရွှေနန်းတော်]]]]
မြို့တော်ကြီးကို သိမ်းပိုက်ပြီး လွန်ခဲ့သည့် နှစ် ၆၀ ကျော်က စုဆောင်းထားသော တေင်ငူနိုင်ငံတော်ကြီးမြို့တော်၏ ကြီးမားလှပသော စည်းစိမ်ဥစ္စာများကို အောင်နိုင်သူများ ပိုင်းခြားခွဲခဲ့သည်။ ရွှေ၊ ငွေ နှင့် အဖိုးတန်ကျောက်မြတ်များကို အညီအမျှ ပိုင်းခြားထား၍ ရခိုင်ပြည်ဝေစုတွင် ကြေးဝါအမြောက်မြားစွာ၊ ခမာကြေးရုပ်တု ၃၀ နှင့် ဆင်ဖြူတော် ၁ကောင် ပါဝင်သည်။&lt;ref name=harv-182-183&gt;ဟာဗေး ၁၉၂၅၊ ၁၈၂-၁၈၃&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;မောင်ထင်အောင် ၁၉၆၇၊ ၁၃၃-၁၃၄&lt;/ref&gt; မင်းရာဇာကြီးသည် နန္ဒဘုရင်၏သမီးတော် ခင်မနှောင်းကို မိဖုရားအဖြစ်လဲ ယူခဲ့သည်။&lt;ref&gt;စန္ဒမာလာလင်္ကာရ အတွဲ ၂ ၁၉၉၉၊ ၈၀-၈၁&lt;/ref&gt; ပုန်ကန်ခဲ့သော တောင်ငူမြို့စား၏တပ်ရင်းများ ၁၆၀၀ခုနှစ် ဖေဖေါ်ဝါရီလ ၁၅ ရက်နေ့မှာ တောင်ငူမြို့သို့ စည်းစိန်းဥစ္စာအဝေစုနှင့် ပြန်ခဲ့ပြီး ရခိုင်ပြည်ကို ပဲခူးမြို့တော် ထိန်းချုပ်ရန် ပေးအပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;မှန်နန်းရာဇဝင် အတွဲ ၃ ၂၀၀၃၊ ၁၀၃&lt;/ref&gt;

ရခိုင်တပ်တွေ ပဲခူးမှာ နောက်ထပ် တစ်လလောက်နေခဲ့တယ်။ မြန်မာပြည်အောက်ပိုင်းအားလုံးကို ထိန်းချုပ်ရန် လူအင်အားမရှိသော်လည်း မင်းရာဇာကြီးသည် အချိန်အတော်ကြာအောင် မြန်မာပြည် အားနည်းနေအောင် သေချာလုပ်ကြံချင်ခဲ့သောကြောင့် အခြေခံအဆောက်အအုံများကို ဖျက်ဆီးရန်၊ [[အောက်မြန်မာပြည်]]ရှိ လူအင်အားကို တတ်နိုင်သမျှ လျှော့ချရန်၊ အောက်မြန်မာပြည်၏ အဓိကကျသော ဆိပ်ကမ်းများကို ထိန်းသိမ်းထားရန် စီစဉ်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ရခိုင်ပြည်သို့ အိမ်ထောင်စု ၃၀၀၀ ခန့်ပြန်ခေါ်သွားပြီး ဘုရင့်နောင်၏[[ကမ္ဘောဇသာဒီနန်းတော်]]အပါအဝင် ပဲခူးမြို့ကြီးတစ်ခုလုံးကို မီးရှို့ဖျက်ဆီးခဲ့သည်။ ဖျက်ပြီးနောက် ဆိပ်ကမ်းမြို့စောင့်တပ်ဖြင့် ထိန်းချုပ်ရန် မင်းရာဇာကြီးသည် တပ်ရင်များကို သံလျင်သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။&lt;ref name=harv-182-183/&gt;

===ယိုးဒယားကျူးကျော်မှု===
မတ်လတွင် သံလျင်မြို့ရှိ ရခိုင်တပ်များ၏ အများပိုင်း နေရပ်ဇာတိသို့ ပြန်ခါနီးအချိန်မှာ ဘုရင်[[နရဲစွမ်]] ဦးဆောင်သော ယိုးဒယားတပ်များ ပဲခူးမြို့သို့ ရောက်ရှိလာပြီး မြို့ကို လုယက် မီးရှို့ခံရခဲ့ပြီးခြင်း တွေ့ရှိရသည်။ ၁၆၀၀ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် တောင်ငူမြို့ကို မြန်မြန်ဝိုင်းထားရန် ဆက်လက်တပ်ကြွခဲ့သည်။ တောင်ငူမြို့၏ မဟာမိတ်အဖြစ် ရာဇာကြီးသည် သူ၏တပ်များကို ကုန်းကြောင်းရေကြောင်းနှစ်မျိုးဖြင့် ယိုးဒယားထောက်ပံ့ရေးလမ်းကြောင်းများအား တိုက်ခိုက်ရန် ထောက်ပံ့ရေးသင်္ဘောများကို ကြားဖြတ်တားဆီးခဲ့ရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ၁၆၀၀ ခုနှစ် မေလ ၆ ရက်နေ့မှာ နရဲစွမ်မင်း အလောတကြီး ပြန်လည်ဆု်ခွားသည့်အခါမှာ ရခိုင်တပ်များ၏ [[ချုံခိုတိုက်ခိုက်မှု]]ကြောင့် ယိုဒယားတပ်ရင်းများ အကြီးအကျယ် ကျရှုံးခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးမှာ နရဲစွမ်၏စစ်သည်အနည်းငယ်မျှသာ [[မုတ္တမ]]သို့ ရောက်ရှိပြေခွာနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=harv-182-183/&gt;&lt;ref&gt;မောင်ထင်အောင် ၁၉၆၇။ ၁၃၄&lt;/ref&gt; ဤကျုးကျော်မှုသည် [[အယုဒ္ဓယ]]နိုင်ငံ၏ မြန်မာပြည်ကို နောက်ဆုံးကျူးကျော်မှုဖြစ်လာခဲ့သည်။

သံလျင်မြို့မှာ မင်းရာဇာကြီးက ရခိုင်ရေတပ်ရှိ ပေါ်တူဂီကြေးစားစစ်သားများ၏ ခေါင်းဆောင် ငဇင်ကာ အား မြို့စောင့်တပ် ဦးဆောင်ရန် တာဝန်ပေးအပ်ပြီး မြောက်ဦးသို့ပြန်လာရန် ပင်လယ်ဖြင့် တပ်ကြွခဲ့သည်။&lt;ref name=harv-182-183/&gt; ဘုရင်မင်းကြီး၏ ယုံကြည်စိတ်ချရသော ဝန်ကြီးချုပ် [[မဟာပညာကျော်]] မြောက်ဦးသို့အပြန်ခရီးတွင် ကွယ်လွန်သွားသဖြင့် [[မော်တင်စေတီတော်|မော်တင်စွန်းစေတီတော်]]မှာ  မီးသဂြိုဟ်မြေမြှုပ်ခဲ့သည်။ ပဲခူးမှ ယူဆောင်လာသည့် အိမ်ထောင်စု ၃၀၀၀ တို့အား [[ဦးရစ်တောင်]]နှင့် [[မယူမြစ်]]ကမ်းတလျှောက်နှင့် သံတွဲမြို့မှာ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=harv-141-2/&gt;

===မြောက်ဦးနိုင်ငံတော်ကြီးမာလာခြင်းနှင့် ပေါ်တူဂီတို့ပုန်ကန်မှုများ===
[[ဖိုင်:Galiote.jpg|thumb|ဥရောပ ကြယ်လီယာသင်္ဘောကြီး တစ်စင်း]]

၁၆၀၀ နှင့် ၁၆၀၃ ခုနှစ်အတွင်း  အင်အားကြီးမားသောရေတပ်သုံးပြ၍ အနောက်ဘင်္ဂလားရှိ ရွှေးတာဘန်တောမှ အရှေ့ကပ္ပလီပင်လယ်အော်ရှိ မတ္တမပင်လယ်ကွေ့အထိ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်ကြီး၏ မိုင် ၁၀၀၀ (ကီလိုမီတာ ၁၆၀၀) ကျော်အကွာအဝေး မြောက်ဦးနိုင်ငံ ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဤရေတပ်သည် [[ပေါ်တူဂီနိုင်ငံ|ပေါ်တူဂီ]]ကြေးစားစစ်သားများနှင့် ၎င်းတို့၏သေနတ်များအား မှီခိုနေရခဲ့ပါသည်။ 

ကြေးစားစစ်သားများ၏ သစ္စာစောင့်သိမှုကို အမြဲသံသယရှိသော်လည်း မင်းရာဇာကြီးသည် သူထိန်းချုပ်ထားသော ကမ်းရိုးတန်းနိုင်ငံတော်ကို ချုပ်ကိုင်ထားရန် လိုအပ်လျက်ရှိသောကြောင့် ၁၅၀၀ခုနှစ် ဇွန်လ မှာ [[ငဇင်ကာ]] အား သံလျင်[[မြို့စား]]ဟု ခန့်အပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;ဒေါက်တာသန်းထွန်း ၂၀၁၁၊ ၁၃၅&lt;/ref&gt; အပ်ခဲါသော်လည်းကောင်း ငဇင်ကာသည် ၁၆၀၃ ခုနှစ် မတ်လတွင် [[ဂေါအာပြည်နယ်]]၏ ပေါ်တူဂီဘုရင်ခံ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် ပုန်ကန်ခဲ့သည်။&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;၁၆၀၃ ခုနှစ် မတ်လမှာ ဂေါအာပြည်ဘုရင်ခံက ငဇင်ကာအား သံလျင်မြို့ဝန်ဘွဲပေးပြီး ငဇင်ကာ ဂေါအာမြို့မှ ထွက်ခွာလာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မတ်လ သို့အဟုတ် ဧပြီလမှ သံလျင်သို့ပြန်ရောက်ခြင်း ယူဆနို်င်ရသည်။&lt;/ref&gt;

၁၆၀၃ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် အိမ်ရှေ့မင်းသား ခမောင်း ဦးဆောင်သောရေတပ်ကို မင်းရာဇာကြီး သံလျင်သို့ တပ်ကြွစေလွှတ်ခဲ့သော်လည်း ရေတပ်ကို ဟိုင်းကြီးကျွန်းအနည်းမှာ စောင့်နေသော ပေါ်တူဂီသင်္ဘော ၄ စင်းများဖြင့် ခြုံခိုတိုက်ခိုက်ခဲ့ခံရသည်။ မင်းသားခမောင်း ကိုယ်တိုင်လည်း အဖမ်းခံခဲ့ရတယ်။ မင်းရာဇာကြီး ကိုယ်တိုင်နောက်ထပ် လှေ ၃၀၀ ပြည့်ရေတပ်နှင့် တောင်ငူတပ်များနှင့်ပူးပေါင်း၍ သံလျင်မြို့ကို ဝိုင်းထားလာသည်။ သို့သော်လည်း သံလျင်မြို့၏ ကာကွယ်ရေးတိုက်များကို အနိုင်မရနိုင်ဆဲဖြစ်သည်။ နောက်ဆွေးနွေးချက်များအလိုက် မင်းရာဇာကြီး သံလျင်မြို့အား ပေါ်တူဂီကိုလိုနီဖြစ်ကြောင်း လက်ခံပြီး ဖမ်းဆီးထားသောမင်းသားကို ပြန်ရွေးဒဏ်ငွေ ဒူကတ် (ducat) ရွှေပြား ၅၀ ၀၀၀ ပေးရန် သဘောတူခဲ့သည်။&lt;ref&gt;မဟာရာဇဝင် အတွဲ ၃ ၂၀၀၆၊ ၁၀၇&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ဟာဗေး ၁၉၂၅၊ ၁၈၅&lt;/ref&gt;

ဤအနှောင့်အယှက်ပြီးနောက် မင်းရာဇာကြီး ဘုရင်မင်းမြတါလက်အောက်မှာ အခြားပေါ်ပေါ်တူဂီစစ်သည်များတို့၏ သစ္စာစောင့်သိမှုကို ကြောက်ရွံ့လာခဲ့သည်။ ငဇင်ကာ စစ်တကောင်းမြို့နယ်ဘက်အနည်းအနားရှိ ပေါ်တူဂီလူမျိုးများသော ဒိုင်ယာငါ (Dianga) ကျွန်းကို သိမ်းပိုက်မည် စိုရိမ်သဖြင်း ဤကျွန်းမှာပေါ်တူဂီအခြေချနေထိုင်သူ ၆၀၀ ကို သတ်ပစ်ဖို့ အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ပေါ်တူဂီလူမျိုး အနည်းငယ်သာ ပြေးထွက်လွတ်ခဲ့သည်။ ၁၆၀၈ ခုနှစ်တွင် ဘုရင်မင်းကြီး [[ဒတ်ချ် အရှေ့အိန္ဒိယ ကုမ္ပဏီ|ဒတ်ခ်ျအရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီ]]အား ကုန်သွယ်ကူးခွင့်ပေးခြင်းနှင့် ခံတပ်တိုက်များတည်ဆောက်ခွင်းပေးရန် ပေါ်တူဂီတွေမောင်းထုတ်ရန် အကူအညီ ကမ်းလှမ်းချက်တင်ပြခဲ့သော်လည်း အခြားနေရာများတွင် ကတိကဝတ်များနေသောကြောင့် ဒတ်ခ်ျတို့က လက်မခံခဲ့ပေ။ ၁၆၀၉ ခုနှစ်တွင် သံဝစ် (Sandwip) ကျွန်းကို သိမ်းပိုက်ရန်  ဒိုင်ယာငါကျွန်းမှလွတ်မြောက်လာသူတစ်ဦး ဆေဘက်သျှန် ဂွန်ဇာလက်စ် တီဘောင် (Sebastian Gonzales Tibao) ဦးဆောင်၍ ပေါ်တူဂီစစ်သည် ၄၀၀ ခန့် တိုက်ခိုက်လာသည်။ ဤကျွန်းမှာ နေတိုင်နေသည့် အာဖဂန်ပင်လယ်ဓားပြ အယောက် ၃၀၀၀ ကျော်ကို သတ်ပြီး သံဝစ်ကျွန်းကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ [[ဗြဟ္မပုတ္တရ]]နှင့် [[ဂင်္ဂါမြစ်]]တို့၏ ရေကြောင်းများကို ထိန်းချုပ်နိုင်သော မဟာဗျူဟာကျကုန်သွယ်ဆိပ်ကမ်းဖြစ်သဖြင့် သံဝစ်ရှုံးသွားခြင်းသည် ရခိုင်ပြည်အတွက် ကြီးမားသော နစ်နာမှု တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မင်းရာဇာကြီးနှင့်စကားများရန်ဖြစ်ပြီး ဘုရင့်ညီတော် စစ်တကောင်းမြို့စား ထွက်ပြေး၍ တီဘောင်နှင့်ပူးပေါင်းရန် သူ၏သမီးတော်ကို တီဘောင်နှင့် လက်ထပ်လိုက်သည်။ တီဘောင်က မင်းသမိးကို ချက်ချင်း [[ခရစ်ယာန်]]ဘာသာပြောင်းရန် ရေနှစ်ခြင်းပေးခဲ့သည်။&lt;ref name=harv-141-2/&gt; ဒုက္ခသည်ဖြစ် မြို့စားအား မကြာခဏ ရုတ်တရက် သေဆုံးသွားခဲ့သည်။ အဆိပ်ကြောင့် သေဆုံးခဲ့ကြောင်းဖြစ်နိုင်သည်။ တီဘောင်ကသူ၏ ဘဏ္ဍာအားလုံးကို သိမ်းဆည်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Hall 1960: 4&lt;/ref&gt;

မင်းရာဇာကြီး ဒေါသထွက်သော်လည်း ပို၍ပင် အရေးတကြီး ပြဿနာတစ်ခုပေါ်လာ၍ ရင်ဆိုင်နေရသည်။ [[မဂိုနိုင်ငံတော်ကြီး]]၏ ဘင်္ဂလားပြည်နယ်ဘုရင်ခံသည် ဂင်္ဂါမြစ်အဝမှ နိုအာခါလီမြို့ကို တိုက်ခိုက်ရန် စီစဉ်နေကြောင်း သိရလာသဖြင့် တီဘောင် နှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ရန် သဘောတူခဲ့လိုက်ရသည်။ နောက်တန်းကိုလည်း လုံခြုံစေရန် ၁၆၀၉ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလမှာ [[အနောက်ဖက်လွန်မင်း]]၏ နန်းတွင်းသို့ သံရုံးတစ်ခု စေလွှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;စန္ဒမာလာလင်္ကာရ အတွဲ ၂ ၁၉၉၉၊ ၈၄&lt;/ref&gt; ၁၆၁၀ ခုနှစ်မှာ မဂို လွန်ကျုးမှုများကို တိုက်ဖျက်ရန် ရေတပ်ကြွရန် အမိန့်ပေးအပ်ခဲ့သည်။ သံဝစ်ကျွန်းမှာ တီဘောင် မဟာမိတ်တူညီချက်ကို ပြောင်ပြောင်တင်းတင်း ဖြိုခွင်းခဲ့ပြီး &quot;တိုင်ပင်ခံတွေ့ဆုံးနေဆဲ ရေတပ်ဗိုလ်များကို သတ်ပစ်ရန် ရိုးရိုးရှင်းရှင်း သင့်သင့်တော်တော်နည်းလမ်း&quot; အဖြင့် ရေတပ်တစ်ခုလုံးကို သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် တီဘောင်နှင့် သူအောက်စစ်သည်များ ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းတလျှောက်လုံးကို စတင်ဝင်ရောက်စီးနင်းပြီး [[လေးမြို့မြစ်]]ပေါ်တချက်တက်လာပြီး ဘုရင့်ရွှေနှင့်ဆင်စွယ်သင်္ဘောတော်ကိုလည်း လုယက်သယ်ဆောင်သွားကြသည်။&lt;ref name=harv-141-2/&gt;

==ဘာသာရေးအကျိုးများ==
၁၅၉၆ သို့မဟုတ် ၁၆၀၆-၁၆၀၇ ခုနှစ်တွင် [[သီဟိုဠ်ကျွန်း]]မှ ပြန်လည်ပင့်လာတော်မှုသည့် ဗုဒ္ဓ၏ စွယ်တော်ဓာတ်တော်အား မြောက်ဦး၌ ပူဇော်ရန် နာမည်ရှိ [[အံတော်သိမ်]]အား မင်းရာဇာကြီး ချဲ့တိုး၍ပြန်ဆောက်ခဲ့သည်။&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;(Gutman ၂၀၀၁၊ ၁၁၂)အရ အံတော်ငိမ်အား သီဟိုဠ်ကျွန်းသို့သွားခဲ့သော ခရီးတော်မှ ပြန်လည်ရောက်ရှိသည့်အချိန်မှာ ပြန်ဆောက်ချဲ့ခဲ့သည်ဟု ရေးထားသည်။ သို့သော်လည်း (စန္ဒမာလာလင်္ကာရ အတွဲ ၂ ၁၉၉၉: ၈၄)အရ  သီဟိုဠ်ကျွန်းသို ခရီးတော် တစ်ခါသာ သွာခြင်းမှတ်တမ်းရှိ၍ ဤခရီး မြန်မာသက္ကရာဇ် ၉၆၈ ခုနှစ် တန်ဆောင်မုန်းလတါင် သီဟိုဠ်မှ ထွက်ခွာကြောင်းမှတ်တမ်းထားသောကြောင့် ၁၆၀၇ ခုနှစ်အတွင်းမှား တိုချဲ့ပြန်ဆောက်ခဲ့သည်ဟု အယူဆနိုင်ပါသည်။&lt;/ref&gt; ၁၆၀၉ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၇ ရက်နေ့နှာ [[မဟာမုနိ (ရခိုင်ပြည်)|မဟာမုနိစေတီတော်]]၌ သိမ်အသစ်လည်း ထပ်လှူခဲ့ပါသည်။&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;(စန္ဒမာလာလင်္ကာရ အတွဲ ၂ ၁၉၉၊ ၄၉)အရ ၉၃၉ ခုနှစ် သောတလင်းလဆုတ် ၁ ရက်နေ့ တနင်္ဂနွေနေ့ဟုရေးထားသဖြင့်း ဤရက်က ကြာသပတေးနေ့ဖြစ်ခဲ့သည်။ သောတလင်းလ လဆုတ် ၁၁ ရက်နေ့သာ တနင်္ဂနွေနေ့ဖြစ်သောကြောင့် စာရိုက်အမှားဖြစ်ရန်များသည်ဟု ယူဆရနိုင်ပါသည်။&lt;/ref&gt;

== ကွယ်လွန်ခြင်း ==
မင်းရာဇာကြီးသည် ပေါ်တူဂီများ ကျူးကျော်ခြင်းကို ဖြေရှင်းခဲ့ခြင်း မရှိပေ။ ၁၆၁၂ ဇူလိုင် ၄ ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့ပြီး အကြီးဆုံးသားဖြစ်သူ [[မင်းခမောင်း]]က ထီးနန်းဆက်ခံခဲ့သည်။&lt;ref name=sml-2-87/&gt;

==ကောင်းမှုများ==
၁၅၉၆ခုနှစ်တွင် မင်းရာဇာကြီးက [[အံတော်သိမ်]] အား ပြန်လည်ပြုပြင်ကာ အံတော်ဓာတ်ကို ဌာပနာခဲ့သည်။ သို့ဖြစ်၍ အံတော်သိမ်ပုထိုးဟုခေါ်တွင်ခဲ့ကြသည်။

==မှတ်စုများ==
{{reflist|group=note}}

==ကိုးကား==
{{reflist|30em}}

==ကျမ်းပြုစာစုစာရင်း==
* {{cite book | last=Gutman | first=Pamela | title=Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan | url=https://archive.org/details/burmaslostkingdo0000gutm | publisher=Orchid Press | location=ဘန်ကောက်| isbn=974-8304-98-1 | year=၂၀၀၁}}
* {{cite book | last=Hall | first=D.G.E. | title=The Rise and Fall of the Kingdom of Mrohaung in Arakan | year=၁၉၆၀}}
* {{cite book | last=ဟာဗေး| first=ဂျီအီး | title=History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824 | publisher=Frank Cass &amp; Co. Ltd | year=၁၉၂၅ | location = လန်ဒန်}}
* {{cite book | author=မောင်ထင်အောင် | title=A History of Burma | url=https://archive.org/details/historyofburma0000htin | publisher=Cambridge University Press | location=နယူးယောက် နှင့် လန်ဒန် | year=၁၉၆၇}}
* {{cite book | last=မြင့်ဦး | first=သန့် | title=The River of Lost Footsteps—Histories of Burma | url=https://archive.org/details/riveroflostfoots0000than_d0r2 | year=၂၀၀၆ | publisher=Farrar, Straus and Giroux | isbn=978-0-374-16342-6}}
* {{cite book | last=ဖယ်ယာ | first=ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဆာအာသာ | title=History of Burma | year=၁၈၈၃ | edition=၁၉၆၇ | publisher=Susil Gupta | location=လန်ဒန်}}
* {{cite book | author=[[တော်ဝင် သမိုင်းကော်မရှင်]] | title=[[မှန်နန်း ရာဇဝင်]] | volume=၁-၃ | year=၁၈၃၂ | location=ရန်ကုန်| language=မြန်မာ | edition=၂၀၀၃ | publisher=[[ပြန်ကြားရေး ဝန်ကြီးဌာန]]}}
* {{cite book | last=စန္ဒမာလာလင်္ကာရ | first=အရှင် | title=[[ရခိုင်ရာဇဝင်သစ်|ရခိုင်ရာဇဝင်သစ်ကျမ်း]] | year= ၁၉၃၁ | edition=၁၉၉၇ | publisher=တက်လမ်းစာပေ | language=မြန်မာ | volume=၁–၂ | location=ရန်ကုန်မြို့}}
* {{cite book | author=[[ဒေါက်တာသန်းထွန်း]] | title=Myanmar History Briefs | chapter=23. ငဇင်ကာ နှင့် သီဒါ | year=၂၀၁၁| publisher=ကန့်ကော်မြိုင် | location=ရန်ကုန်| language=မြန်မာ}}
* {{cite book | last=Topich | first=William J. |author2=Keith A. Leitich | title=The History of Myanmar | url=https://archive.org/details/historyofmyanmar0000topi | publisher=ABC-CLIO | year=၂၀၁၃ | isbn=9780313357244}}

{{s-start}}
{{s-hou|[[မြောက်ဦးနေပြည်တော်]]||၁၅၅၇/၅၈|၄ ဇူလိုင်|၁၆၁၂}}
{{s-reg}}
{{s-bef|before=[[မင်းဖလောင်း]]}}
{{s-ttl|title=[[ရခိုင်မင်းဆက်#မြောက်ဦးခေတ် (၁၄၂၉-၁၇၈၅)|မြောက်ဦးဘုရင်]]|years=၄ ဇူလိုင် ၁၅၉၃ – ၄ ဇူလိုင် ၁၆၁၂}}
{{s-aft|after=[[မင်းခမောင်း]]}}
{{s-bef|before=[[မင်းစောလှ]]}}
{{s-ttl|title=အိမ်ရှေ့မင်း|years=၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၅၇၂ – ၄ ဇူလိုင် ၁၅၉၃}}
{{s-aft|after=[[မင်းခမောင်း]]}}
{{s-end}}

{{ရခိုင်ဘုရင်များ}}

[[Category:မြောက်ဦး ဘုရင်များ|ရာဇာကြီး၊ မင်း]]
[[Category:၁၅၅၀ ဆယ်စုနှစ် မွေးဖွားသူများ]]
[[Category:၁၆၁၂ ကွယ်လွန်သူများ]]


{{Burma-royal-stub}}</text>
      <sha1>a87stzhzs16hz7ut42s7chreyjo1kof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မောင်မောင်ကျော်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84855</id>
    <revision>
      <id>1026979</id>
      <parentid>885446</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T03:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) များ]]</comment>
      <origin>1026979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12586" sha1="c5qrfsq9cvzfdh3y0hqjln4ieph48wk" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific_prefix  = 
| name              =မောင်မောင်ကျော်
| image         = General Maung Maung Kyaw.jpg
| image_upright = 
| alt           = 
| caption       = 
|order = [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]&lt;br/&gt;
|term_start  = ၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
|term_end    =၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃ 
|predecessor =ကောင်စီစတင် 
|successor   =ရာထူးအနားပေး 
|order1 = {{flagicon image|Air Force Ensign of Myanmar.svg}} [[တပ်မတော် (လေ)]]&lt;br/&gt;
|term_start1  = ၂ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၈
|term_end1    = ၁၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂
|predecessor1 = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ခင်အောင်မြင့် (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ခင်အောင်မြင့်]]
|successor1   = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းအောင်]]
| birth_name    = 
| other_name    =
| nickname      = 
| birth_date    = {{birth-date and age|23 July 1964}}
| birth_place   = 
| death_date    = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} death date first, then birth date --&gt;
| death_place   = 
| allegiance    = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| branch        = {{air force|Myanmar}}
| serviceyears  = 
| serviceyears_label =
| rank          = [[File:Vice Senior General Tatmadaw Air Force.gif|15px]]  ဗိုလ်ချုပ်ကြီး
| rank_label    = 
| servicenumber = လေ ၁၉၂၅
| unit          =ကက(လေ) 
| battles_label = 
| battles       = 
| awards        =[[သင်္ဂဟ၊ ဘွဲ့၊ တံဆိပ်၊#ဘွဲ့များ|ဇေယျကျော်ထင်]]ဘွဲ့
| memorials     =
| parents        = 
| father         = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[သင်္ဂဟ၊ ဘွဲ့၊ တံဆိပ်၊#တံဆိပ်များ|သူရ]] [[ကျော်ထင်၊ ဦး (သူရ)|ကျော်ထင်]]&lt;br/&gt;{{Small|(အငြိမ်းစား [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]])}}
| mother         = 
| spouse        = ဒေါ်အောင်မာမြင့်
| children      = {{Bulleted list
| ဟိန်းထက်
| ကောင်းထက်
}}
| relations     =
| laterwork     = 
| signature     = 
| signature_size =
| signature_alt =
| website       = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| module        = 
|office1=|title1=[[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)]]|title=အဖွဲ့ဝင်|honorific prefix=ဗိုလ်ချုပ်ကြီး (ငြိမ်း) &lt;br/&gt; [[ဇေယျကျော်ထင်ဘွဲ့|ဇေယျကျော်ထင်]]|appointer=တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး အမိန့်အမှတ် ၉/၂၀၂၁|1blankname2=|1namedata2=|1blankname=ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ|1namedata=မင်းအောင်လှိုင်}}
ဗိုလ်ချုပ်ကြီး (ငြိမ်း) ဇေယျကျော်ထင် '''မောင်မောင်ကျော်''' (၂၃ ဇူလိုင် ၁၉၆၄)&lt;ref name=&quot;UK:1&quot;&gt;{{Cite web|date=25 February 2021|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK - REGIME: Burma|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/964719/Burma.pdf|url-status=live|access-date=2021-03-08|website=Office of Financial Sanctions Implementation, [[HM Treasury]]|page=2}}&lt;/ref&gt; သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ|မြန်မာ့]][[တပ်မတော် (လေ)|တပ်မတော်(လေ)]]၏ [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]] အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူဖြစ်သည်။ သက်ပြည့် အငြိမ်းစားယူသွားသည့် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ) ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ခင်အောင်မြင့်၏ နေရာတွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်ကျော်အား တပ်မတော် (လေ)၏ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်အဖြစ် ၂၀၁၈ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂ ရက်နေ့မှ စတင်ခန့်အပ်ကြောင်း [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး]]မှ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news-eleven.com/politics/29896|title=ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) ပြောင်းလဲခန့်အပ်ကြောင်း ထုတ်ပြန်|work=Eleven Media|date=၂ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၈|accessdate=၄ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၈}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် အဆိုပါ ရာထူးတာဝန်မှ လုပ်သက်ပြည့်၍ အငြိမ်းစားယူခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;rfa&quot;&gt;{{cite web |title=ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်ကျော် လေတပ်ဦးစီးချုပ်ရာထူးမှ အနားပေးခံရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/general-maung-maung-kyaw-resigns-as-air-force-commander-in-chief-01112022015603.html |website=Radio Free Asia |access-date=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂ |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=၂၀၂၁ စစ်အာဏာသိမ်း - ဗိုလ်ချုပ်ကြီးမောင်မောင်ကျော် လေချုပ်တာဝန်ကအနားပေးခံရ - ဘီဘီစီ မြန်မာ {{!}} အထူးသတင်း {{!}} နောက်ဆုံးရ သတင်း {{!}} နောက်ဆုံးရခေါင်းစဉ် သတင်း {{!}}မြန်မာသတင်း |url=https://www.bbc.com/burmese/live/burma-59819021 |website=BBC News မြန်မာ |access-date=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၁ |language=my-MM}}&lt;/ref&gt;

== ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝ ==
ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်ကျော် သည် ယခင်က စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(လေ) ရာထူးနေရာ၌ [[ဗိုလ်ချုပ်]] အဆင့်ဖြင့် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;voice&quot; /&gt; ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်ကျော်၏ ဖခင်မှာ [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ]]ခေတ်တွင် [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သူရ[[ကျော်ထင်၊ ဦး (သူရ)|ကျော်ထင်]] ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;voice&quot;&gt;{{cite web|url=http://thevoicemyanmar.com/popular-posts/15585-trk|title=ဗိုလ်ချုပ်ကြီး(ငြိမ်း) သူရကျော်ထင်၏ အငယ်ဆုံးသားကို လေတပ်ဦးစီးချုပ်အဖြစ် ခန့်အပ်|work=The Voice|date=၂ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၈|accessdate=၄ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၈|archivedate=16 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210416101613/http://thevoicemyanmar.com/popular-posts/15585-trk}}&lt;/ref&gt;

သူ၏ ဇနီးဖြစ်သူ အမည်မှာ ဒေါ်အောင်မာမြင့် ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့ဇနီးမောင်နှံနှစ်ဦးသည် ဟိန်းထက် နှင့် ကောင်းထက် အမည်ရှိသော သား (၂) ဦး ထွန်းကားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Myanmar military SAC members, their businesses and associates that require targeted sanctions|url=https://justiceformyanmar.github.io/justiceformyanmar.org/stories/myanmar-military-sac-members-their-businesses-and-associates-that-require-targeted-sanctions.html|access-date=2021-02-11|website=Justice For Myanmar}}&lt;/ref&gt; ဟိန်းထက် (ခေါ်) Ivan Htet သည် ပါရာမောင့်အီးဗန့်စ်မြန်မာကုမ္ပဏီလီမိတက် (Paramount Events Myanmar Company Ltd) နှင့် စင်္ကာစစ်စတန်ကုမ္ပဏီလီမိတက် (Singa Systems Company Limited) တွင် ဒါရိုက်တာတစ်ဦးဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;https://www.myco.dica.gov.mm/Corp/EntityProfile.aspx?id=f49d32f9-6548-42f8-b0a8-605b914523f6&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခြင်း ==
ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်ကျော်သည် [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]] အပတ်စဉ် (၂၆) ဆင်းဖြစ်ပြီး ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် မြိတ်လေတပ်စခန်း ဌာနချုပ်မှူး၊ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် စစ်ဦးစီး အရာရှိချုပ် (လေ)နှင့် ၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် ကာကွယ်ရေး ဦးစီးချုပ် (လေ) ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;rfa&quot;/&gt; ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|စစ်အာဏာသိမ်းမှု]] ဖြစ်ပွားပြီးနောက် ဖွဲ့စည်းခဲ့သော [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]တွင် အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ ရက်နေ့မှ စတင်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဖွဲ့စည်းခြင်း |url=https://www.mlis.gov.mm/mLsView.do;jsessionid=797A7E0F43ACDD4DA6982E22E9BD9661?lawordSn=15776 |website=မြန်မာဥပဒေသတင်းအချက်အလက်စနစ် |access-date=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂ |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111074455/https://www.mlis.gov.mm/mLsView.do;jsessionid=797A7E0F43ACDD4DA6982E22E9BD9661?lawordSn=15776 }}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီကို ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းလိုက်ရာ ကောင်စီဝင် အဖြစ် ပါဝင်ခြင်း မရှိတော့ဘဲ၊ ရာထူးတာဝန် အသီးအသီးမှ အနားပေးခံရသည်။ 

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

{{နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ}}

{{Lifetime|၁၉၆၄|}}
[[ကဏ္ဍ:၁၉၆၄ မွေးဖွားသူများ]]
[[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]]
[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) များ]]
[[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဝင်များ]]</text>
      <sha1>c5qrfsq9cvzfdh3y0hqjln4ieph48wk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လူဦးရေ သိပ်သည်းမှုအလိုက် နိုင်ငံနှင့် နယ်မြေဒေသများ စာရင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91601</id>
    <revision>
      <id>1026944</id>
      <parentid>963361</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T23:42:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 2 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1026944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139241" sha1="r3o6c5j1kw1w122k6osv6nd7x8wb1hh" xml:space="preserve">[[File:Population 2017 test.png|500px|thumb|၂၀၁၇ ခုနှဏ်တွင် နိုင်ငံအလိုက် လူဦးရေသိပ်သည်းမှု(people per km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)]]
ဤသည်မှာ လူဦးရေ သိပ်သည်းမှုအလိုက် နိုင်ငံများနှင့် အမှီအခိုနယ်မြေဒေသများ စာရင်းဖြစ်ပြီး လူဦးရေသိပ်သည်းမှုကို တစ် စတုရန်းကီလိုမီတာအလိုက် နေထိုင်သော လူဦးရေအရေအတွက်ဖြင့် တိုင်းတာမှုကို ပြုလုပ်ထားသည်။

အချို့သော အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင်နိုင်ငံများနှင့် ကိုယ်ပိုင်အစိုးရဖြင့် လွတ်လပ်သော နယ်မြေများကို ISO စံညွှန်း ISO 3166-1 အရ ထည့်သွင်းပြုစုထားသည်။ ထို့အပြင် ISO 3166-1 တွင် မပါဝင်သည့် အချို့သော တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအသိအမှတ်ပြုနယ်မြေများလည်း ပါဝင်သည်။ ဇယားရှိ ဧရိယာများတွင် ကုန်းတွင်းရေထု(ကန်၊ မြစ်၊ ရေသိုလှောင်ရာနေရာ)တို့ပါ ပါဝင်သည်။ 

ဤဆောင်းပါး၌ အနောက်ဆုံးကောက်ယူထားသော သန်းခေါင်စာရင်းနှင့် တရားဝင်းခန့်မှန်းစာရင်းတို့တွင် အဓိကအခြေပြုထားသည်။ နိုင်ငံအလိုက် အချက်အလက်များကို အချိန်နှင့်တပြေးညီ ဖော်ပြနိုင်ခြင်းမရှိပဲ [[:en:United Nations Department of Economic and Social Affairs|United Nations Department of Economic and Social Affairs]] ၏ လူဦးရေဌာနကြီး(Population Division)၏ [http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ online projections] တွင် အခြေပြုထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ | title=World Population Prospects}}&lt;/ref&gt; 


== လူဦးရေ သိပ်သည်းမှုအလိုက် နိုင်ငံနှင့် နယ်မြေဒေသများ ==
အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင်နိုင်ငံများ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော အမှီအခိုနယ်မြေများနှင့် မဲဆန္ဒနယ်နိုင်ငံများကို ''စာလုံးစောင်း''ဖြင့် ပြထားသည်။ 

ဤစာရင်း၌ ဖော်ပြထားသော ဧရိယာများကို များလှစွာသော ရင်းမြစ်များမှ ဖော်ပြထားခြင်းဖြစ်သည်။
* ဥရောပသမဂ္ဂသည် ဒေသနိုင်ငံများအဖွဲ့ချုပ်ဆိုသည့်အဆင့်ထက် ကျော်လွန်ပြီး &quot;နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ကဲ့သို့သော&quot; ဝိသေသ လက္ခဏာရှိသည်။ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ၂၈ နိုင်ငံဖြင့် သီးခြားရပ်တည်နေသော အဖွဲ့အစည်းဖြစ်သည်။ ခန့်မှန်းလူဦးရေသိပ်သည်းမှုမှာ တစ်စတုရန်းကီလိုမီတာလျှင် ၁၁၆ ဦးရှိနေပြီး ဤစာရင်းတွင်သာ ဖော်ပြမည်ဆိုပါက အဆင့် ၉၅ တွင် တည်ရှိနေမည်ဖြစ်သည်။(population: 506,913,394 on January 1, 2014,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&amp;language=en&amp;pcode=tps00001&amp;tableSelection=1&amp;footnotes=yes&amp;labeling=labels&amp;plugin=1|title=Eurostat-Tables, Graphs and Maps Interface（TGM）table|publisher=European Commission|accessdate=၃ ဇူလိုင် ၂၀၁၈}}&lt;/ref&gt; area: 4,324,782&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;). 
* ဧရိယာတွင် ကုန်းမြေကော ရေထုပါ ပါဝင်သည်။


{|class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
|+
!data-sort-type=&quot;number&quot; |အဆင့်!!နိုင်ငံ (သို့ အမှီအခိုနယ်မြေ)!!ဧရိယာ (စတုရန်းကီလိုမီတာ)!!ဧရိယာ (စတုရန်းမိုင်)!!လူဦးရေ!!သိပ်သည်းမှု&lt;br&gt;(pop./km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)!!သိပ်သည်းမှု&lt;br&gt;(pop./mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)!!ရက်စွဲ!! class=&quot;unsortable&quot; | လူဦးရေရင်းမြစ်
|-
|align=center rowspan=3 |•||align=left|{{noflag}}'''[[:en:Population density#Human population density|ကမ္ဘာ]]''' (ကုန်းမြေချည်းသာ၊ [[အန္တာတိကတိုက်]] မပါဝင်ပေ။)
|{{convert|134940000|km2|disp=table}}
|{{formatnum:{{worldpop}}}}
|{{convert|{{#expr: {{worldpop}}/134940000 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|align=left|[https://www.census.gov/popclock/ USCB's world population clock]
|- 
|align=left|{{noflag}}'''[[:en:Population density#Human population density|ကမ္ဘာ]]''' (ကုန်းမြေ)
|{{convert|148940000|km2|disp=table}}
|{{formatnum:{{worldpop}}}}
|{{convert|{{#expr: {{worldpop}}/148940000 round 0 }}|/km2|0|disp=table}}
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|align=left|[https://www.census.gov/popclock/ USCB's World population clock]
|-
|aln=left|{{noflag}}'''[[:en:Population density#Human population density|ကမ္ဘာ]]''' (ရေထုအပါအဝင်)
|{{convert|510072000|km2|disp=table}}
|{{formatnum:{{worldpop}}}}
|{{convert|{{#expr: {{worldpop}}/510072000 round 0 }}|/km2|0|disp=table}}
|{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}}
|align=left|[https://www.census.gov/popclock/ USCB's World population clock]
|-
|align=center|1
|align=left|''{{MAC}}'' ([[တရုတ်]])
|{{convert|30.5|km2|0|disp=table}}
|၆၅၀,၈၃၄
|{{convert|{{#expr: 650834/30.5 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မေ ၅၊ ၂၀၁၇ 
|align=left|[http://www.dsec.gov.mo/Statistic/Demographic/GlobalResultsOfBy-Census/2016%E4%B8%AD%E6%9C%9F%E4%BA%BA%E5%8F%A3%E7%B5%B1%E8%A8%88.aspx?lang=en-US ၂၀၁၆ သန်းခေါင်စာရင်း]
|-
|align=center|2
|align=left|{{MCO}}
|{{convert|2.02|km2|2|disp=table}}
|၃၇,၅၅၀
|{{convert|{{#expr: 37550/2.02 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၃၁၊ ၂၀၁၆ 
|align=left|[http://www.imsee.mc/Population-et-emploi တရားဝင် ခန့်မှန်းမှု] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121128001937/http://www.imsee.mc/Population-et-emploi |date=28 November 2012 }}
|-
|align=center|3
|align=left|{{SIN}}
|{{convert|719.9|km2|0|disp=table}}
|၅,၆၁၂,၃၀၀
|{{convert|{{#expr: 5612300/719.9 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇ 
|align=left|[http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#16 တရားဝင် ခန့်မှန်းမှု] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151129094649/http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#16 |date=29 November 2015 }}
|-
|align=center|4
|align=left|''{{HKG}}'' ([[တရုတ်]])
|{{convert|1,106.3|km2|0|disp=table}}
|၇,၄၀၉,၈၀၀
|{{convert|{{#expr: 7409800/1106.34 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.censtatd.gov.hk/hkstat/sub/so20.jsp တရားဝင် ခန့်မှန်းမှု]
|-
|align=center|5
|align=left|''{{GIB}}'' ([[ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း|UK]])&lt;ref&gt;[[စပိန်နိုင်ငံ]]မှ ၎င်း၏နယ်မြေဖြစ်သည်ဟု အခိုင်အမာဆိုထားသည်။&lt;/ref&gt;
|{{convert|6.8|km2|1|disp=table}}
|၃၃,၁၄၀
|{{convert|{{#expr: 33140/6.8 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မတ် ၇၊ ၂၀၁၇
|align=left|[https://www.gibraltar.gov.gi/new/sites/default/files/HMGoG_Documents/Abstract%202014.pdf Official estimate]
|-
|align=center|6
|align=left|{{BHR}}
|{{convert|757|km2|0|disp=table}}
|၁,၄၅၁,၂၀၀
|{{convert|{{#expr: 1451200/757 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.cio.gov.bh/cio_ara/English/Publications/Statistical%20Abstract/ABS2011/CH2/2013%2012%2019%20Bahrain%20%20Population%20Projections.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170206163647/http://www.cio.gov.bh/cio_ara/English/Publications/Statistical%20Abstract/ABS2011/CH2/2013%2012%2019%20Bahrain%20%20Population%20Projections.pdf |date=6 February 2017 }}
|-
|align=center|7
|align=left|{{VAT}}
|{{convert|0.44|km2|2|disp=table}}
|၈၀၀
|{{convert|{{#expr: 800/0.44 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၂
|align=left|[http://www.vaticanstate.va/content/vaticanstate/es/stato-e-governo/note-generali/popolazione.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031317/http://www.vaticanstate.va/content/vaticanstate/es/stato-e-governo/note-generali/popolazione.html |date=2 February 2017 }}
|-
|align=center|8
|align=left|{{MLT}}
|{{convert|315|km2|0|disp=table}}
|၄၆၀,၂၉၇
|{{convert|{{#expr: 460297/315 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၃၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[https://nso.gov.mt/en/News_Releases/View_by_Unit/Unit_C5/Population_and_Migration_Statistics/Documents/2018/News2018_022.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180220033214/https://nso.gov.mt/en/News_Releases/View_by_Unit/Unit_C5/Population_and_Migration_Statistics/Documents/2018/News2018_022.pdf |date=20 February 2018 }}
|-
|align=center|9
|align=left|''{{BER}}'' ([[ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း|UK]])
|{{convert|52|km2|0|disp=table}}
|၆၃,၇၇၉
|{{convert|{{#expr: 63779/52 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မေ ၂၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[https://www.gov.bm/articles/2016-population-and-housing-census-preliminary-report 2016 Census Preliminary Report]
|-
|align=center|10
|align=left|''{{SXM}}'' ([[နယ်သာလန်ဘုရင့်နိုင်ငံ]])
|{{convert|34|km2|0|disp=table}}
|၃၉,၄၁၀
|{{convert|{{#expr: 39410/34 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[https://web.archive.org/web/20160930004308/http://stat.gov.sx/ Official estimate]
|-
|align=center|11
|align=left|{{MDV}}
|{{convert|298|km2|0|disp=table}}
|၃၄၄,၀၂၃
|{{convert|{{#expr: 344023/298 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|စက်တင်ဘာ ၂၀၊ ၂၀၁၄
|align=left|[http://statisticsmaldives.gov.mv/nbs/wp-content/uploads/2015/10/Census-Summary-Tables1.pdf Preliminary 2014 census result]
|-
|align=center|12
|{{data Bangladesh|popdens}}
|align=left|[https://web.archive.org/web/20110904045106/http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx Official population clock]
|-
|align=center|13
|align=left|''{{JEY}}'' ([[ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း|UK]])
|{{convert|116|km2|0|disp=table}}
|၁၀၄,၂၀၀
|{{convert|{{#expr: 104200/116 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၃၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[https://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20Population%20Estimate%202016%2020170622%20SU.pdf Official estimate]
|-
|align=center|14
|align=left|''{{GGY}}'' ([[ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း|UK]])
|{{convert|78|km2|0|disp=table}}
|၆၂,၇၂၃
|{{convert|{{#expr: 62723/78 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မတ် ၃၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[https://www.gov.gg/CHttpHandler.ashx?id=105766&amp;p=0 Official estimate]
|-
|align=center|15
|align=left|{{PLE}}&lt;ref&gt;Borders and area of Palestinian autonomy are not final&lt;/ref&gt;
|{{convert|6,020|km2|0|disp=table}}
|၄,၈၁၆,၅၀၃
|{{convert|{{#expr: 4816503/6020 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/gover_e.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140608204943/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/gover_e.htm |date=8 June 2014 }}
|-
|align=center|16
|align=left|''{{flagicon image|Flag_of_Mayotte_(local).svg}}''  ''[[:en:Mayotte|Mayotte]]''
|{{convert|374|km2|0|disp=table}}
|၂၅၆,၅၁၈
|{{convert|{{#expr: 256518/374 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|စက်တင်ဘာ ၅၊ ၂၀၁၇
|align=left|[https://www.insee.fr/fr/statistiques/3284395 2017 census result]
|-
|align=center|17
|align=left|{{BRB}}
|{{convert|430|km2|0|disp=table}}
|၂၈၆,၃၈၈
|{{convert|{{#expr: 286388/430 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|18
|align=left|''{{flagicon image|Flag_of_the_Collectivity_of_Saint_Martin.svg}}'' ''[[:en:Saint Martin|စိန့်မာတင်ကျွန်း]]''
|{{convert|53.2|km2|0|disp=table}}
|၃၅,၁၀၇
|{{convert|{{#expr: 35107/53.2 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၄
|align=left|[https://www.insee.fr/fr/statistiques/2525762?sommaire=2525768 Official estimate]
|-
|align=center|19
|align=left|{{TWN}}
|{{convert|36,193|km2|0|disp=table}}
|၂၃,၅၇၂,၀၄၉
|{{convert|{{#expr: 23572049/36193 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140704022127/http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |date=4 July 2014 }}
|-
|align=center|20
|align=left|{{MRI}}
|{{convert|2,040|km2|0|disp=table}}
|၁,၂၆၄,၈၈၇
|{{convert|{{#expr: 1264887 /2040 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://statsmauritius.govmu.org/English/Publications/Pages/Pop_Vital_Jan-JunYr17.aspx Official estimate]
|-
|align=center|21
|align=left|{{LBN}}
|{{convert|10,452|km2|0|disp=table}}
|၆,၀၉၃,၅၀၉
|{{convert|{{#expr: 6093509/10201 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|22
|align=left|''{{ARU}}'' ([[နယ်သာလန်ဘုရင့်နိုင်ငံ]])
|{{convert|180|km2|0|disp=table}}
|၁၀၅,၆၆၈
|{{convert|{{#expr: 105668/180 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇွန် ၁၄၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://worldpopulationreview.com/countries/aruba-population/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180629102251/http://worldpopulationreview.com/countries/aruba-population/ |date=29 June 2018 }}
|-
|align=center|23
|align=left|{{SMR}}
|{{convert|61|km2|0|disp=table}}
|၃၃,၃၂၆
|{{convert|{{#expr: 33326/61 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မတ် ၃၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.statistica.sm/on-line/en/home/statistics/population.html# Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326182005/https://www.statistica.sm/on-line/en/home/statistics/population.html |date=26 March 2020 }}
|-
|align=center|24
|align=left|''{{flagicon image|Flag_of_Zanzibar.svg}}'' ''[[ဇန်ဇိဗာကျွန်း]]''
|{{convert|2461|km2|0|disp=table}}
|၁,၃၀၃,၅၆၉
|{{convert|{{#expr: 1303569/2461 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဩဂုတ် ၃၁၊ ၂၀၁၇
|-
|align=center|25
|align=left|{{KOR}}
|{{convert|100,210|km2|0|disp=table}}
|၅၁,၆၃၅,၂၅၆
|{{convert|{{#expr: 51635256/100210 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://kosis.kr/nsportalStats/nsportalStats_0102Body.jsp?menuId=10 Annual official estimate]
|-
|align=center|26
|align=left|{{NRU}}
|{{convert|21|km2|0|disp=table}}
|၁၀,၈၀၀
|{{convert|{{#expr: 10800/21 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[http://www.spc.int/nmdi/population Annual estimate]
|-
|align=center|27
|align=left|{{RWA}}
|{{convert|26,338|km2|0|disp=table}}
|၁၂,၀၀၁,၁၃၆
|{{convert|{{#expr: 12001136/26338 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://statistics.gov.rw/sites/default/files/publications/48505cad-b578-4aaa-8932-f4c8f01fcc79/RPHC4_Population_Projections.pdf Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212164943/http://statistics.gov.rw/sites/default/files/publications/48505cad-b578-4aaa-8932-f4c8f01fcc79/RPHC4_Population_Projections.pdf |date=12 December 2019 }}
|-
|align=center|28
|align=left|''{{flagicon image|Flag_of_Saint_Barthelemy_(local).svg}}'' ''[[:en:Saint Barthelemy|Saint Barthelemy]]'' ([[ပြင်သစ်]])
|{{convert|21|km2|0|disp=table}}
|၉,၄၂၇
|{{convert|{{#expr: 9427/21 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ 
|align=left|[https://www.insee.fr/fr/statistiques/2525762?sommaire=2525768 Official estimate]
|-
|align=center|29
|align=left|''{{CUW}}'' ([[နယ်သာလန်ဘုရင့်နိုင်ငံ]])
|{{convert|363.91|km2|0|disp=table}}
|၁၆၁,၅၇၃
|{{convert|{{#expr: 161573/363.91 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇွန် ၁၆၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://worldpopulationreview.com/countries/curacao-population/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180629102432/http://worldpopulationreview.com/countries/curacao-population/ |date=29 June 2018 }}
|-
|align=center|30
|align=left|{{TUV}}
|{{convert|26|km2|0|disp=table}}
|၁၁,၃၂၃
|{{convert|{{#expr: 11323/26 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၃
|align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=158&amp;Itemid=42&amp;lang=en Official estimate]
|-
|align=center|31
|align=left|{{COM}}
|{{convert|1,861|km2|0|disp=table}}
|၈၀၆,၁၅၃
|{{convert|{{#expr: 806153/1861 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[https://web.archive.org/web/20160111213747/http://comoros.africadata.org/fr/DataAnalysis Official estimate]
|-
|align=center|32
|align=left|{{ENG}}
|{{convert|130,279|km2|0|disp=table}}
|၅၅,၂၆၈,၁၀၀
|{{convert|{{#expr: 55268100/130279 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|
|-
|align=center|33
|{{data Netherlands|popdens}}
|align=left|[https://www.cbs.nl/en-gb/visualisaties/population-counter Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181009222717/https://www.cbs.nl/en-gb/visualisaties/population-counter |date=9 October 2018 }}
|-
|align=center|34
|align=left|{{HAI}}
|{{convert|27,065|km2|0|disp=table}}
|၁၁,၁၁၂,၉၄၅
|{{convert|{{#expr: 11112945/27065 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
&lt;!--http://www.ihsi.ht/--&gt;
|-
|align=center|35
|{{data India|popdens}}
|align=left|[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter3.pdf Population clock based on 2011 census]
|-
|align=center|36
|{{data Israel|popdens}}
|align=left|[http://cbs.gov.il/reader/?MIval=cw_usr_view_Folder&amp;ID=141 Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180915102003/http://www.cbs.gov.il/reader/?MIval=cw_usr_view_Folder&amp;ID=141 |date=15 September 2018 }}
|-
|align=center|37
|align=left|{{BDI}}
|{{convert|27,816|km2|0|disp=table}}
|၁၀,၆၈၁,၁၈၆
|{{convert|{{#expr: 10681186/27816 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.isteebu.bi/images/rapports/projection%20de%20la%20population%20bdi%202008-2030.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071528/http://www.isteebu.bi/images/rapports/projection%20de%20la%20population%20bdi%202008-2030.pdf |date=3 April 2019 }}
|-
|align=center|38
|align=left|''{{PRI}}'' ([[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|US]])&lt;ref&gt;[[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၏ ဓနသဟာယနိုင်ငံ။&lt;/ref&gt;
|{{convert|8,868|km2|0|disp=table}}
|၃,၃၃၇,၁၇၇
|{{convert|{{#expr: 3337177/8868 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[https://www.census.gov/data/tables/2017/demo/popest/nation-total.html Official estimate]
|-
|align=center|39
|align=left|{{BEL}}
|{{convert|30,528|km2|0|disp=table}}
|၁၁,၄၀၉,၃၈၈
|{{convert|{{#expr: 11409388/30528 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မေ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/nl/bev/statistieken/stat-1-1_n.pdf Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141111002452/http://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/nl/bev/statistieken/stat-1-1_n.pdf |date=11 November 2014 }}
|-
|align=center|40
|{{data Philippines|popdens}}
|align=left|[http://www.popcom.gov.ph/ Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403061418/http://www.popcom.gov.ph/ |date=3 April 2019 }}
|-
|align=center|41
|align=left|''{{GUM}}'' ([[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|US]])
|{{convert|541|km2|0|disp=table}}
|၁၈၄,၂၀၀
|{{convert|{{#expr: 184200/541 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၅
|align=left|[http://sdd.spc.int/en Official annual estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802204130/http://sdd.spc.int/en |date=2 August 2018 }}
|-
|align=center|42
|align=left|''{{flagicon image|Proposed_flag_of_Réunion_(VAR).svg}}''  ''[[:en:Réunion|Reunion]]''
|{{convert|2503.7|km2|0|disp=table}}
|၈၅၀,၉၉၆
|{{convert|{{#expr: 850996/2503.72 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/1893198/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2016.xls Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403061842/https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/1893198/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2016.xls |date=3 April 2019 }}
|-
|align=center|43
|align=left|{{JPN}}
|{{convert|377,944|km2|0|disp=table}}
|၁၂၆,၄၉၀,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 126490000/377944 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မေ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm Monthly official estimate]
|-
|align=center|44
|align=left|''{{flagicon image|Drapeau aux serpents de la Martinique.svg}}''  ''[[:en:Martinique|Martinique]]''
|{{convert|1,128|km2|0|disp=table}}
|၃၇၆,၈၄၇
|{{convert|{{#expr: 376847/1128 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/1893198/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2016.xls Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403061842/https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/1893198/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2016.xls |date=3 April 2019 }}
|-
|align=center|45
|align=left|{{SRI}}
|{{convert|65,610|km2|0|disp=table}}
|၂၁,၄၄၄,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 21444000/65610 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/VitalStatistics/MidYearPopulation/Mid-year%20population%20by%20age%20group.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117022357/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/VitalStatistics/MidYearPopulation/Mid-year%20population%20by%20age%20group.pdf |date=17 November 2017 }}
|-
|align=center|46
|align=left|{{SLV}}
|{{convert|21,040|km2|0|disp=table}}
|၆၅၈၁,၉၄၀
|{{convert|{{#expr: 6581940/21040 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.digestyc.gob.sv/index.php/temas/des/ehpm/publicaciones-ehpm.html?download=488%3Aestimaciones-y-proyecciones-de-poblacion Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200422071030/http://www.digestyc.gob.sv/index.php/temas/des/ehpm/publicaciones-ehpm.html?download=488%3Aestimaciones-y-proyecciones-de-poblacion |date=22 April 2020 }}
|-
|align=center|47
|align=left|{{MHL}}
|{{convert|181|km2|0|disp=table}}
|၅၆,၀၈၆
|{{convert|{{#expr: 56086/181 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၃
|align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=158&amp;Itemid=42&amp;lang=en Official estimate]
|-
|align=center|48
|align=left|''{{VIR}}'' ([[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|US]])
|{{convert|352|km2|0|disp=table}}
|၁၀၆,၄၀၅
|{{convert|{{#expr: 106405/352 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဧပြီ ၁၊ ၂၀၁၀
|align=left|[https://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn180.html Final 2010 census result]
|-
|align=center|49
|align=left|{{GRD}}
|{{convert|344|km2|0|disp=table}}
|၁၀၃,၃၂၈
|{{convert|{{#expr: 103328/344 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မေ ၁၂၊ ၂၀၁၁
|align=left|[https://web.archive.org/web/20120614004809/http://www.geohive.com/cntry/grenada.aspx 2011 census result]
|-
|align=center|50
|align=left|{{LCA}}
|{{convert|617|km2|0|disp=table}}
|၁၇၉,၆၆၇
|{{convert|{{#expr: 179667/617 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|51
|align=left|''{{ASM}}'' ([[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|US]])
|{{convert|197|km2|0|disp=table}}
|၅၇,၁၀၀
|{{convert|{{#expr: 57100/197 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၅
|align=left|[http://sdd.spc.int/en Official annual estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802204130/http://sdd.spc.int/en |date=2 August 2018 }}
|-
|align=center|52
|align=left|{{VNM}}
|{{convert|331,212|km2|0|disp=table}}
|၉၄,၆၆၀,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 94660000/331212 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[https://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=382&amp;idmid=2&amp;ItemID=18863 Official annual projection]
|-
|align=center|53
|align=left|{{VCT}}
|{{convert|389|km2|0|disp=table}}
|၁၀၉,၅၅၇
|{{convert|{{#expr: 109557/389 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၅
|align=left|[http://stats.gov.vc/LinkClick.aspx?fileticket=_6PsL6EZf6E%3d&amp;tabid=131&amp;mid=588 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160909193008/http://stats.gov.vc/LinkClick.aspx?fileticket=_6PsL6EZf6E%3d&amp;tabid=131&amp;mid=588 |date=9 September 2016 }}
|-
|align=center|54
|{{data Pakistan|popdens}}
|align=left|[http://www.pwd.punjab.gov.pk/ Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502230956/https://pwd.punjab.gov.pk/ |date=2 May 2019 }}
|-
|align=center|55
|align=left|{{TRI}}
|{{convert|5,155|km2|0|disp=table}}
|၁,၃၅၆,၆၃၃
|{{convert|{{#expr: 1356633/5155 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://cso.gov.tt/ Official annual estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525033753/http://cso.gov.tt/ |date=25 May 2017 }}
|-
|align=center|56
|align=left|{{JAM}}
|{{convert|10,991|km2|0|disp=table}}
|၂,၇၃၀,၈၉၄
|{{convert|{{#expr: 2730894/10991 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၃၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/Newpopulation.aspx Official estimate]
|-
|align=center|57
|align=left|''{{flagicon image|Unofficial_flag_of_Guadeloupe_(local).svg}}'' ''[[ဂွါဒလ်ကျွန်း]]''
|{{convert|1,628.4|km2|0|disp=table}}
|၃၉၅,၇၂၅
|{{convert|{{#expr: 395725/1628.4 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/1893198/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2016.xls Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403061842/https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/1893198/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2016.xls |date=3 April 2019 }}
|-
|align=center|58
|align=left|{{LIE}}
|{{convert|160|km2|0|disp=table}}
|၃၇,၈၇၇
|{{convert|{{#expr: 37877/160 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇွန် ၃၀၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.llv.li/#/1124/bevolkerungsstatistik--juni Official estimate]
|-
|align=center|59
|align=left|{{QAT}}
|{{convert|11,571|km2|0|disp=table}}
|၂,၇၀၀,၃၉၀
|{{convert|{{#expr: 2700390/11571 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဖေဖော်ဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.mdps.gov.qa/en/Pages/default.aspx Official monthly estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180701211726/https://www.mdps.gov.qa/en/Pages/default.aspx |date=1 July 2018 }}
|-
|align=center|60
|align=left|{{LUX}}
|{{convert|2,586|km2|0|disp=table}}
|၆၀၂,၀၀၅
|{{convert|{{#expr: 602005/2586 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=12857&amp;IF_Language=eng&amp;MainTheme=2&amp;FldrName=1 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226225950/http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=12857&amp;IF_Language=eng&amp;MainTheme=2&amp;FldrName=1 |date=26 February 2021 }}
|-
|align=center|61
|align=left|{{GER}}
|{{convert|357,168|km2|0|disp=table}}
|၈၂,၇၄၀,၉၀၀
|{{convert|{{#expr: 82740900/357168 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|စက်တင်ဘာ ၃၀၊ ၂၀၁၇
|align=left|[https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/Zensus_Geschlecht_Staatsangehoerigkeit.html Official quarterly estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221205616/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/Zensus_Geschlecht_Staatsangehoerigkeit.html |date=21 December 2018 }}
|-
|align=center|62
|align=left|{{KWT}}
|{{convert|17,818|km2|0|disp=table}}
|၄,၀၀၇,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 4007000/17818 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ Official estimate]
|-
|align=center|63
|align=left|''{{flagicon image|Flag of the Cayman Islands.svg}}''  ''[[:en:Cayman Islands|ကေးမန်းကျွန်း]]''
|{{convert|259|km2|0|disp=table}}
|၅၅,၄၅၆
|{{convert|{{#expr: 55456/259 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|အောက်တိုဘာ ၁၀၊ ၂၀၁၀
|align=left|[http://www.eso.ky/pages.php?page=2010censusofpopulationandhousingfinalreport Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135615/http://eso.ky/pages.php?page=2010censusofpopulationandhousingfinalreport |date=21 September 2013 }}
|-
|align=center|64
|align=left|{{DOM}}
|{{convert|47,875|km2|0|disp=table}}
|၁၀,၂၆၆,၁၄၉
|{{convert|{{#expr: 10266149/47875 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.one.gob.do/Multimedia/Download?ObjId=6641 Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525074831/http://www.one.gob.do/Multimedia/Download?ObjId=6641 |date=25 May 2017 }}
|-
|align=center|65
|align=left|{{PRK}}
|{{convert|120,540|km2|0|disp=table}}
|၂၅,၆၁၀,၆၇၂
|{{convert|{{#expr: 25610672/120540 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|66
|align=left|{{NGA}}
|{{convert|923,768|km2|0|disp=table}}
|၁၉၅,၈၇၅,၂၃၇
|{{convert|{{#expr: 195875237/923768 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|67
|align=left|{{SEY}}
|{{convert|455|km2|0|disp=table}}
|၉၅,၈၂၁1
|{{convert|{{#expr: 95821/455 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၃၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[https://www.nbs.gov.sc/downloads?task=document.viewdoc&amp;id=358 Official estimate]
|-
|align=center|68
|align=left|{{SUI}}
|{{convert|41,285|km2|0|disp=table}}
|၈,၄၈၂,၂၀၀
|{{convert|{{#expr: 8465234/41285 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၃၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/bevoelkerung.assetdetail.4782547.html Official provisional figure]
|-
|align=center|69
|align=left|{{GAM}}
|{{convert|10,690|km2|0|disp=table}}
|၂,၁၆၃,၇၆၅
|{{convert|{{#expr: 2163765/10690 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|70
|align=left|{{ITA}}
|{{convert|301,308|km2|0|disp=table}}
|၆၀,၄၈၃,၉၇၃
|{{convert|{{#expr: 60483973/301308 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၃၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180716065929/http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html |date=16 July 2018 }}
|-
|align=center|71
|align=left|{{NPL}}
|{{convert|147,181|km2|0|disp=table}}
|၂၉,၂၉၁,၇၄၆
|{{convert|{{#expr: 29291746/147181 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://cbs.gov.np/image/data/Population/Population%20projection%202011-2031/PopulationProjection2011-2031.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160128182055/http://cbs.gov.np/image/data/Population/Population%20projection%202011-2031/PopulationProjection2011-2031.pdf |date=28 January 2016 }}
|-
|align=center|72
|align=left|''{{VGB}}'' ([[ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း|UK]])
|{{convert|151|km2|0|disp=table}}
|၂၉,၅၃၇
|{{convert|{{#expr: 29537/151 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၀
|align=left|[http://www.dpu.gov.vg Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020525210259/http://www.dpu.gov.vg/ |date=25 May 2002 }}
|-
|align=center|73
|align=left|{{ATG}}
|{{convert|442|km2|0|disp=table}}
|၈၆,၂၉၅
|{{convert|{{#expr: 86295/442 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မေ ၂၇၊ ၂၀၁၁
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Antigua.html Preliminary 2011 census result]
|-
|align=center|74
|align=left|{{SKN}}
|{{convert|270|km2|0|disp=table}}
|၅၁,၉၇၀
|{{convert|{{#expr: 51970/270 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၀၉
|align=left|[http://www.caricomstats.org/Files/Databases/Population/MP.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602153647/http://www.caricomstats.org/Files/Databases/Population/MP.htm |date=2 June 2013 }}
|-
|align=center|75
|align=left|{{STP}}
|{{convert|1,001|km2|0|disp=table}}
|၁၈၇,၃၅၆
|{{convert|{{#expr: 187356/1001 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မေ ၁၃၊ ၂၀၁၂
|align=left|[http://www.citypopulation.de/SaoTome.html 2012 census result]
|-
|align=center|76
|align=left|{{AND}}
|{{convert|464|km2|0|disp=table}}
|၈၀,၂၀၉
|{{convert|{{#expr: 80209/464 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၃၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?lang=1&amp;codi_tema=2&amp;codi_divisio=8&amp;codi_subtemes=8 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525074953/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?lang=1&amp;codi_tema=2&amp;codi_divisio=8&amp;codi_subtemes=8 |date=25 May 2017 }}
|-
|align=center|77
|align=left|{{flag|Kosovo}}&lt;ref&gt;{{Kosovo-note}}&lt;/ref&gt;
|{{convert|10,910|km2|0|disp=table}}
|၁,၇၈၃,၅၃၁
|{{convert|{{#expr: 1783531/10910 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၃၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[http://ask.rks-gov.net/media/3485/estimation-kosovo-publication-2016.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180712192525/http://ask.rks-gov.net/media/3485/estimation-kosovo-publication-2016.pdf |date=12 July 2018 }}
|-
|align=center|78
|align=left|{{MWI}}
|{{convert|118,484|km2|0|disp=table}}
|၁၈,၆၂၂,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 18622000/118484 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|79
|align=left|{{UGA}}
|{{convert|241,551|km2|0|disp=table}}
|၃၇,၆၇၃,၈၀၀
|{{convert|{{#expr: 37673800/241551 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|July 1, 2017
|align=left|[http://www.ubos.org/onlinefiles/uploads/ubos/census_2014_regional_reports/Population%20Projections_2015_2020.pdf Annual official estimate]
|-
|align=center|80
|align=left|{{KIR}}
|{{convert|726|km2|0|disp=table}}
|၁၁၅,၃၀၀
|{{convert|{{#expr: 115300/726 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[http://www.spc.int/nmdi/population Official estimate]
|-
|align=center|81
|align=left|{{GUA}}
|{{convert|108,889|km2|0|disp=table}}
|၁၇,၂၄၅,၃၄၆
|{{convert|{{#expr: 17245346/108889 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|82
|align=left|''{{TKL}}'' ([[နယူးဇီလန်နိုင်ငံ|NZ]])
|{{convert|10|km2|0|disp=table}}
|၁,၄၉၉
|{{convert|{{#expr: 1499/10 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[http://www.spc.int/nmdi/population Official estimate]
|-
|align=center|83
|align=left|''{{flagicon image|Flag of Saba.svg}}'' ''[[:en:Saba|ဆာဘာကျွန်း]]'' ''([[နယ်သာလန်နိုင်ငံ]])''
|{{convert|13|km2|0|disp=table}}
|၁,၉၄၇
|{{convert|{{#expr: 1947/13 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|
|-
|align=center|85
|align=left|''{{flagicon image|Flag of Sint Eustatius.svg}}'' ''[[:en:Sint Eustatius|Sint Eustatius]]'' ''([[နယ်သာလန်နိုင်ငံ]])''
|{{convert|21|km2|0|disp=table}}
|၃,၁၉၃
|{{convert|{{#expr: 3193/21 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၅
|align=left|[http://sdd.spc.int/en Official annual estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802204130/http://sdd.spc.int/en |date=2 August 2018 }}
|-
|align=center|86
|align=left|{{FSM}}
|{{convert|701|km2|0|disp=table}}
|၁၀၄,၆၀၀
|{{convert|{{#expr: 104600/701 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[http://www.spc.int/nmdi/population Official estimate]
|-
|align=center|87
|align=left|''{{IMN}}''
|{{convert|572|km2|0|disp=table}}
|၈၃,၃၁၄
|{{convert|{{#expr: 83314/572 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဧပြီ ၂၄၊ ၂၀၁၆
|align=left|[https://www.gov.im/media/1355784/2016-isle-of-man-census-report.pdf 2016 census result]
|-
|align=center|88
|align=left|{{CYP}}
|{{convert|5,896|km2|0|disp=table}}
|၈၅၄,၈၀၀
|{{convert|{{#expr: 854800/5896 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၃၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/59864653479E6721C22581E2003786DE?OpenDocument&amp;sub=1&amp;sel=1&amp;e=&amp;print Official estimate]
|-
|align=center|89
|{{data China|popdens}}
|align=left|[http://data.stats.gov.cn/english/ Official estimate]
|-
|align=center|90
|align=left|{{TON}}
|{{convert|720|km2|0|disp=table}}
|၁၀၀,၆၅၁
|{{convert|{{#expr: 100651/720 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[http://www.spc.int/nmdi/population Official estimate]
|-
|align=center|91
|align=left|''{{AIA}}'' ([[ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း|UK]])
|{{convert|96|km2|0|disp=table}}
|၁၃,၄၅၂
|{{convert|{{#expr: 13452/96 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မေ ၁၁၊ ၂၀၁၁
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Anguilla.html Preliminary 2011 census result]
|-
|align=center|92
|align=left|{{IDN}}
|{{convert|1,904,569|km2|0|disp=table}}
|၂၆၅,၀၁၅,၃၀၀
|{{convert|{{#expr: 265015300/1904569 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[https://www.bps.go.id/ Official projection]
|-
|align=center|93
|align=left|{{CZE}}
|{{convert|78,867|km2|0|disp=table}}
|၁၀,၆၁၃,၃၅၀
|{{convert|{{#expr: 10613350/78867 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဧပြီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[https://www.czso.cz/csu/czso/population Official quarterly estimate]
|-
|align=center|94
|align=left|{{THA}}
|{{convert|513,120|km2|0|disp=table}}
|၆၉,၁၈၃,၁၇၃
|{{convert|{{#expr: 69183173/513120 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|95
|align=left|{{DNK}}
|{{convert|43,098|km2|0|disp=table}}
|၅,၇၈၅,၈၆၄
|{{convert|{{#expr: 5785864/43098 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဧပြီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-valg/befolkning-og-befolkningsfremskrivning/folketal Quarterly official estimate]
|-
|align=center|96
|align=left|{{CPV}}
|{{convert|4,033|km2|0|disp=table}}
|၅၄၄,၀၈၁
|{{convert|{{#expr: 537661/4033 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://ine.cv/wp-content/plugins/ine-download-attachments-by-zing-developers/includes/download.php?id=7989 Official annual projection]
|-
|align=center|98
|align=left|{{TOG}}
|{{convert|56,600|km2|0|disp=table}}
|၇,၃၅၂,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 7352000/56600 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.stat-togo.org/contenu/pdf/Perspectives-demographiques-final-2016-05.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827105948/http://www.stat-togo.org/contenu/pdf/Perspectives-demographiques-final-2016-05.pdf |date=27 August 2018 }}
|-
|align=center|99
|align=left|{{FRA}}
|{{convert|543,965|km2|0|disp=table}}
|၆၇,၂၄၇,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 67247000/543965 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇွန် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=001641607 Monthly official estimate]
|-
|align=center|100
|align=left|{{GHA}}
|{{convert|238,533|km2|0|disp=table}}
|၂၉,၆၁၄,၃၃၇
|{{convert|{{#expr: 29614337/238533 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.statsghana.gov.gh/ Official projection]
|-
|align=center|101
|align=left|{{POL}}
|{{convert|312,685|km2|0|disp=table}}
|၃၈,၄၂၆,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 38426000/312685 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://stat.gov.pl/podstawowe-dane/ Official estimate]
|-
|align=center|102
|align=left|''{{flagicon image|Flag of Kurdistan.svg}}'' ''[[:en:Iraqi Kurdistan|Iraqi Kurdistan]]''
|{{convert|46,861|km2|0|disp=table}}
|၅,၇၅၄,၇၇၀
|{{convert|{{#expr: 5754770/46861 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|
|-
|align=center|103
|align=left|''{{MNP}}'' ([[United States|US]])
|{{convert|457|km2|0|disp=table}}
|၅၃,၈၈၃
|{{convert|{{#expr: 53883/457 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဧပြီ ၁၊ ၂၀၁၀
|align=left|[https://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn178.html Final 2010 census result]
|-
|align=center|104
|align=left|{{UAE}}
|{{convert|83,600|km2|0|disp=table}}
|၉,၈၅၆,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 9856000/83600 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/index.aspx Official estimate]
|-
|align=center|104
|align=left|''{{flag|Adjara}}''
|{{convert|2,880|km2|0|disp=table}}
|၃၃၆,၀၇၇
|{{convert|{{#expr: 336077/2880 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၄
|align=left|
|-
|align=center|105
|align=left|{{AZE}}
|{{convert|86,600|km2|0|disp=table}}
|၉,၈၉၈,၀၈၅
|{{convert|{{#expr: 9898085/86600 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[https://www.stat.gov.az/news/index.php?id=3776&amp;lang=en Official estimate]
|-
|align=center|105
|align=left|''{{flag|Transnistria}}''
|{{convert|4,163|km2|0|disp=table}}
|၄၇၅,၆၆၅
|{{convert|{{#expr: 475665/4163 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|အောက်တိုဘာ ၁၄၊ ၂၀၁၅
|align=left|[http://flux.md/stiri/social/populatia-transnistriei-scazut-cu-143-la-suta.html/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803130923/http://flux.md/stiri/social/populatia-transnistriei-scazut-cu-143-la-suta.html/ |date=3 August 2017 }}
|-
|align=center|106
|{{data Jordan|popdens}}
|align=left|[http://dosweb.dos.gov.jo/ Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818112822/http://dosweb.dos.gov.jo/ |date=18 August 2019 }}
|-
|align=center|107
|align=left|{{PRT}}
|{{convert|92,090|km2|0|disp=table}}
|၁၀,၂၉၁,၀၂၇
|{{convert|{{#expr: 10291027/92090 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၃၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpgid=ine_main&amp;xpid=INE Official estimate]
|-
|align=center|108
|align=left|{{SVK}}
|{{convert|49,036|km2|0|disp=table}}
|၅,၄၄၃,၁၂၀
|{{convert|{{#expr: 5443120/49036 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၃၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=68588 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031417/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=68588 |date=2 February 2017 }}
|-
|align=center|109
|align=left|{{UZB}}
|{{convert|447,400|km2|0|disp=table}}
|၃၀,၅၂၂,၅၉၆
|{{convert|{{#expr: 30522596/284078 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|Sum of Uzbekistan - Karakalpakstan area and population
|-
|align=center|110
|align=left|{{AUT}}
|{{convert|83,879|km2|0|disp=table}}
|၈,၈၃၀,၄၈၇
|{{convert|{{#expr: 8830487/83879 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဧပြီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.statistik.at/web_de/statistiken/menschen_und_gesellschaft/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html Official quarterly estimate]
|-
|align=center|111
|align=left|{{HUN}}
|{{convert|93,029|km2|0|disp=table}}
|၉,၇၇၁,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 9771000/93029 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.ksh.hu/docs/hun/xstadat/xstadat_eves/i_wnt001b.html Annual official estimate]
|-
|align=center|112
|align=left|{{MDA}}
|{{convert|33,843|km2|0|disp=table}}
|၃,၅၅၀,၉၀၀
|{{convert|{{#expr: 3550900/33843 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.statistica.md/category.php?l=ro&amp;idc=103&amp; Official estimate]
|-
|align=center|113
|align=left|{{TUR}}
|{{convert|783,562|km2|0|disp=table}}
|၈၀,၈၁၀,၅၂၅
|{{convert|{{#expr: 80810525/783562 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၃၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.turkstat.gov.tr/Start.do Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108091816/http://www.turkstat.gov.tr/Start.do |date=8 November 2017 }}
|-
|align=center|114
|align=left|{{CUB}}
|{{convert|109,884|km2|0|disp=table}}
|၁၁,၂၂၁,၀၆၀
|{{convert|{{#expr: 11221060/109886 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၃၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.one.cu/publicaciones/cepde/indicadoresdemograficos/anual/2_tabla_1.pdf Official annual estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731034341/http://www.one.cu/publicaciones/cepde/indicadoresdemograficos/anual/2_tabla_1.pdf |date=31 July 2017 }}
|-
|align=center|115
|align=left|{{SVN}}
|{{convert|20,273|km2|0|disp=table}}
|၂,၀၆၆,၈၈၀
|{{convert|{{#expr: 2066161/20273 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.stat.si/StatWeb/en Official quarterly estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225093240/http://www.stat.si/StatWeb/en |date=25 February 2021 }}
|-
|align=center|116
|align=left|{{ETH}}
|{{convert|1,063,652|km2|0|disp=table}}
|၁၀၇,၅၃၄,၈၈၂
|{{convert|{{#expr: 107534882/1063652 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|117
|align=left|{{BEN}}
|{{convert|112,622|km2|0|disp=table}}
|၁၁,၃၆၂,၂၆၉
|{{convert|{{#expr: 11362269/112622 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.insae-bj.org/Migration.html?file=files/stats-demographiques/STATISTIQUES%20DEMOGRAPHIQUES.xlsx Official projection]
|-
|align=center|118
|align=left|{{ARM}}
|{{convert|29,743|km2|0|disp=table}}
|၂,၉၇၂,၉၀၀
|{{convert|{{#expr: 2972900/29743 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.armstat.am/en/?nid=126&amp;id=19001&amp;submit=Search Official quarterly estimate]
|-
|align=center|119
|align=left|{{ALB}}
|{{convert|28,703|km2|0|disp=table}}
|၂,၈၇၀,၃၂၄
|{{convert|{{#expr: 2870324/28703 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.instat.gov.al/en/themes/population/publications/books/2017/population-of-albania,-1-januar-2017.aspx Official annual estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016015101/http://www.instat.gov.al/en/themes/population/publications/books/2017/population-of-albania,-1-januar-2017.aspx |date=16 October 2017 }}
|-
|align=center|120
|align=left|{{SYR}}
|{{convert|185,180|km2|0|disp=table}}
|၁၈,၂၈၄,၄၀၇
|{{convert|{{#expr: 18284407/185180 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|121
|align=left|{{SLE}}
|{{convert|71,740|km2|0|disp=table}}
|၇,၀၇၅,၆၄၁
|{{convert|{{#expr: 7075641/71740 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၄၊ ၂၀၁၅
|align=left|[https://www.statistics.sl/wp-content/uploads/2016/06/2015-Census-Provisional-Result.pdf Preliminary 2015 census result]
|-
|align=center|122
|{{data Malaysia|popdens}}&lt;!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Malaysia, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --&gt;
|align=left|[http://www.statistics.gov.my Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611041219/http://www.statistics.gov.my/ |date=11 June 2008 }}
|-
|align=center|123
|align=left|{{CRI}}
|{{convert|51,100|km2|0|disp=table}}
|၄,၉၄၇,၄၉၀
|{{convert|{{#expr: 4947490/51100 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇွန် ၃၀၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.inec.go.cr/ Official estimate]
|-
|align=center|124
|{{data Egypt|popdens}}
|align=left|[http://www.capmas.gov.eg Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230907025744/https://www.capmas.gov.eg/ |date=7 September 2023 }}
|-
|align=center|125
|align=left|{{DMA}}
|{{convert|739|km2|0|disp=table}}
|၇၁,၂၉၃
|{{convert|{{#expr: 71293/739 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မေ ၁၄၊ ၂၀၁၁
|align=left|[http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190608104411/http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf |date=8 June 2019 }}
|-
|align=center|126
|align=left|{{TRNC}}&lt;ref&gt;[[တူရကီနိုင်ငံ]]တစ်ခုတည်းသာ အသိအမှတ်ပြုသည်။&lt;/ref&gt;
|{{convert|3355|km2|0|disp=table}}
|၃၁၃,၆၂၆
|{{convert|{{#expr: 313626/3355 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၄
|align=left|[http://www.devplan.org/Ecosos/BOOK/SEG-2014.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160108225108/http://www.devplan.org/Ecosos/BOOK/SEG-2014.pdf |date=8 January 2016 }}
|-
|align=center|127
|align=left|{{ESP}}
|{{convert|505,990|km2|0|disp=table}}
|၄၆,၅၄၉,၀၄၅
|{{convert|{{#expr: 46549045/505990 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&amp;cid=1254736176951&amp;menu=ultiDatos&amp;idp=1254735572981 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170628123003/http://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&amp;cid=1254736176951&amp;menu=ultiDatos&amp;idp=1254735572981 |date=28 June 2017 }}
|-
|align=center|128
|align=left|{{KHM}}
|{{convert|181,035|km2|0|disp=table}}
|၁၆,၃၁၆,၁၃၆
|{{convert|{{#expr: 16316136/181035 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.stat.go.jp/info/meetings/cambodia/pdf/rp12_ch10.pdf Official annual projection]
|-
|align=center|129
|align=left|{{SRB}}
|{{convert|77,474|km2|0|disp=table}}
|၆,၉၂၅,၁၈၈
|{{convert|{{#expr: 6925188/77474 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2 Official estimate]
|-
|align=center|130
|align=left|{{KEN}}
|{{convert|581,834|km2|0|disp=table}}
|၅၀,၉၅၀,၈၇၉
|{{convert|{{#expr: 50950879/581834 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|131
|align=left|{{IRQ}} &lt;ref&gt;''Excluding'' the population and area of [[Iraqi Kurdistan]], which cover governorates of [[Erbil Governorate|Erbil]], [[Sulaymaniyah Governorate|Sulaymaniyah]], [[Halabja Governorate|Halabja]] and [[Dohuk Governorate|Dohuk]]. '''BUT''' including [[Kirkuk Governorate]] and [[Diyala Governorate]]&lt;/ref&gt;
|{{convert|387,267|km2|0|disp=table}}
|၃၄,၂၅၅,၂၅၀
|{{convert|{{#expr: 34255250/387267 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|132
|align=left|{{GRE}}
|{{convert|131,957|km2|0|disp=table}}
|၁၀,၇၆၈,၁၉၃
|{{convert|{{#expr: 10768193/131957 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.statistics.gr/en/statistics/-/publication/SPO18/- Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110002613/http://www.statistics.gr/en/statistics/-/publication/SPO18/- |date=10 January 2021 }}
|-
|align=center|133
|align=left|{{ROM}}
|{{convert|238,391|km2|0|disp=table}}
|၁၉,၆၃၈,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 19638000/238391 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|January 1, 2017
|align=left|[http://www.insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/poprez_ian2017e.pdf Official annual estimate]
|-
|align=center|134
|align=left|{{MKD}}
|{{convert|25,713|km2|0|disp=table}}
|၂,၀၇၃,၇၀၂
|{{convert|{{#expr: 2073702/25713 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၃၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[http://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 Official estimate]
|-
|align=center|135
|align=left|{{MYA}}
|{{convert|676,577|km2|0|disp=table}}
|၅၄,၃၆၃,၄၂၆
|{{convert|{{#expr: 54363426/676577 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မတ် ၂၉၊ ၂၀၁၄
|align=left|[http://www.straitstimes.com/news/asia/east-asia/story/myanmar-census-shows-population-9-million-fewer-estimated-20140830 Preliminary 2014 census result]
|-
|align=center|136
|align=left|{{HON}}
|{{convert|112,492|km2|0|disp=table}}
|၉,၀၁၂,၂၂၉
|{{convert|{{#expr: 9012229/112492 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.ine.gob.hn/images/Productos%20ine/censo/Censo%202013/Proyecciones/Proyecciones%20Ine%202018.xlsx Official projection]
|-
|align=center|137
|align=left|{{SEN}}
|{{convert|196,722|km2|0|disp=table}}
|၁၅,၇၂၆,၀၃၇
|{{convert|{{#expr: 15726037/196722 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.ansd.sn/ Official projection]
|-
|align=center|138
|{{data Morocco|popdens}}
|align=left|[http://www.hcp.ma Official population clock]
|-
|align=center|139
|align=left|{{TLS}}
|{{convert|14,919|km2|0|disp=table}}
|၁,၁၆၇,၂၄၂
|{{convert|{{#expr: 1167242/14919 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၁၊ ၂၀၁၅
|align=left|[http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2015/10/1-Preliminary-Results-4-Printing-Company-19102015.pdf Preliminary 2015 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225112143/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2015/10/1-Preliminary-Results-4-Printing-Company-19102015.pdf |date=25 February 2021 }}
|-
|align=center|140
|align=left|''{{PYF}}'' ([[ပြင်သစ်]])
|{{convert|3,521|km2|0|disp=table}}
|၂၆၈,၂၇၀
|{{convert|{{#expr: 268270/3521 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဩဂုတ် ၂၂၊ ၂၀၁၂
|align=left|[https://web.archive.org/web/20140221193409/http://www.ispf.pf/Libraries/RP2012/Premiers_r%C3%A9sultats_population_l%C3%A9gale.sflb.ashx Preliminary 2012 census result]
|-
|align=center|141
|align=left|''{{TCA}}'' ([[ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း|UK]])
|{{convert|497|km2|0|disp=table}}
|၃၇,၉၁၀
|{{convert|{{#expr: 37910/497 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[http://www.sppdtci.com/welcome Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071744/http://www.sppdtci.com/welcome |date=3 April 2019 }}
|-
|align=center|142
|align=left|{{CIV}}
|{{convert|322,921|km2|0|disp=table}}
|၂၄,၂၉၅,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 24295000/322921 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|143
|align=left|''{{flagicon image|Flag of Arabistan.svg}}'' ''Khuzestan''
|{{convert|64,055|km2|0|disp=table}}
|၄,၇၁၁,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 4711000/64055 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[https://www.amar.org.ir/دادهها-و-اطلاعات-آماری/جمعیت-و-نیروی-کار/جمعیت#5581721--]
|-
|align=center|143
|align=left|{{LES}}
|{{convert|30,355|km2|0|disp=table}}
|၂,၂၃၃,၃၃၉
|{{convert|{{#expr: 2233339/30355 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|144
|align=left|{{CRO}}
|{{convert|56,542|km2|0|disp=table}}
|၄,၁၅၄,၂၁၃
|{{convert|{{#expr: 4154213/56542 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၃၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[http://www.dzs.hr/Eng/system/first_results.htm#MIG Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170705025245/http://www.dzs.hr/Eng/system/first_results.htm#MIG |date=5 July 2017 }}
|-
|align=center|145
|align=left|{{BFA}}
|{{convert|270,764|km2|0|disp=table}}
|၁၉,၆၃၂,၁၄၇
|{{convert|{{#expr: 19632147/270764 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.insd.bf/n/contenu/autres_publications/Projections_demographiques_sous_nationales_2007-2020.pdf Annual official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221060141/http://www.insd.bf/n/contenu/autres_publications/Projections_demographiques_sous_nationales_2007-2020.pdf |date=21 December 2016 }}
|-
|align=center|146
|align=left|{{BRU}}
|{{convert|5,765|km2|0|disp=table}}
|၄၂၂,၆၇၈
|{{convert|{{#expr: 422678/5765 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[http://www.depd.gov.bn/SitePages/National%20Statistics.aspx Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111141102/http://www.depd.gov.bn/SitePages/National%20Statistics.aspx |date=11 November 2016 }}
|-
|align=center|147
|align=left|{{TUN}}
|{{convert|163,610|km2|0|disp=table}}
|၁၁,၄၄၆,၃၀၀
|{{convert|{{#expr: 11446300/163610 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.ins.tn/en/themes/population#417 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191128201634/http://www.ins.tn/en/themes/population#417 |date=28 November 2019 }}
|-
|align=center|148
|align=left|{{UKR}}&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;[[ခရိုင်းမီးယားကျွန်းဆွယ်]] မပါဝင်ပေ။&lt;/ref&gt;
|{{convert|603,000 |km2|0|disp=table}}
|၄၂,၃၀၀,၇၂၃
|{{convert|{{#expr: 42300723/603000 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မေ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp Official monthly estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808023040/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp |date=8 August 2016 }}
|-
|align=center|149
|align=left|{{SAM}}
|{{convert|2,831|km2|0|disp=table}}
|၁၉၇,၄၄၈
|{{convert|{{#expr: 197448/2831 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.sbs.gov.ws/index.php/population-demography-and-vital-statistics Official annual estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403053500/http://www.sbs.gov.ws/index.php/population-demography-and-vital-statistics |date=3 April 2019 }}
|-
|align=center|150
|align=left|{{BIH}}
|{{convert|51,209|km2|0|disp=table}}
|၃,၅၁၁,၃၇၂
|{{convert|{{#expr: 3511372/51209 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[http://www.bhas.ba/tematskibilteni/DEM_00_2016_TB_0_BS.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181114162731/http://www.bhas.ba/tematskibilteni/DEM_00_2016_TB_0_BS.pdf |date=14 November 2018 }}
|-
|align=center|151
|align=left|''{{flagicon image|Flag of Ireland.svg}}'' [[Republic of Ireland]]
|{{convert|70,273|km2|0|disp=table}}
|၄,7၇၉၂,၅၀၀
|{{convert|{{#expr: 4792500/70273 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဧပြီ ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[https://pdf.cso.ie/www/pdf/20170928092709_Population_and_Migration_Estimates_April_2017_full.pdf Official annual estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180616001932/https://pdf.cso.ie/www/pdf/20170928092709_Population_and_Migration_Estimates_April_2017_full.pdf |date=16 June 2018 }}
|-
|align=center|153
|align=left|{{SWZ}}
|{{convert|17,364|km2|0|disp=table}}
|၁,၁၄၅,၉၇၀
|{{convert|{{#expr: 1145970/17364 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.swazistats.org.sz/images/reports/Swaziland%20Population%20Projections%202007_2030%20Report.pdf Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190622185212/http://www.swazistats.org.sz/images/reports/Swaziland%20Population%20Projections%202007_2030%20Report.pdf |date=22 June 2019 }}
|-
|align=center|154
|align=left|''{{flagicon image|Flag of Bonaire.svg}}'' [[Bonaire]]
|{{convert|294|km2|0|disp=table}}
|၁၉,၄၀၈
|{{convert|{{#expr: 19408/294 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[https://www.statista.com/statistics/706799/population-of-bonaire-in-the-caribbean-netherlands/]
|-
|align=center|155
|align=left|''{{NFK}}'' ([[ဩစတြေးလျနိုင်ငံ]])
|{{convert|35|km2|0|disp=table}}
|၂,၃၀၂
|{{convert|{{#expr: 2302/35 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဩဂုတ် ၉၊ ၂၀၁၁
|align=left|[https://web.archive.org/web/20160303200110/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Norfolk_Island/report.pdf 2011 census result]
|-
|align=center|155
|align=left|{{BUL}}
|{{convert|111,002|km2|0|disp=table}}
|၇,၀၅၀,၀၃၄
|{{convert|{{#expr: 7050034/111002 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၃၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.nsi.bg/en/content/15001/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D1%8A%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/population-and-demographic-processes-2016 Official annual estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180625083115/http://www.nsi.bg/en/content/15001/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D1%8A%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/population-and-demographic-processes-2016 |date=25 June 2018 }}
|-
|align=center|156
|align=left|''{{COK}}'' ([[နယူးဇီလန်နိုင်ငံ|NZ]])
|{{convert|237|km2|0|disp=table}}
|၁၄,၉၇၄
|{{convert|{{#expr: 14974/237 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၁၊ ၂၀၁၁
|align=left|[https://web.archive.org/web/20130502230514/http://www.mfem.gov.ck/docs/Stats/2012/Census/2011%20Cook%20Islands%20Population%20Census%20Report.pdf Final 2011 census result]
|-
|align=center|157
|align=left|{{MEX}}
|{{convert|1,967,138|km2|0|disp=table}}
|၁၂၄,၂၈၆,၆၂၃
|{{convert|{{#expr: 124286623/1967138 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မတ် ၃၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www3.inegi.org.mx/sistemas/temas/default.aspx?s=est&amp;c=25433&amp;t=1 Official quarterly estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151210212235/http://www.inegi.org.mx/est/contenidos/proyectos/encuestas/hogares/especiales/ei2015/doc/eic2015_resultados.pdf |date=10 December 2015 }}
|-
|align=center|158
|align=left|{{YEM}}
|{{convert|455,000|km2|0|disp=table}}
|၂၈,၂၅၀,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 28250000/455000 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|159
|align=left|{{TJK}}
|{{convert|143,100|km2|0|disp=table}}
|၈,၉၃၁,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 8931000/143100 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.stat.tj/en Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306125630/http://www.stat.tj/en/ |date=6 March 2012 }}
|-
|align=center|160
|{{data Ecuador|popdens}}
|align=left|[http://www.ecuadorencifras.gob.ec/proyecciones-poblacionales/ Official projection]
|-
|align=center|161
|align=left|{{TAN}}
|{{convert|881,288|km2|0|disp=table}}
|၅၂,၈၉၅,၅၉၄
|{{convert|{{#expr: 52895594/881288 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.nbs.go.tz/ Official annual estimate]
|-
|align=center|162
|align=left|{{PAN}}
|{{convert|74,177|km2|0|disp=table}}
|၄,၁၅၈,၇၈၃
|{{convert|{{#expr: 4158783/74177 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[https://www.contraloria.gob.pa/inec/archivos/P4741CUADRO14.xls Official projection]
|-
|align=center|163
|align=left|{{GEO}}
|{{convert|69,700|km2|0|disp=table}}
|၃,၇၂၉,၆၀၀
|{{convert|{{#expr: 3729600/69700 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&amp;p_id=152&amp;lang=eng Official estimate]
|-
|align=center|164
|align=left|{{GUI}}
|{{convert|245,857|km2|0|disp=table}}
|၁၂,၇၁၇,၁၇၆
|{{convert|{{#expr: 12717176/245857 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|165
|align=left|{{NIC}}
|{{convert|121,428|km2|0|disp=table}}
|၆,၂၆၂,၇၀၃
|{{convert|{{#expr: 6262703/121428 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၅
|align=left|[http://www.bcn.gob.ni/publicaciones/periodicidad/anual/nicaragua_cifras/nicaragua_cifras.pdf Official estimate]
|-
|align=center|166
|align=left|{{CMR}}
|{{convert|466,050|km2|0|disp=table}}
|၂၃,၇၉၄,၁၆
|{{convert|{{#expr: 23794164/466050 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.bucrep.cm/index.php/en/ Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224204444/http://www.bucrep.cm/index.php/en/ |date=24 February 2021 }}
|-
|align=center|167
|{{data Iran|popdens}}
|align=left|[http://www.amar.org.ir/english/Population-help Official population clock]
|-
|align=center|168
|align=left|''{{MSR}}'' ([[ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း|UK]])
|{{convert|102|km2|0|disp=table}}
|၄,၉၂၂
|{{convert|{{#expr: 4922/102 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မေ ၁၂၊ ၂၀၁၁
|align=left|[http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071254/http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf |date=3 April 2019 }}
|-
|align=center|169
|align=left|''{{flagicon image|Flag_of_Wallis_and_Futuna.svg}}'' ''[[:en:Wallis &amp; Futuna|Wallis &amp; Futuna]]'' ([[ပြင်သစ်]])
|{{convert|274|km2|0|disp=table}}
|၁၃,၁၃၅
|{{convert|{{#expr: 13135/274 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၃
|align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=158&amp;Itemid=42&amp;lang=en Official estimate]
|-
|align=center|170
|align=left|{{FIJ}}
|{{convert|18,333|km2|0|disp=table}}
|၈၆၉,၄၅၈
|{{convert|{{#expr: 869458/18333 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၅
|align=left|[http://www.statsfiji.gov.fj/ Official estimate]
|-
|align=center|171
|align=left|{{RSA}}
|{{convert|1,220,813|km2|0|disp=table}}
|၅၆,၅၂၁,၉၀၀
|{{convert|{{#expr: 56521900/1220813 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022017.pdf Official estimate]
|-
|align=center|172
|align=left|{{BLR}}
|{{convert|207,600|km2|0|disp=table}}
|၉,၄၈၄,၃၀၀
|{{convert|{{#expr: 9484300/207600 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဧပြီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.belstat.gov.by/en/ Quarterly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191101195839/http://www.belstat.gov.by/en/ |date=1 November 2019 }}
|-
|align=center|173
|align=left|''{{flagicon image|Flag of_Afghanistan_(2004-2013).svg}}''  [[အာဖကန်နစ္စတန်နိုင်ငံ]]
|{{convert|645,807|km2|0|disp=table}}
|၂၉,၇၂၄,၃၂၃
|{{convert|{{#expr: 29724323/645807 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://cso.gov.af/en/page/demography-and-socile-statistics/demograph-statistics/3897111 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180706033430/http://www.cso.gov.af/en/page/demography-and-socile-statistics/demograph-statistics/3897111 |date=6 July 2018 }}
|-
|align=center|174
|align=left|{{MNE}}
|{{convert|13,812|km2|0|disp=table}}
|၆၂၂,၃၈၇
|{{convert|{{#expr: 622387/13812 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.monstat.org/eng/page.php?id=234&amp;pageid=48 Official estimate]
|-
|align=center|175
|align=left|{{ERI}}
|{{convert|121,100|km2|0|disp=table}}
|၅,၄၈၂,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 5482000/121100 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|176
|align=left|{{LBR}}
|{{convert|97,036|km2|0|disp=table}}
|၄,၂၈၉,၅၂၀
|{{convert|{{#expr: 4289520/97036 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.lisgis.net/pg_img/Population%20Projection%20final%20110512.pdf Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224150241/http://www.lisgis.net/pg_img/Population%20Projection%20final%20110512.pdf |date=24 February 2021 }}
|-
|align=center|177
|align=left|{{MDG}}
|{{convert|587,041|km2|0|disp=table}}
|၂၅,၅၇၁,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 25571000/587041 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|178
|align=left|{{GNQ}}
|{{convert|28,051|km2|0|disp=table}}
|၁,၂၂၂,၄၄၂
|{{convert|{{#expr: 1222442/28051 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၅
|align=left|[http://www.inege.gq/ Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420050225/http://www.inege.gq/ |date=20 April 2017 }}
|-
|align=center|179
|{{data Colombia|popdens}}&lt;!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Colombia, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --&gt;
|align=left|[http://www.dane.gov.co/reloj Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161028083854/http://www.dane.gov.co/reloj/ |date=28 October 2016 }}
|-
|align=center|180
|align=left|{{PLW}}
|{{convert|488|km2|0|disp=table}}
|၂၀,၉၀၁
|{{convert|{{#expr: 20901/488 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၃
|align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=158&amp;Itemid=42&amp;lang=en Official estimate]
|-
|align=center|181
|align=left|{{GNB}}
|{{convert|36,125|km2|0|disp=table}}
|၁,၅၅၃,၈၂၂
|{{convert|{{#expr: 1553822/36125 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.stat-guinebissau.com/publicacao/Projeccao_demografica.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031343/http://www.stat-guinebissau.com/publicacao/Projeccao_demografica.pdf |date=2 February 2017 }}
|-
|align=center|182
|align=left|{{LIT}}
|{{convert|65,300|km2|0|disp=table}}
|၂,၈၀၂,၀၄၇
|{{convert|{{#expr: 2802047/65300 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မေ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://osp.stat.gov.lt/ Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224040352/http://osp.stat.gov.lt/ |date=24 February 2021 }}
|-
|align=center|183
|align=left|''{{CCK}}'' ([[ဩစတြေးလျ]])
|{{convert|14|km2|0|disp=table}}
|၅၅၀
|{{convert|{{#expr: 550/14 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဩဂုတ် ၉၊ ၂၀၁၁
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html 2011 census result]
|-
|align=center|184
|align=left|{{DJI}}
|{{convert|23,000|km2|0|disp=table}}
|၈၆၄,၆၁၈
|{{convert|{{#expr: 864618/23000 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၁
|align=left|[http://www.ministere-finances.dj/Annuaire2012Ver02102012-Correct3.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304053048/http://www.ministere-finances.dj/Annuaire2012Ver02102012-Correct3.pdf |date=4 March 2016 }}
|-
|align=center|185
|align=left|{{ZIM}}
|{{convert|390,757|km2|0|disp=table}}
|၁၄,၈၄၈,၉၀၅
|{{convert|{{#expr: 14848905/390757 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428150301/http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf |date=28 April 2016 }}
|-
|align=center|186
|align=left|''{{flag|Saint Helena}}'' ([[ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း|UK]])
|{{convert|122|km2|0|disp=table}}
|၄,၅၃၄
|{{convert|{{#expr: 4534/122 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဖေဖော်ဝါရီ ၇၊ ၂၀၁၆
|align=left|[http://www.sainthelena.gov.sh/wp-content/uploads/2016/06/Census-2016-summary-report.pdf 2016 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161017192624/http://www.sainthelena.gov.sh/wp-content/uploads/2016/06/Census-2016-summary-report.pdf |date=17 October 2016 }}
|-
|align=center|187
|align=left|{{COD}}
|{{convert|2,345,095|km2|0|disp=table}}
|၈၄,၀၀၄,၉၈၉
|{{convert|{{#expr: 84004989/2345095 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|188
|align=left|{{MOZ}}
|{{convert|799,380|km2|0|disp=table}}
|၂၈,၈၆၁,၈၆၃
|{{convert|{{#expr: 28861863/799380 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဩဂုတ် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.ine.gov.mz/operacoes-estatisticas/censos/censo-2007/censo-2017/resultados-preliminares-iv-rgph-2017 Official census result]
|-
|align=center|189
|align=left|{{VEN}}
|{{convert|916,445|km2|0|disp=table}}
|၃၁,၈၂၈,၁၁၀
|{{convert|{{#expr: 31828110/916445 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.ine.gov.ve/documentos/Demografia/SituacionDinamica/Proyecciones/xls/Nacional.xls Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071317/http://www.ine.gov.ve/documentos/Demografia/SituacionDinamica/Proyecciones/xls/Nacional.xls |date=3 April 2019 }}
|-
|align=center|190
|align=left|''{{FRO}}'' ([[ဒိန်းမတ်နိုင်ငံ]])
|{{convert|1,399|km2|0|disp=table}}
|၅၀,၈၄၄
|{{convert|{{#expr: 48244/1399 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မေ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.hagstova.fo/en Official monthly estimate]
|-
|align=center|191
|{{data United States|Popdens}}
|align=left|[https://www.census.gov/popclock Official population clock]
|-
|align=center|192
|align=left|{{KGZ}}
|{{convert|199,945|km2|0|disp=table}}
|၆,၁၄၀,၂၀၀
|{{convert|{{#expr: 6140200/199945 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://stat.kg/ru/publications/doklad-socialno-ekonomicheskoe-polozhenie-kyrgyzskoj-respubliki/ Official estimate]
|-
|align=center|193
|align=left|{{LAT}}
|{{convert|64,562|km2|0|disp=table}}
|၁,၉၂၃,၅၀၀
|{{convert|{{#expr: 1923500/64562 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မေ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html Official monthly estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130628214416/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html |date=28 June 2013 }}
|-
|align=center|194
|align=left|{{EST}}
|{{convert|45,339|km2|0|disp=table}}
|၁,၃၁၅,၆၃၅
|{{convert|{{#expr: 1315635/45339 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.stat.ee/main-indicators Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123153505/http://www.stat.ee/main-indicators |date=23 November 2012 }}
|-
|align=center|195
|align=left|{{BHS}}
|{{convert|13,940|km2|0|disp=table}}
|၃၈၆,၈၇၀
|{{convert|{{#expr: 386870/13940 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.bahamas.gov.bs/wps/wcm/connect/22f9b2b0-68fa-4a26-8bd8-474952e42dc2/Population+Projection+Report+2010-2040.pdf?MOD=AJPERES Official projection]
|-
|align=center|195
|align=left|''{{flag|Abkhazia}}''
|{{convert|8,660|km2|0|disp=table}}
|၂၄၃,၂၀၀
|{{convert|{{#expr: 243200/8660 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|အောက်တိုဘာ ၁၄၊ ၂၀၁၅
|align=left|
|-
|align=center|196
|align=left|{{LAO}}
|{{convert|236,800|km2|0|disp=table}}
|၆,၄၉၂,၄၀၀
|{{convert|{{#expr: 6492400/236800 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မတ် ၁၊ ၂၀၁၅
|align=left|[http://www.lsb.gov.la/ Preliminary 2015 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318122158/https://www.lsb.gov.la/ |date=18 March 2020 }}
|-
|align=center|197
|align=left|''{{flagicon image|Flag of Saint-Pierre_and_Miquelon.svg}}'' ''[[:en:Saint Pierre and Miquelon|Saint Pierre and Miquelon]]'' ([[ပြင်သစ်]])
|{{convert|242|m2|0|disp=table}}
|၆,၀၈၁
|{{convert|{{#expr: 6081/242 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၀
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2010 Official estimate]
|-
|align=center|198
|align=left|{{PER}}
|{{convert|1,285,216|km2|0|disp=table}}
|၃၁,၈၂၆,၀၁၈
|{{convert|{{#expr: 31826018/1285216 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/Cap03020.xls Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034728/http://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/Cap03020.xls |date=24 September 2015 }}
|-
|align=center|199
|{{data Brazil|popdens}}
|align=left|[http://www.ibge.gov.br/apps/populacao/projecao/index.html Official population clock]
|-
|align=center|200
|align=left|{{SOM}}
|{{convert|461,537|km2|0|disp=table}}
|၁၁,၂၃၄,၈၂၀
|{{convert|{{#expr: 11234820/461537 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|201
|align=left|{{ANG}}
|{{convert|1,246,700|km2|0|disp=table}}
|၂၉,၂၅၀,၀၀၉
|{{convert|{{#expr: 29250009/1246700 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.ine.gov.ao/xportal/xmain?xpid=ine Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604103235/http://www.ine.gov.ao/xportal/xmain?xpid=ine |date=4 June 2016 }}
|-
|align=center|202
|align=left|{{CHL}}
|{{convert|756,096|km2|0|disp=table}}
|၁၇,၃၇၃,၈၃၁
|{{convert|{{#expr: 17373831/756096 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဩဂုတ် ၃၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.ine.cl/prensa/detalle-prensa/2017/08/31/segun-cifras-preliminares-del-censo-2017-poblacion-censada-en-chile-llega-a-17373831-personas Preliminary 2017 census result]
|-
|align=center|203
|align=left|{{SOL}}
|{{convert|28,370|km2|0|disp=table}}
|၆၅၁,၇၀၀
|{{convert|{{#expr: 651700/28370 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[http://sdd.spc.int/en/resources/document-library?view=download&amp;format=raw&amp;fileId=580 Official annual estimate]
|-
|align=center|204
|{{data Sweden|popdens}}
|align=left|[http://www.scb.se/en/ Official population clock]
|-
|align=center|205
|align=left|{{ZAM}}
|{{convert|752,612|km2|0|disp=table}}
|၁၆,၄၀၅,၂၂၉
|{{convert|{{#expr: 16405229/752612 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.zamstats.gov.zm/phocadownload/Zambia%20Census%20Projection%202011%20-%202035.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226001102/http://www.zamstats.gov.zm/phocadownload/Zambia%20Census%20Projection%202011%20-%202035.pdf |date=26 February 2021 }}
|-
|align=center|206
|align=left|{{SDN}}
|{{convert|1,839,542|km2|0|disp=table}}
|၄၀,၇၈၂,၇၄၂
|{{convert|{{#expr: 40782742/1839542 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.cbs.gov.sd/en/download.php?id=45&amp;file=Pop._Proj._by_satates137.pdf&amp;count=65 Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020065151/http://www.cbs.gov.sd/en/download.php?id=45&amp;file=Pop._Proj._by_satates137.pdf&amp;count=65 |date=20 October 2017 }}
|-
|align=center|207
|align=left|{{VAN}}
|{{convert|12,190|km2|0|disp=table}}
|၂၇၂,၄၅၉
|{{convert|{{#expr: 272459/12190 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၃၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[http://sdd.spc.int/en/news/latest-news/138-vanuatu-2016-post-pam-mini-census-report Official mini-census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718105012/http://sdd.spc.int/en/news/latest-news/138-vanuatu-2016-post-pam-mini-census-report |date=18 July 2018 }}
|-
|align=center|208
|align=left|''{{flagicon image|Flag of the Inner Mongolian People's Party.svg}}'' ''[[:en:Inner Mongolia|Inner Mongolia]]''
|{{convert|1,183,000|km2|0|disp=table}}
|၂၅,၂၀၀,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 25200000/1183000 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|
|-
|align=center|209
|align=left|{{BTN}}
|{{convert|38,394|km2|0|disp=table}}
|၈၀၂,၂၉၆
|{{convert|{{#expr: 802296/38394 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၂၀၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.nsb.gov.bt/main/main.php#&amp;slider1=1 Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160319084148/http://www.nsb.gov.bt/main/main.php#&amp;slider1=1 |date=19 March 2016 }}
|-
|align=center|210
|align=left|{{SSD}}
|{{convert|644,329|km2|0|disp=table}}
|၁၂,၅၇၅,၇၁၄
|{{convert|{{#expr: 12575714/644329 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN Projection]
|-
|align=center|211
|align=left|{{flag|Somaliland}}
|{{convert|176,120|km2|0|disp=table}}
|၃,၅၀၈,၁၈၀
|{{convert|{{#expr: 3508180/176120 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|
|-
|align=center|212
|align=left|''{{ALA}}'' ([[ဖင်လန်နိုင်ငံ]])
|{{convert|1,552|km2|0|disp=table}}
|၂၈,၅၀၂
|{{convert|{{#expr: 28502/1552 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၃၁၊ ၂၀၁၂
|align=left|[http://www.asub.ax/start.con?iLan=2 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115211225/http://www.asub.ax/start.con?iLan=2 |date=15 November 2016 }}
|-
|align=center|213
|align=left|{{ALG}}
|{{convert|2,381,741|km2|0|disp=table}}
|၄၁,၆၉၇,၄၉၈
|{{convert|{{#expr: 41697498/2381741 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.ons.dz/IMG/pdf/DemogAlgerienne_2016.pdf Official projection]
|-
|align=center|214
|align=left|{{NER}}
|{{convert|1,186,408|km2|0|disp=table}}
|၂၁,၄၇၇,၃၄၈
|{{convert|{{#expr: 21477348/1186408 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN Projection]
|-
|align=center|215
|{{data New Zealand|popdens}}
|align=left|[https://web.archive.org/web/20100604223109/http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx Official population clock]
|-
|align=center|216
|align=left|{{PNG}}
|{{convert|462,840|km2|0|disp=table}}
|၈,၁၅၁,၃၀၀
|{{convert|{{#expr: 8151300/462840 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[http://prism.spc.int/regional-data-and-tools/population-statistics Annual official estimate]
|-
|align=center|217
|align=left|{{URU}}
|{{convert|176,215|km2|0|disp=table}}
|၂,၉၉၀,၄၅၂
|{{convert|{{#expr: 2990452/176215 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇွန် ၃၀၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones Official annual projection]
|-
|align=center|218
|align=left|{{PAR}}
|{{convert|406,752|km2|0|disp=table}}
|၇,၅၀၂,၉၈၃
|{{convert|{{#expr: 6953646/406752 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Estimacion%20y%20proyeccion%20Nacional.pdf Official projection]
|-
|align=center|219
|align=left|{{BLZ}}
|{{convert|22,965|km2|0|disp=table}}
|၃၈၇,၈၇၉
|{{convert|{{#expr: 387879/22965 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇွန် ၃၀၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://sib.org.bz/ Official annual estimate]
|-
|align=center|220
|align=left|{{NOR}}
|{{convert|323,782|km2|0|disp=table}}
|၅,၃၀၂,၇၇၈
|{{convert|{{#expr: 5302778/323782 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဧပြီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://ssb.no/en/forside?hide-from-left-menu=true&amp;language-code=en&amp;menu-root-alternative-language=true Quarterly official estimate]
|-
|align=center|221
|align=left|{{FIN}}
|{{convert|338,424|km2|0|disp=table}}
|၅,၅၁၃,၇၀၈
|{{convert|{{#expr: 5513708/338424 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မတ် ၃၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://tilastokeskus.fi/til/vamuu/index_en.html Official monthly estimate]
|-
|align=center|222
|align=left|{{ARG}}
|{{convert|2,780,400|km2|0|disp=table}}
|၄၄,၀၄၄,၈၁၁
|{{convert|{{#expr: 44044811/2780400 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.indec.gob.ar/nivel4_default.asp?id_tema_1=2&amp;id_tema_2=24&amp;id_tema_3=84 Annual official estimate]
|-
|align=center|222
|align=left|{{SAU}}
|{{convert|2,149,690|km2|0|disp=table}}
|၃၃,၉၀၅,၃၂၀
|{{convert|{{#expr: 33905320/2149690 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[https://www.stats.gov.sa/en/43 Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803060537/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/population_by_age_groups_and_gender_en.pdf |date=3 August 2020 }}
|-
|align=center|222
|align=left|{{COG}}
|{{convert|342,000|km2|0|disp=table}}
|၅,၂၆၁,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 5261000/342000 round 1}}|/km2|1|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|223
|align=left|{{MLI}}
|{{convert|1,248,574|km2|0|disp=table}}
|၁၈,၅၄၂,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 18542000/1248574 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|224
|align=left|''{{CXR}}'' ([[ဩစတြေးလျ]])
|{{convert|137|km2|0|disp=table}}
|၂,၀၇၂
|{{convert|{{#expr: 2072/137 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဩဂုတ် ၉၊ ၂၀၁၁
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html 2011 census result]
|-
|align=center|225
|align=left|''{{NCL}}'' ([[ပြင်သစ်]])
|{{convert|18,575|km2|0|disp=table}}
|၂၅၈,၉၅၈
|{{convert|{{#expr: 258958/18575 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၃
|align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&amp;task=doc_download&amp;gid=158&amp;Itemid=42&amp;lang=en Official estimate]
|-
|align=center|226
|align=left|{{OMN}}
|{{convert|309,500|km2|0|disp=table}}
|၄,၁၈၃,၈၄၁
|{{convert|{{#expr: 4183841/309500 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇွန် ၉၊ ၂၀၁၅
|align=left|[http://www.ncsi.gov.om/NCSI_website Weekly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140530052708/http://www.ncsi.gov.om/NCSI_website |date=30 May 2014 }}
|-
|align=center|227
|align=left|''{{flag|Artsakh}}''
|{{convert|11,458|km2|0|disp=table}}
|၁၅၀,၉၃၂
|{{convert|{{#expr: 150932/11458 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|အောက်တိုဘာ ၁၄၊ ၂၀၁၅
|align=left|
|-
|align=center|228
|align=left|{{TKM}}
|{{convert|491,210|km2|0|disp=table}}
|၅,၇၅၈,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 5758000/491210 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|229
|align=left|{{CHA}}
|{{convert|1,284,000|km2|0|disp=table}}
|၁၄,၉၀၀,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 14900000/1284000 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|230
|align=left|''{{flagicon image|Flag of Karakalpakstan.svg}}'' ''[[:en:Karakalpakstan|Karakalpakstan]]''
|{{convert|164,900|km2|0|disp=table}}
|၁,၇၁၁,၈၀၀
|{{convert|{{#expr: 1711800/164900 round 1}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|
|-
|align=center|231
|align=left|''{{flag|Ascension Island}}'' ([[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံ|UK]])
|{{convert|88|km2|0|disp=table}}
|၈၈၀
|{{convert|{{#expr: 880/88 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဖေဖော်ဝါရီ ၁၀၊ ၂၀၀၈
|align=left|[https://web.archive.org/web/20140629183023/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf Preliminary 2008 census result]
|-
|align=center|232
|align=left|{{BOL}}
|{{convert|1,098,581|km2|0|disp=table}}
|၁၁,၃၀၇,၃၁၄
|{{convert|{{#expr: 11307314/1098581 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[https://www.ine.gob.bo/index.php/demografia/introduccion-2 Official projection]
|-
|align=center|233
|align=left|{{RUS}}&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[[:en:Autonomous Republic of Crimea|ခရိုင်းမီးယား ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]နှင့် [[ဆီပတ်စတိုပိုမြို့]]တို့၏ ဧရိယာနှင့် လူဦးရေစာရင်းတို့ပါဝင်ပြီး [[ခရိုင်းမီးယားကျွန်းဆွယ်]]ရှိ ယူကရိန်းနိုင်ငံ အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတို့ကို ရုရှားနိုင်ငံက ပိုင်ဆိုင်သည်ဟု ကြော်ငြာထားပြီး ဖြစ်သည်။&lt;/ref&gt;
|{{convert|17,125,242|km2|0|disp=table}}
|၁၄၆,၈၇၇,၀၈၈
|{{convert|{{#expr: 146877088/17125242 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul2018.xlsx Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615205958/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul2018.xlsx |date=15 June 2018 }}
|-
|align=center|234
|align=left|{{GAB}}
|{{convert|267,667|km2|0|disp=table}}
|၂,၀၆၇,၅၆၁
|{{convert|{{#expr: 2067561/267667 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|235
|align=left|{{CAF}}
|{{convert|622,436|km2|0|disp=table}}
|၄,၇၃၇,၄၂၃
|{{convert|{{#expr: 4737423/622436 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|236
|align=left|{{KAZ}}
|{{convert|2,724,900|km2|0|disp=table}}
|၁၈,၂၃၂,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 18232000/2724900 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မေ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.stat.gov.kz/faces/homePage Official monthly estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906014010/http://www.stat.gov.kz/faces/homePage |date=6 September 2014 }}
|-
|align=center|237
|align=left|''{{NIU}}'' ([[နယူးဇီလန်နိုင်ငံ|NZ]])
|{{convert|261|km2|0|disp=table}}
|၁,၆၁၃
|{{convert|{{#expr: 1613/261 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|စက်တင်ဘာ ၁၀၊ ၂၀၁၁
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Niue.html Final 2011 census result]
|-
|align=center|238
|align=left|{{GUY}}
|{{convert|214,999|km2|0|disp=table}}
|၇၈၂,၂၂၅
|{{convert|{{#expr: 782225/214999 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|239
|align=left|{{LBY}}
|{{convert|1,770,060|km2|0|disp=table}}
|၆,၄၇၀,၉၅၆
|{{convert|{{#expr: 6470956/1770060 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|240
|{{data Canada|popdens}}
|align=left|[http://www.statcan.gc.ca/start-debut-eng.html Official estimate]
|-
|align=center|241
|align=left|{{BOT}}
|{{convert|581,730|km2|0|disp=table}}
|၂,၀၂၄,၉၀၄
|{{convert|{{#expr: 2024904/581730 round 1}}|/km2|1|disp=table}}
|ဩဂုတ် ၂၂၊ ၂၀၁၁
|align=left|[http://www.cso.gov.bw/media/2011%20Census%20_Alphabetical%20Index%20of%20Districts.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525113252/http://www.cso.gov.bw/media/2011%20Census%20_Alphabetical%20Index%20of%20Districts.pdf |date=25 May 2013 }}
|-
|align=center|242
|align=left|{{SUR}}
|{{convert|163,820|km2|0|disp=table}}
|၅၆၈,၃၀၁
|{{convert|{{#expr: 568301/163820 round 1}}|/km2|1|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|243
|align=left|''{{flagicon image|Flag of Mauritania_(1959–2017).svg}}'' [[:en:Mauritania|Mauritania]]
|{{convert|1,030,700|km2|0|disp=table}}
|၃,၄၆၁,၀၄၁
|{{convert|{{#expr: 3461041/1030700 round 1}}|/km2|1|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၃
|align=left|[https://web.archive.org/web/20150925151255/http://www.ons.mr/doc/publication/Projectionpopulation.pdf Official estimate]
|-
|align=center|244
|align=left|{{ISL}}
|{{convert|102,775|km2|0|disp=table}}
|၃၅၀,၇၁၀
|{{convert|{{#expr: 350710/102775 round 1}}|/km2|1|disp=table}}
|မတ် ၃၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[https://www.statice.is/publications/news-archive/population/population-in-the-1st-quarter-2018/ Official estimate]
|-
|align=center|245
|{{data Australia|popdens|1}}
|align=left|[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs%40.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument Official estimate]
|-
|align=center|246
|align=left|{{NAM}}
|{{convert|825,118|km2|0|disp=table}}
|၂,၄၁၃,၆၄၃
|{{convert|{{#expr: 2413643/825118 round 1}}|/km2|1|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://cms.my.na/assets/documents/p19dn4fhgp14t5ns24g4p6r1c401.pdf Official projection]
|-
|align=center|247
|align=left|''{{flagicon image|Flag of French Guiana.svg}}'' ''[[:en:French Guiana|French Guiana]]'' ([[ပြင်သစ်]])
|{{convert|86,504|km2|0|disp=table}}
|၂၄၄,၁၁၈
|{{convert|{{#expr: 244118/86504 round 1}}|/km2|1|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၃
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate]
|-
|align=center|248
|align=left|''{{flagicon image|Flag of China.svg}}'' ''[[:en:Tibet Autonomous Region|တိဗက် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]'' ([[တရုတ်]])
|{{convert|1,228,400|km2|0|disp=table}}
|၃,၁၈၀,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 3180000/1228400 round 1}}|/km2|1|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၅
|
|-
|align=center|249
|align=left|{{flagicon|SADR}} [[:en:Western Sahara|အနောက်ပိုင်းဆာဟာရဒေသ]]&lt;ref&gt;[[မော်ရိုကိုနိုင်ငံ]]နှင့် [[:en:Sahrawi Arab Democratic Republic|ဆာရာဝီ အာရပ်ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံ]]နှစ်ခုစလုံးမှ ဒေသတစ်ခုလုံးအား ပိုင်ဆိုင်သည်ဟု ဆိုသော်လည်း ထိုနှစ်နိုင်ငံကြား၌ အုပ်ချုပ်မှု ခွဲဝေ အုပ်ချုပ်သည်။&lt;/ref&gt;
|{{convert|252,120|km2|0|disp=table}}
|၅၆၇,၄၂၁
|{{convert|{{#expr: 567421/252120 round 1}}|/km2|1|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|align=center|250
|align=left|{{MNG}}
|{{convert|1,564,100|km2|0|disp=table}}
|၃,၀၀၀,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 3000000/1564100 round 1}}|/km2|1|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၂၄၊ ၂၀၁၅
|align=left|[http://www.infomongolia.com/ct/ci/6068 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034911/http://www.infomongolia.com/ct/ci/6068 |date=24 September 2015 }}
|-
|align=center|251
|align=left|''{{flag|Tristan da Cunha}}'' ([[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံ|UK]])
|{{convert|207|km2|0|disp=table}}
|၂၆၆
|{{convert|{{#expr: 266/207 round 1}}|/km2|1|disp=table}}
|ဖေဖော်ဝါရီ ၁၀၊ ၂၀၀၈
|align=left|[https://web.archive.org/web/20140629183023/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf Preliminary 2008 census result]
|-
|align=center|252
|align=left|''{{PCN}}'' ([[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံ|UK]])
|{{convert|47.3|km2|0|disp=table}}
|၅၆
|{{convert|{{#expr: 56/47 round 1}}|/km2|1|disp=table}}
|စက်တင်ဘာ ၂၀၊ ၂၀၁၆
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Pitcairn.html 2013 census result]
|-
|align=center|253
|align=left|''{{FLK}}'' ([[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံ|UK]])&lt;ref&gt;[[အာဂျင်တီးနားနိုင်ငံ]]မှ ပိုင်ဆိုင်သည်ဟုဆိုသည့် ကျွန်းများ&lt;/ref&gt;
|{{convert|12,173|km2|0|disp=table}}
|၂,၅၆၃
|{{convert|{{#expr: 2563/12173 round 2}}|/km2|2|disp=table}}
|ဧပြီ ၁၅၊ ၂၀၁၂
|align=left|[http://www.falklands.gov.fk/our-people 2012 census result]
|-
|align=center|254
|align=left|''{{SJM}}'' ([[နော်ဝေးနိုင်ငံ]])
|{{convert|61,399|km2|0|disp=table}}
|၂,၆၅၅
|{{convert|{{#expr: 2655/61399 round 2}}|/km2|2|disp=table}}
|စက်တင်ဘာ ၁၊ ၂၀၁၂
|align=left|[http://www.citypopulation.de/Svalbard.html Official estimate]
|-
|align=center|255
|align=left|''{{GRL}}'' ([[ဒိန်းမတ်နိုင်ငံ]])
|{{convert|2,166,000|km2|0|disp=table}}
|၅၅,၈၇၇
|{{convert|{{#expr: 55877/2166000 round 2}}|/km2|2|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.stat.gl/default.asp?lang=en Official estimate]
|-
!အဆင့်!!နိုင်ငံ (သို့ အမှီအခိုနယ်မြေ)!!ဧရိယာ (စတုရန်းကီလိုမီတာ)!!ဧရိယာ (စတုရန်းမိုင်)!!လူဦးရေ!!သိပ်သည်းမှု&lt;br&gt;(pop./km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)!!သိပ်သည်းမှု&lt;br&gt;(pop./mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)!!ရက်စွဲ!! class=&quot;unsortable&quot; | လူဦးရေရင်းမြစ်
|}

==လူဦးရေသိပ်သည်းမှု အများဆုံး နိုင်ငံများ==
ဤစာရင်းတွင် လူဦးရေသိပ်သည်းမှုအများဆုံး နိုင်ငံ ၁၀၀ ဖြစ်သည်။

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
!အဆင့်!!နိုင်ငံ (သို့ အမှီအခိုနယ်မြေ)!!ဧရိယာ (စတုရန်းကီလိုမီတာ)!!ဧရိယာ (စတုရန်းမိုင်)!!လူဦးရေ!!သိပ်သည်းမှု&lt;br&gt;(pop./km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)!!သိပ်သည်းမှု&lt;br&gt;(pop./mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)!!ရက်စွဲ!! class=&quot;unsortable&quot; | လူဦးရေရင်းမြစ်
|-
|1
|{{data Bangladesh|popdens}}
|align=left|[https://web.archive.org/web/20110904045106/http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx Official population clock]
|-
|2
|align=left|{{TWN}} 
|{{convert|36,193|km2|0|disp=table}}
|၂၃,၅၇၂,၀၄၉
|{{convert|{{#expr: 23572049/36193 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140704022127/http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |date=4 July 2014 }}
|-
|3
|align=left|{{KOR}}
|{{convert|100,210|km2|0|disp=table}}
|၅၁,၆၃၅,၂၅၆
|{{convert|{{#expr: 51635256/100210 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://kosis.kr/nsportalStats/nsportalStats_0102Body.jsp?menuId=10 Annual official projection]
|-
|4
|align=left|{{RWA}}
|{{convert|26,338|km2|0|disp=table}}
|၁၂,၀၀၁,၁၃၆
|{{convert|{{#expr: 12001136/26338 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://statistics.gov.rw/sites/default/files/publications/48505cad-b578-4aaa-8932-f4c8f01fcc79/RPHC4_Population_Projections.pdf Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212164943/http://statistics.gov.rw/sites/default/files/publications/48505cad-b578-4aaa-8932-f4c8f01fcc79/RPHC4_Population_Projections.pdf |date=12 December 2019 }}
|-
|5
|{{data Netherlands|popdens}}
|align=left|[https://www.cbs.nl/en-gb/visualisaties/population-counter Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181009222717/https://www.cbs.nl/en-gb/visualisaties/population-counter |date=9 October 2018 }}
|-
|6
|align=left|{{HAI}}
|{{convert|27,065|km2|0|disp=table}}
|၁၁,၁၁၂,၉၄၅
|{{convert|{{#expr: 11112945/27065 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|7
|{{data India|popdens}}
|align=left|[http://www.indiastat.com/default.aspx India Population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151124035144/http://www.indiastat.com/Default.aspx |date=24 November 2015 }}
|-
|8
|{{data Israel|popdens}}
|align=left|[http://cbs.gov.il/reader/?MIval=cw_usr_view_Folder&amp;ID=141 Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180915102003/http://www.cbs.gov.il/reader/?MIval=cw_usr_view_Folder&amp;ID=141 |date=15 September 2018 }}
|-
|9
|align=left|{{BDI}}
|{{convert|27,816|km2|0|disp=table}}
|၁၀,၆၈၁,၁၈၆
|{{convert|{{#expr: 10681186/27816 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.isteebu.bi/images/rapports/projection%20de%20la%20population%20bdi%202008-2030.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071528/http://www.isteebu.bi/images/rapports/projection%20de%20la%20population%20bdi%202008-2030.pdf |date=3 April 2019 }}
|-
|10
|align=left|{{BEL}}
|{{convert|30,528|km2|0|disp=table}}
|၁၁,၄၀၉,၃၈၈
|{{convert|{{#expr: 11409388/30528 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မေ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/nl/bev/statistieken/stat-1-1_n.pdf Official monthly estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141111002452/http://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/nl/bev/statistieken/stat-1-1_n.pdf |date=11 November 2014 }}
|-
|11
|{{data Philippines|popdens}}
|align=left|[http://www.popcom.gov.ph/ Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403061418/http://www.popcom.gov.ph/ |date=3 April 2019 }}
|-
|12
|align=left|{{JPN}}
|{{convert|377,944|km2|0|disp=table}}
|၁၂၆,၄၉၀,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 126490000/377944 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မေ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm Official monthly estimate]
|-
|13
|align=left|{{SRI}}
|{{convert|65,610|km2|0|disp=table}}
|၂၁,၄၄၄,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 21444000/65610 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/VitalStatistics/MidYearPopulation/Mid-year%20population%20by%20age%20group.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117022357/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/VitalStatistics/MidYearPopulation/Mid-year%20population%20by%20age%20group.pdf |date=17 November 2017 }}
|-
|14
|align=left|{{VNM}}
|{{convert|331,212|km2|0|disp=table}}
|၉၄,၆၆၀,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 94660000/331212 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[https://www.gso.gov.vn/default.aspx?tabid=382&amp;idmid=2&amp;ItemID=18863 Official annual projection]
|-
|15
|align=left|{{GBR}}
|{{convert|242,910|km2|0|disp=table}}
|၆၅,၆၄၈,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 65648000/242495 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates Official estimate]
|-
|16
|{{data Pakistan|popdens}}
|align=left|[http://www.pwd.punjab.gov.pk/ Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502230956/https://pwd.punjab.gov.pk/ |date=2 May 2019 }}
|-
|17
|align=left|{{GER}}
|{{convert|357,168|km2|0|disp=table}}
|၈၂,၇၄၀,၉၀၀
|{{convert|{{#expr: 82740900/357168 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|စက်တင်ဘာ ၃၀၊ ၂၀၁၇
|align=left|[https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/Zensus_Geschlecht_Staatsangehoerigkeit.html Official quarterly estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221205616/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/Zensus_Geschlecht_Staatsangehoerigkeit.html |date=21 December 2018 }}
|-
|18
|align=left|{{DOM}}
|{{convert|47,875|km2|0|disp=table}}
|၁၀,၂၆၆,၁၄၉
|{{convert|{{#expr: 10266149/47875 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.one.gob.do/Multimedia/Download?ObjId=6641 Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525074831/http://www.one.gob.do/Multimedia/Download?ObjId=6641 |date=25 May 2017 }}
|-
|19
|align=left|{{PRK}}
|{{convert|122,762|km2|0|disp=table}}
|၂၅,၆၁၀,၆၇၂
|{{convert|{{#expr: 25610672/120540 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|20
|align=left|{{NGA}}
|{{convert|923,768|km2|0|disp=table}}
|၁၉၅,၈၇၅,၂၃၇
|{{convert|{{#expr: 195875237/923768 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|21
|align=left|{{SUI}}
|{{convert|41,285|km2|0|disp=table}}
|၈,၄၈၂,၂၀၀
|{{convert|{{#expr: 8465234/41285 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၃၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/bevoelkerung.assetdetail.4782547.html Official provisional figure]
|-
|22
|align=left|{{ITA}}
|{{convert|301,308|km2|0|disp=table}}
|၆၀,၄၈၃,၉၇၃
|{{convert|{{#expr: 60483973/301308 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၃၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180716065929/http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html |date=16 July 2018 }}
|-
|23
|align=left|{{NPL}}
|{{convert|147,181|km2|0|disp=table}}
|၂၉,၂၉၁,၇၄၆
|{{convert|{{#expr: 29291746/147181 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://cbs.gov.np/image/data/Population/Population%20projection%202011-2031/PopulationProjection2011-2031.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160128182055/http://cbs.gov.np/image/data/Population/Population%20projection%202011-2031/PopulationProjection2011-2031.pdf |date=28 January 2016 }}
|-
|24
|align=left|{{MWI}}
|{{convert|118,484|km2|0|disp=table}}
|၁၈,၆၂၂,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 18622000/118484 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|25
|align=left|{{UGA}}
|{{convert|241,551|km2|0|disp=table}}
|၃၇,၆၇၃,၈၀၀
|{{convert|{{#expr: 37673800/241551 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.ubos.org/onlinefiles/uploads/ubos/census_2014_regional_reports/Population%20Projections_2015_2020.pdf Annual official estimate]
|-
|26
|align=left|{{GUA}}
|{{convert|108,889|km2|0|disp=table}}
|၁၅,၈၀၆,၆၇၅
|{{convert|{{#expr: 15806675/108889 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇွန် ၃၀၊ ၂၀၁၄
|align=left|[http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores Annual Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314175005/http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores |date=14 March 2014 }}
|-
|27
|{{data China|popdens}}
|align=left|[https://web.archive.org/web/20130121134454/http://www.stats.gov.cn/english/pressrelease/t20130118_402867147.htm Official estimate]
|-
|28
|align=left|{{IDN}}
|{{convert|1,904,569|km2|0|disp=table}}
|၂၆၁,၈၉၀,၉၀၀
|{{convert|{{#expr: 261890900/1904569 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark_Proyeksi%20Penduduk%20Indonesia%202010-2035.pdf Official projection]
|-
|29
|align=left|{{CZE}}
|{{convert|78,867|km2|0|disp=table}}
|၁၀,၆၁၃,၃၅၀
|{{convert|{{#expr: 10613350/78867 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဧပြီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[https://www.czso.cz/csu/czso/population Official quarterly estimate]
|-
|30
|align=left|{{THA}}
|{{convert|1,513,120|km2|0|disp=table}}
|၆၈,၄၁၄,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 68414000/513120 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|31
|align=left|{{FRA}}
|{{convert|543,965|km2|0|disp=table}}
|၆၇,၂၂၅,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 67225000/543965 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မေ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.insee.fr/fr/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=000436387 Monthly official estimate]
|-
|32
|align=left|{{GHA}}
|{{convert|238,533|km2|0|disp=table}}
|၂၉,၆၁၄,၃၃၇
|{{convert|{{#expr: 29614337/238533 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.statsghana.gov.gh/ Official projection]
|-
|33
|align=left|{{POL}}
|{{convert|312,685|km2|0|disp=table}}
|၃၈,၄၂၆,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 38426000/312685 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://stat.gov.pl/podstawowe-dane/ Official estimate]
|-
|34
|align=left|{{UAE}}
|{{convert|83,600|km2|0|disp=table}}
|၉,၈၅၆,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 9856000/83600 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/index.aspx Official estimate]
|-
|35
|align=left|{{AZE}}
|{{convert|86,600|km2|0|disp=table}}
|၉,၈၉၈,၀၈၅
|{{convert|{{#expr: 9898085/86600 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[https://www.stat.gov.az/news/index.php?id=3776&amp;lang=en Official estimate]
|-
|36
|{{data Jordan|popdens}}
|align=left|[http://dosweb.dos.gov.jo/ Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818112822/http://dosweb.dos.gov.jo/ |date=18 August 2019 }}
|-
|37
|align=left|{{PRT}}
|{{convert|92,090|km2|0|disp=table}}
|၁၀,၂၉၁,၀၂၇
|{{convert|{{#expr: 10291027/92090 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၃၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpgid=ine_main&amp;xpid=INE Official estimate]
|-
|38
|align=left|{{AUT}}
|{{convert|83,879|km2|0|disp=table}}
|၈,၈၃၀,၄၈၇
|{{convert|{{#expr: 8830487/83879 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဧပြီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.statistik.at/web_de/statistiken/menschen_und_gesellschaft/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html Official quarterly estimate]
|-
|39
|align=left|{{HUN}}
|{{convert|93,029|km2|0|disp=table}}
|၉,၇၇၁,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 9771000/93029 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.ksh.hu/docs/hun/xstadat/xstadat_eves/i_wnt001b.html Annual official estimate]
|-
|40
|align=left|{{TUR}}
|{{convert|783,562|km2|0|disp=table}}
|၈၀,၈၁၀,၅၂၅
|{{convert|{{#expr: 80810525/783562 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၃၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.turkstat.gov.tr/Start.do Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108091816/http://www.turkstat.gov.tr/Start.do |date=8 November 2017 }}
|-
|41
|align=left|{{CUB}}
|{{convert|109,886|km2|0|disp=table}}
|၁၁,၂၃၉,၂၂၄
|{{convert|{{#expr: 11239224/109886 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဒီဇင်ဘာ ၃၁၊ ၂၀၁၆
|align=left|[http://www.one.cu/aec2015/03%20Poblacion.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329125044/http://www.one.cu/aec2015/03%20Poblacion.pdf |date=29 March 2017 }}
|-
|42
|align=left|{{ETH}}
|{{convert|1,063,652|km2|0|disp=table}}
|၁၀၇,၅၃၄,၈၈၂
|{{convert|{{#expr: 107534882/1063652 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|43
|align=left|{{SYR}}
|{{convert|185,180|km2|0|disp=table}}
|၁၈,၂၈၄,၄၀၇
|{{convert|{{#expr: 18284407/185180 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN estimate]
|-
|44
|align=left|{{BEN}}
|{{convert|112,622|km2|0|disp=table}}
|၁၁,၀၀၂,၅၅၇၈
|{{convert|{{#expr: 11002578/112622 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.insae-bj.org/Migration.html?file=files/stats-demographiques/STATISTIQUES%20DEMOGRAPHIQUES.xlsx Official projection]
|-
|45
|{{data Malaysia|popdens}}&lt;!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Malaysia, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --&gt;
|align=left|[http://www.statistics.gov.my Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611041219/http://www.statistics.gov.my/ |date=11 June 2008 }}
|-
|46
|{{data Egypt|popdens}}
|align=left|[http://www.capmas.gov.eg Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230907025744/https://www.capmas.gov.eg/ |date=7 September 2023 }}
|-
|47
|align=left|{{ESP}}
|{{convert|503,783|km2|0|disp=table}}
|၄၆,၅၄၉,၀၄၅
|{{convert|{{#expr: 46549045/505990 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&amp;cid=1254736176951&amp;menu=ultiDatos&amp;idp=1254735572981 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170628123003/http://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=Estadistica_C&amp;cid=1254736176951&amp;menu=ultiDatos&amp;idp=1254735572981 |date=28 June 2017 }}
|-
|48
|align=left|{{IRQ}}
|{{convert|434,128|km2|0|disp=table}}
|၃၈,၂၇၄,၆၁၈
|{{convert|{{#expr: 38274618/434128 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
| align=&quot;left&quot; |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|49
|align=left|{{KHM}}
|{{convert|181,035|km2|0|disp=table}}
|၁၅,၈၄၈,၄၉၅
|{{convert|{{#expr: 15848495/181035 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
| align=&quot;left&quot; |[http://www.stat.go.jp/info/meetings/cambodia/pdf/rp12_ch10.pdf Official annual projection]
|-
|50
|align=left|{{KEN}}
|{{convert|581,834|km2|0|disp=table}}
|၅၀,၉၅၀,၈၇၉
|{{convert|{{#expr: 50950879/581834 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|51
|align=left|{{GRE}}
|{{convert|131,957|km2|0|disp=table}}
|၁၀,၇၆၈,၁၉၃
|{{convert|{{#expr: 10768193/131957 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.statistics.gr/en/statistics/-/publication/SPO18/- Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110002613/http://www.statistics.gr/en/statistics/-/publication/SPO18/- |date=10 January 2021 }}
|-
|52
|align=left|{{ROM}}
|{{convert|238,391|km2|0|disp=table}}
|၁၉,၆၃၈,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 19638000/238391 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၇
| align=&quot;left&quot; |[http://www.insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/poprez_ian2017e.pdf Official annual estimate]
|-
|53
|align=left|{{MYA}}
|{{convert|676,577|km2|0|disp=table}}
|၅၄,၃၆၃,၄၂၆
|{{convert|{{#expr: 54363426/676577 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မတ် ၂၉၊ ၂၀၁၄
|align=left|[http://www.straitstimes.com/news/asia/east-asia/story/myanmar-census-shows-population-9-million-fewer-estimated-20140830 Preliminary 2014 census result]
|-
|54
|align=left|{{HON}}
|{{convert|112,088|km2|0|disp=table}}
|၉,၀၁၂,၂၂၉
|{{convert|{{#expr: 9012229/112492 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.ine.gob.hn/images/Productos%20ine/censo/Censo%202013/Proyecciones/Proyecciones%20Ine%202018.xlsx Official projection]
|-
|55
|align=left|{{SEN}}
|{{convert|196,722|km2|0|disp=table}}
|၁၅,၇၂၆,၀၃၇
|{{convert|{{#expr: 15726037/196722 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.ansd.sn/ Official estimate]
|-
|56
|{{data Morocco|popdens}}
|align=left|[http://www.hcp.ma Official population clock]
|-
|57
|align=left|{{CIV}}
|{{convert|322,921|km2|0|disp=table}}
|၂၄,၂၉၅,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 24295000/322921 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|58
|align=left|{{BFA}}
|{{convert|270,764|km2|0|disp=table}}
|၁၉,၆၃၂,၁၄၇
|{{convert|{{#expr: 19632147/270764 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.insd.bf/n/contenu/autres_publications/Projections_demographiques_sous_nationales_2007-2020.pdf Annual official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221060141/http://www.insd.bf/n/contenu/autres_publications/Projections_demographiques_sous_nationales_2007-2020.pdf |date=21 December 2016 }}
|-
|59
|align=left|{{UZB}}
|{{convert|444,103|km2|0|disp=table}}
|၃၂,၁၂၀,၅၀၀
|{{convert|{{#expr: 32120500/444103 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.stat.uz/en/statinfo/demograficheskie-dannye Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170714180152/http://stat.uz/en/statinfo/demograficheskie-dannye |date=14 July 2017 }}
|-
|60
|align=left|{{TUN}}
|{{convert|163,610|km2|0|disp=table}}
|၁၁,၄၄၆,၃၀၀
|{{convert|{{#expr: 11446300/163610 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.ins.tn/en/themes/population#417 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191128201634/http://www.ins.tn/en/themes/population#417 |date=28 November 2019 }}
|-
|61
|align=left|{{UKR}}&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;
|{{convert|603,000 |km2|0|disp=table}}
|၄၂,၃၀၀,၇၂၃
|{{convert|{{#expr: 42300723/603000 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မေ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp Official monthly estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808023040/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp |date=8 August 2016 }}
|-
|62
| align=&quot;left&quot; |{{MEX}}
|{{convert|1,967,138|km2|0|disp=table}}
|၁၂၄,၂၈၆,၆၂၃
|{{convert|{{#expr: 124286623/1967138 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|မတ် ၃၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www3.inegi.org.mx/sistemas/temas/default.aspx?s=est&amp;c=25433&amp;t=1 Official quarterly estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151210212235/http://www.inegi.org.mx/est/contenidos/proyectos/encuestas/hogares/especiales/ei2015/doc/eic2015_resultados.pdf |date=10 December 2015 }}
|-
|63
|align=left|{{YEM}}
|{{convert|455,000|km2|0|disp=table}}
|၂၈,၂၅၀,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 28250000/455000 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|64
|align=left|{{TJK}}
|{{convert|143,100|km2|0|disp=table}}
|၈,၉၃၁,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 8931000/143100 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.stat.tj/en Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306125630/http://www.stat.tj/en/ |date=6 March 2012 }}
|-
|65
|{{data Ecuador|popdens}}
|align=left|[http://www.ecuadorencifras.gob.ec/proyecciones-poblacionales/ Official projection]
|-
|66
|align=left|{{TAN}}
|{{convert|883,749|km2|0|disp=table}}
|၅၄,၁၉၉,၁၆၃
|{{convert|{{#expr: 54199163/883749 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.nbs.go.tz/ Official annual estimate]
|-
|67
|align=left|{{GUI}}
|{{convert|245,857|km2|0|disp=table}}
|၁၂,၇၁၇,၁၇၆
|{{convert|{{#expr: 12717176/245857 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|68
|align=left|{{CMR}}
|{{convert|466,050|km2|0|disp=table}}
|၂၃,၂၄၈,၀၄၄
|{{convert|{{#expr: 23248044/466050 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.bucrep.cm/index.php/en/ Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224204444/http://www.bucrep.cm/index.php/en/ |date=24 February 2021 }}
|-
|69
|{{data Iran|popdens}}
|align=left|[http://www.amar.org.ir/english/Population-help Official population clock]
|-
|70
|align=left|{{RSA}}
|{{convert|1,220,813|km2|0|disp=table}}
|၅၆,၅၂၁,၉၀၀
|{{convert|{{#expr: 56521900/1220813 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022017.pdf Official estimate]
|-
|71
|align=left|{{AFG}}
|{{convert|645,807|km2|0|disp=table}}
|၂၉,၇၂၄,၃၂၃
|{{convert|{{#expr: 29724323/645807 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://cso.gov.af/en/page/demography-and-socile-statistics/demograph-statistics/3897111 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180706033430/http://www.cso.gov.af/en/page/demography-and-socile-statistics/demograph-statistics/3897111 |date=6 July 2018 }}
|-
|72
|align=left|{{BLR}}
|{{convert|207,600|km2|0|disp=table}}
|၉,၄၈၄,၃၀၀
|{{convert|{{#expr: 9484300/207600 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဧပြီ ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[http://www.belstat.gov.by/en/ Quarterly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191101195839/http://www.belstat.gov.by/en/ |date=1 November 2019 }}
|-
|73
|align=left|{{MDG}}
|{{convert|587,041|km2|0|disp=table}}
|၂၅,၅၇၁,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 25571000/587041 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|74
|{{data Colombia|popdens}}
|align=left|[http://www.dane.gov.co/reloj Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161028083854/http://www.dane.gov.co/reloj/ |date=28 October 2016 }}
|-
|75
|align=left|{{ZIM}}
|{{convert|390,757|km2|0|disp=table}}
|၁၄,၅၄၂,၂၃၅
|{{convert|{{#expr: 14542235/390757 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
| align=&quot;left&quot; |[http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428150301/http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf |date=28 April 2016 }}
|-
|76
|align=left|{{COD}}
|{{convert|2,345,095|km2|0|disp=table}}
|၈၄,၀၀၄,၉၈၉
|{{convert|{{#expr: 84004989/2345095 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၈
|align=left|[https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|77
|align=left|{{VEN}}
|{{convert|916,445|km2|0|disp=table}}
|၃၁,၄၃၁,၁၆၄
|{{convert|{{#expr: 31431164/916445 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.ine.gov.ve/documentos/Demografia/SituacionDinamica/Proyecciones/xls/Nacional.xls Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071317/http://www.ine.gov.ve/documentos/Demografia/SituacionDinamica/Proyecciones/xls/Nacional.xls |date=3 April 2019 }}
|-
|78
|align=left|{{MOZ}}
|{{convert|799,380|km2|0|disp=table}}
|၂၇,၁၂၈,၅၃၀
|{{convert|{{#expr: 27128530/799380 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
| align=&quot;left&quot; |[http://www.ine.gov.mz/estatisticas/estatisticas-demograficas-e-indicadores-sociais/projeccoes-da-populacao/populacao-projectada-por-distritos-maputo-cidade-2007_2040.xls/at_download/file Official estimate]
|-
|79
|{{data United States|Popdens}}
|align=left|[https://www.census.gov/popclock Official population clock]
|-
|80
|align=left|{{PER}}
|{{convert|1,285,216|km2|0|disp=table}}
|၃၁,၈၂၆,၀၁၈
|{{convert|{{#expr: 31826018/1285216 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
| align=&quot;left&quot; |[http://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/Cap03020.xls Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034728/http://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/Cap03020.xls |date=24 September 2015 }}
|-
|81
|{{data Brazil|popdens}}
|align=left|[http://www.ibge.gov.br/apps/populacao/projecao/index.html Official population clock]
|-
|82
|align=left|{{ANG}}
|{{convert|1,246,700|km2|0|disp=table}}
|၂၈,၃၅၉,၆၃၄
|{{convert|{{#expr: 28359634/1246700 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇန်နဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.ine.gov.ao/xportal/xmain?xpid=ine Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604103235/http://www.ine.gov.ao/xportal/xmain?xpid=ine |date=4 June 2016 }}
|-
|83
|align=left|{{CHL}}
|{{convert|756,096|km2|0|disp=table}}
|၁၇,၃၇၃,၈၃၁
|{{convert|{{#expr: 17373831/756096 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဩဂုတ် ၃၁၊ ၂၀၁၇
| align=&quot;left&quot; |[http://www.ine.cl/prensa/detalle-prensa/2017/08/31/segun-cifras-preliminares-del-censo-2017-poblacion-censada-en-chile-llega-a-17373831-personas Preliminary 2017 census result]
|-
|84
|align=left|{{SOM}}
|{{convert|637,657|km2|0|disp=table}}
|၁၄,၇၄၃,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 14743000/637657 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=&quot;left&quot; |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|85
|{{data Sweden|popdens}}
|align=left|[http://www.scb.se/en/ Official population clock]
|-
|86
|align=left|{{ZAM}}
|{{convert|752,612|km2|0|disp=table}}
|၁၆,၄၀၅,၂၂၉
|{{convert|{{#expr: 16405229/752612 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.zamstats.gov.zm/phocadownload/Zambia%20Census%20Projection%202011%20-%202035.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226001102/http://www.zamstats.gov.zm/phocadownload/Zambia%20Census%20Projection%202011%20-%202035.pdf |date=26 February 2021 }}
|-
|87
|align=left|{{SDN}}
|{{convert|1,839,542|km2|0|disp=table}}
|၄၀,၇၈၂,၇၄၂
|{{convert|{{#expr: 40782742/1839542 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
| align=&quot;left&quot; |[http://www.cbs.gov.sd/en/download.php?id=45&amp;file=Pop._Proj._by_satates137.pdf&amp;count=65 Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020065151/http://www.cbs.gov.sd/en/download.php?id=45&amp;file=Pop._Proj._by_satates137.pdf&amp;count=65 |date=20 October 2017 }}
|-
|88
|align=left|{{SSD}}
|{{convert|644,329|km2|0|disp=table}}
|၁၂,၅၇၅,၇၁၄
|{{convert|{{#expr: 12575714/644329 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
| align=&quot;left&quot; |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN Projection]
|-
|89
|align=left |{{ALG}}
|{{convert|2,381,741|km2|0|disp=table}}
|၄၁,၆၉၇,၄၉၈
|{{convert|{{#expr: 41697498/2381741 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
| align=&quot;left&quot; |[http://www.ons.dz/IMG/pdf/DemogAlgerienne_2016.pdf Official annual projection]
|-
|90
|align=left|{{NER}}
|{{convert|1,186,408|km2|0|disp=table}}
|၂၁,၄၇၇,၃၄၈
|{{convert|{{#expr: 21477348/1186408 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
| align=&quot;left&quot; |[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN Projection]
|-
|91
|align=left|{{PNG}}
|{{convert|462,840|km2|0|disp=table}}
|၈,၁၅၁,၃၀၀
|{{convert|{{#expr: 8151300/462840 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၆
|align=&quot;left&quot; |[http://prism.spc.int/regional-data-and-tools/population-statistics Annual official estimate]
|-
|92
|align=left|{{ARG}}
|{{convert|2,780,400|km2|0|disp=table}}
|၄၄,၀၄၄,၈၁၁
|{{convert|{{#expr: 44044811/2780400 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.indec.gob.ar/nivel4_default.asp?id_tema_1=2&amp;id_tema_2=24&amp;id_tema_3=84 Annual official estimate]
|-
|93
|align=left|{{SAU}}
|{{convert|2,149,690|km2|0|disp=table}}
|၃၃,၉၀၅,၃၂၀
|{{convert|{{#expr: 33905320/2149690 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[https://www.stats.gov.sa/en/43 Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803060537/https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/population_by_age_groups_and_gender_en.pdf |date=3 August 2020 }}
|-
|94
|align=left|{{MLI}}
|{{convert|1,248,574|km2|0|disp=table}}
|၁၈,၅၄၂,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 18542000/1248574 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|95
|align=left|{{CHA}}
|{{convert|1,284,000|km2|0|disp=table}}
|၁၄,၉၀၀,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 14900000/1284000 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection]
|-
|96
|align=left|{{BOL}}
|{{convert|1,098,581|km2|0|disp=table}}
|၁၁,၁၄၅,၇၇၀
|{{convert|{{#expr: 11145770/1098581 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဇူလိုင် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[https://web.archive.org/web/20110924073930/http://www.ine.gob.bo/ Official estimate]
|-
|97
|align=left|{{RUS}}&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
|{{convert|17,125,242|km2|0|disp=table}}
|၁၄၆,၈၀၉,၆၄၃
|{{convert|{{#expr: 146809643/17125242 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဩဂုတ် ၁၊ ၂၀၁၇
|align=left|[http://www.gks.ru/bgd/free/b17_00/IssWWW.exe/Stg/dk08/8-0.doc Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171118213735/http://www.gks.ru/bgd/free/b17_00/IssWWW.exe/Stg/dk08/8-0.doc |date=18 November 2017 }}
|-
|98
|align=left|{{KAZ}}
|{{convert|2,724,900|km2|0|disp=table}}
|၁၇,၁၈၆,၀၀၀
|{{convert|{{#expr: 17186000/2724900 round 0}}|/km2|0|disp=table}}
|ဖေဖော်ဝါရီ ၁၊ ၂၀၁၄
|align=left|[https://web.archive.org/web/20130801110415/http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx Monthly official estimate]
|-
|99
|{{data Canada|popdens}}
|align=left|[http://www.statcan.gc.ca/start-debut-eng.html Official estimate]
|-
|100
|{{data Australia|popdens}}
|align=left|[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs%40.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument Official estimate]
|-
!အဆင့်!!နိုင်ငံ (သို့ အမှီအခိုနယ်မြေ)!!ဧရိယာ (စတုရန်းကီလိုမီတာ)!!ဧရိယာ (စတုရန်းမိုင်)!!လူဦးရေ!!သိပ်သည်းမှု&lt;br&gt;(pop./km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)!!သိပ်သည်းမှု&lt;br&gt;(pop./mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)!!ရက်စွဲ!! class=&quot;unsortable&quot; | လူဦးရေရင်းမြစ်
|}

==မှတ်စုများ==
{{Reflist|2}}

[[Category:လူဦးရေသိပ်သည်းမှုအလိုက် နိုင်ငံများစာရင်း]]</text>
      <sha1>r3o6c5j1kw1w122k6osv6nd7x8wb1hh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Christ the Redeemer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98376</id>
    <revision>
      <id>1026916</id>
      <parentid>435072</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T19:06:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2827" sha1="gzbuox06l3n4lmip0paosswz9m6nlbp" xml:space="preserve">{{Retaining title}}
{{Infobox monument
|monument_name = ''Christ the Redeemer''
|image         = Cristo Redentor - Rio de Janeiro, Brasil.jpg
|caption       = 
|location      = Corcovado mountain, &lt;br&gt; Rio de Janeiro, Brazil
|designer      = Designed by sculptor Paul Landowski and built by engineer Heitor da Silva Costa in collaboration with Albert Caquot. Sculptor Gheorghe Leonida created the face
|material      = Soapstone
|length        =
|width         =
|height        = {{Convert|30|m|feet}} and {{Convert|38|m|ft}} tall with its pedestal
|begin         =
|complete      = Dedicated October 12, 1931
|open          = 
|dedicated_to  =
|map_image     = 
|map_caption   = 
|map_width     = 
|coordinates   = {{coord|22|57|7|S|43|12|38|W|type:landmark_region:BR-RJ|display=inline,title}}
|lat           = 
|long          = 
|extra         = Consecrated October 12, 2006&lt;br /&gt;New Seven Wonders of the World July 7, 2007&lt;br /&gt;{{designation list|embed = yes| designation1 = Brazil| designation1_date = 2001|designation1_number =1478}}
}}

'''Christ the Redeemer''' သည် [[ဘရာဇီးနိုင်ငံ]]၊ ရီယိုဒီဂျနေယိုးမြို့ရှိ ခရစ်တော်၏ ရုပ်တုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ပြင်သစ်လူမျိုး ပန်းပုပညာရှင် Paul Landowski နှင့် ဘရာဇီးလူမျိုး အင်ဂျင်နီယာ Albert Caquot တို့က ဖန်တီးတည်ဆောက်ခဲ့သည်။ တည်ဆောက်မှုသည် ၁၉၂၂ မှ ၁၉၃၁ အထိ ဖြစ်သည်။ ရုပ်တုသည် အောက်ခြေခုံမပါဘဲ ၃၀ မီတာ (၉၈ ပေ) မြင့်သည်။ အောက်ခြေခုံသည် ၈ မီတာ (၂၆ ပေ) မြင့်သည်။ ဆန့်ထားသည့် လက်ချောင်းများသည် ၂၈ မီတာ (၉၂ ပေ) အကျယ် ရှိသည်။&lt;ref name=brit&gt;{{cite web| last1=Murray| first1=Lorraine| title=Christ the Redeemer (last updated 13 January 2014)| url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1435544/Christ-the-Redeemer| work=Encyclopædia Britannica| accessdate=July 11, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;giumbelli2014&quot;&gt;{{cite book| title=Símbolos Religiosos em Controvérsia| url=https://archive.org/details/smbolosreligioso0000gium| last=Giumbelli| first=Emerson| year=2014| location=São Paulo| page=[https://archive.org/details/smbolosreligioso0000gium/page/244 244]| isbn=978-85-7816-137-8| language=pt|nopp=y}}&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[Category:ဘရာဇီးနိုင်ငံရှိ လည်ပတ်စရာနေရာများ]]

{{Stub}}</text>
      <sha1>gzbuox06l3n4lmip0paosswz9m6nlbp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘတ်တိုဂဘူတာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100216</id>
    <revision>
      <id>1026938</id>
      <parentid>867517</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T21:02:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>U Htet Ar Kar</username>
        <id>141874</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>1026938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="545" sha1="sv0hv1chxi4bt2pyylcuy03h28f0igk" xml:space="preserve">''' ဘတ်တိုဂဘူတာ ''' (別当賀駅'' ဘတ်တိုဂ - အဲခိ '') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ဟော့ကိုင်းဒိုးခရိုင်]]၊ နဲမုရိုမြို့တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။
[[File:Bettoga station01.JPG|Bettoga station01|frameless]]

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]]</text>
      <sha1>sv0hv1chxi4bt2pyylcuy03h28f0igk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104420</id>
    <revision>
      <id>1026810</id>
      <parentid>1026793</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T13:25:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19816-95</username>
        <id>141198</id>
      </contributor>
      <comment>/* တိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့ (၂၀၂၆-လက်ရှိ) */</comment>
      <origin>1026810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39453" sha1="9fg0lmm44rxc3qdl2isot54mm4x0wtl" xml:space="preserve">{{Infobox government agency
| name = တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့
| type = [[ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့များ|တိုင်း​ဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့]]
| seal = File:Seal of TNI Region Government.png
|seal_caption=အစိုးရအဖွဲ့၏ အမှတ်တံဆိပ်
| logo =File:Seal of TNI Region Government Office.gif
| logo_caption =အစိုးရအဖွဲ့ရုံး၏ အမှတ်တံဆိပ် 
| image =Dawei 03.jpg
| image_caption =တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့ရုံး
| formed = {{Start date|2011|3|30|df=yes}}
| jurisdiction = {{flag|Tanintharyi Region}}တိုင်းဒေသကြီး
| headquarters = [[ထားဝယ်မြို့]] ၊[[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]
| employees = 
| budget = 
| chief1_name = [[ဇော်နိုင်ဦး|ဦးဇော်နိုင်ဦး]]
| chief1_position = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်|တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ်]]
| parent_department = [[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့]]
| website = {{URL|http://www.tniregion.gov.mm}} 
|}}
'''တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့''' သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]၏ အုပ်ချုပ်ရေး အဖွဲ့အစည်း ဖြစ်သည်။ 

လက်ရှိ တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ်မှာ ဦးဇော်နိုင်ဦးဖြစ်သည်။

== ခေါင်းဆောင်မှု ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
|+
|-
! colspan=&quot;1&quot; width=&quot;1%&quot; |{{Abbr|No.|Number}}
! width=&quot;20%&quot; | အမည်
! width=&quot;100px&quot; | ပုံ
! width=&quot;20%&quot; | စတင်ရက်
! width=&quot;20%&quot; | ပြီးဆုံးရက်
! width=&quot;20%&quot; | ရက်ပေါင်း
! width=&quot;20%&quot; | နိုင်ငံရေးပါတီ
! width=&quot;20%&quot; | သမ္မတ
! width=&quot;20%&quot; | မှတ်ချက်
|-
|- style=&quot;background:#EEEEEE&quot;
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;background:#006B31; color:white&quot; | '''၁'''
| align=&quot;center&quot; | '''ဦးခင်ဇော်'''
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; | ၃၀ မတ် ၂၀၁၁
| align=&quot;center&quot; | ၆ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၂
| align=&quot;center&quot; | {{age in years and days|2011|3|30|2012|1|6}}
| align=&quot;center&quot; | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]]
|[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]]
|တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ်
|-
|- style=&quot;background:#EEEEEE&quot;
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;background:#006B31; color:white&quot; | '''၂'''
| align=&quot;center&quot; | '''[[မြတ်ကို|ဦးမြတ်ကို]]'''
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; | ၂၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၂
| align=&quot;center&quot; | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆
| align=&quot;center&quot; | {{age in years and days|2012|1|27|2016|3|30}}
| align=&quot;center&quot; | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]]
|[[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]]
|တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ်
|-
|- style=&quot;background:#EEEEEE&quot;
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white&quot; | '''၃'''
| align=&quot;center&quot; | '''​[[လဲ့လဲ့မော်|ဒေါက်တာ လဲ့လဲ့မော်]]'''
| align=&quot;center&quot; | [[File:Lei Lei Maw (cropped).jpg|100px]]
| align=&quot;center&quot; | ၃၀ မတ် ၂၀၁၆
| align=&quot;center&quot; | ၁၁ မတ် ၂၀၁၉
| align=&quot;center&quot; | {{age in years and days|2016|3|30|2019|3|11}}
| align=&quot;center&quot; | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]]
|
*[[ထင်ကျော်၊ ဦး|ဦးထင်ကျော်]]
*[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်​ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}}
*[[ဦးဝင်းမြင့်]]
|တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ်
|-
|- style=&quot;background:#EEEEEE&quot;
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;background:{{အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်/meta/color}}; color:white&quot; | '''၄'''
| align=&quot;center&quot; | '''ဦးမြင့်မောင်'''
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; | ၂၂ မတ် ၂၀၁၉
| align=&quot;center&quot; | ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
| align=&quot;center&quot; | {{age in years and days|2019|3|22|2021|2|1}}
| align=&quot;center&quot; | [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]]
|ဦးဝင်းမြင့်
|တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ်
|-
|- style=&quot;background:#EEEEEE&quot;
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;background:#FFFFFF; color:black&quot; | '''၅'''
| align=&quot;center&quot; | '''ဦးတင်အောင်'''
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; | ၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
| align=&quot;center&quot; | ၁ သြဂုတ် ၂၀၂၆
| align=&quot;center&quot; | {{age in years and days|2021|2|2|2021|8|1}}
| align=&quot;center&quot; | –
|[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}}
|တိုင်းဒေသကြီး​စီမံအုပ်ချုပ်ရေး​ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ
|-
|- style=&quot;background:#EEEEEE&quot;
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;background:#006B31; color:white&quot; | '''၆'''
| align=&quot;center&quot; | '''[[မြတ်ကို|ဦးမြတ်​ကို]]'''
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; | ၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁
| align=&quot;center&quot; | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
| align=&quot;center&quot; | {{age in years and days|2021|8|1|2026|4|10}}
| align=&quot;center&quot; | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]]
|
*[[မြင့်ဆွေ (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးမြင့်ဆွေ]] {{small|(ယာယီ)}}
*ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် {{small|(ယာယီ)}}
|တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ်
|-
|- style=&quot;background:#EEEEEE&quot;
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;background:#006B31; color:white&quot; | '''၇'''
| align=&quot;center&quot; | '''[[ဇော်နိုင်ဦး|ဦးဇော်နိုင်ဦး]]'''
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; | ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
| align=&quot;center&quot; | လက်ရှိ
| align=&quot;center&quot; | {{age in years and days|2026|4|10}}
| align=&quot;center&quot; | [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]]
|[[မင်းအောင်လှိုင်|ဦးမင်းအောင်လှိုင်]]
|တိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ်
|}

==တိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့ (၂၀၁၁-၂၀၁၆)==

၂၀၁၁ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၃၀ ရက်နေ့၌ စတင် ဖွဲ့စည်းသော အစိုးရဖြစ်ပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁ ရက်နေ့တွင် ပြင်ဆင် ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |'''စဉ်'''
! rowspan=&quot;2&quot; |'''အမည်'''
! colspan=&quot;3&quot; | တာဝန်ထမ်း​ဆောင်ခြင်း
! rowspan=&quot;2&quot; |'''ဝန်ကြီးဌာန'''
|-
!စတင်ရက်
!ပြီးဆုံးရက်
!​ရက်​ပေါင်း
|-
|(၁)
|ဦးခင်ဇော်
|၃၀ မတ် ၂၀၁၁
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁
|{{age in years and days|2011|3|30|2011|7|1}}
|ဝန်ကြီးချုပ်
|-
|(၂)
|ဗိုလ်မှူးကြီး​ ဇော်လွင်
|၃၀ မတ် ၂၀၁၁
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁
|{{age in years and days|2011|3|30|2011|7|1}}
|လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန
|-
|(၃)
|[[မြတ်ကို|ဦးမြတ်ကို]]
|၃၀ မတ် ၂၀၁၁
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁
|{{age in years and days|2011|3|30|2011|7|1}}
|စီးပွားရေးဝန်ကြီးဌာန
|-
|(၄)
|ဒေါက်တာ ဝင်းအောင်
|၃၀ မတ် ၂၀၁၁
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁
|{{age in years and days|2011|3|30|2011|7|1}}
|လယ်ယာ၊သစ်တောဝန်ကြီးဌာန
|-
|(၅)
|ဒေါက်တာ ဝင်းအောင်
|၃၀ မတ် ၂၀၁၁
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁
|{{age in years and days|2011|3|30|2011|7|1}}
|သားငါး၊စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန
|-
|(၆)
|ဦးသန်းအောင်
|၃၀ မတ် ၂၀၁၁
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁
|{{age in years and days|2011|3|30|2011|7|1}}
|စက်မှု၊သတ္တုဝန်ကြီးဌာန
|-
|(၇)
|ဒေါက်တာ ကျော်ဆန်း
|၃၀ မတ် ၂၀၁၁
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁
|{{age in years and days|2011|3|30|2011|7|1}}
|ဆောက်လုပ်ရေးနှင့်ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန
|-
|(၈)
|ဦးဝင်းဆွေ
|၃၀ မတ် ၂၀၁၁
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁
|{{age in years and days|2011|3|30|2011|7|1}}
|ပညာရေးနှင့်ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာန
|-
|(၉)
|ဦး​သိန်းလွင်
|၃၀ မတ် ၂၀၁၁
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁
|{{age in years and days|2011|3|30|2011|7|1}}
|လူမှု/ပြန်ကြားဝန်ကြီးဌာန
|-
|(၁၀)
|​ဦးအောင်ကျော်ကျော်ဦး
|၃၀ မတ် ၂၀၁၁
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁
|{{age in years and days|2011|3|30|2011|7|1}}
|ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန
|-
|(၁၁)
|​ဦးစောဟာဗီ
|၃၀ မတ် ၂၀၁၁
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁
|{{age in years and days|2011|3|30|2011|7|1}}
|ကရင်တိုင်းရင်းသားရေးရာဝန်ကြီးဌာန
|-
|(၁၂)
|​ဦးစိုးမြင့်
|၃၀ မတ် ၂၀၁၁
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁
|{{age in years and days|2011|3|30|2011|7|1}}
|ဥပဒေချုပ်
|}

၂၀၁၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၁ ရက်နေ့တွင် တိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့ကို တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ဝန်ကြီးများနှင့် ဝန်ကြီးဌာနအသစ်များဖြင့် ပြင်ဆင် ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |'''စဉ်'''
! rowspan=&quot;2&quot; |'''အမည်'''
! colspan=&quot;3&quot; | တာဝန်ထမ်း​ဆောင်ခြင်း
! rowspan=&quot;2&quot; |'''ဝန်ကြီးဌာန'''
|-
!စတင်ရက်
!ပြီးဆုံးရက်
!​ရက်​ပေါင်း
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|(၁)
|ဦးခင်ဇော်
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁
|၆ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၂
|{{age in years and days|2011|7|1|2012|1|6}}
|rowspan=&quot;2&quot;|ဝန်ကြီးချုပ်
|-
|[[မြတ်ကို|ဦးမြတ်ကို]]
|၂၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၂
|၃၀ မတ် ၂၀၁၆
|{{age in years and days|2012|1|27|2016|3|30}}
|-
|(၂)
|ဗိုလ်မှူးကြီး​ ဇော်လွင်
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁
|၃၀ မတ် ၂၀၁၆
|{{age in years and days|2011|7|1|2016|3|30}}
|လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|(၃)
|[[မြတ်ကို|ဦးမြတ်ကို]]
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁
|၂၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၂
|{{age in years and days|2011|7|1|2012|1|27}}
|rowspan=&quot;2&quot;|ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီးဌာန (ယခင် ဘဏ္ဍာရေးနှင့်အခွန်ဝန်ကြီးဌာန)
|-
|ဦးသန်းအောင်
|၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၂
|၃၀ မတ် ၂၀၁၆
|{{age in years and days|2012|12|1|2016|3|30}}
|-
|(၄)
|ဒေါက်တာ ဝင်းအောင်
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁
|၃၀ မတ် ၂၀၁၆
|{{age in years and days|2011|7|1|2016|3|30}}
|စိုက်ပျိုးရေးနှင့်မွေးမြူရေးဝန်ကြီးဌာန
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|(၅)
|ဦး​သိန်းလွင်
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁
|၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၂
|{{age in years and days|2011|7|1|2012|12|1}}
|rowspan=&quot;2&quot;|သစ်တောနှင့်သတ္တုဝန်ကြီးဌာန
|-
|ဦးတင်စိုး
|၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၂
|၃၀ မတ် ၂၀၁၆
|{{age in years and days|2012|12|1|2016|3|30}}
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|(၆)
|ဦးသန်းအောင်
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁
|၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၂
|{{age in years and days|2011|7|1|2012|12|1}}
|rowspan=&quot;2&quot;|စီမံကိန်းနှင့်စီးပွားရေးဝန်ကြီးဌာန
|-
|ဦးသိန်းလွင်
|၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၂
|၃၀ မတ် ၂၀၁၆
|{{age in years and days|2012|12|1|2016|3|30}}
|-
|(၇)
|ဒေါက်တာ ကျော်ဆန်း
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁
|၃၀ မတ် ၂၀၁၆
|{{age in years and days|2011|7|1|2016|3|30}}
|လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|(၈)
|ဒေါက်တာ ဝင်းအောင်
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁
|၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၂
|{{age in years and days|2011|7|1|2012|12|1}}
|rowspan=&quot;2&quot;|လျှပ်စစ်နှင့်စက်မှုလက်မှုဝန်ကြီးဌာန
|-
|ဦးဝင်းဆွေ
|၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၂
|၃၀ မတ် ၂၀၁၆
|{{age in years and days|2012|12|1|2016|3|30}}
|-
|(၉)
|​ဦးအောင်ကျော်ကျော်ဦး
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁
|၃၀ မတ် ၂၀၁၆
|{{age in years and days|2011|7|1|2016|3|30}}
|စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီးဌာန
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|(၁၀)
|ဦးဝင်းဆွေ
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁
|၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၂
|{{age in years and days|2011|7|1|2012|12|1}}
|rowspan=&quot;2&quot;|လူမှုရေးဝန်ကြီးဌာန
|-
|ဒေါက်တာ ဝင်းအောင်
|၁ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၂
|၃၀ မတ် ၂၀၁၆
|{{age in years and days|2012|12|1|2016|3|30}}
|-
|(၁၁)
|​ဦးစောဟာဗီ
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁
|၃၀ မတ် ၂၀၁၆
|{{age in years and days|2011|7|1|2016|3|30}}
|ကရင်တိုင်းရင်းသားရေးရာဝန်ကြီးဌာန
|-
|(၁၂)
|​ဦးစိုးမြင့်
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၁
|၃၀ မတ် ၂၀၁၆
|{{age in years and days|2011|7|1|2016|3|30}}
|ဥပဒေချုပ်
|}

==တိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့ (၂၀၁၆-၂၀၂၁)==

၂၀၁၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၅ ရက်နေ့တွင် စတင် ဖွဲ့စည်းသည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၃၀ ရက်နေ့၌ ဝန်ကြီးဌာနအသစ် တစ်ခု တိုးချဲ့ ဖွဲ့စည်းသည်။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |'''စဉ်'''
! rowspan=&quot;2&quot; |'''အမည်'''
! colspan=&quot;3&quot; | တာဝန်ထမ်း​ဆောင်ခြင်း
! rowspan=&quot;2&quot; |'''ဝန်ကြီးဌာန'''
|-
!စတင်ရက်
!ပြီးဆုံးရက်
!​ရက်​ပေါင်း
|-
|rowspan=2|(၁)
|[[လဲ့လဲ့မော်|ဒေါက်တာ​လဲ့လဲ့​မော်]]
|၃၀ မတ် ၂၀၁၆
|၁၁ မတ် ၂၀၁၉
|{{age in years and days|2016|3|30|2019|3|11}}         
|rowspan=2|ဝန်ကြီးချုပ် 
|-
|ဦးမြင့်​မောင်
|၂၂ မတ် ၂၀၁၉&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.president-office.gov.mm/?q=briefing-room/orders/2019/03/25/id-15189|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး အမိန့်အမှတ်၊ ၁၁/၂၀၁၉|last=|first=|author2=|date=|publisher=နိုင်ငံ​တော်သမ္မတရုံး|accessdate=|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201082315/https://www.president-office.gov.mm/?q=briefing-room%2Forders%2F2019%2F03%2F25%2Fid-15189}}&lt;/ref&gt;
|၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁  
|{{age in years and days|2019|3|22|2021|2|1}}                
|-
|rowspan=&quot;2&quot; |(၂)
|ဗိုလ်မှူးကြီး​ ဇော်လွင်
|၅ ဧပြီ ၂၀၁၆
|၁၇ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ​၂၀၁၇
| {{age in years and days|2016|4|5|2017|2|17}}
|rowspan=&quot;2&quot;|လုံခြုံရေးနှင့် နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန
|-
|[[ကျော်ဇေယျ|ဗိုလ်မှူးကြီး ​ကျော်​​ဇေယျ]]
|၁၇ ​​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၁၇
|၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
|{{age in years and days|2017|2|17|2021|2|1}}
|-
|rowspan=2|(၃)
|ဦးဖြိုးဝင်းထွန်း
|၅ ဧပြီ ၂၀၁၆
|၁၉ မတ် ၂၀၁၉
|{{age in years and days|2016|4|5|2019|3|19}}
|rowspan=2|စီမံကိန်းနှင့်ဘဏ္ဍာ​ရေးဝန်ကြီးဌာန
|-
|​ဒေါ်ရီရီချို
|၂၆ မတ် ၂၀၁၉
|၁ ​​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
|{{age in years and days|2019|3|26|2021|2|1}}
|-
|(၄)
|ဦးဟိုပင်
|၅ ဧပြီ ၂၀၁၆
|၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
|{{age in years and days|2016|4|5|2021|2|1}}
|လူမှု​ရေးနှင့်စည်ပင်သာယာ​ရေးဝန်ကြီးဌာန
|-
|rowspan=2|(၅)
|ဦးမြင့်​မောင်
|၅ ဧပြီ ၂၀၁၆
|၁၁ မတ် ၂၀၁၉
|{{age in years and days|2016|4|5|2019|3|22}}
|rowspan=2|သယံဇာတနှင့်ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီးဌာန
|-
|ဦးလှ​​ထွေး
|၂၆ မတ် ၂၀၁၉
|၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
|{{age in years and days|2019|3|26|2021|2|1}}
|-
|rowspan=2|(၆)
|ဦးကြည်လှိုင်
|၅ ဧပြီ ၂၀၁၆
|၁၉ မတ် ၂၀၁၉
|{{age in years and days|2016|4|5|2019|3|19}}
|rowspan=2|လျှပ်စစ်နှင့်စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာန
|-
|ဦး​အောင်သူရ
|၂၆ မတ် ၂၀၁၉
|၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
|{{age in years and days|2019|3|26|2021|2|1}}
|-
|(၇)
|ဦးမြင့်စန်း
|၅ ဧပြီ ၂၀၁၆
|၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
|{{age in years and days|2016|4|5|2021|2|1}}
|စိုက်ပျိုး​ရေး၊မွေးမြူ​ရေးနှင့်ဆည်​မြောင်းဝန်ကြီးဌာန
|-
|(၈)
|ဦးကျော်မင်း (ခ) ဦးဖိုးမင်း
|၁ ဇူလိုင် ၂၀၁၉
|၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
|{{age in years and days|2019|7|1|2021|2|1}}
|လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့်လူ့စွမ်းအားအရင်းအမြစ်ဝန်ကြီးဌာန
|-
|(၉)
|ဦး​စောလုကာ
|၃၀ မတ် ၂၀၁၆
|၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
|{{age in years and days|2016|3|30|2021|2|1}}
|ကရင်တိုင်းရင်းသားလူမျိုး​ရေးရာဝန်ကြီးဌာန
|-
|(၁၀)
|ဦး​စိုးမြင့်
|၁၁ ​မေ ၂၀၁၆
|၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
|{{age in years and days|2016|5|11|2021|2|1}}
|တိုင်း​ဒေသကြီးဥပဒေချုပ်
|}&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.president-office.gov.mm/?q=cabinet/region-and-state-government/id-10187|title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|last=|first=|author2=|date=|publisher=နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး|accessdate=|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201062410/https://www.president-office.gov.mm/?q=cabinet%2Fregion-and-state-government%2Fid-10187}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.president-office.gov.mm/?q=briefing-room/orders/2016/04/05/id-10104
|title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း
|last=
|first=
|author2=
|date=
|publisher=နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး
|accessdate=
|archivedate=1 February 2021
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201082212/https://www.president-office.gov.mm/?q=briefing-room%2Forders%2F2016%2F04%2F05%2Fid-10104
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.president-office.gov.mm/?q=briefing-room/orders/2016/05/12/id-10287|title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးဥပဒေချုပ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း (အမိန့်အမှတ်၊ ၃၀/၂၀၁၆)|last=|first=|author2=|date=|publisher=နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး|accessdate=|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201121044/https://www.president-office.gov.mm/?q=briefing-room%2Forders%2F2016%2F05%2F12%2Fid-10287}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.president-office.gov.mm/?q=briefing-room/orders/2017/02/20/id-11779|title=လုံခြုံရေးနှင့် နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီး ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|last=|first=|author2=|date=|publisher=နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး|accessdate=|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201120959/https://www.president-office.gov.mm/?q=briefing-room%2Forders%2F2017%2F02%2F20%2Fid-11779}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.president-office.gov.mm/en/?q=briefing-room/orders/2016/03/31/id-6176|title=နိုင်ငံတော်သမ္မတထံမှ ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်သို့ ပေးပို့သော တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|last=|first=|author2=|date=|publisher=နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး|accessdate=|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201151805/https://www.president-office.gov.mm/en/?q=briefing-room%2Forders%2F2016%2F03%2F31%2Fid-6176}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.president-office.gov.mm/en/?q=briefing-room/orders/2016/03/31/id-6170|title=ပြည်နယ်နှင့်တိုင်း​​ဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်များ ခန့်အပ်ခြင်း|last=|first=|author2=|date=|publisher=နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး|accessdate=|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201151815/https://www.president-office.gov.mm/en/?q=briefing-room%2Forders%2F2016%2F03%2F31%2Fid-6170}}&lt;/ref&gt;

==တိုင်းဒေသကြီးစီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ (၂၀၂၁)==

နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီသည် အမိန့်အမှတ် ၁၆/၂၀၂၁ ဖြင့် တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ် စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီများကို ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |'''စဉ်'''
! rowspan=&quot;2&quot; |'''အမည်'''
! colspan=&quot;3&quot; | တာဝန်ထမ်း​ဆောင်ခြင်း
! rowspan=&quot;2&quot; |'''ရာထူးတာဝန်'''
|-
!စတင်ရက်
!ပြီးဆုံးရက်
!​ရက်​ပေါင်း
|-
|(၁)
|ဦးတင်အောင်
|၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
|၁ သြဂုတ် ၂၀၂၁
|{{age in years and days|2021|2|2|2021|8|1}}
|စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ
|-
|(၂)
|ဗိုလ်မှူးကြီး ကျော်ဇေယျ
|၁၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
|၁ သြဂုတ် ၂၀၂၁
|{{age in years and days|2021|2|12|2021|8|1}}
|ကောင်စီဝင်
|-
|(၃)
|ဦး​မောင်ကြီး
|၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
|၁ သြဂုတ် ၂၀၂၁
|{{age in years and days|2021|2|11|2021|8|1}}
|ကောင်စီဝင်
|-
|(၄)
|ဦးခင်​မောင်မြင့်
|၁၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
|၁ သြဂုတ် ၂၀၂၁
|{{age in years and days|2021|2|11|2021|8|1}}
|ကောင်စီဝင်
|-
|(၅)
|ဦးယဉ်ထွေး
|၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
|၁ သြဂုတ် ၂၀၂၁
|{{age in years and days|2021|2|3|2021|8|1}}
|ကောင်စီဝင် တိုင်းဒေသကြီး လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့်ပြည်သူ့အင်အားဦးစီးဌာန ဦးစီးမှူး
|-
|(၆)
|ရဲမှူးကြီး ခင်ကျော်
|၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
|၁ သြဂုတ် ၂၀၂၁
|{{age in years and days|2021|2|3|2021|8|1}}
|ကောင်စီဝင် တိုင်းဒေသကြီး ရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
|-
|(၇)
|ဦးအုန်းသန်း &lt;ref&gt;https://cincds.gov.mm/node/10988?d=1&lt;/ref&gt;
|၄ မတ် ၂၀၂၁
|၁ သြဂုတ် ၂၀၂၁
|{{age in years and days|2021|3|4|2021|8|1}}
|ကောင်စီဝင် ဥပဒေချုပ်
|-
|(၈)
|ဦးခင်မောင်ချို
|၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
|၁ သြဂုတ် ၂၀၂၁
|{{age in years and days|2021|2|3|2021|8|1}}
|ကောင်စီအတွင်းရေးမှူး တိုင်းဒေသကြီး အုပ်ချုပ်ရေးမှူး
|}

==တိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့ (၂၀၂၁-၂၀၂၆)==

နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အမိန့်အမှတ် ၁၅၃/၂၀၂၁ ဖြင့် တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ် စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီများကို တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့များအဖြစ် ပြင်ဆင် ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |'''စဉ်'''
! rowspan=&quot;2&quot; |'''အမည်'''
! colspan=&quot;3&quot; | တာဝန်ထမ်းဆောင်ခြင်း
! rowspan=&quot;2&quot; |'''ဝန်ကြီးဌာန'''
|-
!စတင်ရက်
!ပြီးဆုံးရက်
!ရက်ပေါင်း
|-
|(၁)
|[[မြတ်ကို|ဦးမြတ်ကို]]
|၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁
|၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
|{{age in years and days|2021|8|1|2026|4|10}}
|ဝန်ကြီးချုပ်
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|(၂)
|ဗိုလ်မှူးကြီး သက်စိုး
|၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁
|၆ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၁
|{{age in years and days|2021|8|1|2021|11|6}}
|rowspan=&quot;4&quot;|လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန
|-
|ဗိုလ်မှူးကြီး သိန်းလင်း
|၆ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၁
|၁၅ သြဂုတ် ၂၀၂၃
|{{age in years and days|2021|11|6|2023|8|15}}
|-
|ဗိုလ်မှူးကြီး မင်းမင်းလတ်
|၁၅ သြဂုတ် ၂၀၂၃
|၂၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၅
|{{age in years and days|2023|8|15|2025|10|29}}
|-
|ဗိုလ်မှူးကြီး သိန်းဇော်မြင့်
|၂၉ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၅
|၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
|{{age in years and days|2025|10|29|2026|4|10}}
|-
|(၃)
|ဦး​မောင်ကြီး
|၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁
|၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
|{{age in years and days|2021|8|1|2026|4|10}}
|စီးပွားရေးရာဝန်ကြီးဌာန
|-
|(၄)
|ဦးခင်​မောင်မြင့်
|၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁
|၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
|{{age in years and days|2021|8|1|2026|4|10}}
|သယံဇာတရေးရာဝန်ကြီးဌာန
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|(၅)
|ဦးယဉ်ထွေး
|၁ သြဂုတ် ၂၀၂၁
|၁ ဧပြီ ၂၀၂၃
|{{age in years and days|2021|8|1|2023|4|1}}
|rowspan=&quot;3&quot;|လူမှုရေးရာဝန်ကြီးဌာန
|-
|ဦးသန့်ဇင်
|၁ ဧပြီ ၂၀၂၃
|၁၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄
|{{age in years and days|2023|4|1|2024|2|10}}
|-
|ဦးသက်နိုင်
|၁၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄
|၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
|{{age in years and days|2024|2|10|2026|4|10}}
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|(၆)
|ရဲမှူးကြီး ခင်ကျော်
|၁ သြဂုတ် ၂၀၂၁
|၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃
|{{age in years and days|2021|8|1|2023|11|1}}
|rowspan=&quot;3&quot;|လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန
|-
|ရဲမှူးကြီး မြင့်ထွေး
|၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၃
|၁၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄
|{{age in years and days|2023|11|1|2024|2|10}}
|-
|ဦးအောင်ဇော်လှိုင်
|၁၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄
|၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
|{{age in years and days|2024|2|10|2026|4|10}}
|-
|(၇)
|ဦး​စောမာတင်လူသာ
|၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁
|၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
|{{age in years and days|2021|8|1|2026|4|10}}
|တိုင်းရင်းသားရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန
|-
|(၈)
|ဦးအုန်းသန်း &lt;ref&gt;https://cincds.gov.mm/node/10988?d=1&lt;/ref&gt;
|၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁
|၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
|{{age in years and days|2021|8|1|2026|4|10}}
|ဥပဒေချုပ်
|}

==တိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့ (၂၀၂၆-လက်ရှိ)==
၂၀၂၆ ဧပြီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် အသစ်တက်လာသော [[ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့]]က နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး အမိန့်အမှတ် ၁၁/၂၀၂၆ ဖြင့် တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း၊ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81604 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;အမိန့်အမှတ် ၂၂/၂၀၂၆ ဖြင့် တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်ဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း၊ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်ဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81626 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;အမိန့်အမှတ် ၂၃/၂၀၂၆ ဖြင့် တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်ဥပဒေချုပ်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း၊ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်ဥပဒေချုပ်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81627 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;အမိန့်အမှတ် ၂၄/၂၀၂၆ ဖြင့် တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်စာရင်းစစ်ချုပ်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း၊&lt;ref&gt;{{Cite web |title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်စာရင်းစစ်ချုပ်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81629 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt; အမိန့်အမှတ် ၂၆/၂၀၂၆ ဖြင့် တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်တိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်တိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81633 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |'''စဉ်'''
! rowspan=&quot;2&quot; |'''အမည်'''
! colspan=&quot;3&quot; |တာဝန်ထမ်းဆောင်ခြင်း
! rowspan=&quot;2&quot; |'''ဝန်ကြီးဌာန'''
|-
!စတင်ရက်
!ပြီးဆုံးရက်
!ရက်ပေါင်း
|-
|(၁)
|[[ဇော်နိုင်ဦး|ဦးဇော်နိုင်ဦး]]
| rowspan=&quot;11&quot; |၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
| rowspan=&quot;11&quot; |''ယနေ့အထိ''
| rowspan=&quot;11&quot; |{{Age in years and days|2026|4|10}}
|ဝန်ကြီးချုပ်
|-
|(၂)
|ဗိုလ်မှူးကြီး သိန်းဇော်မြင့်
|လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန
|-
|(၃)
|ဦးမောင်ကြီး
|စီမံကိန်း၊စီးပွားရေးနှင့်ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီးဌာန
|-
|(၄)
|ဦးသက်နိုင်
|လူမှုရေးဝန်ကြီးဌာန
|-
|(၅)
|ဒေါက်တာ ဝင်းအောင်
|လျှပ်စစ်၊စွမ်းအင်၊စက်မှုနှင့်လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန
|-
|(၆)
|ဦးအောင်ကျော်ကျော်ဦး
|စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန
|-
|(၇)
|ဦးသိန်းလွင်
|သယံဇာတနှင့်သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝန်ကြီးဌာန
|-
|(၈)
|ဦးမင်းမင်းလတ်
|စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီးဌာန
|-
|(၉)
|စောမာတင်လူသာ
|ကရင်တိုင်းရင်းသားလူမျိုးရေးရာဝန်ကြီးဌာန
|-
|(၁၀)
|ဦးထိန်လင်းကျော်
|ဥပဒေချုပ်
|}

==ကိုးကား==
{{reflist}}{{State and Region Governments of Myanmar}}{{မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး ဝန်ကြီးချုပ်များ}}
[[Category:တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး]]
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ အစိုးရအဖွဲ့အစည်းများ]]
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့များ]]</text>
      <sha1>9fg0lmm44rxc3qdl2isot54mm4x0wtl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျူးဂျောဘူတာ (ကျိုတိုမြေအောက်ရထားလိုင်း)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105615</id>
    <revision>
      <id>1026956</id>
      <parentid>838241</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:26:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ဂျူးဂျောဘူတာ (ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားလိုင်း)]] စာမျက်နှာကို [[ဂျူးဂျောဘူတာ (ကျိုတိုမြေအောက်ရထားလိုင်း)]] သို့ ခင်မောင်မောင်လွင်က ရွှေ့ခဲ့သည်</comment>
      <origin>838241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2694" sha1="fj0tww8is59g9j3b9ey763n9rxyx9eg" xml:space="preserve">{{Infobox station
| name        = {{KTSN|K|13|size=50}}&lt;br/&gt;ဂျူးဂျောဘူတာ
| native_name = 十条駅
| native_name_lang = ja
| type        = 
| image       = Kyoto subway Jujo station entrance 2 20110822.jpg
| alt         = 
| caption     = 
| other_name  = 
| address     = [[Minami-ku, Kyoto|Minami]], [[Kyoto, Kyoto|Kyoto]], [[Kyoto Prefecture|Kyoto]]
| country     = Japan
| coordinates = 
| operator    = {{ric|Kyoto Municipal Subway|name=y}}
| line        = {{ric|Kyoto Municipal Subway|k|name=y}}
| platforms   = 1 [[island platform]]
| tracks      = 2
| connections = 
| structure   = 
| code        = K13
| opened      = {{Start date and age|1988|06|11|df=y}}
| closed      = 
| former      =  
| passengers  = {{wikidata|property|P1373}} daily&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.city.kyoto.lg.jp/kotsu/page/0000073257.html|title = 京都市交通事業白書|publisher = Kyoto Municipal Transportation Bureau|language = ja}}&lt;/ref&gt;
| pass_year   = FY{{wikidata|qualifier|P1373|P585}}
| services    = {{Adjacent stations|system=Kyoto Municipal Subway|line1=k
|left1=Kuinabashi |right1=Kujō |note-left={{KTSN|K|14|size=30}}|note-right={{KTSN|K|12|size=30}}}}
}}


''' ဂျူးဂျောဘူတာ ''' (十条駅'' ဂျူးဂျော - အဲခိ '') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[မိနမိရပ်ကွက်]]တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။

==ရထားလိုင်းများ==
*ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားလိုင်း
**ခရဆုမလိုင်း (ဘူတာအမှတ် K13)

==ဘူတာပုံစံ==
ဘူတာတွင် ရထားလမ်းကြောင်းနှစ်ခုပါရှိပြီး အလယ်တွင် ပလက်ဖောင်းတစ်ခု ပါရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.arukumachikyoto.jp/station.php?agency_id=103&amp;station_name=%E5%8D%81%E6%9D%A1(%E4%BA%AC%E9%83%BD%E5%B8%82%E5%96%B6)&amp;map_id=1&amp;lang=en|title = Jujo Station Map|publisher = City of Kyoto}}&lt;/ref&gt;

==ပတ်ဝန်းကျင်နေရာများ==
*Nintendo Co., Ltd. ၏ ရုံးချုပ်

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားဘူတာရုံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]]</text>
      <sha1>fj0tww8is59g9j3b9ey763n9rxyx9eg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026960</id>
      <parentid>1026956</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:29:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <origin>1026960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2756" sha1="s620akvwv3a9asoug616o6r0ybt767u" xml:space="preserve">{{Infobox station
| name        = {{KTSN|K|13|size=50}}&lt;br/&gt;ဂျူးဂျောဘူတာ
| native_name = 十条駅
| native_name_lang = ja
| type        = 
| image       = Kyoto subway Jujo station entrance 2 20110822.jpg
| alt         = 
| caption     = 
| other_name  = 
| address     = [[Minami-ku, Kyoto|Minami]], [[Kyoto, Kyoto|Kyoto]], [[Kyoto Prefecture|Kyoto]]
| country     = Japan
| coordinates = 
| operator    = {{ric|Kyoto Municipal Subway|name=y}}
| line        = {{ric|Kyoto Municipal Subway|k|name=y}}
| platforms   = 1 [[island platform]]
| tracks      = 2
| connections = 
| structure   = 
| code        = K13
| opened      = {{Start date and age|1988|06|11|df=y}}
| closed      = 
| former      =  
| passengers  = {{wikidata|property|P1373}} daily&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.city.kyoto.lg.jp/kotsu/page/0000073257.html|title = 京都市交通事業白書|publisher = Kyoto Municipal Transportation Bureau|language = ja}}&lt;/ref&gt;
| pass_year   = FY{{wikidata|qualifier|P1373|P585}}
| services    = {{Adjacent stations|system=Kyoto Municipal Subway|line1=k
|left1=Kuinabashi |right1=Kujō |note-left={{KTSN|K|14|size=30}}|note-right={{KTSN|K|12|size=30}}}}
}}


''' ဂျူးဂျောဘူတာ ''' (十条駅'' ဂျူးဂျော - အဲခိ '') သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]၊ [[မိနမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|မိနမိရပ်ကွက်]]တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။

==ရထားလိုင်းများ==
*ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားလိုင်း
**ခရဆုမလိုင်း (ဘူတာအမှတ် K13)

==ဘူတာပုံစံ==
ဘူတာတွင် ရထားလမ်းကြောင်းနှစ်ခုပါရှိပြီး အလယ်တွင် ပလက်ဖောင်းတစ်ခု ပါရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.arukumachikyoto.jp/station.php?agency_id=103&amp;station_name=%E5%8D%81%E6%9D%A1(%E4%BA%AC%E9%83%BD%E5%B8%82%E5%96%B6)&amp;map_id=1&amp;lang=en|title = Jujo Station Map|publisher = City of Kyoto}}&lt;/ref&gt;

==ပတ်ဝန်းကျင်နေရာများ==
*Nintendo Co., Ltd. ၏ ရုံးချုပ်

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[Category:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားဘူတာရုံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]]</text>
      <sha1>s620akvwv3a9asoug616o6r0ybt767u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဧရိယာ ၅၁</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110753</id>
    <revision>
      <id>1026923</id>
      <parentid>752209</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T19:18:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6948" sha1="cf67g2dyjrxuhtawxog5wbmg2tp32fw" xml:space="preserve">{{Infobox airport
|name = Homey Airport
|nativename =
|nativename-a =
|nativename-r =
|image = Wfm area 51 landsat geocover 2000.jpg
|image-width = 250
|caption = ၂၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ဂြိုဟ်တုမှ ဧရိယာ ၅၁ ကိုရိုက်ကူးထားပုံ
|IATA =
|ICAO = KXTA
|type = စစ်ဘက်ဆိုင်ရာအဆောက်အဦ
|owner = အမေရိကန်ဖက်ဒရယ်အစိုးရ
|operator = အမေရိကန်လေတပ်
|city-served =
|location = Lincoln County, Nevada
|elevation-f = 4462
|elevation-m = 1360
|coordinates = {{Coord|37|14|06|N|115|48|40|W|region:US-NV_type:airport|display = inline,title}}
|website =
|pushpin_map = Nevada
|pushpin_mapsize = 250
|pushpin_map_caption = Location of Homey Airport
|pushpin_label = '''KXTA'''
|pushpin_label_position = bottom
|metric-elev = 
|metric-rwy = 
|r1-number = 14L/32R
|r1-length-f = 12,000
|r1-length-m = 3,658
|r1-surface = Asphalt
|r2-number = 12/30
|r2-length-f = 5,420
|r2-length-m = 1,652
|r2-surface = Closed
|r3-number = Four additional runways on dry lake: 03L/21R and 03R/21L directly adjacent, and 09L/27R adjacent with 27L/09R
|stat-year = 
|stat1-header = 
|stat1-data = 
|stat2-header = 
|stat2-data = 
|footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aopa.org/News-and-Video/All-News/2008/January/10/Dont-ask-dont-tell-Area-51-gets-airport-identifier|title=Don't ask, don't tell: Area 51 gets airport identifier|date=1 October 2008|website=www.aopa.org|access-date=18 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330070251/http://www.aopa.org/News-and-Video/All-News/2008/January/10/Dont-ask-dont-tell-Area-51-gets-airport-identifier|archive-date=30 March 2015|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
}}
'''ဧရိယာ ၅၁''' သည် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၊ [[နီဗားဒါးပြည်နယ်]]တွင် တည်ရှိပြီး အမေရိကန်လေတပ်စခန်း Edwards Air Force Base အခြေစိုက်ရာစခန်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ [[ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ]]ကာလတွင် ဧရိယာ ၅၁ ဟုခေါ်ဆိုခဲ့သော်လည်း&lt;ref name=&quot;cia_oxcart_kadena&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.foia.cia.gov/docs/DOC_0001471747/0001471747_0017.gif|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121015022815/http://www.foia.cia.gov/docs/DOC_0001471747/0001471747_0017.gif
|archivedate=15 October 2012
|title=&quot;OXCART reconnaissance of North Vietnam&quot;, Memo to the Deputy Secretary of Defense from the office of CIA Director Richard Helms, 15 May 1967
|publisher=CIA
|author=Richard Helms
|date=15 May 1967}} (the full declassified document is [[:Commons:File:Cia oxcart vietnam memo.pdf|mirrored]] at Wikimedia Commons)&lt;/ref&gt; [[စီအိုင်အေ]]၏အဆိုအရ အမည်မှန်မှာ '''Homey Airport''' (KXTA) နှင့် '''Groom Lake''' ဖြစ်သည်ဟုဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol.-55-no.-4/intelligence-officer2019s-bookshelf.html#8 |title=Intelligence Officers Bookshelf&amp;nbsp;– Central Intelligence Agency |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=11 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203005622/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol.-55-no.-4/intelligence-officer2019s-bookshelf.html#8 |archive-date=3 December 2013 |dead-url=no |df=dmy-all |archivedate=3 August 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190803013608/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol.-55-no.-4/intelligence-officer2019s-bookshelf.html#8 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FASOverhead&quot;&gt;{{cite web |url=https://fas.org/irp/overhead/groom.htm |title=Overhead: Groom Lake&amp;nbsp;– Area 51 |publisher=Federation of American Scientists |date= |accessdate=11 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130605064724/http://www.fas.org/irp/overhead/groom.htm |archive-date=5 June 2013 |dead-url=no |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; အခြေစိုက်စခန်း၏ လက်ရှိရည်ရွယ်ချက်ကို လူသိရှင်ကြားမသိရပေ။ ယင်းသည် အမေရိကန်‌လေတပ်၏ လေ့ကျင့်ရေးကွင်းဖြစ်ပြီး&lt;ref name=The_Washington_Post&gt;{{cite news |last1=Brice-Saddler |first1=Michael |title=Half a million people signed up to storm Area 51. What happens if they actually show? |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2019/07/13/half-million-people-signed-up-storm-area-what-happens-if-they-actually-show-up/ |accessdate=July 13, 2019 |work=Washington Post |date=July 12, 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; သမိုင်းသက်သေများအရ လက်နက်စနစ်နှင့် စမ်းသပ်အဆင့်လေယာဉ်ပျံများ စမ်းသပ်ရာ စခန်းဖြစ်နိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;rich_groom_1977_p57&quot;&gt;{{cite book|title=Skunk Works: A personal memoir of my years at Lockheed|url=https://archive.org/details/skunkworks00benr|publisher=Little, Brown|author=Rich, Ben R|authorlink=Ben Rich|year=1994|location=Boston|page=[https://archive.org/details/skunkworks00benr/page/57 57]|isbn=978-0-316-74300-6|author2=Janos, Leo}}&lt;/ref&gt; တင်းကျပ်သော လျှို့ဝှက်ချက်များကြောင့် စခန်းတွင် UFO များ ရှိနေသည်ဟူသော conspiracy သီအိုရီများလည်း ထွက်ပေါ်လျက်ရှိသည်။ အခြေစိုက်စခန်းသည် လျှို့ဝှက်စခန်းဟု မည်သည့်အချိန်ကမှ မကြေညာခဲ့သော်လည်း ဧရိယာ ၅၁ ရှိ သုတေသနများမှာ အထူးလျှို့ဝှက်ထားသည်။&lt;ref name=&quot;jacobsen&quot;&gt;{{cite book|title=Area 51: An Uncensored History of America's Top Secret Military Base|url=https://archive.org/details/area51uncensored0000jaco|publisher=Back Bay Books|author=Jacobsen, Annie|year=2012|isbn=0-316-20230-4}}&lt;/ref&gt; ဧရိယာ ၅၁ တည်ရှိကြောင်းကို ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၅ တွင် စီအိုင်အေက ပထမဆုံးအကြိမ် လူသိရှင်ကြား ထုတ်ဖော်ခဲ့သည်။ 


==ကိုးကား==
{{Reflist|2}}


[[Category:အမေရိကန်နိုင်ငံရှိ လျှို့ဝှက်နေရာများ]]</text>
      <sha1>cf67g2dyjrxuhtawxog5wbmg2tp32fw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အော်လယ် ယန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111164</id>
    <revision>
      <id>1026907</id>
      <parentid>650594</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:57:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9491" sha1="8h58bx9q13wkvk6jd1rt57lgccfy44o" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name        = Olive Yang
| image       = &lt;!-- just the filename, without the File: or Image: prefix or enclosing [[brackets]] --&gt;
| alt         = 
| caption     = 
| birth_name  = 
| birth_date  = {{Birth date|df=y|1927|06|24}}&lt;ref name=&quot;zh&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bjjdzx.org/5/2009-04-03/24902.htm|title=悄然隐退的女毒王杨二小姐|last=赖骏|work=北京市禁毒委员会|language=Chinese|accessdate=27 March 2012|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090702055616/http://www.bjjdzx.org/5/2009-04-03/24902.htm|archivedate=2 July 2009|df=}}&lt;/ref&gt;
| birth_place = [[ရှမ်းပြည်နယ်]] [[ကိုလိုနီခေတ်|ဗြိတိသျှဘားမား]]
| death_date  = {{Death date and age|df=y|2017|07|13|1927|06|24}}
| death_place =[[မူဆယ်မြို့နယ်]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]] 
| residence   = 
| nationality = မြန်မာ
| other_names = Yang Kyin Hsiu (Yang Jinxiu)
| education   = Guardian Angel's Convent School
| occupation  = 
| known_for   = Opium trafficking
| criminal_charge           = 1962
| criminal_penalty          = Prison
| criminal_status           = Released (1968)
| spouse      = Twan Sao Wen (1948-1950)&lt;ref name=&quot;buyers&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.royalark.net/Burma/kokang2.htm|title=The Yang Dynasty|last=Buyers|first=Christopher|pages=July 2011|accessdate=27 March 2012}}&lt;/ref&gt;
| children    = Duan Jipu (段吉卜)&lt;ref name=&quot;buyers&quot;/&gt;
}}
'''အော်လယ် ယန်''' ({{zh|t=楊金秀|p=Yáng Jīnxiù}}; '''Yang Kyin Hsiu''', နာမည်ပြောင် '''Miss Hairy Legs''') သည် ကိုးကန့်စော်ဘွား [[:en:Sao_Edward_Yang_Kyein_Tsai|Sao Edward Yang Kyein Tsai]] ၏နှမဖြစ်ပြီး ဘိန်းဘုရင်မတစ်ဦး အဖြစ်လူသိများထင်ရှားသူဖြစ်သည်။ 

== အတ္ထုပ္ပတ္တိ ==
Olive Yang ကို ၂၄ ဇွန် ၁၉၂၇ တွင် ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်း၌ မွေးဖွားခဲ့သည်။ သူသည် လားရှိုးမြို့ရှိ Guardian Angel ကွန်ဗင့်ကျောင်း၌ တက်ရောက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;tmu&quot;&gt;{{cite book|last=Thant Myint-U|title=The River of Lost Footsteps|url=https://archive.org/details/riveroflostfoots0000than|publisher=Macmillan|date=8 January 2008|pages=[https://archive.org/details/riveroflostfoots0000than/page/298 298]–299}}&lt;/ref&gt; အသက် ၁၉ နှစ်အရွယ်တွင် တပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၀၀၀ ကျော်ရှိသော (Olive's Boys ဟု နာမည်ပြောင်ရသော) ကိုးကန့် လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းပြီး နယ်စပ် ဘိန်းကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;bor&quot;&gt;{{Cite book|last=Borgenicht|title=The Worst-Case Scenario Almanac|url=https://archive.org/details/worstcasescenari0000borg_h1w4|publisher=Chronicle Books|date=2 April 2008|pages=[https://archive.org/details/worstcasescenari0000borg_h1w4/page/146 146]}}&lt;/ref&gt; သူ၏တပ်ဖွဲ့သည် [[ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်|ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]] အပြီးမှ ၁၉၆၀ပြည့်နှစ်များအစောပိုင်းအထိ ကိုးကန့်ဒေသ၏ ဘိန်းကုန်သွယ်ရေးကို စိုးမိုးထားနိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;chouvy&quot;&gt;{{Cite book|last=Chouvy|title=Opium: uncovering the politics of the poppy|url=https://archive.org/details/opiumuncoveringp0000chou|publisher=Harvard University Press|date=2009|pages=[https://archive.org/details/opiumuncoveringp0000chou/page/24 24],}}&lt;/ref&gt; ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် တရုတ်ပြည်မကြီး၌ အမျိုးသားရေးဝါဒီများ ရှုံးနိမ့်ပြီးနောက် Olive Yang သည် တရုတ်ဖြူ ကူမင်တန်များနှင့် ပူးပေါင်း ရွှေတြိဂံ (အရှေ့တောင်အာရှ)ဒေသ ဘိန်းကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းကို စတင်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;apms&quot;&gt;{{Cite journal|last=Lintner|date=March 2000|title=The Golden Triangle Opium Trade: An Overview|publisher=Asia Pacific Media Services|pages=7}}&lt;/ref&gt; 

သူသည် ၁၉၄၈ မှ ၁၉၅၀ အထိ Tamaing မင်း၏သား Twan Sao Wen နှင့် လက်ထပ်ခဲ့ပြီး Duan Jipuဟူသော သားတယောက်ရခဲ့သည်။ Duan Jipu သည် [[ချင်းမိုင်မြို့|ချင်းမိုင်]], [[ထိုင်းနိုင်ငံ]] တွင် ဆရာတဦးဖြစ်သည်။ 

၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များမှ ၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်လည်များ အထိ Olive Yangသည် ကိုးကန့်ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့တွင် တပ်မှူးအဖြစ်တာဝန်ယူခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;tzang&quot;&gt;{{Cite book|last=Tzang|first=Yawnghwe|title=The Shan of Burma: memoirs of a Shan exile|publisher=Institute of Southeast Asian|date=1987|isbn=9789971988623}}&lt;/ref&gt; သူသည် ဘိန်းကုန်ကူးမှုနှင့် ရွှေကုန်သွယ်ရေးတို့တွင် ထင်ရှားသူတဦးဖြစ်ခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;tzang&quot; /&gt; ၁၉၆၂ တွင် သူနှင့် သူ့အကို ရန်ကုန်မှ လွှတ်တော် အမတ်ဖြစ်သူ Jimmy တို့ကို မြန်မာအာဏာပိုင်များမှ ဖမ်းဆီးသည်။ ဖမ်းဆီးရခြင်းမှာ ကိုးကန့်ဒေသအာဏာရယူထားမှုကို ဖယ်ရှားရန်နှင့် ကို့ကန့်ဒေသကို မြန်မာအုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ထားရှိရန်ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;chouvy&quot;&gt;{{Cite book|last=Chouvy|first=Pierre-Arnaud|title=Opium: uncovering the politics of the poppy|url=https://archive.org/details/opiumuncoveringp0000chou|publisher=Harvard University Press|date=2009|isbn=9780674051348}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|last=James|first=Helen|title=Security and sustainable development in Myanmar|publisher=Psychology Press|date=1 November 2006|isbn=9780415355599}}&lt;/ref&gt; သူ့ကို [[အင်းစိန်အကျဉ်းထောင်]] တွင်အကျဉ်းချခဲ့ပြီး ၁၉၆၈ တွင်လွတ်မြောက်ခဲ့သည်။ 

Yang သည် လိင်တူ၊ လိင်ကွဲစုံမက်သူ တစ်ဦးဖြစ်လူသိများခဲ့ပြီး အဆိုတော်၊ မင်းသမီးအများအပြားနှင့် သတင်းထွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ နှောင်းပိုင်းနှစ်များတွင်မှာတော့ Yangသည် တိုင်းရင်းသားလက်နက်ကိုင် အဖွဲ့များနှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး အတွက် ကြားဝင်ဆောင်ရွက်ပေးရန် [[ခင်ညွန့်၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး|ခင်ညွန့်]] မှကမ်းလှန်းခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Thant Myint-U|title=Where China Meets India: Burma and the New Crossroads of Asia|url=https://archive.org/details/wherechinameetsi0000than_i5n6|publisher=Macmillan|date=13 September 2011}}&lt;/ref&gt; 

သတင်းများအရ Yang သည် အကျဉ်းထောင်မှလွတ်မြောက်ပြီးနောက် သူမ၏ နောက်ဆုံးနှစ်များကို သီလရှင်အဖြစ်ကုန်ဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;bor&quot;&gt;{{Cite book|title=The Worst-Case Scenario Almanac|date=2 April 2008}}&lt;/ref&gt; နာတာရှည်နာမကျန်းဖြစ်ပြီးနောက် ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ကိုးကန့်ဒေသတွင် ပြန်လည်နေထိုင်ခဲ့ပြီး ၂၀၁၇ အသက် ၉၀တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/kokang-warlady-olive-yang-dies-91.html|title=Kokang ‘Warlady’ Olive Yang Dies at 91|date=2017-07-17|work=The Irrawaddy|language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

== ကိုးကား ==
{{Reflist|2}}


[[Category:၁၉၂၇ မွေးဖွားသူများ]]
[[Category:၂၀၁၇ ကွယ်လွန်သူများ]]</text>
      <sha1>8h58bx9q13wkvk6jd1rt57lgccfy44o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111853</id>
    <revision>
      <id>1026861</id>
      <parentid>1021340</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:49:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="190762" sha1="tr42ewc85l5yg9kvu13ldsx69r71ni3" xml:space="preserve">{{Infobox book series
| name          = ''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင် ''
| image         =Unico Anello.png
| caption       = တစ်ကွင်းတည်းသော လက်စွပ်
| books         = {{Plainlist|
*''The Fellowship of the Ring''
*''The Two Towers''
*''The Return of the King''}}
| author        = [[ဂျေ အာ အာ တော်ကီးန်]]
| country       = [[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း]]
| language      = [[အင်္ဂလိပ်]]
| genre         = {{Plainlist|
*Fantasy
*Adventure}}
| publisher     = Allen &amp; Unwin
| pub_date      = {{Plainlist|
*၂၉ ဇူလိုင် ၁၉၅၄ &lt;br/&gt;(''The Fellowship of the Ring'')
*၁၁ နိုဝင်ဘာ ၁၉၅၄ &lt;br/&gt;(''The Two Towers'')
*၂၀ အောက်တိုဘာ ၁၉၅၅ &lt;br/&gt;(''The Return of the King'')}}
| media_type    = ပုံနှိပ်
| oclc          = 1487587
| preceded_by   = [[ဟော့ဘစ်]]
| followed_by = တွန်ဘွန်ဘာဒီလ်၏ စွန့်စားခန်းများ
}}

'''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်''' ({{lang-en|The Lord of the Rings}}) သည် အင်္ဂလိပ်စာရေးဆရာ [[ဂျေ အာ အာ တော်ကီးန်]] ရေးသားသော ထူးခြားဆန်းပြားသော စိတ်ကူးယဉ်ဇာတ်လမ်းဖြစ်သည်။ ဤဇာတ်လမ်းကား တော်လ်ကီးန်၏ ၁၉၃၇ ခုနှစ် စိတ်ကူးယဉ်ဝတ္ထုဖြစ်သည့် [[ဟော့ဘစ်]]၏ နောက်ဆက်တွဲဖြစ်ပြီး ဟော့ဘစ်ထက်ပို၍ များစွာကြီးမားကျယ်ပြန့်ခဲ့လေသည်။ ၁၉၃၇ မှ ၁၉၄၉ ထိ အဆင့်လိုက်ရေးသားခဲ့သော ဤဝတ္ထုကြီးကား သန်း(၁၅၀) ကျော်ရောင်းရသော ရောင်းအားအကောင်းဆုံး ဝတ္ထုများထဲမှတစ်အုပ်ဖြစ်လေသည်။&lt;ref name=&quot;thestar&quot;&gt;{{cite web|first=Vit|last=Wagner|url=https://www.thestar.com/entertainment/article/203389|title=Tolkien proves he's still the king|work=[[Toronto Star]]|date=16 April 2007|accessdate=8 March 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110309035210/http://www.thestar.com/entertainment/article/203389|archivedate=9 March 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

ဝတ္ထု၏ခေါင်းစဉ်မှာ ဤဇာတ်လမ်း၏ အဓိကရန်သူ အမှောင်သခင်''ဆော်ရွန်''ကို ရည်ရွယ်၍ပေးထားခြင်းဖြစ်သည်။{{Efn|This is made clear in the chapter The Council of Elrond, where Glorfindel states: &quot;[E]ven if we could [hide the Ring], soon or late the Lord of the Rings would learn of its hiding place and would bend all his power towards it&lt;ref&gt;The Lord of the Rings, Boston: Houghton Mifflin (published 1987), The Council of Elrond, ISBN 0-395-08254-4&lt;/ref&gt;}} ဆော်ရွန်မှာ အစောပိုင်းခေတ်ကာလတွင်  Middle-earth တစ်ခွင်လုံးအားစိုးမိုးဖို့အလို့ငှာ တခြားသောစွမ်းအားရှိလက်စွပ်များ (Rings of Power) ၏စွမ်းအားကို ထိန်းချုပ်ရန်အတွက် ၎င်း၏ထိုးစစ်၌ အဆုံးစွန်လက်နက်အဖြစ် တစ်ခုတည်းသောလက်စွပ် (the One Ring) ကိုထုလုပ်ခဲ့သည်။ တိတ်ဆိတ်ငြိမ်သက်သော ဟော့ဘစ်တို့နေထိုင်ရာ ရှိုင်းယားဒေသ (Shire) မှစတင်ကာ  Middle-earth ရှိ နေရာအများစုကို ဝတ္ထုတွင်ပုံဖော်ရေးသားထားပေသည်။ ခက်ခက်ခဲခဲခရီးစဉ်များ၊ ထူးခြားဆန်းကြယ်သည့်တွေ့ကြုံမှုများ၊ ကြည်နူးဖွယ်ရာနှင့်စိတ်ပျက်အားငယ်မှုများ၊ ကြီးကျယ်သောတိုက်ပွဲကြီးများစသည့်အကြောင်းအရာတို့ကိုရေးဖွဲ့ထားခြင်းဖြစ်၏။ ဇာတ်လမ်းအကြောင်းအရာများသာမက သီချင်းဂီတများကိုပါ ဝေဝေဆာဆာရေးသားထားလေသည်။ 

စာဖတ်သူများအနေဖြင့် သုံးအုပ်တွဲအဖြစ်သိကြသော်လည်း တော်ကီးန်သည် မူလက ''The Silmarillion'' နှင့် ''The Lord of the Rings'' ကိုနှစ်တွဲတစ်အုပ်အဖြစ်ထုတ်ဝေချင်သည်။ သို့သော် ဤစိတ်ကူးကို သူ့ထုတ်ဝေသူကပယ်ချခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;tale&quot;&gt;{{cite web |first=Pat |last=Reynolds |url=http://www.tolkiensociety.org/wp-content/uploads/2014/03/LOTR-The-Tale-of-a-Text.pdf |title=The Lord of the Rings: The Tale of a Text |publisher=The Tolkien Society |accessdate=24 October 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303231904/http://www.tolkiensociety.org/wp-content/uploads/2014/03/LOTR-The-Tale-of-a-Text.pdf |archivedate=3 March 2016 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; Carpenter, Humphrey, ed. (1981), The Letters of J. R. R. Tolkien, Boston: Houghton Mifflin, #126., ISBN 0-395-31555-7&lt;/ref&gt; အကျိုးအမြတ်အတွက်အလို့ငှာ The Lord of the Rings ကို၁၉၅၄ ဇူလိုင် ၂၉ မှ  ၁၉၅၅ အောက်တိုဘာ ၂၀ အထိတစ်နှစ်တာကာလအတွင်း အတွဲသုံးတွဲဖြင့်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;tale&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A672022|title=The Life and Works for JRR Tolkien|publisher=BBC|date=7 February 2002|accessdate=4 December 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101101074147/http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A672022|archivedate=1 November 2010|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;  

စာအုပ်၏အမည်များကို - 
* ''လက်စွပ်အဖွဲ့ဝင်များ'' (''The Fellowship of the Ring'')
*''ရဲတိုက်မျှော်စဉ်ကြီးနှစ်ခု'' (''The Two Towers'')
*''ဘုရင်အဖြစ်ပြန်လည်ရောက်ရှိလာခြင်း'' (''The Return of the King'') 
ဟူ၍ပေးထား၏။ 

တစ်အုပ်တွင် နှစ်ပိုင်းပါဝင်၍ စုစုပေါင်းသုံးအုပ်တွဲ အပိုင်းအားဖြင့် (၆) ပိုင်းဖြစ်ကာ နောက်ခံသိစရာဇာတ်လမ်းအကြောင်းအရာများကို နောက်ဆက်တွဲအပိုင်းအဖြစ် စာအုပ်၏အဆုံး၌ ထည့်သွင်းထားလေသည်။ အချို့သောထုတ်ဝေမှုများ၌ ဤဝတ္ထုတစ်ခုလုံးကို တစ်အုပ်တည်းအဖြစ် ထုတ်ဝေကာ အကြိမ်များစွာပုံနှိပ်ထုတ်ဝေခဲ့ရပြီး ဘာသာစကားပေါင်း (၃၈) ဘာသာသို့ပြန်ဆိုပြီးဖြစ်ခဲ့လေသည်။

တော်ကီးန်၏ လက်ရာများသည် ''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်'' ဇာတ်လမ်းဇာစ်မြစ် နှင့် ၎င်းဇာတ်အိမ်အကြောင်းအရာကို စူးစူးစိုက်စိုက် စေ့စပ်လေ့လာသုံးသပ်ထားသော အကြောင်းအရာများဖြစ်ကြသည်။ ဤဝတ္ထုကိုယ်တိုင်မှာ အဓိကလက်ရာကြီးဖြစ်သော်လည်း ယခုဇာတ်လမ်းသဘောမှာ ၁၉၁၇ ကတည်းက ကြိုးစားရေးသားခဲ့သော ကြီးမားကျယ်ပြန့်သည့် ဇာတ်အိမ်ကြီး၏ နောက်ဆုံး အရွေ့တစ်ခုလည်းဖြစ်၏။&lt;ref name=&quot;sketch&quot;&gt;{{cite web|first=David|last=Doughan|url=http://www.tolkiensociety.org/tolkien/biography.html|title=J. R. R. Tolkien: A Biographical Sketch|publisher=TolkienSociety.org|accessdate=16 June 2006|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060303050751/http://www.tolkiensociety.org/tolkien/biography.html|archivedate=3 March 2006|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ထိုကြိုးစားလုပ်ကိုင်ခဲ့သော ဇာတ်အိမ်ကို [[ဒဏ္ဍာရီ#Mythopoeia ဆိုသည့် ဒဏ္ဍာရီ|ဒဏ္ဍာရီ တည်ဆောက်ခြင်း]]လုပ်ငန်းစဉ်ဟု တော်ကီးန်က ဆိုသည်။{{Efn|Tolkien created the word to define a different view of myth from C. S. Lewis's &quot;lies breathed through silver&quot;. Mythopoeia was also the title of one of his poems, first published in ''Tree and Leaf'' in 1988.&lt;ref&gt;Hammond, Wayne G.; Scull, Christina (2006), ''The J.R.R. Tolkien Companion and Guide: II. Reader's Guide'', pp. 620–622&lt;/ref&gt;}} ၎င်း၏ ''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်'' ဇာတ်လမ်းနှင့် အစောပိုင်းစာပေလက်ရာများအပေါ် လွှမ်းမိုးမှုများတွင် ဝေါဟာရဗေဒ၊ [[ဒဏ္ဍာရီ]]၊ ဘာသာရေး၊ စာရေးဆရာ၏ စက်မှုပိုင်းဆိုင်ရာထွန်းကားလာခြင်းအပေါ်မနှစ်မြို့မှုနှင့် ၎င်း၏ အစောပိုင်းစိတ်ကူးယဉ်ဇာတ်လမ်းများ၊ [[ပထမကမ္ဘာစစ်]]အတွေ့အကြုံများစသည်တို့ပါဝင်လေ၏။&lt;ref name=&quot;WW&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nationalgeographic.com/ngbeyond/rings/influences.html|title=World War I and World War II|work=[[National Geographic Magazine|National Geographic]]|accessdate=16 June 2006|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060613130035/http://www.nationalgeographic.com/ngbeyond/rings/influences.html|archivedate=13 June 2006|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်''ဝတ္ထုသည် အကျိုးဆက်အနေဖြင့် ခေတ်ပေါ်စိတ်ကူးယဉ်ဇာတ်လမ်းများ အပေါ်သို့ အကြီးအကျယ်အကျိုးသက်ရောက်ကြသည်ဟု ယူဆကြသည်။ တော်ကီးန်လက်ရာများ၏ အကျိုးသက်ရောက်မှုသည် အောက်စဖို့ဒ် အင်္ဂလိပ်အဘိဓာန်တွင် [[wiktionary:my:Tolkienian|Tolkienian]] နှင့် [[wiktionary:my:Tolkienesque|Tolkienesque]] ဟူ၍ စကားလုံးအသုံးများကို မှတ်တမ်းတင်ထည့်သွင်းထားသည်အထိဖြစ်ပေသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gilliver |first=Peter |title=The Ring of Words: Tolkien and the Oxford English Dictionary |isbn=0-19-861069-6 |year=2006 |publisher=Oxford University Press |url=https://archive.org/details/ringofwordstolki00gill }}&lt;/ref&gt;

''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်''ဝတ္ထု၏ ကြာရှည်ခိုင်မြဲစွာ လူကြိုက်များမှုကြောင့် ခေတ်ပေါ်ယဉ်ကျေးမှုတွင် မြောက်မြားစွာသော ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှုများ၊ တော်ကီးန်လက်ရာများ၏ အခိုင်မာပရိသတ်အစုအဖွဲ့ (Tolkien fandom) များဖွဲ့စည်းခြင်းတို့ဖြစ်ပေါ်လာကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://travel.nytimes.com/2007/03/23/travel/escapes/23Ahead.html|title=Elvish Impersonators|work=The New York Times|date=23 March 2007|last=Gilsdorf|first=Ethan|accessdate=3 April 2007|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071205101604/http://travel.nytimes.com/2007/03/23/travel/escapes/23Ahead.html|archivedate=5 December 2007|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် တော်ကီးန်နှင့်ပတ်သက်၍သော်လည်းကောင်း ၎င်းစာပေများကိုသော်လည်းကောင်း ရေးသားထုတ်ဝေသောစာအုပ်များစွာရှိလေသည်။ ''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်''သည် အနုပညာလက်ရာဖန်တီးမှုများ၊ ဂီတ၊ ရုပ်ရှင်၊ Middle-earth video games ၊ board games များနှင့် ခေတ်ပေါ်စာပေများတွင် ဆက်လက်လှုံ့ဆော်တွန်းအားပေးနိုင်လိမ့်ဦးမည်ဖြစ်သည်။ ''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်''ကို မှီငြမ်းပုံဖော်တင်ဆက်ထားသော ရေဒီယိုဇာတ်လမ်းတွဲများ (၁၉၈၁) ၊ ဂီတပြဇာတ် နှင့် ရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်းများသည် ဆုတံဆိပ်များရရှိထားသောတင်ဆက်မှုများဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lordoftherings.net/film/filmmakers/fi_pjack.html |title=The Lord of the Rings |publisher=The Lord of the Rings |accessdate=26 December 2012 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120825232228/http://www.lordoftherings.net/film/filmmakers/fi_pjack.html |archivedate=25 August 2012 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၃ ခုနှစ် BBC၏ [[:en:The_Big_Read|The Big Read]] အစီအစဉ်တွင်  [[ဗြိတိန်နိုင်ငံ]]၌ အကြိုက်ဆုံးဝတ္ထုအဖြစ်ဖော်ခဲ့ကြသည်။

==ဇာတ်လမ်းအကျဉ်း==
===နိဒါန်း===
ဤဝတ္ထုပါ အဖြစ်ပျက်များမတိုင်ခင် နှစ်ထောင်ချီသောကာလတစ်ခု၌ အမှောင်သခင် ဆော်ရွန်သည် တစ်ခြားစွမ်းအားရှိသော လက်စွပ်များ(Rings of Power)ကို ထိန်းချုပ်ရန်နှင့် ထိုလက်စွပ်များအား ဝတ်ဆင်ထားသူများကို ပျက်ဆီးစေရန်အလို့ငှာ ''တစ်ကွင်းတည်းသောလက်စွပ်''(One Ring)ကို ထုလုပ်ခဲ့ပေသည်။ စွမ်းအားရှိသော လက်စွပ်များမှာ အက်လ်ဖ်များအတွက် ၃ ကွင်း၊ ဒွာ့ဗ်လူပုများအတွက် ၇ ကွင်း၊ လူသားများအတွက် ၉ ကွင်းတို့ဖြစ်ကြသည်။ ဂီ ဂဲလက်(Gil-galad) နှင့် အက်လန်းဒီလ်(Elendil)တို့ဦးဆောင်သော အက်လ်ဖ်နှင့် လူသားမဟာမိတ်တပ်ပေါင်းစုကြီးက ဆော်ရွန်ကို ခြေမှုန်းနိုင်ခဲ့၏။ နောက်ဆုံးတိုက်ပွဲတွင် အက်လန်းဒီလ်၏သား အစ်ဆီဒူးလ်(Isildur)က ဆော်ရွန်လက်ကိုဖြတ်ကာ ထို''တစ်ကွင်းတည်သောလက်စွပ်''(One Ring)ကိုရရှိခဲ့၏။ ဆော်ရွန်ကား ရုပ်ခန္ဓာဆုံးရှုံးသွားရပေသည်။ အစ်ဆီဒူးလ်က ထိုလက်စွပ်ကို ၎င်းမျိုးဆက်၏ အမွေခံပစ္စည်းအဖြစ်မှတ်ယူခဲ့၏။ သို့သော် ၎င်းအား အော့ခ်(Orcs)များကချောင်းမြောင်းလုပ်ကြံရာ လက်စွပ်မှာ အန်ဒူရင်(Anduin)မြစ်ထဲကျသွားခဲ့လေသည်။

နှစ်ပေါင်းနှစ်ထောင်ကျော်ကြာသော် မြစ်ကမ်းနဘေးနေသူတစ်ဦးဖြစ်သည့်  ''ဒီဂို''က လက်စွပ်ကိုတွေ့ရှိပြီး သူငယ်ချင်းဖြစ်သူ ''ဆမီဂို''မှာ လက်စွပ်၏ညှို့ဆွဲအားအောက်ရောက်သွား၍ ''ဒီဂို''ကိုလည်ပင်းညစ်သတ်ကာ ရယူခဲ့လေသည်။  ''ဆမီဂို''သည် ဖယ်ကျဉ်ခြင်းခံရသောကြောင့် နှင်းမြူခိုးတောင်တန်းကြီး(Misty Mountains)အောက်တွင်ပုန်းနေခဲ့ရ၏။{{Efn|They are popularly thought to be cousins, but Tolkien only calls them &quot;friends&quot; in ''The Lord of the Rings''. In a later letter (''The Letters of J. R. R. Tolkien'', #214), he writes that they were &quot;evidently relatives&quot;.&lt;ref&gt;Tolkien, J. R. R. (1954), The Fellowship of the Ring, The Lord of the Rings, Boston: Houghton Mifflin (published 1987), &quot;The Shadow of the Past&quot;, ISBN 0-395-08254-4&lt;/ref&gt;}} လက်စွပ်ကား ၎င်းကို သက်တမ်းရှည်စေပြီး နှစ်ကာလများစွာ ထိုလက်စွပ်အစွမ်းကဖျက်စီးခဲ့လေရာ မူလရုပ်မရှိတော့ပဲ မှင်စာပုံစံယဲ့ယဲ့သာရှိသော ''ဂိုလမ်''(Gollum)အဖြစ်ရောက်ရှိသွားသည်။  သူခေါ်ဝေါ်သုံးဆွဲသော ''အဖိုးတန်ရတနာလေး''ဆိုသည့် ထိုလက်စွပ်မှာပျောက်ဆုံးသွားပြီး ထိုအကြောင်းကို ''[[ဟော့ဘစ်]]'' (The Hobbit) ဝတ္ထု၌ ဖော်ပြထားလေရာ ဘီလ်ဘို ဘက်ဂင်(Bilbo Baggins)က တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထိုကာလများအတွင်း ဆော်ရွန်သည် ရုပ်ပုံစံအသစ်တစ်ခု၏အသွင်ဖြင့် ၎င်း၏နေရပ်ဟောင်း မော်ဒေါ(Mordor)သို့ ပြန်လည်ခိုဝင်၏။ ဂိုလမ်မှာ လက်စွပ်ရှာပုံတော်ဖွင့်စဉ် ဆော်ရွန်ကဖမ်းဆီးပြီး နှိပ်စက်ညှင်းပမ်းရာ ရှိုင်းယားဒေသရှိ ဘက်ဂင်ဆိုသူလက်စွပ်ယူသွားကြောင်းသိရှိ၍ ဂိုလမ်ကိုလွှတ်ပေးခဲ့သည်။ ဆော်ရွန်မှာ ၎င်းစွမ်းအားအပြည့်ကိုပြန်လည်ရရှိရန် လက်စွပ်လိုသဖြင့် ၎င်း၏ စွမ်းအားထက်သော လူယုံတော် ''နာဇ်ဂူးလ်'' (Nazgûl)များကို လွှတ်၍ပြန်လည်သိမ်းပိုက်ယူစေခဲ့လေသည်။

===လက်စွပ် အဖွဲ့ဝင်များ===
ဦးလေးလည်းဖြစ် အုပ်ထိန်းသူလည်းဖြစ်သော ဘီလ်ဘို ဘက်ဂင်ထံမှ လက်စွပ်(One Ring)ကို ဖရိုဒို ဘက်ဂင်က အမွေအဖြစ်ရရှိခဲ့သော ရှိုင်းယားတွင် ဤဇာတ်လမ်းအစပြုသည်။{{Efn|Although Frodo referred to Bilbo as his &quot;uncle&quot;, the character is introduced in &quot;A Long-expected Party&quot; as one of Bilbo's younger cousins.  The two were in fact first ''and'' second cousins, once removed either way (his paternal great-great-uncle's son's son and his maternal great-aunt's son).}} နှစ်ဦးစလုံးမှာ လက်စွပ်အကြောင်းကို မသိရှိကြပေ။ သို့သော် ဘီလ်ဘို၏ မိတ်ဆွေဟောင်း မှော်ဆရာတစ်ဦးဖြစ်သော မီးခိုးရောင် ဂန်ဒက်ဖ်(Gandalf the Grey)က ဆော်ရွန်၏ လက်စွပ်မှန်းသံသယရှိနေခဲ့၏။ ထိုမှန်းဆချက်ကို အတည်ပြုပြီးနောက် ၁၇နှစ်ကြာသော် ဂန်ဒက်ဖ်မှာ ဖရိုဒိုအား လက်စွပ်သမိုင်းကြောင်းကိုပြောပြ၍ ရှိုင်းယားမှ  သယ်ထုတ်သွားရန်အကြံပေးခဲ့သည်။ ဖရိုဒိုသည် ၎င်းသူငယ်ချင်းလည်းဖြစ် လူယုံလည်းဖြစ်သော ဥယျာဉ်မှူး ဆမ်ဝိုက် &quot;ဆမ်&quot; ဂမ်ဂျီး(Samwise &quot;Sam&quot; Gamgee)၊ ညီဝမ်းကွဲနှစ်ယောက်ဖြစ်သော မယ်ရီဒေါ့(က်) &quot;မယ်ရီ&quot; ဘရန်ဒီဘပ်က်(Meriadoc &quot;Merry&quot; Brandybuck) ၊ ပရယ်ဂရင် &quot;ပစ်ပင်&quot;တွတ်ခ် (Peregrin &quot;Pippin&quot; Took)တို့နှင့်အတူ ရှိုင်းယားမှစတင်ထွက်ခွာသည်။ လေးယောက်သားအား အနက်ရောင်စီးနင်းသူများ (Black Riders)က မိမလိုဖြစ်ခဲ့ကာ သစ်တောအိုကြီး(Old Forest)ကို ဖြတ်သန်းရင်းလွတ်မြောက်ခဲ့ကြသည်။ ထိုသစ်တောအိုကြီး၌ ၎င်းတို့လေးဦးကို ဆန်းပြား၍ လူပျော်ကြီး တွန် ဘွန်ဘာဒီလ်(Tom Bombadil)နှင့် ဇနီးသည် ဂိုးဘယ်ရီ(Goldberry)တို့က အကူညီပေးခဲ့ကြသည်။

ဟော့ဘစ်လေးယောက် ဘရီး(Bree)ခေါ်မြို့လေးသို့ရောက်ရှိပြီး ထိုမြို့တွင် ''လှည့်လည်သွားလာစောင့်ကြပ်သူတစ်ဦး''(Ranger)အဖြစ် နာမည်ရှိသော Strider နှင့်တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ဂန်ဒက်ဖ်က အာရဂွန်နှင့်ပတ်သက်ပြီး ပေးစာတွင်ဖော်ပြထားခဲ့၏။ Strider က ဟော့ဘစ်တို့ကို ၎င်းတို့၏ ကာကွယ်လမ်းပြသူအနေဖြင့် သူ့အားခေါ်ဆောင်ရန်စည်းရုံးခဲ့လေသည်။ အနက်ရောင်စီးနင်းသူများ၏ရန်မှ နောက်တစ်ကြိမ်ကပ်၍လွတ်မြောက်ခဲ့ပြီးနောက် အားလုံးအတူတူ ဘရီးမှထွက်ခွာခဲ့ကြသည်။ ဝဲသာတော့ပ်ခံတပ်မျှော်စင်(Weathertop)တွင် အနက်ရောင်စီးနင်းသူများက တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ဖရိုဒိုမှာ ဆိုးဝါးသော(ကျိန်စာသင့်သော) ဓားဒဏ်တစ်ချက်ရရှိခဲ့ပြီး Striderမှ ပြန်လည်ခုခံတွန်းလှန်ရင်း ဟော့ဘစ်တို့ကို အက်လ်ဖ်တို့နေရပ်တစ်ခုဖြစ်သော ရစ်ဗန်ဒဲလ်(Rivendell)သို့ ခိုလှုံရန်ဦးဆောင်ခေါ်သွားခဲ့လေသည်။ ဖရိုဒိုကား ဒဏ်ရာကြောင့် သေလုမြောပါးဖြစ်ခဲ့ရ၏။ ဘရူးယင်နန်းမြစ်(Bruinen)ရေတိမ်ပိုင်းအရောက် ဖရိုဒိုအား  အနက်ရောင်စီးနင်းသူများက ဖမ်းလုဖမ်းခါနီး၌  ရစ်ဗန်ဒဲလ်အရှင် အယ်လ်ရွန်(Elrond)က ၎င်း၏အစွမ်းဖြင့် ရေထုရေအလျှံကိုဆင့်ခေါ်၍ ၎င်းတို့ကို ရေတွင်နှစ်၍မြောပါသွားစေခဲ့သည်။ 

အယ်လ်ရွန်၏ ကုသမှုဖြင့် ဖရိုဒိုမှာသက်သာလာသည်။ အယ်လ်ရွန်ကောင်စီတွင် ဆော်ရွန် နှင့်လက်စွပ်သမိုင်းကြောင်းတို့ကိုဆွေးနွေးကြသည်။ Strider မှာ အစ်ဆီဒူးလ်၏ မျိုးဆက် ''အာရဂ္န်'' (Aragorn)ဖြစ်ကြောင်းလည်း သိခဲ့ကြ၏။ မှော်ဆရာအကြီးအကဲ ဆာရူမန်(Saruman)မှာ သစ္စာဖောက်သွား၍ ၎င်းကိုယ်တိုင် စွမ်းအားတစ်ရပ်ရရှိရန်ကြိုးပမ်းနေကြောင်း ဂန်ဒက်ဖ်က ပြောပြခဲ့ရာ ကောင်စီ၏ဆုံးဖြတ်ချက်အရ လက်စွပ်ကို ဖျက်ဆီးရမည်။ သို့ရာတွင် ထိုပစ္စည်းကို ဖျက်ဆီးမည့်တစ်ခုတည်းသောနည်းလမ်းကား လက်စွပ်သွန်းလုပ်ခဲ့သောနေရာ မော်ဒေါရှိ  ကြမ္မာဆိုးတောင်(Mount Doom)၏ မီးလျှံထဲသို့ယူဆောင်သွားရန်ပင်ဖြစ်၏။ ဖရိုဒိုမှာ သူကိုယ်တိုင်ပင် တာဝန်ယူ၍ ဂန်ဒက်ဖ်၏ အကြံပေးချက်ဖြင့် အယ်လ်ရွန်က လက်စွပ်အဖွဲ့ဝင်များကိုရွေးချယ်ပေးခဲ့သည်။ ''လက်စွပ်အဖွဲ့ဝင်များ'' (The Fellowship of the Ring or Company of the Ring )တွင် ကိုးယောက်ရှိပြီး ပါဝင်သူများမှာ : ဖရိုဒို၊ ဆမ်၊ မယ်ရီ၊ ပစ်ပင်၊ အာရဂွန်၊ ဂန်ဒက်ဖ်၊ ဒွာ့လူပုမျိုးနွယ် ဂင်းမလီ(Gimli)၊ အက်လ်ဖ်မျိုးနွယ် လက်ဂိုလက်စ်(Legolas)၊ ဂွန်ဒိုးနိုင်ငံ(Gondor) ဘုရင့်အစားအုပ်ချုပ်သူ ဒက်နက်သော်(Denethor)၏သား ဘော်ရိုမီယာ(Boromir)တို့ဖြစ်ကြ၏။

နှင်းမြူခိုးတောင်တန်း(Misty Mountains)ကို ရက်ဟောန်တောင်ကြားဖြတ်လမ်း(Redhorn Pass)မှ ဖြတ်သန်းခြင်းမအောင်မြင်သောကြောင့် အဖွဲ့မှာ အန္တရာယ်ရှိသော မော်ရီယာမိုင်းတွင်း(Mines of Moria)လမ်းကြောင်းကိုရွေးချယ်ခဲ့၏။ ယင်းနောက် ''ဘာလင်''( Balin - ဟော့ဘစ်တွင်ပါရှိသော ဇာတ်ကောင်)၏ကံကြမ္မာနှင့် ဒွာ့ဗ်လူပုများ၏ အသိမ်းပိုက်ခံနယ်မြေအကြောင်းကို သိရှိခဲ့ရသည်။ တိုက်ခိုက်မှုတစ်ခုမှ လွတ်မြောက်အပြီး အဖွဲ့နောက်ကို အော့ခ်များနှင့် ရှေးဟောင်းမီးမိစ္ဆာကြီး ဘဲလ်ရော့ခ်၏(Balrog) လိုက်ပါတိုက်ခိုက်ခြင်းခံခဲ့ရကာ ဂန်ဒက်ဖ်က ဘဲလ်ရော့ခ်နှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရာတွင် နှစ်ဦးစလုံး အသူရာချောက်နက်ထဲ့သို့ ကျသွားခဲ့လေသည်။ အဖွဲ့မှတစ်ခြားသူများလွတ်မြောက်သွားခဲ့ကြပြီး အက်လ်ဖ်တောအုပ် လော့သ်လိုရီးယန်(Lothlórien)သို့ရောက်ရှိခိုလှုံသည်။ ထိုတောအုပ်သခင်နှစ်ပါးဖြစ်သည့် ဂလက်ဒရီးယယ်(Galadriel) နှင့် ကယ်လီဘောန်(Celeborn)တို့က တိုင်ပင်အကြံပေးခဲ့ကြ၏။ 

ဂလက်ဒရီးယယ်ထံမှ လှေနှင့်လက်ဆောင်များယူဆောင်ရင်း အဖွဲ့သည် အန်ဒူရင်မြစ်ကြောင်းအတိုင်းစုန်ဆင်းပြီး အေမွန်ဟန်တောင်ကုန်းသို့ ဆက်လက်ထွက်ခွာလာခဲ့ရာ ထိုနေရာ၌ ဘော်ရိုမီယာသည် ဖရိုဒို၏ လက်စွပ်ကိုလုယူရန်ကြိုးစားခဲ့သော်လည်း ဖရိုဒိုက လက်စွပ်ကို ဆင်မြန်း၍ ကိုယ်ပျောက်သွား၏။ ဖရိုဒိုမှာ မော်ဒေါဆီသို့ တစ်ဦးတည်းထွက်ခွာရန်ဆုံးဖြတ်သော်လည်းပဲ ဆမ်က ဖရိုဒို့အကြံကို မှန်းဆခဲ့ကာ အတူလိုက်ပါသွားလေတော့သည်။ 

===ရဲတိုက်မျှော်စဉ်ကြီးနှစ်ခု===
ဆာရူမန်နှင့် ဆော်ရွန်စေလွှတ်လိုက်သော အော့ခ်များသည် ဘောရိုမီယာကို သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြပြီး မယ်ရီ၊ ပစ်ပင်တို့နှစိယောက်ကို ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားလေသည်။ အာရဂွန်၊ ဂင်းမလီ နှင့် လက်ဂိုလက်စ်တို့မှာ မည်သည့်ဟော့ဘစ်အုပ်စုနောက်သို့ လိုက်ရမည်လဲဆိုသည်ကို ဆွေးနွေးခဲ့ကြရာ မယ်ရီ၊ ပစ်ပင်တို့ကို ဖမ်းဆီးသွားသော''အော့ခ်''များနောက်လိုက်ခဲ့ကြသည်။ ''ရိုဟန်''တိုင်းပြည်တွင်(Rohan) အော့ခ်များကို ''ရိုဟစ်ရင်'' (Rohirrim)ခေါ် ရိုဟန်တပ်ဖွဲ့ကသုတ်သင်ခဲ့ကြရာ မယ်ရီ၊ပစ်ပင်တို့မှာ ''ဖန်ဂွန်''(Fangorn)တောအုပ်ထဲသို့ထွက်ပြေးနိုင်ခဲ့၍ လွတ်မြောက်သည်။ အဆိုပါတောအုပ်ထဲ၌ သစ်ပင်ပုံစံကဲ့သို့အဆင်းရှိသော''အန့်တ်မျိုးနွယ်''မှ(Ent) ရှေးအကျဆုံး''သစ်မုတ်ဆိတ်ကြီး''(Treebeard)နှင့် ခင်မင်ခဲ့ကြသည်။  အာရဂွန်၊ ဂင်းမလီ နှင့် လက်ဂိုလက်စ်တို့ ဖန်ဂွန်တောအုပ်ထဲဝင်သွားကြသော ဟော့ဘစ်တို့နောက်လိုက်ရာ မမျှော်လင့်ပဲ ဂန်ဒက်ဖ်ကို တွေ့ဆုံခဲ့ကြ၏။ 

ဂန်ဒက်ဖ်က သူ ဘဲလ်ရော့ခ်ကိုသတ်ခဲ့ပုံ၊ အမှောင်ထုကြီးက သူ့အားခေါ်ဆောင်သွားပြီး ထို့နောက်မှ ကျန်ရှိနေသေးသော တာဝန်များကိုထမ်းဆောင်ရန် ''အလယ်ပိုင်းကမ္ဘာမြေ'' Middle-earth သို့ပြန်လည်ပို့ဆောင်ခံခဲ့ရပုံစသည်တို့ကို ရှင်းပြခဲ့သည်။ မှော်ဆရာအကြီးအကဲနေရာကို ''ဆာရူမန်''ဆီမှ လွှဲပြောင်းရယူခဲ့သဖြင့် အဖြူရောင်ဝတ်စုံဖြင့် ယခုအခါ အဖြူရောင်ဂန်ဒက်ဖ်(Gandalf the White)အဖြစ်ပြောင်းလဲသွားပြီဖြစ်လေသည်။ ဆက်လက်၍ မယ်ရီ၊ ပစ်ပင်မှာ အန္တရာယ်ကင်းကြောင်း ၎င်းမိတ်ဆွေများ အာမခံပြောဆိုသည်။ ရိုဟန်မြို့တော် အက်ဒေါ်ရက်(Edoras)သို့ အတူတကွထွက်ခွာလာကြပြီး ဂန်ဒက်ဖ်သည် သီယိုဒန်ဘုရင်ကြီးကို ဆာရူမန်၏သူလျှို ဂရီးမာ ဝမ်းတန့်(Gríma Wormtongue)၏ လွှမ်းမိုးထားမှုမှ ဖယ်ရှားပေးနိုင်ခဲ့၏။ သီယိုဒန်ဘုရင်(Theoden)မှာ လူသူအင်အားများစုဆောင်းပြီး ၎င်းတပ်များနှင့်အတူ ရှေးဟောင်းခံတပ် ဟမ်းဒိ ( Helm's Deep )သို့ အရောက်သွားကာ တစ်ဖက်တွင် ဂန်ဒက်ဖ်ကလည်း သစ်မုတ်ဆိတ်ကြီး၏ အကူအညီကိုရယူရန်ထွက်ခွာခဲ့သည်။ 

မယ်ရီ၊ ပစ်ပင်တို့၏စေ့ဆော်နှိုးဆွမှုကြောင့် ငြိမ်သက်သော နေထိုင်မှုပုံစံမှ နိုးကြားတက်ကြွလာကာ ဆာရူမန်၏ ခံတပ်နယ်မြေ ''အိုင်ဆန်ဂတ်''(Isengard)ကိုတိုက်ခိုက်ကြပြီး ဆာရူမန်မှာ ''အော်သန့်ခ်''(Orthanc) ရဲတိုက်မျှော်စဉ်တွင်ပိတ်မိသွား၏။ ဂန်ဒက်ဖ်က သစ်မုတ်ဆိတ်ကြီးကို သီယိုဒန်ဘုရင်အား ကူညီရန် ''အန့်တ်''တပ်ဖွဲ့တစ်ခုကို ''ဟူးယော်န်''(Huorn)သို့စေလွှတ်ပေးရန်ပြောဆိုနိုင်ခဲ့သည်။ ဂန်ဒက်ဖ်ကိုယ်တိုင် ရိုဟစ်ရင်တပ်ဖွဲ့ကို ဟမ်းဒိသို့ ခေါ်ဆောင်လာပြီး အော့ခ်များကိုနှိမ်နင်းသည်။ ထိုအော့ခ်များ ဟူးယော်န်သစ်အုပ်ထဲ ထွက်ပြေး၍ ဇာတ်သိမ်းခဲ့ရလေသည်။ ဂန်ဒက်ဖ်မှာ ဆာရူမန်ကို အမှောင်လမ်းမှ (မိစ္ဆာ)ပြန်လာရန် အခွင့်ရေးပေးသော်လည်း ငြင်းဆန်သဖြင့် ဆာရူမန်၏ရာထူးနှင့် စွမ်းအားများကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်။ 

ဆာရူမန်က ထိုရဲတိုက်အကျဉ်းတိုက်ကြီးထဲသို့ တရွေ့ရွေ့ပြန်တက်သွားချိန်ဝယ် ''ဝမ်းတန့်''က ဂန်ဒက်ဖ်ကို လုပ်ကြံရန် အလုံးတစ်လုံးကို ပစ်ချလုပ်ကြံခဲ့ပေ၏။ မအောင်မြင်ပဲ ထိုအလုံးကို ပစ်ပင်မှ ကောက်ယုခဲ့သည်။ ထိုပစ္စည်းသည် ပလန့်တီယာ(palantír)ခေါ် ဖန်ဓာတ်လုံးပင်ဖြစ်သည်။ ထိုဖန်ဓာတ်လုံးသည် ဆော်ရွန်နှင့်ဆက်သွယ် စကားပြောရန်အသုံးချသည့် ပစ္စည်းဖြစ်ပြီး ထိုဓာတ်လုံးမှပင် ဆာရူမန်သည် ဆော်ရွန်၏ကျော့ကွင်းတွင်မိခဲ့ရလေသည်။ ထို့နောက်ပိုင်း ပစ်ပင်မှ ခိုးယူကြည့်ရှုမိရာ ဆော်ရွန်က ပစ်ပင်ကို တွေ့မြင်ခဲ့သဖြင့် ဂန်ဒက်ဖ်သည် ပစ်ပင်ကိုခေါ်ဆောင်၍ ''မိနက်စ် တစ်ရစ်''(Minas Tirith)သို့ မြင်းဖြင့် ခရီးနှင်ကြသည်။''မိနက်စ် တစ်ရစ်'' မှာ ''ဂွန်ဒိုး''တိုင်းပြည်မြို့တော်ဖြစ်သည်။

​''မော်ရီယာ''မိုင်းတွင်းမှသည် နောက်မှတောက်လျှောက်လိုက်ပါနေခဲ့သော ''ဂိုလမ်'' ကို ဖရိုဒို၊ဆမ်တို့က ဖမ်းခဲ့ကြပြီး မော်ဒေါသို့ လမ်းပြရန် အတင်းအကျပ်စေခိုင်းသည်။ မော်ဒေါ၏ အနက်ရောင်ဂိတ်တံခါးကြီး (Black Gate of Mordor) မှာ ဖြတ်သန်း၍မရနိုင်လောက်အောင် အစောင့်ထူထပ်၏။ သို့အတွက်ကြောင့် ယင်းကိုဖြတ်သန်းမည့်အစား ဂိုလမ်သိသော လျှို့ဝှက်လမ်းကြောင်းကို ရွေးချယ်သွားခဲ့ရလေသည်။ လမ်းတွင် ဖယ်ရာမီယာ(Faramir)နှင့်တွေ့ဆုံ၍ အကိုဖြစ်သူ ဘော်ရိုမီယာလိုမဟုတ်ပဲ ဖယ်ရာမီယာသည် လက်စွပ်ညှို့အားကို ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်ခဲ့သည်။ လက်စွပ်လား ဖရိုဒိုအပေါ်ကို သစ္စာရှိမည်လားကို လွန်ဆွဲနေရသည့် ဂိုလမ်သည် နောက်ဆုံး၌သစ္စာဖောက်ကာ ပင့်ကူမကြီး ရှီလော့ဘ်(Shelob) နေသော ခစ်ရစ်အန်ဂေါလ်ဥမင်လှိုင်ခေါင်း(Cirith Ungol)သို့ခေါ်ဆောင်သွားခဲ့သည်။ ဖရိုဒိုမှာ ရှီလော့ဘ်အဆိပ်မိခဲ့ကာ ဆမ်သည်လေဒီ ''ဂလက်ဒရီယယ်''ထံမှရသော လက်ဆောင်အကူအညီဖြင့် ပင့်ကူမကြီးကိုပြန်လည်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ဖရိုဒို သေဆုံးပြီဟု မှတ်ထင်ရင်း ဆမ်မှာ ခရီးစဉ်ရည်ရွယ်ချက်ကို တစ်ဦးတည်းထမ်းဆောင်ရန် လက်စွပ်ကို ယူခဲ့လေသည်။ အော့ခ်များ ဖရိုဒိုကို တွေ့ရှိပြီး ဆမ်မှာ ဖရိုဒိုမသေသေးကြောင်းကြားလိုက်သည်။

===ဘုရင်အဖြစ် ပြန်လည်ရောက်ရှိလာခြင်း===
ဆော်ရွန်သည် ကြီးမားသည့်တပ်ကြီးအား ဂွန်ဒိုးကိုတိုက်ရန်စေလွှတ်ခဲ့၏။ ဂန်ဒက်ဖ် ''မိနက်စ် တစ်ရစ်''မြို့ကိုရောက်လာပြီး ထီးနန်းစောင့် ဒက်နက်သော်ကို အဆိုပါတိုက်ခိုက်မှုများနှင့်ပတ်သက်၍ သတိပေးရန်ရောက်လာသည်။ ထိုစဉ်အချိန်အတွင်း သီယိုဒန်ဘုရင်က ရိုဟစ်ရင်စစ်တပ်ကို စုစည်း၍ ဂွန်ဒိုးကို စစ်ကူရန်ချီတက်လာခဲ့သည်။ မိနက် တစ်ရစ်သည် အတိုက်ခံနေရပြီဖြစ်ကာ ဒက်နက်သော်မှာ ဆော်ရွန်၏ လှည့်စားခြင်းစက်ကွင်းထဲကျရောက်နေပြီး မျှော်လင့်ချက်လည်းမဲ့နေသည် (မိနက်စ် တစ်ရစ်ရှိ ဖန်ဓာတ်လုံးတစ်လုံးမှတဆင့်လှည့်စားခြင်း)။ ၎င်းသည် သားဖြစ်သူ ဖယ်ရာမီရာနှင့်အတူ မီးရှို့ရန်အခိုက်အတန့်တွင် ကိုယ်တိုင် မီးရှို့လောင်ကျွမ်းသွား၏။ ဂင်းမလီ၊ လက်ဂိုလက်စ်၊ မြောက်ပိုင်းက လှည့်လည်သွားလာသူ (Rangers of the North) တို့နှင့်တကွ အာရဂွန်သည် ''သေသောသူများလမ်းကြောင်း'' (the Paths of the Dead) ကိုရွေးချယ်ခဲ့ကြ၏။ အကြောင်းမူကား တစ်ချိန်က ဂွန်ဒိုးဘုရင်ကို သစ္စာခံကာ ဆင့်ခေါ်လျှင်စစ်တိုက်ပေးပါမည်ဟု ကတိကဝတ်ပေးထားသော အုပ်စုတစ်စုသည် ကြိမ်စာကြောင့် မကျွတ်လွတ်ဘဲရှိနေကြသည်။ ထို ''ဒန်းဟဲရိုး'' (Dunharrow) ရှိ သေသောသူများ သို့ ဝိညာဉ်များကို ဆင့်ခေါ်ရန်အတွက် အာရဂွန်သွားခြင်းဖြစ်၏။ 

ယင်းသေသောသူများ၏ တပ်ဖွဲ့ကြီးမှာ အာရဂွန်နောက်လိုက်လာခဲ့ကြပြီး ''အမ်းဘား'' (Umbar) အရပ်က ဂွန်ဒိုးကို (ဆော်ရွန်ဆင့်ခေါ်သဖြင့်) ကျူးကျော်ရန်လာသော ပင်လယ်ပျော်ဓားပြများကို ကြောက်ရွံ့စေနိုင်ပြီး အာရဂွန်တို့ ၎င်းတို့ကိုတိုက်ခိုက်ခြေမှုန်း၍ ၎င်းတို့သင်္ဘောများဖြင့် ဂွန်ဒိုးတောင်ပိုင်းကသူများကိုခေါ်ဆောင်၍ ''အန်ဒူရင်''မြစ်အတိုင်းဆန်တက်လာခဲ့ကြပေသည်။ မိနက်စ် တစ်ရစ်သို့ ရောက်ကာ တိုက်ပွဲအလှည့်အပြောင်းဖြစ်သွားခဲ့၏။ သီယိုဒန်ဘုရင်၏ တူမတော်စပ်သူ ''အီယိုဝင်'' (Eowyn) ကားရုပ်ဖျက်၍ စစ်တပ်နှင့်အတူလိုက်ပါလာခဲ့ရာ မယ်ရီအကူအညီဖြင့် ''နာဇ်ဂူးလ်''ခေါင်းဆောင် (the Lord of the Nazgûl ) ကို သုတ်သင်နိုင်ခဲ့၏။ ဂွန်ဒိုး၊ ရိုဟန်တပ်ဖွဲ့ပေါင်း၍ ဆော်ရွန်လွှတ်လိုက်သောတပ်ကို ပယ်လန်းနော်စစ်တလင်းတိုက်ပွဲ၌ (Battle of the Pelennor Fields) အနိုင်ရယူနိုင်ခဲ့ကြ၏။ သီယိုဒန်ဘုရင် နတ်ရွာစံ၍ အီယိုဝင်၊မယ်ရီတို့ ဒဏ်ရာရကြသည်။

တစ်ဖက်တွင်ကား ဆမ်မှာ ဖရိုဒိုကို ''ခစ်ရစ်အန်ဂေါလ်''ရဲတိုက်မှ ကယ်ဆယ်၍ နှစ်ဦးသား မော်ဒေါကိုဖြတ်သန်းကြ၏။ ဂွန်ဒိုးနှင့် ရိုဟန်မှ တပ်ဖွဲ့ကြီးကို ဦးဆောင်ပြီး အာရဂွန်တို့ အနက်ရောင်ဂိတ်တံခါးကြီးဆီသို့ ချီတက်လာခဲ့သည်။ ရည်ရွယ်ချက်ကား ဆော်ရွန်ကိုကျရှုံးစေမည့်အစီအစဉ် (ဖရိုဒို၏ လက်စွပ်ဖျက်ဆီးခြင်း) လမ်းလွှဲရန်ပင်ဖြစ်သည်။ အာရဂွန်တို့တပ်မှာ ဆော်ရွန်၏ တပ်မဟာအဖွဲ့ကြီးနှင့်ယှဉ်ပါက အဆမတန်အင်အားသေးငယ်လှပေသည်။ ဖရိုဒို၊ဆမ်တို့ ကြမ္မာဆိုးတောင်ပေါက်ဝ (Cracks of Doom) အစွန်းဆီသို့ရောက်ချေပြီ။ ဖရိုဒိုသည် လက်စွပ်ညှို့ဓာတ်ကို လုံးဝတောင့်မခံနိုင်တော့ပဲ ၎င်း၏ပိုင်ဆိုင်သောအရာဟုပြောလျှက် ဝတ်လိုက်သည်။

ဂိုလမ်မှာ ရုတ်တရက်ပေါ်လာခဲ့ပြီး ဖရိုဒိုနှင့် ရုန်းရင်းဆန်ခတ်ဖြစ်ခဲ့ရာ ဖရိုဒို၏ လက်စွပ်ဝတ်ထားသောလက်ချောင်းအားကိုက်ဖြတ်ပစ်ခဲ့သဖြင့် လက်စွပ်ရသော်လည်း ဟန်ချက်မထိန်းနိုင်ပဲ မီးထဲသို့ လက်စွပ်နှင့်အတူ ဂိုလမ်ပြုတ်ကျသွားခဲ့သည်။ လက်စွပ်ပျက်ဆီးသဖြင့် ဆော်ရွန်သည်လည်း စွမ်းအားအလုံးစုံ ဆုံးရှုံးသွားပြီဖြစ်သည်။ ၎င်းဖန်တီးထားသမျှ အရာရာပျက်ဆီးသည်။ နာဇ်ဂူးလ်များလည်း ဒုက္ခရောက်ပျက်ယွင်းသည်။ ၎င်းစစ်တပ်ကြီးမှာ ဖရိုဖရဲ ကစဉ့်ကလျှားဖြစ်၍ အာရဂွန်တို့ အနိုင်ရခဲ့ကြသည်။ 

အာရဂွန်ကို အာနောရ် (Arnor) နှင့် ဂွန်ဒိုးဘုရင်အဖြစ်တင်မြှောက်ကြပြီး အယ်လ်ရွန်၏သမီးတော် ''အာရ်ဝင်'' (Arwen) နှင့်လက်ထပ်ခဲ့၏။ ထို့နောက် ဟော့ဘစ်လေးယောက် ရှိုင်းယားသို့ အပြန်တွင်  ရှိုင်းယားကို ရှာကေး (Sharkey) ခေါ်သောသူမှ ညွှန်ကြားစေခိုင်းသော လူများက ထိန်းချုပ်ထား၏ (ရှာကေးသည် ဆာရူမန်ဖြစ်ကြောင်း နောက်မှတွေ့ရှိ) ။ ဟော့ဘစ်တို့ ပြန်လည်တော်လှန်ကြကာ ရှိုင်းယားနယ်မြေလွတ်မြောက်သည်။ ထိုတော်လှန်တိုက်ခိုက်မှုတွင် ဟော့ဘစ် ၁၉ယောက်ဆုံးပါး၍ ၃၀ဒဏ်ရာရသည်။ ဆာရူမန်က ဖရိုဒိုအား ဓားဖြင့်ထိုးရန်ကြိုးပမ်းခဲ့အပြီး  ဖရိုဒိုက ဟော့ဘစ်များကို မှော်ဆရာဆာရူမန်အား မသတ်ရန် တားခဲ့သည်။ ဖရိုဒို၏အိမ် ဘက်ဂ်အန်းဒ် (Bag End) နေရာတွင်ပင် ဂရီမာက မကြေနပ်မှုများကြောင့် ဆာရူမန်ကိုသတ်ခဲ့သည်။ ဂရီမာကိုလည်း ဟော့ဘစ်လေးသည်တော်များက ပစ်သတ်ခဲ့ကြသည်။ လက်စွပ်စစ်ပွဲကြီး၏ အဆုံးသတ်သည့်နေရာကား ဖရိုဒိုအိမ်ရှေ့နေရာလှေကားထစ်ကလေးပင်ဖြစ်ပေတော့သည်။

မယ်ရီနှင့်ပစ်ပင်ကိုသူရဲကောင်းများအဖြစ် ချီးမြှောက်ဂုဏ်ပြုကြသည်။ ဆမ်မှာ ရို့စ်ကော်တွန်နှင့်လက်ထပ်၏။ ဆမ်သည် လေဒီ ဂလက်ဒရီးယယ်ထံမှရခဲ့သော လက်ဆောင်ပစ္စည်းများသုံးကာ ရှိုင်းယားကို ပြန်လည်မွန်းမံသည်။ ဖရိုဒိုကား လက်စွပ်သယ်ဆောင်ခဲ့ရသောဒဏ်ကြောင့် လူရောစိတ်ရော နွမ်းနယ်ပင်ပန်းနေခဲ့၏။ နှစ်အနည်းငယ်အကြာ ဂန်ဒက်ဖ်၊ဘီလ်ဘိုတို့နှင့်အတူ ဂရေးဟက်ဗန်လှေဆိပ် (Grey Havens) သို့ရောက်ရှိ၍ ထိုမှတဆင့် ထာဝရကျွန်း (Undying Lands) သို့ အက်လ်ဖ်များနှင့်အတူ ထွက်ခွာသွားခဲ့ကြသည်။ 

စာအုပ်နောက်ဆက်တွဲ၌ ဆမ်သည် ၎င်းသမီးဖြစ်သူ အက်လန်နော် (Elanor) ကို အနောက်ဘက်ခရီးစဉ်မှတ်တမ်း အနီရောင်စာအုပ် (Red Book of Westmarch) ကို ပေးရစ်ခဲ့သည်။ အဆိုပါစာအုပ်မှာ ဘီလ်ဘို၏ စွန့်စားခန်းများ၊ လက်စွပ်စစ်ပွဲကြီးအကြောင်း ဟော့ဘစ်တို့သိရှိသမျှ ပါဝင်ပေသည်။ ဆမ်သည်လည်း လက်စွပ်နောက်ဆုံးသယ်ဆောင်ခဲ့သူအဖြစ် ပင်လယ်ကိုဖြတ်သန်း၍ အနောက်အရပ်ဆီသို့ ထွက်ခွာခဲ့ကြောင်း ထိုသို့ ပြောဆိုကြသည်လည်းရှိပေတော့သည်။

==ဇာတ်လမ်းဆင်သည့် ပုံစံဘောင်==
တော်ကီးန်သည် ''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်''ကို စိတ်ကူးယဉ်ပုံစံဘောင်ထဲ ၌ ထား၍တင်ဆက်သည်။ အဆိုပါသတ်မှတ်သော ဘောင်သည်ကား ၎င်းကိုယ်တိုင် ဤဇာတ်လမ်းရေးသူ စာရေးဆရာမဟုတ်၊ ရှေးဟောင်းစာအုပ်ဖြစ်သော ''အနောက်ဘက် ခရီးစဉ်မှတ်တမ်းစာအုပ်နီ''(Red Book of Westmarch)ကို တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဘာသာပြန်သောသူမျှသာဆိုသည့် ပုံစံကိုယူ၍ ဖန်တီးသည်။ ဤပုံစံဘောင်ရှိသော ဇာတ်လမ်း၏ ထွေရာအသေးစိတ်ကို &quot;နိဒါန်&quot; အခန်း၊ ''ရှိုင်းယားနှင့်ပတ်သက်သောမှတ်စု'' အခန်း၊ စာအုပ်၏ နောက်ဆက်တွဲ အပိုင်း(စ)၌(Appendix F)ထည့်သွင်းသည်။ ဤပုံစံဘောင်တွင် စာအုပ်နီ(Red Book)သည် ၎င်းတစ်ခြားလက်ရာများဖြစ်သော &quot;တွန်ဘွန်ဘာဒီလ်၏ စွန့်စားခန်းများ&quot;(The Adventures of Tom Bombadil)၊ &quot;လင်းလက်တောက်ပသော ရတနာသုံးသွယ်&quot; (The Silmarillion)၊ [[ဟော့ဘစ်]] (The Hobbit)စသော အလယ်ပိုင်းကမ္ဘာမြေ (Middle-earth)နှင့်ပတ်သက်သမျှအရေးအသားမှန်သမျှ၏ ရင်းမြစ်စာအုပ်ဖြစ်လေသည်။&lt;ref name=&quot;Bowman 2006&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bowman |first1=Mary R. |title=The Story Was Already Written: Narrative Theory in &quot;The Lord of the Rings&quot; |journal=Narrative |date=October 2006 |volume=14 |issue=3 |pages=272-293 |jstor=20107391 |quote=the frame of the Red Book of Westmarch, which becomes one of the major structural devices Tolkien uses to invite meta-fictional reflection... He claims, in essence, that the story ''was'' already written... }}&lt;/ref&gt;

==အယူအဆ နှင့် ဖန်တီးခြင်း==
===နောက်ခံအကြောင်းအရာ===
&quot;''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်''&quot; သည် [[ဂျေ အာ အာ တော်ကီးန်]]၏ ၁၉၃၇ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေသော &quot;ဟော့ဘစ်&quot; နောက်ဆက်တွဲအဖြစ် အစပျိုးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;genesis&quot;&gt;{{cite web |title=The Lord of the Rings: Genesis |url=http://wwwu.uni-klu.ac.at/jkoeberl/Courses/Tolkien/l_04_genesis.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227101341/http://wwwu.uni-klu.ac.at/jkoeberl/Courses/Tolkien/l_04_genesis.pdf |archivedate=27 February 2008 |accessdate=14 June 2006 |format=PDF}}  (This PDF contains no information about its source. It appears to be a lecture for a course on Tolkien by Assoc. Prof. Johann Köberl in the Department of English and American Studies at the [[University of Klagenfurt]].)&lt;/ref&gt; ဟော့ဘစ်ကို လူကြိုက်များလာမှုကြောင့် ထုတ်ဝေသူ Allen &amp; [[Unwin]],တို့ကနောက်ဆက်တွဲရေးပေးပါရန် တောင်းဆိုကြသည်။ တော်ကီးန်က ၎င်းသည် စာရေးနှေးကွေးပြီး ၎င်းတီထွင်ပျိုးထောင်ထားသော ဇာတ်လမ်းတချို့ကို ပြန်လှန်ဆက်နွယ်မည်ဟု သတိပေးသည်။ ဟော့ဘစ်နှင့်အပြိုင်ရေးသားပြုစုထားသော &quot;The Silmarillion&quot;ဝတ္ထုမူကြမ်းကို ပယ်ချ၍ Roverandomဝတ္ထုအလတ်ကို ဆိုင်းငံ့၊ Farmer Giles of Hamဝတ္ထုကို လက်ခံပြီး Allen &amp; Unwinတို့တွေးသည်မှာ ဟော့ဘစ်တို့အကြောင်းအရာများသည် ပိုမိုလူကြိုက်များရေပန်းစားပေမည်။{{sfn|Carpenter|1977|p=195}}}} ထို့ကြောင့် &quot;''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်''&quot;ဖြစ်လာမည့် ဇာတ်လမ်းကို အသက် (၄၅)နှစ်၌ စတင်ရေးသားသည်။ ဇာတ်လမ်းမှာ နောက် (၁၂)နှစ်ကြာ ၁၉၄၉မှသာ ပြီးဆီးခဲ့လေသည်။ အသက် ၆၃နှစ်အရွယ် ၁၉၅၅အထိ အကုန်လုံးထုတ်ဝေခြင်းမပြုနိုင်ခဲ့ပေ။

===ရေးသားခြင်း===
ထုတ်ဝေသူများတောင်းဆိုသဖြင့် ၁၉၃၇ ဒီဇင်ဘာ၌ ဟော့ဘစ်ဇာတ်လမ်းအသစ်တစ်ခု ကိုစတင်ရေးသားသည်။&lt;ref name=&quot;genesis&quot; /&gt; အစပိုင်း အမှားအယွင်းတချို့ရှိခဲ့ပြီးနောက် ''တစ်ကွင်းတည်းသောလက်စွပ်''(One Ring)ဇာတ်လမ်းပေါ်ထွက်လာသည်။ ဘီလ်ဘိုကိုယ်ပျောက်သွားခြင်း၊ လက်စွပ်၏အရေးပါပုံနှင့် ဝတ္ထုနာမည်ဖြစ်သော လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်ဆိုသော အကြောင်းအရာများသည် ၁၉၃၈နွေဦးရာသီအထိစိတ်ထဲပေါ်မလာသော်လည်း ပထမအခန်း((&quot;A Long-Expected Party&quot;)အတွက် စိတ်ကူးသည် အပြည့်အစုံရောက်ရှိလာသည်။&lt;ref name=&quot;genesis&quot; /&gt; အစောပိုင်းက တော်ကီးန်သည် ဇာတ်လမ်းကို &quot;ဘီလ်ဘိုမှာ ၎င်းရရှိထားသော ရတနာများသုံးကုန်၍ နောက်ထပ်ရရှိရန် စွန်စားခန်းထပ်မံထွက်လေသည်&quot;ဟုရေးရန်ကြံရွယ်ထားခဲ့၏။ သို့သော် နောက်မှ လက်စွပ်နှင့် အစွမ်းသတ္တိကို သတိရသွား၍ နောက်အသစ်တစ်ခုကို အာရုံထားလျှင် ပို၍ကောင်းမည်ဟု တွေးမိခဲ့လေသည်။&lt;ref name=&quot;genesis&quot; /&gt; ဇာတ်လမ်းကိုဆက်လက်ရေးသားနေစဉ်ဝယ် The Silmarillionမှ ဒဏ္ဍာရီပါအကြောင်းကိုဆွဲခေါ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.worldcrunch.com/culture-society/my-father-039-s-quot-eviscerated-quot-work-son-of-hobbit-scribe-j.r.r.-tolkien-finally-speaks-out/hobbit-silmarillion-lord-of-rings/c3s10299/ |title=My Father's 'Eviscerated' Work – Son Of Hobbit Scribe J.R.R. Tolkien Finally Speaks Out |work=Le Monde/Worldcrunch |first=Raphaëlle |last=Rérolle |date=5 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130210205838/http://www.worldcrunch.com/culture-society/my-father-039-s-quot-eviscerated-quot-work-son-of-hobbit-scribe-j.r.r.-tolkien-finally-speaks-out/hobbit-silmarillion-lord-of-rings/c3s10299/ |archive-date=10 February 2013 |url-status=dead |accessdate=26 January 2020 |archivedate=10 February 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130210205838/http://www.worldcrunch.com/culture-society/my-father-039-s-quot-eviscerated-quot-work-son-of-hobbit-scribe-j.r.r.-tolkien-finally-speaks-out/hobbit-silmarillion-lord-of-rings/c3s10299/ }}&lt;/ref&gt;

ဘာသာဗေဒပညာရပ်များ သင်ကြားနေရသည့် ပညာရေးဆိုင်ရာ အချိန်ပြည့်ရာထူးဖြင့်လုပ်ကိုင်ရသော တော်ကီန်မှာ စာရေးနှေးကွေးပေသည်။(၎င်း၏ရှေးဟောင်းအင်္ဂလိပ်စာအုပ်များထဲသို့ ပေါင်းစပ်ထည့်သွင်းထားသောဘာသာဗေဒအကြောင်းအရာများပါရှိသည့် ဘာသာစကားများကိုအာရုံစိုက်ရသဖြင့်)။&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Shammas |first=Michael |date=2019-09-25 |title=J.R.R. Tolkien, Old English, and the Creation of Middle-Earth |url=https://papers.ssrn.com/abstract=3459810 |location=Rochester, NY}}&lt;/ref&gt; &quot;၁၇နှစ်တာမှာ [...]ကို စစ်ဆေးနေရလို့ အားလပ်ချိန်ရယ်လို့ကိုမရပါဘူး။ ချေးယူထားရတဲ့ အချိန်တွေထဲကမှ စကားပြေပုံစံ၊ အလင်္ကာပုံစံဖြင့် ဇာတ်လမ်းများရေးတဲ့အချိန် အခိုးခံလိုက်ရတာပါ... တခါတလေ အပြစ်ရှိနေသလိုပဲ...  &quot;&lt;ref&gt;{{cite book|last = Carpenter | first = Humphrey|title = The Letters of J. R. R. Tolkien | publisher = Houghton Mifflin | year = ed. (1981) | location = Boston | pages=#17|isbn = 0-395-31555-7}}&lt;/ref&gt; တော်ကီးန်သည် &quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်&quot;ရေးသားခြင်းကို ၁၉၄၃တွင် စွန့်လွှတ်ထားခဲ့ရပြီး ၁၉၄၄ ဧပြီမှသာ ပြန်လည်စတင်ရေးသားနိုင်ခဲ့လေသည်။&lt;ref name=&quot;genesis&quot; /&gt; တောင်အာဖရိကနိုင်ငံ ဗြိတိသျှတော်ဝင်လေတပ်မတော်၌ တာဝန်ထမ်းဆောင်စဉ် ရေးသားထားသော အခန်းများကို သား ခရစ်တိုဖာ တော်ကီးန်(Christopher Tolkien)အတွက် အခန်းဆက်အနေဖြင့် ပို့ပေးသည်။ တော်ကီးန်သည် ၁၉၄၆တွင် အရေးပါသော အားထုတ်မှုပြုလုပ်ခဲပြီးနောက် ထုတ်ဝေသူတို့ကို ၁၉၄၇တွင် စာမူပြကြည့်သည်။&lt;ref name=&quot;genesis&quot; /&gt; ဇာတ်လမ်းမှာ နောက်တစ်နှစ်တွင် ပြီးဆီးသော်လည်း ၁၉၄၉မတိုင်မချင်း ရေးထားသမျှအကြောင်းအရာ အစပိုင်းအခန်းများကိုပြန်လှန်ဖတ်ခြင်း မပြီးနိုင်ခဲ့ပေ။&lt;ref name=&quot;genesis&quot; /&gt; မူလ လက်ရေးမူကြမ်းသည် စုစုပေါင်း (၉၂၅၀)စာမျက်နှာ
ရှိ၍ ယခု Marquette University [[ဂျေ အာ အာ တော်ကီးန်]]စုဆောင်းခြင်းအကန့်၌ ထိုမူကြမ်းတည်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.marquette.edu/library/archives/tolkien.shtml#original |title=J. R. R. Tolkien Collection {{!}} Marquette Archives {{!}} Raynor Memorial Libraries {{!}} Marquette University |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131219041430/http://www.marquette.edu/library/archives/tolkien.shtml#original |archivedate=19 December 2013 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

===တော်ကီးန်အပေါ် လွှမ်းမိုးမှုများ===
တော်ကီးန် လေ့လာဖူးသော ဝေလဘာသာစကား (Welsh language)၏လွှမ်းမိုးမှုကို ၎င်း၏ &quot;အင်္ဂလိပ်၊ဝေလ&quot; အက်ဆေးများတွင် အကျဉ်းချုပ်ဖော်ပြသည်။ &quot;နောက်တစ်ခေါက်လောက် ကျွန်တော့်လက်ရာကို ညွှန်းဆိုဖော်ပြရမယ်ဆိုရင် လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်မှာ ထင်ထင်ရှားရှားအနေနဲ့...  ဝေလဘာသာစကားမှာသုံးထားတဲ့ နာမည်တွေကို အဲဒီဇာတ်လမ်းထဲက လူတွေ နေရာတွေရဲ့အမည်တွေမှာ အခြေခံအနေနဲ့ တရည်တရွယ်နဲ့ကိုထည့်ထားတာပါ။ (တိုက်ရိုက်ကြီးမဟုတ်ပေမဲ့ ဆင်တူရိုးမှားလေးပေါ့ဗျာ)။ ဒီပုံပြင်တွေထဲက ဒီအကြောင်းအရာတွေက စာဖတ်သူပရိသတ်ကို တခြားအရာတွေထက်ပိုပြီးတော့ သာယာနာပျော်မှုပေးနိုင်ခဲ့ပါပြီလေ။&quot;&lt;ref&gt;[http://readanybooks.net/fantasticfiction/English_and_Welsh/15603.html Readanybooks website; English and Welsh essay] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203031113/http://readanybooks.net/fantasticfiction/English_and_Welsh/15603.html |date=3 February 2014 }}; access-date 25 January 2014&lt;/ref&gt;

&quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်&quot; ကို တော်ကီးန်က ၎င်း၏ ဝေါဟာရဇစ်မြစ်များ၊ ဘာသာရေး( အထူးသဖြင့် ကက်သလစ်သာသနာ)&lt;ref name=&quot;letters&quot;&gt;Carpenter, Humphrey (1995). ''The Letters of J. R. R. Tolkien'', Houghton Mifflin. {{ISBN|0-618-05699-8}}, Letter no. 142, page 172&lt;/ref&gt;), ဒဏ္ဍာရီပုံပြင်များ, နော့စ်ဒဏ္ဍာရီ (Norse Mythology) နှင့် ယေဘူယျသဘောအားဖြင့် ဂျာမန်(Germanic mythology)&lt;ref&gt;Shippey, T.A. (2005 [1982]). The Road to Middle-earth, 3rd ed., HarperCollins Publishers. {{ISBN|0-261-10275-3}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;T.A. Shippey: Tolkien, Author of the Century HarperCollins, 2000&lt;/ref&gt; ဆဲလ်တစ်(Celtic)၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://de-vagaesemhybrazil.blogspot.co.uk/2011/02/tivar-in-timeless-land-tolkiens-elves.html|first=Terry|last=Gunnell|title=Tívar in a timeless land: Tolkien's Elves|date=13–14 September 2002|accessdate=4 January 2012|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130602150108/http://de-vagaesemhybrazil.blogspot.co.uk/2011/02/tivar-in-timeless-land-tolkiens-elves.html|archivedate=2 June 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; စလပ်ဗ်(Slavic)၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://parmadili.skf.org.pl/sn/quid_p1.htm#_edn36|first=Michal|last=Lesniewski|title=Re Redigast Quid * cum Boromir?|language=Polish|date=3 September 2003|accessdate=29 October 2011|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107100128/http://parmadili.skf.org.pl/sn/quid_p1.htm#_edn36|archivedate=7 January 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lingwe.blogspot.com/2009/10/slavic-echoes-in-tolkien-response.html|first=Jason|last=Fisher|title=Slavic echoes in Tolkien – A response|date=20 October 2009|accessdate=28 October 2011|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120106182928/http://lingwe.blogspot.com/2009/10/slavic-echoes-in-tolkien-response.html|archivedate=6 January 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kuzmenko.org.ua/uk/tolkienslavic|first=Dmitry|last=Kuzmenko|title=Slavic echoes in the works of J.R.R. Tolkien|language=Ukrainian|accessdate=6 November 2011|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120425143036/http://kuzmenko.org.ua/uk/tolkienslavic|archivedate=25 April 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ပါရှန်း(Persian)၊&lt;ref&gt;{{Cite book| last = Allen| first = Elizabeth M.| chapter = Persian Influences in J.R.R. Tolkien's The Lord of the Rings| title = The Transcendent Adventure: Studies of Religion in Science Fiction/Fantasy| editor-first = Robert| editor-last = Reilly| publisher = [[Greenwood Press]]| year = 1985| location = Westport, Connecticut| pages = [https://archive.org/details/transcendentadve00reil/page/189 189–206]| isbn = 0-313-23062-5| url = https://archive.org/details/transcendentadve00reil/page/189}}&lt;/ref&gt; ဂရိ(Greek)၊&lt;ref&gt;{{Cite book| last = Stanton| first = Michael| title = Hobbits, Elves, and Wizards: Exploring the Wonders and Worlds of J. R. R. Tolkien's The Lord of the Rings| publisher = Palgrave Macmillan| year = 2001| location = New York| page = 18| isbn = 1-4039-6025-9}}&lt;/ref&gt; နှင့် ဖင်လန်(Finnish)ဒဏ္ဍာရီများအပေါ်စိတ်ပါဝင်စားမှု၏ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဆိုင်ရာလေ့လာမှုအနေဖြင့်ပြုစုပျိုးထောင်ခဲ့လေသည်။&lt;ref name=Kalevala&gt;{{cite news | first = Brian | last = Handwerk | title = ''Lord of the Rings'' Inspired by an Ancient Epic | url = http://news.nationalgeographic.com/news/2001/12/1219_tolkienroots.html | work = National Geographic News | publisher = National Geographic Society | pages = 1–2 | date = 1 March 2004 | accessdate = 4 October 2006 | url-status=live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20060316192124/http://news.nationalgeographic.com/news/2001/12/1219_tolkienroots.html | archivedate = 16 March 2006 | df = dmy-all }}&lt;/ref&gt; ဂျော့ မက်ခ်ဒေါ်နယ်လ်(George MacDonald)၊ ဝီလီယန် မောရစ်(William Morris)&lt;ref&gt;''[[The Letters of J. R. R. Tolkien]]''. Letter #19, 31 December 1960&lt;/ref&gt; နှင့် အန်ဂလို ဆက်ခ်ဆွန်ကဗျာများ(Anglo-Saxon poem)၊ ဘိုးဝုဖ် (Beowulf)&lt;ref&gt;Shippey, Tom (2000). ''J. R. R. Tolkien Author of the Century'', HarperCollins. {{ISBN|0-261-10401-2}}&lt;/ref&gt; စသည်တို့၏ လွှမ်းမိုးမှုများရှိသည်ဆိုခြင်းကို တော်ကီးန်က အသိမှတ်ပြုလက်ခံသည်။ စာပေဝေဖန်အကဲဖြတ်တို့ကလည်း သက်သေထူပြီးဖြစ်သည်။ ဗန်းဂါး (Wagner)၏ နီးဘလွန်းလက်စွပ်(The Nibelung's Ring) ဒဏ္ဍာရီဇာတ်လမ်းများက တော်ကီး၏ စာပေလက်ရာများအပေါ် တိုက်ရိုက်လွှမ်းမိုးမှုရှိ မရှိနှင့်ပတ်သက်သောမေးခွန်းကိုကား ယခုထိ ထိုဝေဖန်အကဲဖြတ်တို့ အငြင်းပွားကြဆဲပင်။

[[File:Tolkien Twin Towers 02.jpg|thumb|right|&quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်&quot; ဝတ္ထုအစပိုင်း၌ ဖော်ပြထားသော the Ivy Bush သည်&lt;ref&gt;''The Fellowship of the Ring'', Book 1, Chapter 1, paragraph 8.&lt;/ref&gt; ဘာမင်ဂမ်ဘုရားကျောင်းဆောင်(Birmingham Oratory)နှင့် အနီးဆုံး ပြည်သူပိုင်အဆောက်အဦးဖြစ်သည်။ တော်ကီးန်မှာ Edgbaston Reservoir၌နေစဉ် ထိုဘုရားကျောင်းတက်ခဲ့၍ Perrott's Follyက အနီးနားတွင်ရှိသည်။|alt=The corner of a street with a public house called The Ivy Bush on the right side. In the background two tall brick towers can be seen further left.]]

တော်ကီးန်သည် မည်သည့်ဘာသာတရား၊ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများကို ၎င်းစာပေများတွင် ထည့်သွင်းမထားချေ။ ထိုအကြောင်းအရာများထက် &quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်&quot;၏ စကြာဝဋ္ဌာသဘောတရား၊ ကိုယ်ကျင့်တရားဆိုင်ရာ အတွေးအခေါ်များက ၎င်းကိုးကွယ်သော ကက်သလစ်ဘာသာကို ရောင်ပြန်ဟပ်နိုင်သည်။ စာတစ်စောင်တွင် &quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်&quot;သည် တကယ့်ကိုပင် ယုံကြည်သက်ဝင်သော ကက်သလစ်ဘာသာအလုပ်ဟု၊ အစောပိုင်းကတော့ မသိစိတ်နဲ့ဖြစ်ပြီး ပြန်လည်ဖတ်သောအခါ သိစိတ်ဖြင့်ဘာသာရေးအလုပ်ပင်ဖြစ်သည်ဟု တော်ကီးန်ကဆိုခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ကျွန်တော်သည် ဤစိတ်ကူးယဉ်ကမ္ဘာထဲသို့ ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုဆိုင်ရာ ဘာသာတရားများ၏ ရည်ညွှန်းမှုများ မထည့်ခဲ့သလို၊ ဖြတ်တောက်ခြင်းလည်းမပြုခဲ့ပါ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဘာသာရေးအပိုင်းကိုယ်၌ကပင် ဤဇာတ်လမ်း၊ ရုပ်ပုံဖော်မှုထဲတွင် စိမ့်ဝင်၍ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;letters&quot;/&gt;

ဇာတ်လမ်းပါ အချို့သော နေရာအကွက်အကွင်းများ၊ဇာတ်ကောင်များသည် တော်ကီးန် ယခင်ပထမနေထိုင်ဖူးသော ဘာမင်ဂမ်မြို့ Sarehole Millအနီးတဝိုက်နှင့် နောက်ပိုင်းနေသော Edgbaston Reservoirတို့မှ ဆင်းသက်လာသော ကလေးဘဝအတိတ်ပုံရိပ်များ၏ စေ့ဆော်မှုပင်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last = Carpenter | first = Humphrey|title = The Letters of J. R. R. Tolkien | publisher = Houghton Mifflin | year = ed. (1981) | location = Boston | pages=#178 &amp; #303|isbn = 0-395-31555-7}}&lt;/ref&gt; Edgbaston အနောက်မြောက်ဘက် လက်တကမ်းအကွာလောက်က Black Countryနှင့်ပတ်သက်၍ အရိပ်အမြွက်များလည်းရှိပေသည်။ ဘာကိုပြသနေသလဲဟုဆိုရလျှင် Underhill ဆိုသောစကားလုံး၊ ဆာရူမန်နေထိုင်ရာ အိုင်ဆန်ဂတ်၏ စက်မှုလုပ်ငန်များကို ဖော်ပြချက်၊ ရှိုင်းယားဒေသ... စသည်တို့ပင်ဖြစ်ကြ၏။ ရှိုင်းယားနှင့် ဘေးနားဝနိးကျင်သည်  လန်ကရှီးယား (Lancashire)နယ် Stonyhurst Collegeတဝိုက်ရှိသော ပတ်ဝန်းကျင်ကို အခြေပြုထားသည်။ ထို လန်ကရှီးယား၌ ၁၉၄၀နှစ်များအတွင်း မကြာခဏဆိုသလိုနေခဲ့ဖူးသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|first=Paul|last=Edwards|url=http://www.travellady.com/Issues/Issue64/64E-hobbits.htm|title=In the Valley of the Hobbits|work=Travel Lady Magazine|accessdate=5 October 2006|url-status=dead|archiveurl=https://archive.today/20020622045024/http://www.travellady.com/Issues/Issue64/64E-hobbits.htm/|archivedate=22 June 2002|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ၎င်းစာပေများအပေါ် ပထမကမ္ဘာစစ်က ထမ်းဆောင်ခဲ့ရသော စစ်ရေးဆိုင်ရာအကျိုးသက်ရောက်မှုများမလည်းရှိရာ ဝေဖန်ရေးသမားတစ်ယောက် ထောက်ပြသည့်အချက်မှာ တော်ကီးန်တာဝန်ကျခဲ့ဖူးသော ပြင်သစ်မြောက်ပိုင်းတွင်ဖြစ်ခဲ့သော ဆော(မ်)တိုက်ပွဲ(Battle of the Somme) ၌ စစ်ကိုတာရှည်စွာထိတွေ့ရမှုကြောင့်ဖြစ်လာသော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာအနှောက်အယှက် ကသိကအောက်ဖြစ်သည့်ဝေဒနာ(shell-shock)မှာ ဖရိုဒို၏ နောက်ပိုင်းကြုံတွေ့ရသော ကိုယ်ရောစိတ်ပါ ခံစားရသည့် ဒဏ်ရာဒဏ်ချက် (posttraumatic stress disorder)သဘောမျိုးဟု ဆိုကာစစ်တမ်းထုတ်သည်။&lt;ref name=shellshocked&gt;{{cite news | first = Michael | last = Livingston | title = The Shellshocked Hobbit: The First World War and Tolkien's Trauma of the Ring | url = http://www.thefreelibrary.com/The+shell-shocked+hobbit%3A+the+First+World+War+and+Tolkien's+trauma+of...-a0154698400 | work = Mythlore | publisher = Mythopoeic Society | pages = 77–92 | year = 2006 | accessdate =3 June 2011 }}&lt;/ref&gt;

==ထုတ်ဝေမှု သမိုင်းကြောင်း==
George Allen &amp; Unwin တို့နှင့် ကတောက်ကဆဖြစ်ခြင်းသည် ၁၉၅၉၌ ဟာ့ပါကောလင်းတိုက် (HarperCollins) သို့ စာအုပ်အားကမ်းလှမ်းမိစေသည်။ The Silmarillion (အများအားဖြင့် အပြောင်းအလဲမလုပ်ဘဲ)ကို ''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်''စာအုပ်နှင့်အတူ ထုတ်ဝေရန်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် Allen &amp; Unwin တို့မှာ စိတ်မပါကြပေ။ နောက်ထုတ်ဝေသူ Milton Waldma နှင့်ဆက်သွယ်ကာ ထုတ်ဝေရေးအဆင်မပြေသဖြင့် ကောလင်းစာပေတိုက်သို့ ဆက်သွယ်ပြန်သည်။ ကောလင်းတိုက်မှ ''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်''ကို အရေးတကြီး လျှော့ချဖြတ်တောက်စေချင်သည့်စိတ်သဘောပြသ၏။ တော်ကီးန်က ၁၉၅၂တွင် ထုတ်ဝေရန်တောင်းဆို&lt;ref&gt;{{cite book|last = Carpenter | first = Humphrey|title = Carpenter, Humphrey: Tolkien: A Biography, New York |url = https://archive.org/details/jrrtolkienbiogra0000carp_k1o4 | publisher = Ballantine Books | year = 1977 | location = New York | pages=[https://archive.org/details/jrrtolkienbiogra0000carp_k1o4/page/210 211] ff.,|isbn = 0-04-928037-6}}&lt;/ref&gt;သော်လည်း ကောလင်းတိုက်ကထုတ်ဝေခြင်းမပြုခဲ့ပေ။ ထို့ကြောင့်ပင် Allen and Unwin တို့ဆီကို စာရေးသားခဲ့၏ &quot; အခုဒီစာမူရဲ့ ဘယ်အပိုင်းကိုပဲထုတ်ထုတ် ဝမ်းမြောက်စွာနဲ့ပဲ စဉ်းစားလက်ခံပါ့မယ်။&quot; ၎င်း၏ စာပေလက်ရာများ နေ့အလင်းရောင်ကို မမြင်တော့မှာကိုတော့ ကြောက်ရွံ့နေမိသည်။&lt;ref name=&quot;genesis&quot; /&gt;

ထုတ်ဝေရန် စာအုပ်ကို သုံးပိုင်းပိုင်း၏။ ကြိုတင်မျှော်လင့်ထားသော အသင့်တင့်ဆုံးရောင်းအားနှင့် စာရိုက်မှုကုန်ကျစရိတ်မြင့်မားမှုတို့ကြောင့် ငွေရေးကြေးရေးဆုံးရှုံးမှု အနည်းဆုံးဖြစ်စေရန် သုံးတွဲဖြစ်သွားခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုသုံးတွဲမှာ :  &quot;လက်စွပ်အဖွဲ့ဝင်များ&quot; - စာအုပ် ၁၊ ၂ (The Fellowship of the Ring (Books I and II)) ၊ &quot;ရဲတိုက်မျှော်စဉ်ကြီးနှစ်ခု&quot; - စာအုပ် ၃၊ ၄ (The Two Towers (Books III and IV)) ၊ &quot;ဘုရင်အဖြစ် ပြန်လည်ရောက်ရှိလာခြင်း&quot; - စာအုပ် ၅၊ ၆ (The Return of the King (Books V and VI) နှင့် နောက်ဆက်တွဲ အပိုင်း(၆)ခု) တို့ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last = Unwin | first = Rayner|title = George Allen &amp; Unwin: A Remembrancer | publisher = Merlin Unwin Books | year = 1999 | location = Ludlow | pages=97–99|isbn = 1-873674-37-6}}&lt;/ref&gt; နောက်ဆက်တွဲစာများ၊ မြေပုံများ၊ အထူးသဖြင့် အညွှန်းများကို ပြုစုရန်နှောင့်နေးမှုကြောင့် ယခင်ခန့်မှန်းထားသည့်အချိန်ထက် နောက်ကျမှထုတ်ဝေနိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအတွဲများကို [[ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း]]တွင် ၂၉-ဇူလိုင်-၁၉၅၄၊ ၁၁-နိုဝင်ဘာ-၁၉၅၄ နှင့် ၂၀-အောက်တိုဘာ-၁၉၅၅တွင် လည်းကောင်း [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]၌ Houghton Mifflin က ပထမတွဲ &quot;လက်စွပ်အဖွဲ့ဝင်များ&quot;စာအုပ်ကို ၂၁-အောက်တိုဘာ-၁၉၅၄၊ &quot;ရဲတိုက်မျှော်စဉ်ကြီးနှစ်ခု&quot;ကို ၂၁-ဧပြီ-၁၉၅၅၊ &quot;ဘုရင်အဖြစ် ပြန်လည်ရောက်ရှိလာခြင်း&quot; အား ၅-ဇန်နဝါရီ-၁၉၅၆တို့၌ အသီးသီးထုတ်ဝေခဲ့ကြ၏။&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=aWZzLPhY4o0C&amp;pg=PT4&amp;dq=1954;+an+American+edition+followed+on+21+October+of+the+same+year,+of+Boston&amp;hl=no&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwi7yN_4uMPUAhWkYZoKHYvsBRMQ6AEIJjAA#v=onepage&amp;q=1954%3B%20an%20American%20edition%20followed%20on%2021%20October%20of%20the%20same%20year%2C%20of%20Boston&amp;f=false The Fellowship of the Ring: Being the First Part of The Lord of the Rings] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115130014/https://books.google.com/books?id=aWZzLPhY4o0C&amp;pg=PT4&amp;dq=1954;+an+American+edition+followed+on+21+October+of+the+same+year,+of+Boston&amp;hl=no&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwi7yN_4uMPUAhWkYZoKHYvsBRMQ6AEIJjAA |date=15 November 2017 }}&lt;/ref&gt;

&quot;ဘုရင်အဖြစ် ပြန်လည်ရောက်ရှိလာခြင်း&quot; ကို တော်ကီးန်က ပြန်လည်တည်းဖြတ်ပြင်ဆင်ကာ နောက်ဆက်တွဲများပြုစုပြင်ဆင်နေ (အချို့မှာ နေရာမလုံလောက်သဖြင့် ဖယ်ထုတ်ခဲ့ရသည်) သောကြောင့် နောက်ဆုံးအတွဲမှာ နှောင့်နှေးခဲ့လေသည်။ &quot;ဘုရင်အဖြစ် ပြန်လည်ရောက်ရှိလာခြင်း&quot;  - ''The Return of the King'' ဆိုသည့်အမည်ကို တော်ကီးက သဘောမတွေ့လှပေ။ အကြောင်းမှာ ထိုနာမည်သည် ဇာတ်လမ်းကျောရိုးနှင့် အတော်ဖီလာဆန့်ကျဉ်သလိုဖြစ်နေသည်ဟု ယုံကြည်၏။ သို့သော် ထုတ်ဝေသူအကြိုက်ကို လိုက်လျောခဲ့သည်။ &quot;ရဲတိုက်မျှော်စဉ်ကြီးနှစ်ခု&quot; မှာရောထွေးဖွယ်ရာဖြစ်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last = Carpenter | first = Humphrey|title = The Letters of J. R. R. Tolkien | publisher = Houghton Mifflin | year = ed. (1981) | location = Boston | pages=#140|isbn = 0-395-31555-7}}&lt;/ref&gt;ဒုတိယတွဲဖြစ်သည့် &quot;ရဲတိုက်မျှော်စဉ်ကြီးနှစ်ခု&quot; - ''The Two Towers''ကို (ရဲတိုက်များ၏တိုက်ရိုက်အမည်) &quot; အော်သန့်ခ် နှင့် ဘားရက်ဒူရာ (Orthanc and Barad-dûr) (သို့) မိနက်စ် တစ်ရစ်နှင့် ဘားရက်ဒူရာ (Minas Tirith and Barad-dûr) (သို့) အော်သန့်ခ်နှင့် ခစ်ရစ် အန်ဂေါလ် (Orthanc and Cirith Ungol) စသဖြင့်  မပြတ်မသားအမည်များပေးရန်လည်းကြိုးပမ်းခဲ့လေသည်။ The Fellowship of the Ring ထုတ်ဝေအပြီး တစ်လအကြာ မှတ်ချက်၌အဖုံးပုံဆွဲခဲ့ရာ ပုံ၌ မိနပ်စ်မော်ဂေါ နှင့်  အော်သန့်ခ်ကို ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref&gt;&quot;The second part is called ''The Two Towers'', since the events recounted in it are dominated by Orthanc, ..., and the fortress of Minas Morgul...&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://images.harpercollins.co.uk/hcwebimages/hccovers/032800/032878-fc170.jpg Tolkien's own cover design for ''The Two Towers'']&lt;/ref&gt;

အစပိုင်းတွင် တော်ကီးန်သည် အပိုင်း ၂ ပိုင်းပါ တစ်တွဲ (two-book volume) ဆီကို ပေးထားသောနာမည်များကို မကြိုက် ထိုနာမည်များအစား ''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်'' : အတွဲ(၁) - &quot;လက်စွပ်၏ ထွက်ခွာခြင်း&quot;နှင့် &quot;လက်စွပ်၏ တောင်အရပ်ဆီသို့&quot;၊ အတွဲ(၂) - &quot;အိုင်ဆန်ဂတ် သစ္စာဖောက်ခြင်း&quot; နှင့် &quot;အရှေ့ဘက်ရောက် လက်စွပ်&quot;၊ အတွဲ(၃) - &quot;လက်စွပ်တိုက်ပွဲကြီး&quot; နှင့် &quot;တတိယခေတ်ကာလ&quot; ဤသို့ အမည်ပေးချင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Letters of J.R.R. Tolkien|last=Tolkien|first=John Ronald|publisher=Harper Collins|year=2006|isbn=0261102656|location=London|pages=167, 170, 173}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tolkien |first=Christopher |title=The War of the Ring: The History of The Lord of the Rings, Part Three|isbn=0-618-08359-6 |year=2000 |publisher=Houghton Mifflin}}&lt;/ref&gt; မည်သို့ပင်ဆိုစေကာမူ တစ်အုပ်ခြင်း၏ခေါင်းစဉ်များကို ဖယ်ရှား၍ ထုတ်ဝေသူများ၏ တွန်းအားကို ခံရပြီးနောက် တော်ကီးန်သည် မူလကဤသို့ အဆိုပြုထားသည်။ အတွဲ(၁) - &quot;မှောင်ရိပ်ကြီးစိုးလာခြင်း&quot; (The Shadow Grows) ၊ အတွဲ(၂) &quot;မှောင်ရိပ်ထဲက လက်စွပ်&quot; (The Ring in the Shadow) ၊ အတွဲ(၃) &quot;လက်စွပ်တိုက်ပွဲကြီး&quot; (သို့) &quot;ဘုရင်အဖြစ် ပြန်လည်ရောက်ရှိလာခြင်း&quot; (''The War of the Ring'' or ''The Return of the King'')&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Letters of J.R.R. Tolkien|last=Tolkien|first=John Ronald|publisher=Harper Collins|year=2006|isbn=0261102656|location=London|pages=167, 170, 173}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tolkien |first=Christopher |title=The War of the Ring: The History of The Lord of the Rings, Part Three|isbn=0-618-08359-6 |year=2000 |publisher=Houghton Mifflin}}&lt;/ref&gt;

သုံးတွဲပါစာအုပ်ကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဖြန့်ချိခဲ့သောကြောင့် ဤစာအုပ်ကို မကြာခဏဆိုသလို ''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်' &quot;သုံးတွဲ&quot; ဟုရည်ညွှန်းကြသည်။ နောက်ဆုံးအတွဲကို ၁၉၅၆၌ ပြန်လည်စိစစ်ရာတွင် ကျော်ကြားသူဖြစ်သော ကဗျာဆရာ W. H. Auden ဆီသို့ ပေးစာတစ်စောင်တွင်&lt;ref name=audenNYT&gt;{{cite news |url=http://www.nytimes.com/1956/01/26/movies/LOTR-RETURN.html |title=At the End of the Quest, Victory: BOOK REVIEW, &quot;THE RETURN OF THE KING&quot; |first=W. H. |last=Auden |date=January 26, 1956 |newspaper=New York Times |accessdate=26 January 2020 |archivedate=30 January 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160130224036/http://www.nytimes.com/1956/01/26/movies/LOTR-RETURN.html }}&lt;/ref&gt; တော်ကီးန်သည်လည်း &quot;သုံးတွဲ&quot;ဟူ၍သာ သုံးစွဲခဲ့၏။&lt;ref&gt;{{cite book|last = Carpenter | first = Humphrey|title = The Letters of J. R. R. Tolkien | publisher = Houghton Mifflin | year = ed. (1981) | location = Boston | pages=#163|isbn = 0-395-31555-7}}&lt;/ref&gt; သို့သော် တစ်ခါတစ်ရံတွင် ဤသုံးတွဲဆိုသည့် စကားလုံးမှာ အမှန်မဟုတ်ဟုလည်းယူဆခဲ့သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် စာအုပ်အား တစ်အုပ်တည်းအဖြစ်ရေးသား သန္ဓေတည်စေခဲ့သောကြောင့်ဖြစ်ပေသည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|last = Carpenter | first = Humphrey|title = The Letters of J. R. R. Tolkien | publisher = Houghton Mifflin | year = ed. (1981) | location = Boston | pages=#149|isbn = 0-395-31555-7}}&lt;/ref&gt; မကြာခဏဆိုသလို ဤဇာတ်လမ်းကို [[ဝတ္ထုရှည်]] (novel) ဆိုကာခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ သို့ပေမယ့် တော်ကီးန်က ထိုသို့ခေါ်ဝေါ်ခြင်းကိုကန့်ကွက်သဘောမတူ။ ၎င်း၏ အမြင်မှာ ဤဇာတ်လမ်းကား သူရဲကောင်းတို့ ဒဏ္ဍာရီ /ရာဇဝင်/စွန်စားမှုဇာတ်လမ်း (Heroic romance - ဤသည်မှာ ၁၇ရာစု ပြင်သစ်တွင် ဖွံ့ဖြိုးစည်ပင်ခဲ့သော စိတ်ကူးယဉ်စာပေအမျိုးအစား (a genre of imaginative literature) တစ်ခုဖြစ်သည် ) ဟုရှုမြင်သောကြောင့်ဖြစ်၏။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Letters of J.R.R. Tolkien|last=Carpenter|first=Humphrey|publisher=Houghton Mifflin|year=ed.1981|isbn=0-395-31555-7|location=Boston|pages=329}}&lt;/ref&gt;

စာအုပ်များကို အကျိုးမြတ်ခွဲဝေမှုပုံစံဖြင့် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ဤအစီစဉ်ဖြင့် စာအုပ်ဈေးကွက်သို့ မရောက်မခြင်း တော်ကီးန်သည် ကြိုတင်ငွေမရ၊ မူပိုင်ခမရပါ။ ထို့နောက်မှ ကြီးမားသော အမြတ်ဝေစုရပါလိမ့်မည်။&lt;ref&gt;{{cite book|first=Michael|last=D.C. Drout|url=https://books.google.com/?id=B0loOBA3ejIC&amp;pg=PA385&amp;lpg=PA385&amp;dq=lord+of+the+rings+books+first+published+sharing+profit|title=J.R.R. Tolkien encyclopedia|publisher=CRC Press|year=2007|isbn=9780415969420}}&lt;/ref&gt; နောက်ဆုံး၌ ရေးဖူးသမျှ ရောင်းအားအကောင်းဆုံးစာအုပ်ထဲမှတစ်အုပ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀၀၃၌ အုပ်ရေသန်း (၅၀) ကျော်ရောင်းချခဲ့ပြီးဖြစ်ကာ&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Pate |first1=Nancy |title=LORD OF THE RINGS FILMS WORK MAGIC ON TOLKIEN BOOK SALES |url=https://www.sun-sentinel.com/news/fl-xpm-2003-08-20-0308190249-story.html |accessdate=November 20, 2018 |work=SunSentinel |date=August 20, 2003}}&lt;/ref&gt; နောက် (၂၀၀၇)တွင် သန်း၁၅၀ကျော်ရောင်းပြီးဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;thestar&quot; /&gt;

၁၉၉၀ထိ ယူကေတွင် Allen &amp; Unwin တို့ကထုတ်ဝေခဲ့၍ ထိုနှစ်တွင်ပင် ဟာ့ပ်ပါကောလင်းမှ ထုတ်ဝေသည့်တိုက်နှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုအလုံးစုံကို ဝယ်ယူခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Rayner Unwin|url=https://www.theguardian.com/news/2000/nov/27/guardianobituaries.books|newspaper=Guardian|accessdate=12 June 2010|location=London|first=Anthony|last=Smith|date=27 November 2000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Unwin|first=Rayner|title=George Allen &amp; Unwin: A Remembrancer|publisher=Merlin Unwin Books|year=1999|location=Ludlow|pages=288|isbn=1-873674-37-6}}&lt;/ref&gt;

===ထုတ်ဝေခြင်း နှင့်  ပြင်ဆင်ခြင်း===
၁၉၆၀ အစောပိုင်း၌ Ace Booksစာပေတိုက်၏ သိပ္ပံခေတ်လွန်ဇာတ်လမ်းများကို တည်းဖြတ်သူ Donald A. Wollheim ကပြောဆိုသည်မှာ Houghton Mifflin ထုတ်ဝေရေးတိုက်က စာအုပ်ကို မူပိုင်ခွင့်ထားရန် လျစ်လျူရှုကြသဖြင့် အမေရိကန်မူပိုင်ခွင့်ဥပဒေဖြင့် ဤစာအုပ်ကို ကာကွယ်မထားနိုင်ခဲ့ပေ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.locusmag.com/2006/Issues/06Wollheim.html |title=Betsy Wollheim: The Family Trade |work=[[Locus Online]] |date=June 2006 |accessdate=22 January 2011 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110131234722/http://www.locusmag.com/2006/Issues/06Wollheim.html |archivedate=31 January 2011 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;silver&quot;&gt;{{cite book |last = Silverberg |first = Robert |title = Reflections &amp; Refractions: Thoughts on Science Fiction, Science, and Other Matters |publisher = Underwood |year = 1997 |location = Grass Valley, Calif |pages = [https://archive.org/details/reflectionsrefra00silv/page/253 253–6] |isbn = 1-887424-22-9 |url = https://archive.org/details/reflectionsrefra00silv/page/253 }}&lt;/ref&gt; ယင်းနောက် ၁၉၆၅တွင် Ace Books ထုတ်ဝေရေးက တော်ကီးန်ခွင့်ပြုချက်မရှိ၊ ၎င်းကိုလည်းမူပိုင်ခွင့်အဖိုးအခမပေးဘဲ ထုတ်ဝေခြင်းတစ်ခုဆက်လက်လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြသည်။ တော်ကီးန်က ဤကိစ္စကို အငြင်းပွားကန့်ကွက်၍ ထိုကန့်ကွက်မှုအား ၎င်းပရိသတ်များဆီသို့ အလျှင်အမြန်သတိပေးသည်။&lt;ref name=Ripp&gt;{{cite web|title=Middle America Meets Middle-earth: American Publication and Discussion of J. R. R. Tolkien's Lord of the Rings|last=Ripp|first=Joseph|url=http://ils.unc.edu/MSpapers/2908.pdf|page=38|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151105143951/http://ils.unc.edu/MSpapers/2908.pdf|archivedate=5 November 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ၎င်းပရိသတ်များ၏ grassroots လှုပ်ရှားမှုဖိအားပေးသဖြင့် Ace Books တိုက်မှာ ထိုထုတ်ဝေမှုကို ရုပ်သိမ်းကာ တော်ကီးန်ကို မဆိုစလောက်သောအဖိုးအခပေးသည်။&lt;ref name=reynolds&gt;{{cite web|url=http://www.tolkiensociety.com/tolkien/tale.html |title=The Lord of the Rings: The Tale of a Text |first=Pat |last=Reynolds |publisher=The Tolkien Society |quote=There was a campaign against Ace, who, as a result, agreed to pay royalties, and not to print any more copies. But, as a result of being advised that he had lost his copyright, even before the Ace edition was issued, Tolkien began to revise The Lord of the Rings, so that there could be an authorised paperback which would be a new edition, and more importantly, a new edition for which he would still own the copyright. This was published by Ballentine {{sic}} Books in October 1965. |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060908022929/http://www.tolkiensociety.com/tolkien/tale.html |archivedate=8 September 2006 |df= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last = Carpenter | first = Humphrey|title = The Letters of J. R. R. Tolkien | publisher = Houghton Mifflin | year = ed. (1981) | location = Boston | pages=especially #270, #273 and #277|isbn = 0-395-31555-7}}&lt;/ref&gt;

ခွင့်ပြုချက်ရသော ထုတ်ဝေခြင်းများကို Ballantine Books စာပေနှင့်  Houghton Mifflin စာပေတို့က လုပ်ဆောင်၍ စီးပွားရေးအရ အတော်အောင်မြင်ခဲ့ပေသည်။ အမေရိကန်မူပိုင်ဥပဒေတင်ဖို့နှင့် ၎င်းသဘောတူမှုအရ ထုတ်ဝေမည့် ပုံစံသစ်တစ်ခုကို ဖန်တီးရန် စာပိုဒ်များ၊စာသားများအပြောင်းအလဲလုပ်ဆောင်ခဲ့ပေသည်။ ဤသည်မှာကား ၁၉၆၅တွင်ထွက်ရှိသော &quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်&quot; ဒုတိယအကြိမ်ထုတ်ဝေခြင်းပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=reynolds/&gt; ပထမအကြိမ် Ballantine ၏ အဖုံးပျော့မူကို ထိုနှစ် အောက်တိုဘာ၌ ပုံနှိပ်၍ အုပ်ရေ ၂၅ သိန်းကျော်ကို ၁၀လအတွင်း ရောင်းချနိုင်ပြီး ၁၉၆၆ စက်တင်ဘာ ၄ New York Times သတင်းစာ၏ အဖုံးပျော့စာအုပ်ရောင်းအားအဆင့် (၃)တွင်ရပ်တည်၍ ဒီဇင်ဘာ ၄တွင် အဆင့်(၁) ဖြင့် ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သည်။ ရက်သတ္တပတ် ရှစ်ပတ်ကျော်ကြာကြာ ရပ်တည်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=01UDDQAAQBAJ&amp;pg=PT98&amp;dq=%22In+October+1965,+Ballantine+produced+some+125,000+copies%22&amp;hl=no&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiTyIj6zsjUAhXsa5oKHc62BHcQ6AEIJzAA#v=onepage&amp;q=%22In%20October%201965%2C%20Ballantine%20produced%20some%20125%2C000%20copies%22&amp;f=false Medievalist Comics and the American Century] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115130014/https://books.google.com/books?id=01UDDQAAQBAJ&amp;pg=PT98&amp;dq=%22In+October+1965,+Ballantine+produced+some+125,000+copies%22&amp;hl=no&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiTyIj6zsjUAhXsa5oKHc62BHcQ6AEIJzAA |date=15 November 2017 }}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၄ နောက်ပိုင်း Houghton Mifflin က ထုတ်ဝေခြင်းမူများသည် တော်ကီးန်၏ ကျစ်လျစ်သော စာသားပြောင်းလဲခြင်း၊ သားဖြစ်သူ ခရစ်တိုဖာ၏ စာလုံးပေါင်း မှန်ကန်စေရန်ကြီးကြပ်မှုများပါဝင်လေရာ အစပိုင်း အမှားအယွင်းအနည်းငယ်များဖြစ်ပြီးနောက် တစ်သမတ်တည်းသော ကွန်ပြူတာစာလုံးပုံစံအဖြစ်ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;&quot;Notes on the text&quot; pp. xi–xiii, [[Douglas A. Anderson]], in the 1994 HarperCollins edition of ''The Fellowship of the Ring.''&lt;/ref&gt;

နှစ်ငါးဆယ်မြောက် နှစ်ပတ်လည်ထုတ်ဝေခြင်းအဖြစ် ၂၀၀၄တွင် ခရစ်တိုဖာတော်ကီးန်၏ ကြီးကြပ်ဆောင်ရွက်မှုဖြင့် Wayne G. Hammond နှင့် Christina Scull တို့က စာသားများကို ပြန်လည်စိစစ်၍ ဖြစ်နိုင်သမျှ အမှားများရှင်းထုတ်၊ ရှေ့နောက်မကိုက်ညီသည်များလည်းဖယ်ထုတ်ကြသည်။ ထိုအမှားတချို့မှာ ၁၉၅၄ ပထမအကြိမ်တုန်းက စာစီသမား၏ ကောင်းမွန်သောရည်ရွယ်ချက်ကြောင့် ပါလာခြင်းဖြစ်ကာ တစ်ကြိမ်မှ ပြင်ဆင်နိုင်ခြင်းမရှိခဲ့ပေ (မှတ်ချက် - တော်ကီးန်က တချို့သော စကားလုံးများကို သေချာရည်ရွယ်၍ အကြီးအသေး၊ပုံမှန်စာလုံးပေါင်းမဟုတ်ပဲ ပြောင်ထားသည်ကို စာစီသူက စေတနာကောင်းစွာဖြင့် ပုံမှန်အရေးအသားသို့ ပြောင်ပေးခဲ့မိ၏ )။&lt;ref&gt;&quot;The Lord of the Rings: A Reader's Companion&quot;, Wayne G. Hammond and Christina Scull, HarperCollins (2005)&lt;/ref&gt; ၂၀၀၅ ထုတ်ဝေခြင်းတွင် တည်ဖြတ်သူများသတိပြုမိသော အရာများ၊ စာဖတ်သူများ တင်သွင်းသော အရာများပါ ပါဝင်လာ၏။ နောက်ထပ်ပြင်ဆင်ခြင်းကို ၂၀၁၄ မူတွင် ထပ်မံပေါင်းထည့်နိုင်ခဲ့၏။&lt;ref&gt;{{ cite web | url = https://wayneandchristina.wordpress.com/2014/12/21/lord-of-the-rings-comparison-2/ | title = Lord of the Rings Comparison | url-status=live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171007220421/https://wayneandchristina.wordpress.com/2014/12/21/lord-of-the-rings-comparison-2/ | archivedate = 7 October 2017 | df = dmy-all }}&lt;/ref&gt;

သိသိသာသာ နှစ် ၅၀ မြောက်ထုတ်ဝေခြင်းမူတချို့တွင် သုံးတွဲကို တစ်အုပ်တည်းအဖြစ် လုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ မြောက်မြားစွာသော ထုတ်ဝေမူများတွင်စာမျက်နှာနံပါတ်စီစဉ်မှု အတော်ကွာခြားမှုရှိလေသည်။ 

===တော်ကီးန်ကွယ်လွန်ပြီးမှ စာမူကြမ်းထုတ်ဝေခြင်း===
၁၉၂၂ - ၁၉၈၈ ထိ ခရစ်တိုဖာတော်ကီးန်သည် &quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်&quot;နှင့်ပတ်သက်သော စာမူကြမ်းများအား ဇာတ်လမ်းပါအချိန်ကာလအဖြစ်သနစ်များကို ရှေ့နောက်စီစဉ်ကာ ဘေးမှဖြစ်ပေါ်လာမှုအဆင့်ဆင့်ကို မှတ်ချက်ရေးသားသောပုံစံဖြင့်ထုတ်ဝေသည်။ အတွဲ ၆-၉ ထိ နာမည်ကို အလယ်ကမ္ဘာမြေ၏ သမိုင်း (History of Middle-earth) ဟုပေးသည်။ ကျန်ရှိသော လေးတွဲအား အမှောင်ရိပ်ပြန်လည်ရောက်ရှိလာခြင်း (The Return of the Shadow) ၊ အိုင်ဆန်ဂတ်၏ သစ္စာဖောက်မှု (The Treason of Isengard) ၊ လက်စွပ်စစ်ပွဲကြီး (The War of the Ring) ၊ ဆော်ရွန်ရှုံးနိမ့်ခြင်း(Sauron Defeated) စသည်ဖြင့် အမည်ပေးထားခဲ့လေသည်။ 

===ဘာသာပြန်ခြင်းများ===
ဤဝတ္ထုအား အနည်းဆုံး ဘာသာစကားပေါင်း ၅၆ခုထိ အောင်မြင်သောအတိုင်းအတာဖြင့် ဘာသာပြန်ဆိုပြီးဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.elrondslibrary.fr/|title=Elrond's Library - Translations of Tolkien all over the world|website=www.elrondslibrary.fr|access-date=26 January 2020|archive-date=1 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201042343/http://www.elrondslibrary.fr/}}&lt;/ref&gt; ဝေါဟာရဗေဒကျွမ်းကျွမ်းကျင်သူ တော်ကီးန်သည် ဤဘာသာပြန်ချက်အတော်များများကို စစ်ဆေးခဲ့သည်။ ၎င်းလက်ရာနှင့် ဘာသာပြန်လုပ်ငန်းစဉ် နှစ်ခုလုံးကို ရောင်ပြန်ဟပ်ညွှန်းဆိုနိုင်သည့် ဘာသာပြန်တစ်ခုခြင်းဆီကို မှတ်ချက်များရေးခဲ့သည်။ ဥပမာ - Åke Ohlmarks ၏ ဆွီဒင်ပြန်မူကဲ့သို့သော အစောပိုင်းဘာသာပြန်ဆိုသူက ပြုလုပ်ထားသောရွေးချယ်မှုများနှင့်ပတ်သက်၍တော့ မပျော်မရွှင်ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;''Letters'', 305f.; c.f. Martin Andersson [http://sswftapa.blogspot.com/2007/01/lord-of-errors-or-who-really-killed.html &quot;Lord of the Errors or, Who Really Killed the Witch-King?&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080306005643/http://sswftapa.blogspot.com/2007/01/lord-of-errors-or-who-really-killed.html |date=6 March 2008 }}&lt;/ref&gt; တော်ကီးန်က &quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်&quot;ပါ နာမည်များ လမ်းညွှန် ကို ၁၉၆၇တွင်ရေးသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် &quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်&quot;စာအုပ်ကပင် &quot;အနောက်ဘက်ခရီးသွားမှတ်တမ်းစာအုပ်နီ&quot; (Red Book of Westmarch) ကို ဘာသာပြန်ထားသည့်ပုံစံဖြင့် ရေးဖွဲ့ထားသောကြောင့်ဖြစ်ပေသည်။ ဇာတ်လမ်းထဲ၌ ပုံမှန်လူတို့ပြောဆိုသော ဘာသာစကား Westron ကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြနိုင်သော အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ဤဝတ္ထုအား တင်ဆက်ထားသည့်ပုံစံဖြင့်ရေးဖွဲ့ထားလေသည်။ ဘာသာပြန်ဆိုသူတို့သည် အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားနှင့် တီထွင်ဖန်တီးထားသော အင်္ဂလိပ်ပုံစံနာမည်ပေးမှုကြားက အားပြိုင်မှုကို အမိဖမ်းရန်ကြိုးစားသင့်ကြောင်း၊ ယေဘုယျလမ်းညွှန်ချက်များနှင့်အတူ ဥပမေယျများကိုပါ ပေးသင့်ကြောင်း တော်ကီးန်က အကြံပြုသည်။

==တုံ့ပြန်မှုများ==

''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်'' အတွက် ယခင်က သုံးသပ်ဝေဖန်မှုများသည် ရောရောထွေးထွေးရှိသော်လည်း မြောက်မြားစွာသော စာနယ်ဇင်းများ၏ သုံးသပ်ဝေဖန်မှုများကား ခြုံငုံသောအားဖြင့် အတော်လေးအကောင်းဘက်ဆန်၍  တော်ကီးန်၏ စာပေပိုင်းအောင်မြင်မှုများကို အရေးကြီးသောအောင်မြင်မှုဟု အသိအမှတ်ပြုကြသည်။ Sunday Telegraphက &quot;နှစ်ဆယ်ရာစု၏ အကြီးကျယ်ဆုံးသော စိတ်ကူးယဉ်ဇာတ်လမ်းများထဲမှ တစ်ခု&quot;ဟု စဦးသုံးသပ်အကဲဖြတ်သည်။&lt;ref name=Box&gt;{{cite web|url=http://search.barnesandnoble.com/The-Lord-of-the-Rings-Boxed-Set/J-R-R-Tolkien/e/9780618260584#TABS|title=The Lord of the Rings Boxed Set (Lord of the Rings Trilogy Series) section: Editorial reviews|accessdate=4 December 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101210071507/http://search.barnesandnoble.com/The-Lord-of-the-Rings-Boxed-Set/J-R-R-Tolkien/e/9780618260584/#TABS|archivedate=10 December 2010|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; The Sunday Times က ဤသဘောကိုပင် ပဲ့တင်သံပြု၍ ဤသို့ဆိုလေသည်။ &quot;'အင်္ဂလိပ်စကားပြောသောနိုင်ငံများကိုနှစ်ပိုင်းပိုင်းလျှင် &quot;လက်စွပ်များ၏အရှင်သခင်ဝတ္ထု&quot; နှင့် &quot;[[ဟောဘစ်]]&quot; ဝတ္ထုကိုဖတ်ပြီးသောသူများနှင့်ဖတ်မည့်သူများဟူ၍အုပ်စုနှစ်ခုသာရှိသည်။'&quot;&lt;ref name=Box/&gt; The New York Herald Tribune ကလည်း ဤဝတ္ထုဇာတ်လမ်းများ ဘယ်လောက်ထိ ရေပန်းစားသလဲဆိုတာနှင့်ပတ်သက်၍ စိတ်ကူးရှိပုံရသည်။ ၎င်းတို့ ဝေဖန်သုံးသပ်မှု၌ &quot; တို့ခေတ်ကို လွန်ပြီးတာရှည်ခံမဲ့ ကံကြမ္မာရှိနေတယ်&quot; ဟူ၍ ရေးသားခဲ့၏။&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://search.barnesandnoble.com/booksearch/isbninquiry.asp?z=y&amp;ean=9780345339706&amp;displayonly=REV|title= From the Critics|accessdate= 30 May 2006|url-status=live|archiveurl= https://web.archive.org/web/20070929155414/http://search.barnesandnoble.com/booksearch/isbninquiry.asp?z=y&amp;ean=9780345339706&amp;displayonly=REV|archivedate= 29 September 2007|df= dmy-all}}&lt;/ref&gt; တော်ကီးန်၏ စာအရေးအသားကို လေးစားအားကျသူ W. H. Auden က ဤဝတ္ထုကို &quot;အပြောင်မြောက်ဆုံးလက်ရာ&quot;ဟုသတ်မှတ်၍ တချို့အပိုင်းများတွင် John Milton၏ &quot;နိဗ္ဗာန်ဘုံပျောက်ဆုံးခြင်း&quot; (Paradise Lost) ကဗျာရှည်ကြီးစာအုပ်အောင်မြင်မှုထက်ကို သာလွန်သည်ဟု ထပ်မံပြောဆိုခဲ့လေသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1956/01/22/books/tolkien-king.html|first=W. H.|last=Auden|title=At the End of the Quest, Victory|work=[[The New York Times]]|date=22 January 1956|accessdate=4 December 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110220002634/http://www.nytimes.com/1956/01/22/books/tolkien-king.html|archivedate=20 February 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Kenneth F Slater &lt;ref&gt;{{cite web|url= http://fancyclopedia.org/ken-slater |accessdate= 19 November 2019|title=Ken slater}}&lt;/ref&gt; က ၁၉၅၅-ဧပြီထုတ် နက်ဗြူလာသိပ္ပံမဂ္ဂဇင်း(Nebula Science Fiction)တွင် &quot;ခင်ဗျားတို့ ဒီစာအုပ်ကို မဖတ်ဘူးဆိုရင် ပေါ်ခဲ့သမျှ အဲဒီအမျိုးစား စာပေထဲက ကောင်းပေ့ညွန့်ပေ့ဆိုတဲ့ တစ်အုပ်လွဲပြီပေါ့&quot; ဟုရေးသားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.geocities.ws/linwood/SF/Nebula/KFS12.htm |accessdate= 19 November 2019|title=Something to Read NSF 12}}&lt;/ref&gt;

''New York Times'' သုံးသပ်သူ Judith Shulevitz က တော်ကီးန်၏စာပေဟန် ဇာချဲ့ခြင်းကို ဝေဖန်သည်။ &quot;စာပေထိန်းသိမ်းသူတစ်ဦးအဖြစ် ၎င်းရည်ရွယ်ချက်ရဲ့ အရေးပါအရာရောက်ခြင်းထဲမှာ ခိုင်မာတဲ့စည်းစနစ်ပိုင်းဆိုင်ရာယုံကြည်မှုပုံစံကို တည်ထွင်ဖန်တီးပြီး အဲဒီယုံကြည်မှုကပဲ နောက်ဆုံးမှာ စာပေကို သူပြန်သတ်တဲ့အဖြစ်မျိုးရောက်မယ်။&quot;ဟုဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|first=Judith|last=Shulevitz|url=https://www.nytimes.com/books/01/04/22/bookend/bookend.html|title=Hobbits in Hollywood|work=[[The New York Times]]|date=22 April 2001|accessdate=13 May 2006|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090409163022/http://www.nytimes.com/books/01/04/22/bookend/bookend.html|archivedate=9 April 2009|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; The New Republic မဂ္ဂဇင်းတွင် ရေးသားသူ ဝေဖန်ရေးသမား Richard Jenkyns က စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ နက်နဲမှုပါဝင်မှုမရှိခြင်းကို ဝေဖန်သည်။ &quot;ဇာတ်ကောင်များရော စာအုပ်ပါ သွေးအားနဲအားရစရာမရှိ၊ အမျှင်ဓာတ်လိုပေသည်&quot;ဟု ဝေဖန်ရေးသားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|first=Richard|last= Jenkyns|title=Bored of the Rings|work = [[The New Republic]] |date= 28 January 2002|url=http://www.tnr.com/article/bored-the-rings|accessdate=13 February 2011}}&lt;/ref&gt; တော်ကီးန်၏ စာပေအုပ်စု ဖြစ်သော The Inklings အတွင်း၌ပင် ဝေဖန်သုံးသပ်မှုများမှာ အကောင်းအဆိုးဒွန်တွဲနေသည်။ Hugo Dyson ထိုဝတ္ထုဖတ်ခြင်းကို စွာကျယ်ကျယ်ဖြင့် စောဒကတက်ညည်းညူလေသည်။&lt;ref&gt;{{cite video | people = Derek Bailey (Director) and Judi Dench (Narrator)| title = A Film Portrait of J. R. R. Tolkien | medium = Television documentary| publisher = Visual Corporation|year=1992}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dyson's actual comment, [[bowdlerized]] in the TV version, was &quot;Not another fucking Elf!&quot; {{cite web |last=Grovier |first=Kelly |date=29 April 2007 |title=In the Name of the Father |url=https://www.theguardian.com/books/2007/apr/29/jrrtolkien.fiction |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002212305/http://www.theguardian.com/books/2007/apr/29/jrrtolkien.fiction |archivedate=2 October 2013 |accessdate=4 December 2010 |work=[[The Observer]] |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; သို့သော် နောက်ထပ် Inklingအဖွဲ့ဝင်ဖြစ်သော C. S. Lewis (The Chronicles of Narniaရေးသူ) တွင် မတူသောအမြင်တစ်ရပ်ရှိလေသည်။ &quot; ဒီမှာ အလှတရားရှိတယ်၊ အဲဒီအလှတရားက ဓားတွေလို ထိုးစိုက်နိုင်ပေရဲ့၊ အေးစက်နေတဲ့ သံတွေလို လောင်ကျွမ်းနိုင်ပေရဲ့။ ဒီမှာ စာအုပ်တစ်အုပ်ရှိတယ်။ အဲဒီ စာအုပ်က ခင်ဗျားတို့ အသဲနှလုံးသားကို ခွဲပစ်နိုင်တယ်။&quot; ဤကဲ့သို့သော သုံးသပ်ဝေဖန်မှုများနှင့်အတူ အဖုံးပျော့ဖြင့် မထုတ်ဝေနိုင်ခြင်းသည် ၁၉၆၀ပြည့်နှစ်များအထိ ရှိလင့်ကစား &quot;လက်စွပ်များ၏အရှင်သခင်&quot;ဝတ္ထုသည် အဖုံးမာဖြင့် အစောပိုင်းတွင်လည်းရောင်းကောင်းခဲ့ပေသည်။&lt;ref name=&quot;sketch&quot; /&gt;

၁၉၅၇၌ &quot;လက်စွပ်များ၏အရှင်သခင်&quot;ဝတ္ထုကို နိုင်ငံတကာစိတ်ကူးယဉ်စာပေဆု(International Fantasy Award)ချီးမြှင့်သည်။ ရှုတ်ချသူ၊ပုတ်ခတ်သူမြောက်မြားစွာရှိသော်လည်း Ace Books နှင့် Ballantine စာပေတို့၏ အဖုံးပျော့ထုတ်ဝေခြင်းတို့ကလည်း ဤဝတ္ထုကို အမေရိက၌ ၁၉၆၀နှစ်များတွင် အလွန်တရာ လူကြိုက်များစေရန် ကူညီနိုင်ခဲ့သည်။ ရောင်းအား၊ စာဖတ်သူစစ်တမ်းများက ဆုံးဖြတ်ပေးနိုင်သည်မှာ ၂၀ရာစု၏ ခေတ်အစားဆုံးစိတ်ကူးယဉ်ဇာတ်လမ်းများထဲမှတစ်ခုပင်ဖြစ်သည်။ ထိုအချိန်ကာလမှစ၍ ယခုထိတိုင် ရေပန်းစားနေဆဲဖြစ်၏။&lt;ref&gt;{{cite news |author= Seiler, Andy |date= 16 December 2003 |url= https://www.usatoday.com/life/movies/news/2003-12-12-lotr-main_x.htm |title= 'Rings' comes full circle |work= USA Today |accessdate= 12 March 2006 |url-status=live |archiveurl= https://web.archive.org/web/20060212081213/http://www.usatoday.com/life/movies/news/2003-12-12-lotr-main_x.htm |archivedate= 12 February 2006 |df= dmy-all }}&lt;/ref&gt; BBCက ယူကေ၌ကောက်ယူသော Big Read အစီအစဉ်တွင် ဤဝတ္ထုသည် ယင်းနိုင်ငံ၏အချစ်မြတ်နိုးဆုံးစာအုပ်အဖြစ် တွေ့ရှိရသည်။ အလားတူစွာ ၂၀၀၄ ဂျာမနီနိုင်ငံ&lt;ref&gt;{{cite web|author =Diver, Krysia|date =5 October 2004|url =http://www.smh.com.au/articles/2004/10/04/1096871805007.html?from=storyrhs|title =A lord for Germany|work =The Sydney Morning Herald|accessdate =12 March 2006|url-status=live|archiveurl =https://web.archive.org/web/20060328084516/http://www.smh.com.au/articles/2004/10/04/1096871805007.html?from=storyrhs|archivedate =28 March 2006|df =dmy-all}}&lt;/ref&gt;နှင့် ဩစတေးလျ&lt;ref&gt;{{cite web| author= Cooper, Callista |date= 5 December 2005|url= http://www.abc.net.au/news/newsitems/200512/s1523327.htm| title= Epic trilogy tops favourite film poll|work = ABC News Online|accessdate=12 March 2006|archiveurl= https://web.archive.org/web/20060116213130/http://www.abc.net.au/news/newsitems/200512/s1523327.htm &lt;!--Added by H3llBot--&gt;|archivedate= 16 January 2006}}&lt;/ref&gt;တွင်ကောက်ယူသောစစ်တမ်းများကလည်း ၎င်းလူမျိုးတို့၏ အနှစ်သက်ဆုံးစာအုပ်အဖြစ်မှတ်တမ်းဝင်ခဲ့၏။၁၉၉၉ Amazon.comဖောက်သည်များ၏ စစ်တမ်းမဲတွင်  ထောင်စုနှစ်၏ အကြိုက်ဆုံးစာအုပ်(book of the millennium)အဖြစ် ဆုံးဖြတ်ချက်ပေးကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |author= O'Hehir, Andrew |date= 4 June 2001 |url= http://www.salon.com/books/feature/2001/06/04/tolkien/ |title= The book of the century |work= [[Salon.com|Salon]] |accessdate= 12 March 2006 |url-status=live |archiveurl= https://web.archive.org/web/20060213000712/http://www.salon.com/books/feature/2001/06/04/tolkien/ |archivedate= 13 February 2006 |df= dmy-all }}&lt;/ref&gt;

&quot;လက်စွပ်များ၏အရှင်သခင်&quot;၌ပါရှိသော ဇာတ်ကောင်များအားလုံးသည် အဖြူ သို့ အမဲ (ကောင်းခြင်း ဆိုးခြင်း)သာရှိသည်ဟုထင်ဖွယ်ရာကောင်း သည်။ သို့သော် C. S. Lewisက အရေးအသားမှာ ထိုထက်ပိုကြွယ်ဝသည်။ တချို့ကောင်းတဲ့ဇာတ်ကောင်တွေမှာ အမှောင်အခြမ်းရှိနေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ ဗီလိန်ဇာတ်ကောင်များတွင်လည်း ကောင်းတဲ့စေ့ဆော်မှုများရှိနေသည်။&lt;ref&gt;[[C. S. Lewis]], quoted in Christina Scull &amp; Wayne Hammond (2006), ''[[The J. R. R. Tolkien Companion and Guide]]'', HarperCollins, article 'The Lord of the Rings', § Reviews, p. 549; {{ISBN|978-0-618-39113-4}}&lt;/ref&gt;

==အဓိကအကြောင်းအရာ==
''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်''ဝတ္ထုကို ၁၉၅၀နှစ်များတွင် ထုတ်ဝေခဲ့သော်လည်း &quot;တစ်ကွင်းတည်းသောလက်စွပ်&quot;( the One Ring)မှာ အက်တမ်ဗုံးကို တင်စားသော ခိုင်းနှိုင်းချက်မဟုတ်ကြောင်း ပြီးလျှင်&lt;ref&gt;''The Lord of the Rings: The Mythology of Power,'' (Revised Edition, by Jane Chance, copyright 2001). University Press of Kentucky, cited in {{cite web |url=http://www.nationalgeographic.com/ngbeyond/rings/influences.html |title=Influences on &quot;The Lord of the Rings&quot; |publisher=National Geographic Society |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604182639/http://www.nationalgeographic.com/ngbeyond/rings/influences.html |archivedate=4 June 2011 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; ၎င်းရေးသားသောစာအုပ်များသည် မည်သည့်အရာ၊မည်သည့်ပုံစံကိုမျှ  တိတိကျကျခိုင်းနှိုင်းတင်စားထားသည်မျိုးမဟုတ်ကြောင်းနှင့် စာဖတ်သူတို့ မြင်သလို၊သတ်မှတ်သလို အနက်ပြန်ဆိုချက်အတွက် လမ်းဖွင့်ထားကြောင်း တော်ကီးန်က အခိုင်အမာဆိုသည်။&lt;ref&gt;Tolkien, J. R. R. from ''Encyclopedia of Science, Technology, and Ethics''. Macmillan Reference USA. Cited in {{cite web |url=http://www.bookrags.com/research/tolkien-j-r-r-este-0001_0004_0/ |title=J. R. R. Tolkien Summary |publisher=BookRags |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080829185534/http://www.bookrags.com/research/tolkien-j-r-r-este-0001_0004_0/ |archivedate=29 August 2008 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tolkien |first=J.R.R. |title=The Lord of the Rings |url=https://archive.org/details/lordofrings0000tolk_j2h8 |isbn=0-261-10238-9|year=1991 |publisher=HarperCollins}}&lt;/ref&gt;

ဝေဖန်ရေးသမားအနည်းငယ်က ၎င်းတို့သည် ဤဝတ္ထု၌ လူမျိုးရေးခွဲခြားမှုဆိုင်ရာ အကြောင်းအချက်များနှင့်ပတ်သက်ပြီး တွေ့ရကြောင်း၊ ထိုအချက်များမှာ တော်ကီးန်၏ အကောင်း၊အဆိုးသဘောကို စိတ်ကူး၍ ရုပ်လုံးဖော်ဆောင်မှုနည်းလမ်း အပေါ်တွင် ပျမ်းမျှအားဖြင့်အခြေခံသည်ဟု တွေ့ရှိရသည်။ ဇာတ်ကောင်များဖြစ်သော အက်လ်ဖ်မျိုးနွယ်(Elf)၊ ဒွာ့ဗ်လုပုမျိုးနွယ်(Dwarf)၊ ဟော့ဘစ်မျိုးနွယ်(Hobbit)၊ တောင်ပိုင်းနေလူတန်းစားတစ်မျိုး(Southron) (မှတ်ချက် - ဒါရိုက်တာ[[ပီတာ ဂျက်ဆန်]]ရိုက်ကူးသော ဇာတ်ကားတွင် ဆင်ကဲ့သို့ ဧရာမသတ္တဝါကြီးများကို စီး၍စစ်ချီလာသူများ)၊ နျူမန်နောရီးယန်မျိုးနွယ်(Númenórean)၊ အော့ခ်မျိုးနွယ်(Orc)စသည့်တို့နှင့် ဇာတ်ကောင်၏ မျိုးနွယ်ကိုကြည့်ကာ ၎င်းတို့၏ အမူအကျင့်ကို ဆုံးဖြတ်နိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;Yatt&quot;&gt;{{cite news | last=Yatt | first=John | url=https://www.theguardian.com/books/2002/dec/02/jrrtolkien.lordoftherings | title=Wraiths and Race | work=The Guardian | location=London | date=2 December 2002 | accessdate=25 May 2010 | url-status=live | archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826185122/http://www.theguardian.com/books/2002/dec/02/jrrtolkien.lordoftherings | archivedate=26 August 2013 | df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.rediff.com/news/2003/jan/08lord.htm | title=The Lord of the Rings rooted in racism | publisher=Rediff India Abroad | first=Shyam | last=Bhatia | date=8 January 2003 | accessdate=4 December 2010 | url-status=live | archiveurl=https://web.archive.org/web/20101103144856/http://www.rediff.com/news/2003/jan/08lord.htm | archivedate=3 November 2010 | df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last=Straubhaar | first=Sandra Ballif |editor= Chance, Jane | title=Tolkien and the Invention of Myth: A Reader |chapter= Myth, Late Roman history and Multiculturalism in Tolkien's Middle Earth | page= 113}}&lt;/ref&gt; ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် တန်ပြန်အငြင်းပွားသောအဆိုများက ထိုမျိုးနွယ်ကို အာရုံစိုက်နေကြသော ဝေဖန်ရေးသမားများသည် ဆီလျှော်တဲ့ စာသားများ၏ သက်သေသာဓကများကို ချန်ထား၍ပြောဆိုနေကြသည်၊&lt;ref name = &quot;curry&quot;&gt;{{cite book| first = Patrick | last = Curry| title= Defending Middle-earth: Tolkien: Myth and Modernity | year = 2004 | publisher = Houghton Mifflin |pages=30–33| isbn = 0-312-17671-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chism1&quot;&gt;{{cite book| chapter = Race and Ethnicity in Tolkien's Works | first = Christine | last = Chism| editor = Michael Drout |title= J.R.R. Tolkien Encyclopedia | year = 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;chism2&quot;&gt;{{cite book| chapter = Racism, Charges of| first = Christine | last = Chism| editor = Michael Drout |title= J.R.R. Tolkien Encyclopedia | year = 2007}}&lt;/ref&gt; ပုံဖော်တင်ဆက်မှုများ (ကာတွန်း၊ရုပ်ရှင်စသည်)များမှ ရုပ်ပုံဖော်မှုကို ကိုးကားကြသည်၊ မူရင်းဝတ္ထုကိုမကိုးကားကြ ဟုမှတ်ချက်ပြုသည်။&lt;ref name = &quot;rearick&quot; /&gt; နောက် စာရေးဆရာ၏ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးရာဘဝတစ်လျှောက်လုံး လူမျိုးရေးခွဲခြားသော သက်သေအထောက်အထားမပါဝင်မှုကိုလည်း လစ်လျှူရှုကြသည်။ &lt;ref name = &quot;curry&quot; /&gt;&lt;ref name = &quot;rearick&quot;&gt;{{cite book| chapter = Why is the Only Good Orc a Dead Orc? The Dark Face of Racism in Tolkien's World | first = Anderson | last = Rearick| title= Modern Fiction Studies | date = Winter 2004 | page = 861}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;magoun&quot;&gt;{{cite book| chapter = The South | first = John | last = Magoun| editor = Michael Drout |title= J.R.R. Tolkien Encyclopedia | url = https://archive.org/details/jrrtolkienencycl00drou_545 | year = 2007 | page = [https://archive.org/details/jrrtolkienencycl00drou_545/page/n657 622]}}&lt;/ref&gt; လူမျိုးရေးခွဲခြားသောအမြင်သဘောထားကိုယ်၌ကိုက အရေးမပါသောရှုထောင့်တစ်ခုပါဟု ထိုတန်ပြန်ငြင်းချက်များက ပြန်လည်ချေပကြသည်။ &lt;ref name=&quot;magoun&quot; /&gt;

လူမျိုးရေးတစ်ခုကို နောက်တစ်ခုနှင့် ပဋိပက္ခဖြစ်စေသော အမြင်များသည် လူမျိုးရေးခွဲခြားသောရှုထောင့်ထက်စာလျှင် တော်ကီးန်၏စစ်ကြီးအပေါ်ဝေဖန်ရှုတ်ချမှုကို ပို၍ ရောင်ပြန်ဟပ်နိုင်ခဲ့သည်။ &quot;ရဲတိုက်မျှော်စဉ်ကြီးနှစ်ခု&quot; (The Two Towers)တွင် ဇာတ်ကောင် &quot;ဆမ်&quot;သည် ရန်သူကျဆုံးသွားသည်ကိုမြင်လေရာ ထိုရန်သူ Southronမျိုးနွယ် (အသားရောင်ရှိသူ - a man of color - ဤတွင်သုံးသော colorစကားလုံးမှာ လူမျိုးရေးခွဲခြားသော စကားလုံး)နှင့်ပတ်သက်၍ သနားစာနာစိတ်ကိုတွေးမိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Two Towers, The Lord of the Rings|last=Tolkien|first=J.R.R.|publisher=Houghton Mifflin|year=1987|isbn=978-0-544-27344-3|location=Boston, MA|pages=661}}&lt;/ref&gt; ဒါရိုက်တာ [[ပီတာ ဂျက်ဆန်]] ၏ ယခုအခန်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဒါရိုက်တာမှတ်ချက်တွင် စာရေးဆရာသည် တစ်ဦးတစ်ယောက်ခြင်းဆီကို ၎င်းမျိုးနွယ်ကြောင့် မကောင်းမြင်မှုကို ပုံမဖော်၊ ၎င်းတို့ကိုမောင်းနှင်စေ့ဆော်သော အကုသိုလ်မကောင်းစိတ်ကိုသာ ဆန့်ကျင်သည်ဟု ရည်ညွှန်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0167261/|title=The Lord of the Rings: The Two Towers|last=|first=|date=2002|website=IMDB|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316124707/http://www.imdb.com/title/tt0167261/|archive-date=16 March 2016|url-status=live|access-date=29 October 2017|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ဤရပ်တည်ချက်သဘောထားများမှာ တော်ကီးန်၏ ပထမကမ္ဘာစစ်အတွေ့အကြုံများမှ ပေါက်ဖွားလာပြီး ထိုအဖြစ်အပျက်များသည် သူ့ရဲ့စာရေးသားခြင်းထဲသို့ ဝင်ရောက်လာခြင်းဖြစ်ကာ စစ်၏အနိဌာရုံကို ဖော်ပြရန်ဖြစ်ပြီး တစ်ခြားလူမျိုးရေးရာနှင့် မပတ်သက်ဟု ဂျက်ဆန်က ပြောခဲ့သည်။ 

အကောင်းအဆိုးကို ဖော်ကျူးရာတွင် ဆုံးဖြတ်ပေးသောအရာအဖြစ် လူမျိုးရေးထက် လူမှုအဆင့်အတန်းကို မြင်ခဲ့ကြသည်ဟု ဝေဖန်စိစစ်သူများကလည်း ဆိုသည်။ 
&lt;ref name = &quot;curry&quot; /&gt; သိပ္ပံဇာတ်လမ်းရေးသားသူ စာရေးဆရာ David Brinကဲ့သို့သော မှတ်ချက်ပေးသူများက ထိုစာအုပ်ကို ရိုးရာ အထက်တန်းစားလူမှုအလွှာ ကိုပို၍ အလေးထားသည်ဟု အနက်သဘောပေးကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|first=David|last=Brin|url=http://www.davidbrin.com/tolkienarticle1.html|title=We Hobbits are a Merry Folk: an incautious and heretical re-appraisal of J.R.R. Tolkien|magazine=Salon Magazine|date=December 2002|accessdate=9 January 2006|url-status=dead|archiveurl=https://archive.today/20060323053147/http://www.davidbrin.com/tolkienarticle1.html|archivedate=23 March 2006|df=dmy-all}}{{Verify source|date=April 2011}}&lt;/ref&gt; သိပ္ပံနှင့် စိတ်ကူးယဉ်ဇာတ်လမ်းများရေးသူ Michael Moorcockက ၎င်းဆောင်းပါး Epic Pooh၌ ဤစာအုပ်၏ လောကကိုရှုမြင်ပုံကား ဇာတ်လမ်းရေးသားမှုတွင် အာဏာ(စွမ်းအား)ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်သည့်ပုံစံနှင့် စာအုပ်ထဲက စကားပြောများ၏ တင်းကျပ်သောမူဝါဒ(paternalism)တို့တွင် နက်နက်နဲနဲရှေးရိုးစွဲဝါဒ(conservative)ဆန်သည်ဟု အကဲဖြတ်လေသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Moorcock|first=Michael|authorlink=Michael Moorcock|url=http://www.revolutionsf.com/article.php?id=953|title=Epic Pooh|accessdate=27 January 2006|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080324100956/http://www.revolutionsf.com/article.php?id=953|archivedate=24 March 2008|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Tom Shippeyက ဝတ္ထု၌ မကောင်းမှုအကုသိုလ်ကို ဖော်ကျူးပြသခြင်း၏ မူလဇစ်မြစ်ကို ပထမနှင့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြားကာလ ဥရောပအလယ်လတ်တန်းစားများမှ အောက်ခြေအလုပ်သမားလူတန်းစားအပေါ် ထားသော မဆီလျှော်သော မလိုလားသောစိတ်ဓာတ်၏ ရောင်ပြန်ဟပ်မှုအဖြစ် ညွှန်းဆိုခဲ့ပြန်သည်။&lt;ref&gt;Shippey, T. A. ''The Roots of Tolkien's Middle Earth'' (review) [[Tolkien Studies]]&amp;nbsp;– Volume 4, 2007, pp. 307–311&lt;/ref&gt;

အခြားလေ့လာသူများကလည်း ''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်'' သည် အထူးသဖြင့်ကက်သလစ်ဘာသာ၏ အဓိကအကြောင်းအရာပင်ဖြစ်သည်ဟု ညွှန်ကြသည်။
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.catholiceducation.org/articles/arts/al0160.html |title=20 Ways 'The Lord of the Rings' Is Both Christian and Catholic |first=Stan |last=Williams |accessdate=20 December 2013 |website=Catholic Education Resource Center |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131220231901/http://www.catholiceducation.org/articles/arts/al0160.html |archivedate=20 December 2013 }}&lt;/ref&gt;
Joseph Campbell ၏သူရဲကောင်းခရီးစဉ်စွန့်စားခန်း(monomyth - စာပေအမျိုးအစားတစ်မျိုး)၏ စံပြပုံစံအဖြစ် ဤစာအုပ်ကိုရှုမြင်ဖတ်ရှုခဲ့ကြ၏။&lt;ref&gt;{{cite web|first=Jody G.|last=Bower|url=http://greenbooks.theonering.net/guest/files/120101_02.html|title='The Lord of the Rings'&amp;nbsp;– An Archetypal Hero's Journey|accessdate=4 December 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110423010452/http://greenbooks.theonering.net/guest/files/120101_02.html|archivedate=23 April 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

==ပုံဖော်တင်ဆက်မှုများ==
&quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်&quot;ဝတ္ထုကို ရုပ်ရှင်၊ရေဒီယို၊ ပြဇာတ်ပုံစံဖြင့် ပုံဖော်တင်ဆက်မှုများစွာ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။

=== ရေဒီယို ===
ဤစာအုပ်ကို ရေဒီယိုအတွက် လေးကြိမ်တင်ဆက်ခဲ့၏။ ဇာတ်လမ်း၏ ရေဒီယိုပုံစံတင်ဆက်မှု ၁၃ပိုင်းပါဝင်သော &quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်&quot;အသံလွှင့်ခြင်းကို ဘီဘီစီက ၁၉၅၅၊၁၉၅၆နှစ်များတွင် လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၆၀ ရေဒီယိုဌာန (WBAI)က ဤဇာတ်လမ်းအတိုပုံစံကို ရေဒီယိုအသံလွှင့်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၉ တစ်ကယ့်ဇာတ်လမ်းဆန်ဆန် ရေဒီယို အစီအစဉ်ကို အမေရိက၌ အသံလွှင့်ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် တိပ်ခွေ၊ စီဒီဖြင့်ပါထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ၂၆နာရီခွဲကြာမြင့်သော ရေဒီယိုတင်ဆက်မှုအသစ်ဇာတ်ထုပ်ကို ၁၉၈၁၌ အပိုင်းလိုက်လွှင့်ခဲ့၏။ ထိုဇာတ်လမ်းဆင်၍ လွှင့်ခြင်းကို နောက်ပိုင်းတွင်လည်း ဘီဘီစီနှင့် အခြားထုတ်ဝေသူများက တိပ်ရော စီဒီပါရနိုင်စေရန် ပြုလုပ်ခဲ့လေသည်။ ဤအတွက် တစ်နာရီအပိုင်း - ၁၃တွဲ ဖြစ်အောင် တည်းဖြတ်ပြင်ဆင်ခဲ့ကြသည်။ 

=== ရုပ်ရှင် ===
[[ဂျေ အာ အာ တော်ကီးန်]]၏ ရုပ်ရှင်မူပိုင်ခွင့်ကို United Artistsသို့ ၁၉၆၉၌ ရောင်းချပြီးနောက် ရော့ဂ်ဂီတဝိုင်းဖြစ်သော [[ဘီးတဲလ်အဖွဲ့]](The Beatles)က ဆက်စပ်ရုပ်ရှင်တစ်ခုထုတ်ရန်စဉ်းစား၍ Stanley Kubrickထံသို့ ဒါရိုက်တာလုပ်ပေးရန် ကမ်းလှမ်းခဲ့ရာ Kubrickကပယ်ချခဲ့၏။ [[ဂျွန် လင်နွန်]](John Lennon)ကို ရှင်းပြရာ၌ ဝတ္ထုမှာ ကြီးမားကျယ်ပြန့်သောကြောင့် ရုပ်ရှင်အဖြစ်တင်ဆက်ရန် မဖြစ်နိုင်ပါဟု ပြောဆိုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;TolkienEncyl2006_15&quot;&gt;[[#TolkienEncyl2006|Drout 2006, p. 15.]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;See also interview in &quot;Show&quot; magazine vol. 1, Number 1 1970&lt;/ref&gt; နောက်ဆုံးရိုက်ကူးခဲ့သော ဒါရိုက်တာ [[ပီတာ ဂျက်ဆန်]]က နောက်ထပ်ရှင်းပြသည်မှာ ထိုရိုက်ကူးရေးလုပ်ငန်း၏ အဓိကအတားအဆီးမှာ တော်ကီးန်က ဘီးတဲလ်အဖွဲ့ပါဝင်ပတ်သက်မှုကို ကန့်ကွက်သောကြောင့်ဖြစ်လေသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2002/SHOWBIZ/Movies/03/28/rings.beatles/index.html|title=Beatles plan for Rings film|work=CNN|date=28 March 2002|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20020409143012/http://edition.cnn.com/2002/SHOWBIZ/Movies/03/28/rings.beatles/index.html|archivedate=9 April 2002|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ဗြိတိသျှဒါရိုက်တာ John Boormanကလည်း United Artistကုမ္ပဏီအတွက် ဤဝတ္ထုအား ပုံဖော်တင်ဆက်ရန် ၁၉၇၀၌ ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ဇာတ်ကောင်များ၊ ဇာတ်လမ်းကျောရိုးအပြောင်းလဲများစွာပါသော ဇာတ်ညွှန်းရေးအပြီး ထုတ်လုပ်ရေးကုမ္ပဏီက ထုတ်လုပ်ရန် စရိတ်စကကြီးလွန်းသည်၊ စွန်းစားလွန်းရာကျသည်ဟု ယူဆ၍ ထိုလုပ်ငန်းကို မလုပ်ကိုင်တော့ပေ။&lt;ref&gt;Taylor, Patrick (19 January 2014).  [https://oneroomwithaview.com/2014/01/19/best-films-never-made-8-john-boormans-the-lord-of-the-rings/ Best Films Never Made #8: John Boorman's The Lord of the Rings.&quot;]  ''OneRoomWithaView.com''.  Retrieved 16 December 2018.&lt;/ref&gt;

ရုပ်ရှင်အဖြစ်တင်ဆက်မှုနှစ်ခုကို ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ပထမမှာ ၁၉၇၈၌ animatorဖြစ်သော Ralph Bakshi၏ &quot;J. R. R. Tolkien's The Lord of the Rings'' (1978)ဖြစ်ကာ မူလက နှစ်ပိုင်းအဖြစ်တင်ဆက်ရန်ရည်ရွယ်ထားသော အပိုင်းမှ ပထမပိုင်းဖြစ်သည်။ ထိုအပိုင်းသည် &quot;လက်စွပ်အဖွဲ့ဝင်များ&quot; နှင့် &quot;ရဲတိုက်မျှော်စဉ်ကြီးနှစ်ခု&quot;မှ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းကို ခြုံငုံမိသည်။ ထိုကာတွန်းပုံစံဇာတ်ကားမူကို သုံးတွဲပါ ရုပ်ပြစာအုပ်အား ဥရောပတွင်Luis Bermejo၏ သရုပ်ဖော်ပုံများဖြင့်စာအုပ်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ဒါရိုက်တာ Ralph Bakshi၏ ငွေကြေးရင်းနှီးသူများက ဒုတိယအပိုင်းအတွက် ငွေထုတ်ရန်လက်ရှောင်ခဲ့ကြသဖြင့် ဇာတ်လမ်းတစ်ခုလုံးမပြီးခဲ့ပေ။ ဇာတ်လမ်း၏ ကျန်ရှိနေသော အပိုင်းအတွက်ခြုံငုံမိစေရန် Rankin-Bassရိုက်ကူးသော The Return of the King (1980 film) (အန်နီမေးရှင်းကာတွန်းပုံစံ) ပင်ဖြစ်သည်။ တည်ဆောက်မှုပုံစံဟန်အားဖြင့် ထိုနှစ်ပိုင်းမှာ အတော်ပင် ကွာခြား၏။


ဒုတိယမြောက်နှင့် ငွေကြေးအရပိုအောင်မြင်သော တင်ဆက်မှုကား ဒါရိုက်တာ ပီတာ ဂျက်ဆန်၏ ရုပ်ရှင်ဇာတ်လမ်းပင်ဖြစ်သည်။ The Lord of the Rings'' film trilogyဖြစ်၍ New Line Cinemaမှ ထုတ်လုပ်ကာ အပိုင်းသုံးပိုင်းအဖြစ် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ထိုအပိုင်းများမှာ &quot;The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring'' (2001)၊ &quot;The Lord of the Rings: The Two Towers'' (2002)&quot;၊ &quot;The Lord of the Rings: The Return of the King'' (2003)&quot;တို့ဖြစ်ကြသည်။ သုံးပိုင်းလုံးမှာ အော်စကာ (အကယ်ဒမီ)ဆုများ တစ်သီတတန်းရရှိခဲ့သည်။ အကောင်းဆုံးရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုပါ ဆက်တိုက်ဆိုသလို စကာတင်ပါခဲ့လေသည်။ ထိုသုံးပိုင်းမှ နောက်ဆုံးအပိုင်းသည် တစ်ဘီလီယံဒေါ်လာစည်းကို ချိုးဖောက်နိုင်ခဲ့သော ဒုတိယမြောက်ရုပ်ရှင်ကားဖြစ်ပြီး အော်စကာ (၁၁)ဆုရရှိ၍ ၁၉၅၆ထွက် Ben-Hur၊ ၁၉၉၇ထွက် Titanic ဇာတ်ကားများနှင့်အတူ အော်စကာအများဆုံးရဇာတ်ကားဖြစ်ခဲ့သည်။ ဆုများတွင် အကောင်းဆုံးရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုနှင့် အကောင်းဆုံးဇာတ်ညွှန်းဆုများလည်းပါဝင်သည်။ 

ပရိသတ်များမှ အပျော်ရိုက်ဇာတ်ကား(fan film)အဖြစ် The Hunt for Gollumသည် &quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်&quot;ပါ နောက်ဆက်တွဲအကြောင်းအရာကို အခြေခံရိုက်ထားသည်။ ၂၀၀၉မေ၌ အင်တာနက်ပေါ်သို့ဖြန့်ခဲ့ရာ အဓိက မီဒီယာများက ဖော်ပြကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |first=Tim |last=Masters |title=Making Middle-earth on a shoestring |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8022623.stm |work=BBC News |publisher=BBC |date=30 April 2009 |accessdate=1 May 2009 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090503050355/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8022623.stm |archivedate=3 May 2009 |df=dmy-all }}&lt;br&gt;{{cite news |first=Laura |last=Sydell |authorlink=Laura Sydell |title=High-Def 'Hunt For Gollum' New Lord of the Fanvids |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=103673352 |work=[[All Things Considered]] |publisher=[[NPR]] |date=30 April 2009 |accessdate=1 May 2009 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090503012438/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=103673352 |archivedate=3 May 2009 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; ပရိသတ်များရိုက်ကူးသောနောက်တစ်ကားမှာ ''Born of Hopeဖြစ်၍ Paula DiSanteက ရေးသာပြီး Kate Madisonကရိုက်ကူးခဲ့၏။ ၂၀၀၉ ဒီဇင်ဘာတွင်ဖြန့်ခဲ့ကြ၍ ဝတ္ထုပါ နောက်ဆက်တွဲတစ်ခုကိုပင် အခြေခံရိုက်ကူးထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|first=Tom|last=Lamont|url = https://www.theguardian.com/film/2010/mar/07/born-of-hope-lord-rings|title = Born of Hope – and a lot of charity|work = [[The Guardian]]|publisher=Guardian Media Group|location=London, England|date=7 March 2010|accessdate = 5 January 2015|url-status=live|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150105134218/http://www.theguardian.com/film/2010/mar/07/born-of-hope-lord-rings|archivedate = 5 January 2015|df = dmy-all}}&lt;/ref&gt;

=== ရုပ်မြင်သံကြား ===
Amazon ကုမ္ပဏီက &quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်&quot;၏ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ မူပိုင်ခွင့်ကို ၂၀၁၇ နိုဝင်ဘာ၌ရရှိခဲ့ပြီး အပိုင်းတွဲ ၈ ခုထိရှိလာမည့် ရုပ်မြင်သံကြားဇာတ်လမ်းတွဲကို ရိုက်ကူးမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ဤရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲသည် စာအုပ်များကို တိုက်ရိုက်ကိုးကားယူငင်၍ ရိုက်ကူးမည်မဟုတ်ဘဲ &quot;လက်စွပ်အဖွဲ့ဝင်များ&quot; (ပထမတွဲ) မတိုင်ခင်ဖြစ်ပျက်ခဲ့သော ဇာတ်လမ်းများနှင့် စတင်မိတ်ဆက်မည်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |first=Samuel|last=Axon|url=https://arstechnica.com/gaming/2017/11/amazon-will-run-a-multi-season-lord-of-the-rings-prequel-tv-series/ |title=Amazon will run a multi-season Lord of the Rings prequel TV series |website=[[Ars Technica]] |date=13 November 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114012646/https://arstechnica.com/gaming/2017/11/amazon-will-run-a-multi-season-lord-of-the-rings-prequel-tv-series/ |archivedate=14 November 2017 }}&lt;/ref&gt; ထိုအမက်ဇန်ကုမ္ပဏီ(Amazon)က ပြောဆိုသည်မှာ စာချုပ်တွင် ဆက်စပ်ဇာတ်လမ်းတွဲများအတွက် အလားအလာတစ်ခုပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |first=Sandra|last=Gonzalez|url=http://www.cnn.com/2017/11/13/entertainment/lord-of-the-rings-tv-series-amazon/index.html|title=Amazon announces 'Lord of the Rings' TV show |publisher=[[CNN]] |date=13 November 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171114010406/http://www.cnn.com/2017/11/13/entertainment/lord-of-the-rings-tv-series-amazon/index.html |archivedate=14 November 2017 }}&lt;/ref&gt; စာနယ်ဇင်းရှင်းလင်းပွဲတွင် တော်ကီးန်၏ မူရင်းအရေးအသားများကို အခြေခံထာသည့် တစ်ခါမျှမရိုက်ကူးဖူးသေးသောအကြောင်းအရာများကို ရည်ညွှန်းပြောဆိုမှုများရှိခဲ့၏။ တော်ကီးန်အမွေအနှစ်ထိန်းသိမ်းခြင်းအဖွဲ့ (Tolkien Estate)၊ ဟာ့ပ်ပါကောလင်းစာပေတိုက်(HarperCollins)၊  နယူးလိုင်းတီဗီများ(New Line Television)နှင့် ပူးပေါင်းကာ အမက်ဇန်ကထုတ်လုပ်သူအဖြစ်ဆောင်ရွက်မည်။&lt;ref&gt;{{cite news|first=John|last=Koblin|title='Lord of the Rings' Series Coming to Amazon|url=https://www.nytimes.com/2017/11/13/arts/television/lord-of-the-rings-series-amazon.html|work=[[The New York Times]]|date=13 November 2017|accessdate=7 April 2018}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://fortune.com/2018/04/06/lord-of-the-rings-amazon-most-expensive/|title=Amazon's 'Lord of the Rings' Will Be the Most Expensive Television Show Ever Made|work=Fortune|access-date=8 April 2018|language=en}}&lt;/ref&gt; နယူးဇီလန် စီးပွားရေးဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဝန်ကြီး David Parkerက အမက်ဇန်နှင့် [[နယူးဇီလန်နိုင်ငံ|နယူးဇီလန် အစိုးရ]]တို့ကြား စေ့စပ်ဆွေးနွေးမှုများပြီးနောက် ဇာတ်လမ်းတွဲ၏ အတော်များများကို နယူးဇီလန်တွင်ပင်ရိုက်ကူးထုတ်လုပ်မည်ဟု အတည်ပြုပြောကြားသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Walls |first1=Jason |title=Announcement on Amazon producing the Lord of the Rings TV show in NZ is 'imminent' |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&amp;objectid=12245833 |accessdate=24 August 2019 |publisher=[[New Zealand Herald]] |date=2 July 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=NZ nearly lost Amazon's Lord of the Rings production after Christchurch attacks |url=https://www.stuff.co.nz/entertainment/tv-radio/113918245/nz-nearly-lost-amazons-lord-of-the-rings-production-after-christchurch-attacks |accessdate=24 August 2019 |publisher=[[Stuff.co.nz]] |date=2 July 2019}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၉ စက်တင်ဘာ ၁၈တွင် အမက်ဇန်စတူဒီယိုက အောခ်လန်းဒ်(Auckland)မြို့ကြီးအနီး နေရာသုံးခု၌ ရိုက်ကူးမည်ဟု အတည်ပြုခဲ့သည်။ ကုန်ကျစရိတ်မှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁.၃ ဘီလီယံဟု ခန့်မှန်းထားပြီး ထုတ်လုပ်ဖူးသမျှရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲများတွင် ဈေးအကြီးဆုံးဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Cuming |first1=Angela |title=Amazon's Lord of the Rings TV show to be filmed in New Zealand |url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2019/sep/18/amazons-lord-of-the-rings-tv-show-to-be-filmed-in-new-zealand |accessdate=18 September 2019 |newspaper=[[The Guardian]] |date=18 September 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Skipwith |first1=David |title=Lord of the Rings TV series: Amazon confirms production will be filmed in Auckland |url=https://www.nzherald.co.nz/entertainment/news/article.cfm?c_id=1501119&amp;objectid=12268626 |accessdate=18 September 2019 |newspaper=[[New Zealand Herald]] |date=18 September 2019}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၀ ဇန်နဝါရီ၌ သရုပ်ဆောင်ရွေးချယ်ခြင်းကို ကြေညာခဲ့သည်။ တစ်ဆက်တည်းမှာပင် ဇာတ်လမ်းတွဲ၏ ခေါင်းစဉ်အမည်ကို &quot; The Lord of The Rings: The Rings of Power &quot;  ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၂၀၂၂ စက်တင်ဘာ ၁ ရက်နေ့တွင် Amazon Studio ၏ လက်အောက်ခံ ရုပ်သံလွှင့်ဝန်ဆောင်မှုတစ်ခုဖြစ်သော Prime Video မှ စတင်ထုတ်လွင့်ခဲ့သည်။ 

=== ဇာတ်ရုံ ===
ဤဝတ္ထု၏ အသံသွင်းစာအုပ်များ (audiobook သို့ audio version)ကို ဗြိတိသျှမင်းသား Rob Inglis၏ အသံဖြင့် ၁၉၉၀တွင်ဖြန့်ချိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{ISBN|1-4025-1627-4}}&lt;/ref&gt; ယင်းရုပ်ရှင်မင်းသားသည် &quot;ဟော့ဘစ်&quot; နှင့် &quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်&quot;ဝတ္ထုများကို ယခင်ကလည်း တစ်ဦးတည်း ဇာတ်စင်မြင့်ထက်၌ ဖတ်ပြခြင်းဖြင့် အသံသရုပ်ဆောင်ခဲ့ဖူးလေသည်။ အတိုင်းအတာအရကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဇာတ်စင်ပေါ်ဝယ် ဂီတတင်ဆက်မှု(The Lord of the Rings (musical))တစ်ခုကိုလည်း ၂၀၀၆တွင် [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] အောန်တားရီပြည်နယ်၊ တရောန်တိုးမြို့(Toronto, Ontario, Canada)၌ စတင် ဖျော်ဖြေခဲ့ကြပြီး ၂၀၀၇-ဇွန်တွင် [[လန်ဒန်မြို့]]၌လည်း တင်ဆက်ခဲ့သည်။

==အမွေအနှစ်များ==

===စိတ်ကူးယဉ်အမျိုးအစားပုံစံအပေါ်သို့ လွှမ်းမိုးမှုများ===
fantasy fiction ဟုခေါ်သော စိတ်ကူးဖြင့်တည်ထွင်ထားသော ဇာတ်လမ်းများကို တောင်းဆိုလာမှုကို ကျယ်ပြန့်သွားစေသည်မှာ တော်ကီးန်၏ စာပေ စာအုပ်များ၏ လူကြိုက်များရေပန်းစားခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ &quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်&quot;၏ များစွာသောကျေးဇူးကြောင့် ၁၉၆၀နှစ်များတလျှောက် ဤစိတ်ကူးယဉ်အမျိုးအစားပုံစံ အကြီးအကျယ်ဖွံ့ဖြိုးလာပြီး ယနေ့ခေတ်ထိ ထိုအကျိုးကို ခံစားနိုင်သည်။ ဤအနုပညာမြောက်သောလက်ရာသည် အတုခိုးသူများစွာကိုလည်း ပေါ်ပေါက်စေခဲ့သည်။ ဥပမာ - &quot;ရှန်နရာဓား&quot;(The Sword of Shannara)ဝတ္ထု၊ ထိုဝတ္ထုကို  Lin Carterက &quot;ဖတ်ဖူးခဲ့တဲ့နောက်စာအုပ်ကို လုံးဝသွေးအေးအေးနဲ့ ခိုးချထားတဲ့ တစ်ခုတည်းသော စာအုပ်ပဲဗျာ&quot;ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=carter&gt;{{cite book| first = Lin| last = Carter|  title = [[The Year's Best Fantasy Stories: 4]]| publisher = [[DAW Books]]| year = 1978| location = New York| pages = 207–208}}&lt;/ref&gt; RPGအမျိုးအစားဂိမ်းကို လူကြိုက်များစေခဲ့သည့် &quot;တွင်းနက်ကြီးများနှင့် နဂါးများ&quot; (Dungeons &amp; Dragons) ဂိမ်းတွင် &quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်&quot;၌ပါရှိသော မျိုးနွယ်များဖြစ်သည့် လူပုကလေးများ(halfling - ဟော့ဘစ်လေးများကိုရည်ညွှန်သည့်စကားလုံး)၊ အက်လ်ဖ်များ၊ ဒွာ့ဗ်လုပုများ၊ အက်လ်ဖ်သွေးတစ်ဝက်ပါသောမျိုးနွယ်၊ အော့ခ်များစသည်တို့ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။ သို့ရာတွင် ထိုဂိမ်း၏ ဦးဆောင်ဒီဇိုင်းရေးဆွဲသူ Gary Gygaxက ဤဇာတ်လမ်းက ၎င်းကို လွှမ်းမှုမရှိသလောက်ပင်ဖြစ်သည်ဟုဆိုကာ ထိုဂိမ်းကို ဖန်တီးနေသောကာလ၌ ထိုဇာတ်လမ်း၏ခေတ်စာခြင်းကြောင့် ၎င်းမှာ ဈေးကွက်အရွေ့အတွက် ဤအကြောင်းအရာများအား ဂိမ်းထဲသို့ထည့်သွင်းရသည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|first=Gary|last=Gygax|url=http://www.theonering.net/features/interviews/gary_gygax.html|title=Gary Gygax&amp;nbsp;– Creator of Dungeons &amp; Dragons|publisher=The One Ring.net|accessdate=28 May 2006|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060627200615/http://www.theonering.net/features/interviews/gary_gygax.html|archivedate=27 June 2006|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

D&amp;Dသည် ရေပန်းစားသော RPG ဗီဒီယိုဂိမ်းများအပေါ် ဆက်လက်လွှမ်းမိုးနိုင်သောကြောင့်  &quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်&quot;၏ လွှမ်းမိုးနိုင်စွမ်းကလည်း ထိုဂိမ်းများစွာကို ပိုမိုချဲ့ထွင်ပေးနိုင်ခဲ့၏။ သာဓကအားဖြင့် ဂိမ်းအမည်များမှာ &quot;နဂါးရှာပုံတော်&quot; (Dragon Quest)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gamasutra.com/view/feature/1809/the_gamasutra_quantum_leap_awards_.php|title=The Gamasutra Quantum Leap Awards: Role-Playing Games|accessdate=28 March 2011|publisher=[[Gamasutra]]|date=6 October 2006|work=Honorable Mention: Dragon Warrior|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110313052025/http://www.gamasutra.com/view/feature/1809/the_gamasutra_quantum_leap_awards_.php|archivedate=13 March 2011|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=kurt&gt;{{cite web|first=Kurt|last=Kalata|url=http://www.gamasutra.com/view/feature/3520/the_history_of_dragon_quest.php?print=1|title=The History of Dragon Quest|website=[[Gamasutra]]|accessdate=29 September 2009|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150722102055/http://www.gamasutra.com/view/feature/3520/the_history_of_dragon_quest.php?print=1|archivedate=22 July 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Ultima ဂိမ်းတွဲများ (Ultima series)၊ အဲဗားကွက်စ်တ် (EverQuest)ဂိမ်း၊ ဝေါခရက်ဖ်တ် (Warcraft)ဂိမ်းတွဲများ၊  အဲလ်ဒါး စခရိုးစ် (Elder Scrolls)ဂိမ်းတွဲများနှင့် အလယ်ပိုင်းကမ္ဘာမြေ (Middle-earth)စကားလုံးကို ယူငင်ပြီး ထွင်ထားသောဂိမ်းများအပေါ်တွင်လည်းလွှမ်းမိုးချဲ့ထွင်ပေးနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |first=Perry|last=Douglass |url=http://uk.ign.com/articles/2006/05/18/the-influence-of-literature-and-myth-in-videogames |title=The Influence of Literature and Myth in Videogames |work=[[IGN]] |publisher=[[News Corporation (1980–2013)|News Corp]]|location=New York City|date=17 May 2006 |accessdate=4 January 2012 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160118052856/http://uk.ign.com/articles/2006/05/18/the-influence-of-literature-and-myth-in-videogames |archivedate=18 January 2016 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

&quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်&quot;၏ လွှမ်းမိုးမှုရှိမည့် ကြီးကျယ်သည့်ဇာတ်လမ်းပုံပြင်များကိုဖန်တီးရန်ကြိုးစားကြခြင်းမှ  ဤကဲ့သို့သော ပရိသတ်တချို့ကြိုက်ဂိမ်းများပေါ်ထွက်ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်ဟု သုသေသနများက ညွှန်းဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|first=Brett A. S.|last=Martin|url=http://www.basmartin.com/wp-content/uploads/2010/08/Martin-2004-JCR.pdf|title=Using the Imagination: Consumer Evoking and Thematizing of the Fantastic Imaginary|work=Journal of Consumer Research|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford, England|date=6 September 2012|volume=31|pages=136–14|url-status=live|archivedate=6 September 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120906225502/http://www.basmartin.com/wp-content/uploads/2010/08/Martin-2004-JCR.pdf}}&lt;/ref&gt;

===ဂီတပိုင်း===
၁၉၆၅ခု သီချင်းရေးဆရာ Donald Swannက  &quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်&quot;ထဲမှ သီချင်းကဗျာ ၆ပုဒ်နှင့် &quot;တွန်ဘွန်ဘာဒီလ်၏ စွန့်စားခန်းများ&quot;မှ ကဗျာတစ်ပုဒ်ကို ဂီတပုံစံအဖြစ် အသက်သွင်းခဲ့သည်။ Swannက တော်ကီးန်အားတွေ့စဉ် စိတ်ကြိုက်သီချင်းများကို ဖွင့်ရန်တောင်းဆိုသောအခါ တော်ကီးန်က Namárië သီချင်း (ဂလက်ဒရီးယယ်၏ သောက)ကိုရွေးချယ်၏။ ယင်းသီချင်းသည် plain chant ပုံစံ (ဂီတသံမပါပဲ သံပြိုင်ရွတ်ဆိုခြင်းမျိုး)ဖြင့်ဖန်တီးထားသည်။&lt;ref&gt;Tolkien had recorded a version of his theme on a friend's tape recorder in 1952. This was later issued by [[Caedmon Records]] in 1975 as part of ''J.R.R. Tolkien reads and sings The Lord of the Rings'' (LP recording TC1478).&lt;/ref&gt; ထိုသီချင်းများကို The Road Goes Ever On: A Song Cycleအမည်ဖြင့် ၁၉၆၇တွင် ဖြန့်ချိသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|first1=J.R.R.|last1=Tolkien|first2=Donald|last2=Swann|title=''[[The Road Goes Ever On|The Road Goes Ever On: A Song Cycle]]''|publisher=[[Ballantine Books]]|location=New York City|year=1967}}&lt;/ref&gt; Caedmonတေးသံသွင်းမှ Swann၏ စန္ဒယားနှင့်အတူ အဆိုတော် William Elvinသီဆိုမှုဖြင့် ''Poems and Songs of Middle Earth''အမည်ရသီချင်းများကို ထိုနှစ်ထဲတွင်ပင်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Citation |first1=J.R.R. |last1=Tolkien |first2=Donald |last2=Swann |title=Poems and Songs of Middle Earth |publisher=Caedmon Records |location=New York City |year=1967 |type=LP recording |id=TC1231/TC91231}}&lt;/ref&gt;

၁၉၇၀ ရော့ခ်ဂီတအဖွဲ့ Led Zeppelinက Ramble On&quot;, the Misty Mountains in &quot;Misty Mountain Hop&quot;, and Ringwraiths in &quot;The Battle of Evermore&quot;စသည့် &quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်&quot;ကို သီးသန့်ရည်ညွှန်းသော သီချင်းတချို့ကို အသံသွင်းခဲ့သည်။ ၁၉၇၀၌ပင် ဆွီဒင်ဂီတပညာရှင် Bo Hansson ၎င်းဘာသာစကားဖြင့် &quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်&quot;ကို ဘာသာပြန်ထားသော 'Sagan om ringen''ကို အခြေခံပြီး ဂီတတေးအယ်လ်ဘမ်တစ်ခု ထုတ်ဝေခဲ့၏။&lt;ref name=&quot;snider&quot;&gt;{{cite book |first=Charles |last=Snider |pages=120–121 |year=2008 |title=The Strawberry Bricks Guide to Progressive Rock |publisher=Strawberry Bricks |isbn=0-615-17566-X}}&lt;/ref&gt; ဤအယ်လ်ဘမ်ကို  နိုင်ငံတကာသို့ &quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်မှလာသောဂီတများ&quot;အဖြစ် ၁၉၇၂တွင်ဖြန်ချီခဲ့ပေသည်။&lt;ref name=&quot;snider&quot; /&gt;

တက်သစ်စရော့ခ်အဖွဲ့Rush ၏ ရစ်ဗန်ဒဲသီချင်း(Rivendell)နှင့် နိခရိုမန်ဆာသီချင်း(The Necromancer)သည်လည်း တော်ကီး၏ စေ့ဆော်နိုင်မှုများပင်။ ဤသို့ဖြင့် ထိုခေတ်ကာလ ၁၉၇၀ -၈၀နှစ်များတွင် ဂီတအဖွဲ့ခပ်များများမှ ဤဝတ္ထုပါ အကြောင်းရာတို့ကို အခြေခံပြီး တေးသီချင်းမြောက်မြားစွာကို သီဆိုထုတ်လုပ်ခဲ့ကြသည်။ အမေရိကန်ဟဲဗီးမက်တယ်လ်အဖွဲ့ (Megadeth)ကလည်း This Day We Fight! နှင့် How the Story Endsဟူ၍  ဇာတ်လမ်းမှလာသော သီချင်းနှစ်ပုဒ်ဖြန့်ချိဖူးသည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|first=Andy|last=Greene|url=https://www.rollingstone.com/music/news/ramble-on-rockers-who-love-the-lord-of-the-rings-20121213|title=Ramble On: Rockers Who Love 'The Lord of the Rings'|work=[[Rolling Stone]]|publisher=Wenner Media LLC|location=New York City|date=16 August 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816094012/http://www.rollingstone.com/music/news/ramble-on-rockers-who-love-the-lord-of-the-rings-20121213|archive-date=16 August 2017|accessdate=26 January 2020|archivedate=16 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170816094012/http://www.rollingstone.com/music/news/ramble-on-rockers-who-love-the-lord-of-the-rings-20121213}}&lt;/ref&gt; ဂျာမန်ကျေးလက် မက်တယ်လ်အဖွဲ့ Eichenschild သည် ဟော့ဘစ်ထဲမှ ဇာတ်ကောင် &quot;သော်ရင် အိုကန်ရှီးလ်ဒ်&quot;(Thorin Oakenshield)ဖြစ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ တော်ကီးန်အခြေခံသီချင်းများလည်းဆိုခဲ့ကြသည်။ နောက်တစ်ဖွဲ့မှာလည်း Thorin Eichenschildအမည်ဖြင့်  ၇၀နှစ်များဆီက ကျေးလက်ရော့ခ်အဖွဲ့တစ်ခုလည်းရှိပေသည်။

၁၉၈၈၌ ဒတ်ချ်လူမျိုးတေးရေးသူ၊ ထရွမ်ဗုန်းတီးမှုတ်သူ Johan de Meijက Symphony No. 1 &quot;The Lord of the Ringsကို အပြီးသတ်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၉၌ ထိုသံစုံဂီတဝိုင်းကို Sudler Composition Award ချီးမြင့်ပေးအပ်ခဲ့သည်။ ဒိန်းမတ် တော်ကီးန်တူရိယာအဖွဲ့က &quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်&quot;ဝတ္ထုမှ ကဗျာများ၊သီချင်းများအားလုံးကို ဂီတအဖြစ်ဖန်တီး၍ တချို့ ရွတ်ဆိုမှုများကို သရုပ်ဆောင် Christopher Lee (ပီတာ ဂျက်ဆန်၏ ရုပ်ရှင်ကားများထဲတွင် ဆာရူမန်နေရာသရုပ်ဆောင်သူ)က လုပ်ဆောင်ပေးခဲ့သည်။

အဆိုတော် အန်ညာ(Enya)ကလည်း ၁၉၉၁၌ Lothlórienအမည်ရှိ ဂီတတေးသွားတစ်ပုဒ် ရေးခဲ့ပြီး &quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင် : လက်စွပ်အဖွဲ့ဝင်များ&quot; ရုပ်ရှင်အတွက် &quot;May It Be&quot; သီချင်း (အင်္ဂလိပ်၊ Quenya ဘာသာဖြင့် သီဆို)၊ Aníronသီချင်း (Sindarinဖြင့်ဆို )စသည်များကိုရေးစပ်၍ သီဆိုခဲ့သည်။


===ခေတ်ပေါ်ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်သို့ အကျိုးသက်ရောက်မှုများ===

[[File:Matamata sign.jpg|thumb|right|ရုပ်ရှင်သုံးတွဲကို ရိုက်ကူးရာနေရာ နယူးဇီလန်၊မဟတ္တန်ရှိ ဆိုင်းဘုတ် &quot;ဟောဘစ်တန်မှ ကြိုဆိုပါ၏&quot;]]
၁၉၅၀ စတင်ထုတ်ဝေခဲ့သည်မှစ၍ အထူးသဖြင့် ၁၉၆၀-၇၀ တောက်လျှောက်ကာလများတွင် ရှိရင်းဆွဲပုံစံများမှ ကွဲထွက်သော တန်ပြန်ယဉ်ကျေးမှုသဘော၊ တန်ပြန်တော်လှန်သောဇာတ်အိမ်ကြီးများကို ဖက်တွယ်သောခေတ်များ၌ ခေတ်ပေါ်ထုံးတမ်းဓလေ့များအပေါ်တွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့်အကျိုးသက်ရောက်မှုရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |first=Raymond|last=Feist|title=Meditations on Middle-earth|url=https://archive.org/details/meditationsonmid0000unse_x0f1|year=2001 |publisher=[[St. Martin's Press]] |location=New York city|isbn=0-312-30290-8}}&lt;/ref&gt; &quot;Frodo Lives!&quot; နှင့် &quot;Gandalf for President&quot; ဆိုသော စကားစုနှစ်ခုသည် အမေရိကန်တော်ကီးန်ပရိသတ်များကြားတွင် ထိုစဉ်က ခေတ်စားခဲ့သော ဝေါဟာရများဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |first=Humphrey|last=Carpenter |title=''J. R. R. Tolkien: A Biography'' |url=https://archive.org/details/jrrtolkienbiogra00carp_0|publisher=[[Houghton Mifflin Harcourt]]|location=Boston, Massachusetts|isbn=0-618-05702-1 |year=2000}}&lt;/ref&gt;


၁၉၆၉ ၌ တော်ကီးန် &quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်&quot;နှင့် &quot;ဟော့ဘစ်&quot; ကုန်ပစ္စည်းရောင်းပိုင်ခွင့်(merchandising rights)ကို United Artistsသို့ ငွေကြေးပေါင် ၁၀,၀၀၀ဖြင့် အလုံးအရင်းပေးရန်ဆိုသော သဘောတူညီချက်ဖြင့် ရောင်းချသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tolkien sold film rights for £10,000|url=http://www.thisislondon.co.uk/news/article-812509-tolkien-sold-film-rights-for-10000.do|archive-url=https://archive.today/20120914165119/http://www.thisislondon.co.uk/news/article-812509-tolkien-sold-film-rights-for-10000.do|url-status=dead|archive-date=14 September 2012|newspaper=London Evening Standard|date=12 July 2001|accessdate=20 November 2011|archivedate=14 September 2012|archiveurl=https://archive.today/20120914165119/http://www.thisislondon.co.uk/news/article-812509-tolkien-sold-film-rights-for-10000.do}}&lt;/ref&gt; စာရေးသူနှင့်Allen &amp; Unwin စာပေကိုပေးရနိုင်သည့်  &quot;ကုန်ကျစရိတ်ပါပြီးနောက် မူပိုင်ခွင့်&quot;(royalty)ခ ၇.၅%ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|first=Brett|last=Pulley|authorlink=|title='Hobbit' Heirs Seek $220 Million for 'Rings' Rights (Update1)|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=aiAEIATGLREU|work=|publisher=Bloomberg|date=15 July 2009|accessdate=20 November 2011|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120802173616/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&amp;sid=aiAEIATGLREU|archivedate=2 August 2012|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |first=John |last=Harlow |authorlink= |title=Hobbit movies meet dire foe in son of Tolkien |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article3999008.ece |work=The Times Online |publisher=The Times |date=28 May 2008 |accessdate=24 July 2008 |location=London |archivedate=15 June 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615224143/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article3999008.ece }}&lt;/ref&gt; စာရေးသူသေပြီး သုံးနှစ်အကြာ ၁၉၇၆တွင် United Artistsက မူပိုင်ခွင့်ကို Saul Zaentz Companyကို ရောင်းချပြီး ယခု၌ Tolkien Enterprisesအမည်ဖြင့် ကုန်သွယ်ရောင်းချသည်။ ထိုချိန်မှစတင်၍ ဤဝတ္ထုနှင့်ပတ်သတ်ပြီး အခွင့်အာဏာပိုင်ဆိုင်ခွင့်များကို Tolkien Enterprisesက လက်ခံအတည်ပြုသည်။ သို့ရာတွင် အမျိုးမျိုးသော ပုံဖော်တင်ဆက်မှုများထဲ၌ပါဝင်သော ရုပ်ပုံ၊ဇာတ်ကောင်ပုံစံတို့၏ သီးသန့်ဉာဏပိုင်းဆိုင်ရာပိုင်ဆိုင်ခွင့်(intellectual property rights)သည်ကား ထိုတင်ဆက်သူများထံတွင်သာရှိလေသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Lord of the Rings: Popular Culture in Global Context|first=Ernest |last=Mathijs|publisher=Wallflower Press |isbn=1-904764-82-7|page=25 |year=2006}}&lt;/ref&gt;

၁၉၆၀မှစတင်၍ ပုံဖော်တင်ဆက်မှုများမှ စီးပွားရေးအကျိုးအမြတ်ထုတ်ယူခြင်းပြင်ပ၌ ပိုစတာများ၊ ပြက္ခဒိန်များ၊ ရုပ်တုငယ်လေးများ၊ ကွန်ပြူတာ ဗီဒီယိုဂိမ်းများ၊ စားပွဲတင်ဂိမ်းများ၊ role-playing gameများစသဖြင့် မြောက်မြားစွာရှိခဲ့လေသည်။ 

ဤဇာတ်လမ်း၊ ဇာတ်ကောင်များနှင့်ပတ်သက်ပြီးဂီတသီချင်းပေါင်းများစွာကို အဖွဲ့များစွာမှ သီဆိုခဲ့ကြလေသည်။

၂၀၁၉ နိုဝင်ဘာ ၅ ဘီဘီစီသတင်းတွင် &quot;လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်&quot;ကို လွှမ်းမိုးနိုင်သော ဝတ္ထု(၁၀၀)၌ ထည့်သွင်းတင်ပြခဲ့လေသည်။ &lt;ref name=Bbc2019-11-05/&gt;

==မှတ်စု==
{{notelist}}

==ကိုးကား==
{{Reflist|30em|refs=
&lt;ref name=Bbc2019-11-05&gt;
{{cite news     
| url         = https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-50302788
| title       = 100 'most inspiring' novels revealed by BBC Arts
| work        = [[BBC News]]
| date        = 2019-11-05
| archiveurl  = 
| archivedate = 
| accessdate  = 2019-11-10
| url-status  = live
| quote       = The reveal kickstarts the BBC's year-long celebration of literature.
}}
&lt;/ref&gt;
}}

==ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန်==
* {{cite book|last=Carter|first=Lin|title=[[Tolkien: A Look Behind The Lord of the Rings]]|year=1969|publisher=Ballantine Books|isbn=0-345-27539-X|authorlink=Lin Carter}}
* {{cite book|last=Day|first=David|title=The World of Tolkien: Mythological Sources of the Lord of the Rings|url=https://archive.org/details/worldoftolkienmy0000dayd|year=2004|publisher=Gramercy Books|isbn=978-0-517-22317-8|authorlink=David Day (Canadian writer)}}
* {{cite book|last=Drout|first=Michael D. C.|title=[[J.R.R. Tolkien Encyclopedia]]|year=2006|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-96942-0|authorlink=Michael Drout}}
* Foster, Robert (1978). ''The Complete Guide to Middle-Earth: from &quot;The Hobbit&quot; through &quot;The lord of the Rings&quot; and Beyond''. Rev. and enl. ed. Ballantine Books. ''N.B''.: An alphabetical dictionary of personages and lore in this body of works by J. R. R. Tolkien. {{ISBN|0-7394-3297-4}} hdbk.
* {{cite book|last=Hammond|first=Wayne G.|title=[[The Lord of the Rings: A Reader's Companion]]|year=2005|publisher=Houghton Mifflin Co.|isbn=0-618-64267-6|authorlink=Wayne G. Hammond|author2=[[Christina Scull]] }}
* Glyer, Diana Pavlac (2007). ''The Company They Keep: C. S. Lewis and J. R. R. Tolkien as Writers in Community''. Kent State University Press. {{ISBN|0-87338-890-9}}.
* [[Christina Scull]] and [[Wayne G. Hammond]], ''[[The J. R. R. Tolkien Companion and Guide]]'' (2006), {{ISBN|0-618-39113-4}}
* [[Christopher Tolkien]] (ed.), ''[[The History of The Lord of the Rings]]'', 4 vols (1988–1992).
* [[J. R. R. Tolkien]], ''[[On Fairy Stories]]''

==ပြင်ပလင့်ခ်များ==
{{commons category|The Lord of the Rings}}
{{Wikiquote}}
{{Wikivoyage|The Lord of the Rings tourism}}
*[http://www.tolkien.co.uk Tolkien website of Harper Collins] (the British publisher)
*[http://www.houghtonmifflinbooks.com/features/lordoftheringstrilogy/ Tolkien website of Houghton Mifflin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210424073011/http://www.houghtonmifflinbooks.com/features/lordoftheringstrilogy/ |date=24 April 2021 }} (the American publisher)
*[http://www.glyphweb.com/arda/ ''The Encyclopedia of Arda: An Interactive Guide to the Works of J.R.R. Tolkien'']
*[http://www.tolkienlibrary.com ''The Tolkien Library'']
&lt;!--spacing, please do not remove--&gt;

[[Category : နိုင်ငံတကာ စာအုပ်များ]]
[[Category : ဗြိတိသျှ စာပေ]]</text>
      <sha1>tr42ewc85l5yg9kvu13ldsx69r71ni3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တပ်မတော် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာအကြီးအကဲများ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118341</id>
    <revision>
      <id>1026945</id>
      <parentid>1026803</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-19816-95</username>
        <id>141198</id>
      </contributor>
      <comment>/* ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများ */</comment>
      <origin>1026945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22190" sha1="s2hlf1o64zd76b5599b51jqfoacbhqd" xml:space="preserve">'''[[တပ်မတော်|မြန်မာ့တပ်မတော်]]'''တွင် လက်ရှိတာဝန်ထမ်းဆောင်နေကြသော အရာရှိကြီးများ စာရင်းဆောင်းပါးဖြစ်သည်။

==ထိပ်တန်းအရာရှိကြီးများ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!စဉ်
!ရာထူး/တာဝန်
!တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ်
!မှတ်ချက်
|-
|၁
|[[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]
|[[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[ရဲဝင်းဦး]]
|OTS(၇၇)
|-
|၂
|[[ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] 
[[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ကြည်း)]]
|[[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[ကျော်စွာလင်း]]
|DSA(၃၅)
|-
|၃
|[[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ)]]
|[[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[ထိန်ဝင်း]] &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cw9yrgg7y17t|title=ဗိုလ်ချုပ်ထိန်ဝင်း ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ) ဖြစ်လာ|work=BBC Burmese|access-date=၁၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၄|date=၁၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ }}&lt;/ref&gt; 
|DSA(၂၉)
|-
|၄
|[[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]]
|[[ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[ထွန်းဝင်း]]
|DSA(၃၄)
|-
|၅
|[[ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး(ကြည်း၊ ရေ၊ လေ)]]
|[[ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[ကိုကိုဦး]]
|DSA(၃၈)
|}

== စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူးများ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!စဉ်
!ရာထူး/တာဝန်
!တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ်
!မှတ်ချက်
|-
|၁
|[[အမှတ် (၁) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့|အမှတ်(၁)စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူး]]
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[နီလင်းအောင်]]
|DSA(၃၇)
|-
|၂
|[[အမှတ် (၂) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့|အမှတ်(၂)စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူး]]
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဇော်မင်းလတ်
|DSA(၃၇)
|-
|၃
|[[အမှတ် (၃) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့|အမှတ်(၃)စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူး]]
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[နိုင်နိုင်ဦး]]
|DSA(၃၅)
|-
|၄
|[[အမှတ် (၄) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့|အမှတ်(၄)စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူး]]
|ဗိုလ်ချုပ် ကျော်လင်းမောင်
|DSA(၃၇)
|}

== အရာရှိချုပ်များ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!စဉ်
!ရာထူး/တာဝန်
!တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ်
!မှတ်ချက်
|-
|၁
|[[စစ်ရေးချုပ်]]
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဇော်ဟိန်း]]
|DSA(၃၈)
|-
|၂
|[[စစ်ထောက်ချုပ်]]
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဇော်မျိုးတင်]]
|DSA(၃၂)
|-
|၃
|တပ်မတော်လေ့ကျင့်ရေးအရာရှိချုပ်
|ဗိုလ်ချုပ် ပြည့်စုံလင်း
|DSA(၄၀)
|-
|၄
|တပ်မ​တော်စစ်ဆေးရေးအရာရှိချုပ်
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မျိုးမင်းထွန်း
|OTC(၂၃)
|-
|၅
|[[စစ်ရာထူးခန့်ချုပ်]]
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထိန်ဝင်း
|DSA(၃၈)
|-
|၆
|[[စစ်ဥပဒေချုပ်]]
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မျိုးသန့်နိုင်
|DSA(၃၂)
|-
|၇
|[[တပ်မတော်စစ်ဆေးရေးနှင့် စာရင်းစစ်ချုပ် (ကြည်း/ရေ/လေ)|တပ်မတော်စစ်ဆေးရေးနှင့်စာရင်းစစ်ချုပ်(ကြည်း၊ရေ၊လေ)]]
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မျိုးမင်းထွန်း
|OTC(၂၃)
|-
|၈
|[[စစ်ဖက်ရေးရာလုံခြုံရေးအရာရှိချုပ်|တပ်မ​တော်စစ်ဘက်ရေးရာလုံခြုံရေးအရာရှိချုပ်]]
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ကျော်ကိုထိုက်
|DSA(၃၈)
|-
|၉
|လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးအရာရှိချုပ်
|ဗိုလ်ချုပ် စိုးမင်း 
|DSA(၃၉)
|-
|၁၀
|[[ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေး အရာရှိချုပ်ရုံး|ကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေးအရာရှိချုပ်]]
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မိုးမြင့်ဆွေ]]
|အလုပ်သင်ဗိုလ်၊အပတ်စဉ်(၂၃)
|-
|၁၁
|စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(ကြည်း)
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[သန်းထိုက်]]
|DSA(၃၈)
|-
|၁၂
|စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(ရေ)
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး အေးမင်းထွေး
|DSA(၃၂)
|-
|၁၃
|စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(လေ)
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး လစ်လပ်
|DSA( - )
|-
|၁၄
|အရန်အင်အား
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရာပြည့်]]
|DSA(၂၂)
|-
|၁၅
|အရန်အင်အား
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မင်းနိုင်
|OTS(၆၆)
|}

== အစိုးရအဖွဲ့ဝင်များ ==
ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ တပ်မတော်သား ကိုယ်စားလှယ်အနေဖြင့် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဝန်ကြီးဌာနများ၏ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး – ဒုတိယဝန်ကြီးများအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေကြသော တပ်မတော်အရာရှိကြီးများမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည် -
{| class=&quot;wikitable&quot;
!စဉ်
!ရာထူး/တာဝန်
!တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ်
!မှတ်ချက်
|-
|၁
|[[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
|[[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[မောင်မောင်အေး|ထွန်းအောင်]]
|DSA(၂၉) ယခင် [[ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး(ကြည်း၊ ရေ၊ လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]]
|-
|၂
|[[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ညွန့်ဝင်းဆွေ]]
|DSA(၃၆) ယခင် [[အမှတ် (၄) စစ်ဆင်ရေး အထူးအဖွဲ့|အမှတ်(၄)စစ်ဆင်ရေးအထူးအဖွဲ့မှူး]]
|-
|၃
|[[နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဖုန်းမြတ်]]
|OTS(၇၃) ယခင် ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
|-
|၄
|ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး
|ဗိုလ်ချုပ် အောင်မျိုးသန့်
|DSA(၃၀) ယခင် ဒုတိယတပ်မတော်လေ့ကျင့်ရေးအရာရှိချုပ်
|-
|၅
|ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး
|ဗိုလ်ချုပ် မင်းသူ
|DSA(၃၇) ယခင်  ဒုတိယတပ်မတော်စစ်ဖက်ရေးရာလုံခြုံရေးအရာရှိချုပ်
|-
|၆
|နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန ဒုတိယဝန်ကြီး
|ဗိုလ်ချုပ် ကျော်စွာဦး
|–
|}

== တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် တိုင်းမှူးများ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!စဉ်
!တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်
!တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲပုဂ္ဂိုလ်
!မှတ်ချက်
|-
|၁
|[[နေပြည်တော်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]
|ဗိုလ်ချုပ် ​ကြည်သိုက်
|DSA(၃၉)
|-
|၂
|[[မြောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]
|ဗိုလ်ချုပ်‌ အောင်ဇော်ထွေး
|တေဇ(၂၄)
|-
|၃
|[[အရှေ့မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]
|ဗိုလ်ချုပ် အေးမင်းဦး
|OTS(၉၄)
|-
|၄
|[[အရှေ့ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]
|ဗိုလ်မှူးချုပ် ကျော်နိုင်ဦး
|DSA(၄၁)
|-
|၅
|[[အရှေ့အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]
|လစ်လပ်
|–
|-
|၆
|[[တြိဂံဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]
|ဗိုလ်ချုပ် စိုးမြတ်ထွဋ်
|DSA(40)
|-
|၇
|[[အရှေ့တောင်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]
|လစ်လပ်
|–
|-
|၈
|[[ကမ်းရိုးတန်းဒေသတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]
|ဗိုလ်ချုပ် ကျော်ကျော်ဟန်
|DSA(၄၁)
|-
|၉
|[[ရန်ကုန်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]
|ဗိုလ်မှူးချုပ် တင်မင်းလတ်
|DSA(၄၁)
|-
|၁၀
|[[အနောက်တောင်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]
|‌‌ဗိုလ်ချုပ် စိုးကျော်ထက်
|DSA(၄၁)
|-
|၁၁
|[[အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]
|ဗိုလ်ချုပ် ‌ကျော်စွာဦး
|တေဇ(၂၂)
|-
|၁၂
|[[အနောက်မြောက်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]
|ဗိုလ်ချုပ် ကျော်သူရ
|DSA(၃၉)
|–
|-
|၁၃
|[[အလယ်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]
|ဗိုလ်မှူးချုပ် ‌အောင်ဌေး
|OTS(၈၁)
|-
|၁၄
|[[တောင်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်]]
|ဗိုလ်မှူးချုပ် သူရ ဇော်လွင်စိုး
|DSA(၄၂)
|}

== အခြားတပ်မတော်အရာရှိကြီးများ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!စဉ်
!ရာထူး/တာဝန်
!တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ်
!မှတ်ချက်
|-
|၁
|တွဲဖက်စစ်ရေးချုပ်(၁)
|ဗိုလ်ချုပ် ရဲရင့်ဝင်း
|DSA(၃၆)
|-
|၂
|တွဲဖက်စစ်ရေးချုပ်(၂)
|ဗိုလ်ချုပ် ထွန်းမြတ်ရွှေ
|OTC(၂၁)
|-
|၃
|တွဲဖက်စစ်ထောက်ချုပ်(၁)
|ဗိုလ်ချုပ် ဇော်လွင်ဦး
|OTS(၇၅)
|-
|၄
|တွဲဖက်စစ်ထောက်ချုပ်(၂)
|ဗိုလ်ချုပ်  အောင်စိုးမိုး
|DSA(၃၇)
|-
|၅
|ဒုတိယတပ်မတော်လေ့ကျင့်ရေးအရာရှိချုပ် (စစ်မဟာဗျူဟာ)
|ဗိုလ်မှူးချုပ် စိုးညွန့် 
|DSA(၃၆)
|-
|၆
|ဒုတိယတပ်မတော်လေ့ကျင့်ရေးအရာရှိချုပ် (လေ့ကျင့်ရေး)
|ဗိုလ်ချုပ်ဝင်းဗိုလ် 
|OTS(၉၄)
|-
|၇
|ဒုတိယတပ်မတော်လေ့ကျင့်ရေးအရာရှိချုပ် (ပူးပေါင်း)
|ဗိုလ်ချုပ်  စန်းယုနိုင်
|DSA(၃၄)
|-
|၈
|ဒုတိယစစ်ဘက်ရေးရာလုံခြုံရေးအရာရှိချုပ်
|ဗိုလ်ချုပ် မင်းသူ
|DSA(၃၇)
|-
|၉
|ဒုတိယလေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးအရာရှိချုပ်
|ဗိုလ်ချုပ် နေမျိုးဦး
|DSA(၃၄)
|-
|၁၀
|ဒုတိယကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေးအရာရှိချုပ်
|ဗိုလ်ချုပ် မျိုးအောင်
|OTS(၇၃)
|-
|၁၁
|ဒုတိယကာကွယ်ရေးပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေးအရာရှိချုပ်
|ဗိုလ်ချုပ် 
|
|}

== စစ်လက်ရုံး/ဝန်ထမ်းတပ်ဖွဲ့ ညွှန်ကြားရေးမှူးများ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!စဉ်
!ရာထူး/တာဝန်
!တာဝန်ထမ်းဆောင်ဆဲ ပုဂ္ဂိုလ်
!မှတ်ချက်
|-
|၁
|[[အမြောက်တပ်ဖွဲ့ ညွှန်ကြားရေးမှူး]]
|ဗိုလ်မှူးချုပ်/ဗိုလ်ချုပ် ထင်ကျော်စိုး
|DSA(၃၃)
|-
|၂
|စစ်အင်ဂျင်နီယာညွှန်ကြားရေးမှူး
|ဗိုလ်မှူးချုပ် ဝင်းမင်း
|DSA(-)
|-
|၃
|ဆက်သွယ်ရေးညွှန်ကြားရေးမှူး
|ဗိုလ်မှူးချုပ်/ဗိုလ်ချုပ်ရဲမြင့်နိုင်
|OTS(၇၉)
|-
|၄
|သံချပ်ကာယန္တယားညွှန်ကြားရေးမှူး
|ဗိုလ်ချုပ် ထူးမြတ်တိုး
|DSA(၃၄)
|-
|၅
|ဒုံးတပ်ဖွဲ့ညွှန်ကြား​ရေးမှူး
|ဗိုလ်ချုပ် နိုင်ဝင်းဆွေ
|OTS(၉၄)
|-
|၆
| [[ပြည်သူ့ဆက်ဆံရေးနှင့် စိတ်ဓာတ်စစ်ဆင်ရေး ညွှန်ကြားရေးမှူး|ပြည်သူ့ဆက်ဆံရေးနှင့်စိတ်ဓာတ်စစ်ဆင်ရေး ညွှန်ကြားရေးမှူး]]
|ဗိုလ်မှူးချုပ် ရဲရင့်အောင်&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/81173|title=(၈၁) နှစ်မြောက်တပ်မတော်နေ့ ဂုဏ်ပြုဇာတ်လမ်းတွင် ပါဝင်သရုပ်ဆောင်ခဲ့သည့် အနုပညာရှင်များနှင့် ဂုဏ်ပြုစစ်ချီသီချင်း၊ စစ်သည်တေးသီချင်း၊ ကဗျာနှင့် ဝတ္ထုစာမူဆုရရှိသူ စာပေပညာရှင်များအား ဂုဏ်ပြုဆုနှင့် ဂုဏ်ပြုမှတ်တမ်းလွှာများပေးအပ်ချီးမြှင့်|work=MOI Myanmar|access-date=၂၇ မတ် ၂၀၂၆|date=၂၆ မတ် ၂၀၂၆}}&lt;/ref&gt;
|DSA(-)
|-
|၇
|ပြည်သူ့စစ်နှင့်နယ်ခြားစောင့်တပ်များညွှန်ကြားရေးမှူး
|ဗိုလ်မှူးချုပ်/ဗိုလ်ချုပ် မင်းမင်းစိုး
|
|-
|၈
|စခန်းမှူး (ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး(ကြည်း)၊ စခန်းရုံး)
|ဗိုလ်ချုပ် သိန်းဇော်
|
|-
|၉
|[[တပ်ထိန်းချုပ်ရုံး|တပ်ထိန်းချုပ်]]
|ဗိုလ်ချုပ် သက်ထွန်းဦး
|DSA(၃၃)
|-
|၁၀
|[[လျှပ်စစ်နှင့်စက်မှု အင်ဂျင်နီယာ ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး|လျှပ်စစ်နှင့် စက်မှုအင်ဂျင်နီယာ]] ညွှန်ကြားရေးမှူး
|ဗိုလ်မှူးချုပ်/ဗိုလ်ချုပ် နေမျိုးဦး
|DSA(၃၄)
|-
|၁၁
|[[ဆေးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး|ဆေးဝန်ထမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူး]]
|ဗိုလ်ချုပ် ကိုကိုလွင်
|
|-
|၁၂
| [[တပ်မတော်မှတ်တမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး|တပ်မတော်မှတ်တမ်း ညွှန်ကြားရေးမှူး]]
|ဗိုလ်ချုပ် 
|
|-
|၁၃
|ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ် (ငွေစာရင်းရုံး၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန)
|ဗိုလ်မှူးချုပ်/ဗိုလ်ချုပ် သက်ထွန်းအောင်
|DSA(၂၈)
|-
|၁၄
| [[တပ်အင်အားဖြည့်တင်းရေး ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး|တပ်မတော်အင်အားဖြည့်တင်းရေး ညွှန်ကြားရေးမှူး]]
|ဗိုလ်ချုပ် ကျော်ကျော်ဦး
|OTC(၂၁)
|-
|၁၅
|တပ်မတော်စစ်သမိုင်းပြတိုက်နှင့်မော်ကွန်းတိုက်ညွှန်ကြားရေးမှူး
|ဗိုလ်ချုပ် ဇော်ဝင်း
|
|-
|၁၆
|[[လုံခြုံရေးနှင့်ဆိုင်သော ပုံနှိပ်လုပ်ငန်း ညွှန်ကြားရေးမှူး|လုံခြုံရေးနှင့်ဆိုင်သောပုံနှိပ်လုပ်ငန်း ညွှန်ကြားရေးမှူး]]
|ဗိုလ်ချုပ် ဝင်းဇော်
|
|-
|၁၇
|[[ပြန်လည်နေရာချထားရေး ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး|ပြန်လည်နေရာချထားရေး ညွှန်ကြားရေးမှူး]]
|ဗိုလ်မှူး ဟန်ဇော်ဦး
|DSA(၃၆)
|-
|၁၈
|ပစ္စည်းဝယ်ယူရေးညွှန်ကြားရေးမှူး
|ဗိုလ်ချုပ် ခင်မောင်သန်း
|OTS(၇၁)
|-
|၁၉
| [[ထောက်ပံ့နှင့် ပို့ဆောင်ရေးတပ်ဖွဲ့|ထောက်ပံ့နှင့် ပို့ဆောင်ရေး ညွှန်ကြားရေးမှူး]]
|ဗိုလ်မှူးချုပ်/ဗိုလ်ချုပ် တင်စိုး
|
|-
|၂၀
|အထူးဆောက်လုပ်ရေးညွှန်ကြားရေးမှူး
|ဗိုလ်ချုပ် ခင်မောင်အေး
|
|-
|၂၁
|[[စစ်လက်နက်ပစ္စည်း ညွှန်ကြားရေးမှူးရုံး|စစ်လက်နက်ပစ္စည်း ညွှန်ကြားရေးမှူး]]
|ဗိုလ်ချုပ် ဝင်းမြတ် &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cljj4lz1nrdo|title=နေပြည်တော်တိုင်းမှူးအပါအဝင် ဗိုလ်ချုပ် ၅ ဦး ဖယ်ရှားခံရ|work=BBC Burmese|access-date=၃၀ မေ ၂၀၂၄|date=၂၈ မေ ၂၀၂၄ }}&lt;/ref&gt;
|DSA(၃၁)
|}

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}


[[ကဏ္ဍ:တပ်မတော်၏ စစ်ဘက်ရာထူးတာဝန်ခန့်အပ်မှုများ|*]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]]


{{တပ်မတော်}}</text>
      <sha1>s2hlf1o64zd76b5599b51jqfoacbhqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထိုင်းနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122924</id>
    <revision>
      <id>1026856</id>
      <parentid>806839</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:40:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23036" sha1="bsndypf42ow9ri86yf77uc8tdrwao85" xml:space="preserve">[[File:The Three Chedis, Wat Phra Kaew.jpg|thumb|[[:en:Wat Phra Kaew|Wat Phra Kaew]]]]
ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ကိုးကွယ်သော ဗုဒ္ဓဘာသာမှာ [[ထေရဝါဒ]] ဗုဒ္ဓဘာသာဖြစ်ပြီး နိုင်ငံလူဦးရေ၏ ၉၄.၆ ရာခိုင်နှုန်း ကိုးကွယ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/th.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|language=en|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20150703193043/https://www.cia.gov/Library/publications/the-world-factbook/geos/th.html|archive-date=2015-07-03|url-status=live|accessdate=1 November 2019|archivedate=29 December 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229000203/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/th.html}}&lt;/ref&gt;ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်သူများထဲတွင် တရုတ်လူမျိုးများကြောင့် ရိုးရာကိုးကွယ်သူများလည်းရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=CIA World Factbook: Thailand |publisher=Central Intelligence Agency |date=2007-02-08 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/th.html |accessdate= |archive-url=https://web.archive.org/web/20150703193043/https://www.cia.gov/Library/publications/the-world-factbook/geos/th.html |archive-date=2015-07-03 |url-status=live |archivedate=29 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229000203/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/th.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'Lamphun's Little-Known Animal Shrines' in: Forbes, Andrew, and Henley, David, ''Ancient Chiang Mai'' Volume 1. Chiang Mai ,Cognoscenti Books, 2012.&lt;/ref&gt;ထိုင်းနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ စေတီများမှာ မြင့်မားပြီးရွှေရောင်ရှိသည်။ ထိုင်းနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ဗိသုကာလက်ရာများမှာ အခြားအရှေရ့တောင်အာရှနိုင်ငံများနှင့် တူညီသည်။ အထူးအားဖြင့် ကမ္ဘောဒီးယားနှင့် လာအိုနိုင်ငံများနှင့်တူညီကာ ထိုနိုင်ငံ ၂ ခုမှာ ထိုင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှု၊ သမိုင်းကြောင်းများ တူညီသည်။ 

ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ထိုင်းနိုင်ငံသို့ [[:en:Common Era|BCE]] ၂၅၀ မတိုင်မီ အိန္ဒိယဘုရင် [[အသောကမင်း]]လက်ထက်က ရောက်ရှိလာသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူနေမှုစနစ်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာသည် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်လာသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ထိုင်းဘုရင်များသည် တစ်ခါတစ်ရံရောတတ်သည်။ ထိုင်းဘုရင်များသည် ထိုင်းနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာကိုးကွယ်သူများ၏ အကြီးအကဲဖြစ်သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ သမိုင်းတွင် များသောအားဖြင့် နိုင်ငံရေးနှင့် ဘာသာရေးကို ခွဲခြားထားတတ်သည်။

==သမိုင်းကြောင်းနောက်ခံ==
=== အစောပိုင်း ===
ထိုင်းနိုင်ငံသို့ ဗုဒ္ဓဘာသာသည် ထိုစဉ်က အိန္ဒိယဘုရင် အာသောကမင်းကြီးလက်ထက်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံမှ ရောက်ရှိလာကြောင်း တချို့ပညာရှင်များက ယုံကြည်ကြသည်။ &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;&quot;Some Aspects of Asian History and Culture&quot; by Upendra Thakur p.157&lt;/ref&gt;၅ ရာစုမှ ၁၃ ရာစု အတောအတွင်းတွင် အရှေ့တောင်အာရအင်ပါယာများသည် အိန္ဒိယမှ [[မဟာယာန]]ဗုဒ္ဓဘာသာ တိုက်ရိုက်ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ တရုတ်လူမျိုး ခရီးသွားဘုန်းကြီးဖြစ်သော ယီကျင်းက သူခရီးသွားခဲ့သော ထိုဒေသများတွင် အိန္ဒိယ၏ ဗုဒ္ဓဘာသာများဖြင့် စည်ပင်နေကြောင်း မှတ်သားခဲ့ဖူးသည်။ &lt;ref name=&quot;Sujato, Bhikkhu 2006. p. 72&quot;&gt;{{citation|last=Sujato|first=Bhante|authorlink=Bhante Sujato|title=Sects &amp; Sectarianism: The Origins of Buddhist Schools |publisher=Santipada|year=2012|isbn=9781921842085|page=72}}&lt;/ref&gt;တောင်ဘက်အထိတွင် [[:en:Srivijaya|ဆရီဗီဂျားရား]] နှင့် မြောက်ဘက်အထိတွင် ခမာအင်ပါယာအထိ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး သူတို့၏ အနုပညာများသည် မဟာယန [[:en:bodhisattva|ဗောဓိသတ်]]များ ကြွယ်ဝကြောင်း ဖော်ပြနေသည်။ ခမာအင်ပါယာ၏လက်အောက်တွင် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံနှင့် အိမ်နီးချင်း ထိုင်းနိုင်ငံတွင် စေတီပေါင်း ၉၀၀ ကျော် တည်ခဲ့သည်။ 

အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျဆင်းလာပြီးနောက် ဆင်ဟာလ ဘုန်းကြီးများသည် မွန်လူမျိုးများနှင့် [[ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ]]ကို အရည်းကြီးများမှ ထေရဝါဒသို့ ပြောင်းလဲလာသည်။ နောက်ထပ် ရာစုနှစ် ၂ ခုအကြာတွင် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာသည် ဗမာလူမျိုးများထံပါ ပျံ့နှံ့လာပြီး ထိုင်း၊ လာအိုနှင့် ကမ္ဘောဒီးယားတွင်လည်း ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဖြင့် အစားထိုးလာသည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Gombrich|first1=Richard F.|title=Theravāda Buddhism : a social history from ancient Benares to modern Colombo|url=https://archive.org/details/theravadabuddhis0000gomb|date=2006|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-36509-3|page=[https://archive.org/details/theravadabuddhis0000gomb/page/2 3]|edition=2nd}}&lt;/ref&gt; ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို ဆူခိုထိုင်းနိုင်ငံထူထောင်သည့် ၁၃ရာစုတွင် နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။

=== ၁၃-၁၉ ရာစု ===
ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ၁၃ ရာစုမှ ၁၉ ရာစုအတွင်းရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာအချက်အလက်များမှာ သိပ်မထင်ရှားပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မြန်မာတို့မှ အယုဒ္ဓယမြို့တော်ကို ၁၇၆၇ ခုနှစ်တွင် ဖျက်ဆီးခဲ့သဖြင့် အနည်းငယ်သော သမိုင်းမှတ်တမ်းများသာ ကျန်ရှိခဲ့သည်။ မနုဿဗေဒပညာရှင် [[:en:S. J. Tambiah|တမ်ဘီးယက်]]က ထိုခေတ်က ယေဘူယျနည်းလမ်းမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာမှ သံဃာနှင့်တစ်ဖက် ဘုရင်နှင့်တစ်ဖက်ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ခန့်မှန်းခဲ့သည်။ အခြား ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာနိုင်ငံများကဲ့သို့ပင် ထိုင်းနိုင်ငံတွင်လည်း ဘုရင်သည် သာသနာ၏ အထွတ်အထိပ်ဖြစ်ကာ သံဃာများအား စောင့်ရှောက်သူလည်းဖြစ်သည်။ သာသနာနှင့် သံဃာမှာ လူအဖွဲ့အစည်း၏ ရတနာဖြစ်သည်။

=== နှောင်းခေတ် ===
[[File:Monk chants paritta to Siamese women.gif|180px]]
၁၉ရာစုအတွင်း ၁၈၅၁ခုနှစ်တွင် နန်းတက်လာခဲ့သော မွန်ကွပ်ဘုရင်သည် သူကိုယ်တိုင် ဘုန်းကြီးအဖြစ် ၂၇ နှစ်တိုင်အောင်နေခဲ့သည်။ မွန်ကွပ်ဘုရင်သည် ဘုန်းတော်ကြီးအဖြစ်နှင့် ပါဠိဗုဒ္ဓစာပေများကို ကျွမ်းကျင်သော ပညာရှင်ဖြစ်ခဲ့သည်။ မွန်ဘူမျိုးများ၏ လွှမ်းမိုးမှုနှင့် တိပိဋကဓရ များကိုနားလည် လိုက်နာမှုဖြင့် မွန်ကွပ်ဘုရင်သည် သံဃာများအတွက် နိကာယများ ပြုပြင်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ တိကျသော စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ မွန်ကွပ်၏ စည်းမျဉ်းများ လွှမ်းမိုးနေသော မဟာနိကာယသည် ၉၅ ရာခိုင်နှုန်းသော သံဃာတော်များမှ ၁၉၇၀ခုနှစ်တွင် ပြုစုခဲ့သော ဓမ္မနိကာယအောက် တိကျသောစည်းမျဉ်းများ လျော့နည်းသည်။ ၁၉၀၂ ခုနှစ်တွင် ရာမ ၅ ဘုရင်ဖြစ်သော ချူလာလောင်ကွန်းဘုရင်က ယနေ့ခေတ် သံဃာအုပ်ချုပ်မှုပုံစံဖြစ်သော ၁၉၀၂ ခုနှစ် သံဃာဥပဒေအရ သံဃာများအဆင့်ဆင့်ဖွဲ့စည်းပုံကို ပြုပြင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;hb&quot;&gt;Tuchrello, William P. &quot;The Society and Its Environment&quot; (Religion: Historical Background section). ''[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/thtoc.html Thailand: A Country Study.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114081926/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/thtoc.html |date=2007-11-14 }}'' Federal Research Division, Library of Congress; Barbara Leitch LePoer, ed. This article incorporates text from this source, which is in the public domain.[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/about.html] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120710004153/lcweb2.loc.gov/frd/cs/about.html |date=2012-07-10 }}&lt;/ref&gt;

====အချက်အလက်များ====
ခန့်မှန်းခြေအရ ထိုင်းနိုင်ငံလူဦးရေ၏ ၉၄ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Major Religions in Thailand |url=https://www.worldatlas.com/articles/religious-beliefs-in-thailand.html |website=worldatlas |accessdate=}}&lt;/ref&gt; {{Asof|2016}} ဘုရားစေတီပေါင်း ၃၉၈၈၃ ဆူ တည်ရှိသည်။ ထိုအထဲမှ အဆူပေါင်း ၃၀၀ ကျော်မှာ တော်ဝင်စေတီများဖြစ်ကြသည်။ ကျန်စေတီများမှာ အများပြည်သူကိုးကွယ်ရာ စေတီများဖြစ်သည်။ သံဃာတော် ၂၉၈၅၈၀ ရှိကာ ၂၆၄၄၄၂ မှာ မဟာနိကာယဖြစ်ကာ ၃၄၁၃၈ မှာ ဓမ္မနိကာယဖြစ်သည်။ ကိုရင် ၅၉၅၈၇ ပါးရှိသည်။&lt;ref name=&quot;MOE-2016&quot;&gt;{{cite web |title=Educational Statistics 2016 |url=http://www.en.moe.go.th/enMoe2017/index.php/educational-statistics/educational-statistics-2016 |website=Ministry of Education Thailand (MOE) |accessdate=|page=14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729111706/http://www.en.moe.go.th/enMoe2017/index.php/educational-statistics/educational-statistics-2016 |archive-date= |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== လွှမ်းမိုးခြင်း ==
[[File:The entrance gate of Wat Phra That Lampang Luang.JPG|thumb]]
ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာထွန်းကားမှုအတွက် အဓိက အင်အားစုသုံးခုရှိသည်။ အဓိက လွှမ်းမိုးမှုမှာ သီရိလင်္ကာနိုင်ငံမှ ပျံ့နှံ့လာသော ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းဖြစ်သည်။ ဒေသတွင်း ထင်ရှားသော မူကွဲမှုများရှိနေစဉ်တွင် ထေရဝါဒကျောင်းများသည် ထိုင်းဗုဒ္ဓဘာသာ၏ အဓိကပြယုဂ်များဖြစ်သည်။ ရိုးရာအရ ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ပါဠိဘာသာသည် ဘာသာရေး၏ ဘာသာစကားဖြစ်သည်။ ကျမ်းစာများကို ပါဠိဘာသာဖြင့်သာမက ခေတ်ပေါ်ထိုင်းစာများ၊ ရှေးဟောင်းခမာစာများနှင့် သမ်စကားလုံးများဖြင့် ပြုစုကြသည်။ ဘာသာရေးဝတ်ပြုမှုများတွင်လည်း ပါဠိဘာသာကို အသုံးပြုကြသော်လည်း ထိုင်းလူမျိုးအနည်းငယ်သာ နားလည်ကြသည်။ ပါဠိ ပိဋကတ်သုံးပုံမှာ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အဓိက ဘာသာရေးသင်ရိုးညွှန်းတမ်းဖြစ်သည်။

ထိုင်းဗုဒ္ဓဘာသာတွင် ဒုတိယလွှမ်းမိုးမှုမှာ [[သောက္ကတဲ]]ခေတ်အတွင်းက ကမ္ဘောဒီးယားမှလာသော ဟိန္ဒူ အယူဝါဒဖြစ်သည်။ ဟိန္ဒူအယူဝါဒမှာ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံအတိုင်း အစောပိုင်းထိုင်းဖွဲ့စည်းပုံဥပဒေများတွင် လွှမ်းမိုးမှုရှိခဲ့သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ လူမှုအဖွဲ့အစည်းသာမက ဘာသာရေးအတွက် အမိန့်များတွင် ဟိန္ဒူအယူဝါဒများ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အယူဝါဒများသည် ဟိန္ဒူအယူအဆမှ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် သွယ်ဝိုက်၍ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံအတွင်း ဟိန္ဒူအယူအဆများမှာ ချက္ကရီမင်းဆက်အတွင်း သိသာစွာလျော့ကျလာခဲ့သည်။ 
[[File:EveningPrayers01a.jpg|180px|left|thumb]]
[[:en:Thai folklore|ရိုးရာကိုးကွယ်မှု]]တွင် ရိုးရာနတ်များဖြစ်သော ''[[:en:ghosts in Thai culture|ဖိ]]'' တို့သည် တတိယမြောက် လွှမ်းမိုးသူများဖြစ်သည်။ အနောက်ပိုင်းဓလေ့လေ့လာသူများ (အနောက်နိုင်ငံတွင် ပညာသင်ခဲ့သူများ)က ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှုများအကြား တိကျစွာ ခွဲခြားလေ့ရှိသည်။ ထိုရောယှက်မှုမှာ ကျေးလက်ဒေသများတွင် ပို၍ များပြားသည်။ 

နောက်တစ်ခုအနေဖြင့် အခြား အသေးစားလွှမ်းမိုးမှုအဖြစ် မဟာယနဗုဒ္ဓဘာသာဖြစ်သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံတွင် အစောပိုင်းကာလက မဟာယနဗုဒ္ဓဘာသာ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ထိုင်းနိုင်ငံအတွင်း မဟာယနဗုဒ္ဓဘာသာသည် တိမ်မြုပ်သွားသော်လည်း အချို့တွင် လွှမ်းမိုးမှုရှိသေးသည်။
[[File:Hotei in Thailand.JPG|180px|thumb]] 
ယနေ့ခေတ်အချိန်တွင် ထိုင်းလူမှုအဖွဲ့အစည်းအတွင်းရှိ တရုတ်များအတွင်း မဟာယနမှာ လွှမ်းမိုးနေသည်။ အချို့သောတရုတ်များမှာ ထိုင်းရိုးရာအတိုင်း ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာအဖြစ် ပြောင်းလဲလာပြီဖြစ်သော်လည်း များစွာသောတရုတ်များမှာမူ အရှေ့အာရှမဟာယနရိုးရာ သီးခြား ဘုန်းကြီးကျောင်းများ ထားရှိလေသည်။

== အစိုးရပိုင်းဆိုင်ရာ ==
ထိုင်းနိုင်ငံမှာ စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်ဖြစ်သည့်အားလျော်စွာ အရှေ့တောင်အာရှ၏ ဘုရင်နှင့်မိဖုရားတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာ လူမှုအဖွဲ့ အစည်းမှဖြစ်သည့် အစဉ်အလာရှိသည်။ ထို့ကြောင့် တိုင်းပြည်အတွက် ဗုဒ္ဓဘာသာသည် အာမခံချက်ရှိသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာအဖွဲ့အစည်းများကို အစိုးရဘက်မှ အထူးပကျိုးခံစားခ့င့်များ ခွင့်ပြုထားသည်။ ထိုင်းဘုရင်များ၏ ဘိသိတ်ခံနန်းတက်ပွဲများတွင်လည်း ဗုဒ္ဓဘာသာသည် အရေးကာသော ကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားစေတီများနှင့် ဘုန်းကြီးများကိုလည်း အစိုးရဝန်ကြီးဌာနတစ်ခုမှ ကြီးကြပ်သည်။

ခရီးသွား နိုင်ငံကူးလက်မှတ် ရရှိရန်အတွက် ထိုဘုန်းကြီးအနေဖြင့် [[:en:Sangha Supreme Council|သံဃာ့ကောင်စီ]]မှ တရားဝင်စာ ပါရှိရမည်။ ထို့အပြင် သာသနာဝင်စိစစ်ရေးကတ်ပြားများ၊ ဘုန်းကြီးကျောင်းမှထောက်ခံချက်များလည်း လိုအပ်သည်။

အစိုးရ သို့မဟုတ် တော်ဝင်မိသားစု၏ ပွဲများ (ဥပမာ-ကထိန်)များအတွက် ဘုန်းကြီးများအား အထူးအခွင့်အရေးများပေးအပ်ထားသည်။ အများပြည်သူသယ်ယူပို့ဆောင်ရေးလုပ်ငန်းများတွင် အခမဲ့ လိုက်ပါခွင့်ပြုခြင်း၊ ဘူတာအများစုနှင့် လေဆိပ်များတွင် ဆရာတော်များအတွက် သီးသန့်နေရာများလည်း ထားရှိသည်။ သို့သော် သံဃာတော်များအနေဖြင့် ရွေးကောက်ပွဲများတွင် မဲပေးခွင့်မရှိပေ။

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ|*]]
[[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံအလိုက် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>bsndypf42ow9ri86yf77uc8tdrwao85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ စစ်ရာဇဝတ်မှုများ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124612</id>
    <revision>
      <id>1026887</id>
      <parentid>1016963</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:24:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109852" sha1="a0zmte68ppqv8qopwz1r4lwhkrzru0m" xml:space="preserve">'''အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ စစ်ရာဇဝတ်မှုများ''' မှာ သည်ဟိဂ် သဘောတူညီချက်များ၌ ၁၈၉၉ နှင့် ၁၉၀၇ ခုနှစ်တို့တွင် လက်မှတ် ရေးထိုးပြီးစဉ်မှစ၍ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များကျူးလွန်ခဲ့သည်ဟု စွပ်စွဲခံရသော စစ်ဘက်ရေးရာ ဥပဒေနှင့် ထုံးတမ်းများကို ချိုးဖောက်မှုများဖြစ်သည်။ ဖမ်းဆီးရမိသော ရန်သူ့တပ်သားများအား ဥပဒေမဲ့ ကွပ်မျက်ခြင်း ၊ (နှိပ်စက်ညှင်းပန်း) စစ်ဆေးမေးမြန်းစဉ်အတွင်း အကျဉ်းသားများအား လူမဆန်သော ဆက်ဆံမှု ခံရခြင်း ၊ တိုက်ပွဲဝင် မဟုတ်သော အရပ်သားများအပေါ် အကြမ်းဖက်မှုတို့ ပါဝင်သည်။

စစ်ရာဇဝတ်မှုများကို အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအတွင်းတွင် ၁၉၉၆ စစ်ရာဇဝတ်မှုများအက်ဥပဒေဖြင့် တရားစီရင်နိုင်သည်။ သို့သော် အိုင်စီစီတွင် ချိန်ခွင်လျှာညှိမှု မရှိသည့်အတွက်&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20031129170524/http://www.usembassy.at/en/download/pdf/icc_pa.pdf ''FACT SHEET: United States Policy on the International Criminal Court'']{{US DOS}}&lt;/ref&gt; ၎င်း၏နိုင်ငံသားများအပေါ် အိုင်စီစီ၏ တရားစီရင်မှုကို လက်မခံနိုင်ဟု ဆိုကာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာရာဇဝတ်တရားရုံး (အိုင်စီစီ) ပဋိညာဉ်ကို အမေရိကန်အစိုးရက ပြင်းထန်စွာဆန့်ကျင်သည်။&lt;ref&gt;[http://www.globalissues.org/article/490/united-states-and-the-icc ''United States and the International Criminal Court'']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.gpo.gov/fdsys/granule/CREC-2002-05-07/CREC-2002-05-07-pt1-PgS3946/content-detail.html ''148 CONG. REC. S3946 - THE BUSH ADMINISTRATION DECISION TO ''UNSIGN'' THE ROME STATUTE'']{{Include-GPO}}&lt;/ref&gt;

== အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် ==
စစ်ရာဇဝတ်မှုများကို (၁၈၉၉ နှင့် ၁၉၀၇ သည်ဟိဂ်သဘောတူညီချက်များမှ ချမှတ်ထားသော) စစ်ဘက်ရေးရာ ဥပဒေများနှင့် ထုံးတမ်းများ ကိုဖြစ်စေ ဂျီနီဗာသဘောတူညီချက်များ နှင့် နောက်ဆက်တွဲ ပရိုတိုကော ၁ နှင့် ၂ အား ချိုးဖောက်သည့်လုပ်ရပ်များဟု ဖွင့်ဆိုသတ်မှတ်သည်။&lt;ref name=&quot;Solis2010&quot;&gt;{{cite book |last1=Solis |first1=Gary |title=The Law of Armed Conflict:  International Humanitarian Law in War |url=https://archive.org/details/lawarmedconflict00soli |date=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-052187-088-7 |pages=[https://archive.org/details/lawarmedconflict00soli/page/n334 301]-302 |edition=1st }}&lt;/ref&gt; &quot;သိမ်းပိုက်ခံနယ်မြေအတွင်း အစိုးရ၏ ဝတ္တရားများအား ဆောင်ရွက်နေသမျှ&quot; ကာလပတ်လုံး သိမ်းပိုက်အာဏာယူထားသူများအား သဘောတူညီချက်၏ ပြဋ္ဌာန်းချက်များစွာဖြင့် စည်းနှောင်ထားသော်လည်း စစ်တပ် သိမ်းပိုက်ထားစဉ်အတွင်း စစ်မက်ဖြစ်ပွားပြီး ၁ နှစ်တိုင်အောင် လက်နက်ကိုင်ဆန့်ကျင်ပုန်ကန်မှုမရှိလျှင်သော်မှ အရပ်သားများနှင့် စစ်သုံ့ပန်းများအား အကာအကွယ်ပေးရေးကို ၁၉၄၉ (၄) ကြိမ်မြောက် ဂျီနီဗာသဘောတူညီချက်က ချဲ့ထွင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[[s: Geneva Convention/Fourth Geneva Convention#Article 2|Fourth Geneva Convention, Article 2]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[s: Geneva Convention/Fourth Geneva Convention#Article 6|Fourth Geneva Convention, Article 6]]&lt;/ref&gt;

== ပထမကမ္ဘာစစ် ==
သမိုင်းပညာရှင် ရစ်ချတ် ရူဘင်၏ အဆိုအရ Meuse-Argonne လှုံ့ဆော်ပွဲ၌ အရင်းရှင်ဂျာမန်တပ်မတော်၏ စစ်သားမှန်သမျှ အပေါ် တူးတူးခါးခါးမုန်းတီးစေရန် အမေရိကန် ဒိုးဘွိုင်းဇ်က ဖန်တီးခဲ့သည်။ &quot;Meuse-Argonne ၌ ဖမ်းမိလာသော ဂျမန်အကျဉ်းသားများကို ရှေ့တန်းသို့ ပြန်ပို့ရမည့်အစား ကွပ်မျက်ပစ်ခဲ့ကြောင်း အစီရင်ခံစာများကို ဟိုနားတစ ဒီနားတစ ဖတ်ခဲ့ရသည်&quot; ဟု ရူဘင်က အခိုင်အမာဆိုသည်။&lt;ref&gt;Richard Rubin (2013), ''The Last of the Doughboys: The Forgotten Generation and their Forgotten World War'', page 349.&lt;/ref&gt;

== ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ==

=== ပစိဖိတ်စစ်မျက်နှာ ===
၁၉၄၃ ဇန်နဝါရီ ၂၆ ရက်နေ့တွင် ရေငုပ်သင်္ဘော ယူအက်စ်အက်စ်ဝါဟူးသည် ဂျပန်သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ''Buyo Maru'' ၏ အသက်ကယ်လှေပေါ်ရှိ အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သူများအား ပစ်ခတ်ခဲ့သည်။ ဒု-ရေတပ်ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ချားလ်စ် အေ လော့ခ်ဝုဒ်က အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သူများမှာ ဂျပန်စစ်သားများဖြစ်ကြကာ ရေငုပ်သင်္ဘောရေပေါ်ပြန်တက်လာချိန်တွင် စက်သေနတ် ၊ ရိုင်ဖယ်များဖြင့်ပစ်ခဲ့ကြောင်းနှင့် ရေငုပ်သင်္ဘောစစ်ဆင်ရေးတွင် ထိုကဲ့သို့ အတိုက်အခံပြုခြင်းမှာ မဆန်းကြောင်း ပြောကြားခဲ့ သည်။&lt;ref name=Lockwood&gt;{{cite book|last1=Lockwood|first1=Charles|title=Sink 'em All|date=1951|publisher=Bataam Books|isbn=978-0-553-23919-5}}&lt;/ref&gt; ရေငုပ်သင်္ဘော၏ အမှုဆောင်အရာရှိ၏ အဆိုအရ ဂျပန်စစ်သားများအား လှေပေါ်မှ စွန့်ခွာသွားကြစေရန် ဖြစ်ပြီး မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်ကိုမျှ တမင်ပစ်မှတ်ထားခဲ့ခြင်းမရှိဟု ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;O'Kane&quot;&gt;{{cite book|last1=O'Kane|first1=Richard|title=Wahoo: The Patrols of America's Most Famous WWII Submarine|date=1987|publisher=Presidio Press|isbn=978-0-89141-301-1|url=https://archive.org/details/wahoopatrolsofam00okan}}&lt;/ref&gt; ရေငုပ်သင်္ဘောအဖွဲ့မှ စတင်ပစ်ခတ်ပြီးနောက်မှ သင်္ဘောပျက်ပေါ်မှ အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သူများက ပြောင်းတိုသေနတ်များဖြင့် ပြန်လည်ပစ်ခတ်ခဲ့သည်ဟု  သမိုင်းပညာရှင် ကလေးဘလဲက ဖော်ပြသည်။&lt;ref name=Blair&gt;{{cite book|last1=Blair|first1=Clay|title=Silent Victory|date=2001|isbn=978-1-55750-217-9}}&lt;/ref&gt; စစ်လက်နက်ပစ္စည်းကုန်လှောင်ရုံ အမှတ် ၂၆ ဂျပန်စစ်တပ်၏ အစောင့်အကြပ်ခံ အိန္ဒိယ တပ်မ ၂ ၊ ပန်ဂျပ် တပ်စု အမှတ် ၁၆ တို့မှ မဟာမိတ် စစ်သုံ့ပန်းများပါဝင်သည်ဟု နောက်ပိုင်းတွင်မှ ဖော်ထုတ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။{{sfnm|Holwitt|2005|1p=288|DeRose|2000|2pp=287–288}} ''Buyo Maru'' တွင် လိုက်ပါလာခဲ့သော ၁၁၂၆ ဦးနက် အိန္ဒိယ ၁၉၅ ဦး နှင့် ဂျပန် ၈၇ တို့မှာ သင်္ဘောမှ ပစ်ခတ်သော တော်ပီဒိုကြောင့်လည်းကောင်း နောက်ပိုင်း သေနတ်ဖြင့် ပစ်ခတ်မှုကြောင့် လည်းကောင်း သေဆုံးခဲ့သည်။{{sfnm|Holwitt|2005|1p=289|DeRose|2000|2pp=77, 94}}

Bismarck ပင်လယ် ရေကြောင်းတိုက်ပွဲ (၁၉၄၃ မတ်လ ၃-၅ ရက်) ဖြစ်ပွားနေစဉ်နှင့် ဖြစ်အပြီးတွင်  (March 3–5, 1943), ယူအက်စ် ပီတီဘုတ်များနှင့် မဟာမိတ်လေယာဉ်များက ဂျပန်ကယ်ဆယ်ရေးသင်္ဘောများသာမက နစ်မြုပ်ဆဲ ဂျပန်တပ်စု သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး သင်္ဘော ၈ စင်းမှ အသက်ရှင်သူ ၁၀၀၀ ခန့်ကိုပါ တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=Gillison&gt;{{cite book|last1=Gillison|first1=Douglas|title=Royal Australian Air Force 1939–1942|date=1962|publisher=Australian War Memorial|location=Canberra}}&lt;/ref&gt; ထုတ်ပြန်ခဲ့သော ဖြေရှင်းချက်မှာ ဂျပန်တပ်သားများသည် ၎င်းတို့၏ ဦးတည်ရာ စစ်မြေပြင်နှင့် နီးကပ်နေသည့်အတွက် တိုက်ပွဲအတွင်း ချက်ချင်းပြန်လည် ဝင်ရောက်နိုင်ခြင်းကြောင့်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=Gillison/&gt; မဟာမိတ်လေတပ်သားများစွာမှာ ယင်းတိုက်ခိုက်မှုများကို လိုအပ်သည်ဟု လက်ခံခဲ့ကြသော်လည်း အခြားသူများမှာ စက်ဆုပ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=Johnston&gt;{{cite book|last1=johnston|first1=mark|title=Whispering Death: Australian Airmen in the Pacific War|date=2011|publisher=Allen &amp; Unwin|location=Crows Nest, New South Wales|isbn=978-1-74175-901-3}}&lt;/ref&gt;

နော်တင်ဟမ်တက္ကသိုလ် သမိုင်းပါမောက္ခ ရစ်ချတ် အာလ်ဒရစ်ချ်၏ အဆိုအရ လက်နက်ချဂျပန်စစ်သားများအား အမေရိကန်တပ်သားများက ပစိဖိတ်စစ်ပွဲအတွင်း တမင်သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် ဩစတြေးလျ စစ်သားများ၏ ဒိုင်ယာရီများအား လေ့လာမှုတရပ်ကို အာလ်ဒရစ်ချ်က ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေခဲ့ရာ တခါတရံတွင် စစ်သုံ့ပန်းများကို အစုလိုက်အပြုံလိုက်သတ်ခဲ့ကြောင်း ဒိုင်ယာရီများတွင် မှတ်သားထားသည်။&lt;ref&gt;[https://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2005/08/06/wjap06.xml&amp;sSheet=/portal/2005/08/06/ixportal.html Ben Fenton, &quot;American troops 'murdered Japanese PoWs'&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080423035511/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2005%2F08%2F06%2Fwjap06.xml&amp;sSheet=%2Fportal%2F2005%2F08%2F06%2Fixportal.html |date=23 April 2008 }} (''Daily Telegraph'' (UK), 06/08/2005), accessed 26/05/2007.&lt;/ref&gt; ဂျွန်ဒေါင်ဝါ၏ အပြောအရ &quot;ဖြစ်ရပ်များစွာ၌ …စစ်သုံ့ပန်းဖြစ်သွားသော ဂျပန်တို့မှာ တွေ့ရာသင်္ချိုင်း ဓားမဆိုင်းဘဲလျက် ဖြစ်စေ အကျဉ်းစခန်းသွားရာ လမ်းတွင်ဖြစ်စေ သတ်ဖြတ်ခံရသည်။&quot;&lt;ref name=&quot;autoref2&quot;&gt;John W. Dower, 1986, ''War Without Mercy'', p.69.&lt;/ref&gt; ပါမောက္ခအာလ်ဒရစ်ချ်၏အဆိုအရ &quot;အရှင်မထားခြင်း (take no prisoners)&quot; မှာ ယူအက်စ်တပ်ဖွဲ့များ၏ အစဉ်အလာဖြစ်သည်။ ၁၉၄၃ ခုနှစ်၌ &quot;ရေခဲမုန့်နှင့် ခွင့် ၃ ရက်ပေးမည်ဆိုသော ကတိကဝတ်ဖြင့် သာ … လက်နက်ချဂျပန်တို့အား မသတ်ရန် အမေရိကန်တပ်ဖွဲ့များအား ဖြောင်းဖျနိုင်မည်ဟု လျှို့ဝှက် [ယူအက်စ်] ထောက်လှမ်းရေးအစီရင်ခံစာက မှတ်တမ်းတင်ထားကြောင်း&quot; ဗြိတိန်သမိုင်းပညာရှင် နိုင်ယဲလ်ဖာဂူဆန်က ပြောခဲ့ရာ အာလ်ဒရစ်ချ်၏ သုံးသပ်မှုကို ခိုင်မာစေသည်။&lt;ref name=&quot;Political1&quot;&gt;Niall Ferguson, &quot;Prisoner Taking and Prisoner Killing in the Age of Total War: Towards a Political Economy of Military Defeat&quot;, ''War in History'', 2004, 11 (2): p.150&lt;/ref&gt;

ထိုကဲ့သို့ လုပ်ဆောင်မှုများကြောင့် ၁၉၄၄ နှစ်ကုန်ပိုင်းတွင် ဂျပန်သေဆုံးသူ ၁၀၀ လျှင် ဂျပန်သုံ့ပန်း ၁ ဦး အချိုးဖြစ်နေသည် ဟု ဖာဂူဆန်က ဖော်ပြထားသည်။ (ထောက်လှမ်းရေးသတင်းစုစည်းခြင်းအား နှောင့်နှေးစေသည့်အတွက်) ၎င်းတို့ တပ်သားများအကြား &quot;အရှင်မထားခြင်း&quot; အပြူအမူကို ချိုးနှိမ်ရန် နှင့်&lt;ref name=&quot;Political1&quot;/&gt; ဂျပန်တပ်သားများအား လက်နက်ချရေး တိုက်တွန်းရန် မဟာမိတ်တပ်မှူးများက ထိုနှစ်တွင်ပင် အားထုတ်ခဲ့သည်။ မဟာမိတ်တပ်မှူးများ၏ ဆောင်ရွက်ချက်မှာ ၁၉၄၅ နှစ်လယ်တွင် ဂျပန်သုံ့ပန်းနှင့်သေဆုံးသူ အချိုးမှာ ၁:၇ သို့ တိုးတက်ရောက်ရှိ လာခဲ့သည်ဟု ဖာဂူဆန်က ဖြည့်စွက်ခဲ့သည်။ မည်သို့ပင်ဆိုစေကာမူ &quot;အရှင်မထားခြင်း&quot; ဆိုသည်မှာ ၁၉၄၅ ဧပြီ-ဇွန်အတွင်း အိုကီနာဝါတိုက်ပွဲအတွင်း အမေရိကန်တပ်ဖွဲ့များအကြားက &quot;စံ လုပ်ထုံးလုပ်နည်း&quot; ဖြစ်နေဆဲပင်။ &quot;ဂျာမန်နှင့် ဂျပန်စစ်သားများ လက်နက်ချရန် ကြောက်ရွံ့ကြသည်မှာ အရေးယူခံရခြင်း သို့မဟုတ် ဂုဏ်သိက္ခာမဲ့မှု ကြောင့်သာမက မည်သို့ပင်ဆိုစေ ရန်သူတပ်၏ သတ်ဖြတ်မှုခံရမည့်အတူတူ ဆက်တိုက်ပွဲဝင်ရန်သာရှိသည်ဟု စစ်သားအများစုက ခံယူကြသောကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်&quot; ဟု ဖာဂူဆန်က အကြံပြုသည်။&lt;ref&gt;Niall Ferguson, &quot;Prisoner Taking and Prisoner Killing in the Age of Total War: Towards a Political Economy of Military Defeat&quot;, ''War in History'', 2004, 11 (2): p.176.&lt;/ref&gt;

ရှေ့တန်းရောက် မဟာမိတ်တပ်များမှာ ဂျပန်စစ်သားများအား တူးတူးခါးခါး မုန်းတီးကြသည့်အပြင် လက်နက်ချ မဟာမိတ် တပ်သားများမှာ ဂျပန်တို့၏ &quot;သက်ညှာမှုမခံရ&quot; ဟု ခိုင်လုံမှုရှိစွာ ယုံကြကြသည့်အတွက် သုံ့ပန်းများအား ခေါ်ဆောင်ရန်ဖြစ်စေ ကာကွယ်ရန်ဖြစ်စေ &quot;ဖျောင်းဖြရန်မလွယ်ကူကြ&quot; ကြောင်း ယူအက်စ် ဂျပန်ရေးရာကျွမ်းကျင်သူ အူးလ်ရစ်ချ် စထရောက်စ် က အကြံပြုထားသည်။&lt;ref name=Ulrich-Straus-116&gt;[https://books.google.com/books?id=x1dQwuiEU3UC&amp;pg=PA206&amp;lpg=PA206&amp;dq=%22japanese+pows%22+american+hands&amp;source=web&amp;ots=Jy7xIG7C1S&amp;sig=J2I027gBjV9cqjD7t3h1-FiQW3o#PPA116,M1 Ulrich Straus, ''The Anguish Of Surrender: Japanese POWs of World War II'' (excerpts)] (Seattle: University of Washington Press), 2003 {{ISBN|978-0-295-98336-3}}, p.116&lt;/ref&gt; ၁၉၀၇ ခုနှစ် သည်ဟိဂ် သဘောတူညီချက်များက တားမြစ်ထားသော အစဉ်အလာ ဖြစ်သည့် ရုတ်ခြည်းတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ရန်အတွက်လက်နက်ချဟန်ဆောင်ခြင်းကို ဂျပန်စစ်သားများက ပြုလုပ်နိုင်ဖွယ် ရှိသည်ဟု မဟာမိတ်တပ်များအား ပြောကြားထားသည်။&lt;ref&gt;[http://avalon.law.yale.edu/20th_century/hague04.asp Laws of War: Laws and Customs of War on Land (Hague IV); October 18, 1907]&lt;/ref&gt; &quot;အမေရိကန်တပ်ဖွဲ့များအား မလိုအပ်ဘဲ အန္တရာယ်များစေနိုင်သည် ဖြစ်ရာ&lt;ref name=Ulrich-Straus-116/&gt; စစ်မြေပြင်တွင် သုံ့ပန်းများခေါ်ဆောင်ခြင်းကို အကြီးတန်းအရာရှိများက ကန့်ကွက်ကြ သည်&quot; ဟု  စထရောက်စ် က ဆိုသည်။ ဂွါဒါးလ်တူးမြောင်း၌ သုံ့ပန်းများကို ခေါ်ဆောင်စဉ်က &quot;ခေါ်ဆောင်ရန် ဝန်ပိုသည့်&quot; အတွက် သယ်ယူပို့ဆောင်စဉ် အတွင်း စစ်သုံ့ပန်းများ မကြာခဏ သေနတ်ဖြင့် ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်ခံရသည်ဟု စစ်တပ်စုံစမ်းစစ်ဆေးသူ ကပ္ပတိန်ဘာဒန်က မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။&lt;ref name=Ulrich-Straus-117&gt;[https://books.google.com/books?id=x1dQwuiEU3UC&amp;pg=PA206&amp;lpg=PA206&amp;dq=%22japanese+pows%22+american+hands&amp;source=web&amp;ots=Jy7xIG7C1S&amp;sig=J2I027gBjV9cqjD7t3h1-FiQW3o#PPA117,M1 Ulrich Straus, ''The Anguish Of Surrender: Japanese POWs of World War II'' (excerpts)] (Seattle: University of Washington Press, 2003 {{ISBN|978-0-295-98336-3}}, p.117&lt;/ref&gt;

ယူအက်စ်သမိုင်းပညာရှင် ဂျိမ်းစ် ဂျေ ဝိန်းဂါ့တ်နာက ယူအက်စ် စစ်သုံ့ပန်းစခန်းအတွင်း ဂျပန်စစ်သားအရေအတွက် အလွန် နည်းရခြင်းမှာ အကြောင်းရင်း ၂ ချက်ကြောင့်ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့မှာ (၁) ဂျပန်တို့က လက်နက်ချရန် ဝန်လေးခြင်း ၊ (၂) &quot;ဂျပန်တို့မှာ စစ်သုံ့ပန်းတို့အပေါ် ပုံမှန်ပြုမြဲ ဆက်ဆံမှုနှင့် မထိုက်တန်သော 'တိရစ္ဆာန်များ' သို့မဟုတ် 'လူ့တိရစ္ဆာန်များ' ဖြစ်သည် ဟူ၍ အမေရိကန်တို့အကြား အကျယ်တဝင့် ယုံကြည်ကြခြင်း&quot; ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;James J. Weingartner, &quot;Trophies of War: U.S. Troops and the Mutilation of Japanese War Dead, 1941–1945&quot; ''Pacific Historical Review'' (1992) p.&amp;nbsp;55&lt;/ref&gt; &quot;ရုရှားတို့အပေါ် ဂျာမန်တို့က ''Untermenschen'' (အဓိပ္ပာယ်မှာ &quot;လူ့တိရစ္ဆာန်&quot;) ဟု မြင်ကြသည့်အတိုင်း မဟာမိတ်တပ်များကလည်း ဂျပန်တို့အပေါ် မြင်ခဲ့ကြသည်&quot; ဟု ဖာဂူဆန်က ဆိုခဲ့ရာ ဒုတိယအကြောင်းရင်းမှာ ခိုင်မာလာသည်။ 

==== အဓမ္မကျင့်ခြင်း ====
၁၉၄၅ ခုနှစ် အိုကီနာဝါတိုက်ပွဲအတွင်း ယူအက်စ်စစ်သားအချို့မှာ အိုကီနာဝမ်အမျိုးသမီးများအား အဓမ္မပြုကျင့်ခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Schrijvers_212&quot;&gt;{{Cite book|last=Schrijvers|first=Peter|title=The GI War Against Japan|url=https://archive.org/details/giwaragainstjapa0000schr|publisher=New York University Press|location=New York|year=2002|isbn=978-0-8147-9816-4|page=[https://archive.org/details/giwaragainstjapa0000schr/page/n212 212]}}&lt;/ref&gt;

နှစ်များစွာ သုတေသနပြုပြီးနောက် (အိုကီနာဝါစီရင်စု သမိုင်းမော်ကွန်းမှတ်တမ်းရုံး ညွှန်ကြားရေးမှူးဟောင်း) အိုကီနာဝမ်သမိုင်းပညာရှင် အိုရှီရိုမာဆယဆုက အောက်ပါအတိုင်းရေးသားခဲ့သည်။

{{Quote|ယူအက်စ်မရိန်းတပ်ဖွဲ့များ ကမ်းတက်ပြီးမကြာမီ မိုတော့ဘု ကျွန်းဆွယ်ပေါ်ရှိ ကျွန်းသူအားလုံးတို့မှာ အမေရိကန်စစ်သားတို့ လက်တွင်းသက်ဆင်းခဲ့တော့သည်။ ထိုစဉ်က လူငယ်အမျိုးသားအားလုံးတို့မှာ စစ်ပွဲသို့ ဆင့်ခေါ်ခံထားရသည်ဖြစ်ရာ အမျိုးသမီးများ ၊ ကလေးသူငယ်များနှင့် သက်ကြီးရွယ်အိုများသာ ရွာအတွင်း ကျန်ရှိခဲ့ကြသည်။ ကုန်းတွင်းဝင်ရောက်ပြီးသည်နှင့် မရိန်းတပ်သားများက တရွာလုံးအား တက်တက်စင်အောင်ရှာဖွေသော်လည်း ဂျပန်တပ်သားများ၏ အရိပ်အယောင်မျှ မတွေ့ရှိခဲ့ရပေ။ ဤအနေအထားကို အခွင့်ကောင်းယူ၍ နေ့ခင်းကြောင်တောင်၌ ‘အမျိုးသမီးများအား အမဲလိုက်ခြင်း’ ကို စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး ရွာအတွင်း သို့မဟုတ် နီးစပ်ရာလေယာဉ်ဗုံးခိုကျဉ်းတွင်း၌ ပုန်းအောင်းနေသော အမျိုးသမီးများကို တဦးပြီးတဦး တရွတ်တိုက်ဆွဲထုတ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Tanaka, Toshiyuki. [https://books.google.com/books?id=qrxdE2sheOUC&amp;pg=PA111 ''Japan's Comfort Women: Sexual Slavery and Prostitution During World War II''], Routledge, 2003, p.111. {{ISBN|0-203-30275-3}}&lt;/ref&gt;}}

၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် ထုတ်ဝေသော နျူးယော့ခ်တိုင်းမ်းသတင်းစာက ပြုလုပ်ခဲ့သည့် အင်တာဗျူးများအရ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုက အိုကီနာဝါတိုက်ပွဲတွင် အနိုင်ရပြီးနောက် လက်နက်ကိုင်မရိန်းတပ်သား ၃ ဦး ရွာသို့ အပတ်စဉ် လာရောက်ပြီး ရွာခံအမျိုးသမီးအားလုံးကို စုရုံးပေးရန် ရွာသားများအား အကျပ်ကိုင်၍ တောင်ကုန်းများပေါ်သို့ ခေါ်ဆောင်သွားကာ မုဒိမ်း ကျင့်ခဲ့ကြသည်ဟု အိုကီနာဝမ်သက်ကြီးရွယ်အိုများစွာ၏ ကျိန်တွယ်ထွက်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ထိုသတင်းဆောင်းပါးမှာ ဤအကြောင်းကို နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ် ဖော်ပြခဲ့ပြီး ရွာသူရွာသားများ၏ ဇတ်လမ်းများ အစစ်အမှန်ဟုတ်-မဟုတ်မှာ &quot;အမှောင်ချထားပြီး ကာလကြာရှည် ကွယ်ဝှက်ထားသော လျှို့ဝှက်ချက်&quot; ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ပြီး ယင်းသို့ ဖော်ထုတ်ခံရမှုကြောင့် လျှစ်လျှူရှုခံ စစ်ရာဇဝတ်မှုများအနက်မှ တစ်ခုဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ပြောစမှတ်ပြုကြသည့် 'အမေရိကန်တပ်သားတို့၏ အိုကီနာဝါနယ်ခံအမျိုးသမီးများအား အဓမ္မပြုကျင့်မှုများ' အပေါ် တဖန်&quot;အာရုံပြန်စိုက်လာမှု&quot; ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news|last = Sims |first = Calvin |date = 1 June 2000 |title = 3 Dead Marines and a Secret of Wartime Okinawa |url = https://www.nytimes.com/2000/06/01/world/3-dead-marines-and-a-secret-of-wartime-okinawa.html |newspaper=New York Times |location=Nago, Japan |access-date=6 April 2015 |quote= Still, the villagers' tale of a dark, long-kept secret has refocused attention on what historians say is one of the most widely ignored crimes of the war, the widespread rape of Okinawan women by American servicemen.}}&lt;/ref&gt; ဂျပန်တို့၏ အဓမ္မပြုကျင့်ခံရမှုတိုင်ကြားချက်များမှာ ထိုစဉ်က လျစ်လျှူရှုခံခဲ့ရသော်လည်း အိုကီနာဝမ်အမျိုးသမီး ၁ သောင်းအထိ အဓမ္မပြုကျင့်ခံခဲ့ရနိုင်ဖွယ်ရှိကြောင်း ပညာရှင်များက ခန့်မှန်းထားကြသည်။ အဓမ္မပြုကျင့်ခြင်းမှာ ကြီးမားကျယ်ပြန့်လွန်းသည့်အတွက် ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်၌ အသက် ၆၅ နှစ်ထက်ကျော်လွန်ပြီးသူ အိုကီနာဝမ်နယ်သား အများစုမှာ စစ်ပြီးကာလ၌ မုဒိမ်းအကျင့်ခံရသည့် အမျိုးသမီး တဦးတယောက်နှင့် သိကျွမ်းသူ သို့မဟုတ် ကြားဖူးသူများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;okinawa&quot;&gt;{{Cite news|last = Sims |first = Calvin |date = 1 June 2000 |title = 3 Dead Marines and a Secret of Wartime Okinawa |url = https://www.nytimes.com/2000/06/01/world/3-dead-marines-and-a-secret-of-wartime-okinawa.html |newspaper=New York Times |location=Nago, Japan |access-date=6 April 2015}}&lt;/ref&gt;

အရှေ့အာရှရေးရာ ပါမောက္ခ နှင့် အိုကီနာဝါအရေး ကျွမ်းကျင်သူ စတိဗ်ရပ်ဘ်ဆန်က &quot;အိုကီနာဝမ်သတင်းစာနဲ့ စာအုပ်ပေါင်းများစွာကို ဖတ်ပြီးခဲ့ပါပြီ ၊ ဒါပေမဲ့ လူအနည်းငယ်သာ ဒီအကြောင်းကို သိတာ ဒါမှမဟုတ် ဒီအကြောင်းကို ပြောလိုကြပါတယ်&quot; ဟု ပြောခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;okinawa&quot;/&gt; ဒေသန္တရထုတ်စာအုပ်ဟောင်း ၊ ဒိုင်ယာရီဟောင်း ၊ သတင်းဆောင်းပါးနှင့် အခြားစာရွက်စာတမ်းများစွာတွင် နောက်ခံပေါင်းစုံ နှင့်လူမျိုးစုံ အမေရိကန်စစ်သားများ၏ မုဒိမ်းကျင့်ကြံမှုများကို ညွှန်းဆိုထားကြသည်ဟု သူက မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ ယူအက်စ် စစ်တပ်တွင် အဓမ္မပြုကျင့်မှု မှတ်တမ်း မရှိရခြင်းအတွက် ရှင်းလင်းချက်တခုမှာ ကြောက်ရွံ့ခြင်း နှင့် ရှက်ရွံခြင်းကြောင့် အိုကီနာဝမ်အမျိုးသမီးအနည်းငယ်ကသာ စော်ကားမှုကို တိုင်ကြားခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အိုကီနာဝမ်ရဲတပ်ဖွဲ့ပြောရေးဆိုခွင့်ရသူတဦးက &quot;နစ်နာသူ အမျိုးသမီးများက အလွန်ရှက်ရွံ့ကြသည့်အတွက် လူသိရှင်ကြားမပြုကြ&quot; ဟု ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;okinawa&quot;/&gt; တိုင်ကြားသူများမှာလည်း ယူအက်စ်လုံထိန်းတပ်ဖွဲ့၏ လျစ်လျှူရှုခြင်းခံခဲ့ရသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ယုံကြည်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများစွာက အမေရိကန်-ဂျပန်ကလေးများ မလွှဲမရှောင်သာ မွေးဖွားလာပြီးသည့်နောက် မည်သည့်အတွက်ကြောင့် ဤကိစ္စမပေါ်ခဲ့ရသည်ကို လူအများအတွက် စဉ်းစားရ ကြပ်ခဲ့သည်။ မိမိကိုယ်ကိုသတ်သေခြင်းမပြုနိုင်ခဲ့ကြသည့် အဓမ္မပြုကျင့်ခံအမျိုးသမီးအချို့မှာ သွေးနှောကလေးများ မွေးဖွားခဲ့ကြပြီး မွေးဖွားလာသည်နှင့်တပြိုင်နက် ရှက်ရွံ့ ၊ စက်ဆုပ် ၊ ကြောက်ရွံ့ဖွယ်ရာ သွေးပျက်မှုများကြောင့် သတ်ပစ်ခြင်း သော်လည်းကောင်း စွန့်ပစ်ခဲ့ခြင်းသော်လည်းကောင်း ပြုခဲ့ကြသည်ဟု အင်တာဗျူးများတွင် သမိုင်းပညာရှင်များ နှင့် အိုကီနာဝမ်သက်ကြီးရွယ်အိုများက ဖွင့်ဟခဲ့သည်။ များသောအားဖြင့် အဓမ္မပြုကျင့်ခံရသည့် အမျိုးသမီးများမှာ ရွာခံလက်သည်များ၏ အကူအညီဖြင့် အကြမ်းပတမ်းနည်းဖြင့်ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခဲ့ကြရသည်။ ဤရာဇဝတ်မှုများ၏ အတိုင်းအတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်မည့် ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှု ပြုခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ စစ်ပြီးနောက် ဆယ်စုနှစ် ၅ ခု ကြာပြီး  ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်များ နှောင်းပိုင်းတွင် အဓမ္မပြုကျင့်ခံရသည်ဟု ယုံကြည်ရဖွယ်ရှိသော အမျိုးသမီးများမှာ လူသိရှင်ကြား ထုတ်ဖော်ပြောရန် ငြင်းဆိုနေဆဲဖြစ်ပြီး ဆွေမျိုးများ ၊ သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် စကော်လာများထံမှတဆင့်သာ ဖွင့်ဟကြသည်။&lt;ref name=&quot;okinawa&quot;/&gt;

ဖြစ်ပွားလျက်ရှိသည်များနှင့်ပတ်သက်ပြီး ယူအက်စ်က အတိုင်းအတာတခုအထိ သိရှိခဲ့ကြောင်း ခိုင်မာသော သက်သေအထောက်အထားရှိသည်။ အမေရိကန်စစ်ပြန်များနှင့် မျက်မြင်သက်သေများစွာတို့အနေဖြင့် အရှက်ရကြသည့် အတွက် အဓမ္မပြုကျင့်မှုကို တမင်ထိန်ချန်ထားကြခြင်းဖြစ်နိုင်ကြောင်း နှင့် &quot;ကျတော်တို့ နိုင်ငံအတွက် အမှုထမ်းဖို့ ကျားကုတ်ကျားခဲကြိုးစားပြီးတဲ့နောက် ကျတော်တို့အားလုံးက မုဒိမ်းကောင်တွေချည်းပဲရယ်လို့ လူထုတရပ်လုံးက မြင်သွားကြမှာတော့ မတရားဘူးလေ&quot; ဟု အငြိမ်းစားကပ္ပတိန် ဆမ်မြူရယ်လ်ဆက်စ်တွန်က ရှင်းပြသည်။&lt;ref name=&quot;okinawa&quot;/&gt; စစ်ဘက် အရာထမ်းများက အစုလိုက်အပြုံလိုက် မုဒိမ်းကျင့်ခြင်းကို တရားဝင် ငြင်းဆိုကြသကဲ့သို့ အသက်ရှင်နေဆဲ စစ်ပြန်များက နျူးယော့ခ်တိုင်းမ်စ်၏ အင်တာဗျူးပြုလုပ်ရန် တောင်းဆိုချက်ကို ငြင်းဆန်ခဲ့ကြသည်။ &quot;သမိုင်းကြောင်းအရ မသိကျိုးကျွန်ပြုမှု အများအပြား ရှိနေဆဲပင်ဖြစ်ပြီး လူအများစုမှာ အမှန်တကယ် ဖြစ်ပျက်ခဲ့သည်များကို အသိအမှတ်မပြုလိုကြ&quot; ဟု လူမှုဗေဒ ပါမောက္ခ မဆအိအဲအိရှိဟာရက ထောက်ခံပြောဆိုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;okinawa&quot;/&gt; ၁၉၄၆ မတိုင်မီတွင် အိုကီနာဝါ၌ မုဒိမ်းမှု တိုင်ကြားချက် ၁၀ ခု လျော့လျော့သာရှိခဲ့သည်ဟု စာရေးဆရာ ဂျော့ချ်ဖိုက်ဖာက ၎င်း၏ စာအုပ် တန်နိုဇန် - အိုကီနာဝါတိုက်ပွဲနှင့် အက်တော့မစ်ဗုံး စာအုပ်တွင် မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ &quot;အရှက်ရခြင်းနှင့် ဂုဏ်သိက္ခာညှိုးနွမ်းခြင်းကြောင့်သာမက အမေရိကန်တို့မှာ အောင်နိုင်သူများနှင့် သိမ်းပိုက်သူများဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းပါဝင်သည်&quot; ဟု သူက ရှင်းပြသည်။ အမှု ထောင်ပေါင်းများစွာရှိနိုင်သော်လည်း နစ်နာသူများ၏ နှုတ်ဆိတ်နေမှုကြောင့် အဓမ္မပြုကျင့်ခြင်းမှာ ကမ်ပိန်း၏ အခြား ညစ်နွမ်းသည့်လျှို့ဝှက်ချက် တစ်ခုဖြစ်စေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Feifer |first=George |date=1992 |title=Tennozan: The Battle of Okinawa and the Atomic Bomb |location=Michigan |publisher=Ticknor &amp; Fields |isbn=9780395599242 |url=https://archive.org/details/tennozanbattleof00feif }}&lt;/ref&gt;


ဂျပန်အရပ်သားများမှာ &quot;ရန်သူအမေရိကန်များထံမှ တခြားသူများထက်စာလျှင် လူသားဆန်စွာဆက်ဆံခံရသည့်အတွက် များသောအားဖြင့် အံ့အားသင့်ခဲ့ကြသည်&quot; ဟုလည်း အချို့စာရေးသူများက မှတ်ချက်ပြုခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book| url = https://books.google.com/?id=RMDt86cokDUC&amp;pg=PA16 | title = The American Occupation of Japan and Okinawa: Literature and Memory | first = Michael S. | last = Molasky | page = 16 | isbn = 978-0-415-19194-4 | year = 1999}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book| url = https://books.google.com/?id=6xMuWmEsAcMC&amp;pg=PA21 | title = Southern Exposure: Modern Japanese Literature from Okinawa | first = Michael S. | last = Molasky | first2 = Steve | last2 = Rabson | page = 22 | isbn = 978-0-8248-2300-9 | year = 2000}}&lt;/ref&gt; မာ့ခ်ဆယ်လ်ဒန်၏ ''အလိုမပြည့်မှု ကျွန်းစုများ - ဂျပန်နှင့် အမေရိကန် အာဏာနှင့်စပ်လျဉ်း၍ အိုကီနာဝမ်တို့၏ တုံ့ပြန်မှုများ''အရ ဂျပန်စစ်ဘက်အရာထမ်းများက ကြိုတင်သတိပေးထားသကဲ့သို့ပင် အမေရိကန်တို့က အရပ်သားများအား နှိပ်စက်ညှင်းပန်းမှု ၊ အဓမ္မပြုကျင့်မှု နှင့် သတ်ဖြတ်မှု မူဝါဒကို လိုက်နာခြင်းမပြုခဲ့ကြပေ။&lt;ref&gt;{{Cite journal| title = Islands of Discontent: Okinawan Responses to Japanese and American Power | first = Susan D | last = Sheehan | first2 = Laura | last2 = Elizabeth | first3 = Hein Mark | last3 = Selden | page = 18}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်တို့ လက်နက်ချအပြီး ကာနာဂါဝါစီရင်စုအား သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ပထမဆုံး ၁၀ ရက်အတွင်း၌ပင် အဓမ္မမှု တိုင်ကြားချက် ၁၃၃၆ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Schrijvers_212&quot;/&gt;

=== ဥရောပစစ်မျက်နှာ ===
လကိုးနီးယား လူသတ်ပွဲတွင် အတ္တလန်တစ်ပင်လယ်တွင်း နစ်မြုပ်နေသည့် ဗြိတိသျှ စစ်သင်္ဘောပေါ်မှ အသက်ရှင်ကျန်ရစ် သော ဂျာမန်များကို ယူအက်စ်လေတပ်က တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ယူ-ဘုတ်၏ တည်နေရာ ၊ ကြံရွယ်ချက်နှင့် ဗြိတိသျှ ရေတပ်သားများရှိနေခြင်းကို သိသိလျက်နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု လေတပ်(USAAF) မှ ဘီ ၂၄ လွတ်မြောက်ရေး ဗုံးကြဲလေယာဉ် လေယာဉ်မှူးများက လကောနီးယားမှ အသက်ရှင်နေဆဲသူများကို ဗုံးမိုးရွာချခြင်း စက်သေနတ်ဆွဲခြင်းဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ U-156 အနေဖြင့် ကျန်ရှိသူများအား ပင်လယ်တွင်း ပစ်ချပြီး ဖျက်ဆီးခံမည်ကို စိုးရိမ်သဖြင့် အရေးပေါ် ရုတ်ခြည်းဦးစိုက်ငုပ်ဆင်းခြင်း ပြုလုပ်ခဲ့ရသည်။ 

&quot;Canicattì လူသတ်ပွဲ&quot; တွင် ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး ဂျော့ချ် ဟားဘတ် မက်ကတ်ဖရေးက အီတာလျံအရပ်သားများအား သတ်ဖြတ်ခြင်း ပါဝင်သည်။ လျှို့ဝှက်စုံစမ်းစစ်ဆေးရေးပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း မက်ဖရေးကို လူသတ်ပွဲနှင့် စပ်လျဉ်းသည့် မည်သည့်ကျူးလွန်မှုနှင့်မျှ အရေးယူခြင်းမရှိခဲ့ပေ။ ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် သေဆုံးခဲ့သည်။ မျက်မြင်ကိုယ်တွေ့ကြုံခဲ့သူ တဦး၏ သားဖြစ်သူ နျူးယော့ခ်တက္ကသိုလ်မှ ဂျိုးဆက်ဖ် အက်စ် ဆလေးမီက သတင်းပေးခဲ့သည့် ၂၀၀၅ ခုနှစ်မတိုင်မီအထိ ယူအက်စ်၌ ဤဖြစ်ရပ်ကို မသိရှိခဲ့ကြပေ။&lt;ref&gt;Giovanni Bartolone, [http://www.canicatti-centrodoc.it/nuovocentro/sezI/storia/BartoloneGiovanni1/AltreStragi/index.html ''Le altre stragi: Le stragi alleate e tedesche nella Sicilia del 1943–1944'']&lt;/ref&gt;

အစုလိုက်အပြုံလိုက် လူသတ်မှု ၂ မှု ဖြစ်သည့် &quot;Biscari လူသတ်ပွဲ&quot; ၌ အမေရိကန် ခြေလျင်တပ်ခွဲ အမှတ်၄၅ က စစ်သုံ့ပန်း ၇၅ ဦးခန့်ကို သတ်ဖြတ်ခဲ့ရာ အများစုမှာ အီတာလျံများဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Weingartner, James J. [https://books.google.com/books?id=7HhkSGLdMpAC&amp;pg=PA118 ''A Peculiar Crusadee: Willis M. Everett and the Malmedy massacre''], NYU Press, 2000, p.&amp;nbsp;118. {{ISBN|0-8147-9366-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;James J. Weingartner, &quot;Massacre at Biscari: Patton and an American War Crime&quot;, ''Historian'', Volume 52 Issue 1, Pages 24–39, 23 Aug 2007&lt;/ref&gt;

''Der Spiegel''  ပါ Klaus Wiegrefe ၏ သတင်းဆောင်းပါးအရ မဟာမိတ်စစ်သားများ၏ ပုဂ္ဂလိကမှတ်တမ်းများကို ယခုအချိန်အထိ သမိုင်းပညာရှင်များက စိတ်တူသဘောတူ လျစ်လျှူရှုထားခဲ့ကြခြင်းမှာ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကာလအတွင်း &quot;မျိုးဆက်&quot; ယုံတမ်းစကားများနှင့် သွေဖည်နေသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ သို့သော် မကြာသေးမီက အီတလီနိုင်ငံတွင်း မဟာမိတ်တို့၏ စစ်ရာဇဝတ်မှုများအကြောင်း ရေးသားထားသော ရစ်ခ်အတ်ကင်ဆန်၏ တိုက်ပွဲဝင်နေ့ရက်များ ၊ အန်ထော်နီဘီးဗာ၏ ဒီဒေး - နော်မန်ဒီတိုက်ပွဲ ကဲ့သို့ စာအုပ်များနှင့်အတူ အခြေအနေများ ပြောင်းလဲလာခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;D-Day 2010&quot;/&gt; နော်မန်ဒီ၌ ကျူးလွန်သော မဟာမိတ်တို့၏ စစ်ရာဇဝတ်မှုများမှာ &quot;ယခင်က နားလည်ထားသည်ထက်&quot; ပို၍ ကြီးမားကျယ်ပြန့်ကြောင်း ဘီးဗာ၏ နောက်ဆုံးထုတ်စာအုပ်က အကြံပြုထားသည်။&lt;ref name=&quot;spiegel.de&quot;/&gt;

နော်မန်ဒီကမ်းခြေ၌ ဒီဒေး ကမ်းတက်စဉ်အတွင်း ရန်သူသုံ့ပန်းများအား မခေါ်ဆောင်ကြရန် ယူအက်စ်နှင့် ကနေဒီယန်တပ်ဖွဲ့များအား အမိန့်ထုတ်ထားခဲ့ကြောင်း သမိုင်းပညာရှင် Peter Lieb က တွေ့ရှိရသည်။ ဤရှုမြင်မှုမှာ မှန်ကန်သည်ဆိုပါက ကမ်းတပ်သည့်နေ့တွင် အိုမာဟာကမ်းခြေပေါ်ရှိ စစ်သုံ့ပန်း စုရပ်သို့ရောက်မလာနိုင်သည့် (ဖမ်းဆီးခံရသူ ၁၃၀ အနက်) ဂျာမန်အကျဉ်းသား ၆၄ ဦး၏ ကံကြမ္မာကို သိနိုင်ပြီဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;D-Day 2010&quot;&gt;[http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,692037-2,00.html The Horror of D-Day: A New Openness to Discussing Allied War Crimes in WWII], Spiegel Online, 05/04/2010, (part 2), accessed 2010-07-08&lt;/ref&gt;

ပြင်သစ်ကျေးရွာ Audouville-la-Hubert အနီးတွင် Wehrmacht သုံ့ပန်း ၃၀ မှာ ယူအက်စ် လေထီးတပ်သားများ၏ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခြင်းခံရသည်။&lt;ref name=&quot;spiegel.de&quot;&gt;[http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,692037,00.html The Horror of D-Day: A New Openness to Discussing Allied War Crimes in WWII], Spiegel Online, 05/04/2010, (part 1), accessed 2010-07-08&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်စစ်သုံ့ပန်း ၈၀ မှာ ဖမ်းထားသူ ဂျာမန်များ၏ သတ်ဖြတ်ခြင်းခံရသော ၁၉၄၄ မာလ်မဒီ လူသတ်ပွဲ ပြီးနောက် ၁၉၄၄ ဒီဇင်ဘာ ၂၁ ရက်စွဲပါ ယူအက်စ် တပ်မတော် ခြေလျင်တပ်ရင်း အမှတ် ၃၂၈ ဌာနချုပ်မှ ညွှန်ကြားလွှာတစောင်တွင် &quot;အက်စ်အက်စ်တပ်ဖွဲ့များ သို့မဟုတ် လေထီးတပ်သားများအား အရှင်မထားဘဲ တွေ့ရာမဆိုင်း ပစ်သတ်ရန်&quot;။ ဟု ပါရှိသည်။&lt;ref&gt;Bradley A. Thayer, ''Darwin and international relations'' p.186&lt;/ref&gt; ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရေမန်ဟပ်ဖ်တ် (ယူအက်စ်တပ်မတော်) က ၁၉၄၅ ခုနှစ်၌ ၎င်း၏တပ်ဖွဲ့များကို ရိုင်းမြစ်ကို ဖြတ်ကူးစဉ် [ရန်သူအား] အရှင်မထားရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ &quot;စစ်ပွဲအလွန်၌ သူခွင့်ပြုခဲ့သော စစ်ရာဇဝတ်မှုများ အား ပြန်လည်သုံးသပ်သည့်အခါ &quot;တကယ်လို့သာ ဂျာမန်တွေအနိုင်ရခဲ့ရင် သူတို့အစား နူရင်ဘတ်ခုံရုံးကို ကျွန်တော် တက်ရမှာ&quot; ဟု ဝန်ခံပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Bradley A. Thayer, ''Darwin and international relations'' p.189&lt;/ref&gt; စစ်ပြန် ၁၀၀၀ ကျော်ကို အင်တာဗျူးပြီးတဲ့နောက် တဦးတည်းကသာ သုံ့ပန်း တစ်ယောက်ကို ပစ်သတ်ခဲ့ကြောင်း ပြောခဲ့တယ် …. ဒါပေမဲ့ လက်မြှောက်ထားသည့် လက်နက်မဲ့ ဂျာမန်စစ်သုံ့ပန်းများအား အခြား တပ်သားများက ပစ်ခတ်ခဲ့သည်ကို မြင်တွေ့ခဲ့တယ်လို့ စစ်ပြန် သုံးပုံတစ်ပုံလောက်က ဆက်စပ်ပြောခဲ့တယ်&quot; ဟု စတက်ဖန်အမ်းဘရို့စ်က ပြောခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Bradley A. Thayer, ''Darwin and international relations'' p.190&lt;/ref&gt;

အော်ပရေးရှင်းတီးယားဒရော့ပ်တွင် နစ်မြုပ်သွားသည့် ဂျာမန်ရေငုပ်သင်္ဘော ယူ-၅၄၆ မှ ဖမ်းဆီးခံ အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သူ ၈ ဦးအား အမေရိကန်စစ်ဘက်အမှုထမ်းများက နှိပ်စက်ညှင်းပန်းမှုပါဝင်သည်။ ယူ-၅၄၆ ၏ အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သူမျာအား ထုထောင်းနှိပ်စက်မှုမှာ ဂျာမန်ရေငုပ်သင်္ဘောတပ်များက ကွန်တီနန်တယ်လ်ယူအက်စအပေါ် ဒုံးကျည်ဖြင့် တိုက်ခိုက်နိုင်ဖွယ်ရှိမှုနှင့်ပတ်သက်သည့် သတင်းအချက်အလက် စစ်ဆေးမေးမြန်းသူများအတွက် လျင်လျင်မြန်မြန် ရရှိရန်လိုအပ်မှုက စေ့ဆော်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ရသည့် တခုတည်းသော ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုသာ ဖြစ်သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင် ဖီးလစ်ပ် ‌ကေ လွန်ဒီဘာ့ဂ် က ရေးသားဖူးသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Lundeberg|first=Philip K.|title=To Die Gallantly: The Battle of the Atlantic|url=https://archive.org/details/todiegallantlyba0000unse_f7m3|editor=Runyan, Timothy J. |editor2=Copes, Jan M|publisher=Westview Press|location=Boulder|year=1994|chapter=Operation Teardrop Revisited|isbn=978-0-8133-8815-1 }}, pp.&amp;nbsp;221–226; {{Cite book|last=Blair|first=Clay|title=Hitler's U-Boat War. The Hunted, 1942–1945|url=https://archive.org/details/hitlersuboatwarh00unse|publisher=Random House|location=New York|year=1998|edition= Modern Library|isbn=978-0-679-64033-2}}, p.&amp;nbsp;687.&lt;/ref&gt;
[[ဖိုင်:Dachau_execution_coalyard_1945-04-29.jpg|thumb|လွတ်မြောက်ရေးနေ့တွင် Dachau ချွေးတပ်စခန်း၌ သုတ်သင်ခံရသော SS ချွေးတပ်စခန်းစောင့်တပ်သားများ &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(ယူအက်စ် စစ်သား ဓာတ်ပုံ/နိုင်ငံတော်မော်ကွန်းမှတ်တမ်းများ) ]]
&quot;Dachau လူသတ်ပွဲ&quot;တွင် ဂျာမန်စစ်သုံ့ပန်းများ နှင့် Dachau ချွေးတပ်စခန်း၌ လက်နက်ချ အက်စ်အက်စ်စစ်သားများကို သတ်ဖြတ်ခြင်း ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;AP&quot;&gt;Albert Panebianco (ed). [http://www.45thinfantrydivision.com/index14.htm Dachau its liberation] 57th Infantry Association, Felix L. Sparks, Secretary 15 June 1989. ([http://www.remember.org/witness/sparks2.html backup site])&lt;/ref&gt;

စစ်ရာဇဝတ်မှုကျူးလွန်ခဲ့ကြောင်း ဝန်ခံခဲ့သည့် အမေရိကန် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြန်များအနက် တစ်ဦးမှာ မာဖီးယားလုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ရေးသမားဟောင်း ဖရန့်ခ်ရှီးရန်ဖြစ်သည်။ သူ၏ အတ္ထုပတ္တိရေးသူ ချားလ်စ်ဘရန့်တ်နှင့် အင်တာဗျူးတွင် မိုးကြိုးငှက်တပ်ခွဲတွင် စစ်မှုထမ်းခဲ့စဉ်ကာလမှာ လူ့အသတ်နှုတ်ရန် ဝန်မလေးစိတ် ပထမဆုံးအကြိမ် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း သူက ပြန်ပြောင်းပြောပြသည်။ ၎င်းကိုယ်တိုင်၏ ဝန်ခံထွက်ဆိုမှုအရ ၁၈၉၉ နှင့် ၁၉၀၇ သည်ဟိဂ်သဘောတူညီချက်များသာမက ၁၉၂၉ ဂျီနီဗာကွန်ဗင်းရှင်းကိုပါ ချိုးဖောက်ရာရောက်သည့် ဂျာမန်စစ်သုံ့ပန်းများကို အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်ခြင်း နှင့် အစစ်ဆေးအမေးအမြန်းမရှိ ကွပ်မျက်ခြင်းများစွာတွင် ရှီးရန်ပါဝင်ခဲ့သည်။ ဘရန့်တ်နှင့် အင်တာဗျူးတွင် ရှီးရန်က ယင်းကဲ့သို့လူသတ်ပွဲများကို အုပ်စု ၄ ခု ခွဲပြခဲ့သည်။

# တိုက်ပွဲပြင်းထန်နေစဉ် လက်စားချေသတ်ဖြတ်ခြင်းများ။ ရင်းနှီးသောသူငယ်ချင်းများအား သတ်ဖြတ်ထားသည်မှာ မကြာသေးသော ဂျာမန်စစ်သားတဦး လက်နက်ချရန် ကြိုးစားသည့်အခါ များသောအားဖြင့် &quot;ငရဲကို ပို့ပေးလိုက်တာပဲ&quot; ဟု ရှီးရန်က ဘရန့်တ်အား ပြောပြခဲ့သည်။ ရဲဘော်ရဲဘက်များ၏ အလားတူအပြုအမူများကိုလည်း မျက်မြင်ကိုယ်တွေ့ကြုံခဲ့ရသည်ဟု သူက ပြောသည်။&lt;ref name=&quot;Brandt, (2004) p. 50&quot;&gt;Brandt (2004), , ''I Heard You Paint Houses'', p.&amp;nbsp;50&lt;/ref&gt;
# မစ်ရှင်အတွင်း တပ်ဖွဲ့ခေါင်းဆောင်များထံမှ အမိန့်များ။ သူ၏ ပထမဆုံး အုပ်စုဖွဲ့ရာဇဝတ်မှုအကြောင်း ပြန်ပြောင်းပြောရာတွင် &quot;အရာရှိတစ်ယောက်က ဂျာမန်သုံ့ပန်းတွေကို စည်းနောက်ခေါ်သွားခိုင်းပြီး &quot;အမြန်ပြန်လာခဲ့&quot; လို့ ပြောလိုက်တာပါပဲ၊ လုပ်ရမဲ့ဟာကို လုပ်လိုက်တာပေါ့။&lt;ref&gt;Brandt (2004), p.&amp;nbsp;84.&lt;/ref&gt;
# Dachau လူသတ်ပွဲ နှင့် အခြားသော ချွေးတပ်စခန်းအစောင့်များ နှင့် trustee ထောင်သားများအား လက်တုံ့ပြန်သတ်ဖြတ်ခြင်း။&lt;ref name=&quot;Brandt 2004, p.&amp;nbsp;52&quot;&gt;Brandt (2004), p.&amp;nbsp;52.&lt;/ref&gt;
# ဂျာမန်စစ်သုံ့ပန်းများကို လူ့သိက္ခာချရန် နှင့် အဆင့်အတန်းနှိမ်ချရန်အတွက် စီမံကြိုးပမ်းခြင်း ။ &quot;ရှီးရန်၏တပ်ခွဲ Harz ‌တောင်တန်းများပေါ် တက်စဉ်က တောင်ကြောတလျောက် အစာရေစာသယ်ဆောင်လာတဲ့ Wehrmacht မြည်းအုပ်စုနဲ့ တောင်တက်ကြတယ်။ အမျိုးသမီးစားတော်ကဲတွေကို ပထမပိုင်းမှာ ထိကပါးရိကပါးမလုပ်ဘဲနေကြတယ် ၊ ဒီနောက်မှာတော့ ရှီးရန်နဲ့ သူ့ရဲဘော်ရဲဘက်တွေက &quot;ကျတော်တို့စားချင်တာတွေစားပြီး ကျန်တာတွေကို ကျတော်တို့ရဲ့ စွန့်ပစ်ပစ္စည်းတွေနဲ့အတူ ညစ်ညမ်းအောင် လုပ်လိုက်ကြတယ်။ ပြီးတော့မှ Wehrmacht မြည်းမောင်းသူတွေကို ဂေါ်ပြားပေးပြီးတော့ &quot;ကိုယ့်မြေကျင်း ကိုယ်တူးဖို့&quot; အမိန့်ပေးလိုက်ပါတယ် ၊ သူနဲ့ သူ့ဘော်ဒါတွေ စိတ်များပြောင်းသွားကြမလားလို့ မျှော်လင့်ကြတယ်ထင်ပါရဲ့ စောဒကမတက်ဘဲ နာခံကြတယ်လို့ ရှီးရန်က နောက်ပိုင်း ရယ်ပွဲဖွဲ့ခဲ့တယ်။ ဒါပေမဲ့ ရထားမောင်းသမားတွေဟာ အပစ်ခံကြ ရပြီး သူတို့တူးထားတဲ့ တွင်းထဲမှာပဲ မြေမြုပ်ခံခဲ့ကြရတယ်။ ကျတော်လုပ်ကိုလုပ်ရမဲ့ဟာတွေကို နောက်မတွန့်ခဲ့ဘူးလို့ ရှီးရန်က ရှင်းပြခဲ့တယ်&quot;&lt;ref name=&quot;Brandt 2004, p.&amp;nbsp;51&quot;&gt;Brandt (2004), p.&amp;nbsp;51.&lt;/ref&gt;

==== အဓမ္မကျင့်ခြင်း ====
၁၉၄၂ နှင့် ၁၉၄၅ ခုနှစ်အကြားတွင် အင်္ဂလန်ရှိ မုဒိမ်းမှု ၁၂၆ မှုအပါအဝင် ဥရောပတိုက်၌ အမေရိကန်ပုဂ္ဂလိကတပ်သားများ ကျူးလွန်သော လိင်ရာဇဝတ်မှုပေါင်း ၄၀၀ မှာ ၂၀၀၆ ခုနှစ်ရောက်မှသာ လူအများထံအသိပေးခဲ့သော လျှို့ဝှက် စစ်ကာလဖိုင်တွဲများကြောင့် ထွက်ပေါ်လာသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|author=David Wilson|title=The secret war|work=The Guardian |location=London |date=27 March 2007|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2007/mar/27/thesecretwar|accessdate=22 November 2008 }}&lt;/ref&gt; ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကာလအတွင်း အင်္ဂလန် ၊ ပြင်သစ်နှင့် ဂျာမဏီရှိ အရပ်သူ စုစုပေါင်း ၁၄၀၀၀ မှာ အမေရိကန်တပ်သားတို့၏ အဓမ္မပြုကျင့်ခြင်းခံခဲ့ရကြောင်း ရောဘတ် ဂျေ လီလီက ခန့်မှန်းထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Taken by Force: Rape and American GIs in Europe During World War II|url=https://archive.org/details/takenbyforcerape0000lill|first=Robert J.|last=Lilly|publisher=[[Macmillan Publishers|Palgrave Macmillan]]|year=2007|isbn=978-0-230-50647-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|first=John H.|last=Morrow|title=''Taken by Force: Rape and American GIs in Europe during World War II'' By J. Robert Lilly|journal=[[Society for Military History|The Journal of Military History]]|volume=72|issue=4|date=October 2008|doi=10.1353/jmh.0.0151|page=1324}}&lt;/ref&gt; ၁၉၄၄ ဇွန်လမှ စစ်ကြီးပြီးဆုံးချိန်အထိ ပြင်သစ်ရောက် အမေရိကန်တပ်သားတို့ ကျူးလွန်သော မုဒိမ်းမှု ၃၅၀၀ ခန့်ရှိသည်။ လွတ်မြောက်ပြီးပြင်သစ်နိုင်ငံတွင် အမျိုးသမီးများအပေါ်လိင်အကြမ်းဖက်မှုမှာ ဖြစ်ရိုးဖြစ်စဉ်သာဟု သမိုင်းပညာရှင်တဦးက ဆိုခဲ့သည်။&lt;ref name=bbcNormandy&gt;{{cite news |title=Revisionists challenge D-Day story | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8084210.stm | date=5 June 2009 | accessdate=6 January 2010 |work=BBC News | first=Hugh | last=Schofield}}&lt;/ref&gt;

== ကိုရီးယားစစ်ပွဲ ==

=== နိုဂွန်ရိလူသတ်ပွဲ ===
နိုဂွန်ရီလူသတ်ပွဲမှာ ၁၉၅၀ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၂၆-၂၉ ရက်နေ့၌ ဆိုးလ်မြို့ အရှေ့တောင်အရပ် မိုင် ၁၀၀ (၁၆၀ ကီလိုမီတာ) ရှိ နိုဂွန်ရီရွာအနီး ရထားလမ်းတံတားတခုတွင် အရေအတွက် အတိအကျမသိရသော တောင်ကိုရီးယားဒုက္ခသည်များအား မြင်းတပ် တပ်ရင်း ၇ (နှင့် ယူအက်စ်လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု) အတွင်း အမေရိကန်စစ်သားတို့၏ သတ်ဖြတ်မှုဖြစ်သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် သေဆုံးသို့မဟုတ်ပျောက်ဆုံးသူ ၁၆၃ ဦး (အများစုမှာ အမျိုးသမီး ကလေးသူငယ် နှင့် သက်ကြီးရွယ်အို အမျိုးသားများ) နှင့် ဒဏ်ရာရသူ ၅၅ ဦး၏ အမည်များကို အတည်ပြုတောင်ကိုရီးယားအစိုးရက ထောက်ခံချက်ပေးခဲ့သည်။ အခြားတပါးသောနစ်နာသူများ၏ အမည်များမှာ သတင်းပို့ခြင်းမခံရဟု ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book | last1 = Committee for the Review and Restoration of Honor for the No Gun Ri Victims | title = No Gun Ri Incident Victim Review Report | publisher = Government of the Republic of Korea | year = 2009 | location = Seoul | pages = 247–249, 328, 278 | isbn = 978-89-957925-1-3}}&lt;/ref&gt; ဤနှစ်များအတွင်း သေဆုံးသူ အရေအတွက်မှာ ၃၀၀ မှ ၅၀၀ အထိရှိနိုင်သည်ဟု အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သူများက ခန့်မှန်းထားကြသည်။ ၁၉၉၉ ခုနှစ်၌ အေပီသတင်းဌာနက သတင်းဆောင်းပါးအတွဲလိုက်ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့ရာမှတဆင့် ကိုရီးယားစစ်ပွဲ၏ ဤအစောပိုင်းဖြစ်ရပ်မှာ အကျယ်တဝင့်အာရုံစိုက်ခံရသည့်အပြင် နောက်ဆက်တွဲအဖြစ် သတင်းဌာနမှာလည်း စုံစမ်းထောက်လှမ်းရေးသားခြင်း သတင်းပညာဆိုင်ရာ ပူလစ်ဇာဆု ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news | title = War's hidden chapter: Ex-GIs tell of killing Korean refugees | date = September 29, 1999 | agency= The Associated Press}}&lt;/ref&gt; 

== ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲ ==
ဗီယက်နမ်စစ်ရာဇဝတ်မှု အလုပ်အမှုဆောင်အဖွဲ့ ဖိုင်များဆိုသည်မှာ ပင်တဂွန်စုံစမ်းစစ်ဆေးရေးများက ၁၉၇၀ အစောပိုင်း နှစ်များအတွင်း စုစည်းခဲ့သည့် (ယခင်က လျှို့ဝှက်ထားသော) စာရွက်စာတမ်းပေါင်းချုပ်ဖြစ်ပြီး ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲအတွင်း ယူအက်စ်တပ်များ၏ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုများမှာ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုထားသည်ထက် များစွာ ကြီးမားကျယ်ပြန့်ကြောင်း အတည်ပြုပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[http://academiccommons.columbia.edu/item/ac:121522 Kill Anything That Moves : U.s. War Crimes And Atrocities In Vietnam, 1965-1973]{{dead link|date=July 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, a doctoral dissertation, by [[Nick Turse]], Columbia University 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.japanfocus.org/-Nick-Turse/2956 Nick Turse, “A My Lai a Month: How the US Fought the Vietnam War”], The Asia-Pacific Journal, Vol. 47-6-08, November 21, 2008&lt;/ref&gt; အဆိုပါစာရွက်စာတမ်းများကို အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု မော်ကွန်းမှတ်တမ်းများ အုပ်ချုပ်ရေးဌာနမှ လက်ခံသိမ်းဆည်းထားပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု စစ်ဘက်စုံစမ်းစစ်ဆေးသူများက မှန်ကန်ကြောင်းအတည်ပြုထားသော (၁၉၆၈ မိုင်းလိုင်လူသတ်ပွဲ မပါဘဲ) မှုခင်း ၃၂၀ အကြောင်းပါရှိသည်။ 

=== မိုင်းလိုင်လူသတ်ပွဲ ===
[[ဖိုင်:My_Lai_massacre3.jpg|thumb|မိုင်းလိုင်လူသတ်ပွဲ]]
မိုင်းလိုင်လူသတ်ပွဲမှာ ၁၉၆၈ ခုနှစ် မတ်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် တပ်ရင်း အမှတ် ၁ မှ တပ်စု စီ ၊ ခြေလျင်တပ်ရင်း ၂၀ ၊ ခြေလျင်တပ်ခွဲ ၂၃ မှ တပ်စု ၁၁မှ အမေရိကန်စစ်သားများက အားလုံးနီးပါးအရပ်သားများဖြစ်သည့် လက်နက်မဲ့ ဗီယက်နမ်တောင်ပိုင်းသား ၃၄၇ မှ ၅၀၄ ဦးအထိ အစုလိုက်အပြုံလိုက်သတ်ဖြတ်ခြင်းဖြစ်သည်။ နစ်နာသူအချို့မှာ မုဒိမ်းကျင့်ခံရခြင်း ၊ ရိုက်ပုတ်ခံရခြင်း ၊ နှိပ်စက်ညှင်းပန်းခံရခြင်း သို့မဟုတ် ကိုယ်လက်အင်္ဂါဖြတ်တောက်ခံရခြင်းနှင့် အချို့အလောင်းများတွင် ကိုယ်လက်အင်္ဂါမပြည့်စုံကြောင်း တွေ့ရသည်။ လူသတ်ပွဲများမှာ ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲအတွင်း ဆွန်းမိုင်းရွာ၏ မိုင်းလိုင်နှင့်မိုင်းခီ ဇနပုဒ်အရပ်များတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ မိုင်းလိုင်တွင် ကျူးလွန်သော လုပ်ရပ်များအတွက် ရာဇဝတ်ပြစ်မှု သို့မဟုတ် စစ်ရာဇဝတ်မှုများအတွက် ကနဦး ရုံးတင်ခံရသည့် အမေရိကန်စစ်သား ၂၆ ဦးအနက် ဝီလျံကယ်လီတဦးတည်းသာ ပြစ်ဒဏ်ခံရသည်။&lt;ref name=summaryreport&gt;[http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/summary_rpt.html Summary report from the report of General Peers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000125220322/http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/summary_rpt.html |date=2000-01-25 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=peersreport&gt;Department of the Army. ''Report of the Department of the Army Review of the Preliminary Investigations into the My Lai Incident ([http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/MYL_Peers.htm The Peers Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081115153853/http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/MYL_Peers.htm |date=2008-11-15 }})'', Volumes I-III (1970).&lt;/ref&gt; အစပိုင်း၌ ထောင်ဒဏ်တသက်တကျွန်းချခံရသော်လည်း ကယ်လီ၏ ပြစ်ဒဏ်မှာ ထောင်ဒဏ် ၁၀ နှစ် ဖြစ်သွားပြီး ၃ နှစ်ခွဲအကြာတွင် အကျယ်ချုပ်ဖြင့် လွှတ်ပေးလိုက်သည်။ ဤဖြစ်ရပ်ကြောင့် ကမ္ဘာတလွှား၌ အကြီးအကျယ်အမျက်ဒေါသထွက်စေခဲ့သည့်အပြင် ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲအတွက် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ပြည်တွင်းထောက်ခံမှု လျော့ကျသွားသည်။ လူသတ်ပွဲကို ရပ်တန့်ရန်နှင့် ဒဏ်ရာရသူများအား အကာအကွယ်ပေးရန် ကြိုးစားခဲ့ကြသည့် အမေရိကန်စစ်သား ၃ ဦး (ဟျူးသော်မ်ဆန် ဂျူနီယာ ၊ ဂလန်းအန်ဒရေအော်တာ နှင့် လောရန့်စ် ကော်လ်ဘဲန်း) မှာ အမေရိကန်လွှတ်တော်အမတ်များ၏ ပြင်းပြင်းထန်ထန်ဝေဖန်ခံရသည့်အပြင် မုန်းတီးပေးစာများ ၊ အသက်အန္တရာယ်ခြိမ်းခြောက်မှုများ ရရှိခြင်း နှင့် ၎င်းတို့၏ အိမ်လှေကားများတွင် ကိုယ်လက်အင်္ဂါပျက်ယွင်းနေသည့် တိရစ္ဆာန်များ လာရောက်အထားခံရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal |journal =USNA Lecture |year =2003 |title =Moral Courage In Combat: The My Lai Story |url =http://www.usna.edu/Ethics/Publications/ThompsonPg1-28_Final.pdf |archive-date =25 November 2011 |access-date =1 December 2019 |archive-url =https://web.archive.org/web/20111125145128/http://www.usna.edu/Ethics/Publications/ThompsonPg1-28_Final.pdf |url-status =dead }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.usna.edu/Ethics/Publications/ThompsonPg1-28_Final.pdf |access-date=1 December 2019 |archive-date=25 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125145128/http://www.usna.edu/Ethics/Publications/ThompsonPg1-28_Final.pdf }}&lt;/ref&gt; နှစ် (၃၀) ကြာပြီးသည့်နောက်တွင်မှ ၎င်းတို့၏ ကြိုးပမ်းမှုများအတွက် ဂုဏ်ပြုခံရသည်။ &lt;ref&gt;[https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5133444 My Lai Pilot Hugh Thompson]&lt;/ref&gt;

လူသတ်ပွဲဖြစ်ပွားပြီးနောက် တောင်ဗီယက်နမ်အရပ်သားများအပေါ် အမေရိကန်တပ်ဖွဲ့များ ကျူးလွန်သည့် ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှု စွဲချက်များနှင့်ပတ်သက်၍ ပင်တဂွန် task force က ဗီယက်နမ်စစ်ရာဇဝတ်မှုများဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းအဖွဲ့ (VWCWG) ကို စုံစမ်းစစ်ဆေးစေခဲ့ပြီး အရပ်သား ၁၃၇ ဦး သေဆုံးသည့် လူသတ်ပွဲ ၇ ပွဲ ၊ အနည်းဆုံး ၅၇ ဦး သေဆုံး/ ၅၆ ဦး ဒဏ်ရာရ/ ၁၅ ဦး လိင်စော်ကားခံရသည့် တိုက်ခိုက်ရေးသမားမဟုတ်သူများအား ပစ်မှတ်ထားသော အပိုဆောင်း တိုက်ခိုက်မှု ၇၈ ခု ၊ ထိန်းသိမ်းခံအရပ်သား သို့မဟုတ် စစ်သုံ့ပန်းများအား အမေရိကန်စစ်သားများက ညှင်းပန်းနှိပ်စက်မှု ၁၄၁ မှုတို့အပါအဝင် ၁၉၇၆-၁၉၇၁ အတွင်းဖြစ်ပွားသော အမှုပေါင်း ၃၂၀ ကို မှတ်တမ်းတင်ထားသည့် စာရွက်ပေါင်း ၉၀၀၀ ခန့်ကို လျှို့ဝှက် မော်ကွန်းမှတ်တမ်းပြုစုခဲ့သည်။ အမေရိကန်ဝန်ထမ်း ၂၀၃ ဦးမှာ ရာဇဝတ်မှု စွဲချက်တင်ခံရပြီး ၅၇ ဦးမှာ စစ်ခုံရုံးဖွဲ့စစ်ဆေးခံရကာ ၂၃ ဦးမှာ အပြစ်ပေးခံရသည်။ VWCWG က နောက်တိုး ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှု စွဲချက် ၅၀၀ ကျော်ကိုလည်း စုံစမ်းစစ်ဆေးခဲ့သော်လည်း အတည်ပြုနိုင်ခြင်းမရှိခဲ့ပေ။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/news/la-na-vietnam6aug06-story.html|title=Civilian Killings Went Unpunished|publisher=Los Angeles Times|author1=Nick Turse|author2=Deborah Nelson|date=6 August 2006|accessdate=28 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.latimes.com/la-na-vietnam20aug20-sg-storygallery.html|title=Vietnam, The War Crimes Files|publisher=Los Angeles Times|author=Deborah Nelson|date=14 August 2006|accessdate=1 November 2019}}&lt;/ref&gt;

== ပင်လယ်ကွေ့စစ်ပွဲ ==
အရပ်သားများနှင့် စစ်ဘက်နှင့်မသက်ဆိုင်သည့် အခြေခံအဆောက်အဦများအား အရမ်းကာရော ပစ်မှတ်ထားခြင်းကြောင့် ပင်လယ်ကွေ့စစ်ပွဲအတွင်း မဟာမိတ်လေကြောင်းကမ်ပိန်းမှာ လူမျိုးသုဉ်းသတ်ဖြတ်ခြင်း အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်နှင့် ကိုက်ညီကြောင်း အယ်လ်ဘနီ ဥပဒေကျောင်းတွင် ပြုလုပ်သော ၁၉၉၂ ခုနှစ် symposium ၌ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာတရားဥပဒေ ပါမောက္ခ ဖရန်စစ်ဘွိုင်းလ်က ဝေဖန်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.scoop.co.nz/stories/HL1812/S00010/united-states-war-crimes-during-the-first-persian-gulf-war.htm|title=United States War Crimes During the First Persian Gulf War {{!}} Scoop News|last=Monday|last2=December 2018|first2=3|website=www.scoop.co.nz|access-date=2019-02-04|last3=Boyle|first3=10:55 am Article: Prof Francis A.}}&lt;/ref&gt;

=== သေမင်းတမန်လမ်း ===
[[ဖိုင်:Demolished_vehicles_line_Highway_80_on_18_Apr_1991.jpg|thumb|Highway of Death]]
ပင်လယ်ကွေ့၌ အမေရိကန်ဦးဆောင်သည့် မဟာမိတ်တိုက်ပွဲအတွင်း ၁၉၉၁ ခု ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆-၂၇ ညတွင်းချင်း ဘဂ္ဂဒက်သို့ ဦးတည် တပ်ဆုတ်လာသည့် အီရတ်စစ်ဘက်ဝန်ထမ်များနှင့် ထွက်ပြေးလာသော အရပ်သားကားတန်းကို ဗြိတိန်နှင့်ပြင်သစ် လေယာဉ်များ ၊ မြေပြင်တပ်ဖွဲ့များက တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ယာဉ်ထောင်ပေါင်းများစွာ ပျက်စီးပြီး သေဆုံးသူ ၂၀၀ မှ ၁၀၀၀ ကျော် အထိ ရှိခဲ့သည်။ 

ထို့ပြင် တပ်ဖွဲ့ အမှတ် ၁ ၊ ခြေလျင် တပ်ခွဲ ၂၄ တို့မှ အမေရိကန် ဘရက်ဒလေ စစ်ကားများက အဝေးပြေးလမ်း အမှတ် ၈ ပေါ်ရှိ ပျက်စီးထိခိုက်မှု ထွက်ပြေးလာပြီး ယာယီစစ်ဘက်စစ်ဆေးရေးစခန်းတစ်ခု၌ လက်နက်ချအညံ့ခံခဲ့သည့် လက်နက်မဲ့ အီရတ်စစ်သား ၃၅၀ ထက်မနည်းပါဝင်သော အဖွဲ့တစ်ဖွဲ့ကို ပစ်ခတ်ခဲ့သည်ဟု ဂျာနယ်လစ် Seymour Hersh က အမေရိကန်မျက်မြင်သက်သေများကို ကိုးကားလျက် ထွက်ဆိုသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://articles.latimes.com/2000/may/22/local/me-32819|title=The Gulf War Brought Out the Worst in Us|last=JENSEN|first=ROBERT|date=2000-05-22|work=Los Angeles Times|access-date=2019-02-04|language=en-US|issn=0458-3035}}&lt;/ref&gt;

== အကြမ်းဖက်မှု ဆန့်ကျင်စစ် ==
၂၀၀၁ စက်တင်ဘာ ၁၁ တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပွားပြီးနောက် အမေရိကန်အစိုးရက အကြမ်းဖက်မှုဆန့်ကျင်စစ်ပွဲတွင်း ဖမ်းဆီးရမိသော အကျဉ်းသားများအား အတန်းအစားခွဲခြင်း နှင့် ဆက်ဆံခြင်းတို့တွင် နည်းလမ်းသစ်များစွာ ကျင့်သုံးခဲ့ရာ အကျဉ်းသားအချို့ကို တရားမဝင်စစ်သည် တံဆိပ်ကပ်ခြင်း ၊ တမူထူးစွာစစ်ကြောရေးလုပ်ဆောင်ရန်ပို့ဆောင်ခြင်းများ ဆောင်ရွက်ခြင်း နှင့် နှိပ်စက်ညှင်းပန်းမှုနည်း (အဆင့်မြှင့်ထားသည့် စစ်ကြောရေးနည်းလမ်းများ) အသုံးပြုခြင်းသည်။ လူ့အခွင့်အရေးစောင့်ကြည့်လေ့လာရေးအဖွဲ့ နှင့် အခြားသူများက ဤနည်းလမ်းများကို ဂျီနီဗာသဘောတူညီချက်များအရ တရားမဝင်ဟု ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Prisoner abuse
*[http://www.humanrightsfirst.org/us_law/etn/dic/index.asp Command's Responsibility: Detainee Deaths in U.S. Custody in Iraq and Afghanistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061002054948/http://www.humanrightsfirst.org/us_law/etn/dic/index.asp |date=October 2, 2006 }} by [[Human Rights First]]
*[http://www.fpif.org/fpiftxt/3026 Command Responsibility?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090910104815/http://www.fpif.org/fpiftxt/3026 |date=2009-09-10 }} by Jeremy Brecher and Brendan Smith,Published by [[Foreign Policy In Focus]] (FPIF), a joint project of the [[International Relations Center]] (IRC, online at www.irc-online.org) and the [[Institute for Policy Studies]] (IPS, online at www.ips-dc.org), January 10, 2006
*[http://www.counterpunch.org/mcgovern10012005.html Abu Ghraib is a Command Responsibility] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629143348/http://www.counterpunch.org/mcgovern10012005.html |date=29 June 2011 }} By [[Ray McGovern]] Former CIA analyst, CounterPunch, October 1 / 2, 2005&lt;/ref&gt;

=== အကြီးအကဲမှ ခေါင်းခံတာဝန်ယူရခြင်း ===
ဂျီနီဗာသဘောတူညီချက်များအရ ပေးရမည့် အကျဉ်းသားအခြေခံစောင့်ရှောက်မှုများကို ငြင်းဆန်နိုင်ရန်အတွက် ၂၀၀၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၇ ရက်ထုတ် သမ္မတ၏ စာချွန်လွှာက အာဖဂန်စစ်ပွဲအတွင်း ဖမ်းဆီးရမိသော အကျဉ်းသားများအား စစ်ကြောသည့် အမေရိကန်များထံ အခွင့်အာဏာပေးခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် &quot;စစ်ရာဇဝတ်မှုများဖြစ်သည့် ဂျီနီဗာသဘာတူညီချက်များအား ချိုးဖောက်ခြင်းကို အခွင့်အာဏာ နှင့် အမိန့်ပေးခဲ့ခြင်း&quot; ဟု စစ်ဘက်တရားသူကြီးချုပ် (Judge Advocate General) တက္ကသိုလ်မှ ဥပဒေပါမောက္ခ နှင့် ဌာနအဖွဲ့ဝင်ဟောင်း ဂျော်ဒန် ဂျေ ပေါ့စ်တ်က ဆိုသည်။&lt;ref&gt;''Columbia Journal of Transnational Law'', 43:811, Jordan J. Paust, 2005 May 20, p.&amp;nbsp;828 &quot;Executive Plans and Authorizations to Violate International Law Concerning Treatment and Interrogation of Detainees, http://www.columbia.edu/cu/jtl/Vol_43_3_files/Paust.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921113034/http://www.columbia.edu/cu/jtl/Vol_43_3_files/Paust.pdf |date=2006-09-21 }}&lt;/ref&gt; သမ္မတ၏စာချွန်လွှာ ပေါ်အခြေပြုလျက် ဖမ်းဆီးခံရန်သူ့စစ်သည်များအပေါ် ရက်စက်ပြီးလူမဆန်သော ဆက်ဆံမှုများကို ယူအက်စ်ဝန်ထမ်းများက ပြုခဲ့ကြရာ သမ္မတ၏စာချွန်လွှာမှာ ဂျီနီဗာသဘောတူညီချက်အား ချိုးဖောက်ရန် အစီအမံတခုဖြစ်ပြီး ထို့အတွက် ယင်းအစီအမံမှာ ဂျီနီဗာသဘောတူညီချက်များအရ စစ်ရာဇဝတ်မှုပင်ဖြစ်သည်ဟာ ပါမောက္ခပေါ့စ်တ်က ဆိုသည်။&lt;ref&gt;''Columbia Journal of Transnational Law'', 43:811, Jordan J. Paust, 2005 May 20, p.&amp;nbsp;845 &quot;Executive Plans and Authorizations to Violate International Law Concerning Treatment and Interrogation of Detainees, http://www.columbia.edu/cu/jtl/Vol_43_3_files/Paust.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921113034/http://www.columbia.edu/cu/jtl/Vol_43_3_files/Paust.pdf |date=2006-09-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Columbia Journal of Transnational Law'', 43:811, Jordan J. Paust, 2005 May 20, p.&amp;nbsp;861 &quot;Executive Plans and Authorizations to Violate International Law Concerning Treatment and Interrogation of Detainees, http://www.columbia.edu/cu/jtl/Vol_43_3_files/Paust.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060921113034/http://www.columbia.edu/cu/jtl/Vol_43_3_files/Paust.pdf |date=2006-09-21 }}&lt;/ref&gt;

ဥပေဒကြောင်းအရ မသဲကွဲသည့်ကိစ္စရပ်များနှင့် စပ်လျဉ်း၍ စာချွန်လွှာအများအပြားတွင် ထိန်းသိမ်းခံများကို &quot;တရားဥပဒေနှင့် မညီညွတ်သည့်တိုက်ပွဲဝင်များ&quot; ဟု မှတ်ယူနိုင်သည့်အတွက် ဂျီနီဗာသဘောတူညီချက်များက အကာအကွယ်ပေးမထားဟု ယူအက်စ်ရှေ့နေချုပ် အယ်လ်ဘာတိုဂွန်ဇာလက်စ် နှင့် အခြားသူများက ငြင်းဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[http://www.salon.com/news/feature/2006/02/23/yoo/index_np.html Parsing pain] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080307223219/http://www.salon.com/news/feature/2006/02/23/yoo/index_np.html |date=March 7, 2008 }} By Walter Shapiro, Salon&lt;/ref&gt;

&quot;စစ်ရာဇဝတ်မှုများအက်ဥပဒေအောက်မှ ပြည်တွင်းရာဇဝတ်မှုတရားစွဲမှုဆိုင်ရာ ခြိမ်းခြောက်မှု သိသိသာသာကျဆင်းသွား&quot; ဂျီနီဗာသဘောတူညီချက်များ၏ လွှမ်းခြုံမှုအား ငြင်းကွယ်သည့် ဂွန်ဇာလက်စ်၏ ထုတ်ပြန်ချက်မှာ စစ်ရာဇဝတ်မှုများဟု မြင်နိုင်သည့် လုပ်ရပ်များတွင် အမေရိကန်အရာထမ်းများပါဝင်ပတ်သက်နေမှုကို ဤနယ်ပါယ်ရပ်ဆိုင်ရာ မူဝါဒ ပုံသွင်းရာတွင် ပါဝင်သူများ၌ အသိအမြင်ရှိကြောင်း ဖော်ပြနေခြင်းပင်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;War Crimes warnings
*[http://www.thenation.com/doc.mhtml?i=20050718&amp;s=holtzman  Torture and Accountability by Elizabeth Holtzman] article in [[The Nation]] posted June 28, 2005 (July 18, 2005 issue) about The Geneva Convention
*[http://www.democracynow.org/article.pl?sid=05/06/30/1333214  Former NY Congress member Holtzman Calls For President Bush and His Senior Staff To Be Held Accountable for Abu Ghraib Torture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114040412/http://www.democracynow.org/article.pl?sid=05%2F06%2F30%2F1333214 |date=2007-11-14 }} Thursday, June 30, 2005 on Democracy Now
*[https://web.archive.org/web/20040518133340/http://www.msnbc.msn.com/id/4999734/ Memos Reveal War Crimes Warnings] By Michael Isikoff Newsweek May 19, 2004
*[http://www.globalpolicy.org/security/issues/iraq/attack/law/2003/0128uslawyers.htm US Lawyers Warn Bush on War Crimes] [http://www.globalpolicy.org/  Global Policy Forum] January 28, 2003&lt;/ref&gt; ဂွမ်တာနာမိုဘေးရှိ ထိန်းသိမ်းခံများအပေါ် ဂျီနီဗာသဘောတူညီချက်များ၏ Common Article 3 က သက်ရောက်ကြောင်းနှင့် ဤသံသယရှိသူများအား တရားခွင်တင်ရန် စစ်ခုံရုံးများ အသုံးပြုမှုမှာ ယူအက်စ်နှင့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဥပဒေကို ချိုးဖောက်ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ဆုံးဖြတ်ချက်ချထားသည့် ဟမ်ဒန် နှင့် ရမ်းဇ်ဖဲလ်ဒ် အမှုအပေါ်အခြေပြု၍ ယူအက်စ်တရားရုံးချုပ်က ထိုယူဆချက်ကို စိန်ခေါ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/13773997/site/newsweek/ The Gitmo Fallout: The fight over the Hamdan ruling heats up—as fears about its reach escalate.] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070512175803/http://www.msnbc.msn.com/id/13773997/site/newsweek/ |date=May 12, 2007 }} By Michael Isikoff and Stuart Taylor Jr., Newsweek, July 17, 2006&lt;/ref&gt;

&quot;အကြီးအကဲက ခေါင်းခံတာဝန်ယူရခြင်း&quot; ၏ အခြေခံမူများအရ ဘုရှ်အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့တွင်းမှ ရာထူးကြီးသူများအနေဖြင့် အကြမ်းဖက်မှုဆန့်ကျင်စစ်ပွဲအတွင်း ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင်၏ သိရှိမှုဖြင့်ဖြစ်စေ လက်အောက်ဝန်ထမ်းများမှတဆင့်ဖြစ်စေ ကျူးလွန်သော စစ်ရာဇဝတ်မှုပေါင်းများစွာနှင့် ပတ်သက်၍ အပြစ်ထင်ရှားတွေ့ကြောင်း ပြသနိုင်မည်ဟု လူ့အခွင့်အရေး လေ့လာစောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့က ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ပြောခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[http://hrw.org/reports/2005/us0405/ Getting Away with Torture? Command Responsibility for the U.S. Abuse of Detainees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125134947/https://www.hrw.org/reports/2005/us0405/ |date=25 January 2021 }} Human Rights Watch, April 2005 Vol. 17, No. 1&lt;/ref&gt; မိုဟာမက် အာလ်-ခါထာနီအား ညှင်းပန်းမှုတွင် ပါဝင်သည့် အတွက် ဝန်ကြီး ဒေါ်နယ်ရမ်းဇ်ဖဲလ်ဒ်တွင် ရာဇဝတ်ကြောင်းအရ တာဝန်ရှိနိုင်သည်ဟု ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၄ တွင် လူ့အခွင့်အရေးလေ့လာစောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့က ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/english/docs/2006/04/14/usdom13190.htm U.S.: Rumsfeld Potentially Liable for Torture Defense Secretary Allegedly Involved in Abusive Interrogation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200627101855/https://www.hrw.org/english/docs/2006/04/14/usdom13190.htm |date=27 June 2020 }} Human Rights Watch, April 14, 2006&lt;/ref&gt; ၎င်းတို့၏ အကျဉ်းသားများအပေါ်ကျူးလွန်မှုများ နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဒေါ်နယ်လ်ရမ်းဇ်ဖဲလ်ဒ် ၊ အယ်လ်ဘာတိုဂွန်ဇာလက်စ် ၊ ဂျွန်ယူး ၊ ဂျော့ချ် တဲနက် နှင့်အခြားသူများအား အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာတရားစီရင်ပိုင်ခွင့် ပြန်လည်ပြဋ္ဌာန်းခြင်းနှင့် တရားရေးအရဆောင်ရွက်ခြင်းများကို  ၂၀၀၆ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၁၄ တွင် ဂျာမဏီ၌ စတင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Universal jurisdiction
*[http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,1557842,00.html Charges Sought Against Rumsfeld Over Prison Abuse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823130831/http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,1557842,00.html |date=23 August 2013 }} By ADAM ZAGORIN, Time
*[http://www.democracynow.org/article.pl?sid=06/11/09/1444246 War Crimes Suit Prepared against Rumsfeld] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114081906/http://www.democracynow.org/article.pl?sid=06%2F11%2F09%2F1444246 |date=2007-11-14 }} [[Democracy Now]], November 9th, 2006
*[http://www.commondreams.org/views06/1103-28.htm War Criminals, Beware] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061120183054/http://www.commondreams.org/views06/1103-28.htm |date=2006-11-20 }} by Jeremy Brecher and Brendan Smith, The Nation, November 3, 2006&lt;/ref&gt; 

စစ်ရာဇဝတ်မှုများအက်ဥပဒေကို နောက်ကြောင်းပြန် ပြန်လည်ပြင်ဆင်ရေးသားခြင်း&lt;ref&gt;[http://www.thenation.com/doc/20061016/ratner Pushing Back on Detainee Act] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070428083852/http://www.thenation.com/doc/20061016/ratner |date=28 April 2007 }} by Michael Ratner is president of the Center for Constitutional Rights, [[The Nation]], October 4, 2006&lt;/ref&gt; နှင့် ''habeas corpus'' ကို ဖျက်သိမ်းလိုက်ခြင်းဖြင့် ထိန်းသိမ်းခံများအနေဖြင့် ၎င်းတို့အပေါ်ကျူးလွန်သော ရာဇဝတ်မှုများအတွက် တရားရင်ဆိုင်ခြင်း မပြုနိုင်ရလေအောင် ဖြစ်စေရာ ၂၀၀၆ စစ်ကော်မရှင်များအက်ဥပဒေကို အကြမ်းဖက်မှုဆန့်ကျင်စစ်အတွင်း ကျူးလွန်သောရာဇဝတ်မှုများမှ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့် ပေးသော ဥပဒေဟု အချို့က မြင်သည်။&lt;ref&gt;Military Commissions Act of 2006
*[http://writ.news.findlaw.com/dorf/20061011.html Why The Military Commissions Act is No Moderate Compromise] By MICHAEL C. DORF, [[FindLaw]], Oct. 11, 2006
*[http://writ.lp.findlaw.com/mariner/20061108.html The CIA, the MCA, and Detainee Abuse] By JOANNE MARINER, FindLaw, November 8, 2006
*[http://writ.news.findlaw.com/mariner/20070220.html Europe's Investigations of the CIA's Crimes] By JOANNE MARINER, FindLaw, February 20, 2007
* {{Cite news
| url=http://www.villagevoice.com/news/0650,hentoff,75255,2.html
| title=Bush's War Crimes Cover-up
| author=Nat Hentoff
| publisher=Village Voice
| date=December 8, 2006
| accessdate=April 2, 2007
| archiveurl=https://web.archive.org/web/20080617075536/http://www.villagevoice.com/news/0650,hentoff,75255,2.html
| url-status=dead
| archivedate=June 17, 2008
}}
&lt;/ref&gt;

အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာရာဇဝတ်တရားရုံး၌ စုံစမ်းမှုစတင်ရန်နှင့် အီရတ်အတွင်း ကျူးလွန်သော စစ်ရာဇဝတ်မှုများအတွက် ဗြိတိန် ဝန်ကြီးချုပ် တိုနီဘလဲ နှင့် အမေရိကန်သမ္မတ [[ဂျော့ချ် ဒဗလျူ ဘုရှ်]]တို့အား တရားစွဲဆိုရန် လိုလားကြောင်း လူးဝစ် မော်ရန်နို-အိုကမ်ပိုက ဆန်းဒေးတယ်လီဂရပ်ဖ်ထံ ၂၀၀၇ ခုနှစ်၌ ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[https://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/03/18/nirq118.xml  Court 'can envisage' Blair prosecution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080420163356/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F03%2F18%2Fnirq118.xml |date=20 April 2008 }} By Gethin Chamberlain, Sunday Telegraph, March 17, 2007&lt;/ref&gt; ယူအက်စက ပဋိညာဉ်ခံ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ မဟုတ်သည့်အားလျော်စွာ ရောမဥပဒေအရ - အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံတွင်းဖြစ်ပွားသောရာဇဝတ်မှုများအတွက် အစွပ်စွဲခံရခြင်းသာမဟုတ်ပါက - ဘုရှ်အပေါ်တွင် အိုင်စီစီက တရားစီရင်ပိုင်ခွင့်မရှိရုံမျှမက (အမေရိကန်က ဗီတိုအာဏာ ပိုင်ဆိုင်ထားသည့်) ကုလလုံခြုံရေးကောင်စီကလည်း စုံစမ်းစစ်ဆေးရေး တောင်းခံပိုင်ခွင့်မရှိပေ။ သို့သော် ဗြိတိန်မှာ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံဖြစ်သည့်အတွက် ဘလဲအပေါ် အိုင်စီစီက တရားစီရင်ပိုင်ခွင့်ရှိသည်။&lt;ref name=cicc-ratification&gt;Coalition for the International Criminal Court, 18 July 2008. {{cite web |url= http://www.iccnow.org/documents/RatificationsbyUNGroup_18_July_08.pdf |title= ''States Parties to the Rome Statute of the ICC'' |accessdate= 1 December 2019 |archivedate= 9 June 2019 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20190609220604/http://www.iccnow.org/documents/RatificationsbyUNGroup_18_July_08.pdf }}. Accessed 12 November 2010.&lt;/ref&gt;

အကျဉ်းသားညှင်းပန်းသူများအား ရာဇဝတ်မှုဥပဒေအောက်မှ တာဝန်ခံခိုင်းရန် ကုလသဘောတူညီချက်အရ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် တာဝန်ရှိကြောင်း အမြင်များကို ယူအက်စ်မဟုတ်သည့် နိုင်ငံများမှ သတင်းဌာနများက ၂၀၀၉ ခုနှစ် သမ္မတဘုရှ်၏ ဒုတိယသက်တမ်းအဆုံးမသတ်မီတွင် စတင်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Calls for prosecution&quot;&gt;Other countries may start prosewcution
*[http://harpers.org/archive/2009/01/hbc-90004233 Overseas, Expectations Build for Torture Prosecutions] By Scott Horton, No Comment, January 19, 2009
*[http://www.sueddeutsche.de/politik/491/455168/text/ Die leere Anklagebank – Heikles juristisches Erbe: Der künftige US-Präsident Barack Obama muss über eine Strafverfolgung seiner Vorgänger entscheiden. Mögliche Angeklagte sind George W. Bush und Donald Rumsfeld.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225044325/http://www.sueddeutsche.de/politik/491/455168/text/ |date=2009-02-25 }}
Von [[Wolfgang Kaleck]] [[Süddeutschen Zeitung]], January 19, 2009 ''(German)''&lt;/ref&gt; ထိုသူများအနက်မှ တဦးမှာ နှိပ်စက်ညှင်းပန်းခြင်းနှင့် အခြား ရက်စက်ကြမ်းတမ်းခြင်း ၊ လူမဆန်ခြင်း သို့မဟုတ် သိက္ခာချဆက်ဆံမှု သို့မဟုတ် အပြစ်ပေးမှုဆိုင်ရာ ကုလသမဂ္ဂ အထူးကိုယ်စားလှယ် (ပါမောက္ခမန်းဖရက်နိုဝက်ခ်) ဖြစ်ပြီး သမ္မတဟောင်း ဂျော့ချ် ဒဘယ်လ်ျူဘုရှ်မှာ နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲ၏ ကင်းလွတ်ခွင့် ဆုံးရှုံးပြီးဖြစ်ကြောင်းနှင့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာတရားဥပဒေအရ နှိပ်စက်ညှင်းပန်းမှုဆန့်ကျင်သည့် ကုလသဘောတူညီချက်များအား ချိုးဖောက်မှုတွင် ပါဝင်သူများအပေါ် ရာဇဝတ်ကြောင်းအရ စွဲဆိုခြင်းကို စတင်ရန်အတွက် ယူအက်စ်တွင် လုပ်ပိုင်ခွင့်ရပြီဖြစ်ကြောင်း  ၎င်းက ဇန်နဝါရီ ၂၀ တွင် ဂျာမန်ရုပ်သံတခုတွင် မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Novak&quot;&gt;Special Rapporteur on torture and other cruel, inhuman or degrading treatment or punishment calls for prosecution
*[http://jurist.law.pitt.edu/paperchase/2009/01/un-torture-investigator-calls-on-obama.php UN torture investigator calls on Obama to charge Bush for Guantanamo abuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090502015654/http://jurist.law.pitt.edu/paperchase/2009/01/un-torture-investigator-calls-on-obama.php |date=2 May 2009 }} Ximena Marinero, JURIST, January 21, 2009
*[http://harpers.org/archive/2009/01/hbc-90004250 UN Rapporteur: Initiate criminal proceedings against Bush and Rumsfeld now] By Scott Horton, No Comment, January 21, 2009&lt;/ref&gt; နှိပ်စက်ညှင်းပန်းခြင်းအား စစ်ကြောရေးနည်းလမ်းအဖြစ် အသုံးပြုမှုအတွက် ယူအက်စ်နှင့်အပြည်အပြည်ဆိုင်ရာတရားဥပဒေများနှင့်အညီ သမ္မတဟောင်းဘုရှ်တွင် ရာဇဝတ်ကြောင်းအရတာဝန်ရှိသည် ဟု ဥပဒေပါမောက္ခ Dietmar Herz က နိုဝက်ခ်၏ မှတ်ချက်များကို ရှင်းပြခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Novak&quot;/&gt;

== ဆက်စပ် ဖတ်ရှုရန် ==
* [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် အစိုးရကအားပေးအားမြှောက်ပြုသော အကြမ်းဖက်မှု|United States and state-sponsored terrorism]]

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

[[ကဏ္ဍ:စစ်ရာဇဝတ်မှုများ]]</text>
      <sha1>a0zmte68ppqv8qopwz1r4lwhkrzru0m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရောမကိန်းဂဏန်းများ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126747</id>
    <revision>
      <id>1026879</id>
      <parentid>878358</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:14:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6205" sha1="08070s4k1ntapmbu9xz2c6or6c8ldxm" xml:space="preserve">[[ဖိုင်:CuttySarkRomNum.jpg|thumb| သင်္ဘော၏ ပဲ့အပေါ်တွင် မှတ်သားထားသော ရောမကိန်းဂဏန်းများ။ နံပါတ်များသည် ၁၃ မှ ၂၂ အထိဖြစ်ပြီး အောက်မှ အပေါ်သို့ဖြစ်သည်။ ]]
'''ရောမကိန်းဂဏန်းများ''' ({{lang-en|Roman numerals}}) သည် ရှေးခေတ်ရောမ မှဆင်းသက်လာသော [[ဂဏန်းခြေ|ဂဏန်းစနစ်]] ဖြစ်ပြီး ဥရောပတစ်ခွင်တွင် အလယ်ခေတ်အလယ်ပိုင်းအထိ ဂဏန်းများကို အသုံးပြုရေးသားခဲ့သည်။ ဤစနစ်ရှိနံပါတ်များကို လက်တင်အက္ခရာမှ အက္ခရာများ ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့်ကိုယ်စားပြုသည်။ ခေတ်သစ်အသုံးပြုမှုတွင် သင်္ကေတ ခုနစ်ခုရှိပြီး ပုံသေတန်ဖိုးတစ်ခုစီကို ကိုယ်စားပြုသည်။&lt;ref name=&quot;gordon&quot;&gt;{{Cite book|title=Illustrated Introduction to Latin Epigraphy|url=https://archive.org/details/illustratedintro0000arth|last=Gordon|first=Arthur E.|publisher=University of California Press|year=1982|isbn=0-520-05079-7|location=Berkeley|quote=Alphabetic symbols for larger numbers, such as Q for 500,000, have also been used to various degrees of standardization.}}&lt;/ref&gt;

:{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! သင်္ကေတ
| [[Ⅰ|{{rn|I}}]]
| [[Ⅴ|{{rn|V}}]]
| [[Ⅹ|{{rn|X}}]]
| [[Ⅼ|{{rn|L}}]]
| [[Ⅽ|{{rn|C}}]]
| [[Ⅾ|{{rn|D}}]]
| [[Ⅿ|{{rn|M}}]]
|-
! တန်ဖိုး
| ၁
| ၅
| ၁၀
| ၅၀
| ၁၀၀
| ၅၀၀
| ၁,၀၀၀
|}

[[ရောမအင်ပါယာ]] ကျဆုံးသွားပြီးနောက် ရောမကိန်းဂဏန်းများကို ဆက်လက်အသုံးပြုလာခဲ့သည်။ ၁၄ ရာစုမှ စတင်ပြီး ရောမနံပါတ်များကို ပိုမိုအဆင်ပြေသော [[အာရပ်ကိန်းဂဏန်း|အာရပ်ကိန်းဂဏန်းများ]] ဖြင့် အစားထိုးလာသည်။ သို့သော်လည်း ယနေ့အချိန်ထိ အချို့သော နေရာများတွင် ရောမဂဏန်းများကို အသုံးပြုမှု တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ 

မကြာခဏ တွေ့မြင်နိုင်သော နေရာတစ်ခုမှာ နာရီများပေါ်တွင် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် (၁၈၅၂ ခုနှစ်တွင် ဒီဇိုင်းရေးဆွဲခဲ့သော) [[ဘစ်ဘင်နာရီစင်|Big Ben]] နာရီတွင် ၁ မှ ၁၂ ကို အောက်ပါအတိုင်းရေးသားထားသည်။ 

::: '''I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X, XI, XII''' 

ရောမကိန်းဂဏန်းနာရီများတွင် &quot;4&quot; ကို &quot; IIII &quot; အဖြစ် ရေးသားခြင်းကို နှစ်သက်သည့်အစဉ်အလာရှိသော်လည်း IV နှင့် IX သင်္ကေတများကို &quot;ငါး ထက် တစ်လျော့&quot; (၄) နှင့် &quot;တစ်ဆယ်ထက် တစ်လျော့&quot; (၉) ဟူ၍ မှတ်သားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Public clocks do a number on Roman numerals|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/arts-post/post/public-clocks-do-a-number-on-roman-numerals/2011/11/04/gIQAenKllM_blog.html|last=Judkins|first=Maura|publisher=The Washington Post|accessdate=13 August 2019|quote=Most clocks using Roman numerals traditionally use IIII instead of IV... One of the rare prominent clocks that uses the IV instead of IIII is Big Ben in London.|date=4 November 2011}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==

=== မှတ်စုများ ===
{{Notelist}}

=== ကိုးကား ===
{{Reflist}}

== ရင်းမြစ်များ ==

* {{Cite book|last=Menninger, Karl|title=Number Words and Number Symbols: A Cultural History of Numbers|url=https://archive.org/details/numberwordsnumbe0000menn|publisher=[[Dover Publications]]|year=1992|isbn=978-0-486-27096-8}}

== ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန် ==

* Aczel, Amir D. 2015 ။ ''သုညရှာဖွေခြင်း - နံပါတ်များ၏ရင်းမြစ်များကိုရှာဖွေရန်သင်္ချာပညာရှင်၏ Odyssey ။'' 1st ထုတ်ဝေ။ နယူးယောက်: Palgrave Macmillan ။ 
* Goines, David လန်း။ ''တစ် ဦး ကတည်ဆောက်ရောမအက္ခရာ: ဂရိနှင့်ရောမမြို့တော်နှင့်အာရကိန်းဂဏန်းများ၏ဂျီ ometric မေတြီခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ။'' ဘော်စတွန်: DR Godine, 1982 ။ 
* ဟူစတန်, စတီဖင် 2012 2012 ။ ''Script ၏ပုံသဏ္:ာန် - ဘယ်လိုရေးသားနည်းစနစ်များပြောင်းလဲနေသနည်း။'' Santa Fe, NM: အဆင့်မြင့်သုတေသနစာနယ်ဇင်းကျောင်း။ 
* Taisbak, ခရစ်ယာန်အမ် 1965 ။ &quot;ရောမကိန်းဂဏန်းများနှင့် abacus ။ &quot; ''Classica et medievalia'' 26: 147-60 ။ 

== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==
* &quot;Roman Numerals (Totally Epic Guide)&quot;. Know The Romans.


[[ကဏ္ဍ:ရောမ သင်္ချာ]]</text>
      <sha1>08070s4k1ntapmbu9xz2c6or6c8ldxm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟော့ဘစ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128208</id>
    <revision>
      <id>1026866</id>
      <parentid>1021341</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="176425" sha1="e1mlnvyt9h7ocv3rraz9q3xie0naxe5" xml:space="preserve">{{About|ဝတ္ထု|ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားတွဲ|ဟော့ဘစ် - မျှော်လင့် မထားသော ခရီးစဉ် (ရုပ်ရှင်)}}
{{Infobox book
 |name         = The Hobbit, or&lt;br&gt;There and Back Again
 |image        = The Hobbit - title page of first American print.jpg
 |caption      = အမေရိက၌ ပထမဆုံးထုတ်ဝေမူ
 |author       = [[ဂျေ အာ အာ တော်ကီးန်]]
 |illustrator  = [[ဂျေ အာ အာ တော်ကီးန်]]
 |cover_artist = [[ဂျေ အာ အာ တော်ကီးန်]]
 |country      = [[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း]]
 |language     = အင်္ဂလိပ်
 |genre        = {{Plainlist|
*High fantasy
*Juvenile fantasy}}
 |set_in (အခြေတည်)      = အလယ်ပိုင်းကမ္ဘာမြေ(Middle-earth)
 |publisher    = George Allen &amp; Unwin (ယူကေ)
 |release_date = ၂၁ စက်တင်ဘာ ၁၉၃၇
 |pages        = 310 (''ပထမအကြိမ်'')
 |isbn         = &lt;!-- was first published before ISBN system started --&gt;
 |oclc         = 1827184
 |congress     = PR6039.O32 H63
 |followed_by  = [[လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်]]
}}

'''''ဟော့ဘစ် (သို့) အသွားအပြန်ခရီးစဉ် '''''({{lang-en|The Hobbit, or There and Back Again]}}) သည်အင်္ဂလိပ်စာရေးဆရာ[[ဂျေ အာ အာ တော်ကီးန်]]၏ ကလေးလူငယ်များအတွက် စိတ်ကူးယဉ်ဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်သည်။  ၎င်းကို ၁၉၃၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၂၁ ရက်၌ ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေခဲ့ရာတွင် ကာနီဂီစာပေဆု(Carnegie Medal)အတွက် ဆန်ကာတင်ရွေးချယ်ခံရခြင်းနှင့် အကောင်းဆုံးလူငယ်စိတ်ကူးယဉ်စာပေအတွက် New York Herald Tribune မှ ဆုချီးမြှင့်ခံရခြင်းစသော ဂုဏ်ပြုမှုများကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့်ရရှိခဲ့သည်။  ဤဝတ္ထုသည် ယခုထိလူကြိုက်များ၍ ကလေးစာပေကဏ္ဍအတွက်   ဂန္ထဝင်စာပေတစ်ခုအဖြစ်အသိအမှတ်ပြုသည်။

&quot;''ဟော့ဘစ်''&quot;ကို တော်ကီးန်၏ စိတ်ကူးဖြင့်ဖန်တီးထားသောစကြဝဠာတစ်ခု၌ အခြေတည်စေခဲ့သည်။ ထို့နောက် အိမ်ခင်တွယ်သူ &quot;''ဘီလ်ဘို ဘက်ဂင်''&quot;(Bilbo Baggins)၏  စွန့်စားခန်းခရီးစဉ်ပင်ဖြစ်၏။ ထိုဟော့ဘစ်လေးသည် နဂါးကြီး စမောက်ဂ် (Smaug)စောင့်ကြပ်ထားသော ရတနာများထဲမှ ဝေစုကိုရယူနိုင်ခဲ့သည်။ ဘီလ်ဘို၏ ခရီးစဉ်တွင် ပျော်ပျော်ရွှင်ရွှင် တောရွာကျေးလက်နယ်မြေလေးမှသည် အလွန်အန္တရာယ်များသောနယ်မြေများကို သွားလာစွန့်စားရခြင်းများပါဝင်လေသည်။ 

ဇာတ်လမ်းကို အပိုင်းဆက်ပုံစံဖြင့် ပြောပြသည်။ အခန်းအများစု(chapter)မှာ တော်ကီးန် (စိတ်ကူးယဉ်)နယ်မြေထဲ၌ ရှိသောသတ္တဝါတစ်ကောင် (သို့) သတ္တဝါတစ်မျိုးမျိုးကို မိတ်ဆက်ပေးသည်။ ဘီလ်ဘိုသည် သူ့နဂိုသဘာဝ (ရှိုင်းယားနယ်တွင်) သမားရိုးကျသူလိုကိုယ်လိုဂုဏ်သိမ်ဂုဏ်ဒြပ်ပြောစရာမရှိ၊ ၎င်းဘဝ၏ သာယာကြည်နူးဖွယ်ကောင်းခြင်းများ၊ စွန့်စားလိုမှုအခံရှိခြင်း၊ ထူးထူးဆန်းဆန်းနေတတ်သောအမူအကျင့်များစသည်တို့ကို လက်ခံပြီး သာမန်အသိရော တင်္ခဏုပ္ပတ္တိဉာဏ်များကိုရော အသုံးချနိုင်ခြင်းဖြင့် ယခင်နှင့်မတူသော ရင့်ကျက်မှု၊ ယှဉ်ပြိုင်နိုင်မှု၊ အသိဉာဏ်တို့ရရှိလာခဲ့သည်။ ဇာတ်လမ်း၏အထွတ်အထိပ်မှာ ''တပ်ကြီးငါးတပ်၏ တိုက်ပွဲ'' (the Battle of Five Armies)ဖြစ်ကာ စာအုပ်အစောပိုင်းကမိတ်ဆက်ထားသော ဇာတ်ကောင်များ၊ သတ္တဝါများ ဤတိုက်ပွဲအတွက်ပြန်လည် ပါလာခဲ့သည်။ 

စစ်ရေးစစ်ရာများကို ဇာတ်လမ်းအတွက် တန်ဆာဆင်ရင်း သူရဲကောင်းတို့၏ တကိုယ်ရေအစွမ်းသတ္တိတိုးတက်လာမှု၊ ပုံစံများသည် ဤဇာတ်လမ်းဝတ္ထု၏ အဓိကအကြောင်းအရာများဖြစ်သည်။ ထိုအဓိကအချက်များက ဝေဖန်အကဲဖြတ်သူများအား တော်ကီးန်ရဲ့ ပထမကမ္ဘာစစ်အတွေ့အကြုံများကို ဇာတ်လမ်းတည်ဆောက်ရာ၌ အရေးပါသည်ဟု အမြင်ရှိစေသည်။ စာရေးသူ၏ ပညာရှင်ဆန်သော ဂျာမန်ဝေါဟာရဗေဒအသိပညာများ(Germanic philology)နှင့် ဒဏ္ဍာရီများ၊ ရိုးရာနတ်သား/သမီးပုံပြင်များကို စိတ်ပါဝင်စားမှုများက တော်ကီးန်းအပေါ်လွှမ်းမိုးနိုင်စွမ်းရှိကြသည်ဟု မှတ်သားကြသည်။ 

ဤစာအုပ်၏ အရေးပါပြီး ငွေရေးကြေးရေးအောင်မြင်မှု တို့က ထုတ်ဝေသူများကို အားဖြစ်စေသဖြင့် နောက်ထပ်အပိုင်းသစ် ဆက်ရေးရန်တောင်းဆိုကြသည်။ ဟော့ဘစ်အဆက် [[လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်]]ဖြစ်လာမည့် စာအုပ်ကို ပြုစုပျိုးထောင်နေစဉ် ဟော့ဘစ်ဝတ္ထုကို ပြန်ပြောင်းခြေရာကောက်ကာ ထိုဝတ္ထုသစ်နှင့် ရှေ့နောက် ဇာတ်လမ်းဇာတ်ကွက်များ ကိုက်ညီစေရန်ပြုခဲ့ရလေသည်။ အနည်းငယ်ဖြစ်သော်လည်း အရေးကြီးသော အပြောင်းအလဲပြုပြင်ခြင်းများကို ဒုတိယထုတ်ဝေခြင်းတွင် ပေါင်းစပ်ထည့်သွင်းခဲ့လေသည်။ နောက်ပိုင်းထုတ်ဝေခြင်းများတွင် ဘီလ်ဘို၏ အမှတ်မထင်ကြုံတွေ့ခဲ့ရသော လောကနှင့်ပတ်သက်သည့် အယူအဆများကို အပြောင်းအလဲပြုလုပ်မှုအပါအဝင် စာသား၊စာလုံးပေါင်းအသေးအဖွဲပြင်ခြင်းများပါဝင်လာခဲ့သည်။ 

ဤစာအုပ် ဝယ်၍မရနိုင်သော အခြေအနေမျိုး တစ်ခေါက်မှမဖြစ်ခဲ့ပါ။ ဤဝတ္ထုဇာတ်လမ်း၏ ဆက်လက်ရှိနေသောအမွေအနှစ်များထဲ၌ မှီငြမ်းပုံဖော်ထားသော ပြဇာတ်၊ ရုပ်ရှင်၊ရေဒီယို၊ board gameများ ( ကျားကွက်ကဲ့သို့သော အပြားတစ်ခုပေါ်တင် အရာဝတ္ထုများရွှေ့၍ ကစားရသောပုံစံ)၊ဗီဒီယိုဂိမ်းများစသဖြင့် များစွာပါဝင်လေသည်။ ဤပုံဖော်တင်ဆက်မှု တချို့မှာ အရေးကြီးသောအသိအမှတ်ပြုမှုများကို ကိုယ့်ပုံစံဖြင့်ကိုရရှိထားကြပေသည်။

==ဇာတ်ကောင်များ==
ဟော့ဘစ်၏ အဓိကဇာတ်ကောင်ဟုဆိုနိုင်သော ဘီလ်ဘို ဘက်ဂင်သည် အရိုသေတန်သော တည်ကြည်အေးဆေးစွာနေတတ်သော ဟော့ဘစ်တစ်ဦးဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=Red Riding Hood and the Wolf in Bed: Modernism's Fairy Tales |first=Ann |last=Martin |publisher=University of Toronto Press |year=2006 |isbn=978-0-8020-9086-7 |quote=... —prefigure the bourgeois preoccupations of J. R. R. Tolkien's Bilbo Baggins in ''The Hobbit''. |url=https://archive.org/details/redridinghoodwol0000mart|page=[https://archive.org/details/redridinghoodwol0000mart/page/38 38]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Beacham's Encyclopedia of Popular Fiction Analysis |volume=8 volume set |year=1996 |publisher=Beacham Publishers |isbn=978-0-933833-42-5 |editor-first=Kirk H. |editor-last=Beetz |page=[https://archive.org/details/beachamsencyclop00beet/page/1924 1924] |quote=At the beginning of ''The Hobbit'' ... Bilbo Baggins seems little more than a conservative but good-natured innocent. |url=https://archive.org/details/beachamsencyclop00beet/page/1924 }}&lt;/ref&gt; စွန့်စားခရီးစဉ်အတွင်း ဘီလ်ဘိုမှာ ၎င်းအိမ်နောက်ဖေးမီးဖိုချောင်လေးထဲရှိ ပစ္စည်းများကို မကြာခဏဆိုသလို ပြောဆိုတတ်ပြီး သူ့မှာ စားကောင်းသောက်ဖွယ်တွေ အခုများရှိရင် ကောင်းမှာပဲဟုခဏခဏ  ဆန္ဒပြုဖော်ပြတတ်သည်။ ''တစ်ကွင်းတည်းသော လက်စွပ်''(One Ring - ထိုစဉ်က magic ring ဟုသုံးနှုံး)ကို မတွေ့ခင် ဘီလ်ဘိုမှာ အကူညီပေးသည်ထက် ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးဖြစ်နေလေရှာသည်။ အတည်တကျမရှိဘဲ ဟိုမှသည် သည်မှဟို လှည့်လည်သွားလာနေသော မှော်ဆရာ ဂန်ဒက်ဖ်(Gandalf)&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Wizard and the Warrior: Leading with Passion and Power |first=Lee G. |last=Bolman |first2=Terrence E. |last2=Deal |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0-7879-7413-8 |year=2006 |page=[https://archive.org/details/wizardwarriorlea00bolm/page/88 88] |quote=But their chief role was to offer sage advice: Merlin as a tutor and counselor to King Arthur; Gandalf through stories and wisdom in his itinerant travels throughout the countryside. |url=https://archive.org/details/wizardwarriorlea00bolm/page/88 }}&lt;/ref&gt; က ဘီလ်ဘိုအား ဒွာ့ဗ်လူပု (၁၃)ဦးကို မိတ်ဆက်ပေးခဲ့သည်။ ခရီးစဉ်အတွင်း မှော်ဆရာက အရေးတကြီးတခြားကိစ္စရှိသဖြင့် ပျောက်သွားလိုက်၊ အရေးကြီးသော အချိန်များတွင်ပေါ်လာလိုက်ဖြင့်(ထိုအကြောင်းကို ဤစာအုပ်၌ မရှင်းပြသလောက်) ထိုသို့အနေထားရှိရာ ဟိတ်ဟန်ကြီးပြီး မာနကြီးသော သော်ရင် အုတ်ကန်ရှီးလ်ဒ်(Thorin Oakenshield)&lt;ref&gt;{{cite book|title=Tolkien and the Silmarils |first=Randel |last=Helms |location=Boston|publisher=[[Houghton Mifflin]] | edition=1st |isbn=978-0-395-29469-7 |year=1981 |page=[https://archive.org/details/tolkiensilmarils0000helm/page/86 86] |url=https://archive.org/details/tolkiensilmarils0000helm| quote=As apt a description of Thorin Oakenshield as of the dwarf-lord of Nogrod; but yet when we see Thorin in person, ... there is a notable addition, a comic pomposity altogether suitable to what Tolkien intends in ''The Hobbit''... }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Pienciak&gt;{{cite book|title=J. R. R. Tolkien's Hobbit and Lord of the Rings |first=Anne |last=Pienciak |publisher=Barron's Educational Series |year=1986 |isbn=978-0-8120-3523-0 |chapter=The Characters |pages=[https://archive.org/details/jrrtolkienshobbi0000pien/page/14 14–30] |url=https://archive.org/details/jrrtolkienshobbi0000pien/page/14 }}&lt;/ref&gt; သည် ဒွာ့ဗ်လူပုများ၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ပြီး ဖျက်ဆီးခံလိုက်ရသော ၎င်းတို့၏ တိုင်းပြည်မှာ အထီးကျန်တောင်ကြီး(Lonely Mountain)၏ အောက်၌ တည်ရှိပေသည်။ သော်ရင်သည် ထိုတိုင်းပြည်၏ ဆက်ခံသူဘုရင်လည်းဖြစ်၏။ သူသည် ၎င်းခေါင်းဆောင်နေရာ၌ အမှားများစွာကျူးလွန်ကာ ဒုက္ခတောထဲမှကယ်ဆယ်ပေးရန် ဂန်ဒက်ဖ်နှသ့် ဘီလ်ဘိုကို အားကိုးရသည်။ သို့သော်လည်း တကယ့် စွမ်းအားရှိသော သူရဲကောင်းအဖြစ်သက်သေထူခဲ့သည်။ အလယ်ပိုင်းကမ္ဘာမြေ၏ နဂါးတစ်ကောင်ဖြစ်သော ''စမောက်ဂ်''(Smaug) သည် ဟိုးယခင်''သော်ရင်''တို့အဘိုးလက်ထက်၌ ဒွာ့ဗ်တိုင်းပြည်ကို လုယူဖျက်ဆီးခဲ့ပြီး မြောက်မြားစွာသောရတနာပုံကြီး၌ အိပ်စက်ခဲ့လေသည်။

ဇာတ်လမ်းဇာတ်ကွက်၌ အရေးပါပုံအမျိုးမျိုးရှိသော ဇာတ်ကောင်များစွာပါလေရာ ၎င်းတို့မှာ - သော်ရင်နှင့် (Dwarves)တစ်ခြားဒွာ့ဗ်(၁၂)ဦး၊ Elf - အက်လ်ဖ်မျိုးနွယ် (၂)မျိုး၊ နှစ်မျိုးလုံးမှာ ရန်အနည်းငယ်ဆောင်တတ်၍ စစ်ရေးစစ်ရာ(တိုက်ရည်ခိုက်ရည်)ကျွမ်းကျင်သောသူများဖြစ်ကြပြီး&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Tolkien |first=J. R. R. |editor-last= Anderson |editor-first= Douglas A. |title= The Annotated Hobbit |year= 2003 |origyear=1937 |publisher=HarperCollins|page=120|location= London|isbn= 978-0-00-713727-5 |ref=harv}}&lt;/ref&gt;လူသားများ၊ လူသားစား ရုပ်ဆိုးပန်းဆိုးသတ္တဝါထွားကြီးများ(Troll)၊ ဧရာမကျောက်တုံးကောင်ကြီးများ(boulder-throwing giants)၊ ဂူအောင်း ဂေါ်ဘလင်ကောင်များ(goblins (သို့) orcs)၊ သစ်တောထဲနေ ပင့်ကူကြီးများ၊ ကြီးမား၍ သူရဲကောင်းဆန်ဆန်ပုံစံဖြင့် သိမ်းငှက်ကြီးများ၊ မိစ္ဆာ ဝံပုလွေကဲ့သို့သောအကောင်များ (evil wolves သို့ Wargs)၊ ပညာကြီးသူအဖြစ် ပုံဖော်ထားသော အက်လ်ဖ်အရှင် အယ်လ်ရွန် (Elrond)၊ မြေအောက်ရေကန်တစ်ခုတွင်နေသော ဂိုလမ်(Gollum)၊ ဝက်ဝံအသွင်ပြောင်းနိုင်သော ဘီယော်န် (Beorn)၊ ရေကန်မြို့(Lake-town)နေ လေးသမား ဘာ့ဒ်(Bard the Bowman)တို့ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=Pienciak/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | first =David |last=Stevens |first2=Carol |last2=Stevens |chapter=The Hobbit | year =2008 | title =J. R. R. Tolkien | url =https://archive.org/details/jrrtolkienblooms00bloo |editor-first=Harold |editor-last=Bloom  |editor-link=Harold Bloom | publisher=Chelsea House | pages = [https://archive.org/details/jrrtolkienblooms00bloo/page/17 17]–26 | isbn = 978-1-60413-146-8 }}&lt;/ref&gt;

==ဇာတ်လမ်းအကျဉ်း==

[[File:Baggins residence &amp;#039;Bag End&amp;#039; with party sign.jpg|thumb|ဘီလ်ဘို ဘက်ဂင်၏ နေအိမ် ဘက်ဂ်အန့်ဒ်(Bag End)]]
သော်ရင် အုတ်ကန်ရှီးလ်ဒ်(Thorin Oakenshield)နှင့် ဒွာ့ဗ်လူပု (၁၂)ဦး{{Efn|Dwalin Balin Gloin Kili Fili Dori Nori Ori Óin Bifur Bombur Bofur&lt;ref&gt;https://entertainment.time.com/2012/12/13/times-guide-to-the-hobbits-13-dwarves/slide/all/&lt;/ref&gt;}}အား မမျှော်လင့်ပဲမိတ်ဆက်ဧည့်ခံရန် ပါတီပွဲတစ်ခုကျင်းပခြင်းနှင့်ပတ်သတ်ပြီး ဂန်ဒက်ဖ်(Gandalf)က ဘီလ်ဘို ဘက်ဂင်(Bilbo Baggins)အား လှည့်စားခဲ့သည်။ အဆိုပါဒွာ့ဗ်များမှာ ၎င်းတို့၏ ရှေးယခင်ပိုက်နက်နယ်မြေဖြစ်သော အထီးကျန်တောင်ကြီး(Lonely Mountain)အောက်က  အဲရက်ဘော်ရ်ခံတပ်မြို့(Erebor)နှင့် ထိုအထဲရှိများပြားလှသည့်ရတနာများကို နဂါးကြီးစမောက်ဂ်(Smaug)ထံမှ ပြန်လည်သိမ်းယူရန်အတွက် ဖြစ်သည်။ ပါတီပွဲ၌ ထိုအကြောင်းများကို သီဆိုရွတ်ဆိုကြကာ သီချင်းများအပြီး ဂန်ဒက်ဖ်က ထိုတောင်ကြီးသို့ဝင်ရန် လျှို့ဝှက်တံခါးပေါက်ရှိရာ ''သရော်'' (Thror)၏မြေပုံကို ဖော်ထုတ်ပြသခဲ့၏။ ဂန်ဒက်ဖ်က ထိုအချိန်၌ မှင်သက်အံ့ဩနေသော ဘီလ်ဘိုကို ခရီးစဉ်တွင် ဖောက်ထွင်းသူခိုးအဖြစ်ခေါ်ဆောင်ရန် အဆိုပြုသည်။ ဒွာ့ဗ်များကထိုစိတ်ကူးကိုလှောင်ပြောင်သရော်ကြသည်။ သို့ရာတွင်တော့ အဆုံး၌ ဘီလ်ဘိုမှာ မလိုက်ချင်သော်လည်းပဲ ထိုအဖွဲ့တွင်ပါဝင်သွားခဲ့သည်။ 


အဖွဲ့သည် တောတောင်အနှံ့ခြေဆန့်ခဲ့ကြရာ၌ တစ်ခုသောအဖြစ်အပျက်တွင် ဂန်ဒက်ဖ်က ထရိုးလ်ကောင်ကြီးများအန္တရာယ်မှ ကယ်ဆယ်ခဲ့၏။ ထို့နောက် အက်ဘ်ဖ်တို့နယ်မြေ ''ရစ်ဗန်ဒဲလ်''သို့ ဦးဆောင်ခေါ်သွားရာ ''အယ်လ်ရွန်''က မြေပုံမှ လျှို့ဝှက်ချက်ကို ပြောပြခဲ့လေသည်။ ၎င်းတို့ နှင်းမြူခိုးတောင်တန်းရိုးမကြီး(Misty Mountains)ကိုဖြတ်သောအခါ ဂေါ်ဘလင်များကဖမ်ဆီးခဲ့ကြပြီး အောက်ဘက်နက်နက်ထိခေါ်ဆောင်ခဲ့ကြ၏။ ဂန်ဒက်ဖ်က ကယ်ဆယ်သော်လည်း ထိုအချိန်တွင် ဘီလ်ဘိုမှာ လူစုကွဲတစ်ဦးတည်းဖြစ်နေပြီး ဂေါ်ဘလင်လှိုင်ခေါင်းတွေထဲလမ်းပျောက်နေသည်။ အမှတ်မထင်ဘဲ လျှို့ဝှက်ဆန်းကျယ်သောလက်စွပ်တစ်ကွင်းကိုတွေ့ရှိခဲ့သည်။ များမကြာမီ ဂိုလမ်(Gollum)နှင့် တွေ့ဆုံခဲ့၍ [[စကားထာ]]ဖွက်တမ်းကစားမိကြသည်။ စကားထာအားလုံးကို ဖြေရှင်းနိုင်ပါက ဆုလဒ်အဖြစ် ဂိုလမ်က ဘီလ်ဘိုအား ဥမင်လှိုင်ခေါင်းထဲမှ ထွက်ပေါက်လမ်းကိုပြသမည်ဖြစ်ပြီး မဖြေရှင်းနိုင်ပါက အသက်ဆုံးရှုံးရမည်။ ကိုယ်ပျောက်ရန်စွမ်းဆောင်နိုင်သော လက်စွပ်၏ အကူအညီဖြင့် ဘီလ်ဘိုလွတ်သွားကာ ၎င်း၏ဒွာ့ဗ်မိတ်ဆွေများနှင့် ပြန်ပေါင်းစီးနိုင်ခဲ့လေသည်။ ယခင်က အလေးစားမခံခဲ့ရသောအခြေနေမှ ယခုလို တစ်ဦးတည်းလွတ်မြောက်လာသည့်အတွက် ဒွာ့ဗ်လူပုများက လေးစားခဲ့ကြသည်။ ဂေါ်ဘလင်များနှင့် Wargဟုခေါ်သော ဝံပုလွေဆိုးများကနောက်ကလိုက်ကြသော်လည်း ဤအဖွဲ့ကို သိမ်းငှက်ကြီးများက ကယ်ဆယ်ခဲ့၏။ ထို့နောက် ဘီယော်န် (Beorn)အိမ်သို့ရောက်ရှိခဲ့ကြလေသည်။ ထိုမှဆက်လက်ထွက်ခဲ့ကြပြီး ''အမှောင်လွှမ်းတောနက်'' (Mirkwood)ထဲသို့ ဂန်ဒက်ဖ်မပါဘဲ ဖြတ်သန်းခဲ့ရသည်။ ထို''အမှောင်လွှမ်းတောနက်''ထဲတွင် ဘီလ်ဘိုသည် ဧရာမပင့်ကူများအန္တရာယ်မှ ဒွာ့ဗ်လူပုများကို ကယ်ဆယ်ခဲ့သည့်အပြင် ''သစ်တောအက်လ်ဖ်''မျိုးနွယ်(Silvan Elves (သို့) Wood-elves)များ၏ ဖမ်းဆီးထားခြင်းမှလည်း ကယ်ဆယ်ခဲ့ရသည်။ ''အထီးကျန်တောင်ကြီး''အနီးနားရောက်လာသောအခါ အဖွဲ့ကို ရေကန်မြို့(Esgaroth (သို့)Lake-town)မှမြို့ခံများက ကြိုဆိုခဲ့ကြသည်။ ထိုမြို့ခံများ၏ မျှော်လင့်ချက်မှာ နဂါးကြီး စမောက်ဂ်သေဆုံးခြင်းနိမိတ်ကို ဖြစ်မြောက်စေချင်ကြပြီး ဒွာ့ဗ်များကိုကူညီဖြည့်ဆည်းကြသည်။ အထီးကျန်တောင်ကြီးဆီသို့ လူပုအဖွဲ့ရောက်၍ လျှို့ဝှက်တံခါးပေါက်ကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ကြ၏။ ဘီလ်ဘိုကား နဂါးကြီးရှိရာ သားရဲတွင်းထဲသို့ စုံစမ်းထောက်လှမ်းရာ ရွှေခွက်တစ်ခွက်ကို ခိုးယူလာနိုင်ပြီး စမောက်ဂ်၏ ချပ်ဝတ်တန်ဆာလိုဖြစ်နေသော အကြေးခွံကြား၌ အလွတ်တစ်နေရာရှိသည်ကို သတိပြုမိခဲ့သည်။ ဒေါသကုမ္မာရနဂါးကြီးက ရေကန်မြို့ကလူတွေ ယခုကျူးကျော်လာသော လူပုများကို ကူညီကြသည်ဟု ကောက်ချက်ချရင်း ထိုမြို့ကိုဖျက်ဆီးရန်ထွက်သွားခဲ့သည်။ မြေလူးငှက်က ဘီလ်ဘို၏ နဂါးနှင့်ပတ်သက်သောပျော့ကွက်အကြောင်းပြောသံကို ကြားခဲ့၍ ရေကန်မြို့မှ ကာကွယ်သူ လေးသမားဘာ့ဒ်(Bard)ကို အကြောင်းကြားပြီးဖြစ်ရာ ဘာ့ဒ်၏မြားတစ်စင်းက ထိုကြေးခွံကြားကအပေါက်နေရာကိုထိမှန်ပြီး နဂါးကြီးသေဆုံးခဲ့သည်။ 

လူပုများ တောင်ကြီး၏ ကြွယ်ဝမှုများက သိမ်းယူနိုင်ခဲ့သောအခါ ဘီလ်ဘိုမှာ အာကန်စတုံး ကျောက်တုံးရတနာ(the Arkenstone)ကိုတွေ့ရှိ၍ ဝှက်ထားခဲ့၏။ ထိုကျောက်တုံးမှာ သော်ရင်တို့မိသားစု၏ အမွေပစ္စည်းပင်ဖြစ်သည်။ ''သစ်တောအက်လ်ဖ်''များနှင့် ရေကန်မြို့မှသူများက အကူညီပေးခဲ့ခြင်း၊မြို့ဖျက်ဆီးခံရခြင်း လျော်ကြေးဝေစုအနေဖြင့် ရတနာတချို့တောင်းဆိုခဲ့ကြပြီး တောင်အောက်ကမြို့ကိုဝန်းရံထားကြသည်။ သော်ရင်မှငြင်းဆိုပြီး သံတောင်ကုန်း(Iron Hills)မှ ဆွေမျိုးများကိုဆင့်ခေါ်အားဖြည့်သည်။ ဘီလ်ဘိုသည် စစ်ဖြစ်မည့်အရေးကို တားဆီးရန် အပေါင်သဘောမျိုးအဖြစ် အာကန်စတုံးကို ထိုရေကန်မြို့နှင့် သစ်တောအက်လ်ဖ်များထံသို့ ပေးခဲ့၏။ သို့ရာတွင် သော်ရင်က ဘီလ်ဘို၏ သစ္စာဖောက်မှုကို ဒေါသထွက်ပြီး နှင်ချခဲ့လေသည်။ ယင်းနောက် မရှောင်လွှဲနိုင်သော တိုက်ပွဲကြီးဖြစ်ပေတော့မည်။

ဂန်ဒက်ဖ်ရောက်လာ၍ ဂေါ်ဘလင်တပ်နှင့် မိစ္ဆာဝံပုလွေတပ်ကြီး ချီတက်လာနေကြောင်း သတိပေးသဖြင့် ဒွာ့ဗ်လုပုတပ်၊ လူသားတပ်၊ အက်လ်ဖ်တပ်တို့ အတူတကွပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ သိမ်းငှက်များနှင့် ဘီယောန်တို့လည်းအချိန်မီရောက်လာနိုင်ခဲ့ကြ၏။ ထိုအထွတ်အထိပ် တပ်ငါးတပ်တိုက်ပွဲကြီး(Battle of Five Armies)တွင် အနိုင်ရခဲ့ကြလေသည်။ သော်ရင်ကား တိုက်ပွဲတွင် အကြီးအကျယ်ဒဏ်ရာရပြီး မသေဆုံးခင် ဘီလ်ဘိုနှင့် ပြန်ပြေလည်ခဲ့ပေသည်။ 

ဘီလ်ဘိုမှာ ၎င်းရတနာဝေစု၏ အနည်းအကျဉ်းကိုသာယူ၍ ၎င်းအိမ် (Bag End)သို့ ချမ်းသာကြွယ်ဝသော ဟော့ဘစ်တစ်ဦးအဖြစ် ပြန်ရောက်ခဲ့သည်။ ခရီးထွက်ခဲ့သည်မှ ပြန်ရောက်ချိန်ထိ အကြမ်းအားဖြင့် တစ်နှစ်နှင့်တစ်လ ကြာမြင့်ခဲ့ပေသည်။

==အယူအဆ နှင့်ဖန်တီးခြင်း==
===နောက်ခံအကြောင်းအရာ===
[[အောက်စဖို့ဒ်တက္ကသိုလ်]]၊ ပမ်းဘရုတ်ကောလိပ်(Pembroke College, Oxford)ပညာရေးရာအဖွဲ့ဝင်ရာထူးနှင့်အတူ ၁၉၃၀အစောပိုင်းကာလ၌ ရော်လင်ဆန်နှင့် ဘော့စ်ဝပ်သ် ပါမောက္ခ (အန်ဂလို-ဆက်ခ်ဆွန်ဘာသာစကား - Rawlinson and Bosworth Professor of Anglo-Saxon) ရာထူးရရန်ကြိုးစားနေခဲ့သည်။ ''Hey Diddle Diddle'' ကလေးတေးကဗျာများကို ပြင်ဆင်တည်းဖြတ်ခြင်းမူ၊ ''The Cat and the Fiddle: A Nursery Rhyme Undone and its Scandalous Secret Unlocked''&lt;ref&gt;''Yorkshire Poetry'', Leeds, vol. 2, no. 19, October–November 1923&lt;/ref&gt; နှင့် ''Goblin Feet''&lt;ref&gt;''Oxford Poetry'' (1915) Blackwells&lt;/ref&gt; အပါအဝင် တော်ကီးန်၏ကဗျာတချို့ကို မဂ္ဂဇင်းများ၊ အသေးစားစုစည်းထုတ်ဝေမှုများတွင် ဖော်ပြခဲ့ဖူးသည်။ ၁၉၁၇မှစ၍ ဖန်တီးနေခဲသည့် ''ပျောက်ဆုံးသွားသောပုံပြင်ဇာတ်လမ်းများစာအုပ်'' (Book of Lost Tales) အပါအဝင် ဆက်စပ် ဒဏ္ဍာရီ (mythology) တစ်ခု နှင့် အက်လ်ဖ်ဘာသာစကားများ(elven languages) စသဖြင့်တီထွင်ဖန်တီးခဲ့မှုများရှိခဲ့သည်။ ထိုအရာများနှင့်အတူ ၎င်းသားသမီးများဆီသို့ပုံမှန်ပို့ပေးနေကြ ''letters from Father Christmas''အပါအဝင် &quot;တိုက်ကြခိုက်ကြသော မှင်စာလေးများ(gnome) ၊ ဂေါ်ဘလင်များ(goblin) ၊ ကူညီတတ်သော ပိုလာဝက်ဝံများ အကြောင်းရေးထားသော သရုပ်ဖော်ပုံများပါဝင်သည့်စာကြမ်းများမှာ ထိုစဉ်က၎င်း၏တီထွင်ဖန်တီးအားထုတ်မှုများပင်ဖြစ်ကြသည်။ အထက်ပါလက်ရာများကို တော်ကီးန်သေဆုံးပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ထုတ်ဝေခဲ့ကြသည်။{{sfn|Rateliff|John D|2007|p=xxx–xxxi}}

W. H. Auden ဆီသို့ရေးသော ၁၉၅၅-စာတစ်စောင်တွင် တော်ကီးန်သည် ၁၉၃၀ခပ်စောစောကာလများ၌ ဟော့ဘစ်ဇာတ်လမ်းကို ပထမရက်မှစရေးထားသော စာရွက်စာတမ်းများကို ပြန်လည်စုဆောင်းခဲ့သည်ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။ ထို ၁၉၃၀ နှစ်များသည် ကျောင်း၏ထောက်ခံစာများကို အမှတ်ပေးပြုလုပ်နေရသော ကာလလည်းဖြစ်သည်။ ထိုစဉ် စာရွက်အလွတ်တစ်ခုတွေ့သွားသည်။ ရုတ်တရက် ဤသို့စရေးတော့သည်။ &quot; '''မြေကြီးထဲက အပေါက်လေးတစ်ခုထဲတွင် ဟော့ဘစ်တစ်ဦးနေလေသည်။''' &quot; ၁၉၃၂နှောင်းပိုင်းလောက်တွင် ထိုဇာတ်လမ်းကို အပြီးသတ်နိုင်ခဲ့ပြီး C. S. Lewis အပါအဝင် မိတ်ဆွေတချို့ကို ထိုစာကြမ်းငှားခဲ့သည်။{{sfn|Carpenter|1977|page=181}} ထို့နောက် ၎င်းကျောင်းသူတစ်ဦး Elaine Griffiths ကိုလည်းငှားခဲ့သေးသည်။{{sfn|Carpenter|1981|page=294}} ၁၉၃၆ခု George Allen &amp; Unwin စာပေတိုက်မှ ဝန်ထမ်းတစ်ဦးဖြစ်သူSusan Dagnall က အောက်စဖို့ဒ်ရှိ Griffiths ထံသို့ အလည်သွားရာ ပြောသံကြားရသည်မှာ Griffiths က Dagnall အားထိုစာကြမ်းငှားခဲ့သည်{{sfn|Carpenter|1981|page=294}} (သို့) တော်ကီးန်ထံမှ ငှားရန်ဖြစ်သည်။{{sfn|Carpenter|1977|page=184}} ယင်း၌ Dagnall က အံ့အားသင့်သွားပြီး ထိုစာအုပ်ကို Stanley Unwin အားပြကြည့်ခဲ့မိပြီး Unwin ၏ (၁၀)နှစ်သာရှိသေးသော သားလေး Raynerက ဝေဖန်ခဲ့ရာ ထိုကလေးအမြင်၏ ကောင်းသောဝေဖန်မှုများကပင် ထိုစာပေတိုက်၏ စာအုပ်ထုတ်ရန်ဆုံးဖြတ်ချက်ကိုဖြစ်စေခဲ့သည်။{{sfn|Carpenter|1977|page=192}}

===ဇာတ်လမ်းအပြင်အဆင်===
စာအုပ်အပေါ်ဖုံးတွင်ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်းဆိုလျှင် ဟော့ဘစ်ဇာတ်လမ်းတည်ဆောက်ပုံမှာ နာမည်ပေးထားခြင်းမရှိသေးသောစိတ်ကူးယဉ်ကမ္ဘာတစ်ခု၏  &quot;ဟိုးရှေးရှေးတုံးက&quot; (တိုက်ရိုက်ဆိုရလျှင် ကမ္ဘာမြေပေါ် လူသားမရှိသေးဘဲ နတ်တို့သာကြီးစိုးနေသောခေတ်) ဆိုသောခေတ်နှင့် လူသားတို့ကြီးစိုးလာသောခေတ် ကြားကာလတွင် ဇာတ်အိမ်တည်သည်။{{sfn|Tolkien|1937|loc=Inside dustjacket, first flap}} 
စာအုပ်ဖုံးနှင့်ကပ်လျှက် စာရွက်နေရာ၌ မြေပုံဆွဲထား၏ ယင်းမြေပုံတွင် အနောက်ဘက်ကို ''အနောက်ဘက်ကုန်းမြေ''(Western Lands)၊ အရှေ့ဘက်ကို အရိုင်းမြေ(Wilderland)ဟုခေါ်ဝေါ်သည်။ မူလအစ ကမ္ဘာမြေကြီးသည် အရာရာပြည့်စုံနေသည်။ သို့သော် ''[[လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်]]''ကိုစတင်ဖန်တီးသောအခါ ၎င်းသည် တသီးတသန့်အားဖြင့် ဆယ်စုနှစ်များစွာချီ၍လုပ်ဆောင်နေသော ''တော်ကီးန်းဂန္ဓဝင်စာပေ''(Tolkien's legendarium) အမျိုးအစားထဲသို့ ယခုဇာတ်လမ်းများကို သွတ်သွင်းရန်ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ ''ဟော့ဘစ်'' နှင့် ''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်''သည် (Arda (Tolkien)) ဟုခေါ်တွင်သည့် ကမ္ဘာကြီးထဲကအစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော ''အလယ်ပိုင်းကမ္ဘာမြေ'' (Middle Earth) တတိယခေတ်၏ အဆုံးသတ်အပိုင်းများဖြစ်လာသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ''လင်းလက်နေသော ရတနာသုံးသွယ်''(The Silmarillion)နှင့် ၎င်းကွယ်လွန်ပြီးမှထွက်ရှိလာသောလက်ရာများကို အစောပိုင်းခေတ်များ (ပထမခေတ်၊ဒုတိယခေတ်စသည်)၏ ဇာတ်လမ်းများအနေဖြင့်ထုတ်ဝေခဲ့လေသည်။

===တော်ကီးန်းအပေါ်လွှမ်းမိုးမှုများ===
တော်ကီးန်အပေါ် အကြီးမားဆုံးလွှမ်းမိုးမှုတစ်ခုကား ၁၉ရာစု အနုပညာလက်ရာပစ္စည်းများနှင့်ပတ်သက်၍ အလွန်နှံ့စပ်သူ ဝီလီယံ မောရစ်(William Morris) ပင်ဖြစ်သည်။ မောရစ်၏ ယေဘုယျစာပေဟန်၊ လက်ရာများကိုချဉ်းကပ်၍ ၎င်း၏မေတ္တာဖွဲ့စကားပြေ၊ ကဗျာများကို  အတုခိုးချင်သောဆန္ဒရှိ၏။{{sfn|Carpenter|1981|p=7}}  ရှုမျှော်ခင်းတစ်ခုအားပျက်ဆီးစေခြင်းအဖြစ် ဖော်ကျူးရာ၌ ''နဂါးကြီး စမောက်ဂ်၏ အကျည်းတန်နယ်မြေ'' (The Desolation of Smaug) ဆိုသော စကားစုသည် မောရစ်ထံမှ ချေးငှားယူထားသော သီးသန့်တန်ဆာဆင်စကားစုတစ်ခုဟု မှတ်သားပြုခဲ့ကြသည်။{{sfn|Rateliff|2007|page= vol.2 p.485}} တော်ကီးန်က ၎င်းငယ်စဉ်အချိန်ကောင်လေးတစ်ယောက်အဖြစ် Samuel Rutherford Crockett ၏ သမိုင်းဝင်ဝတ္ထု 'The Black Douglas' က သူ့ကို စိတ်ပါဝင်စားစေခဲ့ကြောင်းနှင့် ထိုဝတ္ထုထဲပါ ဗီလိန်ဇာတ်ကောင် Gilles de Retz ကိုအခြေခံ၍ အောက်လမ်းမှော်ဆရာ ဆော်ရွန်ကို ဖန်တီးသည်။ ({{sfn|Lobdell|2004|p=6}}ကိုမှီ၍ {{sfn|Carpenter|1981|p=391}} ကိုးကား) ဟော့ဘစ်နှင့် [[လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်]] နှစ်ခုစလုံးမှ အဖြစ်အပျက်သည် ဝတ္ထု၏ နောက်ခံစကားပြောပုံစံ၊ ရေးဟန်တို့ တူညီကြလေသည်။{{sfn|Tolkien|1988|p= 150}} ထိုခြုံငုံမိသောရေးဟန်များနှင့် နိမိတ်ပုံများသည် တော်ကီးန်အပေါ်လွှမ်းမိုးမှုတစ်ခုပါဟု ညွှန်းဆိုယူဆကြသည်။{{sfn|Lobdell |2004|pp=6–7}}

ဟော့ဘစ်ထဲ၌ သရုပ်ဖော်ထားသော ဂေါ်ဘလင်များသည် အထူးသဖြင့် 'George MacDonald' ၏ 'The Princess and the Goblin' စာအုပ်မှ လွှမ်းမိုးမှုပင်ဖြစ်ပေသည်။&lt;ref&gt;{{harvnb|Tolkien|2003|pages=108}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း MacDonald သည် ဇာတ်ကောင်တစ်ကောင်ခြင်း၊ ဇာတ်လမ်းအခန်းများကို ပုံဖော်သည်ထက်ပို၍လေးနက်စွာ တော်ကီးန်အပေါ်လွှမ်းမိုးနိုင်ခဲ့သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ MacDonald ၏ စာအုပ်များသည် တော်ကီးန်၏ ခရစ်ယာန်ယုံကြည်မှုအဝန်းအဝိုင်းထဲရှိ စိတ်ကူးယဉ်ကဏ္ဍအပေါ်  တွေးတောခြင်းကို ပုံဖော်စေရန်အကူအညီပေးနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{harvnb|Drout|2007|pages=399–400}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jules verne cryptogramme.png|thumb|ပြင်သစ်စာရေးဆရာVerne ၏ ''Journey to the Center of the Earth'' စာအုပ်မှ ကုတ်ပုံစံဖြင့်ရေးထားသော ရှေးဟောင်းစာသား]]

တော်ကီးန်စာပေနှင့်ပတ်သက်သော ပညာရှင် Mark T. Hooker က ''ဟော့ဘစ်'' နှင့် စာရေးဆရာ Jules Verne ၏ ''ကမ္ဘာမြေအလယ်ဆီသို့'' (Journey to the Center of the Earth) များကြား ရှည်လျှားသော နှိုင်းယှဉ်ချက်အတွဲများကို စာရင်းဇယားပြုစုခဲ့ဖူးသည်။ တစ်ခြားသောအကြောင်းအရာများကြား၌ ထိုစာရင်းထဲတွင်ပါဝင်သည်မှာ ဖွက်ထားသောရှေးဟောင်းစာသားများနှင့် စွန့်စားခန်းထွက်သူများကို လမ်းညွှန်ပေးသော ကောင်းကင်၊ နေ၊ လ၊ နက္ခတ်ကိုက်ညီမှုများဖြစ်ကြသည်။ (မှတ်ချက် -ဟော့ဘစ်တွင် လျှို့ဝှက်တံခါးပေါက်ကို ရှေးဟောင်းစာတစ်မျိုးဖြင့်ရေး၍ လပေါ်မူတည်သည့် အချိန်ကာလတစ်ခု၌သာဖတ်နိုင်ခြင်း)&lt;ref&gt;{{Cite book| last = Hooker | first = Mark | title = The Tolkienaeum: Essays on J.R.R. Tolkien and his Legendarium | publisher = Llyfrawr | pages = 1–12 | isbn = 978-1499759105  | year = 2014 }}&lt;/ref&gt;

တော်ကီးန်သည် သူ့၏ပညာပိုင်းဆိုင်ရာ ဂျာမန်နစ် ဝေါဟာရဗေဒ ကိုစိတ်ပါဝင်စားမှု၊ ဘဝတစ်လျှောက်လုံး နော့စ်ပုံပြင်များနှစ်သက်မှုကို ထင်ဟပ်စေရင်း [[နော့စ်ဒဏ္ဍာရီ]] (Norse mythology) သည် ၎င်းလက်ရာများအပေါ်များစွာလွှမ်းမိုးထားလေသည်။&lt;ref name=&quot;LAZO&quot;&gt;{{cite book|last=Lazo |first=Andrew |year=2008 |chapter=Gathered Round Northern Fires | pages= 191–226 |editor-last=Chance |editor-first=Jane |title=Tolkien and the Invention of Myth: A Reader |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-2301-1}}&lt;/ref&gt; ''ဟော့ဘစ်''ဝတ္ထုသည်လည်း ဥရောပမြောက်ပိုင်းမှ စာပေ၊ ဒဏ္ဍာရီလာများ၊ ဘာသာစကားများ၏ လွှမ်းမိုးမှုများရှိသည်မှာ အမှန်ပင်ဖြစ်သည်။{{sfn|Sullivan|1996|p=309-310}} အထူးသဖြင့် ရှေးဟောင်းနော့စ်ဘာသာမှ ကဗျာစာပေများဖြစ်သော [[အက်ဒါ ကဗျာလင်္ကာ]]၊ [[အက်ဒါ စကားပြေ]] တို့ဖြစ်ကြသည်။ သာဓကပြရလျှင် ဇာတ်ကောင်နာမည်များ &lt;ref name=&quot;GMC-HOBBIC&quot;&gt;{{Harvnb|Drout|2007|pp=469–479}}&lt;/ref&gt;ဖြစ်သည့်  ဖီလီ(Fili)၊ ကီလီ(Kili)၊ အွိုင်(Oin)၊ ဂလွိုင်(Gloin)၊ ဘီဖာ(Bifur)၊ ဘိုဖာ(Bofur)၊ ဘွန်ဘာ(Bombur)၊ ဒိုရီ(Dori)၊ နိုရီ(Nori)၊ ဒွါလင်(Dwalin)၊ ဘာလင်(Balin)၊ ဒိန်း(Dain)၊ နိန်း(Nain)၊ သော်ရင် အုတ်ကန်ရှီးလ်ဒ်(Thorin Oakenshield)၊ ဂန်ဒက်ဖ်(Gandalf) (ဤအမည်များသည် ရှေးဟောင်းနော့စ်မှအမည်များဖြစ်သည့် ''Fíli'', ''Kíli'', ''Oin'', ''Glói'', ''Bivör'', ''Bávörr'', ''Bömburr'', ''Dori'', ''Nóri'', ''Dvalinn'', ''Bláin'', ''Dain'', ''Nain'', ''Þorin Eikinskialdi'' နှင့် ''Gandálfr'' တို့မှဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။)&lt;ref&gt;{{harvnb|Rateliff|2007|page= vol.2 p.866–871}}&lt;/ref&gt; နာမည်များသည် ရှေးဟောင်းနော့စ်မှဖြစ်သည်ဟုဆိုနိုင်စဉ်  တစ်ဖက်တွင်လည်း ဒွာ့ဗ်လူပုဇာတ်ကောင်များမှာ Brothers Grimm စုစည်းထားသော ''စနိုးဝိုက်''၊ ''စနိုးဝိုက်နှင့်နှင်းဆီနီ''(Snow-White and Rose-Red)စသော မိရိုးဖလာနတ်သား/သမီးပုံပြင်များနှင့်တိုက်ရိုက်ပို၍ပတ်သက်နေသည်။&lt;ref&gt;{{harvnb|Tolkien|2003|pages=78}}&lt;/ref&gt;

တော်ကီးန်သရုပ်ဖော်ထားသော 'Misty Mountains'' နှင့် ''Bag End'' စသောနာမည်များသည် ရှေးဟောင်းနော့စ်ဇာတ်လမ်းကြီးများမှ အမည်များကို ပဲ့တင်ထပ်စေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Solopova 21-22&quot;&gt;{{Harvnb|Solopova|2009|pages=21–22}}&lt;/ref&gt; ဒွာ့ဗ်များနှင့် ခင်မင်ရင်းနှီးသော ကျီးကန်းများ Roäc နာမည်သည်လည်း ရှေးဟောင်း နော့စ်မှဆင်းသက်လာသည်။&lt;ref name=&quot;Fisher&quot;&gt;{{cite journal | last =Fisher | first =Jason |date=March 2008 | title =The History of the Hobbit (review) | journal=Mythlore | issue =101/102 | url =http://www.mythsoc.org}}&lt;/ref&gt; သို့သော် ၎င်းတို့၏ ငြိမ်းချမ်းသောဇာတ်ရုပ်ကား ရှေဟောင်းနော့စ်၊ ရှေးဟောင်းအင်္ဂလိပ်စာမှ အသေကောင်စားသောငှက်များနှင့်ကားမတူ။&lt;ref&gt;{{harvnb|St. Clair|2000|loc=p. 39. &quot;Unlike the raven servants of the god of war, Roac is against war with the men of Dale and the Elves. Further, the birds carry the good news of Smaug's fall over the countryside. In The Hobbit, they do not function as scavengers after battle as ravens usually do in medieval Norse and English works.&quot;}}&lt;/ref&gt;

တော်ကီးန်သည် ရသ သဘောအတွက် သမိုင်းဆိုင်ရာရင်းမြစ်များကို အပေါ်ယံလောက်ယူခြင်းမျိုးမဟုတ်ပါ။ ရှေးသုံးဟန်၊ ခေတ်သုံးဟန်များ ယှဉ်တွဲခိုင်းနှိုင်းများကို ''ဟော့ဘစ်''စာအုပ်၌ ဖော်ထုတ်ထားသော အဓိကအကြောင်းအရာများဖြစ်သည်ဟု စာရေးဆရာ 'Shippey'က ထိုသို့မြင်သည်။{{sfn|Shippey|2001|p=41}}မြေပုံများကို ရှေးဟောင်းစာပေဇာတ်လမ်းတွဲကြီးများ (saga literature ) ၌ရော ''ဟော့ဘစ်'' ၌ရော ထည့်သွင်းထားသည်။&lt;ref name=&quot;Solopova 21-22&quot;/&gt; စာရေးဆရာ၏ ရေးသားချက်တချို့တွင် အန်ဂလိုဆက်ခ်ဆန်ရှေးဟောင်းစာများ (Anglo-Saxon runes) ပေါင်းစပ်ထားကာ အဆိုပါစာများမှာ ဂျာမန်ရှေးဟောင်းစာ အက္ခရာများကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့်မှီငြမ်းပုံဖော်ထားခြင်းလည်းဖြစ်ပေသည်။ 

ရှေးဟောင်းအင်္ဂလိပ်စာပေ အထူးသဖြင့် ''ဘိုးဝု(ဖ်)''(Beowulf) မှ အကြောင်းအရာများသည် ဘီလ်ဘို ခြေချမိခဲ့သော ရှေးဟောင်းကမ္ဘာကိုပုံဖော်ပေးသည်။ ''ဘိုးဝု(ဖ်)''စာပေပညာရှင် တော်ကီးန်သည် ဟော့ဘစ်အတွက် ၎င်းတန်ဖိုးအထားဆုံးရင်းမြစ်များကြား၌ ဤဘိုးဝုဖ်ကဗျာရှည်ကြီးကိုလည်း ထည့်သွင်းခဲ့ပေသည်။&lt;ref name=&quot;Carpenter 1981 page=31&quot;&gt;{{harvnb|Carpenter|1981|page=31}}&lt;/ref&gt; 

အသိဉာဏ်ရှိပြီး အလွန်တရာဆိုးရွားသည့် နဂါးကြီး အပါအဝင် ဘိုးဝု(ဖ်)မှ အခြေခံအကြောင်းတချို့ကို ယူငင်သုံးဆွဲသည်။&lt;ref name=&quot;Steele&quot;&gt;{{cite journal | last =Steele | first =Felicia Jean | year =2006 | title =Dreaming of dragons: Tolkien's impact on Heaney's Beowulf | journal =Mythlore | issue =95/96 | url =http://dc.swosu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1294&amp;context=mythlore|accessdate=3 December 2017}}&lt;/ref&gt;  ဥပမာ နဂါးကြီးက ကျူးကျော်သူများကို အနံ့ခံရန် လည်ပင်းဆန့်သည့်အချိန်ကဲ့သို့သော ဟော့ဘစ်မှ ဖော်ပြချက်တချို့သည် စကားအသုံးအနှုံးအနည်းအပါးပြောင်းလဲထားကာ ဘိုးဝု(ဖ်)မှ တိုက်ရိုက်ယူငင်ထားသည့်ပုံပင်ဖြစ်၏။&lt;ref&gt;{{cite book | last=Faraci | first=Mary | editor-first=Jane | editor-last=Chance | title=Tolkien the Medievalist | publisher=Routledge |year=2002 | pages=58–59 | chapter='I wish to speak' (Tolkien's voice in his Beowulf essay) | isbn=978-0-415-28944-3 }}&lt;/ref&gt; ထိုနည်းတူစွာ တော်ကီးန်၏ သားရဲတွင်း (နဂါးကြီးနေသည့်နေရာ သားရဲတွင်း) ရေးသားချက်သည် ဘိုးဝု(ဖ်)ထဲရှိ &quot;ဖန်သားလျှို့ဝှက်ဥမှင်လှိုင်ခေါင်းမှတဆင့်ဝင်ရောက်&quot; စသောအသုံးအနှုံးမျိုး၊ ဟော့ဘစ်ရှိ တခြားဇာတ်ကွက်ပါ အကြောင်းအရာများဖြစ်သည့် &quot;ဘီလ်ဘိုကို ဂိုလမ်ကရော၊ နဂါးကြီး စမောက်ဂ်ကရော သူခိုး ဟုသုံးစွဲပုံ၊ စမောက်ဂ်၏ ရေကန်မြို့ကိုဖျက်ဆီးချင်သည့် စရိုက်များစသဖြင့် ဤအရာများသည် ဘိုးဝု(ဖ်)မှ ပြောင်းလဲယူငင်ထားခြင်းများဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Harvnb|Solopova|2009|page=37}}&lt;/ref&gt; တော်ကီးန်သည် ၎င်းစိတ်မကျေနပ်ဟုထင်ရသော&quot;ခွက်သူခိုး (cup-thief) နှင့် နဂါး၏ ဉာဏ်ရည်၊ စရိုက်စသော အသေးစိတ်အပိုင်းများ၌ ဘိုးဝု(ဖ်)၏ အစိတ်အပိုင်းများကို မွန်းမံသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Purtill | first=Richard L. |authorlink=Richard Purtill | title=Lord of the Elves and Eldils | publisher=Ignatius Press |year=2006 |pages=53–55 | isbn=978-1-58617-084-4 |url=}}&lt;/ref&gt;

နောက်ထပ် အင်္ဂလိပ်ရှေးဟောင်းရင်းမြစ်မှ လွှမ်းမိုးချက်တစ်ခုကား ရှေးဟောင်းစာများဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားသော ဓားများ၏ ပုံသဏ္ဌာန်များဖြစ်ကာ အက်လ်ဖ်များသွန်းလုပ်သည့် ဓားကိုသုံးရာတွင် ဘီလ်ဘိုသည် ၎င်း၏ပထမဆုံးအမှီခိုကင်း၍ သူရဲကောင်းပုံစံအသွင်းမျိုးရလေသည်။ အဆိုပါ ဓား ကို ''ဆူး'' (Sting) ဟုခေါ်ဝေါ်ခြင်းဖြင့် ဘီလ်ဘိုသည် ၎င်းကိုယ်တိုင်ရှာဖွေတွေ့ရှိသည့်ကမ္ဘာထဲသို့ ဝင်ရောက်ခြင်းကို အလေးပေးပြသနိုင်၍ ဘိုးဝု(ဖ်)၌တွေ့ရသည့် ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာစကားထုံးစံ စသည်များကိုလက်ခံခဲ့သည်ကို ရှုမြင်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal | last = McDonald | first = R. Andrew | first2 = K. S. | last2 = Whetter | year = 2006 | title = 'In the hilt is fame': resonances of medieval swords and sword-lore in J. R. R. Tolkien's The Hobbit and The Lord of the Rings | journal = Mythlore | issue = 95/96 | url = http://dc.swosu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1286&amp;context=mythlore|accessdate=3 December 2017 }}&lt;/ref&gt; ဤသို့ဖြင့် ဇာတ်ကွက်ပြောင်းလဲတိုးတက်လာမှုတွင် ဘီလ်ဘိုက နဂါးကြီးရတနာသိုက်မှ ခွက်တစ်ခွက်ခိုးယူကာ နဂါးကြီးကို အမျက်ချောင်းချောင်းထွက်စေသည့် ဇာတ်လမ်းအထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ကာသွားစေသည်။ ဤအကွက်မှာ ရိုးရာစကားပြောပုံစံမှ သတ်မှတ်ပေးထားသော လုပ်ဆောင်မှုမျိုးနှင့် ဘိုးဝု(ဖ်)ကို ပုံဖော်ထင်ဟပ်စေသည်။ တော်ကီးန်ရေးခဲ့သလို &quot;အဲဒီခိုးတဲ့အခန်းက ဖြစ်လာတဲ့အခြေအနေများမှ သူ့အလိုလို (​ရှောင်လွှဲလို့လဲမရလောက်ဘဲ) ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဤနေရာမှာ ဇာတ်ကိုအခြားနည်းဖြင့်ရေးရန်ခက်ခဲပါသည်။ ဘိုးဝု(ဖ်)ရေးတဲ့စာရေးဆရာလည်း ဒီလိုနေရာမှာ ဒီလိုပဲပြောဆိုမည်ဟုထင်ပါသည်။&lt;ref name=&quot;Carpenter 1981 page=31&quot;/&gt;

ရာဒါဂါ့စ် (Radagast) ဆိုသည့် မှော်ဆရာအမည်ကို ဆလပ်ဗ်နတ်ဘုရား 'Rodegast' မှယူသည်ဟု ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့်လက်ခံအသိမှတ်ပြုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Orr, Robert 1994 p. 23&quot;&gt;{{cite journal|last=Orr |first=Robert |title=Some Slavic Echos in J. R. R. Tolkien's Middle-earth |journal=Germano-Slavica |volume=8 |year=1994 |pages=23–34}}&lt;/ref&gt;

ဟော့ဘစ်ထဲရှိ ဒွာ့လူပုများအား သရုပ်ဖော်ကိုယ်စားပြုမှုကို တော်ကီးန်၏ သီးသန့်ဖတ်ထားသော [[ဂျူးဘာသာ#ဂျူးလူမျိုးနှင့် ဂျူဒါအစ်ဇင်အကြား ထူးခြားချက် |ဂျူးလူမျိုး]]များ၊ ၎င်းတို့သမိုင်းများနှင့်ပတ်သက်သည့် အလယ်ခေတ်စာများမှ လွှမ်းမိုးမှုရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Rateliff page=79-80&quot;&gt;{{harvnb|Rateliff|2007|pp=79–80}}&lt;/ref&gt; အထီးကျန်တောင်ကြီးတွင် ၎င်းတို့၏ရှေးကတည်းကနေလာသော အမိမြေမှ နှင်ထုတ်ခံရခြင်း၊ ကိုယ်ပိုင်ယဉ်ကျေးမှုများကိုထိန်းသိမ်းရင်း တစ်ခြားသောမျိုးနွယ်များကြား၌နေထိုင်ရခြင်းများနှင့်ပတ်သက်သော ဒွာ့ဗ်လူပုတို့၏  အကျင့်စရိုက်များ အားလုံးသည် အလယ်ခေတ်ဂျူးလူမျိုးပုံရိပ်များမှ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Rateliff page=79-80&quot;/&gt;&lt;ref name = &quot;edwards&quot;&gt;{{cite book|first=Owen Dudley |last=Edwards |authorlink=Owen Dudley Edwards |title=British Children's Fiction in the Second World War |year=2008 |publisher=[[Edinburgh University Press]] |isbn= 978-0-7486-1651-0 |page=458}}&lt;/ref&gt; ထိုလူပုများ၏ စစ်လိုလားဟန်သဘာဝသည်လည်း ဟီဘရူးသမ္မာကျမ်းစာ (Hebrew Bible) ကို အခြေခံသည်။&lt;ref name=&quot;Rateliff page=79-80&quot;/&gt; ဟော့ဘစ်ဝတ္ထုပါ ဒွာ့ဗ်လူပုများအတွက် တီထွင်ထားသော ပြက္ခဒိန်သည် ဆောင်းဦးနှောင်း၏ အစပိုင်း ဂျူးပြက္ခဒိန် (Jewish calendar in beginning in late autumn) ကိုရောင်ပြန်ဟပ်ညွှန်းနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;Rateliff page=79-80&quot;/&gt; တော်ကီးန်က ထိုနှိုင်းယှဉ်ခြင်းကိုငြင်းဆိုသော်လည်း ဒွာ့ဗ်များသည် ဘီလ်ဘိုကို သာယာနေသောဘဝလေးထဲမှ ခေါ်ထုတ်သွားခြင်းကား ''ဂျူးများမရှိသော အနောက်လူမှုအဖွဲ့အစည်း၏ အရည်အသွေးကျဆင်းသွားခြင်း''ကို လှလှပပတင်စားချက် အဖြစ်မြင်နိုင်သည်။&lt;ref name = &quot;edwards&quot; /&gt;

===ထုတ်ဝေခြင်း===
လန်ဒန်မြို့ 'George Allen &amp; Unwin Ltd.' က ဟော့ဘစ်ပထမအကြိမ်ထုတ်ဝေခြင်းကို ၂၁ စက်တင်ဘာ ၁၉၃၇တွင် စောင်ရေ၁၅၀၀ဖြင့် လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ စိတ်အားထက်သန်လှသော သုံးသပ်ချက်များကြောင့် ဒီဇင်ဘာတွင်ရောင်းကုန်သည်။&lt;ref&gt;{{harvnb|Hammond|Anderson|1993|page=8}}&lt;/ref&gt; ဤပထမအကြိမ်သည် တော်ကီးန်၏အဖြူအမဲသရုပ်ဖော်ပုံများ၊ ကိုယ်တိုင်ဆွဲမျက်နှာဖုံးဖြင့်ဖြစ်သည်။ ဘော်စတန်(Boston) ၊ နယူးယောက်ရှိ Houghton Mifflin စာပေက အမေရိကန်ထုတ်ဝေမူအဖြစ် ရိုက်နှိပ်ခြင်းကို စဆုံးလုပ်ဆောင်ကာ ၁၉၃၈ အစောပိုင်း၌ ဖြန့်ချိသည်။ သရုပ်ဖော်ပုံများမှ လေးပုံမှာ အရောင်ဖြင့်ဖြစ်သည်။ Allen &amp; Unwin က ၁၉၃၇ နှစ်ကုန် ဒုတိယထုတ်ဝေခြင်းတွင် အရောင်သရုပ်ဖော်ပုံများ ပေါင်းစပ်ထည့်သည်။&lt;ref&gt;{{harvnb|Hammond|Anderson|1993|pages=18–23}}&lt;/ref&gt; စာအုပ်မှာ လူကြိုက်များသော်လည်း  ဒုကမ္ဘာစစ်အတွင်းနှင့် အပြီးကာလ ၁၉၄၉ထိ စက္ကူကို ခွဲတမ်းနှင့်သာရသဖြင့် Allen &amp; Unwinက ထုတ်ဝေမူကို ရံဖန်ရံခါထိုကာလများ၌မရနိုင်ခဲ့ပေ။&lt;ref name=&quot;Anderson 2003 page=22&quot;&gt;{{harvnb|Tolkien|2003|page=22}}&lt;/ref&gt;

အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် နောက်ပိုင်းထုတ်ဝေမှုများအဖြစ် ၁၉၅၁၊ ၁၉၆၆၊ ၁၉၇၈၊ ၁၉၉၅ တွင် အသီးသီးထုတ်ဝေခဲ့ကြသည်။ ထိုအင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့်ထုတ်ဝေမူများကို ထုတ်ဝေရေးတိုက်တချို့ဖြင့်ထုတ်ဝေခဲ့ကြ၏။ &lt;ref name=&quot;Anderson 2003 page=384-386&quot;&gt;{{harvnb|Tolkien|2003|page=384-386}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် ဟော့ဘစ်ကို ဘာသာစကားပေါင်း (၄၀) ကျော်ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့ကြပြီး တချို့သောဘာသာစကားများတွင် တစ်ကြိမ်ထက်မနည်း ထုတ်ဝေမှုများလည်းပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Anderson 2003 page=23&quot;&gt;{{harvnb|Tolkien|2003|page=23}}&lt;/ref&gt;

====ပြင်ဆင်စိစစ်တည်းဖြတ်ခြင်း====
၁၉၃၇ ဒီဇင်ဘာတွင် ဟော့ဘစ်ထုတ်ဝေသူ Stanley Unwin က တော်ကီးန်ကို ဟော့ဘစ်နောက်ဆက်တွဲဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ် ရေးရန်တောင်းဆိုသည့်အခါ တော်ကီးန်က The Silmarillion စာမူကိုပေးခဲ့၏။ လူအများက လိုလားသည်မှာ ဟော့ဘစ်တို့အကြောင်း ယခုထက်ပိုသိချင်ကြဟု ယုံကြည်လျှက် အယ်ဒီတာများက ပယ်ချခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Carpenter 1977 page=195&quot;&gt;{{harvnb|Carpenter|1977|page=195}}&lt;/ref&gt; ''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်'' ဖြစ်လာမည့် ''ဟော့ဘစ်အသစ်''ဇာတ်လမ်းကို&lt;ref name=&quot;Carpenter 1977 page=195&quot;/&gt; စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့ရာ ထိုအားထုတ်မှုလမ်းကြောင်းသည် မူရင်းစာသားအဆက်အစပ်များသာမက ဇာတ်ကောင် ''ဂိုလမ်'' ကိုပါ အများအပြားပြောင်းလဲခဲ့ရလေသည်။

ပထမအကြိမ်ထုတ်ဝေမူတွင် ဂိုလမ်သည် စကားထာဖွက်တမ်းနိုင်ကြေးအဖြင့် လက်စွပ်ကို လိုလိုလားလားလောင်းကြေးထပ်ကာ ဘီလ်ဘိုနှင့် အခင်မင်မပျက်ခွဲခွာခဲ့သည်။{{sfn|Tolkien|2003|p=120}} ဒုတိယမူတွင်  ''တစ်ကွင်းတည်းသောလက်စွပ်''(One Ring) ၏အယူအဆသစ်၊ လက်စွပ်၏ညှို့ယူဖျက်ဆီးတတ်သော ဂုဏ်သတ္တိအပေါ် ရောင်ပြန်ဟပ်နိုင်စေရန် တော်ကီးန်က ဂိုလမ်သည် ဘီလ်ဘိုအပေါ်သို့ ပို၍ရက်စက်ကာ လက်စွပ်ပျောက်သည်ကိုသိလျှင် စိတ်ဂဏာမငြိမ် ကယောက်ကယက်ဖြစ်သွားသည်ဟု ပြုပြင်ယူသည်။ ထို့ပြင်ထားသောအဖြစ်သည် ဂိုလမ်၏ဆဲရေးကြိမ်စာတိုက်ခြင်းနှင့် ဤသို့အဆုံးသတ်လေသည်။ &quot; သူခိုးကောင်၊ သူခိုး၊ သူခိုး.. ဘက်ဂင်ကောင်။ တို့တွေမုန်းတယ်၊ တို့တွေ ဒင်းကို မုန်းတယ်၊ တစ်သက်လုံး ဒင်းကို ငါတို့တွေမုန်းတယ်ဟေ့။&quot; ဤအချက်ကား လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်တွင် ဂိုလမ် ပါဝင်လာမှု၏ ရှေ့ပြေးနမိတ်ဆိုး ပြယုတ်ပင်ဖြစ်သည်။

''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်''နှင့် ကိုက်ညီမည့်စာအုပ်ကို ထုတ်ဝေနိုင်စေရန်အလို့ငှာ ယခုလိုပြုပြင်ထားသော ''မှောင်ရိပ်ထဲက စကားထာ'' (Riddles in the Dark) အခန်းကို ထုတ်ဝေသူ Unwin ဆီသို့ပို့ခဲ့သည်။ သို့သော် နှစ်အတော်ကြာသည်အထိ ဘာမျှသတင်းစကားမကြားခဲ့ပေ။ အသစ်ထုတ်ဝေမည့် မူအသစ်အတွက် အကြမ်းလှိမ့်ထားသော စာမျက်နှာအရှည်ကို တော်ကီးန်ထံသို့ပို့ပေးခဲ့ရာ ၎င်းပို့ထားခဲ့သော စာသားများထည့်ထားခဲ့သည်ကို အံ့ဩဖွယ်တွေ့ခဲ့ရ၏။&lt;ref&gt;{{harvnb|Carpenter|1977|page=215}}&lt;/ref&gt; ''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်''၌ ''စကားထာဖွက်တမ်း''အား ပထမမူ၌ လက်စွပ်၏ဩဇာကိုမခံနိုင်ပဲ ဘီလ်ဘိုကိုယ်တိုင် လုပ်ကြံဖန်တီးထားသော လိမ်စဉ်တစ်ခုဟု ရှင်းပြထားသော်လည်း ပြုပြင်ပြောင်းလဲထားသောထုတ်ဝေခြင်းများတွင် အစစ်အမှန်အဖြစ်အပျက်သဘောများ ပါဝင်လေသည်။&lt;ref name = &quot;prologue&quot;&gt;{{cite book|last=Tolkien |first=J. R. R. |authorlink=J. R. R. Tolkien |origyear=1954 |title=The Fellowship of the Ring |series=[[The Lord of the Rings]] |location= Boston: [[Houghton Mifflin]] | year=1987|isbn=978-0-395-08254-6 |chapter=Prologue|title-link=The Fellowship of the Ring }}&lt;/ref&gt; ထိုပြုပြင်မူသည် ဒုတိယအကြိမ်ထုတ်ဝေခြင်းဖြစ်ပြီး ၁၉၅၁၌ ယူကေ၊ ယူအက်စ်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{harvnb|Tolkien|2003|pages=18–23}}&lt;/ref&gt;

နောက်ဆက်တွဲဇာတ်လမ်းအတွက် ဟော့ဘစ်၏ ယျေဘုယျသဘောကို ညှိရန်ကြိုးစားလျှက် ၁၉၆၀တွင် မူအသစ်ကို စတင်လုပ်ကိုင်သည်။ ဟော့ဘစ်စာရေးဟန်၏ ပေါ့ပေါ့ပါးပါး သွက်သွက်လက်လက်များ ပျောက်ဆုံးပြီဟု သွယ်ဝိုက်ပြောဆိုသော ဝေဖန်သံညံလာသောအခါ အခန်း(၃)၏ မူအသစ်ပြုပြင်ခြင်းလက်လျှော့ခဲ့ပေသည်။&lt;ref&gt;{{harvnb|Rateliff|2007|pages=781, 811–12}}&lt;/ref&gt;

Ace Books မှ ''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်''ကို မူပိုင်ခွင့်မရှိဘဲ အဖုံးပျော့ထုတ်ဝေခြင်းများရှိလာပြီးနောက် Houghton Mifflin နှင့် Ballantine Books တို့က တော်ကီးန်ကို ဟော့ဘစ်ပါ စာသားအသစ်ပြုလုပ်၍ အမေရိကန်မူပိုင်ခွင့်အသစ် ပြုလုပ်ရန်တောင်းဆိုခဲ့ရာ&lt;ref&gt;{{harvnb|Rateliff|2007|page=765}}&lt;/ref&gt; ဤစာသားများသည် ၁၉၆၆ ထုတ် တတိယအကြိမ်ထုတ်ဝေခြင်းဖြစ်ခဲ့၏။ ဤအခွင့်အရေးကို လက်လွှတ်မခံဘဲ ''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်''နှင့် ထိုစဉ်ကထုတ်ဝေခြင်းမရှိသေးသည့် Quenta Silmarillion မှ စကြဝဠာသဘောများကို ပို၍နီးကပ်စေမည့် ဇာတ်လမ်းပုံစံကို ညှိယူခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{harvnb|Tolkien|2003|page=218}}&lt;/ref&gt; ဤအသေးစားပြုပြင်မှုများ၌ ဥပမာအားဖြင့် ပအကြိမ်၊ ဒုအကြိမ်မူများတွင် အက်လ်ဖ်များကို Gnomes ဟု စာမျင်နှာ (၆၃)တွင်ခေါဝေါ်သုံးစွဲခြင်း{{sfn|Tolkien|1937|p=63}}{{sfn|Tolkien|1951|p=63}}ကို တတိယအကြိမ်၌ &quot;High Elves of the West, my kin&quot; ဟုခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။{{sfn|Tolkien|1966|p=62}} ယခင်က တော်ကီးန်သည် မျိုးရိုးမြင့်အက်လ်ဖ်များ (High Elves) ၏ ဒုတိယအနွယ် the Noldor or &quot;Deep Elves&quot; များနေရာ၌ ဂရိဘာသာ (''gnosis'' (knowledge)) မှဆင်းသက်သော gnome ကို ပညာရှိဆုံးအက်လ်ဖ်များအတွက် ကောင်းသည့်အမည်ဟု တွေးရင်းသုံးဆွဲခဲ့သည်။ သို့ရာတွင်  ၁၆ရာစု ဆွစ်ပညာရှင် Paracelsus ဆီမှ ဆင်းသက်လာသော ဥယျာဉ်စောင့် လူပု (garden gnom) ဆိုသည့် ဝေါဟာရအသုံးများမှုကြောင့် ထိုစကားလုံးကို ပစ်ပယ်ခဲ့လေသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title= The History of Middle-earth: Vol 1 &quot;The Book of Lost Tales 1&quot;|last= Tolkien|first= Christopher |year=1983 |publisher=George Allen &amp; Unwin |isbn=978-0-04-823238-0 |pages= 43–44}}&lt;/ref&gt; &quot;tomatoes&quot;စကားလုံးကို  &quot;pickles&quot; ဟုပြောင်းလဲခေါ်ဝေါ်သော်လည်း ၎င်းစာအုပ်ပါခေတ်နှင့်မကိုက်သည့် တချို့သောစကားလုံးများ clocks ၊ tobacco တို့ကို ဤအတိုင်းပင်သုံးဆွဲလေသည်။ ''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်'' ဝတ္ထု၌ &quot;''မယ်ရီ'' က နျူမန်နောရီးယန်(Númenóreans)များသည် ဆေးရွက်ကြီး(tobacco)ကို အနောက်အရပ်မှ ယူဆောင်လာကြသည်&quot; ဟုရေးသားခဲ့သည်။

====စာရေးသူကွယ်လွန်ပြီးမှ ထုတ်ဝေခြင်းမူများ====
စာရေးဆရာကွယ်လွန်ခဲ့ပြီးနောက်ပိုင်း ''ဟော့ဘစ်''ကို စာသားများ၏ဖြစ်ပေါ်လာမှု၊ ပြင်ဆင်မှု၊ မှတ်ချက်ပြုမှုများနှင့် ထုတ်ဝေမှုနှစ်ကြိမ်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ''မှတ်ချက်သွင်းရေးသားထုတ်ဝေသော ဟော့ဘစ်'' စာအုပ် (The Annotated Hobbit) ၌ Douglas Anderson က ဝတ္ထုပါစာသားများဘေးတစ်လျှောက် သရုပ်ဖော်ပုံများ၊ မှတ်ချက်သွင်းရေးသားချက်များနှင့်အတူ ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ 

၂၀၀၇တွင် အပိုင်းနှစ်ပိုင်းဖြင့်ထုတ်ဝေသော ''ဟော့ဘစ်တို့သမိုင်းကြောင်း'' (The History of The Hobbit)ဘတွင် John D. Ratelif၏ အစောပိုင်း၊အလယ်ပိုင်း စာမူကြမ်းများကို အထောင်အပံ့ပေးထားပြီး ဘေးက တော်ကီးန်လက်ရာများကို မှတ်ချက်ပြုရေးသားမှုများပါဝင်သည်။


====သရုပ်ဖော်ပုံနှင့် မျက်နှာဖုံးပုံစံ====
တော်ကီး၏ ပေးစာများ၊ ထုတ်ဝေသူမှတ်တမ်းများက စာအုပ်တစ်အုပ်လုံးတွင် သရုပ်ဖော်ပုံဆွဲရာ၌ ၎င်းမှာပါဝင်ခဲ့သည်။ 

[[File:Hobbit runes.png|alt=See caption.|thumb|&quot;''ကာ့သ်''&quot;ရှေးဟောင်းစာနှင့် တော်ကီးန်ကိုယ်တိုင်ခွဲဝေသတ်မှတ်ထားသော အင်္ဂလိပ်အက္ခရာတန်ဖိုးများ&lt;ref&gt;{{harvnb|Tolkien|2003|pages=378–379}}&lt;/ref&gt; ထိုအရာများကို ဟော့ဘစ်စာအုပ်၏ မူရင်းသရုပ်ဖော်ပုံများနှင့် စာအုပ်ဒီဇိုင်းများအတွက် သုံးစွဲခဲ့သည်။]] 

တော်ကီးန်ဆိုပြုထားသော မြေပုံငါးပုံနှင့်ပတ်သက်၍ ဆွေးနွေးငြင်းခုံခဲ့ကြသည်။ ၎င်းက ''ဿရော်၏မြေပုံ'' (Thror's Map) ကို ရှေ့ဖုံးနှင့်တွဲလျှက်၊ လကြည့်စာ (moon letter- လအလင်းနှင့်မှ မြင်ရသောစာ) ကို နောက်ဖုံးနှင့်တွဲ၍ ထင်ထင်သာသာရှိစေရန် စာအုပ်ကို ထိုသို့ချုပ်စေချင်သည်။&lt;ref name=&quot;Anderson 2003 page=22&quot;/&gt; နောက်ဆုံး၌ ကုန်ကျစရိတ်၊ မြေပုံ၏ အရိပ်ထင်မှုစသဖြင့် ထိုအခက်ခဲများကြောင့် ''ဿရော်မြေပုံ''၊''အရိုင်းနယ်မြေပုံ'' (Map of Wilderland) များကို စာအုပ်နောက်ပိုင်း၌သာ ချုပ်ခဲ့သည်။ အနက်ရောင်၊ အနီရောင်ဖြင့် မြေပုံနှစ်ခုလုံးကို ရိုက်နှိပ်ခဲ့၏။&lt;ref&gt;{{harvnb|Hammond|Anderson|1993|page=18}}&lt;/ref&gt;

နောက်ပိုင်း၌ အခက်ခဲတချို့ရှိသော်ငြားလည်း ထည့်ခဲ့သော ပုံများမှာ ''ဟော့ဘစ်တောင်ကုန်း: ဟော့ဘစ်တန် မှ ရေအိုင်ဖြတ်လမ်း''(The Hill: Hobbiton-across-the-Water) ၊ ''ထရိုးကောင်ကြီးများ'' (The Trolls) ၊ ''တောင်ကြားဖြတ်လမ်း'' (The Mountain Path) ၊ ''နှင်းမြူခိုးတောင်တန်းရိုးမကြီး အနောက်ဘက်မျက်နှာမူပုံ'' (The Misty Mountains looking West ) ၊ ''ဘီယောန်၏ အိမ်ခန်းမကျယ်'' (Beorn's Hall) ၊ ''အမှောင်လွှမ်းတောနက်'' (Mirkwood) ၊ ''အက်လ်ဖ်ဘုရင်၏ ဂိတ်တံခါးဝ'' (The Elvenking's Gate) ၊ ''ရေကန်မြို့'' (Lake Town) ၊ ''အထီးကျန်တောင် အရှေ့ဘက်တံခါးဝ'' (The Front Gate) ၊ ''ဘက်အန့်ဒ်က အခန်း'' (The Hall at Bag End) တို့ဖြစ်ကြသည်။ သရုပ်ဖော်ပုံတစ်ခုမှလွဲ၍ အားလုံးသည် စာမျက်နှာအပြည့်ဖြစ်ပြီး ''အမှောင်လွှမ်းတောနက်'' (Mirkwood) မှာ သီးသန့်ခွဲ၍ သရုပ်ဖော်မှုလိုအပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{harvnb|Hammond|Anderson|1993|pages=10–11}}&lt;/ref&gt; စာအုပ်ဖုံးသရုပ်ဖော်ပုံအားဆွဲပေးရန်တောင်းဆိုရာ တော်ကီးန်က အကြိမ်အတော်လေးဆွဲပြီးနောက် အရောင်လေးရောင်သုံးသည်။ ထုတ်ဝေသူက ကုန်ကျစရိတ်ကိုငဲ့သောအားဖြင့် နေမှ အနီရောင်ကိုဖြုတ်၍ အနက်၊အပြာ၊ အစိမ်းသုံးရောင်ကို အဖြူခံတွင်သုံးခဲ့သည်။&lt;ref name=Hammond12-13&gt;{{harvnb|Hammond|Anderson|1993|pages=12–13}}&lt;/ref&gt;

ကွဲပြားသောထုတ်ဝေခြင်းများကို မတူညီသောနည်းလမ်းများဖြင့် သရုပ်ဖော်ခဲ့၏။ တချို့မှာ မူရင်းပုံစံကို အနည်းနဲ့အများလိုက်နာကြပြီး အထူးသဖြင့် ဘာသာပြန်မူတချို့တွင် တစ်ခြားသော ပန်းချီဆရာများက မှုန်းချယ်ထားလေသည်။ ၁၉၄၂ ကလေးများစာအုပ်အသင်း (The Children's Book Club) ၏ မူတွင် နည်းလမ်းမကျစွာဖြင့် မြေပုံမပါဘဲ တစ်ခြားသောပုံများကို အဖြူအမဲဖြင့် ရိုက်နှိပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;cbc&quot;&gt;{{cite book | last=Tolkien | first=J. R. R. | title=The Hobbit | publisher=The Children's Book Club | location=London | year=1942}}&lt;/ref&gt;

==စာပေအမျိုးအစား==
အစားအသောက်တိုတိုထွာထွာမက်မော၍ လူ့ကျင့်ဝတ်အရ မပြတ်မသားဖြစ်နေရှာသော ဘီလ်ဘို၊ ထိုကဲ့သို့သောဇာတ်ကောင်များကို ကလေးများက စာနာ နားလည်ပေးနိုင်သည်။ ထိုသို့ဇာတ်ကောင်မျိုးကို ဟော့ဘစ်က ယူငင်သုံးစွဲထား၏။ နောက်ထပ်အနေဖြင့် ဇာတ်လမ်းကိုသိသောကြားလူ (omniscient narrator) တစ်ဦးက ပြန်လည်ပြောပြသည့် &quot;ဇာတ်ကြောင်းပြန် နမူနာပုံစံ&quot; (narrative models) မျိုး ကလေးစာပေတွင်ရှိ၏။ ထိုပုံစံမှ ဇာတ်လမ်းအချိတ်ဆက်သဘောကို ဟော့ဘစ်ဝတ္ထုက ယူငင်သုံးစွဲထားသည်။ ဝတ္ထုပါစာသားများမှာ ''ဇာတ်လမ်းပါအချိန်'' နှင့် ''ဇာတ်လမ်း၏တိုးတက်လာမှု'' ကြားရှိ ဆက်နွယ်မှုကို အလေးပေးရေးသားသည်။ ထိုစာသားများကပင် ဝတ္ထုထဲကနယ်မြေဒေသ၏ &quot;လုံခြုံနွေးထွေးခြင်း&quot;အား &quot;အန္တရာယ်ရယ်ရှိခြင်း&quot;နှင့် သိသိသာသာကွဲပြားသွားစေသည်။ ''ဘစ်လ်ဒ်ဒွန်းရိုမားန်''(Bildungsroman) ဟုခေါ်သော ကလေးပညာပေးစာပေအမျိုးအစားပုံစံ &quot;အိမ်-စွန့်စား-အိမ်&quot; (home-away-home) ဟူသည့် ဇာတ်ကွက်အတိုင်း&lt;ref&gt;{{cite book |title=Exploring Children's Literature: Teaching the Language and Reading of Fiction|last=Gamble |first=Nikki |author2=Yates, Sally  |year=2002 |publisher=Sage |url= |isbn= 978-0-7619-4046-3 |page=43 }}&lt;/ref&gt; လုံခြုံခြင်း၊ အန္တရာယ်ရှိခြင်း နှစ်ခုစလုံးမှာ ကလေးများအတွက်ရည်ရွယ်ထားသော အဓိကအချက်များပင်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Poveda&quot;&gt;{{cite journal |last= Poveda |first=Jaume Albero |year=2003–2004 |title=Narrative Models in Tolkien's Stories of Middle-earth |journal=Journal of English Studies |volume=4 |pages=7–22 |url=http://dialnet.unirioja.es/servlet/fichero_articulo?codigo=1975822&amp;orden=74928 |format=PDF |accessdate=9 July 2008 }}&lt;/ref&gt; စာဖတ်သူကိုတိုက်ရိုက်ရည်ညွှန်းသည့် ဇာတ်ကြောင်းပြန်ပြောသည့် သွင်ပြင်ကို တော်ကီးန်က မနှစ်သက်ပါဟု နောက်ပိုင်းတွင်အခိုင်အမာဆိုခဲ့သော်လည်း &lt;ref&gt;{{harvnb|Carpenter|1977|page=193}}&lt;/ref&gt; ထိုနောက်ခံဇာတ်ကြောင်းပြန်ဆိုသည့် အသံ(ပုံစံ)ကပင် ဝတ္ထု၏ကြီးကြယ်သည့်အောင်မြင်မှုဖြစ်သွားစေသည်။&lt;ref&gt;{{harvnb|Rateliff |2007|p=64}}&lt;/ref&gt; အက်မာ အို ဆူလစ်ဗန် (Emer O'Sullivan) က သူမ၏ ကလေးစာပေနှိုင်းယှဉ်မှုတွင် ဤသို့မှတ်ချက်ပြုထားသည်။ &quot; ဂျော့စတိန်းဂါးဒါ (Jostein Gaarder) ၏ ဆိုဖီကမ္ဘာ (Sophie's World - ၁၉၉၁) ၊ ဂျေကေရိုးလင်း၏ [[ဟယ်ရီပေါ်တာ]]ဇာတ်လမ်းတွဲများနှင့်တကွ ခေတ်ရေစီးကြောင်းစာပေထဲသို့ လက်ခံထားသော အနည်းငယ်သာရှိသည့်ကလေးစာပေများထဲက တစ်ခုကား &quot;ဟော့ဘစ်''ဖြစ်သည်။ &quot;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Comparative Children's Literature |url=https://archive.org/details/comparativechild00osul |last=O'Sullivan |first=Emer |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-30551-8 |page=[https://archive.org/details/comparativechild00osul/page/n29 20] }}&lt;/ref&gt;

တော်ကီးန်က ဟော့ဘစ်ကို မိရိုးဖလာပုံပြင်အဖြစ်ရည်မှန်းပြီး ကလေးများကိုရည်ညွှန်းသည့် ရေးဟန်ဖြင့် ရေးဖွဲ့ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{harvnb|Carpenter|1981|page=159}}&lt;/ref&gt; သို့သော် နောက်တွင် ၎င်းက ဤစာအုပ်မှာ ကလေးများအတွက်သီးသန့်ရေးခဲ့ခြင်းမဟုတ်ဘဲ [[ဒဏ္ဍာရီ]]၊ ရာဇဝင်ကိုစိတ်ဝင်စားမှုမှ ဖန်တီးခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်းပြောဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/waroffantasyworl0000samm|title=War of the Fantasy Worlds: C.S. Lewis and J. R. R. Tolkien on Art and Imagination |first=Martha C. |last=Sammons |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2010 |isbn=978-0-313-36282-8 |page=[https://archive.org/details/waroffantasyworl0000samm/page/6 6]}}&lt;/ref&gt; စာအုပ်ကို မူလဝေဖန်သုံးသပ်မှုများကလည်း မိရိုးဖလာပုံပြင်အဖြစ်သတ်မှတ်ရည်ညွှန်းကြသည်။ သို့ရာတွင် 'The Oxford Companion to Fairy Tales' ထဲ၌ ရေးသားသော Jack Zipes က ဘီလ်ဘိုသည် မိရိုးဖလာပုံပြင်ဇာတ်ကောင်မျိုးနှင့် အံမဝင်ပါဟုပြောဆိုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;zipes&quot;&gt;{{cite book|title=The Oxford Companion to Fairy Tales |last=Zipes |first=Jack |authorlink=Jack Zipes |year=2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860115-9 |page=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000zipe/page/525 525] |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000zipe/page/525 }}&lt;/ref&gt;

ဤစာအုပ်(ဝတ္ထု)ကို စိတ်ကူးယဉ်ဝတ္ထု (fantasy novel) ဟုသာ မကြာခဏဆိုသလိုခေါ်ဆို၍ ဈေးကွက်တွင်ရောင်းချကြသည်။ တော်ကီးန်းအား လွှမ်းမိုးနိုင်၍ စိတ်ကူးယဉ်အခြေခံ အကြောင်းခြင်းရာများပါဝင်သော စာအုပ်နှစ်အုပ်မှာ ဂျေ အမ် ဘဲရီး (J. M. Barrie) ၏ ''ပီတာပန်နှင့် ဝမ်ဒီ''  (Peter Pan and Wendy) ၊ ဂျော့ မက်ခ်ဒေါ်နယ် (George MacDonald) ၏ ''မင်းသမီးလေးနှင့် ဂေါ်ဘလင်'' (The Princess and the Goblin) တို့ဖြစ်၍ ဟော့ဘစ်ကိုလည်း ကလေးစာပေအဖြစ်ပင် မူလကတည်းကခွဲခြားသတ်မှတ်ထား၏။&lt;ref&gt;{{cite book|url= |page=173 et seq |title=Children's Literature |first=Peter |last=Hunt |first2=Tristram |last2=Hunt |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2000 |isbn=978-0-631-21141-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Klassiker der Kinder- und Jugendliteratur [The Classics of Children's and Juvenile Literature]|first=Bettina |last=Kümmerling-Meibauer |language=German |publisher=Metzler |year=1999 |isbn=978-3-476-01235-7 |pages=1078–1079 |volume=2 volumes set}}&lt;/ref&gt; ထိုစာပေအမျိုးအစားနှစ်ခုမှာ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ချိတ်ဆက်နေပါသည်။ သို့အတွက်ကြောင့် high fantasy ဟုခေါ်တွင်သော ပိုမိုကျယ်ပြန့်သည့် စိတ်ကူးယဉ်စာပေ၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်များတွင် စာရေးဆရာ L. Frank Baum နှင့် Lloyd Alexander ကဲ့သို့သော ကလေးစာပေစာအုပ်များပါဝင်သလို အရွယ်ရောက်သူများအတွက် စာပေဟု ယူဆကြသော Jonathan Swift ၊ Gene Wolfe တို့၏ လက်ရာများလည်းပါဝင်သည်။ ဟော့ဘစ်ကို နှစ်ဆယ်ရာစု၏ ကလေးများအတွက်ရေးသားသော စိတ်ကူးယဉ်စာပေ၏ ရေပန်းအစားဆုံးဝတ္ထုဟုခေါ်ဝေါ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/essentialguideto00silv|url-access=registration|title=The Essential Guide to Children's Books and Their Creators |first=Anita |last=Silvey |publisher=Houghton Mifflin |year=2002 |isbn=978-0-618-19082-9 |page=[https://archive.org/details/essentialguideto00silv/page/448 448]}}&lt;/ref&gt; ဆူလစ်ဗန်က ဟော့ဘစ်သည် high fantasy စာပေ တိုးတက်မှု၏ အရေးပါသောအဆင့်ဟု ချီးကျူးခဲ့လေသည်။ {{sfn|Sullivan|1996|p=309-310}}

==ရေးဟန်==
တော်ကီးန်၏ စကားပြေအရေးအသားမှာ ရိုးစင်း၍ လွယ်ကူသည်။ ၎င်းစိတ်ကူးယဉ်ကမ္ဘာ၏ဖြစ်တည်မှုနှင့် အသေစိတ်များကို လက်တွေ့ကျသည့်နည်းလမ်းဖြင့် ဖော်ပြသည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း အကြောင်းရာအသစ်၊ ထူးထူးခြားခြားဇာတ်ကွက်များကို အမှတ်မထင်ပုံစံဖြင့် မိတ်ဆက်ပေးသည်။ ဤသို့လက်တွေ့ကျကျစာရေးဟန်သည် စာဖတ်သူများအား စိတ်ကူးယဉ်ကမ္ဘာ၏ အရှိတရားကိုယုံကြည်စေရန် မြှောက်ပင့်တိုက်တွန်းသည်ထက် စာဖတ်သူများကို ထိုစိတ်ကူးယဉ်ကမ္ဘာထဲသို့ သွတ်သွင်းပေးလိုက်သည်။ ဤစာရေးဟန်များကို Richard Adams ၏ Watership Down နှင့် Peter Beagle ၏ The Last Unicorn စာအုပ်များတွင်လည်းတွေ့နိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=Other Worlds |url=https://archive.org/details/otherworldsfanta0000timm |last=Timmerman |first=John |year=1983 |publisher=Popular Press |isbn=978-0-87972-241-8 |page=[https://archive.org/details/otherworldsfanta0000timm/page/52 52] }}&lt;/ref&gt; ဟော့ဘစ်ကို ရှင်းလင်းလွယ်ကူသော ဘာသာစကားတည်ဆောက်ပုံမျိုးဖြင့်ရေးသော်လည်း ဇာတ်ကောင်တစ်ကောင်ခြင်းစီ၏ လေသံမှာ သူ့နည်းသူ့ဟန်ဖြင့်ဖြစ်လေသည်။ ဇာတ်လမ်းကို စကားချပ်လေးများဖြင့် ဝင်ဝင်လာတတ်ပြီး ရံခါ၌ ဇာတ်အသွားအလာကို နှောက်ယှက်တတ်သော နောက်ခံပြောပြနေသူတွင် သူ့ကိုယ်ပိုင်ဟန်စကားအသုံးမျိုးပိုင်ဆိုင်ထားသည်။ ထိုစကားများသည် ဇာတ်ကောင်များ၏ ဝထ္ထုထဲတွင်သုံးနေသောစကားများနှင့် မတူဘဲကွဲပြားနေသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=Book Notes: &quot;The Hobbit&quot; |last=Pienciak |first=Anne |year=1986 |publisher=Barron's Educational Series |isbn=978-0-8120-3523-0 |pages=[https://archive.org/details/jrrtolkienshobbi0000pien/page/36 36–39] |url=https://archive.org/details/jrrtolkienshobbi0000pien/page/36 }}&lt;/ref&gt;

ဇာတ်လမ်း၏ အခြေခံပုံစံမှာ စွန့်စားရှာဖွေခရီးစဉ်(quest)မျိုးပင် ဖြစ်၏။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Auden |first=W. H. |authorlink=W. H. Auden |editor=Rose A. Zimbardo and Neil D. Isaacs |title=Understanding the Lord of the Rings: The Best of Tolkien Criticism |year=2004 |publisher=Houghton Mifflin |isbn=978-0-618-42251-7 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780618422517/page/31 31–51] |chapter=The Quest Hero |url=https://archive.org/details/isbn_9780618422517/page/31 }}&lt;/ref&gt; ထိုအကြောင်းကို အပိုင်းလိုက် တင်ဆက်ထားသည်။ အရှေ့တခွင် အရိုင်းနယ်မြေ (Wilderland) တစ်လျှောက်၌ တွေ့ခဲ့ရသော သီးသန့်ဇာတ်ကောင်တစ်မျိုးဆီကို အခန်းတစ်ခန်း စီ၌ မိတ်ဆက်သည်။ စာအုပ်၏ အများစုသောအခန်းများမှာ ဤသို့ပင်ဖြစ်သည်။ တွေ့ရသော ထိုဇာတ်ကောင်များမှာ ဇာတ်လိုက်ဖြစ်သူကို ခင်မင်ကူညီသည်လည်းရှိသလို ခြိမ်းချောက်အန္တရာယ်ပေးသည်လည်းရှိ၏။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ယေဘုယျစာရေးဟန်ကား ပေါ့ပေါ့ပါးပါး သွက်သွက်လက်လက်ဖြစ်ပြီး သီချင်းများနှင့် ရယ်စရာဟာသများကို စာအုပ်အနှံထည့်ထားလေသည်။ ဥပမာ ထိုပေါ့ပါးသောရေးဟန်ကိုထိန်းထားသည့်အချိန်မှာ သော်ရင်နှင့် အဖွဲ့ကို ဂေါ်ဘလင်များက အောက်ဘက်နယ်မြေထဲသို့ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားစဉ် ဂေါ်ဘလင်များဆိုသောသီချင်းတစ်ပုဒ်ကား :

{{quote box|width=30em|align=right|quote=Clap! snap! the black crack!&lt;/br&gt;
Grip, grab! Pinch, nab!&lt;/br&gt;
And down down to Goblin-town&lt;/br&gt;
You go, my lad!}}
{{quote box|width=30em|align=right|quote=ဖြန်း! ဖျတ်! မဲမှောင်အနက် ခလွပ်!&lt;/br&gt;
ဗြစ် ခွပ်! ညစ် ညှပ်!&lt;/br&gt;
အောက် အောက် ဂေါ်ဘလင်မြို့တော် ဟိုးဘက်အောက်&lt;/br&gt;
မင်းတို့ သွားကွဲ့ ဟိုဘက်အောက်! &lt;/br&gt;
(သင့်သလိုဘာသာပြန်ထားခြင်း)}}


ဤမြည်သံဆွဲသီဆိုခြင်းများသည် အန္တရာယ်မြင်းကွင်းကို ဟာသဖြင့် ရောယှက်စေ၍ သက်သာစေသည်။ တော်ကီးန်သည် ပူပန်ဖွယ်အခြင်းရာနှင်ဟာသကို မျှမျှတတသုံးစွဲနိုင်သည်။ သာဓကများကို ထရိုးကောင်ထွားကြီးများ၏ ပေါချာချာနိုင်ခြင်း၊ စကားကို ကာရံလိုလိုပုံစံဖြင့် ထူခြားသောလေယူလေသိမ်းဖြင့်ပြောဆိုခြင်းမျိုး (ကော့ခ်နီများအတိုင်း -Cockney{{efn|လန်ဒန်အရှေ့စွန်ပိုင်းနေသောသူများ၊ ကြားနေကြအင်္ဂလိပ်လေသံမျိုးဟုတ်ဘဲ တမူထူးခြားသောလေယူလေသိမ်းနှင့် စကားပြောတတ်သော လန်ဒန်အရှေ့ခြမ်းသားများ&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Cockney#Cockney_speech&lt;/ref&gt;}}) နှင့် သော်ရင်တို့ကို ဖမ်းဆီးသူအက်လ်ဖ်များ အရက်သောက်မူးနေသည့်အခန်းများတွင် ဖော်ပြထားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite book|last = Helms | first = Randel|title = Myth, Magic and Meaning in Tolkien's World. | publisher = Granada | year = 1976 | location = |p=45-55 |isbn = 978-0-415-92150-3|ref=harv}}&lt;/ref&gt; ထူးဆန်းသည့် နယ်မြေများသို့ထွက်သည့်ခရီးစဉ်ကို ပြောပြသည့် ယေဘုယျပုံစံမှာ သွက်လက်ကာ ဤပုံစံသည် တော်ကီးန်အပေါ် စာပေအရ ဩဇာညောင်းခဲ့သော ဝီလီယန် မောရစ် (William Morris) ၏ ''အိုင်စလန်သားများ နေ့စဉ်ဖြစ်ပျက်မှတ်တမ်း''ကို ယူငင်ထားခြင်းဖြစ်ကောင်းဖြစ်နိုင်ပေ၏။&lt;ref&gt;{{cite journal | last =Amison | first =Anne | date =July 2006 | title =An unexpected Guest. influence of William Morris on J. R. R. Tolkien's works | journal =Mythlore | issue =95/96 | url =http://dc.swosu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1293&amp;context=mythlore|accessdate=3 December 2017 }}&lt;/ref&gt;

==ဆန်းစစ်ဝေဖန် လေ့လာခြင်း==

===အဓိကအကြောင်းအရာများ===
ဤဇာတ်လမ်းအဖို့ အဓိကဇာတ်ဆောင် ဘီလ်ဘို ဘက်ဂင်၏ ပြောင်းလဲတိုးတက်လာမှု၊ ရင့်ကျက်လာမှုတို့က အဓိကပင်ဖြစ်သည်။ ပြင်ပကမ္ဘာ၌ ရှင်းလင်းသည့်အမြင်၊ ခိုင်မာသောယုံကြည်မှုရရှိလာသောဘီလ်ဘို၏ ဤခရီးစဉ်စွန့်စားမှုသည် ရိုးရာစွန့်စားဇာတ်လမ်းအဖွဲ့ (traditional quest) မျိုးထက် ဘစ်လ်ဒ်ဂွန်းရိုမားန် (စာပေပုံစံတစ်မျိုး) နှင့် ပိုနီးကပ်သည်။&lt;ref&gt;{{Harvnb|Grenby|2008|p=98}}&lt;/ref&gt;စာရေးဆရာ၏ ဒွာ့ဗ်လူပုများအဖမ်းခံရခြင်းဖြစ်စဉ်အပေါ် ဘီလ်ဘို၏ တိုးတက်လာမှုကို ကွဲကွဲပြားပြားဖော်ပြထားခြင်းနှင့်တကွ တဖြည်းဖြည်း ရင့်ကျက်စွမ်းဆောင်လာနိုင်ခြင်းများသည်  ဆွစ်စိတ်ပညာရှင် ယွန်းငီးယန် (Jungian) ၏ ''သီးခြားတစ်ဦးခြင်းထင်ပေါ်မှု'' အယူအဆ (individuation) ကို ရောင်ပြန်ထင်ဟပ်စေသည်။&lt;ref name=&quot;Matthews&quot;&gt;{{cite book| author=Matthews, Dorothy | chapter=The Psychological Journey of Bilbo Baggins | title=A Tolkien Compass | pages=[https://archive.org/details/tolkiencompass00lobd/page/27 27–40] | publisher=Open Court Publishing | isbn=978-0-87548-303-0 | year=1975 | url=https://archive.org/details/tolkiencompass00lobd/page/27 }}&lt;/ref&gt; ထို့ကြောင့်ပင် အစောပိုင်း၌ ဘီလ်ဘိုအပေါ် ဂန်ဒက်ဖ်၏ ထိန်းကျောင်းသူအဖြစ် ဩဇာသက်ရောက်ရှိပေလင့်ကစား တဖြည်းဖြည်းခြင်း အဖွဲ့အပေါ်ဦးဆောင်မှု ပခုံးပြောင်းယူသွားသည်မှာ ဘီလ်ဘိုပင်ဖြစ်၍ ထိုအချက်ကို ဒွာ့ဗ်လူပုများကလည်း အသာတကြည်လက်ခံကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/jrrtolkienmythmo0000purt|pages=[https://archive.org/details/jrrtolkienmythmo0000purt/page/67 67]–68 |title=J. R. R. Tolkien: Myth, Morality, and Religion |first=Richard L. |last=Purtill |authorlink=Richard Purtill |publisher=Ignatius Press |year=2003 |isbn=978-0-89870-948-3}}&lt;/ref&gt; မြေအောက်ကမ္ဘာနှင့် ထိုအထဲမှ သူရဲကောင်းကား အံ့ဖွယ်ပစ္စည်းတစ်ခု (ဤနေရာ၌ လက်စွပ်နှင့် အက်လ်ဖ်များ၏ ဓား) အကူအညီဖြင့် ပြန်လည်လွတ်မြောက်လာကာ ၎င်း၏ပတ်ဝန်းကျင်ကိုလည်း အကျိုးရှိစေ၏။ ဤအခြင်းအရာများသည် ဂျိုးဇက် ကမ့်ဘဲလ် (Joseph Campbell) ဖော်ပြထားသလို &quot;(ဇာတ်လမ်းပါဖော်ပြထားသော) ဘဝအစနှင့် အရွယ်ရောက်လာသောကောင်လေးတစ်ဦး&quot; နှင့်စပ်လျဉ်းသော ဒဏ္ဍာရီလာရေးစဉ်ပုံစံ (mythic archetype) နှင့်အံဝင်သည်ဟု သုံးသပ်နိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;randel&quot;&gt;{{cite book|last=Helms|first=Randel|title=Myth, Magic and Meaning in Tolkien's World|year=1976|publisher=Granada|pages=[https://archive.org/details/whendreamscametr00jack/page/45 45–55]|isbn=978-0-415-92150-3|url=https://archive.org/details/whendreamscametr00jack/page/45}}&lt;/ref&gt; Ancrene Wisse (၁၃ရာစု အမျိုးသမီးဘာသာရေးသူတော်စဉ်များအတွက်ရေးသော လမ်းညွှန်) ဆီမှ ဆင်းသက်လာသော တရားမျှတသောခေါင်းဆောင် (just kingship) နှင့် အကျင့်မမှန်ဖောက်လွဲသောခေါင်းဆောင် (sinful kingship) ကြားရှိ အယူအဆများအား ဘီလ်ဘို၏ အခြားသူများအပေါ်အသာစီးရ တိုးတက်ပြောင်းလဲလာမှုနှင့် နှိုင်းယှဉ်ကြသည်။ ထိုသို့ ဘီလ်ဘို၏ ပြောင်းလဲတိုးတက်မှုကို ဘိုးဝု(ဖ်)နှင့်ပတ်သက်သော ခရစ်ယာန်ယုံကြည်နားလည်ခြင်းနှင့်လည်း နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ကြလေသည်။&lt;ref&gt;{{harvnb|Chance|2001|pages=53–56}}&lt;/ref&gt; လောဘတရား၊ တစ်ကိုယ်ကောင်းဆန်မှုတို့အပေါ် အနိုင်ယူခြင်းသည် ဤဇာတ်လမ်း၏ ကိုယ်ကျင့်တရားသင်ခန်းစာများ ဖြစ်ပေသည်။&lt;ref&gt;{{Harvnb|Grenby|2008|p=162}}&lt;/ref&gt; လောဘ၊ များစွာသော အခန်းများတွင် ဇာတ်ကောင်တစ်ကောင် (သို့) ဇာတ်ကောင်များသည် ရိုးရှင်းစွာဖြစ်လာသော အစားအသောက်မက်မောစိတ်များ (ဤနေရာ၌ ထရိုးကောင်ကြီးများက ဒွာ့ဗ်လူပုများကိုစားမိသည်ဖြစ်စေ သို့မဟုတ် ဒွာ့ဗ်လူပုများက သစ်တောနေအက်လ်ဖ်တို့၏ စားဖွယ်ရာကို စားမိခဲ့ကြသည်ဖြစ်စေ)၊ လှပအဖိုးတန် ရွှေငွေ ကျောက်သံများအပေါ်မက်မောစိတ်များကဲ့သို့ လောဘတရားသည် ဝတ္ထုတွင် ထပ်ခါထပ်ခါပြသော အဓိကအကြောင်းအရာဖြစ်သော်လည်းပဲ&lt;ref&gt;{{cite book|title=Confronting Tyranny: Ancient Lessons for Global Politics |editor-first=Toivo |editor-last=Koivukoski |editor2-first=David |editor2-last=Tabachnick |pages=[https://archive.org/details/confrontingtyran0000unse/page/217 217–218] |publisher=Rowman &amp; Littlefield |year=2005 |isbn=978-0-7425-4400-0 |chapter=The Folly of the Wise |first=Thomas |last=Smith |url=https://archive.org/details/confrontingtyran0000unse/page/217 }}&lt;/ref&gt; သော်ရင်အား ထိုလောဘဖြစ်စေရန် လွှမ်းမိုးညှို့ဆောင်နိုင်သည်မှာ အာကန်စတုံး (Arkenstone) ၊ ထိုကျောက်တုံးကဖြစ်စေသော မကောင်းစိတ်များ &quot;ငမ်းငမ်းတက်လိုချင်လောဘ&quot; နှင့် &quot;အကုသိုလ်စိတ်&quot; တို့သည်ဝတ္ထု၏ရှေ့တန်းသို့ရောက်လာကာ ဇာတ်လမ်း၏ အခရာဖြစ်လာသည်။ ဒွာ့ဗ်တို့၏ မျိုးမွေခံ ထိုရှေးဟောင်းကျောက်တုံးကို ဘီလ်ဘိုကခိုးယူ၍ သော်ရင်ကို စစ်မတိုက်စေရန် လျှော်ကြေးသဘောမျိုးဖြင့် ပြန်ရွေးစေရန်ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် သော်ရင်သည် ယခင်တုန်းက ၎င်းပေးခဲ့ဖူးသော ကတိကဝတ်များ၊ &quot;ကူညီရန်အသင့်ပါဗျာ&quot; ဟုဆိုခဲ့သည်များကို လျစ်လျူရှုခဲ့ပြီး အမှတ်မထင် ဘီလ်ဘိုကို သစ္စာဖောက်အဖြစ်သတ်မှတ်ရန်ရှာလေတော့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Clark |first=George |author2=Timmons, Daniel  |title=J. R. R. Tolkien and His Literary Resonances: Views of Middle-earth |publisher=Greenwood Publishing Group |pages=[https://archive.org/details/jrrtolkienhislit0000unse/page/85 85]–86 |isbn=978-0-313-30845-1 | url=https://archive.org/details/jrrtolkienhislit0000unse|year=2000}}&lt;/ref&gt; အဆုံးတွင် ဘီလ်ဘိုက တစ်ကယ့်ချို့တဲ့လိုအပ်သူများကိုကူညီရန် ထိုကျောက်တုံးနှင့် ၎င်းဝေစုအများစုကို စွန့်လွှတ်ခဲ့သည်။ Silmarillion ဇာတ်လမ်းတွင်လည်း လိုချင်သူကို ဖျက်ဆီးတတ်သောလောဘတရားကို ဖြစ်စေသည့် ရတနာ၏ဆိုလိုရင်းသဘောကို စူးစမ်းတင်ပြထားသေးသည်။ တော်ကီးန်ဖန်တီးထားသော ဝေါဟာရရင်းမြစ်များတွင် အာကန်စတုံး (Arkenstone) နှင့် လင်းလက်ရတနာ (Silmaril) တို့ကြားဆက်နွယ်မှုရှိသည်။&lt;ref&gt;{{harvnb|Rateliff|2007|pages=603–609}}&lt;/ref&gt; 

သဘာဝလွန်စွမ်းအားတစ်ရပ်က လောကသုံးပါးကို လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်ခြင်းဝါဒ (animism) ၏ အခြင်းအရာများကို ဟော့ဘစ်တွင်ထည့်သွင်းယူထားလေသည်။ မနုဿဗေဒ(anthropology) နှင့် ကလေးတစ်ယောက် (ဇီဝ၊ ကာယ၊ စိတ္တ၊ ဝေဒနာ) ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်း၏ အယူအဆတွင် အထက်ဖော်ပြပါ စွမ်းအား၏ လွှမ်းမိုးခြယ်လှယ်နေခြင်းဆိုသည်ကား အပင်၊ တိရစ္ဆာန်၊ သက်မဲ့ဝတ္ထုများ၊ မုန်တိုင်းကဲ့သို့သော သဘာဝဖြစ်စဉ်များတွင် လူကဲ့သို့ ဉာဏ်ရည်မျိုးရှိသည်ဟူသော စိတ်ကူးအယူအဆဖြစ်၏။ John D. Rateliffက ''ဟော့ဘစ်သမိုင်းကြောင်း'' (The History of the Hobbit) တွင် ဤအချက်ကို ဒေါက်တာ ဒူးလစ်တဲလ် (Doctor Dolittle{{efn|စာရေးဆရာHugh Lofting ဖန်တီးထားသော ကလေးများစာအုပ်အတွဲထဲက ဇာတ်ကောင်&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Doctor_Dolittle&lt;/ref&gt;}}) ၏အာဘော်ဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကာ တိရစ္ဆာန်များနှင့် အမြောက်အမြားစကားပြောဆိုခြင်းကို ရည်ညွှန်းပါသည်။ ထိုစကားပြောသော သတ္တဝါများတွင် လူကဲ့သို့အဆင်းရှိသော အက်လ်ဖ်များနှင့် ဂေါ်ဘလင်များ၊ ကျီးကန်းများ (ravens) ၊ မြေလူးငှက် (thrush) ၊ ပင့်ကူကြီးများနှင့် နဂါးကြီးစမောက်ဂ်တို့ပါဝင်လေသည်။ Patrick Curry ၏ မှတ်ချက်တွင် ''သဘာဝလွန်စွမ်းအားချုပ်ကိုင်ခြင်းဝါဒ'' ကို တော်ကီးန်၏ အခြားသောလက်ရာများတွင် တွေ့ရှိနိုင်ပြီး ဟော့ဘစ်ဝတ္ထုထဲ၌ သက်မဲ့ မှ သက်ရှိသို့ ဘာသာစကားဆိုင်ရာ အရွေ့တစ်ခုအဖြစ် &quot;''တောင်တန်း၏အမြစ်ကြောကြီးများ''&quot;(roots of mountains) နှင့် &quot;''သစ်ပင်ခြေထောက်များ''&quot;(feet of trees) စသည့် အသုံးအနှုန်းများကို ဖော်ပြပြောဆိုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;curry&quot;&gt;{{cite book | last = Curry | first = Patrick | year = 2004 |title =Defending Middle-earth: Tolkien: Myth and Modernity | publisher=Mariner Books | isbn=978-0-618-47885-9| page =[https://archive.org/details/defendingmiddlee0000curr_v1g5/page/98 98] |url=https://archive.org/details/defendingmiddlee0000curr_v1g5}}&lt;/ref&gt; ထို''သဘာဝလွန်စွမ်းအားချုပ်ကိုင်ခြင်းရှိသည့် ကမ္ဘာဦးခေတ်ကိုးကွယ်မှုစိတ်ကူးစိတ်သန်းသည် လူသားများ၏ဘာသာစကားများ၊ ယုံတမ်းဒဏ္ဍာရီများပေါ်ထွန်းလာမှုနှင့် နီးကပ်ဆက်စပ်နေသည်ဟု မြင်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ &quot;သစ်ပင်နှင့် ကြယ်များအကြောင်းပြောသော ကမ္ဘာဦးလူများသည် အရာရာကို မတူကွဲပြားစွာဖြင့်မြင်ခဲ့ကြမည်။ ၎င်းတို့အဖို့ ဖန်ဆင်းခြင်းဆို​သည်ကား ဒဏ္ဍာရီများဖြင့်ရက်လုပ်၍ နတ်များဖြင့်တန်ဆာဆင်ထားပေမည်။&quot; &lt;ref&gt;{{cite book| title = The Inklings: C. S. Lewis, J. R. R. Tolkien, Charles Williams and Their Friends | last = Carpenter | first = Humphrey | year = 1979 | isbn = 978-0-395-27628-0 | page = [https://archive.org/details/inklingscslewisj00carp/page/43 43] | publisher = Houghton Mifflin | location = Boston | url = https://archive.org/details/inklingscslewisj00carp/page/43 }}&lt;/ref&gt;


===ဇာတ်လမ်းကို အနက်ဖော်ထုတ်ခြင်း===
ဇာတ်ကြောင်း၊ အချိန်၊နေရာ၊ဖြစ်ပျက်များ စီစဉ်ခြင်းမှာကဲ့သို့  ဇာတ်ကောင်များနှင့် ပြန်လှန်ချိတ်ဆက်မှုများ ဖွဲ့စည်းရာတွင်ပါရှိစေရန် စာပေရေးရာသီအိုရီအယူအဆများကို တော်ကီးန်က ယူဆောင်အသုံးချသည်။ ၎င်းက ရှေးဟောင်းကမ္ဘာကို စူးစမ်းသော ခေတ်သစ် ခေတ်နောက်ပြန်သမား (modern anachronism) အဖြစ် ဘီလ်ဘိုကို မှုန်းချယ်သည်။ ဘီလ်ဘိုသည် ဤခေတ်ဟောင်းကမ္ဘာအတွင်း၌ ညှိနှိုင်းတတ်သော၊ ချိတ်ဆက်တုံ့ပြန်နိုင်သောသဘောရှိ၏။ အကြောင်းသည်ကား ကမ္ဘာနှစ်ခုကြား ဆက်ယှက်မှုကိုဖြစ်စေသည်မှာ ဘာသာစကားနှင့် ရိုးရာစဉ်ဆက်သဘောများဖြစ်၏။ ဥပမာ - ဂိုလမ်ပြောသော [[စကားထာ]]များကို ရှေးဟောင်းသမိုင်းဝင်ရင်းမြစ်မှယူငင်၍ ဘီလ်ဘို၏ စကားထာကား ခေတ်ပေါ် ကလေးကဗျာစာအုပ်များမှ ဖြစ်သည်။ နှစ်ဦးစလုံးအဖို့ ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်သော စကားထာကစားခြင်းသည် စကားထာပါအ​ကြောင်းရာများထက် ထိုနှစ်ဦးအားပို၍ ချိတ်ဆက်တုံ့ပြန်ဆက်ဆံစေနိုင်သည်။ (ပို၍ ဇာတ်ကိုကြွစေသည်) ဇာတ်ကောင်တစ်ကောင်ချင်းစီ၏ ဘာသာစကားဟန်၊ လေသံ၊ စိတ်တိမ်းညွတ်မှုနယ်ပယ်များ၏ အပေါ်ယံသဘောကွာခြားသော စိတ်ကူးသည် ခေတ်သစ်၊ ခေတ်ဟောင်းကမ္ဘာနှစ်ခုကြား က နက်နဲသည့်ကျစ်လျစ်စုစည်းမှုကို နားလည်သဘောပေါက်စေသည်။ ဤသည်လည်း ဝတ္ထု၌ ထပ်တလဲလဲဖော်ပြသော အကြောင်းအရာတစ်ရပ်ပင်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Shippey_Author&quot;&gt;{{cite book|last=Shippey |first=Tom|authorlink=Tom Shippey|title=J. R. R. Tolkien: Author of the Century |publisher= HarperCollins |year= 2001 |isbn=978-0-261-10401-3 | page=41 |title-link=J. R. R. Tolkien: Author of the Century}}&lt;/ref&gt;

နဂါးကြီးစမောက်ဂ်သည် ဇာတ်၏အဓိကလူဆိုးဖြစ်ပြီး စမောက်ပါဝင်သောဇာတ်ကွက်များသည် ဘိုးဝု(ဖ်)ထဲ၌ပါသော နဂါးကြီးအား ထင်ဟပ်စေပြန်သည်။ တော်ကီးန်က ၎င်းကိုယ်တိုင် ရှေးဟောင်းအင်္ဂလိပ်ကဗျာနှင့်ပတ်သက်၍ ပျိုးထောင်ထားသော နည်းသစ်စာပေသီအိုရီတချို့အားသုံး၍ ဤဇာတ်ကွက်တွင် နဂါးကြီးအား ရက်စက်တတ်သော အသိဉာဏ်ရှိသူအဖြစ်ဖော်ကျူးပြသထားသည်။&lt;ref name=&quot;Steele&quot;/&gt; စိန့်ဂျော့ဒဏ္ဍာရီလာပုံပြင် (Saint George and the Dragon) ကဲ့သို့သော အလယ်ခေတ်နှောင်းပိုင်း၌ နဂါးအား ပုံပြယုတ် (သို့) ရူပကသဘောတင်စားရေးဖွဲ့တတ်သောဓလေ့ထက်စာလျှင် တော်ကီးန်က ဤသို့တန်ဆာအမွန်းအမံနှင့် ဖွဲ့ဆိုခြင်းကို ပို၍နှစ်သက်သည်။&lt;ref&gt;{{harvnb|Rateliff|2007|page=534}}&lt;/ref&gt; ဂျွန်မစ်လ်တန်(John Milton) ၏ နိဗ္ဗာန်ဘုံပျောက်ဆုံးခြင်း(Paradise Lost) ကဗျာရှည်ကြီး၌ &quot;မီးကိုအန်ထုတ် မီးခီုးငွေ့များလိမ့်တက်လာ&quot; (Belched fire and rolling smoke) စသည့် သုံးနှုံးခြင်းများနှင့်တကွ ပန်ဒန်းမောန်နီယံ (Pandæmonium) အဖွဲ့အနွဲ့မျိုးတွင် ကောက်နှုတ်သည့်အတိုင်း ဟော့ဘစ်၌ အဖိုးတန်ပြောင်လက်လက်ရွှေရတနာသိုက်ကြီးနှင့်အတူ နဂါးကြီးစမောက်ဂ်ကို မကောင်းမှုနှင့် သတ္တုဗေဒကြားက အစဉ်အလာပတ်သက်ဆက်နွယ်မှု၏ နမူနာအဖြစ်တွေ့နိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;compass&quot;&gt;{{cite book| last = Lobdell | first = Jared | year = 1975 | title = A Tolkien Compass | publisher = Open Court Publishing | page = [https://archive.org/details/tolkiencompass00lobd/page/106 106] | isbn = 978-0-87548-303-0 | url = https://archive.org/details/tolkiencompass00lobd/page/106 }}&lt;/ref&gt; ဇာတ်ကောင်အားလုံးအနက် စမောက်ဂ်ပြောသောစကား &quot;စိတ်ခံစားချက်အတွေးတွေက မင်းကိုမပိတ်ဖုံးလိုက်စေနဲ့&quot; (Don't let your imagination run away with you!) ဟူသော အထူးအသုံးနှုံး (idiom) မျိုးသည် ခေတ်အမှီဆုံးဖြစ်နေပေသည်။

တော်ကီး၏ တွေ့ကြုံဆုံရဖြစ်ပျက်မှုများရော စာပေဆိုင်ရာသီအိုရီအယူအဆများပါ ဇာတ်လမ်းအပေါ်လွှမ်းမိုးနိုင်သည်ဟု ရှုမြင်သုံးသပ်ကြသည်။ သူရဲကောင်းသည် ၎င်းနေသော ကျေးလက်အိမ်လေးမှ ဆွဲထုတ်ခံလိုက်ရပြီး အလွန်ကွာဝေးသော စစ်ပွဲဆီသို့ ပို့ဆောင်ခြင်းခံရသောဖြစ်ရပ်၊ ထိုဖြစ်ရပ်၌ စဉ်ဆက်သဘော သူရဲကောင်းဝါဒအကြောင်းရေးဟန်များမှာ သိပ်အကျိုးမရှိသည်ကိုတွေ့ရနိုင်သည်။ ဤသို့ဖြင့်လည်း တော်ကီးန်၏ ပထမကမ္ဘာစစ်ကို ပုံဆောင်ရေးသောဝတ္ထုအဖြစ်ဖတ်လိုက ဖတ်နိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;great_war_rev&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.thetimes.co.uk/article/review-cover-book-tolkien-and-the-great-war-by-by-john-garth-80bcv8w75vs|title= Review: Cover book: Tolkien and the Great War by John Garth |last= Carpenter |first= Humphrey |date= 23 November 2003 |newspaper=[[The Sunday Times]] |publisher=Times Newspapers Limited }}&lt;/ref&gt; ဤဇာတ်သည် သူရဲကောင်းဝါဒကိုအခြင်းရာကို ဖော်ထုတ်တင်ပြထား၏။ Janet Croft မှတ်ချက်ကိုတင်ပြရမည်ဆိုလျှင် တော်ကီးန်၏ ထိုအချိန်ကဖြစ်ပွားနေသောစစ်ကြီးအပေါ် စာပေရေးရာတုံ့ပြန်မှုသည် စစ်ပြီးခေတ်အခြားသောစာရေးဆရာများနှင့်ကွာခြား၏။ ဝေးကွာသည့်ဖြစ်ပျက်မှုများကို ရေးသည့်နည်းလမ်းအဖြစ် စာပေနည်းတစ်ခု (ဂရိ ''အလွမ်းအသော'' ဇာတ်လမ်းများရေးရာ၌ သုံးသောစာပေနည်းတစ်မျိုး) ကိုရှောင်ရှား၍ ထိုအစား ၎င်းတွေ့ကြုံမှုများကိုကြားခံဆက်သွယ်ပေးရန် ဒဏ္ဍာရီကိုသုံးစွဲသည်။&lt;ref name=&quot;Croft_II&quot;&gt;{{cite journal | last =Croft | first =Janet Brennan |authorlink=Janet Brennan Croft | year =2004 | title ='The young perish and the old linger, withering': J. R. R. Tolkien on World War II | journal=Mythlore | volume = 24 | number = 2, article 6 | url=  https://dc.swosu.edu/mythlore/vol24/iss2/6 }}&lt;/ref&gt; စစ်ကြီးကိုမျက်မြင်ကြုံတွေ့ခဲ့ဖူးသော စာရေးဆရာများ၏ လက်ရာဆင်တူမှုများကို ဟော့ဘစ်၌တွေ့နိုင်သည်။ နဂါးကြီးစမောက်ဂ်၏ အကျဉ်းတန်းနယ်မြေ (The Desolation of Smaug) တွင် ကျေးလက်သာယာမှု၏ ပျက်စီးခြင်းအဖြစ် စစ်ပွဲရေးရာများကို ဖော်ထုတ်ပြသသည်။ စမောက်ဂ်လွှမ်းမိုးထားသောနယ်မြေနှင့် တပ်ကြီးငါးတပ်တိုက်ပွဲ (Battle of Five Armies) ဖြစ်ရာနယ်မြေနှစ်ခုစလုံးကို ကျေးလက်ရှုမျှော်ခင်းများအလှအပသဘာဝကို ဖျက်ဆီးတတ်သောသဘောမှာ စစ်ပွဲဟု ဆိုထားသည်။&lt;ref name=&quot;Croft&quot;&gt;{{cite journal | last =Croft | first =Janet Brennan | authorlink =Janet Brennan Croft | year =2002 | title =The Great War and Tolkien's Memory, an examination of World War I themes in The Hobbit and The Lord of the Rings | journal =Mythlore | volume = 23 | number = 4, article 2 | url =https://dc.swosu.edu/mythlore/vol23/iss4/2/ | df =dmy-all }}&lt;/ref&gt; ပထမကမ္ဘာစစ်၏ ရင်နင့်စရာများ သတိပေးခြင်းမျိုးကို ဟော့ဘစ်က ဖန်တီးထား၏။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Zipes |first=Jack David |authorlink=Jack Zipes |title=When Dreams Came True: Classical Fairy Tales and Their Tradition |date=August 1999 |publisher=Routledge |page=[https://archive.org/details/whendreamscametr00jack/page/24 24] |isbn=978-0-415-92150-3 |url=https://archive.org/details/whendreamscametr00jack/page/24 }}&lt;/ref&gt; ထို့နောက် တော်ကီး၏ စစ်ပြန်တစ်ယောက်အဖြစ် သဘောထားကို ဘီလ်ဘို၏ မှတ်ချက်သုံး၍ အကျဉ်းပြဆိုနိုင်၏။ &quot;ဘယ်လိုပဲဖြစ်ဖြစ် စစ်ကတော့နိုင်သွားပါပြီလို့ပဲ ယူဆပါ့မယ်။ အင်း...  တကယ်က... တော်တော်ကိုပဲ စိတ်ပျက်စရာအမှောင်ဖုံးခဲ့တဲ့ ကိစ္စကြီးပါ။&quot;&lt;ref name=&quot;Croft_II&quot;/&gt;

==တုံ့ပြန်မှုမှုများ==

၁၉၃၇ အောက်တိုဘာ၌ ပထမအကြိမ်ထုတ်ဝေမူအား နာနီးယားဇာတ်လမ်းတွဲများ(The Chronicles of Narnia)ရေးသားသူ စီ အက်စ် လူးဝစ်(C. S. Lewis)၊ New York Post၊ Catholic World၊ The Timesသတင်းစာများအပါအဝင် ယူကေ၊ ယူအက်စ် ထုတ်ဝေခြင်းများမှ အကောင်းမြင်ဝေဖန်မှုများကို တညီတညွတ်တည်းရခဲ့လေသည်။ 

&lt;blockquote&gt; အမှန်ကတော့ ဤစာအုပ်တွင် ယခင်တုန်းက တစ်ခါမှစုစုစည်းစည်းမရှိဖူးသေးသော ကောင်းခြင်းများစွာအားလုံးပါဝင်လာလေသည်။ ဟာသပေါင်းများစွာ၊ ကလေးများအပေါ်နားလည်ခြင်း၊ ပညာရှင်တစ်ယောက်၏ ဒဏ္ဍာရီအပေါ်နားလည်မှုကို ကဗျာဆရာတစ်ဦး၏ ဒဏ္ဍာရီအပေါ်နားလည်မှုနှင့် ပျော်ရွှင်စွာပေါင်းစပ်ထားခြင်းများတို့ဖြစ်ကြသည်။... ဤပါမောက္ခသည် ဘယ်အရာကိုမှတီထွင်မှုမရှိသည့်ဟန်ပန်ရှိ၏။ သူသည် ထရိုးကောင်ကြီးများ၊ နဂါးများအကြောင်း ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျလေ့လာထားပြီး ကြွယ်ဝသည့်&quot;ကိုယ်ပိုင်ဟန်&quot;များနှင့်ထိုက်တန်သော ထိုတိကျမှုများဖြင့် ထိုသတ္တဝါများကိုဖော်ပြထားသည်။ &lt;/blockquote&gt;

လူးဝစ်က ''ဟော့ဘစ်'' ကို ''[[အဲလစ်ကလေး၏ ထူးဆန်းသော အိပ်မက်| အဲလစ်နှင့် ထူးဆန်းဖွယ်တိုင်းပြည်]]''(Alice in Wonderland)နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပြ၍ အဲလစ်ဝတ္ထု၌ ကလေး၊လူကြီးသည် စာအုပ်ပါအကြောင်းအရာများကို ခံစားရန် များစွာသောအကြောင်းများ၊ နေရာများကိုတွေ့နိုင်သည်။ Flatland၊ Phantastes၊ The Wind in the Willowsစသည့် စိတ်ကူးယဉ်ဝတ္ထုများနှင့်လည်း နှိုင်းယှဉ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{harvnb|Tolkien|2003|page=18}}&lt;/ref&gt; W. H. Audenက နောက်ဆက်တွဲဇာတ်လမ်းဖြစ်သည့်  [[လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်#လက်စွပ် အဖွဲ့ဝင်များ| လက်စွပ် အဖွဲ့ဝင်များ]]တွင် ဟော့ဘစ်ကို ဤရာစု၏ အကောင်းဆုံးကလေးစာအုပ်များထဲက တစ်အုပ်ဟု ဖော်ပြသုံးသပ်သည်။ 
&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/books/01/02/11/specials/tolkien-fellowship.html |title= The Hero is a Hobbit |accessdate=28 July 2008  |last=Auden |first=W. H. |authorlink=W. H. Auden |newspaper=New York Times |date=31 October 1954 }}&lt;/ref&gt; ဟော့ဘစ်ကို ကာနီဂီစာပေဆု(Carnegie Medal)အတွက် ဆန်ကာတင်ရွေးချယ်ခံရပြီး ၁၉၃၈အတွက်အကောင်းဆုံးလူငယ်စိတ်ကူးယဉ်စာပေဆုကို New York Herald Tribune မှ ဆုချီးမြှင့်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The letters of J.R.R. Tolkien|url=https://archive.org/details/lettersofjrrtolk00tolk_1|last=Tolkien|first=J. R. R.|date=1981|publisher=Houghton Mifflin|editor1= Humphrey Carpenter|editor2=Christopher Tolkien|isbn=978-0395315552|location=Boston|oclc=7671235}}&lt;/ref&gt; မကြာသေးမီကလည်း သိမ်းထားရန်စာအုပ်ကဏ္ဍအတွက် ရာစုနှစ်၏ ကလေးများစာအုပ်ခေါင်းစဉ်မဲကောက်ယူခြင်းတွင် (သက်ကြီးစာဖတ်သူများအတွက်) ၂၀ရာစု၏အရေးကြီးဆုံးအဖြစ် မကြာသေးမီကလည် ဤဝတ္ထုကို အသိအမှတ်ပြုခဲ့ကြလေသည်။&lt;ref name=&quot;awards_faq&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.tolkiensociety.org/faq01.html#awards |title= FAQ: Did Tolkien win any awards for his books? |accessdate=28 June 2008 |publisher=Tolkien Society |year=2002 }}&lt;/ref&gt;

နောက်ဆက်တွဲဇာတ်လမ်းဝတ္ထုဖြစ်သော လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင် ထုတ်ဝေခြင်းက ဟော့ဘစ်နှင့်ပတ်သက်သော ဝေဖန်မှုများကိုပြောင်းလဲသွားစေခဲ့သည်။ ဟော့ဘစ်ကို သူ့နည်းသူ့ဟန် ကလေးစာအုပ်အဖြစ်ချဉ်းကပ်မည့်အစား Randell Helmsကဲ့သို့သော ဝေဖန်ရေးသမားတချို့က ဟော့ဘစ်သည် နောက်ဆက်တွဲဇာတ်လမ်းအတွက် အစမ်းလေ့ကျင့်သည့် ရှေ့ပြေးဟုဆိုကာ အဆင့်နိမ့်ချသတ်မှတ်သည့်စိတ်ကူးမျိုးရှိကြသည်။ ထိုသို့ အတိတ်ဖြစ်ပျက်များကို ပစ္စက္ခစံညွှန်းများနှင့် ဘာသာပြန်တတ်သူ(presentist)များကို ပြန်လည်ရင်ဆိုင်တုံ့ပြန်သူများက ၎င်းတို့၏ချဉ်းကပ်မှုများတွင် ကလေးစာအုပ်အဖြစ်၊ သူ့ပုံစံဖြင့်သူ့ဘာသာရှိသော ကျယ်ပြန့်သောစိတ်ကူးယဉ်လက်ရာအဖြစ် မူလတန်ဖိုးများကို လစ်လျှူရှုကြပြီး ထိုစာပေအမျိုးအစားအပေါ် ဟော့ဘစ်၏ဩဇာသက်ရောက်မှုအား ဥပက္ခာပြုကြသည်ဟု ပြောဆိုတုံ့ပြန်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Sullivan&quot;&gt;{{cite book|title=International Companion Encyclopedia of Children's Literature |editor=Hunt, Peter |last=Sullivan |first=C. W. |author2=C. W. Sullivan |year=1996 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-0-415-08856-5 |pages=[https://archive.org/details/internationalcom00hunt_0/page/309 309–310] |chapter=High Fantasy |url=https://archive.org/details/internationalcom00hunt_0/page/309 }}&lt;/ref&gt; မျက်မှောက်ရေးရာသုံးသပ်အစီရင်ခံသူများဖြစ်သည့် Paul Kocher&lt;ref&gt;{{cite book |title= Master of Middle-earth, the Achievement of J. R. R. Tolkien|last= Kocher |first= Paul |year= 1974 |publisher=Penguin |pages= 22–23}}&lt;/ref&gt; John D. Rateliff&lt;ref&gt;{{harvnb|Rateliff|2007|page=xi}}&lt;/ref&gt; နှင့် C. W. Sullivan&lt;ref name=&quot;Sullivan&quot;/&gt; တို့က စာဖတ်သူများအား ထိုလက်ရာများအပေါ် တသီးတခြားကိုင်တွယ်ကြရန် အားပေးတိုက်တွန်းသည်။ အကြောင်းမူကား ဟော့ဘစ်ကို နောက်ပိုင်းထွက်လက်ရာအပေါ်အမှီခိုကင်းစွာ တီထွင်ဖန်တီး၊ ထုတ်ဝေခဲ့ပြီး ဝတ္ထု၏ သဘောလက္ခဏာ၊ ရေးဟန်တို့အပေါ်  အားစိုက်စာဖတ်သူများ၏မျှော်လင့်ချက်ထားမှုကိုရှောင်ရန်ရန်ဖြစ်သည်။

==အမွေအနှစ်==

===''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်''===

{{main|လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်}}
''ဟော့ဘစ်''ကို တစ်ဖက်က နည်းလမ်းများစွာဖြင့် လိုက်ဖက်မှုရှိစေရန်ပြုလုပ်၊ ထပ်တိုးပေါင်းထည့်ခြင်းများအပြီးတွင် ၎င်း၏နောက်ဆက်တွဲ လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်သည် အကြီးကျယ်ဆုံးအမွေအနှစ်ဟုဆိုနိုင်သည်။ ဇာတ်လမ်းကြောရိုးသည် တူညီသောဇာတ်ကွက်၌ တူညီသည့်အခြေခံတည်ဆောက်မှုဖြစ်ပေါ်လာခြင်းတို့ကို ဝတ္ထုနှစ်ခုစလုံးတွင်မျှဝေသုံးစွဲ၏။ ဇာတ်လမ်းနှစ်ခုစလုံးသည် ဘီလ်ဘို၏နေအိမ် ဘက်ဂ်အန့်ဒ်(Bag End)မှစတင်ခြင်း၊ အဓိကဇာတ်ကိုရှေ့ဆက်မျောစေရန် ဘီလ်ဘိုအိမ်၌ ပါတီပွဲကျင်းပခြင်း၊ ဂန်ဒက်ဖ်က အဓိကဇာတ်ဆောင်ကို အရှေ့ဘက်စွန့်စားမှုခရီးစဉ်တွင် ခေါ်ယူပါဝင်စေခြင်း၊ အယ်လ်ရွန်က ခိုလှုံရာနေရာနှင့် အကြံပေးခြင်း၊ စွန့်စားခန်းထွက်သူများသည် မြေအောက်နယ်မြေ &quot;ဂေါ်ဘလင်မြို့တော်/မော်ရီယာ&quot; (goblin town/Moria)မှလွတ်မြောက်ခြင်း၊ ထိုသူတို့သည် နောက်ထပ် အက်လ်ဖ်မျိုးနွယ်ဖြစ်သော &quot;အမှောင်လွှမ်းတောနက်/လော့သ်လိုရီးယန်&quot; (Mirkwood/Lothlórien)နှင့် ပတ်သက်ခြင်း၊ အကျဉ်းတန်နယ်မြေ &quot;စမောက်ဂ်၏ အကျဉ်းတန်နယ်မြေ/ ရွှံ့နွံ့အိုင်သေ&quot; (Desolation of Smaug/Dead Marshes)ကိုဖြတ်ကျော်ရခြင်း၊ လူသားတို့အခြေချရာ &quot;ရေကန်မြို့/အစ်သီးလီယန်(မြို့ပျက်ကြီး)&quot; (Esgaroth/Ithilien)မှ ကြိုဆိုအားဖြည့်ပေးခြင်း၊ ကြီးကျယ်သောတိုက်ပွဲဖြစ်သည့် &quot;တပ်ကြီးငါးတပ်တိုက်ပွဲ/ပယ်လန်းနော်စစ်တလင်းတိုက်ပွဲ&quot; (The Battle of Five Armies/Battle of Pelennor Fields)များတွင် တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ ခရီးစဉ်၏အထွတ်အထိပ်သည် နာမည်ဆိုးဖြင့်ကျော်ကြားသော &quot;အထီးကျန်တောင်ထိပ်/ကြမ္မာဆိုးတောင်ထိပ်&quot; (Lonely Mountain/Mount Doom)ဖြစ်နေခြင်း၊ ယခင်ဘုရင့်အနွယ်မှသက်ဆင်းလာသော &quot;လေးသမား ဘာ့ဒ်/အာရဂွန်&quot; (Bard/Aragorn)ကို ထီးနန်းပြန်ပေးခြင်း၊ စွန့်စားသူအဖွဲ့၏ အိမ်အပြန်တွင် ယိုယွင်းသောအနေအထားတွေ့ကြုံရခြင်း &quot;ပစ္စည်းများလေလံတင်ရောင်းချ/ရှိုင်းယားမီးလောင်ခြင်း&quot;စသည်တို့ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Kocher&quot;&gt;
{{cite book |title= Master of Middle-earth, the Achievement of J. R. R. Tolkien|last= Kocher |first= Paul |year= 1974 |publisher=Penguin |pages= 31–32}}&lt;/ref&gt;

''လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်'' တွင် ဇာတ်ကောင်များမြောင်၏ လမ်းကြောင်းခရီးစဉ်များကြောင့် ပို၍ထောက်ပံ့ပေးသောအခန်းများ၊ ပို၍ရှုပ်ထွေးသောဇာတ်ကွက် စသည်တို့ပါဝင်သည်။ ဤနောက်လက်ရာကိုတော်ကီးက ဟာသဟန်နည်းပါးစွာဖြင့် ကိုယ်ကျင့်တရား၊ ဒသနပိုင်းအခြင်းအရာများထည့်သွင်းထားသည်။ ဇာတ်နှစ်ခုကြား မတူညီကွဲပြားမှုများသည် စာဖတ်သူများက နှစ်ခုလုံးအားတူမည်ဟုထင်ပြီး မတူသည်ကိုတွေ့လျှင် အခက်အခဲများဖြစ်စေပေလိမ့်မည်။&lt;ref name=&quot;Kocher&quot;/&gt; တော်ကီးန်က ဟော့ဘစ်သည် ကလေးများအဖို့၊ လက်စွပ်များ၏ အရှင်သခင်ကား ထိုဟော့ဘစ်ဖတ်ပြီး ကြီးပြင်းလာသော ထိုသူများအတွက်ဟု ရေးသားခဲ့သောကြောင့် အကြောင်းရာပိုင်း၊ ရေးဟန်ပိုင်းများ၏ ကွဲပြားခြားနားမှုများစွာ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ နောက်ထပ်အနေဖြင့် တော်ကီးန်၏ အလယ်ပိုင်းကမ္ဘာ (Middle-earth)၏ အယူအဆများကို ၎င်းဘဝနှင့် စာရေးသက်တမ်းတလျှောက် တဖြည်းဖြည်းခြင်း ပြောင်းလဲတိုးတက်စေခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite book |title= The History of Middle-earth: Vol 1 &quot;The Book of Lost Tales 1&quot;|last= Tolkien|first= Christopher |year=1983 |publisher=George Allen &amp; Unwin |isbn=978-0-04-823238-0 |page= 7}}&lt;/ref&gt;

===ပညာရေးကဏ္ဍ===
စာအုပ်၏ ရေးဟန်၊အကြောင်းအရာများသည် လူငယ်များအား [[ချားလ် ဒစ်ကင်း]](Charles Dickens)နှင့် [[ရှိတ်စပီးယား]](William Shakespeare)တို့၏ လက်ရာများကို ချဉ်ကပ်နိုင်စေရန်ပြင်ဆင်ပေးနိုင်ခြင်းဖြင့် လူငယ်စာဖတ်ပရိသတ်၏ စာတတ်မြောက်နှုန်းကိုချဲ့ထွင်ကူညီနိုင်ခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ကွဲပြားမှုအနေဖြင့် ဇာတ်လမ်းပါအကြောင်းအရာများသည် ဆယ်ကျော်သက်များအတွက်ပိုမိုသင့်တော်သည်။ သို့သော် အဆင့်မြင့်လာသောလူငယ်စာဖတ်သူများအား ဆယ်ကျော်သက်ကို အဓိကထားရေးသော ဇာတ်လမ်းများ ဖတ်ရန်ကမ်းလှမ်းခြင်းမှာ ၎င်းတို့စာဖတ်ကျွမ်းကျွမ်းကျင်မှုကို လေ့ကျင့်ပေးရာမရောက်ပေ။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/article846713.ece |title=What exactly is a children's book? |accessdate=15 June 2008 |last=Jones |first=Nicolette |date=30 April 2004 |newspaper=Times Online |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429053455/http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/article846713.ece |archivedate=29 April 2011 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; အသက် ၁၁-၁၄ ကောင်လေးများကို စာတတ်/ဖတ်နှုန်းမြင့်မားရန် တွန်းအားပေးဖို့ အကြံပြုထားသော စာအုပ်တချို့တစ်လေအနက် တစ်အုပ်ဖြစ်သော ''ဟော့ဘစ်'' ကို ရေးဖူးသမျှ ပင်ကိုဟန်ဖြင့် အကောင်းဆုံးစိတ်ကူးယဉ်ဇာတ်လမ်းအဖြစ် အဆင့်မြှင့်တင်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sla.org.uk/boys-into-books.php |title=The Hobbit |accessdate=4 January 2013 |work=Boys into Books (11–14) |publisher=Schools Library Association |archivedate=8 September 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080908105312/http://www.sla.org.uk/boys-into-books.php }}&lt;/ref&gt;

ဤစာအုပ်မှ ဆရာများ၊ကျောင်းသားများအတွက် အမြင့်ဆုံးအကျိုးပြုနိုင်စေရန် သင်ကြားလမ်းညွှန်နှင့် စာကြည့်မှတ်စုလမ်းညွှန်တချို့ကို ထုတ်ဝေထားပြီးလည်းဖြစ်သည်။ ဤဝတ္ထုသည် စာရေးဆရာ၏ ဘဝနှင့် ဖြတ်သန်းခဲ့ရသောကာလများကို ရောင်ပြန်ဟပ်နိုင်သော တင်စားခိုင်းနှိုင်းချက်လက္ခဏာများပါဝင်သောကြောင့် အထူးသဖြင့် ရူပကတင်စားချက်များကဲ့သို့ စာပေအယူအဆများကို လူငယ်စာဖတ်ပရိသတ်များအတွက်မိတ်ဆက်ပေးနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;Croft&quot;/&gt; တစ်ဖက်တွင် စာရေးဆရာက၎င်းလက်ရာ၏ ထိုခိုင်းနှိုင်းတင်စားချက်များအား ငြင်းပယ်ပါသည်။&lt;ref&gt;{{harvnb|Carpenter|1981|page=131}}&lt;/ref&gt; ထိုနှစ်ခု၏အားပြိုင်မှုသည်စာဖတ်သူများအား &quot;အရိုင်းမှအယဉ်သို့ပြောင်းလဲခြင်း&quot;(sublimation)ကဲ့သို့သော(Freudian analysis- မသိစိတ်နှင့်ပတ်သက်၍ စိစစ်လေ့လာခြင်း)မှ အကဲဖြတ်ကိရိယာများနှင့် &quot;တစ်ခြားပြင်ပဆိုင်ရာအချက်အလက်ထက် စာသားများကိုအလေးပြုသော&quot;(New Criticism)ယုံကြည်မှုများကို မိတ်ဆက်ပေးခြင်း၌ အကူအညီဖြစ်စေသည်။ ထို့ပြင် စာဖတ်သူ၊စာရေးသူဆိုင်ရာ အနက်ထုတ်ဖော်ဘာသာပြန်ချက်များကိုလည်း ဟော့ဘစ်က မိတ်ဆက်ပေးနိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1987/2/87.02.11.x.html |title=Glory Road: Epic Romance As An Allegory of 20th Century History; The World Through The Eyes Of J. R. R. Tolkien |accessdate=15 June 2008 |first=Elizabeth T. |last=Lawrence |year=1987 |work=Epic, Romance and the American Dream; 1987 Volume II|publisher=Yale-New Haven Teachers Institute}}&lt;/ref&gt;

လိင်ခွဲခြားသူ(sexist)အဖြစ် ဤဝတ္ထု၌အမျိုးသမီးဇာတ်ကောင်များ၏အရေးပါပုံကို အဆိုပြုတင်ပြရန် စာသင်ခန်းထဲတွင် နောက်ထပ်ဆန်းစစ်ဝေဖန်ချဉ်းကပ်မှုတစ်ခုလည်းပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ဘီလ်ဘိုကို စာပေပြယုတ်အနေဖြင့် အမျိုးသား/သမီးနှစ်ခုလုံးကို တင်စားနိုင်သော ဇာတ်ကောင်တစ်ဦးအဖြစ်မြင်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title= Breaking the Magic Spell: Radical Theories of Folk and Fairy Tales|last= Zipes|first= Jack David |authorlink=Jack Zipes |year= 1979|publisher=University Press of Kentucky|isbn= 978-0-8131-9030-3|page= 173}}&lt;/ref&gt; သို့ရာတွင် ကျား/မသိမြင်ခွဲခြားတတ်သောချဉ်းကပ်မှုနည်းစနစ်(gender-conscious approach)သည် ကျောင်းသူ/သားများကို လူမှုရေးရာအမှတ်သညာဆန်သောစာသားတစ်ရပ်(socially symbolic text)အပေါ်နားလည်သဘောပေါက်ခြင်းကို ထုတ်ဖော်တတ်စေရန် အကူအညီဖြစ်စေမည်။ လူမှုရေးရာအမှတ်သညာဆန်သောစာသားတစ်ရပ်ဆိုရာ၌ ပေးထားသောစာများကို အငြင်းပွားဖွယ်တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦးမတူဘဲ ဘက်လိုက်ဖတ်ခြင်းမှပေါ်ပေါက်လာသော အဓိပ္ပာယ်များပါဝင်သော စာသားများကိုဆိုလိုသည်။&lt;ref name=&quot;Millard&quot;&gt;{{cite book |title=Differently Literate: boys, Girls and the Schooling of Literacy |last=Millard |first=Elaine |year=1997 |publisher=Routledge |isbn=978-0-7507-0661-2 |page=[https://archive.org/details/differentlyliter0000mill/page/164 164] |url=https://archive.org/details/differentlyliter0000mill/page/164 }}&lt;/ref&gt; ဤသို့ အနက်သဘောထုတ်ဖော်ချက်အရ ဖြစ်ချင်တော့လည်းပထမဆုံးခွင့်ပြုချက်ရသော မှီငြမ်းသည့် ပြဇာတ်မှာ မိန်းကလေးကျောင်းမှဖြစ်နေသည်။&lt;ref name=&quot;StMargaret&quot;/&gt;(မှတ်ချက်-ဟော့ဘစ်တွင် အမျိုးသမီးဇာတ်ကောင်လုံးဝမပါ။)

===မှီငြမ်းပုံဖော်တင်ဆက်မှုများ===
ဟော့ဘစ်အား ပထမဆုံးခွင့်ပြုချက်ရ မှီငြမ်းပုံဖော်တင်ဆက်မှုသည် ၁၉၅၃ မတ်လ၌အက်ဒင်ဘာရာမြို့(Edinburgh) စိန့်မာဂရက်ကျောင်း၏ ပြဇာတ်အဖြစ်ပေါ်ထွက်လာသည်။&lt;ref name=&quot;StMargaret&quot;&gt;{{harvnb|Tolkien|2003|pages=384–386}}&lt;/ref&gt; ''ဟော့ဘစ်'' ကိုထိုအချိန်မှစတင်၍ အကြိမ်များစွာ ပုံစံမျိုးစုံဖြင့် မှီငြမ်းတင်ဆက်မှုများပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။

ဟော့ဘစ်၏ ပထမဆုံးရုပ်ရှင်အဖြစ် ၁၂မိနစ်ကာတွန်းရုပ်သေ ရုပ်ရှင်ကို ထုတ်လုပ်သူWilliam L. Snyderက ဒါရိုက်တာGene Deitchအားတာဝန်ယူရိုက်ကူးစေသည်။&lt;ref name=Deitch&gt;{{cite web |url=http://genedeitchcredits.com/roll-the-credits-01/40-william-l-snyder/ |title=William L. Snyder |work=genedeitchcredits |publisher=[[Gene Deitch]] |accessdate=17 January 2012 |date=2012-01-06 |archivedate=15 January 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120115074436/http://genedeitchcredits.com/roll-the-credits-01/40-william-l-snyder/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/01/11/gene-deitch-the-hobbit_n_1198864.html |title=Gene Deitch's 'The Hobbit' Short Film Surfaces Online Nearly 50 Years On  |date=11 January 2012 |work=Huff Post Culture |publisher=The Huffington Post |accessdate=3 February 2012}}&lt;/ref&gt; ထိုရုပ်ရှင်ကို [[နယူးယောက်မြို့]]တော်၌ ရုံတင်ပြသခဲ့သည်။&lt;ref name=Deitch/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.escapistmagazine.com/news/view/115126-A-Long-Lost-Adaptation-of-The-Hobbit-Makes-Its-Way-Online |title=A Long Lost Adaptation of The Hobbit Makes Its Way Online |first=Mike |last=Kayatta |date=9 January 2012 |work=[[The Escapist (magazine)|The Escapist]] |accessdate=17 January 2012 |archive-date=20 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620112255/http://www.escapistmagazine.com/news/view/115126-A-Long-Lost-Adaptation-of-The-Hobbit-Makes-Its-Way-Online }}&lt;/ref&gt; ပထမထုတ်ဝေခြင်းအပြီးနှစ်(၃၀)အကြာ ၁၉၆၉တွင် တော်ကီးန်က ဟော့ဘစ်ရောင်းကုန်မူပိုင်ခွင့်(merchandising rights)အား United Artistsသို့ရောင်းချကာ ပေါင်တစ်သောင်းပေးရန်သတ်မှတ်တောင်းဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |first=Victoria |last=Lindrea |title=How Tolkien triumphed over the critics |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/3935561.stm |work=BBC News  |date=29 July 2004 |accessdate=24 July 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.schoollibraryjournal.com/article/CA6673069.html |title=Tolkien's Heirs Want Production of 'The Hobbit' Film Stopped |first=Rocco |last=Staino |work=[[School Library Journal]] |date=28 July 2009 |accessdate=13 February 2012}}&lt;/ref&gt; ပါရှိသေးသည့်အချက်အလက်မှာ ကုန်ကျစရိတ်အားလုံးအပြီး မူပိုင်ခ ၇.၅% အား Allen &amp; Unwin စာပေတိုက်နှင့် စာရေးဆရာအားပေးရန်သဘောတူထားကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title= Hobbit movies meet dire foe in son of Tolkien
|url=https://www.thetimes.co.uk/article/hobbit-movies-meet-dire-foe-in-son-of-tolkien-lxnpmnsd2rp |work=The Times Online
|date= 25 May 2008| first = John| last = Harlow
|accessdate=24 July 2008 }}&lt;/ref&gt; စာရေးဆရာဆုံးပါးပြီး သုံးနှစ်အကြာ ၁၉၇၆၌ United Artistsက ယင်းပိုင်ဆိုင်ခွင့်ကို Saul Zaentzကုမ္ပဏီသို့ ရောင်းချ၍ ဤကုမ္ပဏီက ယခုတွင် Tolkien Enterprisesအမည်ဖြင့် ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားသည်။ ထိုအချိန်မှစ၍တရားဝင်ခွင့်ပြုမှုရရှိသော ပုံဖော်တင်ဆက်မှုများကို Tolkien Enterprisesက လက်မှတ်ရေးထိုးခွင့်ပြုသည်။ ၁၉၉၇၌ ရုပ်ရှင်မူပိုင်ခွင့်ကို Tolkien Enterprisesက Miramaxကို လိုင်စင်ခွင့်ပြုပေးထား၍ Miramaxကတဆင့် New Line Cinemaကို ၁၉၉၈ တွင် လွှဲပြောင်းပေးထားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |first=Michael |last=Cieply |title='The Rings' Prompts a Long Legal Mire |url=https://www.nytimes.com/2008/02/16/movies/16ring.html |work=New York Times |date=16 February 2008 |accessdate=24 July 2008 }}
&lt;/ref&gt; တော်ကီးန်၏ သားChristopher Tolkienအပါအဝင် တော်ကီးအမွေဆက်ခံသူများက ၂၀၀၈ဖေဖော်ဝါရီ၌ New Line Cinemaကို တရားဆွဲဆို၍ အမြတ်ဝေစုခွဲပေးရန်၊ New Line၏ ဟော့ဘစ်နှင့်ပတ်သက်သော ရုပ်ရှင်ထုတ်လုပ်၊ဖြန့်ချိစသဖြင့် အနာဂတ်တွင်ရှိမည့်မူပိုင်ခွင့်များကို ဖျက်သိမ်းရန်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.thetimes.co.uk/article/tolkiens-family-threatens-to-block-new-hobbit-film-8pv8kcq5s0s |title=Tolkien's family threatens to block new Hobbit film |accessdate=23 November 2018 |date=13 February 2008 |author=Andrews, Amanda |newspaper=The Times |location=UK }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.findlaw.com/nytimes/docs/ent/tlknnewline21108cmp.html|title=Tolkien Trust v. New Line Cinema Corp.|date=11 February 2008|publisher=FindLaw.com|access-date=7 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080323234626/http://news.findlaw.com/nytimes/docs/ent/tlknnewline21108cmp.html#|archive-date=23 March 2008|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ စက်တင်ဘာတွင် ခရစ်စတိုဖာနှင့် New Lineတို့၏ လူသိရှင်ကြားဖော်ပြခြင်းမရှိသည့် သဘောတူညီမှုရရှိကာ ဟော့ဘစ်ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားတွဲထုတ်လုပ်မှုအား တရားဆွဲဆိုမှုကို ရုပ်သိမ်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{citation| url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8245300.stm | title = Legal path clear for Hobbit movie| work =  BBC News| date = 8 September 2009}}&lt;/ref&gt;

ဟော့ဘစ်(၁၉၆၈) ရေဒီယိုဇာတ်လမ်းတွဲကို BBC Radio 4၌ Michael Kilgarriff၏ မှီငြမ်းပုံဖော်မှုနှင့်အတူ ၁၉၆၈ စက်တင်ဘာမှ နိုဝင်ဘာအထိ အပိုင်း(၈)ပိုင်း (စုစုပေါင်း၄နာရီ)ထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ နောက်ခံပြောသူအဖြစ် Anthony Jackson၊ ဘီလ်ဘိုအဖြစ် Paul Daneman၊ ဂန်ဒက်ဖ်အဖြစ် Heron Carvicတို့၏ အသံသရုပ်ဆောင်မှုဖြစ်သည်။ ထိုဇာတ်လမ်းတွဲကို ကက်ဆက်အခွေဖြင့် ၁၉၈၈၊ စီဒီအခွေဖြင့် ၁၉၇၇၌ အသီးသီးထုတ်ဝေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Bramlett&quot;&gt;{{cite book|title=I Am in Fact a Hobbit: An Introduction to the Life and Works of J. R. R. Tolkien |last=Bramlett |first=Perry C. |author2=Joe R. Christopher |year=2003 |publisher=Mercer University Press |isbn=978-0-86554-894-7 |page=[https://archive.org/details/iaminfacthobbiti00bram/page/239 239] |url=https://archive.org/details/iaminfacthobbiti00bram/page/239 }}&lt;/ref&gt;

ကာတွန်းပုံ အန်နီမေးရှင်းပုံစံကို Rankin/Bassက အမေရိက၌ တီဗီဇာတ်ကားအဖြစ် ၁၉၇၇တွင် ပွဲဦးထွက်ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၈ Romeo Mullerသည် ရုပ်မြင်သံကြားပြဇာတ်အတွက် Peabodyဆုရရှိခဲ့သည်။ အကောင်းဆုံးဇာတ်လမ်းတင်ဆက်မှု ဟျူးဂိုဆု(Hugo Award )အတွက် ဆန်ကာတင်ခံရသော်လည်း ကြယ်တာရာစစ်ပွဲကြီးများ(Star Wars)ဇာတ်ကားကို ရှုံးနိမ်းခဲ့ရသည်။ ဤမှီငြမ်းတင်ဆက်မှုကို အတော်ပင်ဆိုးရွား၍&lt;ref name=&quot;Anderson 2003 page=23&quot;/&gt; ဇာတ်လမ်းသဘောကိုမသိသူများအတွက် ရှုပ်ထွေးဖွယ်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;
{{cite journal |last=Kask |first=T. J. |date=December 1977 |title=NBC's The Hobbit |journal=[[Dragon (magazine)|Dragon]] |volume=III |issue=6/7 |page=23 }}&lt;/ref&gt;

ကလေးအော်ပရာပြဇာတ်ကို ၂၀၀၄တွင်ရေးသား၍ ပထမဆုံးဖျော်ဖြေနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://media.harbourfrontcentre.com/mediaDisplay.php?id=25|title=Media Release|publisher=Harbourfront Centre|accessdate=10 February 2020|archivedate=7 November 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171107012918/http://media.harbourfrontcentre.com/mediaDisplay.php?id=25}}&lt;/ref&gt; ယင်းအော်ပရာပြဇာတ်ကို အမေရိကမြို့များ Tulsa၊ Sarasota နှင့် Torontoတို့တွင် အကြိမ်အနည်းငယ် ထုတ်လုပ်ဖျော်ဖြေခဲ့ကြသေးသည်။

၂၀၁၂ ဒီဇင်ဘာကာလများ၊&lt;ref name=&quot;imdb2012&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0903624/?ref_=fn_al_tt_1 | accessdate=21 December 2014 | title=IMDb The Hobbit: An Unexpected Journey}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၃၊&lt;ref name=&quot;imdb2013&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1170358/?ref_=fn_al_tt_1 | accessdate=21 December 2014 | title=IMDb The Hobbit: The Desolation of Smaug}}&lt;/ref&gt; နှင့် ၂၀၁၄&lt;ref name=&quot;imdb2014&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt2310332/?ref_=fn_al_tt_2 | accessdate=21 December 2014 | title=IMDb The Hobbit: The Battle of Five Armies}}&lt;/ref&gt; တို့တွင် Metro-Goldwyn-Mayerနှင့် New Line Cinemaတို့ပေါင်းကာ ဟော့ဘစ်ရုပ်ရှင်ကားကြီးအဖြစ် တစ်ပိုင်းဆီကို ဒါရိုက်တာ [[ပီတာ ဂျက်ဆန်]]ကရိုက်ကူး ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားအမည်များမှာ &quot;ဟော့ဘစ် : မျှော်လင့်မထားသောခရီးစဉ်&quot; (The Hobbit: An Unexpected Journey)၊ &quot;ဟော့ဘစ် : နဂါးကြီးစမောက်ဂ်၏ အကျဉ်းတန်နယ်မြေ&quot; (The Hobbit: The Desolation of Smaug)၊ &quot;ဟော့ဘစ် : တပ်ကြီးငါးတပ်တိုက်ပွဲ&quot; (The Hobbit: The Battle of the Five Armies) တို့ဖြစ်ကြ၏။

သုံးပိုင်းပါ ရုပ်ပြစာအုပ်ပုံဖော်တင်ဆက်မှုကို Chuck Dixonနှင့် Sean Deming တို့ကရေးသား၍ David Wenzel၏ သရုပ်ဖော်ပုံများနှင့်ဖြစ်ကာ Eclipse Comicsက ၁၉၈၉တွင်ထုတ်ဝေသည်။ ၁၉၉၀တွင် တစ်အုပ်တည်းအဖြစ် Unwin Paperbacksက ဖြန့်ချိသည်။ အဖုံးမှာ မူလသရုပ်ဖော်သူ David Wenzel၏ အနုပညာလက်ရာဖြစ်သည်။ တစ်အုပ်တည်းအဖြစ် စုစည်းထုတ်ဝေသောပြန်လည်ရိုက်ခြင်းမူကို Del Rey Booksမှ ၂၀၀၁တွင် ထုတ်ဝေသည်။ ထိုအဖုံး ကို Donato Giancolaမှ သရုပ်ဖော်ပေးထားပြီး ၂၀၀၂ အကောင်းဆုံးစာအုပ်အဖုံးအတွက် သိပ္ပံခေတ်လွန်အနုပညာရှင်များအစည်းအရုံးဆုချီးမြင့်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.locusmag.com/2002/News/News08Log.html |title=LocusMag Archive Page |publisher=Locus Online |accessdate=3 December 2017 }}&lt;/ref&gt;

ကွန်ပျူတာဂိမ်း၊ ဗီဒီယိုဂိမ်းတချို့ (လိုင်စင်ရှိ/မရှိ)သည် ဤဇာတ်အပေါ်အခြေခံသည်။ အအောင်မြင်ဆုံးဗီဒီယိုဂိမ်းမှာ ၁၉၈၂-ဟော့ဘစ်ဖြစ်ပြီး Beam Softwareကထုတ်ဝေက ကွန်ပျူတာဆုရဂိမ်းတစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။ Melbourne Houseကလည်း အဆိုပါဂိမ်းကို ကွန်ပျူတာအများစုအတွက် ကိုက်ညီအောင်ပြု၍ ထိုကာလပိုင်း၌ပင် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title= Using Computers in English: A Practical Guide|last= Moore|first= Phil|year= 1986|publisher= Routledge|isbn= 978-0-416-36180-3|page= [https://archive.org/details/usingcomputersin0000moor/page/44 44]|url= https://archive.org/details/usingcomputersin0000moor/page/44}}&lt;/ref&gt; 

==မှတ်စု==
{{notelist}}

==ကိုးကား==
{{Reflist}}
==ရင်းမြစ်များ==
*{{cite book|last=Tolkien |first=J. R. R. |authorlink=J. R. R. Tolkien|title = The Hobbit| publisher = George Allen &amp; Unwin Ltd.| location  = London| year = 1937 | ref= {{harvid|Tolkien|1937}} }} , 1st edition
**{{cite book | last=Tolkien | first=J. R. R. | title=The Hobbit | publisher=George Allen &amp; Unwin | location=London | year=1951 | edition = 2nd | ref= {{harvid|Tolkien|1951}} }}
**{{cite book | last=Tolkien | first= J. R. R. | title=The Hobbit | publisher=Houghton Mifflin Company | location=Boston | year=1966 | edition=3rd | isbn=978-0-395-07122-9 | ref={{harvid|Tolkien|1966}} }}
*{{cite book|last=Tolkien |first=J. R. R. |authorlink=J. R. R. Tolkien |editor-last= Anderson |editor-first= Douglas A.|editor-link= Douglas A. Anderson |title=The Annotated Hobbit |year= 1988 |origyear=1937 |publisher=[[:en:Houghton Mifflin Harcourt|Houghton Mifflin Company]] |isbn=978-0-3954-7690-1 |ref=harv|title-link=The Annotated Hobbit }}
*{{Cite book |last=Tolkien |first=J. R. R. |editor-last= Anderson |editor-first= Douglas A. |title= The Annotated Hobbit |year= 2003 |origyear=1937 |publisher=HarperCollins |location= London|isbn= 978-0-00-713727-5 |ref=harv}}
*{{cite book|last = Carpenter | first = Humphrey|title = Carpenter, Humphrey: Tolkien: A Biography, New York |url = https://archive.org/details/jrrtolkienbiogra0000carp_k1o4 | publisher = Ballantine Books | year = 1977 | location = New York|isbn = 0-04-928037-6|ref=harv}}
*{{cite book|last = Carpenter | first = Humphrey|title = Carpenter, Humphrey: The Letters of J. R. R. Tolkien| publisher = Houghton Mifflin | year = 1981 | location = Boston|isbn = 0-395-31555-7|ref=harv}}
*{{cite book | last = Chance | first = Jane | year = 2001 |title =Tolkien's Art | publisher=Kentucky University Press | isbn=978-0-618-47885-9| pages =  |url= |ref=harv}}
*{{cite book|editor-last=Drout |editor-first=Michael D. C. |editor-link=Michael D. C. Drout |year=2007 |title=J. R. R. Tolkien Encyclopedia: Scholarship and Critical Assessment |publisher=Routledge |isbn=978-0-4159-6942-0 |ref=harv}}
*{{cite book | last = Grenby | first = Matthew | year = 2008 |title =Children's Literature | url = https://archive.org/details/childrensliterat0000gren | publisher=Edinburgh University Press | isbn=978-0-618-47885-9|ref=harv}}
*{{cite book |last1=Wayne G |first1=Hammond |last2=Douglas A. |first2= Anderson|date=1993 |title=J. R. R. Tolkien: A Descriptive Bibliography|location=New Castle |publisher=DE: Oak Knoll Books |isbn= 0-938768-42-5 |ref=harv}}
*{{Cite book | ref = harv | last = Lobdell | first = Jared C. | year = 2004 | title = The World of the Rings: Language, Religion, and Adventure in Tolkien | url = https://archive.org/details/worldofringslang0000lobd | publisher = [[Open Court Publishing Company|Open Court]] | isbn = 978-0-8126-9569-4}}
*{{Cite book |title= The History of the Hobbit|last= Rateliff|first= John D.|year= 2007 |publisher=HarperCollins|location= London|isbn= 978-0-00-723555-1|ref=harv}}
*{{cite book|last = Elizabeth | first = Solopova|title = Languages, Myths and History: An Introduction to the Linguistic and Literary Background of J.R.R. Tolkien's Fiction| publisher = North Landing Books | year = 2009 | location = New York City:|isbn = 0-9816607-1-1|ref=harv}}
*{{cite web |url=http://shelf1.library.cmu.edu/books/gloriana/ |title=Tolkien's Cauldron: Northern Literature and The Lord of the Rings |last=St. Clair|first= Gloriana |publisher=Carnegie Mellon University |ref=harv |year=2000}}
*{{cite book| author=Matthews, Dorothy | chapter=The Psychological Journey of Bilbo Baggins | title=A Tolkien Compass | pages=[https://archive.org/details/tolkiencompass00lobd/page/27 27–40] | publisher=Open Court Publishing | isbn=978-0-87548-303-0 | year=1975 | url=https://archive.org/details/tolkiencompass00lobd/page/27 }}
*{{cite book|last = Tom | first = Shippey|title = J. R. R. Tolkien: Author of the Century | publisher = HarperCollins | year = 2001| location = |isbn =ISBN 978-0-261-10401-3|ref=harv}}
* {{cite book|last = Sullivan | first = C. W|title = &quot;High Fantasy&quot;. In Hunt, Peter (ed.). International Companion Encyclopedia of Children's Literature |url = https://archive.org/details/internationalcom00hunt_0 | publisher = Taylor &amp; Francis | year = 1996| location = |isbn = 978-0-415-08856-5|ref=harv}}

{{Refend}}


==ပြင်ပလင့်ခ်များ==
{{commons category|The Hobbit|ဟော့ဘစ်}}
{{Wikiquote}}
*[http://www.tolkien.co.uk/ The official Harper-Collins Tolkien website]
*[http://www.hobbit.ca/Library.html Collection of edition covers, 1937–2007]
*[http://www.tolkienlibrary.com/translations/hobbits/index.htm ''The Hobbit'' covers around the globe&amp;nbsp;– gallery]
*[http://www.tolkienbooks.net/php/hobbit.php Every UK edition of ''The Hobbit'']
*[http://tolkien.skwishmi.com/ Guide to U.S. editions of Tolkien books including ''The Hobbit'']
*[https://www.youtube.com/watch?v=UBnVL1Y2src&amp;feature=player_

[[Category:၂၀ ရာစု ဗြိတိသျှ ကလေးစာပေ]]
[[Category : နိုင်ငံတကာ စာအုပ်များ]]
[[Category : ဗြိတိသျှ စာပေ]]</text>
      <sha1>e1mlnvyt9h7ocv3rraz9q3xie0naxe5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အီဂျစ်ဒဏ္ဍာရီ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132115</id>
    <revision>
      <id>1026843</id>
      <parentid>817487</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74495" sha1="tt3oe6yppaeg4inb25r6a1vkzgu09ai" xml:space="preserve">[[File:Nun Raises the Sun.jpg|thumb|right|300px| စကြဝဠာ/ကမ္ဘာလောကကို ဖန်တီးစဉ်၌ နေနတ်ဘုရား ''ရား'' ၏လှေကြီးကိုကောင်းကင်ပြင်သို့ ရေထုကြီးမှမတင်ခြင်း၊ ရေထုကြီးအား နတ်ဘုရားအားလုံး၏အချုပ် ''နန်း''(Nun) နတ်ဘုရားအဖြစ် သရုပ်ဖော်ထားခြင်း။]]
{{ရှေးခေတ်အီဂျစ်ဘာသာ}}
'''အီဂျစ်ဒဏ္ဍာရီ''' သည်ရှေးခတ်အီဂျစ်ပြည်မှ ဒဏ္ဍာရီ အစုအဝေးတစ်ခုဖြစ်၏။ ထိုဒဏ္ဍာရီ၌ အီဂျစ်သူအီဂျစ်သားများ၏ ကမ္ဘာလောကကိုနားလည်စေရန် အီဂျစ်နတ်ဘုရားများ၏ ဆောင်ရွက်ချက်များကို ဖော်ပြထားသည်။ ဤဒဏ္ဍာရီများကဖော်ပြထားသည့် ယုံကြည်မှုများသည် [[ရှေးခေတ်အီဂျစ်ဘာသာ]]၏ အရေးပါသောအစိတ်အပိုင်းတစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။ ရှေးလေတ်အီဂျစ် စာပေ၊ အနုပညာများတွင် ဒဏ္ဍာရီများသည် မကြာခဏဆိုသလိုပါဝင်တတ်၍ အထူးသဖြင့် ဇာတ်လမ်းတိုများ၊ ဓမ္မတေးကဲ့သို့သော ဘာသာရေးစာများ၊ ရိုးရာဓလေ့စာများ၊ ဈာပနနှင့်သက်ဆိုင်သောကျမ်းစာများနှင့် အီဂျစ်ဘုရားကျောင်းများ၏ အလှတန်ဆာဆင်မှုများ၌ ပါဝင်လေသည်။ ဤရင်းမြစ်များ၌ ဒဏ္ဍာရီတစ်ခုအကြောင်းအပြည့်အစုံပါဝင်မှုရှားပါးကာ ပုံမှန်အားဖြင့် အတိုပုံစံဖြင့်သာဖော်ပြမှုများလေသည်။ 

သဘာဝဖြစ်စဉ်သံသရာများ၏ စေ့ဆော်မှုများကြောင့် အီဂျစ်တို့သည် မျက်မှောက်ကာလအချိန်ကို ထပ်ခါတလဲလဲဖြစ်ပျက်သောပုံစံများအဖြစ်ရှုမြင်သည်။ မျက်မှောက်အဖြစ်အပျက်များသည် ဒဏ္ဍာရီအဖြစ်ပျက်များ၏ ထပ်ကျော့ဖြစ်စဉ်များဖြစ်ပြီး ဤသို့ဖြစ်ပျက်မှုများကိုလုပ်ဆောင်ရာတွင် ပစ္စက္ခဖြစ်ပျက်မှုများသည် ''မား'' (maat) ဟုခေါ်သည့် စကြဝဠာ၏ အစီစဉ်တကျရှိမှုကို အသစ်တဖန်ပြန်ဖြစ်စေသည်။ ဒဏ္ဍာရီဆန်သောအတိတ်မှ အရေးကြီးဆုံးဇာတ်လမ်းအပိုင်းများ၌ပါရှိသည်မှာ အီဂျစ်တို့၏ ဖန်တီးခြင်းဆိုင်ရာဒဏ္ဍာရီဖြစ်၍ ကမ္ဘာဦးကစဉ့်ကလျှားအနေအထားမှ စကြဝဠာကို နတ်ဘုရားများတည်ဆောက်ပုံကို ဖော်ပြထားသည်။ ထို့နောက် နေနတ်ဘုရား  [[ရားနတ်ဘုရား|''ရား'']] (Ra) ၏ကမ္ဘာမြေလောကအပေါ် အုပ်စိုးမှုဇာတ်လမ်းများ၊ [[အိုးဆိုက်ရစ်နတ်ဘုရား|အိုးဆိုက်ရစ်]] (Osiris) ဒဏ္ဍာရီ၊ ဤဒဏ္ဍာရီတွင် နတ်ဘုရားများဖြစ်ကြသော အိုးဆိုက်ရစ်၊ [[အိုက်စစ်နတ်ဘုရားမ|အိုက်စစ်]] (Isis)၊၊ [[ဟိုးရပ်စ်နတ်ဘုရား|ဟိုးရပ်စ်]] (Horus) {{efn| အသံများစွာထွက်သည်။ Horus is recorded in Egyptian hieroglyphs as ḥr.w &quot;Falcon&quot;; the pronunciation has been reconstructed as /ˈħaːruw/. Additional meanings are thought to have been &quot;the distant one&quot; or &quot;one who is above, over&quot;.[6] As the language changed over time, it appeared in Coptic varieties variously as /hoːɾ/ or /ħoːɾ/ and was adopted into ancient Greek as Ὧρος Hōros (pronounced at the time as /hɔ̂ːros/).&lt;ref&gt; https://en.wikipedia.org/wiki/Horus&lt;/ref&gt;}} တို့သည် အဖျက်အမှောက်လုပ်သော [[ဆက်နတ်ဘုရား|''ဆက်'']] (Set) နတ်ဘုရားအားပြန်လည် ရုန်းကန်ချေဖျက်မှုများပါဝင်သည်။ ဒဏ္ဍာရီအဖြစ်ယူဆနိုင်သော ပစ္စုပ္ပန်မှအဖြစ်များတွင် နတ်ဘုရား ''ရား'' ၏ နေ့စဉ် ကမ္ဘာနှင့် ၎င်း၏နောက်လောကတစ်ခုဖြစ်သော ဝိဉာဉ်လောက(ငရဲ) (Duat)ကိုဖြတ်သန်းသည့်ခရီးစဉ်များပါဝင်သည်။ ဤဒဏ္ဍာရီများ၌ အဖန်တလဲလဲဖြစ်ပျက်သော အကြောင်းအရာများတွင် ''မား'' ကိုထိန်းသိမ်းသူများနှင့် ကစဉ့်ကလျှားဖြစ်စေရန်ပြုသောမိစ္ဆာအားများကြားက ပဋိပက္ခများ၊ ''မား'' ကိုထိန်းသိမ်းရာတွင် ဖားရိုးများ (pharaoh -  ဖဲရိုး) ၏ အရေးပါပုံ၊ ဆက်လက်ဖြစ်ပျက်နေသော သေခြင်းတရား၊ နတ်ဘုရားများပြန်လည်ပေါက်ဖွားခြင်း စသဖြင့်ပါဝင်လေသည်။

ဤဘာသာရေးဆန်သည့်အဖြစ်ပျက်များ အသေးစိတ်ဖော်ပြမှုများသည် ကျမ်းစာတစ်ခုနှင့် တစ်ခုမတူ အလွန်ကွဲပြားကြ၏။ ရံခါ၌ အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်ဘက်အနေအထားတွင်ပင် ရှိတတ်၏။ နတ်ဘုရားများ၏ အနှစ်ချုပ်သဘောနှင့် အပြုအမူများကို လူသားတို့နားလည်နိုင်သော ဝေါဟာရများဖြင့်ဘာသာပြန်ဆိုကြလျှက် အီဂျစ်ဒဏ္ဍာရီများသည် မူလအနေဖြင့် ခိုင်းနှိုင်းတင်စားချက်များသာဖြစ်ကြ၏။  ဒဏ္ဍာရီတစ်ခု၏ မူကွဲတစ်ခုစီသည် အီဂျစ်တို့၏ နတ်ဘုရားများ၊ ကမ္ဘာလောကကိုနားလည်မှုဆိုင်ရာအရည်အသွေးတစ်ရပ်ကို မြင့်မားစေ၍ မတူကွဲပြားသော အမှတ်သညာရှုထောင့်အသွင်အပြင်တစ်ခုကိုလည်း ကိုယ်စားပြုနိုင်သည်။

ဤဒဏ္ဍာရီသည် အီဂျစ်ယဉ်ကျေးမှုကို နက်နက်နဲနဲလွှမ်းမိုးနိုင်ခြင်း၊ ဘာသာရေးဓလေ့ထုံးတမ်းများကို စေ့ဆော်ပေးနိုင်ခြင်း၊ အုပ်ချုပ်မင်းလုပ်ခြင်း၏ အတွေးအမြင်အခြေခံသဘောတရားများကိုလည်း အထောက်အပံ့ဖြစ်စေခဲ့သည်။ ဒဏ္ဍာရီလာ ဇာတ်ကွက်၊ ပုံဖော်မှုတို့သည် အုတ်ဂူများ၊ ဘုရားကျောင်းများ၊ အဆောင်လက်ဖွဲ့ပစ္စည်းများ၌ ပါဝင်လေ့ရှိခဲ့သည်။ စာပေ၌လည်း ဒဏ္ဍာရီဆိုင်ရာအခြင်းအရာများကို ဟာသမှသည် ခိုင်းနှိုင်းပုံဆောင်ရေးဖွဲ့ခြင်းအထိ များပြားသော ဇာတ်လမ်းပုံပြင်များတွင် အသုံးပြုကြကာ အီဂျစ်လူမျိုးများက မြောက်မြားစွာသောရည်ရွယ်ချက်များအတွက် ဒဏ္ဍာရီကို  သင့်တင့်သလိုပြုပြင်သုံးစွဲခဲ့ကြသည်ဟုလည်းညွှန်းဆိုဖော်ပြကြသည်။

==အဓိက ဒဏ္ဍာရီများ==
အောက်၌အရေးပါဆုံးဖြစ်သော ဒဏ္ဍာရီကဏ္ဍများကို ဖော်ပြထားသည်။ အီဂျစ်ဒဏ္ဍာရီနှင့်ပတ်သက်၍ အပိုင်းအစ(အပိုင်းတိုများ) အနေအထားများကြောင့် ဒဏ္ဍာရီဆိုင်ရာဖြစ်စဉ်များ ရှေ့နောက်သဘောကို ညွှန်ပြရန်ခက်ခဲသည်။{{sfn|Pinch|2004|p=57}} သို့သော်လည်း အောက်ပါကဏ္ဍများကို လျော့တိလျော့ရဲပုံစံဖြင့်သာ ရှေ့နောက်အစဉ်ပြသမှုအား ဖော်ပြထားသည်။

=== ဖန်တီးခြင်း ===
ကမ္ဘာလောကကိုဖန်တီးခြင်းအကြောင်းသည် အရေးကြီးဆုံးသော ဒဏ္ဍာရီများအနက်တစ်ခုဖြစ်သည်။ လောကကိုဖန်တီးသည့် နတ်ဘုရားများအကြောင်းသည် များစွာကွဲပြားလျက် ရှိ၏။ ကွဲပြားမှုမှာ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအားဖြင့် အီဂျစ်မြို့များနှင့် ဘာသာရေးဆရာ(နတ်ဆရာ)တို့၏ ဆန္ဒများသည် ၎င်းတို့ကိုးကွယ်သော နတ်ဘုရားများကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ ထိုဖန်တီးခြင်းဒဏ္ဍာရီများ၌ ပါဝင်စေခြင်းဖြစ်သည်။ ကွဲပြားမှုအကြောင်းများကို ဝိရောဓိအနေဖြင့် မသတ်မှတ်သော်လည်း အီဂျစ်တို့က ဖန်တီးခြင်းအကြောင်းများတွင် များစွာသောအသွင်ပြင်၊ တန်ခိုးစွမ်းအားပေါင်းများစွာပါဝင်သည်ဟုရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။{{sfn|David|2002|pp=81, 89}}

[[File:Sunrise at Creation.jpg|thumb|right|နတ်ဘုရားမများ လောကအစရှိ ကမ္ဘာမြေနံဘေးက ရေများအားခပ်ထုတ်နေစဉ် နေသည် အဝိုင်းသဏ္ဌာန်ရှိ ဖန်တီးထားသည့် ကမ္ဘာ့ကုန်းမြေပေါ်မှ ပေါ်ထွက်လာသည်။]]
အဓိကတူညီသော ဒဏ္ဍာရီအခြင်းအရာတစ်ခုမှာ ရေထုများဖုံးလွှမ်းနေသော စကြဝဠာအစဦး(chaos) မှ ကမ္ဘာလောကပေါ်ထွက်ခဲ့ခြင်းဖြစ်၏။ ဤဖြစ်ရပ်သည် ''မား'' (maat) အားတည်ထောင်ခြင်းနှင့်  သက်ရှိတို့၏ဇာစ်မြစ်စတင်ခြင်းကို ဖော်ပြသည်။ အပိုင်းတိုတစ်ခု၌ နတ်ဘုရားရှစ်ပါး (ရှစ်ပါးစုနတ်များ) သည် လောကအစရေထု၏ ဂုဏ်သတ္တိကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု အလေးပေးဖော်ပြထားသည်။ ၎င်းတို့၏ဆောင်ရွက်ချက်များက နေ ကိုထွက်ပေါ်လာစေခဲ့သည်။ နေ၏မွေးဖွားလာခြင်းသည် အာကာသကိုအလင်းဆောင်၍ ရေညိုရေညစ်များ (dark water - မကောင်းသည့်အစွမ်းရှိသော ရေ)ကို ခန်းခြောက်သွားစေသည်။{{sfn|Dunand|Zivie-Coche|2004|pp=45–50}} နေသည် ခြောက်သွေ့သောကုန်းမြေက ပထမဆုံးတောင်ပူစာ (တောင်)တစ်ခုမှ ထွက်လာသည်။ နိုင်းမြစ်ရေကြီးရေလျှံမှုကင်းစင်လျော့နည်းလာသောအခါ ခြောက်သွေ့သော ဂမူ၊ တောင်ပူစာများကို တွေ့မြင်ရခြင်းမှ စေ့ဆော်နိုင်သော အခြင်းအရာများမှ ဤဖန်တီးခြင်းဒဏ္ဍာရီ၏ တန်ဆာဆင်ဖော်ပြမှုဖြစ်မည်။ စကြဝဠာကိုတည်ငြိမ်စေသူ နေမင်းပေါ်ထွက်လာမှုနှင့်အတူ ကမ္ဘာ၌ ပထမဆုံးအုပ်ချုပ်သူလည်းပေါ်ပေါက်လာသည်။{{sfn|Meeks|Favard-Meeks|1996|pp=19–21}} ဘီစီမတိုင်ခင် နှစ်တစ်ထောင်မှ ဤအကြောင်းအရာများသည် ဖန်တီးရှင်နတ်ဘုရားက အသစ်ပေါ်ပေါက်လာသော ကမ္ဘာမြေကြီးကို ခြိမ်းချောက်သည့် လောကအစ ကစဉ့်ကလျားဒြပ်မဲ့စွမ်းအားများ (forces of chaos)များကို ချိုးနှိမ်သည့်ဆောင်ရွက်ချက်များကို အသားပေးဖော်ပြထားကြ၏။{{sfn|Bickel|2004|p=580}}

​အားတာမ် (Atum) (ယာတားမွတ်ဝ် ဟုလည်းအသံထွက်သည်) နတ်ဘုရားသည် နေ၊ ကမ္ဘာဦးနှင့် နီးကပ်ဆက်နွယ်၍ ဖန်တီးခြင်းဆိုင်ရာ ဒဏ္ဍာရီ၏ အဓိကအာရုံစိုက်စရာဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာမြေကြီး၏ အခြေခံအခြင်းအရာများကို စုစည်းပေါင်းစပ်သူလည်းဖြစ်သည့် ဤအားတာမ်နတ်ဘုရားသည် ရေထုကြီးအတွင်း ထွက်ပေါ်လာနိုင်ချေရှိသော သူတစ်ဦးအဖြစ် မူလက တည်ရှိနေသည်။ စကြဝဠာကြီးအားဖန်းတီးချိန်တွင် ထိုနတ်ဘုရား​ပေါ်ထွက်လာပြီး အခြားနတ်ဘုရားများကို မွေးဖွား(ဖန်တီး)သည်။ စုစုပေါင်း ကိုးပါးဖြစ်၏။ ကိုးပါးစုနတ်ဘုရားများ ဟုတွင်ကာ နတ်ဘုရားအားလုံးကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤဖန်တီးခြင်းသဘောတွင် အားတာမ်နတ်ဘုရား၏ တစ်ကိုယ်တည်းသောဖြစ်တည်ခြင်းမှ ကမ္ဘာတွင်တည်ရှိသော အခြေခံအခြင်းအရာများစွာ ပွားများခြင်းဟု ကိုယ်စားပြုဖော်ပြနိုင်သည်။{{sfn|Allen|1988|pp=8–11}}

တဖြည်းဖြည်းဖြင့် ဤဖန်တီးခြင်းဖြစ်စဉ်ထဲသို့ အီဂျစ်တို့က စိတ္တဇဆိုင်ရာသွင်ပြင်လက္ခဏာများအား ထည့်ကြသည်။ ခေါင်းတလားများ၌ စာသားများရေးထိုးသည့်ကာလများတွင် အီဂျစ်တို့သည် ကမ္ဘာမြေဖွဲ့စည်းပုံများကို ဖော်ပြထည့်သွင်းရေးသားကြသည်။ သက်ကာ (Heka) ဟုခေါ်သော မှော်တန်ခိုးအစွမ်းသည် စွမ်းအားရှိကောင်းကင်ဘုံနယ်ပယ်မှ အခြင်းအရာများကို ဩကာသလောကမှ အခြင်းအရာများနှင့် ချိတ်ဆက်ပေးကာ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာသိမြင်နားလည်ခြင်းကို ဖန်တီးရှင်နတ်ဘုရား၏ မူလအယူအဆနှင့် ချိတ်ဆက်ပေးသော စွမ်းအားတစ်ရပ်လည်းဖြစ်သည်။ ဟက်ကာကို နတ်ဘုရားတစ်ပါးအဖြစ်ပုံသွင်းဖော်ပြနိုင်သည်။ သို့သော် ဖန်တီးခြင်းဆိုင်ရာ ဉာဏဖြစ်စဉ်သည် ထိုနတ်ဘုရားတစ်ပါးတည်းဖြင့်သာ ပတ်သက်ဆက်နွယ်သည် မဟုတ်ပါ။ ဘီစီ (၁၀၇၀-၆၆၄) တတိယကြားကာလခေတ် (Third Intermediate Period) က ရေးသားထားချက်များသည် ပိုမိုရှေးကျ၍ ဤဖန်တီးခြင်းဖြစ်စဉ်ကို အသေးစိတ်ဖော်ပြကာ ဖန်တီးရှင်မှာ တား(Ptah) နတ်ဘုရားဟုလည်းဖော်ပြထားသည်။  တိုင်းနိုင်ငံသစ်ခေတ် (New Kingdom) ဟုတွင်သည့် ဘီစီ (၁၅၅၀-၁၀၇၀) ခေတ်က ဓမ္မတေးများတွင် နတ်ဘုရား အေမွန်  (Amon -အဲမန်/အဲမွန်) အကြောင်းဖော်ပြထားကာ အေမွန်သည် အခြားနတ်ဘုရားများနောက်က လျှို့ဝှက်ဆန်းကျယ်သော စွမ်းအားဖြစ်၍ ဤဖန်တီးခြင်းဖြစ်စဉ်၏ အခြေခံအကျဆုံးသော ရင်းမြစ်တစ်ခုအဖြစ်ဖော်ပြပါရှိသည်။ 

လူသားဇာစ်မြစ်သည် အီဂျစ်ဒဏ္ဍာရီ၏ အဓိကကျသော သွင်ပြင်မဟုတ်ပါ။ အချို့သော စာများ၌ လူသားများသည် နတ်ဘုရား 'ရား-အားတာမ်' (သို့) ၎င်း၏ မလိင်အရည်အသွေး (feminine aspect) ဖြစ်သော ''ရားမျက်လုံး'' (Eye of Ra)မှ အားနည်း၍ ဝမ်းနည်းသောကဖြစ်သည့်အချိန်တွင် စီးကျလာသော မျက်ရည်မှပေါ်ပေါက်ခဲ့ကြသည်ဟုဆိုကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် လူသားတို့၌ အပြစ်အနာအဆာရှိသော သဘာဝနှင့် ပရိဒေဝသောကမီးအပြည့်ရှိသော ဘဝများကို နမိတ်ဖြစ်စေသည်။ အချို့က 'ကနူးမ်နတ်ဘုရား'(Khnum)က ရွှံ့စေးမှ ပုံသွင်းကာ လူသားများကိုဖန်တီးသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ခြုံငုံကြည်ရှုလျှင် ဤဖန်တီးခြင်းဒဏ္ဍာရီ၏ အလေးစိုက်မှုမှာ စကြဝဠာကမ္ဘာကြီးအတွင်းနေကြသော လူသားတို့၏ နေရာအနေအထားထက်စာလျှင် စကြဝဠာတည်ငြိမ်မှုရှိစေရေးကိုသာ အလေးထားထူထောင်ခြင်းဖြစ်၏။{{sfn|Pinch|2004|pp=66–68}}

===နေနတ်ဘုရား၏ စိုးစံအုပ်ချုပ်မှု===
ဖန်တီးခြင်းပြီးနောက် ဖြစ်ပေါ်လာသောဒဏ္ဍာရီကာလတွင် ''ရား'' (Ra) သည် နတ်တို့သနင်းအဖြစ်သာမက လူတို့၏ဘုရင်အရှင်အဖြစ်လည်း ကမ္ဘာမြေ၌နေထိုင်သည်။ ဤကာလသည် အီဂျစ်ရိုးရာအစဉ်လာတွင် ရွှေခေတ်ဖြစ်သည်။ 'ရား'၏ စိုးမိုးအုပ်ချုပ်မှုအကြောင်း ဇာတ်လမ်းများသည် သူနှင့် အနောက်အယှက်ပေးသော စွမ်းအားများကြား ပဋိပက္ခများ အပေါ်အရေးပေးသည်။ ဤသည်မှာပင် အီဂျစ်အတွေးအမြင်စနစ်၌ အုပ်ချုပ်သူတို့၏ကဏ္ဍကို (မား -maat) &quot;တရားမျှတ၊ ကိုယ်ကျင့်ကောင်းမွန်၊ အမှန်တရား၊ တည်ငြိမ်အေးချမ်း...&quot; အောင်ဆောင်ရွက်သူအဖြစ် ရောင်ပြန်ဟပ်စေနိုင်သည်။{{sfn|Pinch|2004|p=69}}

ဘုရားကျောင်း စာများ၏ မူကွဲများ၌ လူသိများသော ဇာတ်လမ်းတစ်ခုတွင် အချို့သောနတ်ဘုရားများသည် 'ရား'၏ အမိန့်အာဏာကိုဖီဆန်အာခံကြသည်။ ထိုအခါ အခြားနတ်ဘုရားများဖြစ်ကြသော သိုးသ် (သို့) တို့တ် (Thoth) နှင့် ဟိုးရပ်စ် တို့၏အကြံများ၊ အကူအညီများဖြင့် ၎င်းတို့ကိုချေမှုန်းသည်။{{sfn|Meeks|Favard-Meeks|1996|pp=22–25}}{{refn|Horus the Elder is often treated as a separate deity from Horus, the child born to Isis.{{sfn|Pinch|2004|p=143}}|group=&quot;Note&quot;}} တစ်နေရာ၌ ၎င်း၏ကိုယ်ပွားဖြစ်သော 'ရားမျက်လုံး'ထံမှ သဘောကွဲလွဲမှုကိုပါရင်ဆိုင်ရသည်။  ထိုမျက်လုံးသည် နတ်ဘုရားမအသွင်ဖြင့် ၎င်းနှင့် အမှီအခိုကင်းစွာဆောင်ရွက်နိုင်သည်။ ထိုမျက်လုံးနတ်ဘုရားမသည် ရား ကိုဒေါသထွက်ပြီး အီဂျစ်ပြည်၏အပြင်ဘက် အန္တရာယ်များသော အရိုင်းနယ်မြေများသို့သွားခဲ့၏။ သူမ မရှိသဖြင့် ရား မှာအားနည်းလာသဖြင့် နတ်ဘုရားတစ်ပါး ( ရှူ (သို့) သို့သ် (သို့) အန်ဟာ - ကွဲပြားနေသောဖော်ပြချက်များ) ကိုစေလွှတ်၍ အတင်းသော်လည်းကောင်း တိုက်တွန်း၍သော်လည်းကောင်း ပြန်လည်ခေါ်စေသည်။ ရားမျက်လုံးသည် ''ဆို့သစ်'' ခေါ်  [[ဆိုင်ရပ်စ်|ဆစ်ရိယပ်စ်]]ကြယ်နှင့် သက်ဆိုင်သောကြောင့် သူမ၏အပြန်သည် တိုက်ဆိုင်စွာဖြင့် နိုင်းမြစ်ရေကြီးခြင်းနှင့်ကြုံဆုံသည်။ ဆစ်ရိယပ်စ်ကြယ်သည် နေနှင့်အတူ ထွက်ပေါ်ခြင်း (heliacal rising)မှာ နိုင်းမြစ်ရေကြီးမှု၏အစကို အရိပ်လက္ခဏာပြသ၏။ ပြန်ရောက်သော် ရား၏ ဇနီး (သို့) ပြန်လည်ခေါ်ဆောင်ခဲ့သူ၏ ဇနီးဖြစ်လာခဲ့သည်။ သူမ၏ငြိမ်းအေးမှုများ ပြန်လည်ရရှိလာ၍ ဘဝသစ်စတင်သည်။{{sfn|Pinch|2004|pp=71–74}}

ရားသည် အသက်ရွယ်ကြီးရင့်၍ အားပျော့လာသဖြင့် လူ့ဘုံလောကသည် ၎င်းကိုဆန့်ကျင်လာ၏။ ''&quot;လူသားမျိုးနွယ်ကိုဖျက်ဆီးခြင်း&quot;'' ဟုခေါ်သည့် ( ''မိုးကောင်ကင်နွားကြီးစာအုပ်''(The Book of the Heavenly Cow) ပါအကြောင်းအရာနှင့်ဆက်စပ်) ဇာတ်လမ်းဇာတ်ကွက်၌ လူ့လောကမှ ပုန်ကန်ကြသောကြောင့် ရားက ၎င်းမျက်လုံးကိုလွှတ်၍ အပြစ်ပေးစေသည်။ ထိုနတ်သမီးက လူများစွာကိုသုတ်သင်၏။ သို့သော် ရားက သိသိသာသာဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်မှာ သူမကို လူသားအားလုံးကို မသတ်ရန်ဖြစ်၏။ ဘီယာများကို သွေးနှင့်တူစေရန် အနီဆိုး၍ လယ်ကွင်းများပေါ် ပက်ဖြန်းခဲ့သည်။ ထိုနတ်ဘုရားမမှာ ဘီယာသောက် မူးရစ်ပြီးမှ သူမ၏သောင်းကျန်းမှုကို ရပ်တန့်ခဲ့သည်။ ရားမှာ ကမ္ဘာမြေကိုအုပ်စိုးရခြင်းအားငြီးငွေ့၍ ကောင်းကင်သို့ပြန်တက်သွားပြီး ၎င်း၏ နေ့စဉ်တာဝန်ဖြစ်သော ကောင်းကင်ဘုံနှင့် ဝိဉာဉ်လောကသို့ ခရီးစဉ်စတင်ခဲ့သည်။ အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သူ လူသားများမှာ တုန်လှုပ်ချောက်ချားကြကာ ၎င်းတို့သည် သူတို့ထဲက ရားနတ်ဘုရားအား မကောင်းကြံသူများကို တိုက်ခိုက်ကြ၏။ ဤအဖြစ်သည် စစ်ရေးစစ်ရာ၊ သေခြင်းတရား၊ အခြားသူတို့၏ ဖျက်ဆီးသောဆောင်ရွက်ချက်များကို လူအများ၏အစဉ်တစိုက် (မား) ပြန်လည်ရရှိအောင်ကြိုးပမ်းမှုတို့၏ မူလဇာစ်မြစ်များပင်ဖြစ်သည်။{{sfn|Assmann|2001|pp=113–116}}

''မိုးကောင်ကင်နွားကြီးစာအုပ်''တွင် လူသားမျိုးနွယ်များအား ဖျက်ဆီးခြင်းအကျိုးရလဒ်များသည် နတ်ဘုရားတို့၏တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်မှု၏ အဆုံးသတ်၊ဒဏ္ဍာရီအချိန်ကာလ အစဉ်တိုင်းသွားခြင်း၏ အဆုံးသတ်ကို အမှတ်အသားပြုခြင်းဖြစ်ဟန်တူသည်။ ရား၏ခရီးစဉ်စတင်ခြင်းသည်လည်း မျက်မှောက်ခေတ်၏ ထပ်ကာတလဲလဲဖြစ်ပျက်တတ်သော အချိန်ကာလ (သံသရာလည်)၏အစဖြစ်သည်။{{sfn|Baines|1996|pp=364–365}} သို့သော်လည်း အခြားသောရင်းမြစ်များတွင် ဒဏ္ဍာရီအချိန်ကာလသည် ယခုအပြောင်းအလဲပြီးနောက် ဆက်လက်ဖြစ်ပျက်ခဲ့သည်။ အီဂျစ်တို့၏ဖော်ပြမှုများက ကမ္ဘာမြေအုပ်ချုပ်သူအဖြစ် နေနတ်ဘုရား၏နေရာကိုယူသော စွမ်းအားရှိအုပ်ချုပ်သူများဇာတ်လမ်းအစီစဉ်များကိုလည်း ဖော်ပြထားသည်။ ထိုအုပ်ချုပ်သူတစ်ပါးစီသည် နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာ စိုးစံခဲ့၏။ {{sfn|Uphill|2003|pp=17–26}} မည်သည့်နတ်ဘုရားကအုပ်ချုပ်၊ မည်သို့သောအစဉ်အဆက်ဖြင့် ဆိုသည်ကား ကွဲပြားသောဖော်ပြချက်များရှိ၏။ သို့ရာတွင် ရား-အားတာမ် နတ်ဘုရားကိုဆက်ခံမှုမှာ ကိုးပါးစုနတ်ဘုရားများ (ရား၏ သားသမီးများ) မှ ရှူ (Shu) နှင့် ဂက်/ဂျက် (Geb) ဖြစ်သည်ဟုဆိုခြင်းကား များစွာတူညီကြသည်။ ထိုနှစ်ဦးစလုံးသည် နေနတ်ဘုရားမှာကဲ့သို့ တော်လှန်အုံကြွမှုများကို ရင်ဆိုင်ရသည်။ သို့သော် အီဂျစ်ရင်းမြစ်များ၌ အာရုံစိုက်ခံရမှုအများဆုံးတော်လှန်ပုန်ကန်မှုသည် ဂက်၏သားတော် ''အိုးဆိုက်ရစ်'' (Osiris ) နတ်ဘုရားလက်ထက်တွင်ဖြစ်သည်။{{sfn|Pinch|2004|pp=76–78}}

=== အိုးဆိုက်ရစ် ဒဏ္ဍာရီ ===

အိုးဆိုက်ရစ်သေဆုံးခြင်းနှင့်ပတ်သက်သော ဇာတ်လမ်းများနှင့် ၎င်းကိုဆက်ခံခြင်းသည် အီဂျစ်ဒဏ္ဍာရီ၌ အသေးစိတ် အချဲ့ထွင်ဆုံးသောအကြောင်းအရာဖြစ်သည်။ အီဂျစ်ယဉ်ကျေးမှု၌ လွှမ်းမိုးမှုအရှိဆုံးလည်းဖြစ်သည်။{{sfn|Assmann|2001|p=124}} အုပ်ချုပ်မင်းလုပ်ခြင်း၊ ကြီးထွားသန္ဓေအောင်ခြင်းဆိုင်ရာ နတ်ဘုရား အိုးဆိုက်ရစ်၏ ဒဏ္ဍာရီပထမအပိုင်းတွင် ညီအကိုတော်စပ်သူ ဆက်နတ်ဘုရား (Set) က သတ်ခဲ့၍ ၎င်း၏နေရာကို လုယူသည်။ အချို့သောမူကွဲများတွင် အိုးဆိုက်ရစ်၏ကိုယ်ခန္ဓာအစိတ်အပိုင်းများကို ဖြတ်တောက်၍ အီဂျစ်ပြည်တခွင်၌ ထိုအပိုင်းအစများကို ပစ်ထားခဲ့သည်။ အိုးဆိုက်ရစ်၏ ဇနီးနှင့် မောင်နှမတော်သူ အိုက်စစ် (Isis) က ခင်ပွန်းသည်၏ အလောင်းကိုရှာဖွေ၍ တစ်ခုတည်းဖြစ်အောင်ပြန်လည်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ {{sfn|Hart|1990|pp=30–33}} သူမကို ဈာပနနတ်ဘုရားများ နက်ဖ်သီစ် နှင့် အနျူးဘစ်တို့က ကူညီကြကာ ဤသို့အိုးဆိုက်ရစ်အလောင်းကို ပြန်လည်ထိန်းသိမ်းလုပ်ဆောင်ခြင်းသည် အီဂျစ်တို့၏ ရုပ်အလောင်းမပုပ်မသိုးအောင်း ဆေးစိမ်ခြင်း၊ မြှုပ်နှံခြင်းတို့ကို ရောင်ပြန်ဟပ်ညွှန်းဆိုကြ၏။ ထို့နောက် အိုက်စစ်က အိုးဆိုက်ရစ်ကို ရှင်သန်စေခဲ့၍ ၎င်းနှင့်အတူ နတ်ဘုရား ဟိုးရပ်စ်အား သန္ဓေတည်မွေးဖွားခဲ့သည်။{{sfn|Pinch|2004|pp=79–80}}

[[File:Hermitage Egyptian statuettes.jpg|thumb|right|ကလေးအရွယ် ဟိုးရပ်စ်ကို ပြုစုနေသော ပိုးဆိုက်ရစ် နှင့် အိုက်စစ်တို့၏ ရုပ်တု]]
ဒဏ္ဍာရီဒုတိယပိုင်းမှာ ဟိုးရပ်စ်မွေးခြင်းနှင့် ကလေးဘဝဖြစ်၏။ ချောင်ကျ၍အဝေးတစ်နေရာတွင် အိုက်စစ်က သားဖြစ်သူကို ကြီးပြင်းစေသည်။ ဆက်နတ်ဘုရားရန်မှ ဖွက်ထား၏။ဤအပိုင်းမှာ မိခင်ဖြစ်သူ အိုက်စစ်က သားသမီးကို မေတ္တာထားခြင်းစံနမူနာနှင့် တန်ခိုးအစွမ်းဖြင့် ကုစားသည့် စွမ်းအားရှိသော ဆေးပညာရှင်အဖြစ် သရုပ်ဖော်ထားသည်။{{sfn|Assmann|2001|pp=131–134}}

တတိယအပိုင်း၌ ဟိုးရပ်စ်သည် ဆက်နှင့် အုပ်ချုပ်သူရာထူးအာဏာအတွက် ယှဉ်ပြိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ယှဉ်ပြိုင်တိုက်ခိုက်ရုန်းကန်မှုများသည် သီးခြားဇာတ်လမ်းများစွာကို ခြုံငုံ၍ သဘောသဘာဝအားဖြင့် ပြင်းထန်သော ပဋိပက္ခများမှသည် စုဝေးနေကြသော နတ်ဘုရားများ၏ တရားမျှတဆုံးဖြတ်မှုများအထိ နယ်ပယ်ကျယ်ပြောလှသည်။{{sfn|Hart|1990|pp=36–38}} အရေးပါသော ဇာတ်လမ်းဇာတ်ကွက်တစ်ခု၌ ဆက်က ဟိုးရပ်စ်၏ မျက်လုံးများကို ဖောက်ထုတ်ပစ်ခဲ့ကာ နောင်ပိုင်းတွင် သို့သ်/တို့တ် နတ်ဘုရား (သို့) ဟဲသော နတ်ဘုရား၏ ကုစားပေးမှုဖြင့် ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာသည်။ ဤအကြောင်းပြချက်များကြောင့် ''ဟိုးရပ်စ်၏ မျက်လုံး'' သည် အီဂျစ်လူမျိုးတို့၏ အမှတ်လက္ခဏာပုံဖော်ကျူးမှု၌ ဘဝနှင့် သုခတရားတို့၏ ထင်ရှားသောအမှတ်အသားတစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဟိုးရပ်စ်သည် ကောင်ကင်နတ်ဘုရားဖြစ်၏။ မျက်လုံးတစ်လုံးသည် နေနှင့် တူညီ၍ အခြားတစ်လုံးသည် လနှင့်တူညီသည်။ ထို့ကြောင့် တစ်ခုသောမျက်လုံးကို ဖျက်ဆီးခြင်း၊ ပြန်လည်ကောင်းမွန်အောင်ပြုခြင်းမှာ လသည် နေထက် အလင်းအားလျော့နည်းကြောင်းကို ရှင်းလင်းပြသခြင်းပင်ဖြစ်လေသည်။{{sfn|Kaper|2001|pp=480–482}}

စာသားများ၌ ထိုအုပ်ချုပ်မင်းလုပ်ရန်ပြိုင်ပွဲအတွက် အမြင်နှစ်ရပ်ကို ဖော်ပြထားရာ တစ်ခုတွင် ထိုနတ်ဘုရားနှစ်ပါးကြား အီဂျစ်ပြည်ကို ခွဲခြမ်းခြင်းဖြစ်၍ အခြားတစ်ခုမှာ ဟိုးရပ်စ်သည် တစ်ဦးတည်သော အုပ်ချုပ်သူဖြစ်လာသည်။ ဒုတိယမူ၌ အိုးဆိုက်ရစ်၏ နန်းမွေခံ ဟိုးရပ်စ်သည် ဆက်၏ လုယူအုပ်ချုပ်မှုအပြီး 'မား' ကိုပြန်လည်တည်ထောင်ခြင်းအမှတ်သညာဖြစ်စေသည်။ တည်ငြိမ်အေးချမ်းမှုများပြန်လည်ထိန်းသိမ်းမှုနှင့်အတူ ဟိုးရပ်စ်သည် ဖခင်အတွက် ဈာပနထုံးစံများကို သားတစ်ယောက်၊ အမွေခံသူတစ်ယောက်အနေဖြင့် လုပ်ကိုင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ဤသို့ဈာပနအခမ်းအနားလုပ်ဆောင်မှုများကြောင့် အိုးဆိုက်ရစ်သည် ဒူးယက် (ဝိဉာဉ်လောက)၌ ပြန်လည်ဘဝအသစ်ရရှိခဲ့ကာ ထိုလောက၏ အုပ်ချုပ်သူဖြစ်လာခဲ့သည်။ အိုးဆိုက်ရစ်သည် ယမမင်း၊ ဟိုးရပ်စ်သည် လူတို့၏မင်း၊ ထိုသူတို့ကြားက ဆက်နွယ်ချက်သည် ဘုရင်များနှင့် ကွယ်လွန်ခဲ့ကြသော ၎င်းတို့၏ရှေ့မင်းများအားလုံး၏ ဆက်နွယ်ပတ်သက်မှုဖြစ်လေသည်။ အိုးဆိုက်ရစ်သည် ဘဝပြန်လည်ရရှိခဲ့ခြင်းကို ကိုယ်စားပြု၏။ ကမ္ဘာမြေတွင် နှစ်စဉ်သီးနှံများကြီးထွားခြင်းအား ၎င်းကို ဂုဏ်ပြုကြ၍ ဝိဉာဉ်ဘုံတွင် နေ၏ပြန်လည်မွေးဖွားခြင်းနှင့် ကမ္ဘာမှလွန်ခဲ့ပြီးသော လူသားဝိဉာဉ်များပြန်လည်မွေးဖွားခြင်းများတွင်လည်း ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့သည်။{{sfn|Assmann|2001|pp=129, 141–145}}

ဟိုးရပ်စ်သည် ရှင်သန်နေသော မည်သည့်ဖားရိုးဘုရင်ကိုမဆို အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြနိုင်သော်လည်း ၎င်းသည် နတ်ဘုရားအုပ်ချုပ်မှုမျိုးနွယ်၏ အဆုံးသတ်မဟုတ်သေးပါ။ ၎င်းကို ပထမအနေဖြင့် နတ်ဘုရားများက ဆက်ခံကြ၍ ဒဏ္ဍာရီ၏ နောက်ဆုံးအပိုင်းဖြစ်သော အီဂျစ်ဘိုးဘေးဘုရင်များခေတ် (souls of Nekhen and Pe) တစ်နည်း အီဂျစ်အင်ပါယာ မတည်ထောင်မီခေတ်နှင့်ပတ်သက်သော မှုန်ဝါးဝါးမှတ်ဉာဏ်များကို ကိုယ်စားပြုသည့် ဝိဉာဉ်များက ဆက်ခံခဲ့ကြသည်။ ဤသည်တို့သည် လုံဝဒဏ္ဍာရီဆန်သောဘုရင်များမှ အီဂျစ်ပြည်၏ အရှိသမိုင်းမှဘုရင်မင်းဆက်များ၏ ချိတ်ဆက်မှုများပင်ဖြစ်ကြသည်။{{sfn|Pinch|2004|p=85}}

=== တော်ဝင်ရင်သွေး မွေးဖွားခြင်း ===
အလွန်ကွဲပြားသည့် အီဂျစ်စာအချို့က တူညီသောအကြောင်းအရာတစ်ခုကို ဖော်ပြထားကြသည်မှာ ဘုရင်မင်းလုပ်အုပ်ချုပ်မှု၏ အမွေခံ အစွမ်းရှိ၍ (အားလုံး၏)မူလဇာစ်မြစ်ဖြစ်လာမည့် ကလေးငယ်တစ်ဦးမွေးဖွားခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ ဤကဲ့သို့သောပုံပြင်တစ်ပုဒ်၏ အစောဆုံးပေါ်ထွက်လာခြင်းသည် ဒဏ္ဍာရီဖြစ်ဟန်မတူပဲ အလယ်ခေတ် အလယ်ခေတ်တိုင်းနိုင်ငံ (Middle Kingdom -ဘီစီ ၂၀၄၀-၁၆၄၀) က ဝက်စ်ကာ ပါပိုင်းရပ်စ်ရှေးဟောင်းစာများ (Westcar Papyrus)မှ နားထောင်ကောင်းသော ရိုးရာပုံပြင်တစ်ပုဒ်သာဖြစ်ဟန်တူသည်။ ထိုရှေးဟောင်းစာများ၌ အီဂျစ်၏ ပဉ္စမမြောက်မင်းဆက်၏ ပထမဆုံးဘုရင်သုံးပါးမွေးဖွားသည့် အကြောင်းပါရှိသည်။ ယင်း၌ ထိုဘုရင်သုံးပါမှာ 'ရား' နှင့် လူအမျိုးသမီးတို့၏ ကလေးများဟု ဖော်ပြထားသည်။ ထိုတူညီသောအကြောင်းအရာကိုပင် တိုင်းနိုင်ငံသစ်ခေတ် (New Kingdom ဘီစီ ၁၅၅၀-၁၀၇၀)က ခိုင်ခန့်စွာရှိသော ဘာသာရေးကျမ်းတစ်ခုတွင်လည်း တွေ့ရသည်။ ဤခေတ်တွင် Hatshepsut ၊ Amenhotep III နှင့် Ramesses II ဘုရင်တို့သည် ဘုရားကျောင်းရုပ်လုံးကြွအဖြစ် ၎င်းတို့၏မွေးဖွားခြင်းဆိုင်ရာအကြောင်းများကို ထုထွင်းဖော်ပြခဲ့ရာ အေမွန်နတ်ဘုရားသည် ဖခင်ဖြစ်၍ မိခင်မှာ သမိုင်းဝင်မိဖုရားဟု ဆိုထားသည်။ ဤသို့နတ်ဘုရားများမှ ဘုရင်ဆင်းသက်လာသည်ဟုဆိုခြင်းဖြင့် ထိုဘုရင်၏ မွေးဖွားဇာတ်လမ်းအပြင် နန်းတက်ခြင်းအကြောင်း နောက်ခံဒဏ္ဍာရီကိုပါ ဤပုံပြင်ကဖော်ပြထားသည်။ ဤသို့တန်ခိုးစွမ်းအားဆက်နွယ်မှုများက ဘုရင်၏ အုပ်ချုပ်မင်းလုပ်မှုကို တရားဝင်ဖြစ်စေ၍ နတ်ဘုရားများနှင့် လူသားတို့ကြား ဘုရင်သည် ကြားခံဆက်သွယ်ပေးသူအဖြစ်လည်း အထောက်အပံ့ပေးထားသည်။{{sfn|Assmann|2001|pp=116–119}}

ထိုတူညီသော အကြောင်းအရာဇာတ်လမ်းများကို ထိုခေတ်သစ် ဘုရင့်နိုင်ငံခေတ်လွန်ကာလက ဘုရားကျောင်းများတွင် တွေ့ရသည်။ ယခုတွေ့ရမှုများ၌ မှုန်ချယ်ထားသောအရာများတွင် နတ်ဘုရားများအကြောင်းသာဖြစ်သည်။ ဤခေတ်ရှိ ဘုရားကျောင်းအများစုမှာ ဒဏ္ဍာရီလာနတ်ဘုရားများနှင့် ၎င်းတို့၏မိသားစုတော်စပ်ပုံအကြောင်းများကို အထူးပြုဖော်ပြထားကြသည်။ ဖခင်၊ မိခင် နှင့် ကလေးအကြောင်း အများစုဖြစ်သည် ဤဇာတ်လမ်းမူများ၌ သုံးတွဲပါဝင်ကာ ထိုသုံးတွဲမှ ကလေးဇာတ်လမ်းကြောင်းရာဖြစ်သည်။{{sfn|Feucht|2001|p=193}} ဤကလေးနတ်ဘုရားတစ်ပါးစီသည် ထီးနန်အမွေခံများဖြစ်ကာ တည်ငြိမ်အေးချမ်းရေးကို ပြန်လည်လုပ်ဆောင်မည့်သူများဖြစ်ကြသည်။ ဤသို့လူသားဘုရင်မှသည် ၎င်းနှင့်ဆက်စပ်သော နတ်ဘုရားများဆီသို့ အာရုံစိုက်မှု အပြောင်းအလဲသည် အီဂျစ်သမိုင်း၏ နောက်ပိုင်းခေတ်များ၌ ဖားရိုးဘုရင်များ (ဖဲရိုး)၏ အနေအထားကျဆင်းလာခြင်းကို ရောင်ပြန်ဟပ်ညွှန်းဆိုနိုင်သည်။{{sfn|Assmann|2001|pp=116–119}}

=== နေ၏ ခရီးစဉ် ===
'ရား' ၏ကောင်းကင်တစ်လျှောက် ရွေ့ရှားမှုနှင့် ဝိဉာဉ်လောကအကြောင်းများကို အီဂျစ်ရင်းမြစ်များ၌ ပြည့်စုံစွာ ဖော်ပြမထားပေ။{{sfn|Baines|1996|p=364}} သို့သော်လည်း ဈာပနဆိုင်ရာစာများဖြစ်သည့် Amduat၊ Book of Gates၊ Book of Caverns များက ဖော်ပြချက်အတို အဆင့်လိုက်ဖြင့် ညခရီးစဉ်တစ်ဝက်ကို ဆက်စပ်ပြထားသည်။{{sfn|Hornung|1992|p=96}} ဤခရီး၌ 'ရား'၏ သဘာဝနှင့် သက်ရှိများကို မျိုးဆက်မပြတ်စေရန် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခြင်းမှာ အဓိကဖြစ်သည်။{{sfn|Tobin|1989|pp=48–49}} ကောင်းကင်ကိုဖြတ်သန်းရာတွင် ရားသည် အလင်းကို ကမ္ဘာမြေသို့ပို့ဆောင်ပေးသဖြင့် သက်ရှိများကို ရှင်သန်စေ၍အကျိုးပြုသည်။ မွန်းတည့်ချိန်တွင် ရားမှာ စွမ်းအားအပြည့်ရ၍ နေဝင်ခါနီးတွင် စွမ်းအားများလျော့ပါးလာသည်။ ညနေခင်း၌ ရား က အားတာမ်အသွင်ပြောင်းသည်။ အားတာမ်မှာ ဖန်တီးရှင်နတ်ဘုရားဖြစ်ပြီး ရှေးအကျဆုံးသူလည်းဖြစ်သည်။ အစောပိုင်း အီဂျစ်စာများအရ နေ့တစ်နေ့အဆုံး၌ ရားသည် အခြားနတ်ဘုရားများကို ထွေးထုတ်၍ မိုးသောက်ချိန်၌ ဝါးမျိုသည်ဟုလည်း ဖော်ပြထားသည်။ ဤနေရာ၌ ကြယ်များကို ဆိုလို၍ ညတွင်ကြယ်များလင်းကာ နေ့တွင်ကြယ်များမှာ ပျောက်သယောင်ရှိခြင်းအကြောင်းကို ရှင်းလင်းဖော်ပြထားသည့် ဇာတ်လမ်းဖြစ်သည်။{{sfn|Pinch|2004|pp=91–92}}

နေဝင်ချိန်တွင် ရားသည် မိုးကုတ်စက်ဝိုင်းဖြစ်သော အက်ဟတ် (akhet) မှတစ်ဆင့် အနောက်သို့ဖြတ်သန်းသည်။ မိုးကုတ်စက်ဝိုင်းကို ရံခါ၌ ဝိဉာဉ်လောက တံခါးဝအဖြစ်ဖော်ပြကြသည်။ ရံခါတွင် ကောင်းကင်နတ်ဘုရားမ နပ် (Nut) က နေနတ်ဘုရားကိုဝါးမျိုးကာ နေနတ်ဘုရား၏ ခရီးစဉ်သည် သူမကိုယ်ခန္ဓာထဲတွင် လှည့်လည်သောခရီးဖြစ်သည်ဟုလည်းဆိုကြသည်။{{sfn|Hornung|1992|pp=96–97, 113}} ဈာပနဆိုင်ရာစာများ၌ ဝိဉာဉ်လောကနှင့် နတ်ဘုရားများအကြောင်း ပြည့်ပြည့်စုံစုံ အသေးစိတ်အားဖြင့် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပုံများစွာဖြင့် သရုပ်ဖော်ထားသည်။ ပုံများမှာ ဝိဉာဉ်လောက၏ အံ့ဩစရာနှင့် နားလည်ရန်ခက်ခဲသည့် ပြယုတ်များဖြစ်ကြကာ ထိုဝိဉာဉ်လောကတွင် နတ်ဘုရားများရော သေသောသူများပါ ဖန်တီးခြင်းဆိုင်ရာမူလစွမ်းအားများနှင့် ထိတွေ့ခြင်းက အသစ်တဖန်ပြန်လည်ဖြစ်စေသည်။ တစ်ကယ်တမ်းဆိုရလျှင် အီဂျစ်စာများ၌ ထိုအကြောင်းကို တိတိကျကျပြောဆိုခြင်းကို ရှောင်ရှားထား၍ ရား၏ ဝိဉာဉ်လောကသို့ အဝင်ကို ၎င်း၏သေခြင်းအဖြစ်လည်းရှုမြင်နိုင်သည်။{{sfn|Tobin|1989|pp=49, 136–138}}

[[File:Book of Gates Barque of Ra cropped.jpg|thumb|300px|right|[[Ra]] (at center) travels through the underworld in his [[Barque#Barques and barque shrines in Ancient Egypt|barque]], accompanied by other gods{{sfn|Pinch|2004|pp=183–184}}]]

ရား၏ခရီးစဉ်ဖော်ပြထားမှုများတွင် အချို့သောအကြောင်းအရာများ ထပ်ခါထပ်ခါပါဝင်မှုများလည်းရှိသည်။ ၎င်းဖြတ်သန်းသောလမ်းကြောင်းတွင် အနှောင့်အယှက်များကို ကျော်လွှားမှုသည် 'မား' ကိုထိန်းသိမ်းရန်ကြိုးပမ်းမှုများကို သဘောထင်ဟပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ အကြီးမားဆုံးသော စိန်ခေါ်မှုမှာ မြွေနတ်ဘုရား အဲပပ် (သို့) အားပပ် (Apep)၏ တည်ငြိမ်မှုပျက်ပြားရေး အဖျက်အမှောက်များဖြစ်သည်။ အဲပပ်သည် နေနတ်ဘုရားကို ဖျက်ဆီးရန်နှင့် ဖန်တီးခြင်းများကို ကစဉ့်ကလျှားအနေအထားသို့ရောက်စေရန် ခြိမ်းခြောက်၏။{{sfn|Hart|1990|pp=52–54}} စာများစွာတွင် ရားသည် ၎င်းနှင့်အတူ ခရီးနှင်သော နတ်ဘုရားများ၏ အကူအညီဖြင့် ဤအတားအဆီးများကို ကျော်လွှားခဲ့သည်။{{sfn|Quirke|2001|pp=45–46}} ဝိဉာဉ်လောက၌နေကြသော သေသူများကို ပို၍ တက်တက်ကြွကြွရှိစေရန် အလင်းပေးသည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေထားဖြင့် ၎င်းထိန်းသိမ်းနေသော 'မား' ကိုသေးသိမ်လျော့ပါစေသောသူများကို နှိပ်စက်၍ ချောက်နက်ကြီးများ၊ မီးကန်ကြီးများအထဲသို့ ပစ်ချသည်။{{sfn|Hornung|1992|pp=95, 99–101}}

ခရီးစဉ်တွင် အဓိကအဖြစ်အပျက်မှာ ရားနှင့် အိုးဆိုက်ရစ်တို့တွေ့ဆုံမှုဖြစ်၏။ ခေတ်သစ်ဘုရင့်နိုင်ငံခေတ်၌ အီဂျစ်တို့၏ ဘဝနှင့် အချိန်ကို ရှုမြင်ပုံ၏ ရှုပ်ထွေးလှစွာသော ပြယုတ်အဖြစ် တိုးတက်ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ အိုးဆိုက်ရစ်ကို ဝိဉာဉ်လောကသို့ အဆင့်နိမ့်ပို့ပေးလိုက်ခြင်းမှာ ၎င်းအုတ်ဂူအတွင်း ခန္ဓာကိုယ်ကို အဝတ်များစည်းနှောင်၍ထားသော မံမီရုပ်အလောင်းနှင့် တူသွားစေသည်။ အဆုံးဆမဲ့ ရွေ့လျှားနေသော ရားမှာ လူသေတစ်ဦး၏ ဝိဉာဉ်နှင့် တူ၍ နေ့အခါတွင်ခရီးနှင်ပြီး ညအခါ၎င်းကိုယ်ခန္ဓာရှိရာသို့ပြန်ရသည်။ ရားနှင့် အိုးဆိုက်ရစ်တို့တွေ့ရာ၌ ၎င်းတို့သည် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတည်းအဖြစ်ပေါင်းစပ်သွားကြသည်။ ထိုစုံတွဲသည် အီဂျစ်တို့၏ အချိန်ကာလအပေါ် ထပ်ခါတလဲလဲဖြစ်ပျက်သော ပုံစံအဖြစ် ရှုမြင်ကြပုံကို ညွှန်းဆို၏။ ထိုစုံတွဲမှ အိုးဆိုက်ရစ်ဆိုသည်မှာ တည်ငြိမ်မှုသဘောဆောင်ကာ ရားမှာ အဆက်မပြတ်သည့် သံသရာကိုဆိုလိုသည်။ ထိုနှစ်ဦးပေါင်းစပ်လိုက်သောအခါ ရားမှာ စွမ်းအားအသစ်ဖြင့် တက်တင်ကြွကြွ ခရီးစဉ်ကို ဆက်လက်ထွက်ခွာသည်။{{sfn|Assmann|2001|pp=77–80}}

=== စကြဝဠာ၏ အဆုံးသတ် ===
အီဂျစ်စာများသည် ကမ္ဘာပြိုပျက်မှုကို ရှောင်ရှားနိုင်သည့် ဖြစ်နိုင်ချေတစ်ခုအနေဖြင့် ကိုင်တွယ်ရေးသားကြသည်။ ထိုအကြောင်းပြချက်များအတွက် အသေးစိတ်ဖော်ပြမထားပေ။ သို့ရာ၌ ထိုစာများသည် အသစ်ပြန်လည်ဖြစ်ပျက်ခြင်း ရေတွက်မရသောသံသရာများအပြီးတွင် ကမ္ဘာမြေလောကသည် မုချအဆုံးသတ်မည်ဆိုသည့် စိတ်ကူးကို သွယ်ဝိုက်စွာဖော်ပြထားသည်။ ခေါင်းတလားစာသားများ (Coffin Texts) မှ စာပိုဒ်တစ်ခုတွင် ညကမ္ဘာ၏အဆုံးသတ်ကို ဖော်ပြထား၍ သေသောသူများအကြောင်းစာအုပ် (Book of the Dead) တွင် ပို၍ ပြည့်စုံစွာဖော်ပြပါရှိရာ ထို၌ 'အားတာမ်' နတ်ဘုရားသည် တစ်ရက်၌ ဤစုစည်းမျှတနေသော ကမ္ဘာကိုဖျက်သိမ်းကာ ၎င်း၏ မူလအစ လှုပ်ရှားမှုကင်းသောဘဝအခြေအနေ လောကအစရေထုထဲသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်မည်ဟု ဆိုသည်။ ဖန်တီးရှင်နတ်ဘုရားမှလွဲ၍ အရာခပ်သိမ်း ချုပ်ငြိမ်းပပျောက်မည်။ ၎င်းနှင့်အတူပူးတွဲရှင်သန်သော အိုးဆိုက်ရစ်နတ်ဘုရား ကျန်ရစ်ခဲ့မည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။{{sfn|Hornung|1982|pp=162–165}} နောက်ဆုံးတရားစီရင်သည့်အလားအလာများအကြောင်းအသေးစိတ်မှာ ရှင်းရှင်းလင်းလင်းမရှိပါ။{{sfn|Dunand|Zivie-Coche|2004|pp=67–68}} သို့သော်လည်း ဖန်တီးရှင်နတ်ဘုရားနှင့် အသစ်ပြန်လည်မွေးဖွားသော နတ်ဘုရားသည် အစီစဉ်ကျဟန်ချက်ညီနေသော ကမ္ဘာကိုဖြစ်စေခဲ့သည့် လောကအစရေထုအတွင်း၌ အတူတကွရှိကာ ရှေးကမ္ဘာ​ဟောင်းကဲ့သို့ ပုံစံတူဖြင့် အသစ်ကမ္ဘာကိုပေါ်ပေါက်စေရန် ဖန်တီးမည့်အလားအလာများရှိသည်။{{sfn|Meeks|Favard-Meeks|1996|pp=18–19}}


==မှတ်စု==
{{notelist}}
{{reflist|group=&quot;Note&quot;}}
==ကိုးကားအညွှန်းများ==
{{reflist}}
=== ယေဘုယျကိုးကားချက်များ ===
{{refbegin|40em}}
* {{cite book|last=Allen|first=James P.|author-link=James Peter Allen|title=Genesis in Egypt: The Philosophy of Ancient Egyptian Creation Accounts|publisher=Yale Egyptological Seminar|year=1988| isbn=0-912532-14-9|ref=harv}}
* {{cite book|last=Allen|first=James P.|chapter=The Egyptian Concept of the World|editor1-last=O'Connor|editor1-first=David|editor2-last=Quirke|editor2-first=Stephen|title=Mysterious Lands|pages=[https://archive.org/details/mysteriouslands0000unse/page/23 23–30]|publisher=UCL Press|year=2003|isbn=1-84472-004-7|ref=harv|url=https://archive.org/details/mysteriouslands0000unse/page/23}}
* {{cite book|last=Andrews |first=Carol A. R. |chapter=Amulets |editor-last=Redford|editor-first=Donald B.|editor-link=Donald B. Redford|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt |volume=1 |pages=75–82 |year=2001|publisher=Oxford University Press| isbn=978-0-19-510234-5|ref=harv}}
* {{cite book|last=Anthes| first=Rudolf|editor-last=Kramer|editor-first=Samuel Noah|title=Mythologies of the Ancient World|pages=16–92|year=1961|publisher=Anchor Books|chapter=Mythology in Ancient Egypt|ref=harv}}
* {{cite book|last=Assmann|first=Jan|author-link=Jan Assmann|others=Translated by David Lorton|title=The Search for God in Ancient Egypt|publisher=Cornell University Press|year=2001|origyear=German edition 1984|isbn=0-8014-3786-5|ref=harv|url=https://archive.org/details/searchforgodinan00assm}}
* {{cite journal|last=Baines|first=John|author-link=John Baines (Egyptologist)|title=Egyptian Myth and Discourse: Myth, Gods, and the Early Written and Iconographic Record|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-near-eastern-studies_1991-04_50_2/page/81|journal=Journal of Near Eastern Studies|volume=50|issue=2|pages=81–105|date=April 1991|jstor=545669|doi=10.1086/373483|ref=harv}}
* {{cite book|last=Baines| first=John|editor-last=Loprieno|editor-first=Antonio|title=Ancient Egyptian Literature: History and Forms|pages=361–377|year=1996|publisher=Cornell University Press|chapter=Myth and Literature|isbn=90-04-09925-5|ref=harv}}
* {{cite book|last=Bickel| first=Susanne|editor-last=Johnston|editor-first=Sarah Iles|title=Religions of the Ancient World: A Guide|url=https://archive.org/details/religionsofancie0000unse_d0s1|pages=[https://archive.org/details/religionsofancie0000unse_d0s1/page/578 578]–580|year=2004|publisher=The Belknap Press of Harvard University Press|chapter=Myth and Sacred Narratives: Egypt|isbn=0-674-01517-7|ref=harv}}
* {{cite journal|last=Conman|first=Joanne|title=It's About Time: Ancient Egyptian Cosmology|journal = Studien zur Altagyptischen Kultur|volume=31|date=2003|ref=harv}}
* {{cite book|last=David|first=Rosalie|title=Religion and Magic in Ancient Egypt|publisher=Penguin|year=2002|isbn=0-14-026252-0|ref=harv}}
* {{cite book|last1=Dunand|first1=Françoise|first2=Christiane|last2=Zivie-Coche|author-link1=Françoise Dunand|others=Translated by David Lorton|title=Gods and Men in Egypt: 3000 BCE to 395 CE|url=https://archive.org/details/godsmeninegypt300000duna|publisher=Cornell University Press|year=2004|origyear=French edition 1991| isbn=0-8014-8853-2|ref=harv}}
* {{cite book|last=Feucht |first=Erika |chapter=Birth |editor-last=Redford|editor-first=Donald B.|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt |volume=1 |pages=192–193|year=2001|publisher=Oxford University Press| isbn=978-0-19-510234-5|ref=harv}}
* {{cite book|last=Frankfurter| first=David|editor1-last=Meyer|editor1-first=Marvin|editor2-last=Mirecki|editor2-first=Paul|title=Ancient Magic and Ritual Power|url=https://archive.org/details/ancientmagicritu00meye|pages=[https://archive.org/details/ancientmagicritu00meye/page/n467 457]–476|year=1995|publisher=E. J. Brill|chapter=Narrating Power: The Theory and Practice of the Magical Historiola in Ritual Spells|isbn=0-8014-2550-6|ref=harv}}
* {{cite book|last=Griffiths |first=J. Gwyn |authorlink=J. Gwyn Griffiths|chapter=Isis |editor-last=Redford|editor-first=Donald B.|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt |volume=2 |pages=188–191 |year=2001|publisher=Oxford University Press| isbn=978-0-19-510234-5 |ref=harv}}
* {{cite book|last=Hart|first=George|title=Egyptian Myths|publisher=University of Texas Press|year=1990|isbn=0-292-72076-9|ref=harv|url=https://archive.org/details/egyptianmyths00hart}}
* {{cite book|last=Hornung|first=Erik|author-link=Erik Hornung|others=Translated by John Baines|title=Conceptions of God in Egypt: The One and the Many|url=https://archive.org/details/conceptionsofgod0000horn|publisher=Cornell University Press|year=1982|origyear=German edition 1971| isbn=0-8014-1223-4|ref=harv}}
* {{cite book|last=Hornung|first=Erik|others=Translated by Elizabeth Bredeck|title=Idea into Image: Essays on Ancient Egyptian Thought|publisher=Timken|year=1992| isbn=0-943221-11-0|ref=harv}}
* {{cite book|last=Kaper |first=Olaf E. |chapter=Myths: Lunar Cycle |editor-last=Redford|editor-first=Donald B. |title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt |pages=480–482 |volume=2 |year=2001|publisher=Oxford University Press| isbn=978-0-19-510234-5|ref=harv}}
* {{cite book|last=Lesko| first=Leonard H.|authorlink=Leonard H. Lesko|editor-last=Shafer|editor-first=Byron E.|title=Religion in Ancient Egypt: Gods, Myths, and Personal Practice|url=https://archive.org/details/religioninancien0000unse_m2w3|pages=[https://archive.org/details/religioninancien0000unse_m2w3/page/88 89]–122|year=1991|publisher=Cornell University Press|chapter=Ancient Egyptian Cosmogonies and Cosmology|isbn=0-8014-2550-6|ref=harv}}
* {{cite book|last=Lurker|first=Manfred|others=Translated by Barbara Cummings|title=An Illustrated Dictionary of the Gods and Symbols of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/godssymbolsofanc0000lurk|publisher=Thames &amp; Hudson|year=1980|origyear=German edition 1972| isbn=0-500-27253-0|ref=harv}}
* {{cite book|last1=Meeks|first1=Dimitri|first2=Christine|last2=Favard-Meeks|others=Translated by G. M. Goshgarian|title=Daily Life of the Egyptian Gods|url=https://archive.org/details/dailylifeofegypt0000meek|publisher=Cornell University Press| year=1996|origyear=French edition 1993 |isbn=0-8014-8248-8|ref=harv}}
* {{cite book|last=Meltzer |first=Edmund S. |chapter=Horus |editor-last=Redford|editor-first=Donald B.|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt |volume=2 |pages=119–122 |year=2001|publisher=Oxford University Press| isbn=978-0-19-510234-5|ref=harv}}
* {{cite book|last=Morenz|first=Siegfried|others=Translated by Ann E. Keep|title=Egyptian Religion|publisher=Methuen|year=1973|origyear=German edition 1960| isbn= 0-8014-8029-9|ref=harv}}
* {{cite book|last=O'Connor|first=David|chapter=Egypt's View of 'Others'|editor-last=Tait|editor-first=John|title='Never Had the Like Occurred': Egypt's View of Its Past|pages=[https://archive.org/details/neverhadlikeoccu0000unse/page/155 155–185]|publisher=UCL Press|year=2003|isbn=978-1-84472-007-1|ref=harv|url=https://archive.org/details/neverhadlikeoccu0000unse/page/155}}
* {{cite book|last=O'Rourke |first=Paul F. |chapter=Drama |editor-last=Redford|editor-first=Donald B. |title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt |volume=1 |pages=407–410 |year=2001|publisher=Oxford University Press| isbn=978-0-19-510234-5|ref=harv}}
* {{cite book|last=Pinch|first=Geraldine|authorlink=Geraldine Pinch|title=Egyptian Mythology: A Guide to the Gods, Goddesses, and Traditions of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/egyptianmytholog0000pinc|year=2004|origyear=First edition 2002|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-517024-5|ref=harv}}
* {{cite book|last=Quirke|first=Stephen|title=The Cult of Ra: Sun Worship in Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/cultofrasunworsh0000quir|year=2001|publisher=Thames and Hudson| isbn=0-500-05107-0|ref=harv}}
* {{cite book|last=Ritner|first=Robert Kriech|title=The Mechanics of Ancient Egyptian Magical Practice|url=https://archive.org/details/mechanicsofancie0000ritn|year=1993|publisher=The Oriental Institute of the University of Chicago| isbn=0-918986-75-3|ref=harv}}
* {{cite book|last=Roth |first=Ann Macy |chapter=Opening of the Mouth |editor-last=Redford|editor-first=Donald B. |title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt |volume=2 |year=2001 |pages=605–609 |publisher=Oxford University Press| isbn=978-0-19-510234-5|ref=harv}}
* {{cite book|last=te Velde |first=Herman |chapter=Seth |editor-last=Redford|editor-first=Donald B. |title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt |volume=3 |pages=269–271 |year=2001|publisher=Oxford University Press| isbn=978-0-19-510234-5|ref=harv}}
* {{cite book|last=Tobin|first=Vincent Arieh|title=Theological Principles of Egyptian Religion|url=https://archive.org/details/theologicalprinc0000tobi|publisher=P. Lang|year=1989|isbn=0-8204-1082-9|ref=harv}}
* {{cite book|last=Tobin |first=Vincent Arieh |chapter=Myths: An Overview |editor-last=Redford|editor-first=Donald B. |title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt |volume=2 |pages=464–469 |year=2001|publisher=Oxford University Press| isbn=978-0-19-510234-5|ref=harv}}
* {{cite book|last=Traunecker|first=Claude|others=Translated by David Lorton|title=The Gods of Egypt|publisher=Cornell University Press|year=2001|origyear=French edition 1992|isbn=0-8014-3834-9|ref=harv|url=https://archive.org/details/godsofegypt00trau}}
* {{cite book|last=Uphill|first=E. P.|chapter=The Ancient Egyptian View of World History|editor-last=Tait|editor-first=John|title='Never Had the Like Occurred': Egypt's View of Its Past|pages=[https://archive.org/details/neverhadlikeoccu0000unse/page/15 15–29]|publisher=UCL Press|year=2003|isbn=978-1-84472-007-1|ref=harv|url=https://archive.org/details/neverhadlikeoccu0000unse/page/15}}
* {{cite book|last=Vischak |first=Deborah |chapter=Hathor |editor-last=Redford|editor-first=Donald B.|title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt |volume=2 |pages=82–85 |year=2001|publisher=Oxford University Press| isbn=978-0-19-510234-5|ref=harv}}
* {{cite book|last=Wilkinson|first=Richard H.|title=Symbol and Magic in Egyptian Art|publisher=Thames &amp; Hudson|year=1993|isbn=0-500-23663-1|ref=harv}}

{{refend}}

[[ကဏ္ဍ:အီဂျစ်ဒဏ္ဍာရီ]]</text>
      <sha1>tt3oe6yppaeg4inb25r6a1vkzgu09ai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကီးနာနာယွန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140103</id>
    <revision>
      <id>1026845</id>
      <parentid>957192</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:31:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3672" sha1="ft6opfudixwsn8o437ww3banaadimd3" xml:space="preserve">[[File:Upasika Kee Nanayon.jpg|thumb|ဥပါသိကာ ကီးနာနာယွန်]]

'''ဥပါသိကာ ကီးနာနာယွန်''' (กีนานายน, ၁၉၀၁ ခုနှစ် - ၁၉၇၈ ခုနှစ်) သည် ရတ်ချဘူရီ (Ratchaburi)  မှ ထိုင်းလူမျိုး ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် ဥပါသိကာမတစ်ဦးဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Donald K. Swearer, The Buddhist World of Southeast Asia, SUNY Press, 2010, s. 13.&lt;/ref&gt; ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် သူမသည် အငြိမ်းစားယူပြီးနောက် သူမသည် သူမ၏ ဦးလေး၊ အဒေါ်ဖြစ်သူတို့နှင့်အတူ အိမ်သို့ပြန်လာပြီး တရားစင်တာတစ်ခုသို့ သွားရောက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Kassam2017&quot;&gt;{{cite book|author=Kassam, Zayn R. |title=Women and Asian Religions|url=https://archive.org/details/womenasianreligi0000unse|year=2017|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-08275-7|pages=[https://archive.org/details/womenasianreligi0000unse/page/320 320]}}&lt;/ref&gt; သူမသည် များသောအား ကိုယ်တိုင်ပင် ပါဠိစာပေများနှင့် အခြားသော ဗုဒ္ဓဘာသာစာပေများကို ဖတ်ရှုလေ့လာကာ သင်ကြားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Thanissaro Bhikkhu, [http://enlight.lib.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-AN/an141008.pdf Upasika Kee Nanayon and the Social Dynamic of Theravadin Buddhist Practice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221225154424/http://enlight.lib.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-AN/an141008.pdf |date=25 December 2022 }}
, 1995&lt;/ref&gt; သူမ၏ ဓမ္မသင်ကြားများနှင့် ကဗျာများသည် ကျယ်ပြန့်စွာပင် ပျံ့နှံ့လျက် ရှိသည်။ သူမ၏ ထိုတရားစကားများသည် ပျံနှံ့လာသည့်အတွက်ကြောင့် ထိုင်းနိုင်ငံတွင် ထင်ရှားသည့် အမျိုးသမီးတရားပြဆရာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သူမ၏ တရားဟောပြောပြသမှုများကို Thanissaro Bhikkhu က အင်္ဂလိပ်ဘာသာသို့ ပြန်ဆိုခဲ့သည်။ Thanissaro Bhikkhu က သူမအား “မည်သို့ပင်ဆိုစေ သူမသည် “ထိုင်နိုင်ငံ၌ ၂၀ ရာစုတွင် ထင်ရှားသည့် အမျိုးသမီးတရားပြဆရာဖြစ်သည်” ဟု မြင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==ဖြန့်ဝေမှုများ==
*Upasika K. Nanayon, ''An unentangled knowing: lessons in training the mind'', Buddhist Publication Society, 1996.
*Upasika Kee Nanayon, Thanissaro Bhikkhu, ''Pure and simple: teachings of a Thai Buddhist laywoman'', Somerville, 2005
*[http://www.dharmaweb.org/index.php/Breath_Meditation_Condensed_by_Upasika_Kee_Nanayon &quot;Breath Meditation Condensed&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111220011035/http://www.dharmaweb.org/index.php/Breath_Meditation_Condensed_by_Upasika_Kee_Nanayon |date=20 December 2011 }}.

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဆရာများ]]</text>
      <sha1>ft6opfudixwsn8o437ww3banaadimd3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တာရာဘရတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140108</id>
    <revision>
      <id>1026890</id>
      <parentid>842455</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9450" sha1="33vzrzuw5jj3t4xwbain47k4t1nml3p" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name          = တာရာဘရတ်
| image         = &lt;!-- filename only, no &quot;File:&quot; or &quot;Image:&quot; prefix, and no enclosing [[brackets]] --&gt;
| alt           = &lt;!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --&gt;
| caption       =
| birth_name    = &lt;!-- only use if different from name --&gt;
| birth_date    = {{Birth date and age|1953|05|15}}
| birth_place   =
| death_date    = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --&gt;
| death_place   =
| nationality   =
| other_names   =
| occupation    = {{hlist|စိတ်ပညာရှင်|စာရေးဆရာ}}
| years_active  =
| known_for     = ဗုဒ္ဓဘာသာတရားပြခြင်း
| notable_works =
| website       = {{url|tarabrach.com}}
}}
'''တာရာဘရတ်''' (၁၉၅၃ ခုနှစ်ဖွား၊ မေလ ၁၇ ရက်ဖွား) အမေရိကန်လူမျိုး စိတ်ပညာရှင်၊ စာရေးဆရာနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာတရားအားထုတ်မှုတွင် ထင်ရှားသည့်သူ ဖြစ်သည်။ ဝါရှင်တန်ဒီစီရှိ ဝိပဿနာတရားအဖွဲ့အစည်း (Insight Meditation Community) ၏ တည်ထောင်သူနှင့် နည်းပြဆရာမ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://imcw.org/Teachers/TeacherDetail/TeacherID/1 |title=Tara Brach - Teacher page |work=imcw.org |publisher=Insight Meditation Community of Washington |accessdate=January 31, 2016}}&lt;/ref&gt; သူမသည် မေရီလန့်၊ Bethesda တွင် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့ညများတွင် တွေ့ဆုံကာ သင်ကြားပြသမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=Washingtonian&gt;{{cite news |last=Adelman |first=Ken |date=May 1, 2005  |title=What I've learned: Tara Brach |work=Washingtonian |url=https://www.washingtonian.com/2005/05/01/what-ive-learned-tara-brach/ |accessdate=August 9, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://imcw.org/Programs/Classes/Tara-Brach-Wednesday |title=Tara Brach - Wednesday Night Class |work=imcw.org |publisher=Insight Meditation Community of Washington |accessdate=November 28, 2015 |archivedate=10 July 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180710214748/http://imcw.org/Programs/Classes/Tara-Brach-Wednesday }}&lt;/ref&gt; သူမ၏ အပေါင်းအပါများတွင် ဂျက်ကွန်ဖီး၊ ရှာရွန်ဆာ့ဘတ်၊ ဂျိုးဆက်ဂိုးစတိန်းနှင့် ဝိပဿနာနှင့် တရားအားထုတ်မှုဆိုင်ရာ အခြားသော သူများလည်း ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;[http://www.publishersweekly.com/978-0-553-80167-5 Publishers Weekly Review] ''Publisher's Weekly'' review of ''Radical Acceptance''  Retrieved January 31, 2016.&lt;/ref&gt; သူမသည် အမေရိကန်နိုင်ငံနှင့် ဥရောပတို့၌  ဗုဒ္ဓဘာသာတရားစင်တာများတွင် တရားသင်ပြခြင်းနှင့် ယောဂ တို့ကို သင်ကြားပြသခဲ့သည်။ သူမသင်ကြားပြသခဲ့သည့် နေရာများတွင် စပရစ်ရော့တရားစင်တာ၊ Kripalu Centerနှင့်Omega Institute for Holistic Studiesတို့ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kripalu.org/presenter/V0000792/ |title=Tara Brach |work=Kripalu.org |publisher=Kripalu Center for Yoga &amp; Health |accessdate=November 28, 2015 |archive-date=21 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160121073111/http://kripalu.org/presenter/V0000792/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.eomega.org/workshops/teachers/tara-brach |title=Tara Brach, PhD |work=Eomega.org |publisher=Omega Institute for Holistic Studies, Inc |accessdate=November 29, 2015}}&lt;/ref&gt;

သူမသည် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာကုသမှုအတွက် သတိပဋ္ဌာန်တရားအားထုတ်မှုနှင့် ဗုဒ္ဓ၏ သင်ကြားပြသမှုများကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ ထိုအရာများနှင့် ပတ်သက်၍ သူမသည် စာအုပ်များကို ရေးသားခဲ့ရာ Omega Institute for Holistic Studiesစသည့်စာအုပ်များပါဝင်သည်။

==ပညာရေး==
သူမသည် ကလက်တက္ကသိုလ် (Clark University) မှ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံနှင့် စိတ်ပညာဘာသာရပ်တို့ဖြင့် ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[http://www.eomega.org/workshops/teachers/tara-brach Omega Institute Teacher Page] Retrieved November 28, 2015&lt;/ref&gt; သူမသည် ဖီးဒင်းဂရဒ်ကျူရိတ်တက္ကသိုလ် (Fielding Graduate University) မှ တရားထိုင်ခြင်းအားဖြင့် အစားအသောက်မူမမှန်မှုအား ကုစားခြင်း စာတမ်းဖြင့် ပါရဂူဘွဲ့ ရခဲ့သည်။&lt;ref name=Washingtonian/&gt;

==ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝ==
ဘရတ်သည် သူမ၏ ခင်ပွန်းဖြစ်သူ ဂျိုနသန်ဖော့ (Jonathan Foust) နှင့်အတူ ဗာဂျီးနီးယားတွင် အမြဲတမ်းနေထိုင်ခဲ့သည်။ သူမ၏ ခင်ပွန်းသည် ယောဂနှင့် တရားပြဆရာ ဖြစ်သည်။ ဘရတ်သည် ခရစ်ယာန် ဘုရားတစ်ဆူဝါဒ (Christian Unitarian - သုံးပါးပေါင်းတစ်ဆူကို ငြင်းပယ်ဝါဒ) ဘာသာအယူဝါဒနှင့် ကြီးပြင်းခဲ့သူ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Riding the wave of secular meditation|url = http://www.seattletimes.com/health/riding-the-wave-of-secular-meditation/|accessdate = 2015-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Meditation guru Tara Brach is calm eye of Washington's storm - OnFaith|url = http://www.faithstreet.com/onfaith/2013/05/18/meditation-guru-tara-brach-is-calm-eye-of-washingtons-stress-filled-storm/10131|accessdate = 2015-08-22|archivedate = 6 July 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160706224801/http://www.faithstreet.com/onfaith/2013/05/18/meditation-guru-tara-brach-is-calm-eye-of-washingtons-stress-filled-storm/10131}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title = &quot;Allow life to be as it is&quot;|url = https://www.tarabrach.com/wp-content/uploads/pdf/Flow_Mindfulness-Interview_Tara_Brach.pdf|accessdate = 2019-04-05}}&lt;/ref&gt;

==ပြုစုခဲ့သည်များ==
===စာအုပ်များ===
* {{cite book |first=Tara |last=Brach |year=2019 |title=Radical Compassion: Learning to Love Yourself and Your World with the Practice of RAIN|url=https://archive.org/details/radicalcompassio0000brac |publisher=Viking|isbn=978-0525522812}}
* Brach, Tara (2014). Healing Traumatic Fear: The Wings of Mindfulness and Love, in ''Mindfulness-Oriented Interventions for Trauma: Integrating Contemplative Practices'' edited by Follette, Briere, Rozelle, Hopper and Rome. [[Guilford Press]] {{ISBN|978-1462518586}}
* {{cite book|last=Brach|first=Tara|title=True Refuge: Finding Peace and Freedom in Your Own Awakened Heart|year=2013|publisher=Bantam|isbn=0553807625|url-access=registration|url=https://archive.org/details/truerefugefindin00brac}}
* Brach, Tara (2012). ''Mindful Presence: A Foundation for Compassion and Wisdom, in Wisdom and Compassion in Psychotherapy: Deepening Mindfulness in Clinical Practice'' edited by Christopher K. Germer and Ronald D. Siegel. [[Guilford Press]] {{ISBN|978-1462518869}}
* {{cite book |first=Tara |last=Brach |year=2003 |title=Radical Acceptance: Embracing Your Life with the Heart of a Buddha |url=https://archive.org/details/radicalacceptanc00brac |publisher=Bantam |isbn=0-553-80167-8}}

===အသံဖိုင်ဖြန့်ဝေမှုများ===
*''Radical Self-Acceptance: A Buddhist Guide to Freeing Yourself from Shame'' (2005) {{ISBN|978-1591793212}}
*''Radical Acceptance: Guided Meditations'' (2007) {{ISBN|978-0615185583}}
*''Meditations for Emotional Healing'' (2009) {{ISBN|978-1591797418}}
*''Meditation and Psychotherapy: A Professional Training Course for Integrating Mindfulness into Clinical Practice'' (2011) {{ISBN|978-1591799702}}
*''Mindfulness Meditations: Nine Guided Practices to Awaken Presence and Open Your Heart'' (2012) {{ISBN|978-1604077988}}
*''Finding True Refuge: Meditations for Difficult Times'' (2013) {{ISBN|978-1604078633}}

==ကိုးကား==
{{reflist}}


{{Lifetime|၁၉၅၃|}}
[[ကဏ္ဍ:အမေရိကန် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ]]
[[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် စာရေးဆရာများ]]</text>
      <sha1>33vzrzuw5jj3t4xwbain47k4t1nml3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ချွေးထွက်ခြင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140787</id>
    <revision>
      <id>1026850</id>
      <parentid>958103</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9134" sha1="5j7xrcxhjavwy0clsglrzpyq6ayih1f" xml:space="preserve">{{Infobox medical condition (new)
| name            = ချွေးထွက်ခြင်း
| synonyms        = Sweating, hidrosis, diaphoresis
| image           = Amanda Françozo At The Runner Sports Fragment.jpg
| caption         =  အရေပြားပေါရှိ ချွေးစက်များ
| pronounce       = 
| field           = [[:en:Dermatology|Dermatology]]
| symptoms        = 
| complications   = 
| onset           = 
| duration        = 
| types           = 
| causes          = 
| risks           = 
| diagnosis       = 
| differential    = 
| prevention      = 
| treatment       = 
| medication      = 
| prognosis       = 
| frequency       = 
| deaths          = 
}}

'''ချွေး''' (သို့) '''ချွေးထွက်ခြင်း''' ({{lang-en|'''perspiration''' or '''sweating'''}}) သည် နို့တိုက်သတ္တဝါများ၏ အရေပြားရှိ ချွေးဂလန်းများက ထွက်ရှိသော အရည်(ထုတ်လုပ်ခြင်း) ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;perspiration&quot;&gt;{{cite journal |url=http://www.jbc.org/cgi/reprint/99/3/781.pdf |title=Simultaneous Study of Constituents of Urine and Perspiration |author=Mosher HH |journal=The Journal of Biological Chemistry |year=1933 |volume=99 |pages=781–790 |issue=3 |archive-date=18 September 2019 |access-date=5 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918161728/http://www.jbc.org/cgi/reprint/99/3/781.pdf |url-status=dead }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.jbc.org/cgi/reprint/99/3/781.pdf |access-date=5 September 2020 |archive-date=18 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918161728/http://www.jbc.org/cgi/reprint/99/3/781.pdf }}&lt;/ref&gt;

ချွေးဂလန်းနှစ်မျိုးကို လူသားများတွင်တွေ့နိုင်ရာ ၎င်းတို့မှာ အက်ကရိုင်း (အက်ကရင်း) ဂလန်း (eccrine gland) နှင့် အဲ့ပါကရိုင်း (အဲ့ပါကရင်း) ဂလန်း (apocrine gland) တို့ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;2017-Hanukoglu&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hanukoglu I, Boggula VR, Vaknine H, Sharma S, Kleyman T, Hanukoglu A | title = Expression of epithelial sodium channel (ENaC) and CFTR in the human epidermis and epidermal appendages | journal = Histochemistry and Cell Biology | volume = 147 | issue = 6 | pages = 733–748 | date = January 2017 | pmid = 28130590 | doi = 10.1007/s00418-016-1535-3 | url = https://zenodo.org/record/890756 }}&lt;/ref&gt; အက်ကရိုင်း ချွေးဂလန်းများသည် ခန္ဓာကိုယ်နေရာများစွာ၌ ပျံ့ကြဲတည်ရှိကြ၍ အများအားဖြင့် ကိုယ်အပူချိန်လွန်ကဲမှုမှ ဖြစ်စေလိုက်သော ငန်ကျိကျိ ရေကဲ့သို့ ချွေးများကို ထုတ်ပေးသည့် ဂလန်းဖြစ်သည်။ အဲ့ပါကရိုင်း ချွေးဂလန်းများသည် ဂျိုင်းနှင့် ခန္ဓာကိုယ်၏ အနည်းငယ်သော နေရာများတွင်သာ တည်ရှိ၍ အနံ့မပါ၊ ဆီကဲ့သို့၊ အရည်ကြည်မဟုတ်သော ချွေးများကို ထုတ်လုပ်ပေး၍ ယင်းချွေး၏ အနံ့ကို ဘက်တီးရီးယား ပြိုကွဲခြင်းမှ ဖြစ်စေသည်။

လူသားများ၌ ချွေးသည် အခြေခံအားဖြင့် အပူညှိခြင်းနည်းလမ်းဖြစ်၍ ယင်းသို့ အပူထိန်းညှိခြင်းကို အက်ကရိုင်းဂလန်းများ၏ ချွေးများစွာ ထုတ်ပေးခြင်းမှ လုပ်ဆောင်သည်။ လူကြီးတစ်ဦး၏ အများဆုံးချွေးထွက်နှုန်းသည် တစ်နာရီတွင် ၂-၄ လီတာအထိ (သို့) တစ်ရက်တာ၌ ၁၀-၁၄ လီတာ အထိရှိနိုင်သည်။(10–15 g/min·m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) သို့သော် အရွယ်မရောက်မီ (ကြီးဖော်မဝင်မီ) ကလေးများ၏ ချွေးထွက်နှုန်းမှာ ပို၍ နည်းပါးပေသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jessen |first=C. |title=Temperature Regulation in Humans and Other Mammals |url=https://archive.org/details/temperatureregul0000jess |publisher=Springer |location=Berlin |year=2000 |isbn=978-3-540-41234-2 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mack |first=G. W. |last2=Nadel |first2=E. R. |chapter=Body fluid balance during heat stress in humans |editor1-last=Fregly |editor1-first=M. J. |editor2-last=Blatteis |editor2-first=C. M. |title=Handbook of Physiology. Section 4: Environmental Physiology |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=1996 |pages=187–214 |isbn=978-0-19-507492-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sawka |first=M. L. |last2=Wenger |first2=C. B. |last3=Pandolf |first3=K. B. |chapter=Thermoregulatory responses to acute exercise-heat stress and heat acclimation |editor1-last=Fregly |editor1-first=M. J. |editor2-last=Blatteis |editor2-first=C. M. |title=Handbook of Physiology. Section 4: Environmental Physiology |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=1996 |pages= |isbn=978-0-19-507492-5 }}&lt;/ref&gt; 

အရည်ပြားမှချွေးများ အငွေ့ပျံသောကြောင့် အေးမြသော ခံစားမှုကို ရရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ပူပြင်းသော ရာသီတွင် (သို့) အားစိုက်လုပ်ကိုင်မှုကြောင့် တစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်းစီ၏ ကြွက်သားများ ပူလာသောအခါ ချွေးပို၍ ထွက်ရှိသည်။ ချွေးဂလန်း မရှိသလောက်နည်းပါးသော တိရစ္ဆာန်များ၊ ဥပမာ ခွေးများ၌ အပူချိန်ထိန်းညှိခြင်းကို အချိန်တိုအတွင်း ခပ်မြန်မြန်အသက်ရှူခြင်းနည်းဖြင့် ပြီးမြောက်စေကာ ထိုသို့ ရှူသွင်းရှူထုတ်ခြင်းက ခံတွင်းနှင့် လည်ချောင်းဝရှိ စွတ်စိုသောနေရာများမှ ရေကို အငွေ့ပြန်စေသည်။

ချွေးထွက်ခြင်းကို နို့တိုက်သတ္တဝါအမျိုးမျိုး၌ တွေ့ရှိရသော်လည်း&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Goglia G |title=[Further research on the branched sweat glands in some mammals (Cavia cobaya, Sus scrofa, Equus caballus).] |language=|journal=Bollettino della Società Italiana di Biologia Sperimentale |volume=29 |issue=1 |pages=58–60 |date=January 1953 |pmid=13066656 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Robertshaw D, Taylor CR |title=Sweat gland function of the donkey (Equus asinus) |journal=The Journal of Physiology |volume=205 |issue=1 |pages=79–89 |date=November 1969 |pmid=5347721 |pmc=1348626 |url=http://www.jphysiol.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=5347721 |doi=10.1113/jphysiol.1969.sp008952 }}{{Dead link|date=May 2022 }}&lt;/ref&gt; လူနှင့် မြင်း ကဲ့သို့သော ချွင်းချက်မှလွဲ၍ အပူလျော့ချရန် ချွေးမြောက်မြားစွာထုတ်လုပ်ခြင်းသည် သွေးနွေးသတ္တဝါများတွင် မရှိသလောက် ရှားပါးပေသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal  |vauthors=McDonald RE, Fleming RI, Beeley JG, etal |title=Latherin: A Surfactant Protein of Horse Sweat and Saliva |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=5 |pages=e5726 |year=2009 |pmid=19478940 |pmc=2684629 |doi=10.1371/journal.pone.0005726 |editor1-last=Koutsopoulos |editor1-first=Sotirios}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Jenkinson|first1=D. McEwan|title=Comparative Physiology of Sweating|journal=British Journal of Dermatology|date=April 1973|volume=88|issue=4|pages=397–406|doi=10.1111/j.1365-2133.1973.tb07573.x|pmid=4582049|ref=jenkinson1973}}&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{reflist}}

{{stub}}</text>
      <sha1>5j7xrcxhjavwy0clsglrzpyq6ayih1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာလာဒင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141109</id>
    <revision>
      <id>1026913</id>
      <parentid>936582</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T19:04:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8446" sha1="ki3zlh7appofvwdofl87jxeokfau6fo" xml:space="preserve">{{Infobox folk tale
|Folk_Tale_Name = အာလာဒင်နှင့် အံ့ဖွယ်မီးခွက်
|Image_Name     = Alad.jpg
|Image_Caption  = အာလာဒင် ဂူအတွင်၌ အံ့ဖွယ်မီးခွက်ဆန်းကို ရှာတွေ့ပုံ။
|Aarne-Thompson Grouping = ATU 561 (Aladdin)
|AKA            = 
|Mythology      =
|Region         = [[အာရေဗျကျွန်းဆွယ်]]
|Published_In   =  အော်န်ထွိန်း ဂဲလွန် ဘာသာပြန်သော တစ်ထောင့်တစ်ညပုံပြင်များ စာအုပ်။
|Related        =
}}

'''အာလာဒင်''' ({{lang-en|Aladdin}}; {{lang-ar|علاء الدين}} , /အာလားဒင်/ ၊ /အာလာ့အို့ဒင်း/ ) သည် ရိုးရာပုံပြင်တစ်ပုဒ်ဖြစ်၍ ဖြစ်နိုင်ခြေအများဆုံးမှာ အရှေ့အလယ်ပိုင်း၏ မူရင်းစာပေဖြစ်နိုင်သည်။ မူလ အာရေးဘစ်စာပေဖြစ်သော 'တစ်ထောင့်တစ်ည' (အာရေးဘီးယန်းညများ) စာအုပ်၏ အပိုင်းတစ်ခုမဟုတ်သော်လည်း ယင်းစာစုနှင့် ဆက်စပ်ပြီး လူသိအများဆုံးဖြစ်သည်။ ပြင်သစ်သား အော်န်ထွိန်း ဂဲလွန် (Antoine Galland) က ဆီးရီးယားနယ်ဘက်မှ ခရစ်ယာန် မဲရန်နိုက်ဂိုဏ်း ပုံပြောသူ ဟာနာ ဒီယတ်ဘ် ဆီမှ ရယူကာ ဤပုံပြင်ကို ပြင်သစ်ဘာသာပြန် တစ်ထောင့်တစ်ညပုံပြင် ([[:en:Les mille et une nuits|Les mille et une nuits]]) တွင် ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;razzaque&quot;&gt;Razzaque (2017)&lt;/ref&gt;

==ဇာတ်လမ်းတည်ဆောက်မှု==
ထင်ရှားသောမူနှစ်ခုရှိရာ ဂဲလွန် နှင့် ဘာတန် (Burton) တို့ဖြစ်သည်။ မူနှစ်ခုစလုံး၌ ဤဇာတ်လမ်း၏ အဖွင့်ဝါကျများတွင် 'တရုတ်ပြည်၏ မြို့တော်တစ်ခုတွင်' ဟူ၍ ရေးသားထားသည်။&lt;ref name=Plotz1&gt;Plotz (2001) p. 148–149&lt;/ref&gt; သို့ရာတွင် ဇာတ်လမ်းပါအကြောင်းအရာများသည် အရှေ့အလယ်ပိုင်း အခြေတည်ပုံစံနှင့်သာ လက်တွေ့အားဖြင့် ကိုက်ညီသည်။ ဇာတ်လမ်း၌ပါရှိသော ဘုရင်ကို ဆူလ်တန် ဟုသာဖော်ပြပြီး တရုတ်တွင်သုံးသော ဧကရာဇ် ဟု ရေးသားထားခြင်းမရှိပေ။ အချို့သော ပြန်ပြောမူအချို့တွင် ဧကရာဇ်ဟု သုံးနှုန်းထားကြသည်။ ဇာတ်လမ်းပါ လူများမှာ မွတ်စလင်များနှင့် စကားသုံးနှုန်းမှုမှာလည်း ဘာသာရေးကိုင်းရှိုင်းသော မွတ်စလင်များ၏ ပြောဆိုသုံးနှုန်းမှုများဖြစ်၏ ။ ဂျူးလူမျိုး ကုန်သည်က အာလာဒင်၏ ပစ္စည်းများကို ဝယ်ယူ၍ အကြောင်းတိုက်ဆိုင်စွာ လိမ်လည်ခဲ့သည်ဟု ပါရှိသော်လည်း တရုတ်ပြည်ဘာသာရေးများဖြစ်သော ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်၊ ကွန်ဖြူးရှပ်စ်ဝါဒဝင်များ အကြောင်း၊ ပို၍ထင်ရှားသည်မှာ တရုတ်လူမျိုးများအကြောင်း ပါဝင်မှု မရှိပေ။

သိသိသာသာဖြင့် တရုတ်တိုင်းရင်းသားများသမိုင်းတွင် မွတ်စလင် (တရုတ်မွတ်စလင်) အုပ်စုများအကြောင်း ရှည်ကြာစွာပါဝင်ခဲ့ပြီး ဥပမာ ဝီးဂါ (ဝီးဂွတ်ယာဇ်) (Uighurs) လူမျိုးများ [[ဟွေလူမျိုး]]များ တို့၏ မူလဇာစ်မြစ်သည် ပိုးလမ်းမခရီးသွားသူများဖြစ်သည်။ ထန်မင်းဆက် လက်ထက်ကတည်းက အစ္စလာမ်လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းများသည် ယင်းဒေသများ၌ တည်ရှိခဲ့ကြ၍ အချို့က ဇာတ်လမ်းအခြေတည်သည်မှာ [[တာကီစတန်|တာကစ်စတန်]] ဒေသကြီး ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ညွှန်းဆိုကြသည်။&lt;ref name=Moon1&gt;Moon (2005) p. 23&lt;/ref&gt;

ဤအချက်များကြောင့် တရုတ်ပြည်တွင် ဇာတ်လမ်းအခြေတည်သည်ဟူသေယ တွက်ဆခန့်မှန်းမှုသည် ရိုးရာပုံပြင်ပြောသူတစ်ဦး၏ တရုတ်ပြည်နှင့်ပတ်သက်၍ သိရှိမှုတစ်စိတ်တပိုင်း ချို့တဲ့ခြင်း ဖြစ်ကောင်းဖြစ်နိုင်သည်။&lt;ref name=honor1&gt;Honour (1973) - Section I &quot;The Imaginary Continent&quot;&lt;/ref&gt; ရှေးခေတ် အာရေးဘစ်သုံးနှုံးမှုများတွင် အလွန်ကွာဝေးသော မရင်းနှီးသည့်နယ်မြေတစ်ခုကို ဖော်ပြရာ၌ တရုတ်ပြည် ဟူ၍ သုံးနှုန်း ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ajammc.com/2017/08/10/who-was-the-real-aladdin/|author=Arafat A. Razzaque|website=Ajam Media Collective|title=Who was the “real” Aladdin? From Chinese to Arab in 300 Years}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://time.com/5592303/aladdin-true-history/|title=Was Aladdin Based on a Real Person? Here’s Why Scholars Are Starting to Think So|website=Time|access-date=2020-07-07|date=2019-05-23|author=Olivia B. Waxman|archive-date=3 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303094943/https://time.com/5592303/aladdin-true-history/}}&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
===အောက်ခြေအညွှန်းများ===
{{reflist}}
===ကိုးကားရင်းမြစ်များ===
{{refbegin|40em}}
*{{cite book |last = Honour |first =Hugh|title= Chinoiserie: The Vision of Cathay|publisher = Ican| year= 1973|isbn = 978-0064300391}}
*{{cite book | last = Moon | first = Krystyn | title = Yellowface | url = https://archive.org/details/yellowfacecreati0000moon | year= 2005 | page = [https://archive.org/details/yellowfacecreati0000moon/page/23 23] | publisher = Rutgers University Press | isbn = 0-8135-3507-7}}
*{{cite book | last = Plotz | first = Judith Ann | title = Romanticism and the vocation of childhood | url = https://archive.org/details/bwb_W7-CSW-674 | publisher = [[Palgrave Macmillan]] | year = 2001 | isbn = 0-312-22735-3}}
*{{cite web|last=Razzaque|first=Arafat A. |title=Who wrote Aladdin? |url=https://ajammc.com/2017/09/14///|work=Ajam Media Collective|date=10 August 2017|accessdate=25 February 2019}}
{{refend}}


[[ကဏ္ဍ:တစ်ထောင့်တစ်ညပုံပြင်များထဲမှ ဇာတ်ကောင်များ]]</text>
      <sha1>ki3zlh7appofvwdofl87jxeokfau6fo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂရိဒဏ္ဍာရီ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141265</id>
    <revision>
      <id>1026892</id>
      <parentid>1019748</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="248456" sha1="hea389giye9b6cq41g4x6ep9om0e6w1" xml:space="preserve">{{ဂရိဒဏ္ဍာရီ}}
'''ဂရိဒဏ္ဍာရီ''' ({{lang-en|'''Greek mythology'''}}) သည် ရှေးခေတ်ဂရိလူမျိုးများ မူလအနေဖြင့် ပြောဆိုခဲ့ကြသော [[ဒဏ္ဍာရီ]] အစုအဝေးတစ်ခုဖြစ်၍ ရှေးဂရိရိုးရာပုံပြင်ဇာတ်လမ်း အမျိုးအစားတစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။ ဤဇာတ်လမ်းပုံပြင်များတွင် ကမ္ဘာလောက၏ မူလအစနှင့် သဘောသဘာဝ၊ နတ်ဘုရားများ၊ သူရဲကောင်းများ၊ ဒဏ္ဍာရီလာသတ္တဝါများ စသည်တို့၏ ဘဝနှင့် ဆောင်ရွက်မှုများ၊အီးတုံးများနှင်.

၁၈ ရာစု ဘီစီ (ဘီစီ ၁၈၀၀) မှ ဖြစ်နိုင်ခြေအများဆုံးမှာ [[မိုက်ဆီးနီးယန် ဂရိ|မိုက်ဆီးနီးယန်လူမျိုး]] နှင့် [[မစ်နိုးယန် ယဉ်ကျေးမှု|မစ်နိုးယန်လူမျိုး]] သီဆိုသူများ၏ နှုတ်တက် ကဗျာလင်္ကာရွတ်ဆိုမှု ဓလေ့များမှ မူလအရင်းခံသဘောအားဖြင့် ပြန့်ပွားလာခဲ့ကာ&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Cartwirght|first1=Mark|title=Greek Mythology|url=https://www.ancient.eu/Greek_Mythology/|website=Ancient History Encyclopedia|accessdate=26 March 2018}}&lt;/ref&gt; အဆုံးသတ်၌ ထရိုဂျန်စစ်ပွဲနှင့် စစ်ကြီးအပြီးခေတ်က သူရဲကောင်းများနှင့် ပတ်သက်သော ဒဏ္ဍာရီများသည် [[ဟိုးမား]]၏ ကဗျာလင်္ကာရှည်များဖြစ်သော အစ်လိယဒ် နှင့် အော့ဒဆီ (ဂရိ - အိုဒိဆီယား)တို့၏ နှုတ်မှုရေးရာ  လက်ဆင့်ကမ်းသည့် အလေ့အထတို့၏ အစိတ်အပိုင်းများဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ ဟိုးမားခေတ်နီးပါးကာလက ကဗျာဆရာ [[ဟီးဆီးယဒ်]]၏ သီယိုဂန်နီ (ဂရိ - သီယိုဂေါနီးယား) နှင့် 'အလုပ်များနှင့် နေ့ရက်များ' စသည့် ကဗျာကြီးနှစ်ပုဒ်တွင်လည်း ကမ္ဘာဦးကာလအကြောင်းတရားများ၊ တန်ခိုးစွမ်းအားရှိသူ မင်းလုပ်အုပ်စိုးသူများ၊ လူသားခေတ်၊ လူတို့၏ ပူဆွေးသောကဗျာပါဒများ၏ မူလအကြောင်းခံများနှင့် ယဇ်ပူဇော်ခြင်းဆိုင်ရာ ကျင့်ထုံးများ၏ ဇာစ်မြစ်များ ပါဝင်သည်။ ဟိုးမားဓမ္မတေးသီချင်းများ၊ ကဗျာလင်္ကာပေါင်းစုမှ ကဗျာရှည်များ၏ အစိတ်အပိုင်းများ၊ စကားပြောပုံစံရှိ ကဗျာများ၊ ဘီစီငါးရာစုခန့်က အလွမ်း အသောများ ရေးသောဇာတ်ဆရာများ လက်ရာများ၊ [[ဟဲလင်နစ်စတစ်ခေတ်]]က ပညာရှင်များနှင့် ကဗျာဆရာများရေးဖွဲ့သော လက်ရာများ၊ [[ရောမအင်ပါယာ]]ခေတ်က ပလူးတာ့ခ် နှင့် ပေါ်ဆန်းနိယာစ် ကဲ့သို့သော စာရေးဆရာများ၏ စာပေများ စသည်တို့တွင် ဒဏ္ဍာရီများကို မပျောက်မပျက်စေရန် ထိန်းသိမ်းထားရှိခဲ့ကြသည်။ 

ရှေးခေတ်ဂရိစာပေတွင် မပျောက်မပျက် ကျန်ရစ်သော ဤဇာတ်လမ်းများအပြင် နတ်ဘုရားများ၊ သူရဲကောင်းများကို ရုပ်ပုံဖော်ပြမှုများနှင့် ဒဏ္ဍာရီလာဇာတ်ခန်းများကို ရှေးခေတ်မြေအိုးပန်းချီများ၊ ပူဇော်သကာရဆိုင်ရာ တင်လှူပူဇော်သော ပစ္စည်းများနှင့် အခြားများစွာသော အနုပညာလက်ရာပစ္စည်းများတွင် ထင်ထင်ရှားရှား ဖော်ပြထားကြ၏။  ရှစ်ရာစု ဘီစီ (ဘီစီ ၈၀၀)က အိုးများပေါ်ရှိ မျဉ်ဖြောင့်၊ မျဉ်းကွေးကဲ့သို့သော ပုံစံများသည် ထရိုဂျန်စစ်ပွဲကာလတစ်ခုလုံးမှ ဇာတ်အခန်းများကို သရုပ်ဖော်ထားသည့်အပြင် ဟဲရာကလီးဇ်၏ စွန့်စားခန်းများကိုလည်း ဖော်ပြမှုန်းချယ်ထားသည်။ ထို့နောက်ပေါ်ပေါက်လာသော ရှေးဟောင်းဂရိခေတ်၊ ဂန္ထဝင်ဂရိခေတ်၊ ဟဲလင်နစ်စတစ်ဂရိခေတ်များ၌ ကဗျာဆရာ ဟိုးမားရေးဖွဲ့သော ဒဏ္ဍာရီလာ ပြကွက်နှင့် အခြားပြကွက်များ ပေါ်ပေါက်လာကြကာ ထိုစဉ် ရှိနေပြီးဖြစ်သော စာပေဆိုင်ရာ ထင်ရှားမှုများကို အားဖြည့်ကူညီရာရောက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Br&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Greek Mythology|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=2002|url=https://www.britannica.com/topic/Greek-mythology/|origyear=1998|first=A. W. H.|last=Adkins|first2=John R. T.|last2=Pollard|access-date=13 September 2020|archive-date=29 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929213817/https://www.britannica.com/topic/Greek-mythology|url-status=dead}}&lt;br /&gt;&lt;/ref&gt;

အနောက်တိုင်း လူမှုအဖွဲ့အစည်း၏ စာပေ၊ အနုပညာ၊ ယဉ်ကျေးမှုများအပေါ်  ကြီးကြီးမားမား ဩဇာညောင်းခဲ့သည့်အပြင် အနောက်တိုင်း၏ (ယဉ်ကျေးမှု၊ သမိုင်း.. ) အမွေအနှစ် နှင့် ဘာသာစကားတို့၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ရပ်လည်း ဖြစ်လျက် ရှိသည်။ ခေတ်အဆက်ဆက်မှ ယနေ့ထိတိုင် ကဗျာဆရာများနှင့် ပန်းချီဆရာများသည် ဂရိဒဏ္ဍာရီမှ စေ့ဆော်မှုများ ရရှိခဲ့ကြကာ ဤအကြောင်းအရာထုထည်ကြီးတွင် ခေတ်သစ်သဘော အရေးပါအရာရောက်ခြင်းနှင့် ဆီလျော်လိုက်ဖက်မှုရှိခြင်းတို့ကိုလည်း ရှာဖွေဖော်ထုတ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Foley, John Miles (1999). &quot;Homeric and South Slavic Epic&quot;. ''Homer's Traditional Art''. [[Penn State University Press|Penn State Press]]. {{ISBN|978-0-271-01870-6}}.&lt;/ref&gt;{{Rp|43}}
[[File:Achilles Penthesileia BM B209.jpg|thumb|အာခိလိဇ်နှင့် ပန်သေးစစ်လီယာ၊ Exekias ၏ လက်ရာ (ဘီစီ - ၅၄၀ ဝန်းကျင်ခန့်) ဗြိတိသျှပြတိုက်၊ လန်ဒန်မြို့။]] 

==ရင်းမြစ်များ==
ဂရိဒဏ္ဍာရီကို အခြေခံအားဖြင့် ဂရိစာပေနှင့် ဘီစီ ၉၀၀ ခန့်က ဂျီဩမေထရီခေတ် (အိုးများတွင် ဂျီဩမေထရီပုံစံများ ရေးဆွဲသောခေတ်) မှသည်  ဘီစီ ၈၀၀ နောက်ပိုင်းကာလများထိ သက်တမ်းရှိသော အမြင်ပုံဖော် တင်ဆက်ခြင်း/ချယ်မှုန်းခြင်းများမှ သိရှိကြသည်။&lt;ref name=&quot;Graf200&quot;&gt;Graf, Fritz. 2009 [1993]. ''Greek Mythology: An Introduction'', translated by T. Marier. Baltimore: [[Johns Hopkins University Press]]. {{ISBN|9780801846571}}.&lt;/ref&gt;{{Rp|200}} အမှန်ဆိုရလျှင် စာပေနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာရင်းမြစ်များ ပေါင်းစပ်သွားကြပြီး ရံဖန်ရံခါ၌ အချင်းချင်း အပြန်အလှန် အထောက်အပံ့ပေးကြသော်လည်း ရံခါ၌ အပြန်အလှန် ဆန့်ကျင်သည့် အနေအထားမျိုးလည်း ရှိကြသည်။ မည်သို့ပင်ဆိုစေကာမူ များစွာသောဖြစ်ရပ်များတွင် အချက်လက်ဆိုင်ရာ ဤအစုအဝေးကြီး တည်ရှိမှုသည် ဂရိဒဏ္ဍာရီ၏ အခြေခံအခြင်းအရာများတွင် အချက်လက်ဆိုင်ရာနှင့် သမိုင်းဆိုင်ရာ အရင်းခံများ ခိုင်ခိုင်မာမာရှိနေသည်ဟု ကောင်းစွာရည်ညွှန်းဖော်ပြလျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;Alms, Anthony. 2007. ''Theology, Trauerspiel, and the Conceptual Foundations of Early German Opera''. [[City University of New York]].&lt;/ref&gt;

===စာပေရင်းမြစ်များ===
ဂရိစာပေ အမျိုးအစားနီးပါးတိုင်းတွင် အရေးကြီးသော ကဏ္ဍတစ်ရပ်မှာ ဒဏ္ဍာရီလာ ဇာတ်လမ်းများဖြစ်၏။ သို့သော် ရှေးဟောင်းဂရိခေတ်မှ ရှင်သန်ကျန်ခဲ့သော တစ်ခုတည်းသော ယေဘုယျသဘော ဒဏ္ဍာရီဖော်ပြချက် လက်စွဲစာအုပ်သည် ဆူဒို-အပေါလိုဒိုးရပ်စ်၏ စာအုပ်များ ဖြစ်သည်။{{efn|ယခင်က အေသင်မြို့မှ အပေါလိုဒိုးရပ်စ်ရေးသည်ဟု ယူဆခဲ့သော်လည်း ယခုအခါ ထိုယူဆချက်မှာ အမှားအယွင်းဖြစ်နေသောကြောင့် ရှေ့တွင် ဆူဒို - Pseudo ဟု ထည့်သွင်းခဲ့ကြသည်။}} ဤစာပေလက်ရာသည် ကဗျာဆရာများ၏ ရှေ့နောက်မညီ ကွဲလွဲနေသောဇာတ်လမ်းများကို စေ့စပ်ပြေလည်ရန် အထောက်အကူပြု၍ ရိုးရာ ဂရိဒဏ္ဍာရီနှင့် သူရဲကောင်းရာဇဝင်များ၏ ခမ်းနားကောင်းမွန်သည့် အကျဉ်းချုပ်ကို ဖော်ပြထားသည်။ &lt;ref name=&quot;Hard1&quot;&gt;Hard, Robin (2003). &quot;Sources of Greek Myth&quot;. ''The Routledge Handbook of Greek Mythology'': ''based on H. J. Rose's &quot;A Handbook of Greek mythology''&quot;. London: Routledge. {{ISBN|978-0-415-18636-0}}.&lt;/ref&gt;{{Rp|1}} အေသင်မှ အပေါလိုဒိုးရပ်စ်သည် ဘီစီ ၁၈၀ ခန့်မှ ဘီစီ ၁၂၅ ဝန်းကျင်ခန့်အထိ နေထိုင်သွားကာ ဒဏ္ဍာရီ၊ ရာဇဝင်ဆိုင်ရာ အကြောင်းအရာများကို ရေးသားခဲ့၏။ ၎င်း၏ အရေးအသားများသည် (ဒဏ္ဍာရီ)စာစုစာဝေး၏ အခြေခံဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော်လည်း ယင်းစာစုများ၌ အပေါလို သေဆုံးပြီးနောက် ဖြစ်ပျက်ခဲ့သော အကြောင်းအရာများကိုလည်း ဖော်ပြထားသောကြောင့် ဆူဒို-အပေါလိုဒိုးရပ်စ် (Pseudo-Apollodorus; တိုက်ရိုက် : အပေါလိုဒိုးရပ်စ် အစစ်မဟုတ်၊ အတုသာဖြစ်သည်။) ဟူ၍ အမည်တွင်သည်။
[[File:Prometheus by Gustave Moreau.jpg|thumb|upright|ဂီးစတပ်ဗ် မိုးရို၏ လက်ရာဖြစ်သော [[ပရာမီးသီးယပ်စ်]] (၁၈၆၈)၊ ပရာမီးသီးယပ်စ် ဒဏ္ဍာရီကို ပထမဆုံး သက်သေပြုသူမှာ [[ဟီးဆီးယဒ်]]ဖြစ်၍ နောင်တွင် ပြဇာတ်တွဲ သုံးပုဒ်ကို ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော ရေးဖွဲ့သူမှာ အီးစကီးလပ်စ်ဖြစ်ကာ ထိုသုံးပုဒ်မှာ ပရာမီးသီးယပ်စ်ကို ချည်နှောင်ခြင်း၊ ချည်နှောင်ခြင်းမှ လွတ်ကင်စေခြင်းနှင့် မီးဆောင်ကျဉ်လာသူ ပရာမီးသီးယပ်စ် တို့ဖြစ်၏။]]

အစောဆုံးစာပေရင်းမြစ်များအနက် [[ဟိုးမား]]၏ အိလိယဒ် နှင့် [[အောဒဆီ]] (သို့) ဩဒဆီ (သူရဲကောင်းများအကြောင်းဖွဲ့နွဲ့) ကဗျာရှည်ကြီးနှစ်ပုဒ်မှာ ထင်ရှားလှသည်။ အခြားသော ကဗျာဆရာများသည်လည်း ဤကဗျာရှည်လောကကို ပို၍ပြည့်စုံစေရန် ကဗျာလင်္ကာများ ရေးသာခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း နောက်ပိုင်းမှပေါ်ပေါ်ပေါက်၍ သေးငယ်သော ကဗျာများမှာ ယခုဆိုလျှင် ပျောက်ကွယ်ကုန်ပြီဖြစ်သည်။ 'ဟိုးမားဓမ္မသီချင်းများ' (Homeric Hymns) ဟူသော ရိုးရာဆန်စွာ ပေးထားသည့် အမည်သည် ကဗျာဆရာ ဟိုးမားနှင့်တိုက်ရိုက်ပတ်သတ်ခြင်းမရှိပေ။ သက်တမ်းအရင့်ဆုံးမှာ ''စကားပြောစာသား ကဗျာခေတ်'' (Lyric age) အစောပိုင်းကာလမှ သံပြိုင်ဓမ္မတေးများဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Miles7&quot;&gt;Miles, Geoffrey (1999). &quot;The Myth-kitty&quot; in ''Classical Mythology in English Literature: A Critical Anthology''. Chicago: [[University of Illinois Press]]. {{ISBN|978-0-415-14754-5}}.&lt;/ref&gt;{{Rp|7}} [[ဟီးဆီးယဒ်]] ကို ဟိုးမား၏ ဖြစ်တန်ဖွယ်ရှိသော ခေတ်ပြိုင်ကဗျာဆရာဟုသတ်မှတ်ထားပြီး ဟီးဆီးယဒ်သည် သီယိုဂန်နီ (Theogony - နတ်ဘုရားတို့၏ မူလအစ၊ မျိုးရိုးဆင်းပုံ) စာပေလက်ရာကိုရေးထုတ်ခဲ့သည်။ ယင်းစာပေက အစောဆုံးဂရိဒဏ္ဍာရီများအကြောင်း အပြည့်အစုံဖော်ပြထားရာ ကမ္ဘာလောက ဖန်တီးခြင်း၊ နတ်ဘုရားတို့၏ မူလဇာစ်မြစ်၊ [[တိုက်တန်များ]]၊ ဘီလူးသတ္တဝါကြီးများ (Giants) နှင့် ပြည့်စုံကောင်းမွန်သော မျိုးရိုးစာရင်း၊ ရိုးရာပုံပြင်များ၊ ရောဂါဇာစ်မြစ်ဆိုင်ရာ ဒဏ္ဍာရီများကို ဖော်ပြပါရှိသည်။ ဟီးဆီးယဒ်၏ ''အလုပ်များနှင့် နေ့ရက်များ'' ကဗျာသည် လယ်ယာလုပ်ငန်းဘဝ ပညာပေးကဗျာတစ်ပုဒ်ဖြစ်ပြီး ပရာမီးသီးယပ်စ်၊ ပန်ဒိုရာ နှင့် ခေတ်ငါးခေတ် တို့၏ ဒဏ္ဍာရီများပါဝင်သည်။ ကဗျာဆရာက အန္တရာယ်ရှိသောကမ္ဘာ၊ ပို၍ အန္တရာယ်ရှိသည်မှာ နတ်ဘုရားများဆောင်ကျဉ်းသော/ဖြစ်စေသော ကြောက်စရာကမ္ဘာတွင် အောင်အောင်မြင်မြင် လုပ်ကိုင်ဆောင်ရွက်ရန် အကောင်းဆုံးနည်းကို ယင်းကဗျာ၌ ဖော်ပြ အချက်လက်ပေးထားလေသည်။&lt;ref name=&quot;Br&quot; /&gt;

စကားပြောစာသားပုံစံရှိ ကဗျာများရေးသော ဆရာတို့သည် ဒဏ္ဍာရီများမှ ၎င်းတို့၏ အကြောင်းအရာများကို များသောအားဖြင့် ယူငင်ရေးသားကြသော်လည်း ကဗျာပုံစံ ရေးသားတင်ပြဆက်ဆံပုံမှာ ဇာတ်လမ်းအသွားနည်းလာကာ ဝင်္ကဝုတ္တိခေါ် သွယ်ဝိုက်သည့်ပုံစံဖြင့်ရေးသားသောပုံစံ တဖြည်းဖြည်းခြင်း ဖြစ်သွားသည်။ ဂရိလူမျိုး ထိုသို့သောကဗျာရေးသောသူများ၌ ပင်ဒါ၊ ဘက်ခစ်လစ်ဒီးဇ်၊ ဆိုင်မွန်နစ်ဒီးဇ်တို့ပါဝင်၍ ကျေးလက်ဖွဲ့ ကဗျာဆရာများတွင် သီးယော့ခရစ်တပ်စ် နှင့် ဘိုင်းယွန် တို့ဖြစ်ကြကာ ၎င်းတို့သည် သီးသန့် ဒဏ္ဍာရီဆိုင်ရာ အဖြစ်အပျက်များကို ဆက်စပ်ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Klatt-Brazouskixii&quot;&gt;Klatt, Mary J., and Antoinette Brazouski. 1994. &quot;Preface&quot; in ''Children's Books on Ancient Greek and Roman Mythology: An Annotated Bibliography''. [[Greenwood Press]]. {{ISBN|978-0-313-28973-6}}.&lt;/ref&gt;{{Rp|xii}} ထို့အပြင် ဒဏ္ဍာရီသည် ဂန္ထဝင်အေသင်ဇာတ်များအတွက် အရေးကြီးဆုံးလည်း ဖြစ်ပေသည်။ အလွမ်းဖွဲ့ ပြဇာတ်ဆရာ [[အက်စကိလပ်|အီးစကစ်လပ်စ်]]၊ [[ဆောဖကလီ|ဆော့ဖာကလီးဇ်]]၊ [[ယူရစ်ပီးဒီး|ယူရစ်ပစ်ဒီးဇ်]] တို့သည် ထိရိုဂျန်စစ်ပွဲနှင့် သူရဲကောင်းခေတ်၏ ဒဏ္ဍာရီများမှ ၎င်းတို့၏ ဇာတ်လမ်းများကို ယူငင်ရေးသားကြသည်။ ကြီးကျယ်သော အလွမ်းအဆွေးဇာတ်လမ်းများမှာ နမူနာအားဖြင့် 'အဲဂါမန်းနန်နှင့် သူ၏ကလေးများ'၊ 'အီးဒစ်ပါ့စ်'၊ 'ဂျေးဆန်'၊ 'မစ်ဒီးယာ' ဇာတ်လမ်းများဖြစ်ကာ ဖော်ပြပါ ပြဇာတ်ဆရာများသည် ဤအလွမ်းဇာတ်များတွင် ၎င်းတို့၏ ဂန္ထဝင်ပုံစံ(ရေးဖွဲ့မှု) ကို အသုံးချကြသည်။ အသောဖွဲ့ပြဇာတ်ဆရာ  အာရစ်တောဖာနီးဇ်ကလည်း ၎င်း၏ ပြဇာတ်နှစ်ပုဒ် 'ငှက်များ' နှင့် 'ဖားများ' တွင် ဒဏ္ဍာရီကို အသုံးပြု ရေးဖွဲ့ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Miles7&quot; /&gt;{{Rp|8}}

သမိုင်းပညာရှင်များ ဖြစ်သည့် [[ဟစ်ရောဒတပ်စ်]] နှင့် ဒိုင်ယာဒေါရပ်စ် စစ်ကယူးလပ်စ်၊ ပထဝီဝင်ပညာရှင်များဖြစ်သော ပေါဆေးနီးယပ်စ် နှင့် စထရေးဘို တို့သည် ဂရိကမ္ဘာအနှံ့ ခရီးသွားလာခဲ့၍ ကြားဖူးသမျှ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်များကို မှတ်သားခဲ့ကြကာ များမြောင်လှသော ဒေသဆိုင်ရာ ဒဏ္ဍာရီ၊ ရာဇဝင်များ၊ အများအားဖြင့် အများသူငါမသိသလောက်ဖြစ်သော ပုံစံကွဲဇာတ်လမ်းမူများကို ထောက်ပံ့ဖြည့်စွက်ခဲ့ကြ၏။&lt;ref name=&quot;Klatt-Brazouskixii&quot; /&gt;{{Rp|xii}} အထူးသဖြင့် ဟစ်ရောဒတပ်စ်သည် ၎င်းကြုံတွေ့ခဲ့သော ရိုးရာအယူအဆအမျိုးမျိုးကို ရှာဖွေခဲ့ကာ အရှေ့အရပ် (တရုတ်၊ အိန္ဒိယ.. ) နှင့် ဂရိတို့ကြား အချင်းချင်းဆန့်ကျင်ဘက်အခြေအနေများ၌ သမိုင်းဆိုင်ရာ၊ ဒဏ္ဍာရီဆိုင်ရာ ဇာစ်မြစ်များကို ရှာတွေ့ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Cartledge, Paul A. 2004. ''The Spartans'' (translated in Greek). Livanis. {{ISBN|978-960-14-0843-9}}.&lt;/ref&gt;{{Rp|60}}&lt;ref&gt;Cartledge, Paul A. 2002. &quot;Inventing the Past: History v. Myth&quot; in ''The Greeks''. New York: [[Oxford University Press]]. {{ISBN|978-0-19-280388-7}}.&lt;/ref&gt;{{Rp|22}}  ထပ်မံ၍ ၎င်းသည် ကွဲပြားနေသော ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အယူအဆများကို ရောနှောရန်နှင့် ယင်းတို့၏ မူလဇာစ်မြစ်များကို စေ့စပ်ညှိနှိုင်းရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ 

ဟဲလင်နစ်စတစ်ခေတ်နှင့် ရောမခေတ်တို့မှ ကဗျာလင်္ကာများကို ဘာသာရေးယုံကြည်မှု ဆောင်ရွက်ခြင်းများထက် စာပေပုံစံတစ်ခုအနေဖြင့်သာ အခြေခံအားဖြင့် စပ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ မည်သို့ပင်ဆိုစေ ထိုကဗျာလင်္ကာများ၌ အရေးကြီးသော အသေးစိတ်အကြောင်းအရာများပါဝင်ခဲ့သည်။ ထိုကဗျာလင်္ကာများသာမရှိခဲ့ပါက ထိုအရေးပါသောအချက်များလည်း ယခုဆိုလျှင် ပျောက်ဆုံးနေလောက်ပြီဖြစ်နိုင်သည်။ ဤကဏ္ဍတွင် အောက်ဖော်ပြပါ စာပေပညာရှင်များ၏ လက်ရာများပါဝင်သည်။ 
#ရောမကဗျာဆရာများ : အိုဗစ်၊ စတေးရှပ်စ်၊ ဗလဲရီးရပ်စ် ဖလာကပ်စ်၊ ဆက်နစ်ကာ၊ ဆားဗိယပ်စ်၏ မှတ်ချက်ရေးတင်ပြမှုနှင့်အတူ ဗားဂျစ်လ် တို့ဖြစ်သည်။
#ဂရိရှေးဟောင်း နှောင်းခေတ်မှ ကဗျာဆရာများ : နောနပ်စ်၊ အန်တိုနီးယပ်စ် လစ်ဘရာလစ်၊ ကွင်းတပ်စ် စမီးနာရာ့ရှ် တို့ဖြစ်သည်။
#ဟဲလင်နစ်စတစ်ခေတ်မှ ကဗျာဆရာများ : ရိုးဒ်ကျွန်းမှ အပေါလိုနီးယပ်စ်၊ ကာလီမာ့ကပ်စ်၊ ဆူဒို-အက်ရာတော့စ်သနီးဇ် နှင့် ပါသီးနီးယပ်စ် တို့ဖြစ်သည်။

ထိုခေတ်ကာလများမှ ဒဏ္ဍာရီကို ကိုးကား၍ ရေးဖွဲ့ကြသော စကားပြေ စာရေးဆရာများမှာ အာဖျူလိယပ်စ်၊ ပစ်ထရိုနီးယပ်စ်၊ လိုလီယာနပ်စ်၊ အမ်မာစာမြို့မှ ဟီးလိယဒေါရပ်စ် တို့ဖြစ်ကြသည်။ အခြားအရေးပါသော ကဗျာမဟုတ်သည့်  ရင်းမြစ်များမှာ ရောမစာရေးဆရာ ကလောင်အမည်အားဖြင့် ဆူဒို-ဟစ်ဂျိုင်းနပ်စ်၏ ''Fabulae'' and ''Astronomica''၊ ဖီလော့စထရပ်တို့စ်မှ စာရေးဆရာနှစ်ဦး တို့၏ ''Imagines '' အမည်တွင်သည့် စာအုပ်တွဲများ၊ ကာလီစထရပ်စ်၏ ''Descriptions'' စာအုပ် တို့ဖြစ်ကြသည်။ 

နောက်ဆုံးအနေဖြင့် [[ဘိုင်ဇန်တိုင်း အင်ပါယာ|ဘိုင်ဇန်တိုင်း]]ခေတ်မှ ဂရိစာရေးဆရာများသည် ယခုပျောက်ဆုံးသွားပြီဖြစ်သော ဂရိစာပေလက်ရာများမှ ယူငင်၍ အရေးပါသော ဒဏ္ဍာရီဆိုင်ရာ အသေးစိတ်များကို ရေးဖွဲ့၍ အထောက်အပံ့ဖြစ်စေခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဒဏ္ဍာရီကို ထိန်းသိမ်းခဲ့သူများ၌ အာနောဘီးယပ်စ်၊ ဟပ်ဆီးခီးယပ်စ် (ဆီးခီးယော့ရှ်) ဆူးဒစွယ်စုံကျမ်းရေးသူ စာရေးဆရာ ဂျွန် ဇက်ဇိ နှင့် အယ်စတသီးယပ်စ် တို့ပါဝင်ကြသည်။ ယင်းစာရေးဆရာများသည် ဒဏ္ဍာရီကို ခရစ်ယာန်ဘာသာ ကိုယ်ကျင့်တရားပိုင်းရှုထောင့်မှနေ၍ စီမံကိုင်တွယ် ရေးသားကြသည်။ &lt;ref&gt;[http://www.theoi.com/Titan/Pasiphae.html Pasiphae], Encyclopedia: Greek Gods, Spirits, Monsters&lt;/ref&gt;

===ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ ရင်းမြစ်များ===
[[File:RomanVirgilFolio014rVergilPortrait.jpg|thumb|ရောမကဗျာဆရာ [[ဗာဂျီ|ဗားဂျစ်လ်]]၊ ဗားဂျစ်လ် ရိုမန်နပ်စ် (Vergilius Romanus) ဟုခေါ်သော ငါးရာစုခေတ် လက်ရေးမူတွင် သရုပ်ဖော်ထားသောပုံ၊ ကဗျာဆရာသည် ဂရိဒဏ္ဍာရီ အသေးစိတ်ကို ၎င်း၏ စာပေရေးသားမှုများစွာ၌ ထိန်းသိမ်းခဲ့သူ တစ်ဦးဖြစ်သည်။]]

ဂျာမန် အပျော်တမ်း ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရပ် လိုက်စားသူ ဟိုင်းနရစ် ရှလိမန်သည် [[မိုက်ဆီးနီးယန် ဂရိ|မိုက်ဆီးနီးယန် ယဉ်ကျေးမှု]] ကို ၁၉ ရာစုတွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး ဗြိတိသျှ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင် အာသာ အဲဗန်ဇ်က [[မစ်နိုးယန် ယဉ်ကျေးမှု]]ကို ခရီးတီးဒေသတွင် ၂၀ ရာစု၌ တွေ့ရှိခဲ့ကြရာ ယင်းသို့ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများက ဟိုးမား၏ ကဗျာရှည်များအကြောင်း ထိုစဉ်က များစွာသော မေးခွန်းပုဒ်စာများကို ရှင်းလင်းပြသရန် အကူအညီဖြစ်စေခဲ့ကာ နတ်ဘုရားများ၊ သူရဲကောင်းများနှင့်ပတ်သတ်သော ဒဏ္ဍာရီဆိုင်ရာ အသေးစိတ် အချက်အလက်များစွာအတွက် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ သက်သေသာဓကများကိုလည်း ထောက်ပံ့ပေးနိုင်ခဲ့လေသည်။ မိုက်ဆီးနီးယန်နှင့် မစ်နိုးယန်နေရာများ၌ရှိသော ဒဏ္ဍာရီနှင့် ရိုးရာဘာသာဓလေ့များအကြောင်း သက်သေအထောက်အထားများသည် လုံးဝဥဿုံအရေးပါသည်။ ကံမကောင်းသည်မှာ (ခရီးတီးဒေသနှင့် ဂရိပြည်မတွင် တွေ့ခဲ့ရသော) လီနီယာ ဘီ (Linear B) ဟုအမည်ပေးထားသော အက္ခရာ (စာအရေးအသား) ကို အဓိကအားဖြင့် စာရင်း၊ စစ်တမ်း များ၌သာ အဓိကသုံးစွဲ၍ နတ်ဘုရားများ၊ သူရဲကောင်းများ၏ အချို့သော အမည်များကို အစမ်းသဘော မပြတ်မသားဖြင့်သာ ရေးမှတ်ခဲ့သောကြောင့်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Br&quot; /&gt;

ဂြီဩမေထရီ ပုံစံများကို ရှစ်ရာစုခန့်က အိုးများ၌ ရေးသားဆွဲခဲ့ကြကာ အကြောင်းအရာများမှာ ထရိုဂျန်စစ်ပွဲမှ ပြကွက်များနှင့် ဟဲရာကလီးဇ်၏ စွန့်စားခန်းများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Br&quot; /&gt; ဤသို့ ဒဏ္ဍာရီများကို အမြင်ပိုင်းသရုပ်ဖော်ပြခြင်းသည် အကြောင်းတရားနှစ်ခုအတွက် အရေးကြီးသည်။ ပထမအကြောင်းမှာ များပြားသော ဂရိဒဏ္ဍာရီများကို စာပေဆိုင်ရာရင်းမြစ်များထက် မြေအိုးပေါ်သရုပ်ဖော်ထားရှိခြင်းသည် ပို၍စောသည်ဟု သက်သေခံနိုင်သည်။ ဥပမာ : ဟဲရာခလီးဇ် (ဟာကျူလီ) ၏ ခက်ခဲကြမ်းတမ်း စွန့်စားခန်း (၁၂) မျိုးတွင် ဆားဘရပ်စ် စွန့်စားခန်းတစ်ခုသာ ခေတ်ပြိုင်စာပေများတွင် တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;HomerIliad366-369&quot;&gt;Homer, ''Iliad'', 8. An epic poem about the Battle of Troy. [https://archive.today/20120526194909/http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin//ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0134&amp;layout=&amp;loc=8.366 366–369]&lt;/ref&gt; ဒုတိယအနေဖြင့် ရံခါ၌ အမြင်ပိုင်းသရုပ်ဖော် ရင်းမြစ်များသည် လက်ရှိရှိနေသော စာပေရင်းမြစ်များတွင် မတွေ့ရသော ဒဏ္ဍာရီ (သို့) ဒဏ္ဍာရီပြကွက်များကို သရုပ်ဖော်ယူဆောင်ပေးသည်။ အချို့သောအနေအထားများတွင် ဂြီဩမေထရီပန်းချီဖြင့် ရေးဆွဲခဲ့သော ဒဏ္ဍာရီကို ပထမဆုံးလူများသိစေရန် တင်ဆက်ဖော်ပြမှုသည် ရှေးကျသော ကဗျာလင်္ကာများ၌ ဖော်ပြမှုန်းချယ်တင်ဆက်မှုထက် ရာစုနှစ်အချို့ စောလေသည်။&lt;ref name=&quot;Graf200&quot; /&gt; ရှေးဟောင်းခေတ် (ဘီစီ ၇၅၀-၅၀၀ ဝန်းကျင်)၊ ဂန္ထဝင်ခေတ် (ဘီစီ ၄၈၀-၃၂၃ ဝန်းကျင်)၊ ဟဲလင်နစ်စတစ်ခေတ် (ဘီစီ ၃၂၃ -၁၄၆ ဝန်းကျင်) ကာလများတွင် ဟိုးမားနှင့် အခြားများစွာသော ဒဏ္ဍာရီလာ ပြကွက် အခန်းများ ပေါ်ပေါက်လာကြ၍ ထိုစဉ်က ရှိနှင့်ပြီးသော စာပေဆိုင်ရာ သက်သေသာဓကများကို ထောက်ပံ့ဖြည့်စွက်နိုင်ခဲ့လေသည်။&lt;ref name=&quot;Br&quot; /&gt;

==ဒဏ္ဍာရီသမိုင်း ဆန်းစစ်ခြင်း==
[[File:Phaedra-Color.jpg|thumb|ဖေးဒရာသည် သူမ၏ သူနာပြုစောင့်ရှောက်သူနှင့် ရှိစဉ်။ ပွန်ပေယီမြို့မှ နံရံဆေးရေးပန်းချီ (ဘီစီ ၆၀-၂၀ ဝန်းကျင်ခန့်]]

ဂရိဒဏ္ဍာရီသည် ဂရိလူမျိုးတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု ဆင့်ကဲတိုးတက်ပြောင်းလဲလာခြင်းများကို လိုက်လျောညီထွေ နေရာပေးနိုင်ရန် အချိန်နှင့်အမျှ ပြောင်းလဲလေ့ရှိသည်။ ယဉ်ကျေးမှုနှင့်ပတ်သက်၍ ပွင့်လင်းမြင်သာစွာဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဖော်ပြထားခြင်းမရှိသော်လည်း အလိုအလျောက် လူများလက်ခံသည့်ပုံစံဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဒဏ္ဍာရီသည် ထိုပြောင်းလဲမှုများ၏ ရည်ညွှန်းချက်တစ်ခုပင်ဖြစ်သည်။ ထိုသို့တိုးတက်ပြောင်းလဲလာမှုအဆုံး၌ အများအားဖြင့် တွေ့ရှိရသည့်အတိုင်း ရှင်သန်လျက် ရှိသော ဂရိဒဏ္ဍာရီ စာပေပုံစံများတွင် ဒဏ္ဍာရီသည် ပင်ကိုအားဖြင့် နိုင်ငံရေးနှင့် သက်ဆိုင်ပါသည်ဟု ဂစ်လ်ဘာ့ ကာ့သ်ဘာ့ဆန် (၁၉၇၅) က ဆိုသည်။&lt;ref group=&quot;lower-roman&quot;&gt;Cuthbertson (1975) selects a wider range of epic, from [[Gilgamesh]] to Voltaire's ''[[Henriade]]'', but his central theme—that myths encode mechanisms of cultural dynamics structure community by the creation of moral consensus—is a familiar mainstream view that applies to Greek myth.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cuthbertson, Gilbert (1975) ''Political Myth and Epic.'' Ann Arbor: [[Michigan State University Press]].&lt;/ref&gt;

ဘောလ်ကန်ကျွန်းဆွယ်ပိုင်းတွင် အစောပိုင်းနေထိုင်သူများသည် သဘာဝတရား၏ အခြင်းအရာတိုင်းတွင် သတ်မှတ်ထားသော နတ်ဒေဝါများကို လက်ခံယုံကြည်သူများဖြစ်ပြီး စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ကိုင်သူများဖြစ်ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် မရေရာမသဲကွဲသော (ရုပ်ခန္ဓာမရှိသော) နတ်များသည် လူ့အသွင်ဆောင်ကြပြီး ဒေသဆိုင်ရာ ဒဏ္ဍာရီများထဲသို့ နတ်ဘုရားများ အသွင်ဖြင့် ရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Johnson17&quot;&gt;Albala, Ken G, Claudia Durst Johnson, and Vernon E. Johnson. 2000. ''[[iarchive:bulfinchsgreekro00bulf|Understanding the Odyssey]]''. [[Courier Dover Publications]]. {{ISBN|978-0-486-41107-1}}.&lt;/ref&gt;{{Rp|17}} ဘောလ်ကန်ကျွန်းဆွယ်မြောက်ပိုင်းနေ မျိုးနွယ်စုများ ကျူးကျော်ကြသည့်အခါ တိုက်ပွဲအောင်မြင်မှု၊ ရဲစွမ်းသတ္တိ၊ အင်အားတို့ပေါ် မူတည်၍ ၎င်းတို့နှင့်အတူ ၎င်းတို့ကိုးကွယ်သော နတ်ဘုရားများစွာနှင့် ကြမ်းတမ်းခက်ထန်သော သတ္တိဗျတ္တ္ိများလည်း ပါလာခဲ့ကြသည်။ ထိုအခါ စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်သူများ၏ ရှေးရိုးရာနတ်များသည် ယခုကျူးကျော်လာသူများ တင်သွင်းလာသော နတ်များနှင့် ပေါင်းစပ်သွားကြသည်။ သို့မဟုတ်ပါကလည်း ယခင်နတ်တို့၏ အရေးပါမှု ဖျော့တော့မှေးမှိန်သွားသည်။ &lt;ref name=&quot;Johnson17&quot; /&gt;{{Rp|18}}

ရှေးဟောင်းခေတ်၏ အလယ်ကာလပြီးနောက် အမျိုးသားနတ်များနှင့် အမျိုးသားသူရဲကောင်းများကြား ဆက်နွယ်ပတ်သက်မှု ဒဏ္ဍာရီများမှာ ပို၍ ပို၍ ကျယ်ပြန့်လာခဲ့ရာ အမျိုးသား လူကြီးတစ်ဦးနှင့် အရွယ်ရောက် အမျိုးသားလူငယ်တစ်ဦးတို့၏ အိမ်ထောင်ဘက်သဘောဆက်ဆံရေး ({{Lang-grc|παιδικὸς ἔρως|translit=eros paidikos|label=none}}) သည်လည်း အပြိုင်သဘော ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။ ယင်းသို့ ကျားလိင်တူ (အသက်ကွာခြား) အလေ့အထသည် ဘီစီ ၆၃၀ ဝန်းကျင်ခန့်က စတင်ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်ဟု ယူဆနိုင်သည်။ ဘီစီငါးရာအဆုံးပိုင်းခန့်တွင် ကဗျာဆရာများသည် အရေးပါသောနတ်ဘုရားတိုင်းတွင် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အဖော်အဖြစ် အနည်းဆုံး အရွယ်ရောက် အမျိုးသားငယ်တစ်ဦးကို ရည်ရွယ်သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ ချွင်းချက်အဖြစ် ထိုသို့သော နတ်ဘုရားများ၌ [[အဲရီးဇ်]]နှင့် (အချို့)ထင်ရှားသော နတ်ဘုရားများ မပါဝင်ပေ။&lt;ref name=&quot;Gallimach109&quot;&gt;Calimach, Andrew, ed. 2002. &quot;[[iarchive:loverslegends00cali|The Cultural Background]].&quot; Pp. 12–109 in ''[[Lovers' Legends: The Gay Greek Myths]]''. New Rochelle, NY: Haiduk Press. {{ISBN|978-0-9714686-0-3}}.&lt;/ref&gt; [[အာခိလိ|အာခိလိဇ်]] နှင့် ပါ့ထရောကလပ်စ် တို့ကဲ့သို့သော ထိုစဉ်က တည်ရှိနေသည့် ဒဏ္ဍာရီဇာတ်လမ်းများတွင်လည်း (အသက်ကွာ) ကျားလိင်တူ အရိပ်အရောင်များကို ဖော်ထုတ်တင်ပြခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Percy&quot;&gt;Percy, William A. 1999. &quot;The Institutionalization of Pederasty&quot; in ''Pederasty and Pedagogy in Archaic Greece''. London: [[Routledge]]. {{ISBN|978-0-252-06740-2}}.&lt;/ref&gt;{{Rp|54}} ပထမအနေဖြင့် အလက်ဇန်းဒရီးယန်းခေတ် ကဗျာဆရာများ၊ ထို့နောက် အစောပိုင်း ရောမခေတ်က စာပေဆိုင်ရာ ဒဏ္ဍာရီ စုဆောင်းပြုစုသူများသည် ဂရိဒဏ္ဍာရီလာ ဇာတ်ကောင်များ၏ ဇာတ်လမ်းများကို ဤပုံစံဖြင့် ပြန်လည် ပြင်ဆင်ရေးသားခဲ့ကြသည်။ (ဂရိဒဏ္ဍာရီဆိုင်ရာ) ကဗျာရှည်များ၏ အောင်မြင်မှုသည် ဇာတ်လမ်းများမြောင်ကို ဖန်တီးရန်ဖြစ်ပြီး ရလဒ်အနေဖြင့် ဒဏ္ဍာရီသဘော ခေတ်ကာလစဉ်ဆက်ပြသမှုပုံစံတစ်ရပ်ကို ဖွံ့ဖြိုးစေခဲ့လေသည်။ ထို့ကြောင့် ဂရိဒဏ္ဍာရီသည် လူသားများနှင့် ကမ္ဘာလောကဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာမှုကြားရှိ အဆင့်တစ်ခုအနေဖြင့် ဖော်ထုတ်ထားသည့် သဘောဖြစ်ပေသည်။&lt;ref name=&quot;Dowden11&quot;&gt;[[Ken Dowden|Dowden, Ken]]. 1992. &quot;Myth and Mythology&quot; in ''The Uses of Greek Mythology''. London: [[Routledge]]. {{ISBN|978-0-415-06135-3}}.&lt;/ref&gt;{{Rp|11}} ဤဇာတ်လမ်းပုံပြင်များကိုယ်တိုင်၌ ရှေ့နောက်မညီဖြစ်ပေါ်မှုများရှိရာ လုံးဝတိကျသော အချိန်ပြမျဉ်းသတ်မှတ်ရန် မဖြစ်နိုင်သော်လည်း အနီးစပ်ဆုံး ခေတ်ကာလစဉ်ဆက်ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ရိပ်စားသိမြင်နိုင်သည်။ နောက်ဆုံးဖြစ်ပေါ်လာသော ဒဏ္ဍာရီ၏ 'ကမ္ဘာလောက သမိုင်း' ကို ကျယ်ပြန့်သည့်ခေတ်ကာလအပိုင်းအခြားအရ သုံးခု (သို့) လေးခု အဖြစ် ခွဲခြားနိုင်သည်။
#''ဇာစ်မြစ်ဒဏ္ဍာရီ'' (သို့) နတ်ဘုရားများခေတ်'' (နတ်ဘုရားဇာတ်လမ်းများနှင့် လူသားတို့၏ မူလအစ ဇာတ်လမ်းများ) 
#''နတ်ဘုရားများနှင့် လူသားတို့ကြား ရောယှက်သောခေတ်'' (နတ်ဘုရားများ၊ တစ်ပိုင်းနတ်များနှင့် လူတို့ကြား အချင်းချင်း တုံ့ပြန်ဆောင်ရွက်မှုများ)
#''သူရဲကောင်းခေတ်'' (နတ်တို့၏ ပါဝင်ဆောင်ရွက်ခြင်းများ ပို၍နည်းပါးလာကာ နောက်ဆုံးနှင့် အကြီးကျယ်ဆုံး ထရိုဂျန်စစ်ပွဲနှင့် ယင်းစစ်ပွဲအပြီး အခြေအနေများ - ယင်းစစ်ပွဲနှင့် နောက်ပိုင်းကာလကို အချို့သော သုတေသနပညာရှင်များက စတုတ္ထခေတ်အဖြစ် သီးသန့် သတ်မှတ်ကြသည်။)&lt;ref name=&quot;Miles7&quot; /&gt;{{Rp|35}}

ဒဏ္ဍာရီအကြောင်း လေ့လာစိတ်ဝင်စားသော ခေတ်သစ် ကျောင်းသူကျောင်းသားများအဖို့ 'နတ်ဘုရားများခေတ်' သည် ပို၍ စိတ်ဝင်စားဖွယ်ဖြစ်သော်လည်းပဲ ဂရိခေတ်ဟောင်း နှင့် ဂန္ထဝင်ခေတ် စာရေးဆရာများသည် ကမ္ဘာလောက မည်သို့မည်ပုံဖြစ်ပေါ်ခဲ့သလဲဟူသည့် မေးခွန်းများပြီးနောက် လူသားတို့၏ ဆောင်ရွက်မှုများနှင့် ခေတ်ကာလစဉ်ဆက်ပြသမှုကို တည်ဆောက်ကြလျှက် ထိုစာရေးဆရာများသည် သိသိသာသာဖြင့် 'သူရဲကောင်းခေတ်' ကို ပို၍ အကြိုက်တွေ့ခဲ့ကြသည်။ ဥပမာ သူရဲကောင်းဖွဲ့ ကဗျာရှည်ကြီးများဖြစ်သည့် '[[အိလိယဒ်]]' နှင့် '[[အောဒဆီ]]' တို့သည် နတ်ဘုရားများအကြောင်းနှင့် ဟိုးမားဓမ္မတေးများကို စာသားပါဝင်မှု အနေအထား၊ လူကြိုက်များမှုအနေအထားအရ သေးသိမ်သွားစေသည်။ ဟိုးမား၏ ဩဇာသက်ရောက်မှုအောက်တွင်  'သူရဲကောင်း ယုံကြည်ကိုးကွယ်ခြင်း'သည် (နာမ်)ဝိဉာဉ်ပိုင်းဆိုင်ရာနယ်ပယ်၌ မတူညီသောအနေအထားဖြင့် ပြန်လည်တည်ဆောက်ထားသည့် (ကိုးကွယ်မှု)ပုံစံတစ်ရပ်ဖြစ်ကာ ယင်းပုံစံတွင်  'နတ်ဘုရားဘုံ'သည် အိုလံပတ်တောင်နတ်ဘုရား (၁၂)ပါးမှ ဝိဉာဉ်လောကနှင့်ဆိုင်သော နတ်ဘုရားများ၏ဘုံ (သို့) တမလွန်လောက (မြေအောက်ကမ္ဘာ - သေပြီး(သူရဲကောင်း)တို့ဘုံ) မှ ကင်းလွတ်သည် ဟူ၍ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=&quot;Raffan-Barket205&quot;&gt;Burkert, Walter. 2002. &quot;Prehistory and the Minoan Mycenaen Era&quot; in ''Greek Religion: Archaic and Classical'', translated by J. Raffan. [[Wiley-Blackwell|Blackwell Publishing]]. {{ISBN|978-0-631-15624-6}}.&lt;/ref&gt;{{Rp|205}} 'အလုပ်များနှင့် နေ့ရက်များ' ကဗျာရှည်ကြီးတွင် စာရေးဆရာ ဟီးဆီးယဒ်က မျိုးနွယ်ခေတ် လေးခု အစီအစဉ်ဖြင့် သုံးနှုန်းထားရာ ၎င်းတို့မှာ ရွှေခေတ်၊ ငွေခေတ်၊ ကြေးခေတ်နှင့် သံခေတ် တို့ဖြစ်ကြသည်။ ပထမ 'ရွှေခေတ်'ကို ခရိုးနပ်စ်၏ အုပ်စိုးမှုကာလနှင့် နောက်ပိုင်းဖြစ်ပေါ်လာသော [[ဇုစ်]]တို့အား ဖန်တီးမှုဖြစ်၍ ဤမျိုးနွယ်များ (သို့) ခေတ်များသည် နတ်ဘုရားများအား သီးသန့် ဖန်တီးခြင်းများသာဖြစ်သည်။ မကောင်းမှု (အကုသိုလ်)၏ တည်ရှိမှုကို ပန်ဒေါရာ (ပန်ဒိုရာ) ဒဏ္ဍာရီက ရှင်းလင်းပြသရာတွင် အချိန်တစ်ခု၌ 'မျှော်လင့်ချက်' မှလွဲပြီး လူသားတို့၏ အကောင်းဆုံး လုပ်နိုင်စွမ်းရည်များအားလုံးကို ရေခရားမှောက် သွန်ချလိုက်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;Worksanddays&quot;&gt;Hesiod, ''Works and Days'', [http://www.sacred-texts.com/cla/hesiod/works.htm 90–105]&lt;/ref&gt; အောဗစ်၏ စာအုပ် 'ပြောင်းလဲခြင်းများ' (Metamorphoses) တွင် စာရေးဆရာက [[ဟီးဆီးယဒ်]]၏ ခေတ်လေးခေတ် အယူအဆကိုပင် လိုက်နာထားသည်။&lt;ref name=&quot;Ovid89-162&quot;&gt;Ovid, ''Metamorphoses'', I, [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.met1.shtml 89–162]&lt;/ref&gt;

===ကမ္ဘာလောကနှင့် နတ်ဘုရားများ၏ ဇာစ်မြစ်===
[[File:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|thumb|upright|''[[:en:Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|Amor Vincit Omnia]]'' (''အချစ်သည် အရာအရာကို အောင်နိုင်၏'') သည် ပန်ချီကားတစ်ချပ်ဖြစ်၍ အချစ်နတ်ဘုရား အဲရော့စ် (အိယာရော့စ်) ကို သရုပ်ဖော်ထားသည်။ Michelangelo Merisi da Caravaggio ၏ လက်aရာ (၁၆၀၁-၁၆၀၂ ဝန်းကျင်)]] 
ဇာစ်မြစ်ဒဏ္ဍာရီ (သို့) ဖန်တီးခြင်းဒဏ္ဍာရီ သည် လူတို့၏ ဘာသာစကားဖြင့် စကြဝဠာ၏ အစကို ရှင်းလင်းပြသရန် ကြိုးပမ်းမှုတစ်ခုဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Klatt-Brazouskixii&quot; /&gt;{{Rp|10}} အရာရာ၏ အစသဘောနှင့်ပတ်သက်၍ ဒဿနပိုင်းဆိုင်ရာ ပြောဆိုမှုတစ်ခုရှိသော်လည်း အကျယ်ပြန့်ဆုံး လက်ခံကြသောမူမှာ ထိုစဉ်က ဟီးဆီးယဒ်၏ အဆိုဖြစ်သည်။ ယင်းအဆိုကို ၎င်း၏ ကဗျာ 'သီယောဂန်နီ' တွင်ပါရှိ၏။ ယင်း၌ နတ္ထိခေါ် အလွန်ကျယ်ပြန့်သော ခေးယော့စ် (Chaos) သဘောတရားဖြင့် စတင်ထားသည်။ ထိုဟင်းလင်းပြင်ကြီးထဲက ဂိုင်ယာ (Gaia - မြေကမ္ဘာ) ပေါ်ထွက်လာခဲ့သည်။ ထို့နောက် အခြားရှေးဦး (နတ်)ပုဂ္ဂိုလ်များဖြစ်သည့် အီးရော့စ် (Eros - အချစ်)၊ အဘစ် (Abyss - တားတာရပ်စ် (Tartarus) - ငရဲကဲ့သို့သော နက်ရှိုင်းသည့် အသူရာချောက်ကဲ့သို့)၊ အဲရာဘပ်စ် (Erebus - အမှောင်ထု) တို့ထွက်ပေါ်လာခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Theogony116-138&quot;&gt;Hesiod, ''Theogony'', [[s:Theogony|116–138]]&lt;/ref&gt; သဘာဝအလျှောက် (မေထုန်မှုမပြုဘဲ) ဂိုင်ယာမှ ယူရေးနပ်စ် (Uranus - ကောင်းကင်) ကို မွေးဖွားခဲ့၍ ယူရေးနပ်စ်နှင့် ဂိုင်ယာတို့ပေါင်းစပ်ကာ [[တိုက်တန်များ|တိုက်တန်]] (၁၂) ပါး၊ အမျိုးသား (၆) ပါး နှင့် အမျိုးသမီး (၆) ပါး မွေးဖွားခဲ့သည်။ ကျားခြောက်ဦးမှာ အိုဆီးယန်နပ်စ် (Oceanus)၊ ဆီးယပ်စ် (Coeus)၊ ခရိုင်းယပ်စ် (Crius)၊ ဟိုက်ပီးရီးယန် (Hyperion)၊ အိုင်းယဲ့စ်ပစ်တပ်စ် (Iapetus)၊ ခရိုးနပ်စ် (Cronus)၊ နှင့် မခြောက်ဦးမှာ သီးယာ (Theia)၊ ရီးယာ (Rhea)၊ သီးမစ် (Themis)၊ နီမောဇစ်နီး (Mnemosyne)၊ ဖီးဘီ (Phoebe)၊ တက်သစ် (Tethys) တို့ဖြစ်ကြသည်။ ခရိုးနပ်စ်မွေးဖွားပြီးနောက် ဂိုင်ယာနှင့် ယူရေးနပ်စ်တို့သည် တိုက်တန်များအား ထပ်မံမွေးမထုတ်ရန် သဘောတူခဲ့ကြပြီး ပထမ ဆိုက်ကလော့များကို မွေးထုတ်ခဲ့ကြကာ ယင်းနောက် ဟက်ကာတောန်ကိုင်းရက်စ် (လက်တစ်ရာ) များထွက်ရှိလာခဲ့ကြသည်။ ယူရေးနပ်စ်က ထိုမျိုးနွယ်နှစ်ခုလုံးကို တားတာရပ်စ်ထဲသို့ ပစ်ချခဲ့ရာ ဂိုင်ယာမှာ အလွန်ဒေါသထွက်ခဲ့၏။ ဂိုင်ယာ၏ သားသမီးများအနက် ဉာဏ်များ၍ အဆိုးဝါးဆုံး၊ အငယ်ဆုံးဖြစ်သည့် ခရိုးနပ်စ်ကို&lt;ref name=&quot;Theogony116-138&quot; /&gt; ဂိုင်ယာက အယုံသွင်း၍ ဖခင် ယူရေးနပ်စ်ကို နန်းချစေသည်။ ယူရေးနပ်စ် နန်းကျသောအခါ ခရိုးနပ်စ်သည် ဇနီးသည် မောင်နှမတော်စပ်သူ ရီးယာနှင့်အတူ တိုက်တန်တို့ အရှင်ဖြစ်လာခဲ့၏။ 

သားဖြစ်သူ [[ဇုစ်]]က ခရိုးနပ်စ်ကို ထိပ်တိုက်ရင်ဆိုင်သောအခါ ဖခင်နှင့်သား ပဋိပက္ခနှင့်ပတ်သက်၍ တန်ဆာဆင်ဖွဲ့နွဲ့မှုတစ်ခုသည် ထပ်မံဖြစ်ပွားခဲ့၏။ ခရိုးနပ်စ်သည် ဖခင် ယူရေးနပ်စ်ကို သစ္စာဖောက်ခဲ့သောကြောင့် ၎င်းသည်လည်း ၎င်း၏ သားသမီးတစ်ဦးဦးက ထိုသို့ ပြန်လည်လုပ်ဆောင်မည်ကို ကြောက်ရွံ့နေခဲ့သည်။ သို့ဖြစ်၍ ရီးယာ ကလေးမွေးဖွားတိုင်း ထိုကလေးများကို လုယူ၍ စားပစ်ခဲ့လေသည်။ ရီးယာသည် ဤလုပ်ရပ်ကို မုန်းတီးကာ ဇုစ်မွေးရာတွင် ကလေးကို ဖွက်ထားပြီး ကျောက်တုံးကို ကလေးအဝတ်ပတ်၍ထားခဲ့ရာ ခရိုးနပ်စ်က မျိုချခဲ့သည်။ ဇုစ် အရွယ်ရောက်သောအခါ ဇုစ်က ခရိုးနပ်စ်ကို ဆေးဖြင့်စီမံထားသော အရည်တစ်မျိုးတိုက်ခဲ့သဖြင့် ခရိုးနပ်စ် အန်ထွက်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ အန်ထုတ်ရာတွင် ရီးယာ၏ သားသမီးများဖြစ်သော [[ပိုဆိုက်ဒန်]]၊ [[ဟေးဒီးစ်|ဟေးဒီးဇ်]]၊ [[ဟက်စတီးယာ]] (Hestia)၊ [[ဒစ်မီးတာ]] (Demeter)၊ [[ဟီရာ|ဟီးရာ]] (Hera) နှင့် ကျောက်တုံး တို့ဖြစ်သည်။ ဇုစ်သည် ခရိုးနပ်စ်ကို နတ်တို့အရှင်နေရာအတွက် စစ်ပြုရန် စိန်ခေါ်ခဲ့၏။ အဆုံးတွင် ဇုစ်၏ တားတာရပ်စ်မှ ကယ်ထုတ်ခဲ့သော ဆိုက်ကလော့များ၏ အကူအညီဖြင့် ဇုစ်နှင့် မောင်နှမများပေါင်းစည်း၍ တိုက်ပွဲဆင်ရာ ခရိုးနပ်စ်ရှုံးနိမ့်သွားသောကြောင့် ခရိုးနပ်စ်နှင့် ၎င်း၏ တိုက်တန် အပေါင်းအဖော်များကို တားတာရပ်စ်၌ ချုပ်ထားခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Theogony713-735&quot;&gt;Hesiod, ''Theogony'', [[s:Theogony|713–735]]&lt;/ref&gt;
[[File:Amphora birth Athena Louvre F32.jpg|thumb|left|အဲတစ် အနက်ရောင်ပုံ အမ်ဖာရာခေါ် ပစ္စည်းထည့်သည့် အိုးတစ်မျိုး၊ ဇုစ်က အသီးနာ၏မိခင် မီးတစ်ကို မြိုချရာ အသီးနာက ဇုစ်ဦးခေါင်းမှာ ဖွားမြင်၍ ထွက်ရှိလာပုံ၊ လက်သည်နတ်ဘုရားမ Eileithyiaက ကူညီနေပုံ၊ (ဘီစီ ၅၅၀-၅၂၅) ([[လူဗာပြတိုက်]]၊ ပဲရစ်မြို့)]] 

ဇုစ်သည်လည်းပဲ တူညီသော သောကကြောင့် ဖိစီးခဲ့ရာ ၎င်း၏ ပထမဇနီးသည်မှ မွေးသောကလေးသည် ၎င်းထက်သာလွန်ကြီးကျယ်မည်ဆိုသော ရှေ့ပြေးနိမိတ်ကြားခဲ့ပြီးနောက် ထိုဇနီးကို မြိုချခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book|author=Guirand|first=Felix|title=New Larousse Encyclopedia of Mythology|publisher=Hamlyn|others=Translated by [[Richard Aldington|R. Aldington]] and [[Delano Ames|D. Ames]]|year=1987|isbn=978-0-600-02350-0|editor=Guirand|editor-first=Felix|location=|chapter=Greek Mythology|origyear=1959}}&lt;/ref&gt;{{Rp|98}} ထိုစဉ် ဇနီးဖြစ်သူမှာ [[အသီးနာ]]ကို ကိုယ်ဝန်လွယ်ထားရပြီး သူမသည် ဇုစ်၏မျိုချခြင်း ခံရသော်လည်း အသီးနာမှာ ဇုစ်ဦးခေါင်းမှ ထွက်ရှိလာခဲ့ကာ ထိုသို့ထွက်ရှိလာစဉ် အရွယ်ရောက်အနေအထားနှင့် စစ်ဝတ်တန်ဆာများဖြင့် ဖြစ်လေသည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;{{Rp|108}}

ရှေးဦးကျသော စံပြကဗျာပုံစံ (ရှေးဦးကျသော ရိုးရာဇာတ်လမ်းသွား ကဗျာများ ) ဖြစ်သော သိယိုဂန်နီကဗျာများ (နတ်ဘုရားတို့၏ မျိုးရိုးဇစ်မြစ်) ကဗျာများနှင့်ပတ်သက်၍ တွေးကြခေါ်ကြ စဉ်းစားကြကာ ထိုကဗျာများတွင် မှော်အစွမ်းများသက်ဝင်သည်ဟုလည်း ဖော်ပြကြသည်။ ဒဏ္ဍာရီလာ ကဗျာဆရာ [[အောဖီးယပ်စ်]] သည် သီယိုဂန်နီကဗျာများကို သီဆိုရာ၌ စံပြုထိုက်သော တေးသီဆိုသူတစ်ဦးလည်းဖြစ်၍ အပေါလိုနီးယပ်စ်၏ အာဂွန်နော့တီကာ ကဗျာတွင် ဆိုထားသည်မှာ ၎င်းသည် ပင်လယ်များနှင့် မုန်တိုင်းများကို ငြိမ်သက်စေရန် သီယိုဂန်နီကဗျာများ ကိုအသုံးပြု (သီဆို) သည်၊ ထို့နောက် [[ဟေးဒီးစ်]] ရှိရာ မြေအောက်ကမ္ဘာသို့ သွားရောက်ရာတွင် မြေအောက်ကမ္ဘာရှိ နတ်ဘုရားတို့၏ သံကဲ့သို့မာနေသော စိတ်ဓာတ်များကို ပျော့ပျောင်းညင်သာစေခဲ့သည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ [[ဟားမီးဇ်]]ကလည်း စောင်းတစ်မျိုး (lyre) ကို တီထွင်ခဲ့ပြီးနောက် ပထမဆုံး ၎င်း၏ ဆောင်ရွက်ချက်သည် နတ်ဘုရားတို့၏ မွေးဖွားခြင်းကို သီဆိုမှုဖြစ်ပေသည်။&lt;ref name=&quot;Hermes&quot;&gt;''Homeric Hymn to Hermes'', [http://mcllibrary.org/Hesiod/hymns.html 414–435] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025121210/http://mcllibrary.org/Hesiod/hymns.html |date=25 October 2008 }}&lt;/ref&gt; ဟီးဆီးယဒ်၏ 'သီယိုဂန်နီ' ကဗျာရှည်သည် နတ်ဘုရားများအကြောင်း အပြည့်စုံဆုံး ရှင်သန်ကျန်ရစ်သည့် ဖော်ပြမှုတစ်ခုသာမက ရှေးကျသော ကဗျာဆရာ၏ ဆောင်ရွက်မှုအကြောင်း ဖော်ပြထားသော အပြည့်စုံဆုံး စာပေလည်းဖြစ်သည်။ ယင်းကဗျာရှည်တွင် 'မြူးဇစ်' (Muses) ခေါ် နတ်သမီးများ (ကိုးပါး) ကို ရှည်လျှားစွာဖြင့် နိဒါန်းပျိုး တိုင်တည်မှုလည်း ပါဝင်လေသည်။ သီယိုဂန်နီသည် ယခုပျောက်ဆုံးသွားပြီဖြစ်သော ကဗျာပေါင်းများစွာ၏ အကြောင်းရင်းခံလည်းဖြစ်ကာ ထိုအထဲတွင် အောဖီးယပ်စ်၊ မူဆားယပ်စ်၊ အက်ပစ်မက်နစ်ဒီးဇ်၊ အဘားရစ် နှင့် အခြား ဒဏ္ဍာရီလာ ရှေ့ဖြစ်ဟောဆရာများစွာ အကြောင်းပါရှိခဲ့၍ ထိုကဗျာများကို သီးသန့် သန့်စင်ခြင်းဆိုင်ရာ ရိုးရာဓလေ့များနှင့် ပူဇော်ပသမှု ဓလေ့များတွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ [[ပလေးတိုး]]သည် အောဖီးယပ်စ်၏ သီယိုဂန်နီ(ကဗျာ) မူအချို့ကို ရင်းနီးကျွမ်းဝင်နိုင်သည်ဟု ညွှန်းဆိုချက်များရှိသည်။&lt;ref name=&quot;Betegh147&quot;&gt;[[Gábor Betegh|Betegh, Gábor]]. 2004. &quot;The Interpretation of the poet&quot; in ''The Derveni Papyrus''. Cambridge: [[Cambridge University Press]]. {{ISBN|978-0-521-80108-9}}.&lt;/ref&gt;{{Rp|147}} သို့သော်လည်း ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ရိုးရာဓလေ့များ၊ ယုံကြည်မှုများ ဆောင်ရွက်ရာတွင် တိတ်ဆိတ်ငြိမ်သက်မှု (silence) ရှိလိမ့်မည်၊ ထိုယဉ်ကျေးမှု အနေအထားသဘောသဘာဝကို ထိုလူမှုအဖွဲ့အစည်းရှိ သူများက ထုတ်ဖော်ရေးသားခဲ့ခြင်း ရှိမည်မဟုတ်ဟု ခန့်မှန်းယူဆနိုင်သည်။ ထိုအယူဓလေ့များသည် (နောက်ပိုင်းတွင်) ဘာသာရေးကျင့်ထုံးများ မဟုတ်တော့သည့်အခါ ယခင်ပြုလုပ်ခဲ့သော ရိုးရာဓလေ့များအကြောင်း သိရှိသူ မရှိသလောက်ဖြစ်သွားပေလိမ့်မည်။ သို့သော်လည်း (ရိုးရာဓလေ့နှင့်ပတ်သက်၍) လုံးဝဥဿုံ လူအများသိရှိသည်ဟူသော ဂုဏ်အင်လက္ခဏာများကို သွယ်ဝိုက်ညွှန်းဆိုနိုင်သော ဖော်ပြချက်များတော့ တည်ရှိခဲ့ကြသည်။

မတူညီသော များစွာရှိသည့် ဒဏ္ဍာရီများ၊ ဇာတ်လမ်းများတွင် အဓိပ္ပာယ်ကောက်ခဲ့၊ ပို၍ဖြစ်နိုင်သည်မှာ အဓိပ္ပာယ်ကောက်လွဲခဲ့သည့် ပုံများသည် (မြေ)အိုးများနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အနုပညာလက်ရာများတွင် တည်ရှိခဲ့ကြသည်။ 

ဤလက်ရာ(ပုံ/စာ) အနည်းငယ်သည် ပလေးတိုး၏ တပည့် ဒဿနဆရာများ၏ ကိုးကားဖော်ပြချက်များတွင် ရှင်သန်ကျန်ရစ် တည်ရှိခဲ့ကာ မကြာသေးမီက တူးဖော်ရရှိသော ကျူပင်မှ ပြုလုပ်သော စက္ကူ အပိုင်းအစအကြွင်းအကျန်များတွင်လည်း တွေ့ရသည်။ ဤအကြွင်းအကျန်များထဲမှ တစ်ခုသည် 'ကျူစာလိပ်' (Derveni Papyrus) ဖြစ်၍ အော်ဖီးယပ်စ်၏ 'နတ်ဘုရားမျိုးရိုးဇစ်မြစ်' နှင့် 'စကြဝဠာအကြောင်း' ဖွဲ့နွဲ့သည့် ကဗျာတစ်ပုဒ်သည် အနည်းဆုံး ဘီစီ ငါးရာခန့်တွင် တည်ရှိခဲ့သည်ဟု ယခုဆိုလျှင် သက်သေပြနိုင်ပေသည်။&lt;ref name=&quot;Raffan-Barket205&quot; /&gt;{{Rp|236}}&lt;ref name=&quot;Betegh147&quot; /&gt;{{Rp|147}}

ပထမဆုံး ဒဿနဆိုင်ရာ စကြဝဠာလေ့လာသူများသည် ရှေးဂရိကမ္ဘာတွင် အချိန်ကြာကြာ တည်ရှိခဲ့ဖူးသည့် ရေပန်းစားသော ဒဏ္ဍာရီဆိုင်ရာ စိတ်ကူးအယူအဆများကို ဆန့်ကျင်မှုများ ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြသည် (သို့) ရံခါ၌ ထိုစိတ်ကူးများပေါ်တွင်အခြေခံခဲ့ကြသည်။ ဤရေပန်းစားသော စိတ်ကူးအယူအဆအချို့တို့သည်လည်း [[ဟိုးမား]]နှင့် [[ဟီးဆီးယဒ်]]တို့၏ ကဗျာလင်္ကာများမှ ရယူထားခြင်းဖြစ်နိုင်၏။ ဟိုးမား(ကဗျာ)တွင် ကမ္ဘာသည် အိုဆီးယန်နပ်စ်မြစ်ကြီးပေါ်၌ ပေါလောမျောနေသော အချပ်အပြားကြီးတစ်ခုအဖြစ် ယူဆ၍ အပေါ်တွင် အလုံးခြမ်းပုံစံ ကောင်းကင်ရှိ၍ နေ၊ လ၊ ကြယ်များ တည်ရှိကြသည်။ နေနတ်မင်း ဟီးလီယပ်စ် (Helios) သည် ကောင်းကင်ဘုံတွင် စစ်ရထားဖြင့် ဖြတ်ကူးကာ ညအခါ၌ ရွှေဇလုံဖြင့် ကမ္ဘာပတ်၍ ရွက်လွှင့်သည်။ နေ၊ ကမ္ဘာ၊ ကောင်းကင်၊ မြစ်နှင့် လေ တို့ကို ဆုတောင်းစာများတွင် အမည်နာမတပ်ရွတ်ဆိုကြ၍ သက်သေအဖြစ်လည်း တိုင်တည်ကြသည်။ သဘာဝအလျှောက်ဖြစ်ပေါ်နေသော ပတ်ကြားအက်ကြောင်းကြီးများကို ဟေးဒီးစ်အိမ်တော်နှင့် သေလူများရှိရာ မြေအောက်ကမ္ဘာသို့ သွားရာအဝင်ဝများဟူ၍ ယူဆကြ၏။&lt;ref name=&quot;Br&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BrAlga&quot;&gt;[[Keimpe Algra|Algra, Keimpe]]. 1999. &quot;The Beginnings of Cosmology&quot; in ''The Cambridge Companion to Early Greek Philosophy''. Cambridge: [[Cambridge University Press]]. {{ISBN|978-0-521-44667-9}}.&lt;/ref&gt;{{Rp|45}} အခြားသော ယဉ်ကျေးမှုများမှ လွမ်းမိုးမှုများသည်လည်း အမြဲတမ်း အကြောင်းရာသစ်များဖြစ်စေရန် အထောက်အပံ့ပေးကြလေသည်။

====ဂရိတို့ ကိုးကွယ်သော နတ်ဘုရားများ====
[[File:Leda - after Michelangelo Buonarroti.jpg|thumb|ငန်းငှက်အသွင် ရုပ်ပြောင်းထားသော ဇုစ်က စပါတာဘုရင်မ လီဒါကို မြူဆွယ်နေပုံ (မိုက်ကယ်အိန်ဂျလို၏ ပျောက်ဆုံးနေသော မူရင်းပန်းချီ &quot;လီဒါနှင့် ငန်းငှက်&quot; ကို ပွားထားခြင်း။]] 
ဂန္ထဝင်ခေတ် ဒဏ္ဍာရီအရ [[တိုက်တန်များ]]ကို နန်းချပြီးနောက် အသစ်ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသော နတ်ဘုရားများ{{efn|နတ်ဘုရားများဟု ဆိုရာတွင် အမျိုးသား၊ အမျိုးသမီးလိင် ရှိသော နတ်များအားလုံးကို ဆိုလိုသည်။}}ကို အတည်ပြုခဲ့ကြ၏။ အဓိက ဂရိနတ်ဘုရားများမှာ [[ဇုစ်]]၏  စောင့်ကြည့်မှုအောက်တွင်ရှိသော [[အိုလံပတ်တောင် (ဂရိ)|အိုလံပတ်တောင်]]တွင် စံကြသော အိုလံပတ်တောင်နတ်ဘုရားများ ဖြစ်ကြသည်။ (အရေအတွက်ကို (၁၂)ပါးဟုဆိုကြရာ ထိုဂဏန်းသည် ခေတ်သစ်စိတ်ကူးအယူအဆတစ်ခု ဖြစ်ဟန်တူသည်။)&lt;ref name=&quot;Stoll8&quot;&gt;Stoll, Heinrich Wilhelm. 1852. ''Handbook of the Religion and Mythology of the Greeks'', translated by R. B. Paul. Francis &amp; John Rivington.&lt;/ref&gt;{{Rp|8}} အိုလံပတ်တောင်နတ်ဘုရားများအပြင် ကျေးလက်နယ်တခွင်မှ အမျိုးမျိုးသော နတ်များကိုလည်း ကိုးကွယ်ပူဇော်ကြ၏။ ၎င်းတို့မှာ ဆတီရော့စ် နတ်မျိုးဖြစ်သည့် ပန်နတ် (Pan)၊ မြစ်/တော/တောင်... စောင့်နတ်သမီးများ (Nymph)၊ နိုင်းယဒ် ခေါ် ရေစမ်းနတ်သမီးများ (Naiad)၊ မြစ်စောင့်နတ်များ၊ ဒရိုင်းယဒ် ခေါ် သစ်ပင်စောင့်နတ်သမီးများ (Dryad)၊ နစ်ယာရစ်ယစ် ခေါ် ပင်လယ်နေ နတ်သမီးများ (Nereid)၊ ဆတီရော့စ်များနှင့် အခြားနတ်များစွာ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် အက်ရင်းနစ် (သို့) ဖြူရီ နတ်ဝိဉာဉ်များကဲ့သို့သော အမှောင်စွမ်းအားရှိသူများလည်း ရှိကြ၍ ၎င်းတို့သည် သွေးသားတော်စပ်မှုဆိုင်ရာ အပြစ်လုပ်သူများကို နောက်မှ လိုက်လံရှာဖွေကြသူများဟု ဆိုကြသည်။&lt;ref name=&quot;BrRel&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Greek Religion|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=Mar 2, 2020|url=https://www.britannica.com/topic/Greek-religion|last=Adkins|first=A. W. H.|last2=Pollard|first2=John R. T.|origyear=2002}}&lt;/ref&gt;  ဂရိတို့၏ ကိုးကွယ်ကြသော နတ်အပေါင်းကို ချီးကြူးဂုဏ်ပြုပူဇော်ရန် ကဗျာဆရာများက ဟိုးမားဓမ္မတေးများ (၃၃ ပုဒ်) ကို ရေးဖွဲ့ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Cashford174&quot;&gt;J. Cashford, ''The Homeric Hymns'', vii&lt;/ref&gt; ဂရက်ဂရီ နော့ဂျ် (၁၉၉၂) က ထိုများပြားသော ဟိုးမားဓမ္မတေးများကို (သီယိုဂန်နီနှင့် နှိုင်းစာပါက) သာမန် ရှေ့ပြေး သီချင်းများဟု သတ်မှတ်၍ တစ်ပုဒ်စီသည် နတ်ဘုရားတစ်ပါးကို တိုင်တည်ရွတ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Nagy54&quot;&gt;[[Gregory Nagy|Nagy, Gregory]]. 1992. &quot;The Hellenization of the Indo-European Poetics&quot; in ''Greek Mythology and Poetics''. [[Cornell University Press]]. {{ISBN|978-0-8014-8048-5}}.&lt;/ref&gt;{{Rp|54}}

ဂရိဒဏ္ဍာရီလာ နတ်ဘုရားများသည် မဖြစ်မနေလိုအပ်သော ကိုယ်ခန္ဓာရှိသည်၊ အမှန်တကယ် စံကိုက်သော ခန္ဓာကိုယ်များရှိသည်ဟု ဖော်ပြကြ၏။ ဂရိဒဏ္ဍာရီ ပညာရှင် ဂျာမန်သား ဗိုက်လ်တာ ဘောကတ် (Walter Burkert) က ဂရိနတ်များ၏ မနုဿ (သို့) လူသဏ္ဌာန်ရှိခြင်းနှင့်ပတ်သက်သော တိတိကျကျဖော်ပြနိုင်သော လက္ခဏာတစ်ခုမှာ ဂရိနတ်များသည် လူပုဂ္ဂိုလ်များဖြစ်သည်။ စိတ်ကူး၊ အယူအဆ၊ အမြင်သဘောထား မဟုတ်ဟု ၎င်းက ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;Raffan-Barket205&quot; /&gt;{{Rp|182}} ဂရိနတ်ဘုရားများ၏ အခြေခံပုံစံနှင့် မသက်ဆိုင်ဘဲ ထိုနတ်များတွင် စိတ်ကူးယဉ်ဆန်သော (သို့) အလွန်အံ့အားသင့်ဖွယ်ကောင်းသော အရည်အခြင်းများကို ပိုင်ဆိုင်၍ သိသိသာသာဖြင့် ယင်းနတ်များသည် ရောဂါဘယများမဖြစ်ကြဘဲ အလွန်တရာ သမားရိုးကျမဟုတ်သော အခြေအနေအများ၌သာလျှင် ဒဏ်ရာရရှိနိုင်ကြသည်။ ဂရိတို့က ၎င်းတို့ နတ်ဘုရားများ၏ အထင်ရှားဆုံး ဝိသေသဂုဏ်အင်ကို စဉ်းစားရာတွင် 'မသေခြင်း' ဟုသတ်မှတ်ကြပြီး ထိုထာဝရရှင်သန်ခြင်းနှင့် အမြဲနုပျိုမြစ်ခြင်းကို ခိုင်ခိုင်မာမာဖြစ်ပေါ်စေသည်မှာ ပန်းဝတ်ရည်နှင့် နတ်သုဒ္ဓါတို့ကြောင့်ဟု ယူဆကြကာ ထိုအစားအသောက်များက နတ်တို့၏ သွေးကြောထဲမှ သွေးသားများကို အသစ်တဖန် ဖြစ်ထွန်းစေသည် ဟုဆိုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Stoll8&quot; /&gt;{{Rp|4}}

နတ်ဘုရားတစ်ပါးစီသည် ၎င်းတို့နှင့် သက်ဆိုင်ရာမျိုးဆက်များမှ ဆင်းသက်လာ၍ အမျိုးမျိုးသော စိတ်ကျက်စားရာနယ်ပယ်များကို လိုက်စားကြကာ နယ်ပယ်တစ်ခုတွင် ကျွမ်းကျင်ပြောင်မြောက်ကြ၏။ ထို့ကြာင့်လည်း အများနှင့်မတူ အတုမဲ့အရည်အသွေးတစ်ခုခုက လွှမ်းမိုးထားလေသည်။ သို့ရာတွင် ဤဖော်ပြချက်များသည် ရှေးကျသော ဒေသဆိုင်ရာ မူကွဲများစွာမှ ပေါ်ပေါက်လာကြ၍ အမြဲတမ်း တစ်ခုနှင့်တစ်ခု တိုက်ဆိုင်ခြင်းမရှိပေ။ ကဗျာ၊ ဘုရားစာ (သို့) ယုံကြည်မှု စသည်တို့ဖြင့် နတ်ပင့်သောအခါ နတ်ဘုရားများကို အမည်နာမနှင့် ၎င်းတို့၏ ဂုဏ်ရည်များကို ပေါင်းစပ်၍ ရည်ညွှန်း(ခေါ်ဝေါ်)ကြသည်။ ထို​ပေါင်းစပ် ခေါ်ဝေါ်ခြင်းက နတ်များကို ၎င်းတို့၏ အခြားသော သရုပ်သကန်များမှ ခွဲခြား ကွဲပြားစေမည်ဖြစ်သည်။ (ဥပမာ။   ။ ''&quot;Apollo Musagetes&quot;'' ဟု ရွတ်ဆိုရာတွင် &quot;မြူးဇစ်နတ်သမီးများ၏ ခေါင်းဆောင် အပေါ်လို&quot; ဟုဆိုရာရောက်၏။) တစ်နည်းအားဖြင့် ဂုဏ်ရည်ဂုဏ်သွေးသည် နတ်တစ်ပါး၏ အထူးသီးသန့်ဖြစ်သော၊ ဒေသဆိုင်ရာ အရည်အချင်းကို ခွဲခြားဖော်ပြပေးနိုင်သည်။ ရံခါတွင် ထိုဂုဏ်အရည်အသွေးများသည် ဂရိဂန္ထဝင်ခေတ်အတွင်း၌ပင် ရှေးပဝေသဏီကတည်းက ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်ဟု ယူဆကြလေသည်။

နတ်ဘုရားအများစုသည် ဘဝဆိုင်ရာ သီးသန့် လက္ခဏာသွင်ပြင်များနှင့် ဆက်စပ်ကြ၏။ ဥပမာ [[အက်ဖရိုဒိုက်|အဲဖရာဒိုက်တီ]]သည် အချစ်နှင့် အလှအပရေးရာ နတ်ဘုရားမ၊ [[အဲရီးဇ်]]သည် စစ်နတ်ဘုရား၊ [[ဟေးဒီးစ်]]သည် မြေအောက်ကမ္ဘာအစိုးရသူဖြစ်ပြီး [[အသီးနာ]]သည် ဉာဏ်ပညာနှင့် သူရသတ္တိ နတ်ဘုရားမဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Stoll8&quot; /&gt;{{Rp|20ff}} [[အပေါလို]] နှင့် [[ဒိုင်ယာနိုက်ဆပ်စ်]] ကဲ့သို့သော အချို့သော နတ်ဘုရားများ၌ ရောယှက်ရှုပ်ထွေးသော ဆောင်ရွက်ချက်များကို ပြသကြကာ [[ဟက်စတီးယာ]](တိုက်ရိုက်အနက် - မီးလင်းဖို) နှင့် [[ဟီးလိယပ်စ်]] (တိုက်ရိုက်အနက် - နေ) ကဲ့သို့သော အခြားနတ်ဘုရားများမှာ လူပုဂ္ဂိုလ်ကဲ့သို့ ခိုင်းနှိုင်းတင်စားခြင်း မရှိသလောက်ပင်ဖြစ်သည်။ အကြီးမားဆုံး (အထင်ကြီးလောက်ဆုံး) ဂရိနတ်ဘုရားကျောင်းများသည် အနည်းငယ်သော နတ်ဘုရားများကိုသာ ရည်ညွှန်း (ပူဇော်) ရန်ဖြစ်၍ ထိုနတ်များသည် ဟဲလန်နစ်(ခေတ်)၏ ကြီးမားသော ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများ၏ အချက်အချာများဖြစ်သည်။ သို့သော် ဒေသတစ်ခုခြင်း၊ ရွာတစ်ရွာခြင်းတို့၌ ကိုယ်ပိုင် ယုံကြည်မှုများဖြင့် အဓိကမဟုတ်သော နတ်များကို ကိုးကွယ်ပူဇော်ကြသည်များလည်း ရှိသည်။ မြို့ကြီးပြကြီးများစွာ၌ ပိုမိုထင်ရှားကျော်ကြားသည့် နတ်များကို တမူထူးဆန်းသော ဓလေ့များ၊ အခြားနယ်များတွင် မသိကြသော ထူးထူးဆန်းဆန်း ဆက်စပ်ဒဏ္ဍာရီများဖြင့် ပူဇော်ကြသည်။ သူရဲကောင်းခေတ်အတွင်း သူရဲကောင်းများ (သို့မဟုတ် နတ်လူတစ်ပိုင်းများ)ကို ကိုးကွယ်ယုံကြည်လာမှုသည် နတ်ဘုရားများအား ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု(ကဏ္ဍ) ကို ဖြည့်စွက်ပေးခဲ့လေသည်။

===နတ်ဘုရားများနှင့် လူသားများခေတ်===
နတ်ဘုရားများသာ တည်ရှိသောခေတ်နှင့် လူ့အရေးအရာများတွင် နတ်တို့၏ ဝင်ရောက်ခြယ်လှယ်မှု နည်းသောခေတ် ကြားကို ပေါင်းကူးဆက်စပ်ခြင်းသည် အပြောင်းလဲကာလဖြစ်ရာ ထိုကာလမျိုး၌ နတ်နှင့်လူသားတို့ အတူတကွ လှုပ်ရှားဆောင်ရွက်သောခေတ်ဖြစ်၏။ ထိုမျိုးနွယ်နှစ်ခုတို့သည် နောက်ပိုင်းကာလများမှာထက်ပို၍ လွတ်လွတ်လပ်လပ် ရောနှောနိုင်ခဲ့သည့် ကမ္ဘာ့အစောပိုင်း နေ့ရက်များဖြစ်ကြပေသည်။ ဤကာလအကြောင်း ဇာတ်လမ်းပုံပြင်အများစုကို နောင်တွင် အောဗစ်၏ 'ပြောင်းလဲခြင်းများ' (Metamorphoses) စာအုပ်က ဖော်ပြရေးသားထား၍ များသောအားဖြင့် ပုံပြင်များကို အုပ်စုနှစ်ခု ခွဲခြားနိုင်ရာ ချစ်ရေးချစ်ရာ ဇာတ်လမ်းများနှင့် အပြစ်ပေးခြင်းဆိုင်ရာ ဇာတ်လမ်းများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Miles7&quot; /&gt;{{Rp|38}}
[[File:Dionysos satyrs Cdm Paris 575.jpg|thumb|left|ဆားတာနတ်နှင့်အတူ [[ဒိုင်ယာနိုက်ဆပ်စ်]]နတ်ဘုရား၊ ပန်းချီဆရာ Brygos Painterရေးဆွဲထားသော ခွက်တစ်ခုအတွင်းပိုင်းပုံ (ပြင်သစ်အမျိုးသားပြတိုက်မှ Cabinet des Médailles ဌာန)]] 

ချစ်ရေးချစ်ရာဇာတ်လမ်းများတွင် ပုံမှန်အားဖြင့် သွေးသားရင်း ကာမစပ်ယှက်ခြင်း (သို့) နတ်ဘုရားတစ်ပါးက လူအမျိုးသမီးတစ်ဦးကို ဖြားယောင်းသွေးဆောင်ခြင်း၊ အဓမ္မပြုကျင့်ခြင်းများ၊ ယင်းမှတဆင့် သူရဲကောင်းများမွေးဖွားလာခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ဤပုံပြင်များက နတ်နှင့်လူကြား ဆက်ဆံရေးများသည် ရှောင်ရမည့်အရာဟူ၍ ယေဘုယျသဘော ညွှန်းဆိုပြသကြသည်။ အကြောင်းမှာလည်း (နှစ်ဦးနှစ်ဖက်)သဘောတူကြည်ဖြူကြသော ဆက်ဆံရေးများသည်ပင်လျှင် ပျော်ရွှင်ဖွယ်ဇာတ်သိမ်းရှိခဲလှပေသည်။&lt;ref name=&quot;Miles7&quot; /&gt;{{Rp|39}} အနည်းငယ်သော ဖြစ်ရပ်အချို့တွင် နတ်ဘုရားမတစ်ပါးက လူအမျိုးသားတစ်ဦးနှင့် စပ်ယှက်ကြသည်။ ဤသည်ကို အဲဖရာဒိုက်တီကို ပူဇော်သော ဟိုးမားဓမ္မတေးတွင် ဖော်ပြထား၍ အဲဖရာဒိုက်တီသည် အန်ခိုင်းဆီးစ် (Anchises) နှင့်အတူ အစ်နီးယပ်စ် (Aeneas) ကိုဖွားမြင်သည်။&lt;ref&gt;
''Homeric Hymn to Aphrodite'', [http://courses.dce.harvard.edu/~clase116/txt_aphrodite.html 75–109] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060912125408/http://courses.dce.harvard.edu/~clase116/txt_aphrodite.html |date=12 September 2006 }}
&lt;/ref&gt;

ဒုတိယအမျိုးအစားပုံပြင် (အပြစ်ပေးခြင်းဆိုင်ရာ) များ၌ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ပစ္စည်းတစ်မျိုးမျိုးကို (ခွင့်မရှိဘဲ) ယူငင်ခြင်း (သို့) တီထွင်မှုပြုခြင်းများပါဝင်ရာ နမူနာအနေဖြင့် [[ပရာမီးသီးယပ်စ်]]သည် နတ်ဘုရားတို့ထံမှ မီးကို ခိုးယူခြင်း၊ တန်တာလပ်စ်သည် ဇုစ်၏ စားပွဲတော်မှ နတ်သုဒ္ဓာကို ခိုးယူ၍ ၎င်း၏ တပည့်များကို ပေးသနားကာ နတ်တို့၏ လျှို့ဝှက်ချက်များကို လှစ်ဟပြသခြင်း၊ ပရာမီးသီးယပ်စ် (သို့) လိုင်ကေးယွန် သည် 'စွန့်လွှတ်မှု' (သဘော) ကိုတီထွင်ခြင်း၊ [[ဒစ်မီးတာ]]သည် စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ကိုးကွယ်ပူဇော်မှုများကို '[[ထရစ်တောလိမက်စ်]]' ကိုသင်ကြားပေးခြင်း၊ မားဆီးယပ်စ် သည် အောလော့စ် (aulos) ဟုခေါ်သော ပုလွေတစ်မျိုးကို တီထွင်ခဲ့ကာ အပေါလိုနှင့် ဂီတယှဉ်ပြိုင်ခြင်း များဖြစ်ကြသည်။ အီယန် မောရစ်က ပရာမီးသီးယပ်စ်၏ စွန့်စားခန်များသည် နတ်ဘုရားသမိုင်းနှင့် လူ့သမိုင်းကြားရှိ နေရာတစ်ခုပါဟူ၍ စဉ်းစားသုံးသပ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Morris291&quot;&gt;Morris, Ian. 2000. ''Archaeology As Cultural History''. [[Blackwell Publishing]]. {{ISBN|978-0-631-19602-0}}.&lt;/ref&gt;{{Rp|291}} အမျိုးအမည်မသိ ကျူစက္ကူအပိုင်းအစတစ်ခုသည် သက်တမ်းအားဖြင့် တတိယရာစုနှစ်ကဖြစ်ပြီး ယင်း၌ [[ဒိုင်ယာနိုက်ဆပ်စ်]]၏ သရေ့စ်တိုင်းပြည်ဘုရင် လိုက်ကားဂါ့စ်ကို အပြစ်ပေးခြင်းကို ကွက်ကွက်ကွင်းကွင်း သရုပ်ဖော်ထားလေသည်။ ယင်းဘုရင်သည် နတ်ဘုရားအသစ်တစ်ပါး ရောက်ရှိလာခြင်းကို အသိအမှတ် မပြုနိုင်လောက်အောင် နောက်ကြခဲ့သည့်အတွက် ဆိုးဆိုးဝါးဝါး နောက်ဘဝရောက်သည်အထိ အပြစ်ပေးခံခဲ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Weaver335&quot;&gt;Weaver, John B. 1998. &quot;Introduction&quot; in ''The Plots of Epiphany.'' Berlin: [[Walter de Gruyter]]. {{ISBN|978-3-11-018266-8}}.&lt;/ref&gt;{{Rp|50}} ဒိုင်ယာနိုက်ဆပ်စ်က သရေ့စ်ပြည်တွင် ၎င်းအားကိုးကွယ်ယုံကြည်မှု ဖြစ်ပေါ်စေရန် ရောက်ရှိလာခြင်း ပုံပြင်သည် ပြဇာတ်ဆရာ [[အီးစကီးလပ်စ်]]၏ ပြဇာတ်သုံးတွဲ၏ အကြောင်းရာလည်းဖြစ်ပေ၏။&lt;ref name=&quot;Bushnell28&quot;&gt;Bushnell, Rebecca W. 2005. &quot;Helicocentric Stoicism in the Saturnalia: The Egyptian Apollo&quot; in ''Medieval: A Companion to Tragedy''. [[Blackwell Publishing]]. {{ISBN|978-1-4051-0735-8}}.&lt;/ref&gt;{{Rp|28}} နောက်ကြေကွဲဖွယ်ဇာတ်လမ်းမှာ ယူရစ်ပစ်ဒီးဇ်၏ ''ဘာကီး'' (The Bacchae) ဖြစ်ကာ [[သီးဗီးမြို့|သီးဗာမြို့]] ဘုရင် ပန်းသီးယပ်စ်သည် ဒိုင်ယာနိုက်ဆပ်စ်ကို မရိုမသေပြု၍ ၎င်းကိုကိုးကွယ်သူ အမျိုးသမီးဖြစ်သည့် မီးနဒ် (Maenad) ကို တိတ်တဆိတ်ထောက်လှမ်းနေသောကြောင့် ယင်းဘုရင်ကို ဒိုင်ယာနိုက်ဆပ်စ်က အပြစ်ပေးခြင်းဇာတ်လမ်းဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Trobe195&quot;&gt;Trobe, Kala. 2001. &quot;Dionysus&quot; in ''[[iarchive:invokegods00kala|Invoke the Gods]]''. [[Llewellyn Worldwide]]. {{ISBN|978-0-7387-0096-0}}.&lt;/ref&gt;{{Rp|195}}
[[File:Eleusinian hydria Antikensammlung Berlin 1984.46 n2.jpg|thumb|[[ဒစ်မီးတာ]]နှင့် မက်တာနိုင်ရာ ဘုရင်မ၊ အဖျူးလိယာဒေသ အနီရောင်ပုံပါသော လက်ကိုင်သုံးခုနှင့် ရေခရား၊ အောလ်တဲ့စ် ပြတိုက်၊ ဘာလင်မြို့။]] 

ရှေးရိုးရာ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်တစ်ခုကို တန်ဆာဆင်ဖွဲ့နွဲ့၍&lt;ref name=&quot;Nilsson50&quot;&gt;Nilsson, Martin P. 1940. &quot;The Religion of Eleusis&quot; in ''[http://www.sacred-texts.com/cla/gpr/gpr07.htm Greek Popular Religion]''. New York: [[Columbia University Press]]. p. [http://www.sacred-texts.com/cla/gpr/gpr07.htm#fr_50 50].&lt;/ref&gt;  အကြောင်းရာတူ ဇာတ်လမ်းကို အခြေခံပဲ့တင်ထပ်ရေးထားသော အခြားပုံပြင်တစ်ပုဒ်တွင်လည်း [[ဒစ်မီးတာ]] သည် သမီးဖြစ်သူ [[ပါဆက်ဖန်နီ]]ကို ရှာဖွေရာ ဒိုဆို ဟုခေါ်သော အမယ်အိုအသွင် ယူလျှက် ရှာဖွေနေသည်။ အတစ်ကာဒေသရှိ အလက်ဆီးဘုရင် ဆီးလီယပ်စ်က အမယ်အိုကို နွေးထွေးစွာကြိုဆိုမှုများကြောင့် ဒစ်မီးတာက ဘုရင့်သား ဒီမောဖွန်ကို နတ်တစ်ပါးဖြစ်စေရန် စီစဉ်၏။ သို့သော် ဆောင်ရွက်ရမည့် ရိုးရာဓလေ့ကို ပြီးမြောက်အောင် ဆောင်ရွက်နိုင်ခြင်းမရှိခဲ့ချေ။ အကြောင်းမှာ မိခင် မက်တန်နီရာက လမ်းလျှောက်လာ၍ ဝင်လာစဉ် သားဖြစ်သူကို မီးထဲ၌ တွေ့လိုက်ရသောကြောင့် ကြောက်လန့်တကြား စူးစူးဝါးဝါး အော်ဟစ်ခဲ့သဖြင့် ဒစ်မီးတာကို ဒေါသဖြစ်စေခဲ့၏။ ဒစ်မီးတာက အသိဉာဏ်မရှိသော လူသားများသည် သဘောတရားနှင့် ရိုးရာဓလေ့များကို နားမလည်ကြဟု နောင်တရ ပြောဆိုခဲ့လေသည်။&lt;ref name=&quot;Demeter&quot;&gt;''Homeric Hymn to Demeter'', [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0013.tlg002.perseus-eng1:248-291 255–274]&lt;/ref&gt;

===သူရဲကောင်းခေတ်===
သူရဲကောင်းများ နေထိုင်တည်ရှိခဲ့သော ခေတ်ကို သူရဲကောင်းခေတ်ဟု သမုတ်သည်။&lt;ref name=&quot;Kelsey30&quot;&gt;Kelsey, Francis W. (1889). ''A Handbook of Greek Mythology''. [[Allyn and Bacon]]. p. 30.&lt;/ref&gt; ကြီးကျယ်သော၊ မျိုးရိုးဆက်နွယ်ပြ ကဗျာများသည် အထူးသီးသန့် သူရဲကောင်းများ၊ ဖြစ်ရပ်များကို စုဖွဲ့ဖော်ပြထားသော ဇာတ်လမ်းပုံပြင်များစွာကို ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။ ထိုကဗျာများသည် မတူညီသော ပုံပြင်များမှ သူရဲကောင်းများ၏ မိသားစု ဆက်နွယ်ပတ်သက်မှုများကိုလည်း တည်ဆောက်ပြခဲ့ကာ ထို့ကြောင့်ပင် ဇာတ်လမ်းပုံပြင်များကို အစီစဉ်အလိုက် စီမံဖော်ပြထားသည်။ ပါမောက္ခ ကန်ဒိုဒန် (၁၉၉၂) အရဆိုလျှင် &quot;''ဇာတ်လမ်းတွဲ ဝတ္ထုရှည်ပုံစံ အကျိုးသက်ရောက်မှုတစ်ခုရှိပါတယ်။ ဆိုလိုတာကတော့ ကျွန်ုပ်တို့ဟာ မျိုးနွယ် အဆက်ဆက်မှ မိသားစုအချို့ရဲ့ ကံကြမ္မာကို (တစ်နည်းနည်းနဲ့) ချဲ့ထွင်နိုင်ပါတယ်။''&quot;&lt;ref name=&quot;Dowden11&quot; /&gt;{{Rp|11}}

သူရဲကောင်း ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု ဖြစ်ပေါ်လာပြီးနောက် နတ်ဘုရားများနှင့် သူရဲကောင်းများသည် ပူဇော်ပသမှုဆိုင်ရာ အဝန်းအဝိုင်းကို ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်သူများဖြစ်လာကြ၍ ကျမ်းသစ္စာဆိုခြင်း၊ တရားစာရွတ်ခြင်းများ၌ အမည်နာမတပ်၍ တိုင်တည်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Raffan-Barket205&quot; /&gt;{{Rp|205}} ဘားကာ့တ် (၂၀၀၂) က &quot;နတ်ဘုရားများစာရင်းကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ သူရဲကောင်းစာရင်းများသည် အတည်တကျမရှိ၊ အချောသတ်စာရင်းမရှိပေ။ ကြီးကျယ်သော နတ်ဘုရားများ ထပ်မံ မွေးဖွားခြင်း မရှိ၊ သို့သော် အသစ် အသစ်သော သူရဲကောင်းများကို 'သေသူများစစ်တပ်'မှ အမြဲတမ်း ပြန်လည်နိုးထစေနိုင်သည်။&quot; နတ်ကိုးကွယ်မှု နှင့် သူရဲကောင်းကိုးကွယ်မှုကြားရှိ အရေးပါသော ခြားနားချက်တစ်ခုမှာ သူရဲကောင်းသည် ဒေသဆိုင်ရာ လူမှုအဖွဲ့အစည်း၏ ထင်ရှားသောလက္ခဏာ၏ ဗဟိုချက်ဖြစ်လာသည်။&lt;ref name=&quot;Raffan-Barket205&quot; /&gt;{{Rp|206}}

ဟဲရာကလီးဇ်၏ အဓိကကျသော ဖြစ်ရပ်များကို သူရဲကောင်းခေတ်၏ စဦးအဖြစ် သတ်မှတ်ကြလေသည်။ သူရဲကောင်းခေတ်ကို အဓိက ဖြစ်ပျက်မှုကြီး သုံးခုက ပါဝင်အကျိုးပြုထားရာ အာဂွန်နော့စ် ရေကြောင်းခရီးစဉ်၊ သီးဗာမြို့ ဖြစ်ရပ်တွဲများ (ကဗျာလေးပုဒ်) နှင့် ထရိုဂျန်စစ်ပွဲတို့ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Kelsey30&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[[H. J. Rose|Rose, Herbert Jennings]]. 1991. ''A Handbook of Greek Mythology''. London: [[Routledge]]. {{ISBN|978-0-415-04601-5}}.&lt;/ref&gt;{{Rp|340}} 

====ဟဲရာကလီးဇ်နှင့် မျိုးဆက်များ====
[[File:Herakles and Telephos Louvre MR219.jpg|thumb|upright|[[ဟဲရာခလီးဇ်]]နှင့် သားငယ် တဲလီဖာ့စ် ([[လူဗာပြတိုက်]]၊ ပဲရစ်မြို့။]]
အချို့သော ပညာရှင်များက ယုံကြည်သည်မှာ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;{{Rp|10}} [[ဟဲရာကလီးဇ်]]၏ ရှုပ်ထွေးသော ဒဏ္ဍာရီနောက်ကွယ်တွင် အမှန်စင်စစ် လူသားတစ်ဦးရှိလောက်မည်၊ ထိုလူသားသည် အားဂေါ့စ်တိုင်းပြည်၏ လက်အောက်ခံ မျိုးနွယ်တစ်ခု၏ ခေါင်းဆောင် ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ အခြား ပညာရှင်အချို့က ဟဲရာကလီးဇ်ဇာတ်လမ်းသည် ဇိုးဒယပ်ခေါ် (၁၂) ရာသီခွင်ကို နှစ်စဉ်လှည့်လည်နေသော နေ၏ ဖြတ်သန်းခြင်းကို တင်စားချက်ဟူ၍ ညွှန်းဆိုဖော်ပြကြသည်။&lt;ref name=&quot;Dupuis&quot;&gt;Dupuis, C. F. ''The Origin of All Religious Worship''. p. 86.&lt;/ref&gt; နောက်ထပ် အခြား အခြားသော ပညာရှင်များကမူ အခြေတကျရှိနေပြီးဖြစ်သော သူရဲကောင်းဒဏ္ဍာရီများကို ဒေသဆိုင်ရာ လိုက်ရောညီထွေ ပြုပြင်ယူ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒဏ္ဍာရီ အဖြစ် ထောက်ပြကြလျှက် အခြားသော ယဉ်ကျေးမှုများမှ ပို၍စောသော ဒဏ္ဍာရီများကို ရည်ညွှန်းကြသည်။ ရိုးရာစဉ်ဆက်အားဖြင့် ဟဲရာကလီးဇ်သည် ဇုစ်နှင့် အဲ့လ်(က်)မီးနီ တို့၏ သားဖြစ်၍ မိခင်မှာ [[ပါးဆီးယပ်စ်]] ၏ မြေးတော်သည်။&lt;ref name=&quot;BrHer&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Heracles|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=Feb 6, 2020|url=https://www.britannica.com/topic/Heracles|origyear=1999}}&lt;/ref&gt;ရိုးရာပုံပြင်ဇာတ်လမ်းများမှ အကြောင်းအရာများနှင့်အတူ ၎င်း၏ အံ့နဘန်း တစ်ကိုယ်တည်း စွန့်စားခန်းများသည် ခေတ်ပေါ် ဒဏ္ဍာရီ ရာဇဝင် ဇာတ်လမ်းများစွာကို ထောက်ပံ့ပေးနိုင်ခဲ့လေသည်။ ဘားကာ့တ် (၂၀၀၂) အရ &quot;'' ဟဲရာကလီးဇ်ကို ကိုယ်ကျိုးစွန့်သူအဖြစ်ဖော်ပြပါတယ်၊ နောက်ထပ် ၎င်းကို ယဇ်ပူဇော်တဲ့ ပုလ္လင်များကို စတင်တည်ထောင်သူအဖြစ်လည်း ဖော်ပြပါတယ်။ အစားအသောက် အလွန်အကျွံစားနိုင်သူတစ်ဦးလို့လည်း စိတ်ကူးပြီး ရေးကြပါတယ်။ ဟာသခန်းတွေမှာ တင်ဆက်ကြတာကတော့ ဟဲရာကလီးဇ်ကို အစားအသောက်ကျူးသူဆိုပြီး ဖြစ်တယ်ဗျ။''&quot;&lt;ref name=&quot;Raffan-Barket205&quot; /&gt;

၎င်း၏ကြေကွဲဖွယ် အဆုံးသတ်သည် အလွမ်းဖွဲ့ဇာတ်လမ်းများအတွက် အထောက်အပံ့ဖြစ်စေခဲ့ရာ— ပြဇာတ်ဆရာ 'ယူရစ်ပစ်ဒီးဇ်' ရေးသော &quot;ဟဲရာကလီးဇ်&quot; ကို သလီယာ ပါပါဒေါပိုလို (Thalia Papadopoulou) က အခြား ယူရစ်ပစ်ဒီးဇ် ပြဇာတ်များကို စူးစမ်းလေ့လာရာတွင် ဤပြဇာတ်သည် အတော်အရေးကြီးသော ပြဇာတ်တစ်ပုဒ်ဖြစ်သည်ဟု ယူဆသည်။&lt;ref name=&quot;PapadopoulouBurkert&quot;&gt;Papadopoulou, Thalia. 2005. &quot;Introduction&quot; in ''Heracles and Euripidean Tragedy''. Cambridge: [[Cambridge University Press]]. {{ISBN|978-0-521-85126-8}}. p. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Raffan-Barket205&quot; /&gt;{{Rp|211}} အနုပညာနှင့် စာပေများ၌ ဟဲရာကလီးဇ်ကို အရပ်အလောတော်ဖြင့် အလွန်တရာ ခွန်အားကြီးသောသူ အဖြစ် ရေးဖွဲ့ ချယ်မှုန်းကြပြီး ၎င်း၏ ထင်ရှားသော လက်နက်မှာ လေး (bow) ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် မကြာခဏဆိုသလို တင်းပုတ်လည်းဖြစ်၏။ ပန်းအိုးများတွင် ၎င်း၏ နှိုင်းယှဉ်၍မရနိုင်သော ခေတ်ပေါ်လူကြိုက်များသည့် ဇာတ်ကွက် 'ခြင်္သေ့နှင့် ယှဉ်ပြိုင်ခန်း' ကို အကြိမ် ရာပေါင်းများစွာ ရေးဆွဲခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Raffan-Barket205&quot; /&gt;{{Rp|211}}

ဟဲရာကလီးဇ်သည် 'အစ်ထရာစကန်နှင့် ရောမ ဒဏ္ဍာရီ' နှင့် ၎င်းတို့၏ ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု အဝန်းအဝိုင်းတွင် ဝင်ရောက်လာကာ ဂရိတို့၏ အကျွမ်းတဝင် သုံးလေ့ရှိသော 'Herakleis' စကားလုံးကဲ့သို့  အာမေဋိတ်စကားလုံး 'mehercule' သည် ရောမများအဖို့ အကျွမ်းတဝင် ရင်းနှီးလာသည့် စကားလုံးဖြစ်လာခဲ့ပေသည်။&lt;ref name=&quot;Raffan-Barket205&quot; /&gt;{{Rp|211}} အီတလီ၌ ၎င်းကို ကုန်သည်နှင့် ကုန်ကူးသူများဆိုင်ရာ နတ်ဘုရားအဖြစ် ကိုးကွယ်ကြ၏။ သို့သော် အခြားသူများကလည်း ၎င်းကို ကံကြမ္မာကောင်းစေသော၊ အန္တရာယ်မှ ကယ်ဆယ်ပေးနိုင်သော ထင်ရှားသည့် ဂုဏ်ရည်များကြောင့် ရွတ်ဆိုဆုတောင်းကြသည်။&lt;ref name=&quot;BrHer&quot; /&gt;

ဟဲရာကလီးဇ်သည် ဒေါရီယန်ဘုရင်တို့၏ တရားဝင်ဘိုးဘေးဖြစ်ခြင်းမှတဆင့် လူမှုရေးရာ အမြင့်ဆုံး ဂုဏ်ဒြပ်ကို ရရှိခဲ့လေသည်။ ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကပင် ဒေါရီယန်မျိုးနွယ် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချသူများ 'ပဲလာပါနီးဇ်' ကျွန်းဆွယ်သို့ ဝင်ရောက်လာခြင်းကို တရားဝင်ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ဟစ်လပ်စ် (Hyllus) သည် ဒေါရီယန်မျိုးနွယ်စု သူရဲကောင်းဖြစ်ပြီး ဟဲရာကလီးဇ်၏ သားဖြစ်သည်။ အခြားသော ဟဲရာကလီးဇ်၏ သားမြေး မျိုးဆက်များတွင် မာကဲရီးယာ (Macaria)၊ လားမို့စ် (Lamos)၊ မန်တို (Manto)၊ ဘိုင်ယန်နော် (Bianor)၊ လစ်ပေါလစ်မပ်စ် (Tlepolemus)၊ တဲလစ်ဖာ့စ် (Telephus) တို့ပါဝင်ကြသည်။ ဤ မျိုးဆက်များသည် မိုက်ဆီးနီ၊ [[စပါတာ]]၊ အာဂေါ့စ် တိုင်းပြည်များရှိသည့် ပဲလာပါနီးဇ်ကျွန်းဆွယ်ဒေသကို အောင်မြင်ခဲ့ကြပြီး ရာဇဝင်သမိုင်းတစ်ခုအရ ၎င်းတို့သည် ထိုဒေသကို (တိုင်းပြည်များကို) ရှေးဘိုးဘေးများမှတဆင့် အုပ်စိုးပိုင်ခွင့် ရှိသည်ဟုလည်း အခိုင်အမာဆိုခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဒေါရီယန်ကျူးကျော်ခြင်း (Dorian invasion) ဟု ရံခါ၌ ခေါ်ဆိုကြသည်။ လစ်ဒီယားနှင့် နောက်ပိုင်းမှ ပေါ်လာသော မက်စီဒိုးနီးယား ဘုရင်များသည်လည်း ဟဲရာကလီးဇ်၏ မျိုးဆက်များဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;BurkertHer&quot;&gt;Herodotus, ''The Histories'', I, [http://www.sacred-texts.com/cla/hh/hh1000.htm 6–7].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Raffan-Barket205&quot; /&gt;{{Rp|211}}

အစောဆုံး သူရဲကောင်းမျိုးဆက်များမှ အခြားထင်ရှားသူများမှာ [[ပါးဆီးယပ်စ်]]၊ ဂျူကေးလီယန်၊ [[သီးဆီးယပ်စ်]]၊ [[ဘာလဲ့ရာဖန်]] တို့ဖြစ်ကြကာ ၎င်းတို့သည် ဟဲရာကလီးဇ်နှင့် ဗီဇလက္ခဏာအားဖြင့် ဆင်တူကြသည်။ ဟဲရာကလီးဇ်ကဲ့သို့ ရိုးရာ (နတ်)ပုံပြင်များ (fairy tales) တွင် ထိုသူများ၏ စွန့်စားခန်းများမှာ တစ်ကိုယ်တည်းဖြစ်ခြင်း၊ ဆန်းကြယ်ခြင်း များပါဝင်သည်။ [[ခစ်မိယားရာ]] (ခိုင်မစ်ယားရာ) နှင့် [[မက်ဒူဆာ]] တို့ကဲ့သို့ မိစ္ဆာများကို သုတ်သင်မှုများပါဝင်သည်။ 

ဘာလဲ့ရာဖန်၏ စွန့်စားခန်းများသည် ဟဲရာကလီးဇ် စွန့်စားခန်များနှင့် ဆင်တူစွာ ဖြစ်ရိုးဖြစ်စဉ် ပုံစံများဖြစ်ကြသည်။ အစောပိုင်း သူရဲကောင်း အဖွဲ့အနွဲ့ရေးသားမှုများတွင် သူရဲကောင်းတစ်ဦးကို အသက်လုတိုက်ခိုက်ရသော အနေအထားတစ်ခုသို့ ပို့ဆောင်ခြင်းများဖြစ်၍ ထိုသို့ကြောင်းရာများသည် သူရဲကောင်းအကြောင်း အရေးအသားများ၌ ထပ်တလဲလဲ သုံးနှုန်းသော ကြောင်းရာတစ်ရပ်ဖြစ်လေရာ ပါးဆီးယပ်စ်နှင့် ဘာလဲ့ရာဖန်တို့ ကြောင်းရာတွင်လည်း အလားတူမျိုး သုံးနှုန်းဖော်ပြကြသည်။&lt;ref&gt;[[Geoffrey Kirk|Kirk, Geoffrey Stephen]]. 1973. &quot;The Thematic Simplicity of the Myths&quot; in ''[https://books.google.com/books?id=OFO_NQJh8L0C&amp;pg=PA172&amp;lpg=PA172&amp;dq=%22The+Thematic+Simplicity+of+the+Myths%22+kirk Myth: Its Meaning and Functions in Ancient and Other Cultures]''. Berkeley: [[University of California Press]]. {{ISBN|978-0-520-02389-5}}. p. 183.&lt;/ref&gt;

====အားဂွန်နော့စ်====
[[ဟဲလင်နစ်စတစ်ခေတ်]]၏ တစ်ခုတည်းသော ရှင်သန်ကျန်ရစ်သော စာပေမှာ 'အာဂွန်နော့တီကာ' ကဗျာရှည်ဖြစ်ပြီး ရိုးဒ်ဇ်ကျွန်းမှ အပေါလိုနိယပ်စ် ရေးဖွဲ့ခဲ့သည်။ ထိုကဗျာတွင် [[ဂျေးဆန်]]နှင့် [[အားဂန်နော့စ်]] သူရဲကောင်းများ၏ ပင်လယ်ရေကြောင်း ခရီးစဉ် ဒဏ္ဍာရီဖြစ်၍ ဒဏ္ဍာရီလာကျွန်း ကောလ်ကစ် (Colchis) မှ [[ရွှေရောင်သိုးမွှေး]] (Golden Fleece) ကို သွားရောက်ယူငင်သည့် အကြောင်းဖြစ်သည်။ အာဂွန်နော့တီကာ၌ ဂျေးဆန်ကို ဘုရင် ပီးလီယဲ့စ်က ဇွတ်အတင်းတိုက်တွန်း ယူဆောင်ခိုင်းကာ ပီးလီယဲ့စ် ဘုရင်က ဖိနပ်တစ်ဖက်တည်းဖြင့်ရှိသောသူသည် ၎င်း၏ သေရာပါရန်သူဖြစ်မည်ဆိုသော နိမိတ်စကားကို ကြားသိခဲ့လေသည်။ ဂျေးဆန်သည် မြစ်အတွင်း ဖိနပ်တစ်ဖက် ပျောက်ဆုံးခဲ့၍ ပီးလီယဲ့စ်နန်းတော်သို့ ထိုအတိုင်း ရောက်ရှိလာပြီး ကဗျာ၌  စိတ်ဝင်စားစာရာ ဇာတ်လမ်းများ စတင်ရေးဖွဲ့ သက်ဝင်ထားသည်။  ဟဲရာကလီးဇ် အပါအဝင် သူရဲကောင်းမျိုးဆက်သစ်တိုင်းသည် ဂျေးဆန်နှင့်အတူ အားဂိုသင်္ဘောကြီးဖြင့် လိုက်ပါ၍ ရွှေရောင်သိုးမွှေးကို ရှာဖွေခြင်းများပါဝင်သည်။ ဤသူရဲကောင်းမျိုးဆက်များတွင် [[သီးဆီးယပ်စ်]]လည်းပါဝင်ကာ ၎င်းသည် ခရီးတီး ကျွန်းသို့သွားရောက်၍ [[မစ်နာတော]] (လူတစ်ပိုင်း ကျွဲတစ်ပိုင်း) မိစ္ဆာကို သုတ်သင်ခဲ့သည်။ [[အတ္တလန်းတာ]] သည် အမျိုးသမီးသူရဲကောင်းဖြစ်၍ သူမအကြောင်းများလည်း ပါဝင်ကာ သူရဲကောင်း [[မယ်လီယေးဂါ]]အကြောင်းသည်လည်း ယခင်အတိတ်တစ်ချိန်က ကိုယ်ပိုင်စွန့်စားခန်းကဗျာရှည်တစ်ပုဒ် တည်ရှိခဲ့ဖူးပြီး [[အိလိယဒ်]]နှင့် [[အောဒဆီ]] (ကဗျာရှည်) တို့ကို ယှဉ်ပြိုင်နိုင်သည်ဟုပင်ဆိုသည်။ ပင်းဒါ၊ ပေါလိုနိယပ်စ်၊ ဘစ်ဘလီယာသက်ကာ စသည့် ကဗျာဆရာများသည် အာဂွန်နော့စ် သူရဲကောင်းများ စာရင်းအပြည့်အစုံကို ဖော်ပြရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;ApApPin&quot;&gt;Apollodorus, ''Library and Epitome'', 1.9.[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0022;query=section%3D%2363;layout=;loc=1.9.17 16].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Apollonius, ''Argonautica'', I, [http://www.sacred-texts.com/cla/argo/argo00.htm 20ff].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pindar, ''Pythian Odes'', Pythian 4.[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Pind%2e+P%2e+4%2e171ff%2e 1].&lt;/ref&gt;

ဘီစီ သုံးရာစု (ဘီစီ - ၃၀၀) တွင် အပေါလိုနိယပ်စ်က ၎င်း၏ ကဗျာကို ရေးသားခဲ့သော်လည်း အာဂွန်နော့စ် ဇာတ်လမ်းပုံပြင်၏ အရေးအဖွဲ့သည် အော့ဒဆီကဗျာထက် ပိုမိုရှေးကြသည်။ အောဒဆီကဗျာကလည်း တူညီသော အကြောင်းအရာဖြစ်သည့် ဂျေးဆန်၏ စွန့်စားခန်းများကို ပြသထားမှုပါဝင်ပြီး [[အောဒစ်ဆီးယပ်စ်]]၏ လှည့်လည်သွားလာခြင်းသည် အာဂွန်နော့စ် ကဗျာကို တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း အခြေခံထားခြင်း ဖြစ်နိုင်ပေသည်။&lt;ref name=&quot;BrArgGr&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Argonaut|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=2002|url=https://www.britannica.com/topic/Argonaut-Greek-mythology}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Grimal, Pierre. 1986. &quot;Argonauts.&quot; P. 58 in ''The Dictionary of Classical Mythology''. [[Blackwell Publishing]]. {{ISBN|978-0-631-20102-1}}.&lt;/ref&gt; ရှေးခေတ်ကာလများတွင် ခရီးစဉ်ရှည်ထွက်ခြင်းများကို သမိုင်းဝင် အချက်အလက်တစ်ခု (ပင်လယ်နက်သို့ စတင်သွားလာခြင်းမှသည် ဂရိတို့၏ ကုန်သွယ်ရေး၊ နယ်မြေကျူးကျော်ခြင်း ဖြစ်ရပ်များ ) အဖြစ်ယူဆကြ၏။&lt;ref name=&quot;BrArgGr&quot; /&gt; ထိုသို့သော ခရီးစဉ်ထွက်ခြင်းသည် အလွန်ပင် လူကြိုက်များလာကာ ဒေသဆိုင်ရာ ရာဇဝင်များ ပူးတွဲဆက်သွယ်မှုများရှိလာပြီး ဇာတ်လမ်းတွဲများဖြစ်ပေါ်သွားစေခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် [[မစ်ဒီးယာ]] ဇာတ်လမ်းပုံပြင်သည် အလွမ်းဖွဲ့ ကဗျာဆရာတို့၏ အာရုံကို ဖမ်းစားနိုင်ခဲ့ပေသည်။&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

====အေးထရီးယပ်စ်နှင့် သိုင်းယက်စတီးဇ် အိမ်တော် ဇာတ်လမ်းတွဲများ====
အားဂိုသင်္ဘောနှင့် ထရိုဂျန်စစ်ပွဲကာလကြားတွင် ကြောက်လန့်စရာ ပြစ်မှုများကြောင့် အဓိကနာမည်ထွက်သော မျိုးဆက်တစ်ခုရှိပေသည်။ အားဂေါ့စ်မြို့နေ အေးထရီးယပ်စ်နှင့် သိုင်းယက်စတီးဇ်တို့၏ လုပ်ဆောင်မှုများပါဝင်သည်။ အေးထရီးယပ်စ် အိမ်တော်၏ ဒဏ္ဍာရီတွင် အာဏာခွဲဝေပေးရမှု ပြဿနာ၊ ဘုရင်နန်းတက်ခြင်းပုံစံများ ပါဝင်သည်။ (အေးထရီးယပ်စ်အိမ်တော်(နန်းတော်)သည် သူရဲကောင်းခေတ်၏ အဓိကမင်းဆက်နှစ်ခုထဲက တစ်ခုဖြစ်၍ အခြားမင်းဆက်တစ်ခုမှာ လားဘ်ဒါကပ်စ် ဖြစ်သည်) အမွှာညီနောင်ဖြစ်သော အေးထရီးယပ်စ် နှင့် သိုင်းယက်စတီးဇ် တို့သည် ၎င်းတို့၏ မျိုးဆက်များနှင့်အတူ မိုက်ဆီးနီဒေသ၌ အာဏာခွဲဝေပေးရခြင်းနှင့်ပတ်သက်သော ကြေကွဲဖွယ် ဇာတ်လမ်းတွင် အဓိကဇာတ်ဆောင်များဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Bonnefoy103&quot;&gt;[[Yves Bonnefoy|Bonnefoy, Yves]]. 1992. &quot;Kinship Structures in Greek Heroic Dynasty&quot; in ''[[iarchive:greekegyptianmyt00bonn|Greek and Egyptian Mythologies]]''. Chicago: [[University of Chicago Press]]. {{ISBN|978-0-226-06454-3}}. p. 103.&lt;/ref&gt;

သီးဗာမြို့ ဖြစ်စဉ်ဇာတ်လမ်းသည် အထူးသဖြင့် ယင်းမြို့တည်ထောင်သူ [[ကဒ်မက်စ်]]၏ ဖြစ်ရပ်များနှင့် နှီးနွယ်ပတ်သက်မှုရှိသည်။ ထို့နောက် သီးဗာ ဘုရင် လိုင်းယပ်စ်နှင့် [[အီးဒစ်ပါ့စ်]]တို့၏ ဆောင်ရွက်ချက်များလည်း ပါဝင်လေသည်။ ဤသည်မှာ အတွဲလိုက် ဇာတ်လမ်းများဖြစ်ပြီး အဆုံးသတ်တွင် သီးဗာမြို့ကို တပ်ခုနှစ်တပ်မှ ဖျက်ဆီးခြင်းနှင့် အစ်ပစ်ဂနိုင်း စစ်သူရဲကောင်းများ အကြောင်းဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Hard1&quot; /&gt;{{Rp|317}} (ထိုတပ်ခုနှစ်တပ်မှ သီးဗာမြို့ကို တိုက်ခိုက်ခြင်းအကြောင်းသည် ပို၍စောသော ကဗျာများတွင် ပါခြင်း၊ မပါခြင်းကို မသိရှိရပါ)။ အီးဒစ်ပါ့စ်နှင့် ပတ်သက်၍ အစောပိုင်းကဗျာများက ဤသို့ဆိုထားဟန်တူသည်။ အီးဒစ်ပါ့စ်သည် ၎င်းလက်ထပ်ထားသော ဇနီးမှာ ၎င်း၏ မိခင်အရင်း (ဂျာကဲစတာ (သို့) အီယိုကဲ့စတီး ) ဖြစ်သည်ဟု သိရှိပြီးနောက် သီးဗာကို ဆက်လက်အုပ်ချုပ်၍ ထို့နောက် ဒုတိယဇနီး ထပ်ယူကာ ကလေးများမွေးဖွားသည် ဟူ၍ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ဆိုထားခြင်းမှာ ယခုသိနေသော ကြေကွဲဖွယ်ရာ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်နှင့် လွန်စွာကွာခြားရာ ဥပမာ စာရေးဆရာ [[ဆော့ဖာကလီးဇ်]]၏ အီးဒစ်ပါ့စ် ဘုရင် (Oedipus Rex) နှင့် နောက်ပိုင်းပေါ်ထွန်းခဲ့သော ဒဏ္ဍာရီများနှင့် သိသိသာသာကွဲလွဲနေသည်။&lt;ref name=&quot;Hard1&quot; /&gt;{{Rp|311}}

====ထရိုဂျန်စစ်ပွဲနှင့် နောက်ပိုင်းကာလ====
{{main|ထရိုဂျန်စစ်ပွဲ}}
[[File:Enrique Simonet - El Juicio de Paris - 1904.jpg|thumb|right|upright=1.6|အန်းရစ်ကဲ စီမွန်နတ်ရေးဆွဲသော [[:en:El Juicio de Paris (Simonet)|''El Juicio de Paris'']] (ပါရိစ်၏ ဆုံးဖြတ်ရွေးချယ်ခြင်း) ပုံ၊ ပါရိစ်သည် ညာဘက်လက်တွင် ရွှေရောင်ပန်းသီးကို ကိုင်၍ နတ်သမီးများကို တွက်ဆဟန်ဖြင့် လေ့လာအကဲဖြတ်နေခြင်း။]] 
[[File:The Rage of Achilles by Giovanni Battista Tiepolo.jpeg|thumb|upright|Giovanni Battista Tiepolo ရေးဆွဲသော &quot;[[အာခိလိ|အာခိလိဇ်]]၏ အမျက်ဒေါသ&quot; (၁၇၅၇ ခုနှစ်, နံရံဆေးရေး, 300 x 300&amp;nbsp;cm, ဗစ်ဆန်းရှန်မြို့ရှိ Villa Valmarana) ပုံတွင် စစ်ပွဲဆုလဒ်ရခဲ့သော ဘရိုင်းဆီးယစ်(အမျိုးသမီး) ကို အဲဂါမန်းနန်က သိမ်းမည်ဟု ခြိမ်းချောက်ရာ အာခိလိဇ်က ဒေါသထွက်၍ ၎င်းကိုသတ်ရန် ဓားဆွဲထုတ်ခဲ့သည်။ ထိုစဉ် [[အသီးနာ]]နတ်ဘုရားမ ပေါ်လာပြီး အာခိလိဇ် ဆံပင်ကို ဆွဲ၍ အကြမ်းဖက်မှုမဖြစ်အောင်တားဆီးနေပုံ။]]

ဂရိဒဏ္ဍာရီသည် ဂရိနှင့် ထရွိုင်တို့ကြား တိုက်ခိုက်ကြသော [[ထရိုဂျန်စစ်ပွဲ]]နှင့် စစ်အပြီးကာလများတွင် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိလာသည်။ ဟိုးမား၏ အိလိယဒ် ကဲ့သို့သော လက်ရာများတွင် အဓိကဇာတ်လမ်းအကြောင်းရာကို ပုံသွင်းခဲ့ရာ နောက်ပိုင်းတွင်လည်း တသီးတခြားအကြောင်းအရာများကိုလည်း ပိုမိုပြည့်စုံလာစေရန် ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ အထူးသဖြင့် ဂရိပြဇာတ်များ၌ ဖြစ်၏။ ထရိုဂျန်စစ်ပွဲသည် ရောမယဉ်ကျေးမှုတွင် စိတ်ဝင်စားမှု အကြီးအကျယ် ဖြစ်စေခဲ့သည်။ ထရိုဂျန်စစ်ပွဲ သူရဲကောင်း [[အစ်နီးယပ်စ်]] ကြောင့်ဖြ၏။ စာရေးဆရာ ဗားဂျစ်လ်၏ 'အင်နီးယစ်ဒ်' ကဗျာအရ အစ်နီးယပ်စ်သည် ထရွိုင်မြို့မှ ခရီးစဉ်ထွက်ရှိပြီး တစ်နေ့တွင် [[ရောမမြို့]]ဟု သိရှိလာမည့် မြို့တော်တည်ထောင်ခြင်းများဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ (ဗားဂျစ်လ်၏ အင်နီးယစ်ဒ် ကဗျာ စာအုပ်အမှတ် (၂) တွင် ထရွိုင်မြို့ ဖျက်ဆီးခံရခြင်း လူသိအများဆုံးအကြောင်း ပါဝင်၏။)&lt;ref name=&quot;HeliosBr&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Trojan War|encyclopedia=Encyclopaedia The Helios|year=1952}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Troy (Ancient City)|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=Apr 25, 2019|origyear=1998|url=https://www.britannica.com/place/Troy-ancient-city-Turkey}}&lt;/ref&gt; နောက်ဆုံးတွင် လက်တင်ဘာသာဖြင့် ရေးသားထားသော ထိုရာဇဝင်ကျမ်းအတုနှစ်ခုကို Dictys Cretensis နှင့် Dares Phrygius အမည်ဖြင့် လက်ဆင့်ကမ်းလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Dunlop, John. 1842. &quot;Romances of Chivalry&quot; in ''The History of Fiction''. Carey and Hart. {{ISBN|978-1-149-40338-9}}. p. 355.&lt;/ref&gt;

ထရိုဂျန်စစ်ပွဲ ဖြစ်စဉ်ဇာတ်လမ်းများသည် ကဗျာရှည်အစုအဝေးတစ်ခုဖြစ်ကာ စစ်ပွဲကို ဖြစ်စေသော ဖြစ်ရပ်အကြောင်းရင်းဖြင့် စတင်ထားသည်။ ယင်းအကြောင်းအရာဖြစ်စဉ်များ၌ ပဋိပက္ခနတ်ဘုရားမ အဲရစ်၊ [[ရွှေပန်းသီး]]၊ [[ပဲရစ် (ထရွိုင် မင်းသား)|ပါရိစ်]]၏ ဆုံးဖြတ်ရွေးချယ်ခြင်း၊ [[ထရွိုင်မှ ဟယ်လင်|ဟဲလင်]]ကို သွေးဆောင်ခြင်း၊ အစ်ဖစ်ဂျနိုင်းယာသည် အောလစ်မြို့၌ စွန့်လွှတ်အနစ်နာခံခြင်း စသည်တို့ပါဝင်သည်။ ဟဲလင်ကို ပြန်လည်ကယ်တင်ရန် မန်နစ်လေးယပ်စ်နှင့် ညီအကိုတော်သူ အားဂေါ့စ် (သို့) မိုက်ဆီးနီ ဘုရင် အဲဂါမန်းနန်၏ အမိန့်ညွှန်ကြားမှုဖြင့် ဂရိတို့သည် စစ်တပ်ကြီးတစ်ခုကို စေလွှတ်ခဲ့ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ထရွိုင်သားများ (ထရိုဂျန်များ) က ဟဲလင်ကို ပြန်ပေးရန် ငြင်းဆိုကြသည်။ အိလိယဒ်ကဗျာသည် စစ်ပွဲစတင်ပြီး ဆယ်နှစ်မြောက်ကာလတွင် စတင်၍ ဂရိတို့၏ အထူးချွန်ဆုံး စစ်သည်တော် [[အာခိလိ|အာခိလိဇ်]]နှင့် အဲဂါမန်းနန်တို့ကြား သဘောထားကွဲလွဲ ခိုက်ရန်များကို ဖော်ပြထားပြီး အာခိလိဇ်၏ ချစ်လှစွာသော ရဲဘော် 'ပါထရောကလပ်စ်' နှင့် ထရွိုင်ဘုရင် ပရိုင်းယန်၏ ချစ်စွာသောသား 'ဟက်တာ' တို့၏ နောက်ဆက်တွဲ သေဆုံးခြင်းများကိုလည်း ဖော်ပြရေးသားထားသည်။ ဟက်တာ သေဆုံးပြီးနောက် ထရိုဂျန်များကို တိုင်တပါးမဟာမိတ်တပ်နှစ်တပ်ဖြစ်သည့် [[အားမဇွန်]]ဘုရင်မ 'ပန်သက်စစ်လိယာ' နှင့် အရုဏ်ဦးနတ်ဘုရားမ အီးယော့စ်၏ သား အီသီယိုးပီးယားဘုရင် မန်းနွန်တို့က လာရောက်ပူးပေါင်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; အာခိလိဇ်က ထိုနှစ်ဦးစလုံးကို သတ်ဖျတ်ခဲ့သော်လည်း ထို့နောက် ပါရိစ်က အာခိလိစ်ကို ခြေဖနောင့်၌ မြားဖြင့်ပစ်သတ်နိုင်ခဲ့သည်။ အာခိလိဇ်၏ ခြေဖနောင့်သည် လူသားတို့၏ လက်နက်ဖြင့် ထိခိုက်အောင်လုပ်နိုင်သော တစ်ခုတည်းသော နေရာဖြစ်သည်။ ထရွိုင်မြို့ကို မသိမ်းနိုင်ခင် ဂရိတို့သည် ရဲတိုက်မှ &quot;ပေါလက်စ် အသီးနာ&quot;၏ နတ်ဘုရားရုပ်တုကို ခိုးယူခဲ့ကြသည်။ နောက်ဆုံးတွင် အသီးနာ၏ အကူအညီဖြင့် [[ထရိုဂျန်မြင်း]] ကိုတည်ဆောက်ခဲ့ကြ၏။ ပရိုင်းယန်၏ သမီး ကာဆန်ဒြာက သတိပေးသော်လည်း ဂရိဖက်မှ တပ်ပြေး အယောင်ဆောင်ဖြစ်သူ ဆီးနွန်က ထရိုဂျန်များကို အသီးနာနတ်ဘုရားမကို တင်လှူပူဇော်ရန်အတွက် ထိုမြင်းရုပ်ကြီးကို တံတိုင်းအတွင်းသို့ ယူရန် တိုက်တွန်းခဲ့လေသည်။ ထိုစဉ် ထရိုဂျန်နတ်ဆရာ 'လေးယောခိုးယွန်'က ထိုမြင်းရုပ်ကို ဖျက်ပစ်ရန်ကြိုးစားခဲ့သော်လည်း ပင်လယ်မြွေနဂါးနှစ်ကောင်က သတ်ပစ်ခဲ့သည်။ ညရောက်သော် ဂရိတပ်များပြန်လာခဲ့ကြပြီး မြင်းရုပ်အတွင်ရှိ ပါလာသော ဂရိများက မြို့တံခါးကို ဖွင့်ပေးခဲ့သည်။ ထို့နောက်ဖြစ်လာသော အကြောင်းရာများတွင် ပရိုင်းယန်နှင့် ကျန်သောသားများကို သုတ်သင်ခြင်း၊ ထရိုဂျန်မြို့သူများ ဂရိတခွင်ရှိမြို့များတွင် ကျွန်ဖြစ်လာခြင်းများ ဖြစ်သည်။ ဂရိခေါင်းဆောင်များဖြစ်သော [[အောဒစ်ဆီးယပ်စ်]]နှင့် [[အစ်နီးယပ်စ်]]၏ စွန့်စွန့်စားစား အိမ်ပြန်ခရီးစဉ်များ၊ အဲဂါမန်းနန် အသတ်ခံရခြင်း အကြောင်းများကို ကဗျာရှည်နှစ်ပုဒ်တွင် ရေးသားထားကြ၏။ အပြန် (သို့) ဂရိတို့၏ အိမ်အပြန် (the Returns, ယခုပျောက်ဆုံးနေသော စာပေ ) နှင့် ဟိုးမား၏ [[အောဒဆီ]] ကဗျာနှစ်ပုဒ်တွင် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;HeliosBr&quot; /&gt; ထရိုဂျန် ဖြစ်ရပ်တွဲ ဖြစ်စဉ်များတွင် ထရိုဂျန်သား မျိုးဆက်များ၏ စွန့်စားခန်းများလည်း ပါဝင်ရာ ဥပမာအားဖြင့် အောရက်စ်တီးဇ် နှင့် တစ်လဲမကပ်စ် (၎င်းတို့၏ စွန့်စားခန်းများ) တို့ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
 
ထရိုဂျန်စစ်ပွဲသည် များစွာသော အကြောင်းအရာများကို ထောက်ပံ့ထားပြီး ရှေးခေတ် ဂရိပန်းချီ၊ ပန်းပုဆရာများအတွက် စိတ်ကို လှုံဆော်ပေးနိုင်သော အဓိကရင်းမြစ်တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည် (ဥပမာ ထရွိုင်မြို့ ပျက်စီးခြင်းကို မှုန်းချယ်ထားသော အသီးနာဘုရားကျောင်း 'ပါးသစ်နန်' (Parthenon) ရှိ နံရံဖောင်းကြွရုပ်တုများ (metope) )။ ထရိုဂျန် ဇာတ်လမ်းတွဲများမှ ယူငင်ထားသော အကြောင်းအရာများကို ပန်ချီ ပန်ပုပညာရှင်များ၏ နှစ်သက်မှုသည် ရှေးခေတ်ဂရိ ယဉ်ကျေးမှုကို ညွှန်းဆိုနေခြင်းဖြစ်ပေသည်။&lt;ref name=&quot;HeliosBr&quot; /&gt; ဤအကြောင်းအရာ ဒဏ္ဍာရီဖြစ်ရပ်သည် နောက်ပိုင်း ဥရောပစာအရေးအသားများစွာတွင်လည်း စေ့ဆော်မှုများ ပေးနိုင်ခဲ့၏။ နမူနာအနေဖြင့် ထရိုဂျန်အကြောင်း အလယ်ခေတ် ဥရောပစာရေးဆရာများသည် ဟိုးမား(စာပေ)နှင့် တိုက်ရိုက်အသိအားဖြင့် ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်မှုမရှိကြဘဲ ထရွိုင်ရာဇဝင်ကို သူရဲကောင်းရေးရာနှင့် ဆွတ်ပျံ့ကြည်နူးဖွယ် ဇာတ်လမ်း၊ ၎င်းတို့လက်ခံထားသည့် မဟာဆန်သော၊ သူရဲကောင်းဆန်သော စံနှုန်းများနှင့် ကွက်တိဝင်သည့် အထူးသင့်လျှော်သော ဇာတ်အိမ်တစ်ခုအဖြစ် တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ ၁၂ ရာစု စာရေးဆရာများဖြစ်သော ဘန်နွား ဒီ ဆန့်-မောရ် (Benoît de Sainte-Maure ) ၏ ထရွိုင်မှ ချစ်ဇာတ်လမ်းများ (Roman de Troie; Romance of Troy, 1154–60)၊ အက်ဇစ်တာမြို့မှ ဂျိုးဇက် (ဇစ်) (Joseph of Exeter) ၏ &quot;ထရိုဂျန်စစ်ပွဲတွင်&quot; (De Bello Troiano; On the Trojan War, 1183) စသည့်စာအုပ်များသည် ''Dictys'' နှင့် ''Dares'' ကဗျာများမှ တွေ့ရှိရသော မူကိုပြန်လည်ရေးသား၍ စစ်ပွဲအကြောင်း ဖော်ပြထားကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ရောမစာရေးဆရာ ဟောရစ်၏ အကြံစိတ်ကူးနှင့် ဗားဂျစ်လ်၏ နမူနာများကို အတုယူ၍ လုံးဝမတူကွဲပြားသော ဇာတ်လမ်းအသစ်တစ်ပုဒ်ကို ပြောဆိုခြင်းအစား ထရွိုင်အကြောင်းကို (ထိုသို့) ပြန်လည်ရေးသားခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Kelly, Douglas. ''The Conspiracy of Allusion''. p. 121.&lt;/ref&gt;

ထရိုဂျန်စစ်ပွဲတွင် ပါဝင်ခဲ့၍ ထင်ရှားကျော်ကြားသော သူရဲကောင်းအချို့မှာ :
&quot;ထရိုဂျန်ဘက်တွင်&quot; :
*အစ်နီးယပ်စ်
*ဟက်တာ
*ပါရိစ်
&quot;ဂရိဘက်တွင်&quot; :
*အေးဂျက်စ် (နှစ်ဦး ရှိသည်)
*အာခိလိဇ်
*ဘုရင် အဲဂါမန်းနန်
*မန်နစ်လေးယပ်စ်
*အိုဒစ်ဆီးယပ်စ်

==ဒဏ္ဍာရီနှင့်ပတ်သက်၍ ဂရိနှင့် ရောမတို့၏ အယူအဆများ==
ဒဏ္ဍာရီသည် ရှေးခေတ်ဂရိသားများ နေ့စဉ်ဘဝ၏ အချက်အချာနှလုံးအိမ်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Johnson17&quot; /&gt;{{Rp|15}} ဂရိတို့သည် ဒဏ္ဍာရီကို ၎င်းတို့၏ သမိုင်းအစိတ်အပိုင်းတစ်ခုအဖြစ် ခံယူထားခဲ့ကြကာ သဘာဝဖြစ်ရပ် ဖြစ်စဉ်များ၊ ယဉ်ကျေးမှု မူကွဲပုံစံများ၊ ရိုးရာစဉ်ဆက် ရန်လိုမှုများနှင့် ရင်းနှီးခင်မင်မှုများကို ရှင်းလင်းပြသရန်အတွက် ဒဏ္ဍာရီကြောင်းရာများကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ဒဏ္ဍာရီလာ သူရဲကောင်းတစ်ဦး (သို့) နတ်ဘုရားတစ်ပါးမှ ပေါ်ပေါက်လာသော ခေါင်းဆောင်များ၏ မျိုးဆက်အနွယ်ကို ခြေရာခံနိုင်သော ဂုဏ်ယူဝင့်ကြွားရသည့် ရင်းမြစ်တစ်ခုလည်း ဖြစ်ပေသည်။ အိလိယဒ်နှင့် အောဒဆီ ကဗျာများတွင်ပါရှိသော ထရိုဂျန်စစ်ပွဲပါ အကြောင်းအရာများ၏ နောက်ကွယ်တွင် အမှန်တရား(တစ်ခု)ရှိသည် ဟူသောအချက်ကို သံသယဝင်သူ မရှိသလောက်ပင်ဖြစ်၏။ အမေရိကန် စစ်ရေးဆိုင်ရာ သမိုင်းဆရာနှင့် ဂန္ထဝင်ဘာသာရပ် ပါမောက္ခဟောင်း ဗစ်တာ ဒေးဗစ် ဟန်ဆန်နှင့် ဂန္ထဝင်ဘာသာရပ် ပါမောက္ခ ဂျွန်ဟိ(သ်) အရဆိုလျှင် ဂရိလူမျိုးတို့သည် ဟိုးမားကဗျာလင်္ကာများနှင့်ပတ်သက်၍ နက်နဲသောအသိပညာသည် ၎င်းတို့၏ မတူညီသော ပတ်ဝန်းကျင်၌ အံ့ဝင်ခွင်ကျနေထိုင်နိုင်မှု၏ အခြေခံအကြောင်းတရားဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ ဟိုးမားသည် &quot;ဂရိ၏ ပညာရေး&quot; ဖြစ်ကာ ၎င်း၏ကဗျာများသည် &quot;စာအုပ်(စာပေ)&quot; များဖြစ်ကြ၏။&lt;ref name=&quot;Hanson37&quot;&gt;[[Victor Davis Hanson|Hanson, Victor Davis]], and John Heath. 1999. ''Who Killed Homer'', with translations by R. Karakatsani. Kakos. {{ISBN|978-960-352-545-5}}. p. 37.&lt;/ref&gt;

===ဒဿန နှင့် ဒဏ္ဍာရီ===
[[File:Plato-raphael.jpg|thumb|left|ပန်းချီဆရာ [[ရာဖယ်]]၏ လက်ရာ နံရံဆေးရေး : &quot;အေသင် အသင်းအဖွဲ့&quot;ရှိ [[ပလေးတိုး]] (လီယိုနာဒို ဒါ ဗင်ချီ၏ လက်ရာနှင့် ဆင်တူနိုင်ချေရှိ) ။ ဤဒဿနဆရာသည် ၎င်း၏ စိတ်ကူးယဉ် 'သမ္မတနိုင်ငံ'ဟူသော စာပေမှနေ၍ အလွမ်းအဆွေးဇာတ်များ၊ ဆက်စပ်ဒဏ္ဍာရီများနှင့်ပတ်သက်၍ [[ဟိုးမား]]စာပေလေ့လာမှုများကို ဖယ်ရှားပစ်ခဲ့သည်။]] 
ဒဿနပညာရပ်၊ သမိုင်း၊ စကားပြေနှင့် ကြောင်းကျိုးဆင်ခြင်မှု အဓိကဝါဒ (rationalism]) တို့သည် ဘီစီ ငါးရာစုနှောင်းတွင် ပေါ်ထွန်းလာခဲ့ပြီးနောက် ဒဏ္ဍာရီ၏ ကံကြမ္မာသည် မရေမရာဖြစ်လာကာ ('သူးဆစ်ဒစ်ဒီးဇ်'၏ သမိုင်းကဲ့သို့) သဘာဝလွန်ဖြစ်ရပ်များကို ဖယ်ရှားရန်ကြိုးစားခဲ့သော သမိုင်းအယူအဆများကို ဒဏ္ဍာရီလာ မျိုးရိုးစဉ်ဆက် ဆင်းသက်ခြင်းများသည် နေရာဖယ်ပေးခဲ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;Griffin80&quot;&gt;[[Jasper Griffin|Griffin, Jasper]]. 1986. &quot;Greek Myth and Hesiod&quot; in ''The Oxford Illustrated History of Greece and the Hellenistic World'', edited by [[John Boardman (art historian)|J. Boardman]], J. Griffin, and [[Oswyn Murray|O. Murray]]. New York: [[Oxford University Press]]. {{ISBN|978-0-19-285438-4}}. p. 80.&lt;/ref&gt; တစ်ဖက်၌ ကဗျာဆရာ၊ ပြဇာတ်ဆရာများက ဒဏ္ဍာရီကို ပြန်လည် ပြုစုလုပ်ကိုင်ကြစဉ် အခြားတစ်ဖက်၌ ဂရိ သမိုင်းပညာရှင်များ၊ အတွေးခေါ်ပညာရှင်များက ၎င်းတို့ကို စတင်ဝေဖန်လာခဲ့ကြပေသည်။&lt;ref name=&quot;Miles7&quot; /&gt;

ကော့လာဖန်မြို့မှ ဇန်နော့ဖာနီးဇ် (Xenophanes) ကဲ့သို့သော တော်လှန်လိုသည့် အတွေးခေါ်ပညာရှင်အနည်းငယ်တို့သည် ဘီစီ ခြောက်ရာစုမတိုင်မီကပင် ကဗျာဆရာများ၏ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်များကို ဘာသာရေးအားစော်ကားသော မုသားများအဖြစ် တံဆိပ်ကပ်ရန် စတင်ပြုလုပ်ခဲ့ကြလေသည်။ ယင်း၌ ဇန်နော့ဖာနီးဇ်က [[ဟိုးမား]]၊ [[ဟီးဆီးယဒ်]]တို့သည် နတ်ဘုရားများကို ဖြစ်စေသည် (ဆိုလိုသည်မှာ နတ်ဘုရားများသည် ယင်းဆရာနှစ်ဦးကြောင့် ဖြစ်လာသည်။) ။ &quot;''ဒါတွေအားလုံးက လူသားတို့ကြားမှာ တကယ့်ရှက်စရာ၊ သိက္ခာကျစရာပဲဗျ။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ (သူတို့ဖန်တီးလိုက်တဲ့) နတ်ဘုရားတွေဟာ အဒိန္နဒါနာ၊ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရာနဲ့ မုသာဝါဒါ တို့လို လိမ်လည်လှည့်စားမှုတွေကို အချင်းချင်း ကျူးလွန်နေကြတယ်ဗျာ။''&quot;&lt;ref name=&quot;Graf200&quot; /&gt;{{Rp|169-70}} ဤသို့သော စဉ်းစားပုံနည်းလမ်းမျိုးသည် [[ပလေးတိုး]]၏ 'သမ္မတနိုင်ငံ' နှင့် 'ဥပဒေသ' ဆိုသည့် စာပေများတွင် အခြေခံအကျဆုံး ဖော်ပြချက်များကို ဖြစ်ပေါ်သွားစေသည်။ ပလေးတိုးသည် ၎င်း၏ ပုံဆောင်ခိုင်းနှိုင်းထားသော ကိုယ်ပိုင်ဒဏ္ဍာရီများကို ဖန်တီးခဲ့၍ ယခင် ရိုးရာစဉ်ဆက် နတ်ဘုရားတို့၏ လှည့်စားမှု၊ ခိုးယူခြင်း၊ သားမယား ဖောက်ပြန်မှုများကို ကိုယ်ကျင့်သီလ မစင်ကျယ်မှုများအဖြစ် တိုက်ခိုက်ခဲ့၏။ စာပေ၏ အဓိကနေရာယူသူများဆိုသည့်အချက်ကိုလည်း ကန့်ကွက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Miles7&quot; /&gt; ပလေးတိုး၏ ဝေဖန်တိုက်ခိုက်မှုသည် ဟိုးမား၏ ဒဏ္ဍာရီလာ ရိုးရာအလေ့အထကို ပထမဆုံး နက်နက်နဲနဲစိန်ခေါ်မှု တစ်ခုဖြစ်ခဲ့ပြီး&lt;ref name=&quot;Hanson37&quot; /&gt; ထိုဒဏ္ဍာရီများကို 'ဘွားတော်ကြီးများ၏ အလာပ သလာပ ရောက်တတ်ရာရာစကားများ' ဟူ၍ ရည်ညွှန်းဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;The176b&quot;&gt;Plato, ''Theaetetus'', [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text.jsp?doc=Plat.+Theaet.+176b&amp;fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170 176b]&lt;/ref&gt; 

ထိုအတွက် တပည့်ဖြစ်သူ [[အရစ္စတိုတယ်|အရစ္စတိုတယ် (အရစ်တော့တယ်လ်)]] က ဆိုကရေးတီး (ဆော့ခရာတီးဇ်) မတိုင်မီ 'အယောင်ဆောင်ဒဏ္ဍာရီ'နှင့်ပတ်သက်၍ အတွေးခေါ်ပညာရပ်မှ ချဉ်းကပ်လေ့လာပုံကို ဝေဖန်ခဲ့ပြီး ဤသို့ အလေးအနက်ပြောဆိုခဲ့သည်။ &quot;''ဟီးဆီးယဒ်နဲ့ ဘာသာရေးစာရေးဆရာတွေပေါ့။ သူတို့ကိုယ် သူတို့လောက်ပဲ ယုတ္တိတန် မှန်နိုင်ချေရှိတဲ့ကိစ္စတွေမှာ စိတ်ဝင်စား ဂရုပြု(ရေး) ကြတယ်။ ကျုပ်တို့ကို (ကျွန်ုပ်တို့လို အခြားလူများကို) လေးစားမှု မရှိကြဘူး။. . .  ဒါပေမယ့်လို့ ဒဏ္ဍာရီဟန်နဲ့ ဝံ့ကြွားကြွားပြသတတ်တဲ့ သူတွေကို စာရေးဆရာတွေလို့ လေးလေးနက်နက် ယူဆခြင်းကတော့ မထိုက်တန်လှပါဘူးဗျာ။ သူတို့ဆိုတာ၊ ရေးတာ အမှန်ပါလို့ သက်သေပြဖို့ တကယ်ဆက်လက် လုပ်ဆောင်ကြတဲ့ သူတွေအဖို့တော့ ကျုပ်တို့တွေက သူတို့ပြောတဲ့ဟာတွေကို အတိအကျကို စမ်းစစ်မှရမယ်။ ''&quot;&lt;ref name=&quot;Griffin80&quot; /&gt;

မည်သို့ပင်ဆိုစေကာမူ ပလေးတိုးသည် ၎င်းကိုယ်တိုင်နှင့် ၎င်း၏ အဖွဲ့အစည်းများကို ဒဏ္ဍာရီလွှမ်းမိုးမှုမှ ကင်းလွတ်အောင် ပြုလုပ်နိုင်ခဲ့ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ ၎င်း၏ ဆရာသခင် [[ဆိုကရေးတီး]]၏ စရိုက်ကို ခွဲခြားဖော်ပြရာတွင် ရိုးရာစဉ်ဆက် ဟိုးမားနှင့် အလွမ်းအဆွေး စာသားများအပေါ် အခြေခံ၍ ၎င်းဆရာ၏ မြင့်မြတ်မှန်ကန်သော ဘဝကို ချီးကျူးဖော်ပြခဲ့သည်။ ရေးသားပုံမှာ :&lt;ref name=&quot;Apology28b-d&quot;&gt;Plato, ''Apology'', [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text.jsp?doc=Plat.+Apol.+28b&amp;fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0170 28b-d]&lt;/ref&gt;
{{quote|''ဆိုကရေးတီး ခင်ဗျား ဒီလိုပညာရပ်တွေကို လေ့လာလိုက်စားမိတဲ့အတွက် မရှက်ဘူးလား။ ဘာလို့လဲဆိုတော ခင်ဗျားဟာ အခုဆို ရလဒ်အနေနဲ့ သေဒဏ်ပေးခံရနိုင်တယ်လို့ တစ်စုံတစ်ယောက်က ပြောကောင်းပြောမယ်ဗျာ။ ဒါပေမယ့် အဲလိုမေးမယ် ပြောမယ်ဆို အဖြေလေးကို ဒီလို ပြန်ပြောသင့်တာ &quot;ခင်ဗျား ပြောနေတာ မဟုတ်သေးဘူးလေ။ လူတစ်ယောက်၊ အနည်းဆုံး ကောင်းတာတွေလုပ်တတ်တဲ့လူ၊ အဲဒီလူက အသက်အန္တရာယ် ဒါမှမဟုတ် သေခြင်းတရားကိုပဲ ထည့်တွက် စဉ်းစားသင့်တယ်တယ်လို့ ခင်ဗျား ထင်နေသလားဗျ။ အဲဒီလို ထင်မယ်ဆို ဒါတင် စဉ်းစားဖို့ကောင်းတာ မဟုတ်သေးဘူး။ အဲဒီသူ အလုပ်လုပ်ဆောင်တာတွေကိုပါ ထည့်တွက်ရမှာ။ သူလုပ်တာ ကောင်း (သို့) မကောင်း၊  ပြီးတော့ လူကောင်းတစ်ယောက်ရဲ့ လုပ်ရပ်လား ဒါမှမဟုတ် လူဆိုးတစ်ယောက်ရဲ့ လုပ်ရပ်လား စသဖြင့်ပေါ့ဗျာ။ ခင်ဗျားလာပြီး အငြင်းပွားတဲ့ကိစ္စအတွက်ဆိုရင်... ကြည့်လေ...  ထရွိုင်မြို့မှာ သေသွားတဲ့ နတ်တစ်ပိုင်း လူတစ်ပိုင်းတွေ၊ [[တက်သစ်]]ရဲ့ သား (အာခိလိစ်) အပါအဝင်နော်...  အဲဒီသူတွေဆို လူဆိုးတွေချည်းဖြစ် သွားလိမ့်မယ်။ တက်သစ်သားဆို ဂုဏ်သိက္ခာကျသွားမှာနဲ့ နှိုင်းစာရင် အန္တရာယ်ဆိုတာကို  မထီလေးစား သဘောထားတာ။ ဘယ်လောက်ထိ သဘောထားသလဲဆိုရင် ... သူ့အမေ (နတ်သမီး) က သူ့သားဟာ 'ဟက်တာ'ကို သတ်ဖို့ စိတ်လောနေလို့ ဒီလိုလေးတောင်ပြောတယ် ထင်တယ်။ 

:ငါ့သားတော်... မင်းမိတ်ဆွေ 'ပါ့ထရောကလပ်စ်' ရဲ့သေခြင်းအပေါ် အာဃာတနဲ့ ပြန်လက်စားချေမယ်ဆို မင်းကိုယ်တိုင်သည်ပင်လျှင် သေရလိမ့်ချေမည်။ ဟက်တာပြီးနောက် သေခြင်းတရားက မင်းကို ချက်ချင်းရွေးချယ်မည် ဖြစ်ချေသည်။ (Hom. Il. 18.96)

အဲဒါလဲကြားရော သူက သေခြင်းနဲ့ အန္တရာယ်ကို ပေါ့ပျက်ပျက်သဘောထားခဲ့တယ်။ သူရဲဘောကြောင်သူတစ်ဦးလို နေထိုင်ရမှာ၊ သူ့မိတ်ဆွေအတွက် လက်စားမချေရမှာကို ပိုပြီး ကြောက်ရွံ့ခဲ့တယ်။ 

:အမှားကျူးလွန်သူအပေါ် လက်စားချေခြင်းပြုပြီးနောက် ကျွန်ုပ်လည်း ချက်ချင်းသေရနိုင်သည်လော... ဒါဆို ဒီမှာ (ကမ္ဘာမြေ) ကျွန်ုပ် မနေနိုင်တော့ပါဟု ကမ္ဘာမြေရဲ့ ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးတစ်ခုဖြစ်တဲ့ လကွေးပုံသင်္ဘောကြီး (ရှေးခေတ်ဂရိပုံစံသင်္ဘော) တစ်ခုဘေးတွင် (ရူးကြောင်ကြောင်) လှောင်ရယ်နေပေ​တော့သည်{{efn|ရှင်းလင်းချက် : မေးခွန်းမေးသူက 'သေခြင်းတရား'ကို မထီလေးစားဟန်ရှိ(ခဲ့)သော ဆိုကရေးတီးသည် အရှက်ရသင့်သည် (သို့) လူဆိုးတစ်ဦးဖြစ်သည်ဟု ပြောဆိုရာ ပလေးတိုးက သေခြင်းကို မထီလေးစားလုပ်သူမှာ သူ့ဆရာ ဆိုကရေးတီးတစ်ဦးသာမက အာခိလိဇ်သည်လည်း ထိုသို့ပင်ဖြစ်ကြောင်း ပြန်လည်ရှင်းလင်းပြောနေခြင်းဖြစ်၏။}}။}}
ဟန်ဆန်နှင့် ဟိ(သ်) တို့က ပလေးတိုး၏ ဟိုးမားရိုးရာအယူအဆများကို လက်မခံခြင်းကို ဂရိယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့အစည်းမှ သာမန်ပုဂ္ဂိုလ်များက အကြိုက်မတွေ့ခဲ့ကြဟူ၍ ခန့်မှန်းသည်။&lt;ref name=&quot;Hanson37&quot; /&gt; ရှေးကျသော ဒဏ္ဍာရီများကို ဒေသဆိုင်ရာ ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုများတွင် ရှင်သန်စေခဲ့ကြရာ ထိုဒဏ္ဍာရီသည် ကဗျာများအပေါ် ဆက်လက် ဩဇာသက်ရောက်ခဲ့ကြပြီး ပန်းချီ၊ ပန်းပုနယ်ပယ်များတွင် အဓိကကြောင်းရာဖြစ်လာခဲ့ပေသည်။&lt;ref name=&quot;Griffin80&quot; /&gt;

ပို၍မျှမျှတတဖြင့် အလွမ်းဇာတ်ဆရာ [[ယူရစ်ပစ်ဒီးဇ်]]က ရှေးရိုးရာစဉ်ဆက်များကို မကြာခဏဆိုသလို ထိတွေ့ကိုင်တွယ်ကာ လှောင်ပြောင်ခြင်း၊ ဇာတ်ကောင်များမှတစ်ဆင့် သံသယဆန်သောမှတ်ချက်များကို ထည့်သွင်းခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၎င်းပြဇာတ်များကို ဒဏ္ဍာရီမှ အကြွင်းမဲ့ ယူ၍ဖွဲ့ဆိုခဲ့သည်။ ထိုပြဇာတ်အများအပြားသည် တူညီသော (သို့) ခပ်ဆင်ဆင်တူသော ယခင်ရေးဖွဲ့သူများ၏ လက်ရာကို တုံ့ပြန်မှုသဘောအရ ရေးသားထားခြင်းဖြစ်သည်။ ယူရစ်ပစ်ဒီးဇ်သည် နတ်ဘုရား ဒဏ္ဍာရီများနှင့်ပတ်သက်၍ အဓိကအားဖြင့် ယုံမှားသံသယရှိ၏။ ကန့်ကွက်မှုများဖြင့် ဝေဖန်ရာ အတွေးခေါ်ဆရာ ဇန်နော့ခရာတီးဇ် ဖော်ပြမှုများနှင့်ဆင်တူသည်။ &quot;နတ်ဘုရားများသည် ရိုးရာစဉ်ဆက် တင်ပြမှုအတိုင်းဆိုလျှင် အတော်ကြီးကို အသိဉာဏ်မဲ့ လူသားဂုဏ်အင်ရှိသူများဖြစ်သည်။&quot;&lt;ref name=&quot;Graf200&quot; /&gt;{{Rp|169-70}}

===ဟဲလင်နစ်စတစ်ခေတ်နှင့် ရောမခေတ် ဆင်ခြင်တုံတရားဝါဒ ===
[[File:CiceroBust.jpg|thumb|upright|left|ဆစ်ဆာရိုသည် ပုဂ္ဂိုလ်ရေးအရ ဒဏ္ဍာရီများကို အယုံကြည်မဲ့ကာ တန်ခိုးစွမ်းအား (နတ်ဘုရားများ) နှင့်ပတ်သက်၍ အတွေးခေါ်ပို၍ဆန်သော အယူအဆသဘောထားကို တိမ်းညွတ်သော်လည်း ရှိရင်းစွဲ အခြေကျနှင့်ပြီးဖြစ်သော အသင်းအဖွဲ့ (ရှေးရိုး)ကို ခုခံကာကွယ်သူဟု မိမိကိုယ်ကို သုံးသပ်ရှုမြင်သည်။]]
ဟဲလင်နစ်စတစ်ခေတ်အတွင်း ဒဏ္ဍာရီတွင် အထက်တန်းကျသော အသိပညာရပ်၏ ဂုဏ်အရည်အသွေးများရှိခဲ့ရာ ထိုအထက်တန်းကျသောအသိပညာရပ်ကို အထက်တန်းလွှာ လူတန်းစားကသာ ပိုင်ဆိုင်သည်ဟူသော အနေအထားလည်းရှိခဲ့သည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ဂန္ထဝင်ခေတ်၏ သံသယရှိဖွယ် အလှည့်အပြောင်းသည်လည်း အလွန်သိသိသာသာဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Gale89&quot;&gt;Gale, Monica R. 1994. ''Myth and Poetry in Lucretius''. Cambridge: [[Cambridge University Press]]. {{ISBN|978-0-521-45135-2}}.&lt;/ref&gt;{{Rp|89}} ဂရိ ဒဏ္ဍာရီ စုဆောင်းပြုစုသူ ယူဟီးမရပ်စ် သည် ဒဏ္ဍာရီလာ ပုဂ္ဂိုလ်များနှင့် ဖြစ်ရပ်များအတွက် စစ်မှန်သော သမိုင်းအခြေခံများကို ရှာဖွေသည့် အလေ့အထတစ်ခုကို အတည်တကျဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;BrEuh&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Euhemerus|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=Jan 3, 2020|url=https://www.britannica.com/biography/Euhemerus-Greek-mythographer|origyear=1998}}&lt;/ref&gt; ၎င်း၏ မူလလက်ရာ (&quot;မြင့်မြတ်သော ကျမ်းစာများ&quot;) စာပေသည် ယခု ပျောက်ဆုံးနေပြီဖြစ်သော်လည်း ထိုစာပေအကြောင်း အများအပြားကို ဒိုင်ယာဒေါရပ်စ် နှင့် လက်တန်းရှပ်စ်တို့၏ မှတ်တမ်းတင်ထားမှုများမှတဆင့် သိရှိကြရသည်။&lt;ref name=&quot;Hard1&quot; /&gt;{{Rp|7}}

ဒဏ္ဍာရီ အနက်သဘောဖော်ထုတ်မှုကို ကြောင်းကျိုးပြ (သို့မဟုတ် ရှာကြံ၍) ရှင်းလင်းပြသခြင်းသည် အက်ပစ်ခူးရပ်စ်၊ စတိုးအစ်(ဝစ်) ဝါဒမှ (အရှိ)လောကဆိုင်ရာ သဘောတရားများကျေးဇူးဖြင့် ရောမအင်ပါယာအောက်တွင် ပို၍ပင် လူကြိုက်များလာခဲ့သည်။ စတိုးအစ်ဝါဒီများသည် နတ်များ၊ သူရဲကောင်းများကို သဘာဝတရားဖြစ်ရပ်အဖြစ် ရှင်းလင်းပြသခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ယူဟီးမရဝါဒီများက ၎င်းတို့ကို သမိုင်းလာ ပုဂ္ဂိုလ်များဟု ဆိုသည်။ တစ်ချိန်တည်း၌ စတိုးအစ်ဝါဒီများနှင့် ခေတ်သစ် ပလေးတိုးဝါဒီများက ဂရိဝေါဟာရ ရင်းမြစ်များအ​ပေါ် များသောအားဖြင့် အခြေခံပြီး ဒဏ္ဍာရီလာ ရိုးရာဓလေ့များ၏ အရေးပါမှုကို မြှင့်တင်ခြင်းများ ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြ၏။&lt;ref name=&quot;Chance69&quot;&gt;Chance, Jane. 1994. ''Medieval Mythography''. [[University Press of Florida]]. {{ISBN|978-0-8130-1256-8}}. p. 69.&lt;/ref&gt; ရောမကဗျာဆရာ၊ ဒဿနပညာရှင် လူခရီးရှပ်စ်က ၎င်း၏ အက်ပစ်ခူးရပ်စ်ဝါဒ သတင်းစကားမှတစ်ဆင့် ပြည်သူပြည်သားတို့၏ စိတ်နှလုံးမှ အယူသည်းသော အကြောက်တရားကို ဖယ်ရှားရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ပေသည်။&lt;ref name=&quot;Walshxxvi&quot;&gt;Walsh, Patrick Gerald. 1998. ''The Nature of the Gods''. New York: [[Oxford University Press]]. {{ISBN|978-0-19-282511-7}}.&lt;/ref&gt;{{Rp|xxvi}} 

ရောမသမိုင်းပညာရှင် လစ်ဗီသည်လည်း ဒဏ္ဍာရီလာ ရိုးရာဓလေ့များကို သံသယ (မယုံကြည်) ရှိ၍ ၎င်းသည် ထိုသို့သော ရာဇဝင်(ဇာတ်လမ်းများ) ကို (ကောင်း မကောင်း) ဆုံးဖြတ်ဝေဖန်မှုပြုရန် မရည်ရွယ်ဟု ပြောဆိုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Gale89&quot; /&gt;{{Rp|88}} ဘာသာရေး ရိုးရာဓလေ့များနင့်ပတ်သက်၍ ပြင်းထန်ကာ ခုခံကာကွယ်ရမည့် အသိတရားနှင့်အတူ ရောမသားတို့အတွက် အဓိကစိန်ခေါ်ချက်မှာ ထိုဘာသာရေး ရိုးရာဓလေ့များကို ခုခံကာကွယ်ရန်ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း အခြားတစ်ဖက်၌ ထိုရိုးရာဓလေ့များသည် အယူသည်းခြင်း၏ အဓိကအကြောင်းရင်းဖြစ်နေသည်ကိုတော့ ဝန်ခံကြပေသည်။ ရှေးဟောင်းပစ္စည်းများ စုဆောင်းလေ့လာသူ မားကွတ်စ် ဝါးရို (Marcus Terentius Varro) သည် ဘာသာရေးကို လူမှုအဖွဲ့အစည်းအတွင်း ကောင်းခြင်းတရားများကို ထိန်းသိမ်းရန် အရေးပါမှုနှင့်အတူ လူသားတို့၏ အလေ့အထတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ယူဆခဲ့ကာ ဘာသာရေးယုံကြည်မှုများနှင့်ပတ်သက်၍ ဇာစ်မြစ်များကို အားသွန်ခွန်စိုက် လေ့လာခဲ့သည်။ ၎င်း၏ စာပေ &quot;Antiquitates Rerum Divinarum&quot; တွင် ဝါးရိုက အယူသည်းသည့်သူတစ်ဦးက နတ်ဘုရားများကို ကြောက်သော်လည်း စစ်မှန်သော ဘာသာရေးကိုင်းရှိုင်းသူတစ်ဦးက နတ်ဘုရားများကို မိဘသဖွယ် အရိုအသေပြုကြသည်ဟု ပြောဆိုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Walshxxvi&quot; /&gt;{{Rp|xxvi}} ဝါရိုအရ ရောမလူမှုအဖွဲ့အစည်းတွင် နတ်ဒေဝါများနှင့် ဆက်စပ်ပြီး ဖော်ပြချက် သုံးခုရှိသည်ဟုဆိုရာ ပထမဖော်ပြချက်မှာ ဒဏ္ဍာရီလာဖော်ပြချက်ဖြစ်၍ ကဗျာဆရာများက ဇာတ်သဘင်နှင့် ဖျော်ဖြေရေးအတွက် ဖန်တီးခဲ့ကြသည်။  ယဉ်ကျေးမှု (မြို့ပြ၊ နိုင်ငံ) ဆိုင်ရာ ဖော်ပြချက်ကို ပြည်သူပြည်သားများက ဝတ်ပြုပူဇော်ရာတွင် သုံးခဲ့ကြ၏။ သဘာဝတရားဆိုင်ရာ ဖော်ပြချက်ကို အတွေးခေါ်ပညာရှင်များက ဖန်တီးခဲ့သည် ဟူ၍ ဝါးရိုကဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;Barfield2011p76&quot; /&gt; ကဗျာဟန် ဒဏ္ဍာရီနှင့် တွေးခေါ်သူတို့၏ ဒဏ္ဍာရီ ရောနှောပေါင်းစပ်ထားသော မြို့ပြ တိုင်းနိုင်ငံဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှုသဘောဖော်ပြချက်သည်သာ အကောင်းဆုံးဟု ဝါးရိုကပင် ဖြည့်စွက်ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Barfield2011p76&quot;&gt;{{cite book|author=Barfield|first=Raymond|url=https://archive.org/details/ancientquarrelbe0000barf|title=The Ancient Quarrel Between Philosophy and Poetry|publisher=Cambridge University Press|year=2011|isbn=978-1-139-49709-1|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/ancientquarrelbe0000barf/page/75 75]–76|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

ရောမ တက္ကသိုလ်ဆရာ ကော့တာက ဒဏ္ဍာရီတစ်ခုကို တိုက်ရိုက်သော်လည်းကောင်း ပုံဆောင်ခိုင်းနှိုင်းလက်ခံမှုကိုသော်လည်းကောင်း သရော်ခဲ့ပြီး ဒဏ္ဍာရီများသည် အတွေးခေါ်ပညာရပ်၌ လုံးဝနေရာမရှိဟု ပြင်းပြင်းထန်ထန် ပြောဆိုခဲ့၏။&lt;ref name=&quot;Gale89&quot; /&gt;{{Rp|87}} ရောမစာရေးဆရာ ဆစ်ဆာရိုကလည်း ယေဘုယျသဘောအားဖြင့် ဒဏ္ဍာရီဆိုသည်ကို အထင်မြင်သေးသည်။ သို့သော် ဝါးရိုကဲ့သို့ (ဒဏ္ဍာရီ) သည် နိုင်ငံ၏ ဘာသာရေးနှင့် အလေ့အထများဖြစ်သည်ဆိုခြင်းကို ထောက်ခံအားပေးကြောင်း အလေးအနက်ဆိုခဲ့ပေသည်။ ဤသို့ဖြင့် ဆင်ခြင်တုံတရားဝါဒသည် မည်ရွေ့မည်မျှအထိ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်း (အောက်ခြေထိ) အပေါ် ဖြန့်ကျက်နိုင်သလဲဆိုခြင်းကိုမူ သိရှိရန် ခက်ခဲလှပေသည်။&lt;ref name=&quot;Gale89&quot; /&gt;{{Rp|88}} ဆစ်ဆာရိုက ပြတ်ပြတ်သားသားဆို၏။ [[ဟေးဒီးစ်|ဟေးဒီးဇ်]]၏ ကြောက်လန့်ဖွယ်ရာကောင်းခြင်း၊ ဆီးလာများ၊ [[စန်းတော]]များ တည်ရှိမှု (သို့) အခြားပေါင်းစပ် သတ္တဝါများတည်ရှိမှုကို ယုံကြည်ရန် အဘွားအိုများ၊ လူငယ်လေးများအပါအဝင် မည်သူမျှ အလွန်မတုံးကြပါ ဟူ၍ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;CiceroTusc&quot;&gt;Cicero, ''Tusculanae Disputationes'', 1.[http://www.thelatinlibrary.com/cicero/tusc1.shtml 11]&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်းပဲဆက်လက်ပြောသည်မှာ အခြားတစ်ဖက်၌ အခြားတစ်နေရာမှ အဟောပြောကောင်းသူတစ်ဦးက ဤလူများ၏ အယူသည်းတတ်သော၊ အယုံလွယ်တတ်သော စရိုက်ကို မကျေမနပ် ပြောဆိုနိုင်ပေသည်။&lt;ref name=&quot;CiceroDiv&quot;&gt;Cicero, ''De Divinatione'', 2.[http://www.thelatinlibrary.com/cicero/divinatione2.shtml#81 81]&lt;/ref&gt; ''De Natura Deorum'' အမည်ရသော စာအုပ်သည် ဆစ်ဆာရို၏ တွေးခေါ်ပုံကို အကျယ်ပြန့်ဆုံး ဖော်ပြထားသော အကျဉ်းချုပ်စာအုပ်ဖြစ်လေသည်။&lt;ref name=&quot;Walshxxvi&quot; /&gt;{{Rp|xxvii}}

===မူဟန်များ ရောနှောပေါင်းစပ်ခြင်း===
[[File:Lycian Apollo Louvre left.jpg|thumb|upright|အပေါလိုနတ်ဘုရား (လေးရာစု မူရင်းဂရိလက်ရာကို အစောပိုင်း ရောမအင်ပါယာ၏ မူပွား။ [[လူဗာပြတိုက်]]]] 
{{See also|ရောမဒဏ္ဍာရီ}}
ရှေးရောမခေတ်ကာလများတွင် ဂရိနတ်ဘုရားများနှင့် အခြားတိုင်းတပါး နတ်များအား ရောနှော ပေါင်းစပ်ခြင်းများမှတစ်ဆင့် ရောမဒဏ္ဍာရီ အသစ်တစ်ခု မွေးဖွားလာခဲ့သည်။ ရောမများတွင် ကိုယ်ပိုင်ဒဏ္ဍာရီ မရှိသလောက်ဖြစ်သောကြောင့် ဤသို့ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ဂရိဒဏ္ဍာရီ ရိုးရာဓလေ့များကို အမွေရလိုက်ခြင်းသည် ၎င်းတို့အဓိက ကိုးကွယ်သော ရောမနတ်ဘုရားများကို တူညီသော ဂရိနတ်ဘုရားများ၏ စရိုက်ဝိသေသ လက္ခဏာများအား ရရှိသွားစေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Gale89&quot; /&gt;{{Rp|88}} [[ဇုစ်]] နှင့် ဂျူပီတာ တို့သည် ဒဏ္ဍာရီ ထပ်တူညီနေမှု၏ ဥပမာတစ်ရပ်ဖြစ်လေသည်။ ဤသို့ ဒဏ္ဍာရီနှစ်ခု၏ ရိုးရာဓလေ့များပေါင်းစပ်ခြင်းအပြင် ရောမတို့၏ အရှေ့ဘက်က ဘာသာတရားများနှင့် ဆက်စပ်မှုရှိခြင်းကလည်း နောင်ထပ်ပို၍ ရောနှောပေါင်းစပ်မှုများကို ဖြစ်စေခဲ့၏။&lt;ref&gt;North John A., Mary Beard, and Simon R. F. Price. 1998. &quot;The Religions of Imperial Rome&quot; in ''Classical Mythology in English Literature: A Critical Anthology''. Cambridge: [[Cambridge University Press]]. {{ISBN|978-0-521-31682-8}}. p. 259.&lt;/ref&gt; နမူနာအနေဖြင့် နေကိုးကွယ်မှုကို ရောမတွင် မိတ်ဆက်စတင်ခဲ့ရာ ရောမဧကရာဇ် အောရီးလီယန်၏ [[ဆီးရီးယား]]ကို အောင်မြင်သော စစ်ဆင်ရေးအပြီးတွင်ဖြစ်ပေသည်။ အာရှဖက်က နတ်များဖြစ်သည့် မစ်သရာစ် ('နေ' ဟုဆိုလိုသည်) နှင့် ဘာအယ်လ် တို့သည် အပေါလိုနှင့် ဟီးလိယပ်စ်တို့နှင့် ပေါင်းစပ်သွားကြပြီး ဆော်လ် အင်ဗစ်တပ်စ် (Sol Invictus) ဖြစ်သွားခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ယင်းနတ်ဘုရားတွင် စုပေါင်းစပ်ပေါင်း ရိုးရာထုံးတမ်းဓလေ့များနှင့် ပေါင်းစပ် အရည်အသွေးများပါရှိသည်။&lt;ref&gt;Hacklin, Joseph. 1994. &quot;The Mythology of Persia&quot; in ''Asiatic Mythology''. [[Asian Educational Services]]. {{ISBN|978-81-206-0920-4}}. p. 38.&lt;/ref&gt; အပေါလိုကို ဘာသာရေးတွင် ဟီးလိယပ်စ် (သို့) ဒိုင်ယာနိုက်ဆပ်စ်ဟူ၍ ဖော်ပြနိုင်ချေရှိသည်။ သို့သော် ၎င်း၏ ဒဏ္ဍာရီကို ဖော်ပြသော စာပေများက ထိုသို့ဖြစ်ပေါ်သွားခြင်းကို ညွှန်းဆိုနိုင်ခြင်း မရှိသလောက်ပင်ဖြစ်သည်။ ရိုးရာ စာပေလာ ဒဏ္ဍာရီများသည် တကယ်လက်တွေ့ကျင့်သုံးသော ဘာသာရေးဓလေ့များနှင့် အတော်ကို ပတ်သက်မှုမရှိပေ။ ဧကရာဇ်နှင့် အင်ပါယာကို ကာကွယ်သူအဖြစ် ဆော်လ်ကို ကိုးကွယ်ခြင်းသည် နန်းတွင်း၏ အဓိကဘာသာရေးဖြစ်လာခဲ့ကာ နှောင်းကာလတွင် ခရစ်ယာန်ဘာသာမှ နေရာဝင်ယူခဲ့သည်။ 

&quot;အောဖီးယပ်စ် ဓမ္မတေးများ&quot; (Orphic Hymns) (အေဒီ ၂၀၀) နှင့် 'မာခရိုဘီးယပ်စ် အမ်ဘရိုးရှပ်စ် သီယာဒိုးဆီးယပ်စ်' ရေးသော &quot;စေတန်နေးလီယာ&quot; (Saturnalia) (အေဒီ ၅၀၀) တို့ကို ဆင်ခြင်တုံတရားဝါဒ သဘောတရားများသာမက မူဟန်များရောနှောပေါင်းစပ်ခြင်း(သဘော) ကလည်း လွှမ်းမိုးနိုင်ခဲ့လေသည်။ အောဖီးယပ်စ် ဓမ္မတေးများသည် ဂန္ထဝင်ခေတ်မတိုင်မီက ကဗျာဟန်ရေးဖွဲ့ထားသည့် စာပေအစုအဝေးများဖြစ်၍ အောဖီးယပ်စ် ကိုယ်တိုင်ရေးသားသည်ဟု မှတ်ယူနိုင်ကာ ထင်ရှားကျော်ကြားသော ဒဏ္ဍာရီအကြောင်းအရာဖြစ်သည်။ လက်တွေ့အားဖြင့်မူ ဤကဗျာများကို အချို့သော ကဗျာဆရာများက ရေးဖွဲ့ခြင်းဖြစ်တန်သည်။ ထိုကဗျာများတွင် သမိုင်းမတင်မီခေတ်က ဥရောပဒဏ္ဍာရီအကြောင်း ကြွယ်ဝသော အရိပ်အမြွက်များလည်းပါဝင်ကြသည်။&lt;ref&gt;Sacred Texts, [http://www.sacred-texts.com/cla/hoo/index.htm Orphic Hymns]&lt;/ref&gt; စေတန်နေးလီယာ စာပေ၏ ဆိုထားသော ရည်ရွယ်ချက်မှာ ဟဲလန်နစ်ခေတ်ကို ကူးပြောင်းပေးရန်ဖြစ်၍ မာခရိုဘီးယပ်စ်က ၎င်း၏ စာပေဖတ်ရှုခြင်းများမှ စေတန်နေးလီယာကို ရေးဖွဲ့ခဲ့လေသည်။ သို့ရာတွင် နတ်ဘုရားများအကြောင်း ၎င်း၏ ဆက်ဆံကိုင်တွယ် ရေးဖွဲ့ပုံကိုကား [[အီဂျစ်ဒဏ္ဍာရီ]]နှင့် မြောက်အာဖရိကဒဏ္ဍာရီနှင့် ယင်းဘာသာတရားများက အရောင်သွင်း လွှမ်းမိုးမှုရှိ၏။ စေတန်နေးလီယာတွင် ဒဏ္ဍာရီ ပြုစုခြင်းဆိုင်ရာ သုံးသပ်ချက်များ ပြန်လည်ပါရှိလာပြီး ယင်းသုံးသပ်ချက်များကို ဩဇာလွှမ်းမိုးသူများမှာ ယူဟီးမရဝါဒီများ၊ စတိုးအစ်ဝါဒီများနှင့် ခေတ်သစ်ပလေးတိုးဝါဒီများတို့ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Chance69&quot; /&gt;

==ခေတ်သစ်ကာလ အနက်ထုတ်ဖော်ပြန်ဆိုခြင်း==
ဂရိဒဏ္ဍာရီကို ခေတ်သစ်ကာလတွင် နားလည်လာပုံ၏ မူလအစကို ပညာရှင်အချို့က &quot;ခရစ်ယာန်တို့၏ (ဒဏ္ဍာရီအပေါ်) အထင်မြင်သေးမှု ရောစပ်ထားသည့် ရန်လိုမုန်းထားတတ်သော ရိုးရာစဉ်ဆက်သဘောထား&quot;ကို ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြသော (၁၈)ရာစု နှောင်းပိုင်းက နှစ်ထပ်ကွမ်းတုံ့ပြန်မှုတစ်ခုဟု ယူဆသတ်မှတ်ကြသည်။ ယင်းသို့ ရိုးရာစဉ်ဆက် ရန်လိုမုန်းထားမှုတွင် ခရစ်ယာန်တို့က ဒဏ္ဍာရီကို မုသားများ (သို့) ယုံတမ်းပုံပြင်များ (fable) အဖြစ် ပုံစံတစ်မျိုးဖြင့် အနက်ထုတ်ဖော်ခြင်းကို စွဲစွဲမြဲမြဲ ဆုပ်ကိုင်ထားခဲ့ကြ၏။&lt;ref&gt;Ackerman, Robert. 1991. ''Introduction to [[Jane Ellen Harrison]]'s 'A Prolegomena to the Study of Greek Religion'.'' p. xv.&lt;/ref&gt; ၁၇၉၅ ဝန်းကျင်ခန့်တွင် ဂျာမနီ၌ ဟိုးမားနှင့် ဂရိဒဏ္ဍာရီများအပေါ် မြင့်တက်လာသော စိတ်ဝင်စားမှုအနေအထားရှိခဲ့ကြ၏။ ဂျာမနီ၊ တက္ကသိုလ်မြို့တစ်မြို့ဖြစ်သော ဂါးတင်ငန် (Göttingen) တွင် ဂန္ထဝင်ဘာသာရပ် ပညာရှင် ယိုးဟန်း မာသိယပ်စ် ဂစ်နာ (Johann Matthias Gesner) သည် ဂရိ(နယ်ပယ်) လေ့လာမှုဘာသာရပ်ကို ပြန်လည်ဖော်ထုတ်ခဲ့၍ ၎င်း၏ ဆက်ခံသူ ဂန္ထဝင်ဘာသာရပ် ပညာရှင် 'ခရစ်ရှန် ဂေါ့တ်လို့ဘ် ဟိုင်းနာ'က အနုပညာသမိုင်းနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရှင် 'ယိုးဟန် ယိုအာ့ခ်ဟင်း ဗင်ကယ်လ်မန်း' နှင့်ပူးတွဲလုပ်ဆောင်ကာ ဂျာမနီနှင့် အခြားသော နေရာများ၌ ဒဏ္ဍာရီသုတေသနအတွက် အုတ်မြစ်များချထားပေးနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Graf200&quot; /&gt;{{Rp|9}}

===နှိုင်းယှဉ်လေ့လာနည်းစနစ်နှင့် စိတ်ပိုင်းစိစစ်သုံးသပ် နည်းစနစ်===
[[File:Max Muller.jpg|thumb|upright|မက်စ် မွတ်လာကို &quot;နှိုင်းယှဉ်လေ့လာ ဒဏ္ဍာရီဘာသာရပ်&quot; တည်ထောင်သူများထဲက တစ်ဦးဟူ၍ ယူဆကြသည်။ ၎င်း၏ ၁၈၆၇ တွင်ရေးသားသော ''Comparative Mythology'' စာအုပ်တွင် မွတ်လာက &quot;ရှေးကျသော ဥရောပဒဏ္ဍာရီများနှင့်အတူ &quot;အရိုင်းသဘာဝ မျိုးနွယ်စုများ&quot; ၏ ဒဏ္ဍာရီများကြား တုန်လှုပ်ဖွယ်ကောင်းအောင် တူညီနေမှုများရှိသည်ဟူ၍ စိစစ်သုံးသပ်ခဲ့သည်။]]
၁၉ရာစုတွင် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာ ဝေါဟာရဗေဒဘာသာရပ် ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်း၊ ၂၀ ရာစုတွင် လူမျိုးစု သိပ္ပံဘာသာရပ်ဆိုင်ရာ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများတို့ကြောင့် ဒဏ္ဍာရီ သိပ္ပံဘာသာရပ် (science of myth) အခြေတည်ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ အရိုင်းသဘာဝ ဖော်ကျူးတင်ပြခြင်းခေတ် ကတည်းက ဒဏ္ဍာရီလေ့လာမှုတိုင်းသည် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာသည့် သဘောဖြစ်လာခဲ့ပေသည်။ ဗီလ်ဟိန်း မန်ဟာ့ဒ် (Wilhelm Mannhardt)၊ ဂျိမ်းစ် ဖရေးဇာ (James Frazer)၊ စတစ်သ် တောမ်ဆန် (Stith Thompson) စသည့်ပုဂ္ဂိုလ်များသည် ရိုးရာပုံပြင်များနှင့် ဒဏ္ဍာရီ အကြောင်းအရာများကို ခွဲခြားရန်နှင့် စုဆောင်ရန် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာသည့် ချဉ်ကပ်မှုနည်းလမ်းကို အသုံးချခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Brmyth&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=myth|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=2002|url=https://www.britannica.com/topic/myth|last1=Buxton|first1=Richard G. A.|last2=Bolle|first2=Kees W.|author-link2=Kees W. Bolle|last3=Smith|first3=Jonathan Z.}}&lt;/ref&gt; ၁၈၈၁ တွင် အဒ်ဝါ့ဒ် ဘားနက် တိုင်လာ သည် ၎င်း၏ &quot;ရှေးဦးယဉ်ကျေးမှု&quot; (Primitive Culture) ကိုထုတ်ဝေခဲ့ရာ ယင်းစာအုပ်တွင် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာ နည်းစနစ်ကို အသုံးပြုခဲ့ပြီး ဘာသာရေး၏ မူလအစနှင့် ဆင့်ကဲတိုးတက်ဖြစ်ပေါ်လာပုံကို ရှင်းလင်းပြသရန်လည်း ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Segal, Robert A. 1999. ''Theorizing about Myth''. [[University of Massachusetts Press]]. {{ISBN|978-1-55849-191-5}}. p. 16.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AllenSegal&quot;&gt;Allen, Douglas. 1978. ''Structure &amp; Creativity in Religion: Hermeneutics in Mircea Eliade's Phenomenology and New Directions''. Berlin: [[Walter de Gruyter]]. {{ISBN|978-90-279-7594-2}}.&lt;/ref&gt;{{Rp|9}} တိုင်လာ၏ ရုပ်ဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းနှင့် အလွန် တသီးတခြားဖြစ်နေသော ယဉ်ကျေးမှုများ၏ ဒဏ္ဍာရီများကို အတူတကွ စုရုံးထုတ်နှုတ်တင်ပြသည့် လုပ်နည်းလုပ်ဟန်သည် [[ကားလ် ယွန်း]] နှင့် ဂျိုးဇက် ကမ်းဘဲလ် တို့နှစ်ဦးလုံးကို လွှမ်းမိုးနိုင်ခဲ့သည်။ မက်ခ်စ် မွတ်လာသည်လည်း ဒဏ္ဍာရီလေ့လာရာတွင် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာ ဒဏ္ဍာရီဘာသာရပ် အသစ်ကို အသုံးချခဲ့ပြီး အာရိယန်များ၏ မူရင်းလိုမဟုတ်တော့သည့် သဘာဝတရားကိုးကွယ်ခြင်း အကြွင်းအကျန်များကို စုံစမ်းခဲ့သည်။ ဘရောန်ညီးစဝါ့ဖ် မာလင်းနော့စကီး (Bronisław Malinowski) သည် ဒဏ္ဍာရီ၏ လူမှုရေးရာ အသုံးများသော လုပ်ဆောင်ချက်များကို ဖြည့်ဆည်းပေးနိုင်ခြင်းအား အလေးနက်ထား ပြောဆိုခဲ့သည်။ ကလော လေးဗီ-စထရောက်စ်နှင့် အခြား 'ဆက်နွယ်ဖွဲ့စည်းပုံ လေ့လာသည့်ပညာရှင်' (structuralists) များက ကမ္ဘာအနှံ့ရှိ ဒဏ္ဍာရီများတွင် ရှိကြသော အပြင်ပန်း ဆက်နွယ်ပတ်သက်မှုနှင့် ပုံစံများကို နှိုင်းယှဉ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Brmyth&quot; /&gt;

&quot;လူသားနှင့်ပတ်သက်၍ အမြဲထာဝရနှင့် ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ အယူအဆ&quot;၊ &quot;ဒဏ္ဍာရီ အမြင်ရှုထောင့်တစ်ခု&quot;ကို ဇီးခ်မွန် ဖရွိုက် (Sigmund Freud) က 'ဖိနှိပ်ခံ စိတ်ကူးအယူအဆတို့ကို ဖော်ပြခြင်း' ဟူ၍ မိတ်ဆက်တင်ပြခဲ့သည်။ အိပ်မက် အနက်ထုတ်ဖော်ပြန်ဆိုခြင်း (သဘောတရား) သည် ဖရွိုက်၏ ဒဏ္ဍာရီအား အနက်ထုတ်ဖော်ခြင်း၏ အခြေခံဖြစ်သည်။ အိပ်မက်/မသိစိတ် စသည်တို့နှင့်ပတ်သက်ပြီး ဖရွိုက်၏ အယူအဆသည် အိပ်မက်တစ်ခု၌ ပါဝင်သော အခြေခံအခြင်းအရာတစ်ခုချင်းဆီကို အနက်ထုတ်ဖော်ခြင်းအတွက် ဆက်စပ်အခြေနေအကြောင်းတရားများ ဆက်နွယ်နေခြင်း၏ အရေးပါမှုဟု အသိအမှတ်ပြု လက်ခံသည်။ ဖရွိုက်၏ အတွေးတွင် ဤသို့ ညွှန်းဆိုလိုက်ခြင်းသည် ဒဏ္ဍာရီအား ဖွဲ့နွယ်ဆက်ယှက်ပုံကိုအထူးပြုလေ့လာနည်း နှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သုံးသပ်လေ့လာနည်းကြား ပြန်လည်သင့်မြတ်စေမည့် အရေးကြီးသည့်အချက်ကို ရှာဖွေပေးနိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;Caldwell, Richard. 1990. &quot;The Psychoanalytic Interpretation of Greek Myth&quot; in ''Approaches to Greek Myth''. Baltimore: [[Johns Hopkins University Press]]. {{ISBN|978-0-8018-3864-4}}. p. 344.&lt;/ref&gt; [[ကားလ် ယွန်း]]သည် အမြဲတမ်းနှင့် စိတ်ပိုင်းသုံးသပ် ချဉ်းကပ်လေ့လာမှုကို ၎င်း၏ &quot;သမူဟ မသိစိတ်&quot; (collective unconscious) နှင့် &quot;ပကတိ ပုံစံ&quot; (archetypes) သဘောတရားဖြင့် ချဲ့ထွင်ခဲ့ကာ 'ရှေးဦးကျသော (သို့) ပကတိဖြစ်သော (သို့) ထပ်တလဲလဲဖြစ်သော' &quot;ပကတိပုံစံ&quot;သည် ဒဏ္ဍာရီထဲတွင် အများအားဖြင့် ဝှက်ထားသောအရည်အသွေးမျိုးဖြင့် ပါဝင်လေ့ရှိပြီး ဒဏ္ဍာရီသည်လည်း ထို ဝှက်ကွယ်ထားသော အရည်အသွေးမှ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည် (ဟုဆိုသည်)။&lt;ref name=&quot;Br&quot; /&gt; ယွန်းအဆိုအရ &quot;ဒဏ္ဍာရီကို ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားသော တည်ဆောက်ပုံအခြင်းအရာများ&quot;သည် (လူတို့၏) မသိစိတ်အနေအထားတွင် တည်ရှိနေရမည်။&lt;ref&gt;Jung, Carl. ''The Psychology of the Child Archetype.'' p. 85.&lt;/ref&gt; 
ကားလ်ယွန်း၏ နည်းစနစ်ကို &quot;ဂျိုးဇက် ကမ်းဘဲလ် သီအိုရီ&quot; နှင့် နှိုင်းယှဉ်၍ ရောဘတ် အေ ဆက်ဂယ်လ် (၁၉၉၀) က &quot;ဒဏ္ဍာရီတစ်ခုကို အနက်ဖော်ထုတ်ရာတွင် ကမ်းဘဲလ်က ဒဏ္ဍာရီအတွင်းရှိ ပကတိပုံစံ (archetypes) များကို ရိုးရှင်းစွာ ခွဲခြားဖော်ပြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အောဒဆီကို ဘာသာပြန်အနက်ယူရာတွင် အောဒစ်ဆီးယပ်စ်၏ ဘဝသည် သူရဲကောင်းပုံစံနှင့် ကိုက်ညီသည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် ကားလ်ယွန်းက ပကတိပုံစံများကို ခွဲခြားဖော်ပြခြင်းသည် ဒဏ္ဍာရီကို အနက်ဖော်ထုတ်ရာ၌ ပထမအဆင့်မျှသာ ဖြစ်ကြောင်း စဉ်းစားသည်။&quot;&lt;ref name=&quot;Segal&quot;&gt;Segal, Robert A. (1990). &quot;[https://web.archive.org/web/20070107075423/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=766 The Romantic Appeal of Joseph Campbell].&quot; [[The Christian Century|''Christian Century'']] (April 1990):332–5. Archived from the [http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=766 original] on 7 January 2007.&lt;/ref&gt; ဂရိဒဏ္ဍာရီတွင် ခေတ်သစ်လေ့လာမှုဘာသာရပ်များအား တည်ထောင်သူတစ်ဦးဖြစ်သော ကား ကဲရီညီး (Karl Kerényi) သည် ဂရိဒဏ္ဍာရီ၌ ယွန်း၏ ပကတိပုံစံ သဘောတရားကို လက်ခံကျင့်သုံးနိုင်ရန် ၎င်း၏ ဒဏ္ဍာရီအား အစောပိုင်း ကျင့်သုံးသော ရှုထောင့်များကို စွန့်လွှတ်ခဲ့ပေသည်။&lt;ref name=&quot;Graf200&quot; /&gt;{{Rp|38}}

===မူရင်း သဘောတရားများ===
မက်ခ်စ် မွတ်လာသည် အိန္ဒိယ-ဥရောပ (Indo-European) &quot;မူရင်း&quot;သရုပ်သကန်များ ( သို့မဟုတ် မွတ်လာ၏ အချိန်တွက်ချက်မှုအရ အာရိယန်များ) ကို နောက်ကြောင်းပြန်လိုက်ခြင်းဖြင့် အိန္ဒိယ-ဥရောပ ဘာသာရေးပုံစံတစ်ခုကို နားလည်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ၁၈၉၁ တွင် မွတ်လာက ရှေးခေတ် လူသားသမိုင်းနှင့်ပတ်သက်၍ ၁၉ ရာစုတွင် အရေးပါဆုံး ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုမှာ ဤ ညီမျှခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ :သင်္သကရိုက် Dyaus-pitar = ဂရိ ဇုစ် = လက်တင် ဂျူပီတာ = ရှေးဟောင်းနော့စ် တီယာ ။&lt;ref name=&quot;AllenSegal&quot; /&gt;{{Rp|12}} အိန္ဒိယ-ဥရောပ (လေ့လာမှု)ဘာသာရပ်များ၌  ဂရိဒဏ္ဍာရီ၏နေရာနှင့် ပတ်သက်သောမေးခွန်းသည် မွတ်လာလက်ထက်မှစ၍ ပညာအရည်အသွေးအများအပြားကို ဖြစ်ပေါ်လာစေခဲ့သည်။ ဥပမာ - ယော့ဂျ် ဒူးမစ်ဇီလ် (Georges Dumézil) သည် ဂရိ ယူရေးနပ်စ် နတ်ဘုရားနှင့် သင်္သကရိုက်မှ ဝရုဏနတ်ဘုရား (ဗုဒ္ဓဘာသာအရ ကုဝေရနတ်မင်း ဖြစ်တန်ရာ၏) တို့ကြား တူညီမှုများကို ဆွဲထုတ်တင်ပြခဲ့၏။ သို့သော်ငြားလည်း မူရင်းအားဖြင့် ဆက်စပ်မှုကို မွတ်လာက ယုံကြည်ကြောင်း အရိပ်အမြွက် ဖော်ထုတ်ထားခြင်း မရှိပေ။&lt;ref name=&quot;Poleman&quot;&gt;H.I. Poleman, ''Review'', 78-79&lt;/ref&gt; အခြားသော ဖြစ်ရပ်များတွင် စရိုက်လက္ခဏာနှင့် ဆောင်ရွက်ချက်တူညီမှုများ နီးကပ်စွာရှိခြင်းသည် ဘုံတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်ကြောင်း ညွှန်းဆိုနိုင်သည်။ သို့သော် ဂရိ မွိုင်ရိုင်းနတ်ဘုရား နှင့် [[နော့စ်ဒဏ္ဍာရီ]]မှ နောန် (နတ်ဘုရားမများ) ဖြစ်ရပ်တွင် ဘာသာဗေဒအရ သက်သေမဲ့နေသဖြင့် (တူညီကြောင်း)ဟုတ်မှန်ကြောင်း ဆိုရန်ခက်ခဲပေသည်။&lt;ref&gt;A. Winterbourne, ''When the Norns Have Spoken'', 87&lt;/ref&gt;

မိုင်ဆီးနီးယန် ဘာသာရေးသည် ဂရိဘာသာတရား၏ မိခင်(ဘာသာ) ဖြစ်ဟန်တူသည်။&lt;ref&gt;Nilsson, Martin Persson. 1967. ''Geschichte der Griechischen Religion'' (3rd ed.). Munich: [[C.H. Beck|C.H. Beck Verlag]]. Volume I, p. 339.&lt;/ref&gt; မိုက်ဆီးနီး နတ်ဘုရားအစုသည် ဂန္ထဝင် ဂရိနိုင်ငံတွင် တွေ့ရသော နတ်ဘုရားအစု၌ မြောက်မြားစွာ ပါဝင်နေခဲ့၏။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Paul|first=Adams John|title=Mycenaean Divinities|location=Northridge, CA|publisher=California State University|date=10 January 2010|accessdate=25 September 2013|url=http://www.csun.edu/~hcfll004/mycen.html}}&lt;/ref&gt; ဤသို့ဆိုသော်ငြားလည်း ဂရိဒဏ္ဍာရီကို ဂရိမတိုင်မီနှင့် ၎င်း၏ အရှေ့ဖျားဒေသမှ ယဉ်ကျေးမှုများက အကြီးအကျယ်လွှမ်းမိုးမှုရှိသည်ဟု ယေဘုယျအားဖြင့် သိမြင်နားလည်နိုင်သကဲ့သို့ ရှေးဦးအိန္ဒိယ-ဥရောပ ဘာသာတရားကို ပြန်လည်တည်ဆောက်မှုအတွက် အရေးပါသော အခြင်းအရာများ ဂရိဒဏ္ဍာရီတွင် ပါဝင်မှုမရှိသလောက် ဖြစ်သည်ဟုလည်း သိမြင်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;[[Jaan Puhvel|Puhvel, Jaan]]. 1987. ''Comparative Mythology.'' Baltimore: [[Johns Hopkins University Press]]. p. 138, 143.&lt;/ref&gt; အကျိုးဆက်အားဖြင့် သက္ကရာဇ် (၂၀၀၀) မတိုင်မချင်း အိန္ဒိယ-ဥရောပ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာ ဒဏ္ဍာရီ ကဏ္ဍတွင် ဂရိဒဏ္ဍာရီသည် ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အာရုံစိုက်ခံရမှု အနည်းဆုံးဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;[[J.P. Mallory|Mallory, J.P.]], and [[Douglas Q. Adams]]. 2006. ''Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World.'' London: [[Oxford University Press]]. p. 440.&lt;/ref&gt;

ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာရပ်နှင့် ဒဏ္ဍာရီစုဆောင်းဖန်တီးခြင်းပညာရပ် ( ရံခါတွင် ဒဏ္ဍာရီ အနုပညာပုံဖော်ခြင်း ပညာရပ်) (mythography) တို့က ဖော်ထုတ်တင်ပြထားသည်မှာ အာရှအနောက်ကျွန်းဆွယ်နှင့် အရှေ့ဖျားမကျတကျဒေသများမှ လွှမ်းမိုးမှုရှိသည်ဟု ဖြစ်သည်။ အနာတိုးလိယာ ယဉ်ကျေးမှုတွင် ဇာစ်မြစ်ဖြစ်သော ဆစ်ဘစ်လီ နတ်ဘုရား၏ တူညီသော ဂရိနတ်ဘုရားမှာ အဒိုးနစ် (Adonis) ဖြစ်၍ ဒဏ္ဍာရီထက် ကိုးကွယ်မှုတွင် ပို၍သက်ဆိုင်သည်။ တစ်ဖက်တွင် [[အက်ဖရိုဒိုက်|အဲဖရာဒိုက်တီ]]ကို အနုပညာပုံဖော်မှု ခပ်များများသည် ဆစ်မစ်တစ် (ဂျူး/အာရပ် စသည်) နတ်သမီးများမှ ပေါက်ဖွားလာနိုင်ချေရှိသည်။ ထို့ပြင် ကမ္ဘာဦးမှ နတ်ဘုရား (တန်ခိုးစွမ်းအား) မျိုးဆက်များဖြစ်သော &quot;ခေးအော့စ် (ခေးယော့စ်) နှင့် သားသမီးများ&quot; နှင့် အက်နူးမာ အဲလစ်ရှ် (Enûma Eliš - ဘာဘီလုံ ဖန်တီးခြင်းဒဏ္ဍာရီ) ဒဏ္ဍာရီတွင် ပါရှိသော 'တီယန်မတ်'နတ်ဘုရားမ တို့၏ ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော တူညီမှုများလည်း တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;SegaEdmunds&quot;&gt;L. Edmunds, ''Approaches to Greek Myth'', 184&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Segal, Robert A. 1991. &quot;A Greek Eternal Child&quot; in ''Myth and the Polis'', edited by D. C. Pozzi and J. M. Wickersham. [[Cornell University Press]]. {{ISBN|978-0-8014-2473-1}}. p. 64.&lt;/ref&gt; မဲ့ယာ ရေးန်ဟိုး အရ &quot;အရှေ့ဖျားမကျတကျ နိုင်ငံများ၏ ဘာသာရေး အယူအဆများ၌ အာဏာအတွက် ခက်ထန်ကြမ်းတမ်းမှုများ၊ မျိုးဆက်များ၏ ပဋိပက္ခများမှတစ်ဆင့် နတ်ဘုရားများ နန်းတက်ခြင်းအကြောင်း ပါဝင်ပြီး ထိုအယူအဆများသည် ၎င်းတို့၏ လမ်းကြောင်းကို. . .  ဂရိဒဏ္ဍာရီတွင် တွေ့ရှိသွားခဲ့ကြသည်။&quot;&lt;ref&gt;M. Reinhold, ''The Generation Gap in Antiquity'', 349&lt;/ref&gt;

အိန္ဒိယ-ဥရောပ နှင့် ​အရှေ့ဖျားမကျတကျ ဒေသများ၏ မူလဇာစ်မြစ်များအပြင် ဂရိဒဏ္ဍာရီသည် ၎င်းမပေါ်မီတည်ရှိခဲ့ကြသော လုမှုအဖွဲ့အစည်းများဖြစ်သည့် ခရီးတီး၊ မိုက်ဆီးနီ၊ ပိုင်းလော့စ်၊ သီးဗာ၊ အော်ခေါ်မန်းနော့စ် တို့၏ ပါဝင်ပတ်သတ်ခြင်းများရှိသည်ဟု အချို့ပညာရှင်များက တွက်ချက် ယူဆကြသည်။&lt;ref name=&quot;Raffan-Barket205&quot; /&gt;{{Rp|23}} ဘာသာရေး သမိုင်းဆရာများကို ခရီးတီးဒေသနှင့် ဆက်စပ်သော ဒဏ္ဍာရီ၏ ရှေးခေတ် ဖွဲ့စည်းပုံစနစ်များက စိတ်ပါဝင်စားစေသည်။ (ဥပမာဇာတ်လမ်းများမှာ : နွားသိုးနတ်ဘုရား၊ ဇုစ်နှင့် ယူရိုးပါ၊ နွားသိုးကို အရှုံးပေး၍ 'မစ်​နောတော' ကိုမွေးဖွားခဲ့သည့် ပါဆက်ဖာယီး စသည်တို့ဖြစ်ကြသည်။) မာတင် ပီ နစ်လ်ဆန်က နတ်ဘုရားတို့၏ ယေဘုယျဆောင်ရွက်ချက်နှင့် ကိုယ်စားပြုမှုများအပေါ် အခြေခံ၍ မစ်နိုးယန်နတ်ဘုရားများနှင့် ဘာသာရေးအယူအဆတို့သည် မိုက်ဆီးနီးယန် ဘာသာတရားတွင် ပေါင်းစပ်ရောနှောသွားခဲ့သည်ဟု ရဲရဲတင်းတင်းပြောဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Martin P. Nilsson (1927) ''The Minoan-Mycenaean Religion and Its Survival in Greek Religion''&lt;/ref&gt; ထို့နောက် ဆက်လက်၍ ကောက်ချက်ချသည်မှာ ကြီးကျယ်လှသော ဂန္ထဝင် ဂရိဒဏ္ဍာရီများသည် မိုက်ဆီးနီ (ယဉ်ကျေးမှု)အချက်အချာများနှင့် ဖက်တွယ်ချည်နှောင်ထား၍ သမိုင်းမတင်မီခေတ်ကာလများ၌ မှီတွယ်ကျောက်ချထားသည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;M. Wood, ''In Search of the Trojan War'', 112&lt;/ref&gt; မည်သို့ပင်ဆိုစေကာမူ ဘားကာ့တ်၏ အဆိုအရဆိုလျှင် ခရီးတီး နန်းဆက်ခေတ်ကာလ၏ အနုပညာလက်ရာ ဖော်ပြချယ်မှုန်းမှုများသည် အထက်ပါ သဘောတရား သီအိုရီများအတွက် ခြေခြေမြစ်မြစ် အတည်ပြုချက် မပေးနိုင်သလောက်ပင်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Raffan-Barket205&quot; /&gt;{{Rp|24}}

==အနောက်တိုင်း ပန်းချီ၊ ပန်းပုနှင့် စာပေတို့မှ တန်ဆာဆင်မှုန်းချယ်မှုများ==
[[File:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|thumb|ဘောတစ်ချဲလီ၏ ဆီဆေးပန်းချီဖြစ်သည့် &quot;ဗီးနပ်စ် မွေးဖွားခြင်း&quot; (၁၄၈၅-၁၄၈၆ ဝန်းကျင်)၊ ပြန်လည်ဖော်ထုတ် ဆန်းသစ်ထားသည့် ''Venus Pudica''၊ ဤလက်ရာပန်ချီသည်ရှေးရိုးရာဘာသာတရားတစ်ခုအတွက်ဖြစ်ပြီး မကြာခဏဆိုသလို ခေတ်သစ်ကြည့်ရှုသူများအတွက် ရီနေဆွန်းကာလ (ခေတ်ဆန်းချိန်) အနှစ်သာရ၏ စံနမူနာဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ (ယူဖစ်ဆီ အနုပညာပြတိုက်၊ ဖလောရန့်စ်မြို့)&lt;ref name=&quot;Br&quot; /&gt;]]

[[ခရစ်ယာန်ဘာသာ]]ကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် လက်ခံကျင့်သုံးခြင်းသည် ဒဏ္ဍာရီများအား လူကြိုက်များမှုကို အဟန့်အတားမဖြစ်စေခဲ့ပေ။ ခေတ်ဆန်းချိန်ကာလ{{efn|ရှေးဟောင်းဂရိ/ရောမ နှင့်ပတ်သက်သော အရာများကို ပြန်လည်ဖော်ထုတ်တင်ပြသောကြောင့် ၁၄-၁၆ ရာစုများတွင် ဥရောပ အနုပညာ၊ စာပေ စသည် ပြန်လည်ဆန်းသစ်တိုးတက်လာသည့်ခေတ်}} (Renaissance) တွင် ဂန္ထဝင်ရှေးဟောင်းအတိတ်များကို ပြန်လည်တူးဆွဖော်ထုတ်ကြခြင်း နှင့်အတူ အောဗစ် (Ovid) ကဗျာလင်္ကာများသည် ကဗျာ၊ ပြဇာတ်၊ ဂီတ၊ ပန်ချီ၊ ပန်းပု ဆရာများအတွက် အဓိက လွှမ်းမိုးနိုင်သည့် အားတစ်ရပ်ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Br&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BrBurn&quot;&gt;L. Burn, ''Greek Myths'', 75&lt;/ref&gt; ခေတ်ဆန်းချိန်ကာလ အစောပိုင်းနှစ်များမှစ၍ [[လီယိုနာဒိုဒါဗင်ချီ]]၊ [[မိုက်ကယ်အိန်ဂျလို]]၊ [[ရာဖယ်|ရာဖေးယယ်လ်]] ကဲ့သို့သော ပန်းချီဆရာများသည် ရိုးရာခရစ်ယာန် အဓိကအကြောင်းအရာများကို ရေးဆွဲသည့်အပြင် ဂရိဒဏ္ဍာရီမှ နတ်ကိုးကွယ်မှု (ရိုးရာဘာသာ) အကြောင်းအရာများကိုလည်း ရေးဆွဲချယ်မှုန်းခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Br&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BrBurn&quot; /&gt; လက်တင်စာပေ၊ အောဗစ်၏ လက်ရာများမှတစ်ဆင့် ဂရိဒဏ္ဍာရီသည် အလယ်ခေတ် (medieval) နှင့် ခေတ်ဆန်းချိန်ကာလမှ အီတလီကဗျာဆရာများဖြစ်သော ပီးထရာ့ခ် (Petrarch)၊ ဘိုကာ့ရှို (Boccaccio)၊ ဒန်တေ အယ်လီဂ(ယ)ရီ (Dante) တို့ကို ဩဇာညောင်းစေခဲ့၏။&lt;ref name=&quot;Br&quot; /&gt;

[[File:Herbert Draper - The Lament for Icarus - Google Art Project.jpg|thumb|left|upright=1|&quot;အစ်ကာရပ်စ်အတွက် ပူဆွေးမှု&quot; ဟားဘာ့ ဂျိမ်းစ် ဒရေးပါ၏ လက်ရာ (၁၈၉၈)]] 

လီးမြောက်ပိုင်းတွင် ဂရိဒဏ္ဍာရီသည် အမြင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အနုပညာများကို လွှမ်းမိုးနိုင်ခဲ့ခြင်းမရှိသော်လည်း ၎င်း၏ အကျိုးသက်ရောက်မှုသည် စာပေများ၌ ထင်ရှားရှိခဲ့၏။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=|first=|title=Classical Mythology in English literature: A Critical Anthology|date=2006|publisher=Routledge|isbn=0415147557|editor=Miles, Geoffrey|location=|pages=|oclc=912455670}}&lt;/ref&gt; အင်္ဂလိပ်တို့၏ စိတ်ကူးဉာဏ်ကို ဂရိဒဏ္ဍာရီက လှုံဆော်ပေးနိုင်ခဲ့ရာ [[ဂျက်ဖရီ ချော်စာ|ဂျက်ဖရီး ချောစာ]] နှင့် [[ဂျွန်မီလတန်|ဂျွန် မီလ်တန်]]မှစကာ [[ရှိတ်စပီးယား]]၊ ထို့နောက် ၂၀ ရာစု၏ [[ရောဘတ် ဘရစ်ဂျစ်]] အထိပင်ဖြစ်သည်။ 

ပြင်သစ်တွင် [[ရှောန် ရာဆီးန်]] နှင့် ဂျာမနီတွင် [[ယိုးဟန် ဗောလ်ဖ်ဂန် ဖော်န် ဂါးတာ]] တို့သည် ရှေးခေတ် ဒဏ္ဍာရီလက်ရာများကို ပြန်လည် ကိုင်တွယ်လုပ်ကိုင်ကြလျှင် ဂရိဇာတ်လမ်းများကို တဖန်ရှင်သန်စေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Br&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BrBurn&quot; /&gt; ၁၈ ရာစု၏ ဉာဏ်အလင်းခေတ် (Age of Enlightenment) အတွင်း ဂရိဒဏ္ဍာရီကို ဆန့်ကျင်တုံ့ပြန်မှုများ ဥရောပတခွင်တွင် ပေါ်ပေါက်ပြန့်ကားလာခဲ့သော်လည်း[[ဂျော့ ဖရီးဒရစ် ဟန်းဒယ်]] နှင့် [[မိုးဇက်၊ ဝူဖ်ဂန် အမာဒျု|ဗောလ်ဖ်ဂန် အာမာဒေးယွပ်စ် မိုးဇတ်]] တို့၏ အော်ပရာပြဇာတ်များစွာအတွက် 'အပြောစာသားရှည်များ' (libretto) ကိုရေးသားကြသော ပြဇာတ်ဆရာများများအတွက် အရေးကြီးသော ကုန်ကြမ်းများအဖြစ် ဒဏ္ဍာရီများက ထောက်ပံ့ပေးနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Burn75&quot;&gt;l. Burn, ''Greek Myths'', 75&lt;/ref&gt;

၁၈ ရာစုအဆုံးပိုင်း၌ 'အရင်းခံ အရိုင်းသဘာဝဖော်ကျူးမှု' (Romanticism) သည် ဂရိဒဏ္ဍာရီအပါအဝင် ဂရိမှုရေးရာနယ်ပယ်အားလုံးအတွက် စိတ်အားထက်သန်မှု အားလှိုင်းတစ်ရပ်ကို စတင်ပေါက်ဖွားစေခဲ့သည်။ ဗြိတိန်တွင်လည်း ဂရိအလွမ်းဇာတ်နှင့် ဟိုးမားကဗျာများကို စတင်ဘာသာပြန်ခြင်းများက ခေတ်ပြိုင်ကဗျာဆရာများ နှင့် ပန်းချီဆရာများကို စေ့ဆော်မှု ပေးနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Burn75-76&quot;&gt;l. Burn, ''Greek Myths'', 75–76&lt;/ref&gt; ခရစ်တော့ဖ် ဂလွတ်ခ် (Christoph Gluck)၊ ရစ်ချတ် ရှထရောက်စ် (Richard Strauss)၊ ယာ့ခ် အောဖန်ဘာ့ခ် (Jacques Offenbach) တို့နှင့် အခြားများစွာသောသူများသည် ဂရိဒဏ္ဍာရီ အဓိကဇာတ်လမ်ကြီးများကို ဂီတအဖြစ် ဖန်တီး တင်ဆက်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Br&quot; /&gt; တောမတ်စ် ဘာလ်ဖင့်ချ် (Thomas Bulfinch) နှင့် နာသန်းနီယယ်လ် ဟောသောန် (Nathaniel Hawthorne)  တို့အပါအဝင် ၁၉ ရာစု အမေရိကန် စာရေးဆရာများသည် ဂန္ထဝင် ဒဏ္ဍာရီများ (ဂရိ/ရောမ) ကို လေ့လာခြင်းသည် အင်္ဂလိပ်နှင့် အမေရိကန် စာပေများကို နားလည်ရာတွင် မရှိမဖြစ် အရေးပါကြသည့် အယူအဆကို ဆွဲကိုင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Klatt-Brazouskixii&quot; /&gt;{{Rp|4}} မကြာသေးမီကာလများ၌ ဂန္ထဝင် အဓိကဇာတ်လမ်းကြောင်းရာများကို ပြင်သစ်မှ ရှောန် အနူယီ (Jean Anouilh)၊ ရှောန် ကောတိုး (Jean Cocteau)၊ ရှောန် ရှီဟိုဒူ (Jean Giraudoux) တို့နှင့် အမေရိကန်မှ ယူဂျီးန် အို'နေးလ် (Eugene O'Neill)၊ ဗြိတိန်မှ တီ အက်စ် အက်လိယတ် (Eliot) စသည့်ပြဇာတ်ဆရာများ၊ [[ဂျိမ်းဂျွိုက်စ်]] နှင့် အော်န်ဒရေး ဂျိ (André Gide) ကဲ့သို့သော ဝတ္ထုဆရာများက ပြန်လည် ဘာသာပြန်ဆိုခဲ့ကြပေသည်။&lt;ref name=&quot;Br&quot; /&gt;

{{clear}}

==မှတ်စု==
{{notelist}}
{{Reflist|group=lower-roman}}
==ကိုးကား==
===ကိုးကားအညွှန်းများ===
{{reflist}}

===မူရင်းစာပေလက်ရာများ (ဂရိနှင့်ရောမ)===
{{refbegin|40em}}
* Aeschylus, ''[[The Persians]]''. ''See original text in [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0011:line=1 Perseus program]''.
* Aeschylus, ''[[Prometheus Bound]]''. ''See original text in [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0009 Perseus program]''.
* Apollodorus, ''Library and Epitome''. ''See original text in [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0022 Perseus program]''.
* Apollonius of Rhodes, ''Argonautica'', Book I. ''See original text in [http://www.sacred-texts.com/cla/argo/argo00.htm Sacred Texts]''.
* Cicero, ''[[De Divinatione]]''. ''See original text in the [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/divinatione2.shtml Latin Library]''.
* Cicero, ''Tusculanae resons''. ''See original text in the [http://www.thelatinlibrary.com/cicero/tusc1.shtml Latin Library]''.
* Herodotus, ''[[Histories (Herodotus)|The Histories]]'', I. ''See original text in the [http://www.sacred-texts.com/cla/hh/hh1000.htm Sacred Texts]''.
* Hesiod, ''Works and Days''. ''[http://www.sacred-texts.com/cla/hesiod/works.htm Translated into English] by Hugh G. Evelyn-White''.
* {{cite wikisource |title=Theogony |author=Hesiod |authorlink=Hesiod |translator=[[Hugh Gerard Evelyn-White]] |year=1914}}
* Homer, ''Iliad''. ''See original text in [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0133:book=1:card=1 Perseus program]''.
* ''Homeric Hymn to Aphrodite''. ''[https://web.archive.org/web/20030202153600/http://courses.dce.harvard.edu/~clase116/txt_aphrodite.html Translated into English] by [[Gregory Nagy]]''.
* ''Homeric Hymn to Demeter''. ''See original text in [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0138%3Ahymn%3D2 Perseus project]''.
* ''Homeric Hymn to Hermes''. ''See the English translation in the [http://mcllibrary.org/Hesiod/hymns.html Medieval and Classical Literature Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025121210/http://mcllibrary.org/Hesiod/hymns.html |date=25 October 2008 }}''.
* Ovid, ''Metamorphoses''. ''See original text in the [http://www.thelatinlibrary.com/ovid/ovid.met1.shtml Latin Library]''.
* Pausanias.
* Pindar, ''Pythian Odes'', Pythian 4: For Arcesilas of Cyrene Chariot Race 462&amp;nbsp;BC. ''See original text in the [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Pind%2e+P%2e+4%2e171ff%2e Perseus program]''.
* Plato, ''[[Apology (Plato)|Apology]]''. ''See original text in [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0169:text=Apol.:section=17a Perseus program]''.
* Plato, ''[[Theaetetus (dialogue)|Theaetetus]]''. ''See original text in [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0172%3Adiv1%3DTheaet. Perseus program]''.
{{refend}}

===မူရင်းမဟုတ်သော အခြား ပညာရှင်များ၏ စာပေလက်ရာများ (Secondary sources) ===
{{refbegin|40em}}
* {{cite book | last=Ackerman | first=Robert | title=Prolegomena to the Study of Greek Religion by Jane Ellen Harrison | url=https://archive.org/details/prolegomenatostu0000harr_h2b2 | publisher=Princeton University Press | year=1991 | edition=Reprint | isbn=978-0-691-01514-9 | chapter=Introduction }}
* {{cite book | author1=Albala Ken G | author2=Johnson Claudia Durst | author3=#REDIRECT[[]]Johnson Vernon E. | title=Understanding the Odyssey | publisher=Courier Dover Publications | year=2000 | isbn=978-0-486-41107-1 | chapter=Origin of Mythology | url=https://archive.org/details/bulfinchsgreekro00bulf }}
* {{cite book | last=Algra | first=Keimpe | title=The Cambridge Companion to Early Greek Philosophy | publisher=Cambridge University Press | year=1999 | isbn=978-0-521-44667-9 | chapter=The Beginnings of Cosmology}}
* {{cite book | last=Allen | first=Douglas | title=Structure &amp; Creativity in Religion: Hermeneutics in Mircea Eliade's Phenomenology and New Directions | publisher=Walter de Gruyter | year=1978 | isbn=978-90-279-7594-2 | chapter=Early Methological Approaches | url-access=registration | url=https://archive.org/details/structurecreativ0000alle }}
* {{cite encyclopedia|title=Argonaut|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|year=2002}}
* {{cite book | last=Betegh | first=Gábor | title=The Derveni Papyrus | url=https://archive.org/details/dervenipapyrusco0000bete | publisher=Cambridge University Press | year=2004 | isbn=978-0-521-80108-9 | chapter=The Interpretation of the poet }}
* {{cite book | last=Bonnefoy | first=Yves | title=Greek and Egyptian Mythologies | publisher=University of Chicago Press | year=1992 | isbn=978-0-226-06454-3 | chapter=Kinship Structures in Greek Heroic Dynasty | url=https://archive.org/details/greekegyptianmyt00bonn }}
* {{cite book | last=Bulfinch | first=Thomas | title=Bulfinch's Greek and Roman Mythology | publisher=Greenwood Press | year=2003 | isbn=978-0-313-30881-9 | chapter=Greek Mythology and Homer | url-access=registration | url=https://archive.org/details/understandingody0000john }}
* {{cite book | last=Burkert | first=Walter | title=Greek Religion: Archaic and Classical (translated by John Raffan) | publisher=Blackwell Publishing | year=2002 | isbn=978-0-631-15624-6 | chapter=Prehistory and the Minoan Mycenaen Era}}
* {{cite book | last=Burn | first=Lucilla | title=Greek Myths | publisher=University of Texas Press | year=1990 | isbn=978-0-292-72748-9 | url=https://archive.org/details/greekmyths00burn }}
* {{cite book | last=Bushnell | first=Rebecca W. | title=Medieval A Companion to Tragedy | publisher=Blackwell Publishing| year=2005 | isbn=978-1-4051-0735-8 | chapter=Helicocentric Stoicism in the Saturnalia: The Egyptian Apollo}}
* {{cite book | last=Chance | first=Jane | title=Medieval Mythography | url=https://archive.org/details/medievalmythogra0000chan | publisher=University Press of Florida | year=1994 | isbn=978-0-8130-1256-8 | chapter=Helicocentric Stoicism in the Saturnalia: The Egyptian Apollo }}
* {{cite book | last=Caldwell | first=Richard | title=Approaches to Greek Myth | publisher=[[Johns Hopkins University Press]] | year=1990 | isbn=978-0-8018-3864-4 | chapter=The Psychoanalytic Interpretation of Greek Myth}}
* {{cite book | last=Calimach | first=Andrew | title=Lovers' Legends: The Gay Greek Myths | publisher=Haiduk Press | year=2002 | isbn=978-0-9714686-0-3 | chapter=The Cultural Background | url=https://archive.org/details/loverslegends00cali }}
* {{cite book | last=Cartledge | first=Paul A. | title=The Greeks | url=https://archive.org/details/greeksportraitof0000cart | publisher=[[Oxford University Press]] | year=2002 | isbn=978-0-19-280388-7 | chapter=Inventing the Past: History v. Myth }}
* {{cite book | last=Cartledge | first=Paul A. | title=The Spartans (translated in Greek) | url=https://archive.org/details/hoispartiatesmia0000cart | publisher=Livanis | year=2004 | isbn=978-960-14-0843-9 }}
* {{cite book | last=Cashford | first=Jules | title=The Homeric Hymns | url=https://archive.org/details/homerichymns0000unse_y4i4 | publisher=Penguin Classics | year=2003 | isbn=978-0-14-043782-9 | chapter=Introduction }}
* {{cite book | last=Dowden | first=Ken | title=The Uses of Greek Mythology | url=https://archive.org/details/isbn_9780415061353 | publisher=Routledge (UK) | year=1992 | isbn=978-0-415-06135-3 | chapter=Myth and Mythology }}
* {{cite book | last=Dunlop | first=John | title=The History of Fiction | url=https://archive.org/details/historyfictionb01dunlgoog | publisher=Carey and Hart | year=1842 | chapter=Romances of Chivalry | isbn=978-1-149-40338-9 }}
* {{cite book | last=Edmunds | first=Lowell | title=Approaches to Greek Myth | publisher=Johns Hopkins University Press | year=1980 | isbn=978-0-8018-3864-4 | chapter=Comparative Approaches}}
* {{cite encyclopedia|title=Euhemerus|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|year=2002}}
* {{cite book | last=Foley | first=John Miles | title=Homer's Traditional Art | url=https://archive.org/details/homerstraditiona0000fole | publisher=[[Penn State Press]] | year=1999 | isbn=978-0-271-01870-6 | chapter=Homeric and South Slavic Epic }}
* {{cite book | last=Gale | first=Monica R. | title=Myth and Poetry in Lucretius | publisher=Cambridge University Press| year=1994 | isbn=978-0-521-45135-2 | chapter=The Cultural Background}}
* {{cite encyclopedia|title=Greek Mythology|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|year=2002}}
* {{cite encyclopedia|title=Greek Religion|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|year=2002}}
* {{cite book | last=Griffin | first=Jasper | title=The Oxford Illustrated History of Greece and the Hellenistic World edited by John Boardman, Jasper Griffin and Oswyn Murray | publisher=Oxford University Press | year=1986 | isbn=978-0-19-285438-4 | chapter=Greek Myth and Hesiod}}
* {{cite book | last=Grimal | first=Pierre | title=The Dictionary of Classical Mythology | publisher=Blackwell Publishing | year=1986 | isbn=978-0-631-20102-1 | chapter=Argonauts}}
* {{cite book | last=Hacklin | first=Joseph | title=Asiatic Mythology | url=https://archive.org/details/asiaticmythology00jhac | publisher=Asian Educational Services | year=1994 | isbn=978-81-206-0920-4 | chapter=The Mythology of Persia}}
* {{cite book | last1=Hanson | first1=Victor Davis | last2=Heath | first2=John | title=Who Killed Homer (translated in Greek by Rena Karakatsani) | publisher=Kakos | year=1999 | isbn=978-960-352-545-5}}
* {{cite book | last=Hard | first=Robin | title=The Routledge Handbook of Greek Mythology: based on H. J. Rose's &quot;A Handbook of Greek mythology&quot; | url=https://archive.org/details/routledgehandboo0000hard | publisher=Routledge (UK) | year=2003 | isbn=978-0-415-18636-0 | chapter=Sources of Greek Myth }}
* {{cite encyclopedia|title=Heracles|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|year=2002}}
* {{cite book | last=Jung Carl Gustav | first=Kerényi Karl | title=Essays on a Science of Mythology | publisher=Princeton University Press | year=2001 | edition=Reprint | isbn=978-0-691-01756-3 | chapter=Prolegomena | url-access=registration | url=https://archive.org/details/essaysonscienceo00jung }}
* {{cite book | last=Jung | first=C.J. | title=Science of Mythology | publisher=Routledge (UK) | year=2002 | isbn=978-0-415-26742-7 | chapter=Troy in Latin and French Joseph of Exeter's &quot;Ylias&quot; and Benoît de Sainte-Maure's &quot;Roman de Troie&quot;}}
* {{cite book | last=Kelly | first=Douglas | title=An Outline of Greek and Roman Mythology | url=https://archive.org/details/routledgehandboo0000hard | publisher=Douglas Kelly | year=2003 | isbn=978-0-415-18636-0 | chapter=Sources of Greek Myth}}
* {{cite book | last=Kelsey| first=Francis W. | title=A Handbook of Greek Mythology | publisher=Allyn and Bacon | year=1889}}
* {{cite book | last=Kirk | first=Geoffrey Stephen | authorlink=Geoffrey Kirk | title=Myth: Its Meaning and Functions in Ancient and Other Cultures | url=https://books.google.com/books?id=OFO_NQJh8L0C | publisher=University of California Press | year=1973 | isbn=978-0-520-02389-5 | chapter=The Thematic Simplicity of the Myths | chapterurl=https://books.google.com/books?id=OFO_NQJh8L0C&amp;pg=PA172&amp;lpg=PA172&amp;dq=%22The+Thematic+Simplicity+of+the+Myths%22+kirk }}
* {{cite book| last=Kirk| first=Geoffrey Stephen| title=The Nature of Greek Myths| url=https://archive.org/details/natureofgreekmyt00kirk| url-access=registration| publisher=Penguin| location=Harmondsworth| year=1974| isbn=978-0-14-021783-4}}
* {{cite book | last=Klatt J. Mary | first=Brazouski Antoinette | title=Children's Books on Ancient Greek and Roman Mythology: An Annotated Bibliography | url=https://archive.org/details/childrensbookson0000braz | publisher=Greenwood Press | year=1994 | isbn=978-0-313-28973-6 | chapter=Preface }}
* {{cite encyclopedia|encyclopedia=[[Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae]]|publisher=Artemis-Verlag|date=1981–1999}}
* {{cite book | last=Miles | first=Geoffrey | title=Classical Mythology in English Literature: A Critical Anthology | publisher=University of Illinois Press | year=1999 | isbn=978-0-415-14754-5 | chapter=The Myth-kitty}}
* {{cite book | last=Morris | first=Ian | title=Archaeology As Cultural History | url=https://archive.org/details/archaeologyascul0000morr | publisher=Blackwell Publishing | year=2000 | isbn=978-0-631-19602-0 }}
* {{cite encyclopedia|title=myth|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|year=2002}}
* {{cite book | last=Nagy | first=Gregory | title=Greek Mythology and Poetics | url=https://archive.org/details/greekmythologypo0000nagy | publisher=[[Cornell University Press]] | year=1992 | isbn=978-0-8014-8048-5 | chapter=The Hellenization of the Indo-European Poetics }}
* {{cite book | last=Nilsson | first=Martin P. | title=Greek Popular Religion | publisher=Columbia University Press | year=1940 | chapter=The Religion of Eleusis | chapter-url=http://www.sacred-texts.com/cla/gpr/gpr07.htm }}
* {{cite book |author1=North John A. |author2=Beard Mary |author3=Price Simon R.F. | title=Classical Mythology in English Literature: A Critical Anthology | publisher=Cambridge University Press | year=1998 | isbn=978-0-521-31682-8 | chapter=The Religions of Imperial Rome}}
* {{cite book | last=Papadopoulou | first=Thalia | title=Heracles and Euripidean Tragedy | url=https://archive.org/details/heracleseuripide0000papa | publisher=Cambridge University Press | year=2005 | isbn=978-0-521-85126-8 | chapter=Introduction }}
* {{cite book | last=Percy | first=William Armostrong III | title=Pederasty and Pedagogy in Archaic Greece | publisher=Routledge (UK) | year=1999 | isbn=978-0-252-06740-2 | chapter=The Institutionalization of Pederasty | url-access=registration | url=https://archive.org/details/pederastypedagog00perc }}
* {{cite journal|last=Poleman|first=Horace I.|title=Review of &quot;Ouranos-Varuna. Etude de mythologie comparee indo-europeenne by Georges Dumezil&quot;|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_1943-03_63_1/page/78|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=63|issue=1|pages=78–79|date=March 1943|doi=10.2307/594160|jstor=594160}}
* {{cite journal|last=Reinhold|first=Meyer|title=The Generation Gap in Antiquity|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-american-philosophical-society_1970-10-20_114_5/page/347|journal=Proceedings of the American Philosophical Society|volume=114|issue=5|pages=347–65|date=20 October 1970|jstor=985800}}
* {{cite book | last=Rose | first=Herbert Jennings | title=A Handbook of Greek Mythology | publisher=Routledge (UK) | year=1991 | isbn=978-0-415-04601-5}}
* {{cite book | last=Segal | first=Robert A. | title=Myth and the Polis edited by Dora Carlisky Pozzi, John Moore Wickersham| publisher=Cornell University Press | year=1991 | isbn=978-0-8014-2473-1 | chapter=A Greek Eternal Child}}
* {{cite journal|last=Segal|first=Robert A.|title=The Romantic Appeal of Joseph Campbell|journal=Christian Century|date=4 April 1990|url=http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=766|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070107075423/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=766|archivedate=7 January 2007|df=|archive-date=7 January 2007|access-date=1 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20070107075423/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=766}} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=766 |access-date=1 October 2020 |archive-date=7 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070107075423/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=766 }}
* {{cite book | last=Segal | first=Robert A. | title=Theorizing about Myth | url=https://archive.org/details/theorizingaboutm00sega | publisher=Univ of Massachusetts Press | year=1999 | isbn=978-1-55849-191-5 | chapter=Jung on Mythology }}
* {{cite book | last=Stoll | first=Heinrich Wilhelm (translated by R. B. Paul) | title=Handbook of the religion and mythology of the Greeks| publisher=Francis and John Rivington | year=1852}}
* {{cite book | last=Trobe | first=Kala | title=Invoke the Gods | publisher=Llewellyn Worldwide | year=2001 | isbn=978-0-7387-0096-0 | chapter=Dionysus | url=https://archive.org/details/invokegods00kala }}
* {{cite encyclopedia|title=Trojan War|encyclopedia=[[Encyclopaedia The Helios]]|year=1952}}
* {{cite encyclopedia|title=Troy|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|year=2002}}
* {{cite encyclopedia|title=Volume: Hellas, Article: Greek Mythology|encyclopedia=Encyclopaedia The Helios|year=1952}}
* {{cite book | last=Walsh | first=Patrick Gerald | title=The Nature of the Gods | url=https://archive.org/details/natureofgods0000cice | publisher=Oxford University Press | year=1998 | isbn=978-0-19-282511-7 | chapter=Liberating Appearance in Mythic Content }}
* {{cite book | last=Weaver | first=John B. | title=The Plots of Epiphany | publisher=Walter de Gruyter | year=1998 | isbn=978-3-11-018266-8| chapter=Introduction}}
* {{cite book | last=Winterbourne | first=Anthony | title=When the Norns Have Spoken | publisher=[[Fairleigh Dickinson University Press]] | year=2004 | isbn=978-0-8386-4048-7 | chapter=Spinning and Weaving Fate}}
* {{cite book | last=Wood | first=Michael | title=In Search of the Trojan War | url=https://archive.org/details/insearchoftrojan0000wood | publisher=University of California Press | year=1998 | isbn=978-0-520-21599-3 | chapter=The Coming of the Greeks }}
{{refend}}

[[ကဏ္ဍ:ဂရိ ဒဏ္ဍာရီ]]</text>
      <sha1>hea389giye9b6cq41g4x6ep9om0e6w1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ခရစ်စတိုဖာ တစ်မက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142309</id>
    <revision>
      <id>1026914</id>
      <parentid>817455</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T19:04:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19138" sha1="q2l9owibvcoi22mdsjtv51ikwv4dib2" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| image              = ChristopherTitmussMarch2020.jpg
| caption            = 
| birth_date         = {{birth date and age|1944|4|22}}
| religion           = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| school             = [[ထေရဝါဒ]] 
| title              = 
| location           = Totnes, Devon, England
| education          = 
| occupation         =တရားပြဆရာ
| teacher            = 
| reincarnation of   = 
| predecessor        = 
| successor          = 
| students           = 
| spouse             = 
| partner            = 
| children           = 
| website            = {{URL|https://www.christophertitmuss.net/}}
}}
'''ခရစ်စတိုဖာ တစ်မက်''' (၁၉၄၄ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၂ ရက်ဖွား) သည် ဗြိတိန်နိုင်ငံသားတရားပြဆရာတစ်ဦး ဖြစ်သည်။ သူသည် ကိုယ်ကျင့်တရား၊ ဝိပဿနာတရားနှင့် ဉာဏ်အလင်းရရှိရန် စသည်တို့ကို သင်ကြားပြသသည်။ သူသည် ကမ္ဘာ့ရေးရာပြဿနာများ၊ ဗုဒ္ဓဓမ္မ၊ လူသားစိတ်ပညာနှင့် သတိတရား စသည်တို့နှင့် ပတ်သက်သည့် စာအုပ်ပေါင်း ၂၀ ကို ရေးသားခဲ့သည့် စာရေးဆရာလည်း ဖြစ်သည်။ သူသည် ၁၉၈၂ ခုနှစ်ကတည်းက အင်္ဂလန်နိုင်ငံ၊ Devon, Totnes တွင် နေထိုင်လျက်ရှိသည်။

==အတ္ထုပ္ပတ္တိ==
တစ်မက်ကို အင်္ဂလန်နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းCounty Durham, Middleton-in-Teesdale, Bell Farm တွင် ၁၉၄၄ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၂ ရက်နေ့ ([[ကမ္ဘာမြေနေ့]]) တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ သူ၏ မိခင်သည် သူ့အား ရိုကန်ကတ်သလစ်ကျောင်းတွင် ပညာသင်ကြားစေခဲ့သည်။ သူသည် လန်လဒန်မြို့ တောင်ဘက် Anerley ရှိ စိန့်အန်သိုနီရိုမန်ကတ်သလစ်ကျောင်းသို့ တက်ရောက်ကာ ပညာသင်ယူခဲ့သည်။ ထို့အပြင် သူသည် Surrey, New Addington ရှိ Fairchilds Junior School တွင်လည်း ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။

ထို့နောက်တွင် သူသည် John Fisher Roman Catholic Grammar School, Purley, Surrey ကျောင်းများတွင် နေ့သင်ကျောင်းသားအဖြစ် သင်ယူခဲ့သည်။ သူသည် ကောလိပ်/တက္ကသိုလ် စာမေးပွဲဖြေဆိုရန်အတွက် အသက်၁၅ နှစ်အရွယ်တွင် ကျောင်းတစ်နှစ် နားခဲ့သည်။ ၁၉၅၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် သူသည် လန်ဒန်မြို့၊ ဖလိလမ်း (Fleet ) တွင် ရှိသည့် ရိုမန်ကတ်သလစ်အပတ်စဉ်သတင်းစာတစ်စောင်ဖြစ်သည့် The Universe ၏ သတင်းစာအခန်းတွင် ရုံးစာရေးစာပို့သမားအဖြစ် အလုပ်စလုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၅ ခုနှစ်တွင် သူသည် Irish Independent Newspaper ၏ လန်ဒန်ရုံးနှင့် ချိတ်ဆက်ကာ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းသို့ ခရီးမထွက်သည့် ၁၉၆၇ ခုနှစ် ဧပြီလ မတိုင်မီအထိ သတင်းထောက်အဖြစ် အလုပ်လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Queen|first=Christopher S|title=Engaged Buddhism in the West|publisher=Simon and Schuster|year=2012|isbn=9780861718412|location=|pages=}}&lt;/ref&gt;

နိုင်ငံပေါင်း ၂၀ ကျော်သို့ သုံးနှစ်ကြာ လည်ပတ်ပြီးနောက်တွင် သူသည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၌ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းတစ်ပါး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံတို့တွင် ခြောက်နှစ်ကြာ ရဟန်းဘဝဖြင့် သီတင်းသုံးနေထိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၆ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၊ Wat Benchamabophit ကျောင်းတွင် လူဝတ်လဲခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Martin|first=Julia|title=Ecological Responsibility: A Dialogue with Buddhism, A Collection of Essays and Talks|publisher=|year=1997|isbn=81-7030-529-2|location=|pages=}}&lt;/ref&gt;

၁၉၇၀ ခုနှစ်မှ ၁၇၇၃ ခုနှစ်ကြားကာလတွင် သူသည် ထိုင်းနိုင်ငံတောင်ပိုင်း Nakornsridhammaraj  အနီးတွင် တည်ရှိသည့် Wat Thao Kot Monastery (နောက်ပိုင်းတွင် Wat Chai Na အဖြစ် အမည်ပြောင်းခဲ့) တွင် နေထိုင်ခဲ့သည်။ သူသည် သူ၏ ဝိပဿနာတရားပြဆရာဖြစ်သည့် Ajahn Dhammadharo ၏ သင်ကြားပြသပေးမှုအောက်တွင် တရားအားထုတ်လေ့ကျင့်ခဲ့သည်။

၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် တစ်မက်သည် Gulf of Siam, Koh Pha Ngan တွင် တည်ရှိသည့် Wat Khao Tam ကျောင်းရှိ ဂူတစ်ခုထဲတွင် ကိုးလကြာ  သီတင်းသုံးခဲ့သည်။ Wat Suanmoke, Chai Ya ကျောင်းများတွင် သူသည် Ajahn Buddhadasa နှင့်အတူ အချိန်ကြာရှည်စွာ နေထိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၄ ခုနှစ် နှင့် ၁၉၇၆ ခုနှစ်ကြားတွင် သူသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံမှ ဆရာများဖြစ်သည့် Ananda Maya Ma, Goenka, Kirpal Singh, Krishnamurti, Mother Teresa, Munindra, Sri Chinmayananda, Sri Dayananda, Sri Nisargadatta, Bhagwan Sri Rajneesh နှင့် အခြားဆရာများစွာတို့၏ သင်ကြားပို့ချချက်များကို နားထောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sucitto|first=|title=Rude Awakenings|url=https://archive.org/details/bwb_S0-CEJ-514|publisher=|year=2010|isbn=|location=|pages=}}&lt;/ref&gt;

လူဝတ်လဲပြီးနောက်တွင် သူသည် ဩစတြေးလျ၊ နယူးဇီလန်၊ ထိုင်း၊ ဟောင်ကောင်၊ ကိုရီးယား၊ ဆန်ဖရန်စစ်ဆကို၊ နယူးယောက် စသည့် နိုင်ငံနေရာများသို့ လည်ပတ်ခဲ့ပြီးနောက်တွင် လန်ဒန်မြို့သို့ ပြန်လာခဲ့သည်။ ၁၉၇၇ ခုနှစ် မေလ အစောပိုင်းတွင် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ, Surrey, Croydon ရှိ နေအိမ်သို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိခဲ့ပြီး သူစတင်ထွက်ခွာခဲ့သည့် အချိန်မှ ၁၀ နှစ်နှင့် ၁၀ ရက်အကြာတွင်မှ အိမ်သို့တဖန် ရောက်ရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။
[[File:ChristopherTitmuss1973.jpg|thumb|ခရစ်စတိုဖာ တစ်မက်၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၊ ၁၉၇၃ ခုနှစ်]]

==သင်ကြားပြသခြင်း==
==စီမံကိန်းများ==
==ပြင်ပသို့ ရောက်ရှိမှု==
[[File:ChristopherTitmussSarnathIndia.jpg|thumb|Christopher Titmuss, teaching in Thai Monastery in Sarnath, India ]]

==ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝ==
တစ်မက်သည် ၁၉၈၃ ခုနှစ်ကတည်းကနေထိုင်ခဲ့သည့် Totnes  တွင်ရှိသည့် သူ၏ တိုက်တန်းတစ်ခုတွင်ပင် နေထိုင်သည်။ Nshorna Satya ဟု အမည်ရသည့် သမီးတစ်ဦး ရှိသည်။ သူ့တွင် Anglo-Caribbean မြေးလေးဦးရှိသည်။ သူသည် Totnes ရှိကိစ္စရပ်များတွင် ပါဝင်လုပ်ဆောင်လျက်ရှိသည်။ Totnes သည် အင်္ဂလန်ရှိ မြို့များတွင် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ, လူမှုရေးနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ ကိစ္စများတွင် အတိုးတက်ဆုံး မြို့တစ်မြို့အဖြစ် သတ်မှတ်ထားကြသည်။ တစ်မက်သည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်ကတည်းက အသီးအရွက်သာ စားသုံးခဲ့ပြီး ၂၀၀၈ ခုနှစ်ကတည်းက တိရစ္ဆာန်ဖြစ် ပစ္စည်းများကို အသုံးမပြုသူ (Vegan) တစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့သည်။ သူ့တွင် ကားပိုင်ဆိုင်မှု မရှိပေ။ သူသည် အီးယူ၏ ပြင်ပနိုင်ငံများသို့ သွားရောက်ရာတွင်သာ လေယာဉ်ဖြင့် သွားလေ့ရှိပြီး အားလပ်ရပ်များတွင်မူ မည်သည့်နေရာကိုမှ သွားရောက်လေ့ မရှိပေ။

စားသောက်ဖွယ်ရာများကို ဈေးငယ်များနှင့် ဆိုင်များတွင် ဝယ်သည်။ သူသည် စူပါမားကတ်ကြီးများတွင် ဈေးမဝယ်ပေ။ သူသည် စာရေးရန်အတွက် အိမ်မှ ငါးမိနစ်ခန့် လမ်းလျှောက်သွားရသည့် Totnes Reconomy Centre ရှိ ခုံစောင်းတစ်ခုတွင် စာရေးလေ့ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Reconomy Centre|first=|title=Totnes Reconomy Center|url=https://reconomycentre.org/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=}}&lt;/ref&gt; သူ၏ အိမ်တွင်လည်း ရုံးခန်းအဖြစ် အသုံးပြုရန် အခန်းတစ်ခန်း ရှိသည်။ သူ၏ အိမ်တွင် အကြောင်းအရာမျိုးစုံပါဝင်သည့် စာအုပ်ပေါင်း ၁၅၀၀ ကျော် ရှိသည်။ သူသည် လူမှုကွန်ယက်မီဒီယာများဖြစ်သည့် ဖေ့ဘွတ်၊ တွစ်တာ၊ လင့်အင် စသည်တို့ကို သူ၏ဘလော့ရှိ ပို့စ် (Post) များကို တင်ရန်အတွက် အသုံးပြုသည်။ တောင်စောင်းထိပ်တွင် လမ်းလျှေက်နိုင်ရန်နှင့် အေးဆေးငြိမ်သက်စွာ နေထိုင်ရန် သူသည် Devon အနီးရှိ မြို့တစ်ခုဖြစ်သည့် Cornwall သို့  တစ်နှစ်လျှင် သုံးကြိမ် လေးကြိမ်ခန့် အလည်အပတ်သွားရောက်လေ့ရှိသည်။

သူသည် တရားစခန်းများအတွက် အခကြေးငွေ ကောက်ခံမှု မရှိဘဲ တရားစခန်းပြီဆုံးပါက အလှူငွေ ကောက်ခံသည်။ ၁၉၇၀ ခုနှစ် သူရဟန်းဝတ်ခဲ့စဉ်ကတည်းက သူသည် အလှူငွေဖြင့်သာ အဓိကရပ်တည် နေထိုင်လျက်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Titmuss|first=Christopher|date=|title=Dana|url=https://www.christophertitmussblog.org/tag/dana|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=}}&lt;/ref&gt;

==ပြုစုခဲ့သည်များ==
*{{cite book| last =Titmuss| first =Christopher| year =2018| title =The Political Buddha| publisher =Lulu Books| isbn =978-0-244-08246-8}}
*{{cite book| last =Titmuss| first =Christopher| year =2018| title =The Spiritual Roots of Mindfulness| publisher =Lulu Books| isbn =978-0-244-75062-6}}
*{{cite book| last =Titmuss| first =Christopher| year =2017| title =The Explicit Buddha| publisher =Lulu Books| isbn =978-0-244-30103-3}}
*{{cite book| last =Titmuss| first =Christopher| year =2015| title =Poems from the Edge of Time| publisher =Lulu Books| isbn =978-1-326-34283-8}}
*{{cite book| last =Titmuss| first =Christopher| year =2015| title =The Mindfulness Manual| publisher =Lulu Books| isbn =978-1-326-34280-7}}
*{{cite book| last =Titmuss| first =Christopher| year =2014| title =The Buddha of Love| publisher =Lulu Books| isbn=978-1-326-14689-4}}
*{{cite book| last =Titmuss| first =Christopher| authorlink =| title =Mindfulness for Everyday Living| url =https://archive.org/details/mindfulnessforev0000titm_s6q5| publisher =Barron's Educational Series| year =2003| location =| pages =| doi =| id = | isbn = 0-7641-2260-6| oclc =51884364}}
*{{cite book| last =Titmuss| first =Christopher| authorlink =| title =Transforming Our Terror: A Spiritual Approach to Making Sense of Senseless Tragedy| url =https://archive.org/details/transformingourt0000titm| publisher =Barron's| year =2002| location =| pages =| doi =| id = | isbn = 0-7641-2221-5| oclc =51265182}}
*{{cite book| last =Titmuss| first =Christopher| authorlink =| title =Sons and Daughters of the Buddha| publisher =Rider| year =2002| location =| pages =| doi =| id = | isbn = 0-7126-5699-5| oclc =50271880}}
*{{cite book| last =Titmuss| first =Christopher| authorlink =| title =Buddhist Wisdom for Daily Living| url =https://archive.org/details/buddhistwisdomfo0000titm| publisher =Walking Stick Press| year =2001| location =| pages =| doi =| id = | isbn = 1-58297-090-4| oclc =48388968}}
*{{cite book| last =Titmuss| first =Christopher| authorlink =| title =The Buddha's Book of Daily Meditations: A Year of Wisdom, Compassion, and Happiness| publisher =Three Rivers Press| year =2001| location =| pages =| doi =| id = | isbn = 0-609-80780-3| oclc =47050160}}
*{{cite book| last =Titmuss| first =Christopher| authorlink =| title =The Power of Meditation: Energize the Mind &amp; Restore the Body| url =https://archive.org/details/powerofmeditatio0000titm| publisher =Sterling Publishing| year =1999| location =| pages =| doi =| id = | isbn = 1-86505-062-8| oclc =154675516}}
*{{cite book| last =Titmuss| first =Christopher| authorlink =| title =An Awakened Life: Using Everyday Experiences for Inner Fulfilment| publisher =Rider| year =1999| location =| pages =| doi =| id = | isbn = 0-7126-7088-2| oclc =59451207}}
*{{cite book| last =Titmuss| first =Christopher| authorlink =| title =Little Box of Inner Calm| publisher =Barron's Educational Series| year =1999| location =| pages =| url =https://archive.org/details/littleboxofinner00chri| doi =| id =| isbn =0-7641-7303-0| url-access =registration}}
*{{cite book| last =Titmuss| first =Christopher| authorlink =| title =Light on Enlightenment: Revolutionary Teachings on the Inner Life| url =https://archive.org/details/lightonenlighten0000titm_f8v0| publisher =Rider| year =1998| location =| pages =| doi =| id = | isbn = 0-7126-7122-6| oclc =41840527}}
*{{cite book| last =Titmuss| first =Christopher| authorlink =|author2=Gill Farrer-Halls | title =The Green Buddha| url =https://archive.org/details/greenbuddha0000titm| publisher =Insight Books (Totnes)| year =1995| location =| pages =| doi =| id = | isbn = 1-899289-00-3| oclc =60281167}}
*{{cite book| last =Titmuss| first =Christopher| authorlink =| title =The Profound and the Profane: An Inquiry into Spiritual Awakening| publisher =Insight Books| year =1993| location =| pages =| url =https://archive.org/details/profoundprofanei00chri| doi =| id =| isbn =0-946672-27-X| url-access =registration}}
*{{cite book| last =Titmuss| first =Christopher| authorlink =| title =Spirit of Change: Voices of Hope for a Better World| publisher =Hunter Press| year =1993| location =| pages =| url =https://archive.org/details/spiritforchangev00titm| doi =| id =| isbn =0-89793-104-1| url-access =registration}}
*{{cite book| last =Titmuss| first =Christopher| authorlink =| title =Fire Dance and Other Poems| publisher =Insight| year =1992| location =| pages =| doi =| id = | isbn = 0-946672-25-3| oclc =28584222}}
*{{cite book| last =Titmuss| first =Christopher| authorlink =| title =Freedom of the Spirit: More Voices of Hope for a World in Crisis| url =https://archive.org/details/freedomofspiritm0000titm| publisher =Green Print| year =1991| location =| pages =| doi =| id = | isbn = 1-85425-056-6| oclc =24953676}}

==ကိုးကား==
{{reflist}}

==ပြင်ပလင့်များ==
* {{Official website}}
* [https://archive.org/details/dharmatalks Dharma Talks] on Archive.org
* [http://dharmaseed.org/teacher/45/ Dharma Talks] on Dharmaseed.org
* [https://soundcloud.com/user-733366478 Dharma Talks] on Soundcloud.org
* [https://www.christophertitmussblog.org/ Christopher Titmuss' Blog]
* [https://www.christophertitmuss.net/book Books] by Christopher Titmuss


[[ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ဆရာများ]]
[[ကဏ္ဍ:အင်္ဂလိပ် စာရေးဆရာများ]]</text>
      <sha1>q2l9owibvcoi22mdsjtv51ikwv4dib2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နိုင်းမိကျောင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142817</id>
    <revision>
      <id>1026918</id>
      <parentid>789814</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T19:09:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22209" sha1="hkocbwmzro0fyr61iwoy68tg4r0pchx" xml:space="preserve">{{Speciesbox
| name = Nile crocodile
| fossil_range = Late Miocene–[[:en:Holocene|Present]], {{fossil_range|11.6|0|ref=&lt;ref name=&quot;Rio2021&quot;&gt;{{cite journal |last1=Rio |first1=Jonathan P. |last2=Mannion |first2=Philip D. |date=6 September 2021 |title=Phylogenetic analysis of a new morphological dataset elucidates the evolutionary history of Crocodylia and resolves the long-standing gharial problem |journal=PeerJ |volume=9 |pages=e12094 |doi=10.7717/peerj.12094 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;}}
| image = NileCrocodile.jpg
| image_upright = 1.15
| image_caption = At Le Bonheur Crocodile Farm near Stellenbosch, South Africa
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref =&lt;ref name=&quot;iucn&quot;&gt;{{Cite iucn |title=''Crocodylus niloticus'' |author1=Isberg, S. |author2=Combrink, X. |author3=Lippai, C. |name-list-style=amp |author4=Balaguera-Reina, S. A. |year=2019 |page=e.T45433088A3010181 |access-date=12 October 2019}}&lt;/ref&gt;
| genus = Crocodylus
| species = niloticus
| authority = [[:en:Joseph Nicolai Laurenti|Laurenti]], 1768
| synonyms = * '''''Crocodylus vulgaris''''' &lt;small&gt;[[:en:George Cuvier|Cuvier]], 1802&lt;/small&gt;
| range_map = Crocodylus niloticus Distribution.png
| range_map_caption = 
}}
[[File:Crocodylus niloticus MHNT REP 392.jpg|thumb| ''Crocodylus niloticus'']]
'''နိုင်းမိကျောင်း''' (ခရိုကိုဒီလပ် နီလိုတီကပ်)သည် [[အာဖရိက]]တွင် တွေ့ရသော မျိုးစိတ် ၄ မျိုးအနက် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။ ရှည်လျားသော အမြီးနှင့် အားကောင်းသော မေးရိုးများ ရှိသည်။ နောက်ခြေများသည် ရေကူးရန် ရေယက်များ ပါရှိသည်။ အလျားအားဖြင့် {{convert|20|ft|m|1|lk=on|abbr=on}} ထိရှည်ကာ၊ {{convert|1500|lb|kg|lk=on|abbr=on}} ထိလေးသည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url = http://animals.nationalgeographic.com/animals/reptiles/nile-crocodile/|title = Nile Crocodile|first = |last = |date = January 14, 2016|website = Nile Crocodile - National Geographic|publisher = National Geographic|accessdate = January 14, 2016}}&lt;/ref&gt; များသောအားဖြင့် အထီးသည် အမထက် ပို၍ကြီးမားလေ့ရှိသည်။

နိုင်းမိကျောင်းများကို [[မဒါဂတ်စကားနိုင်ငံ|မဒဂါစကာ]]၊ ဆာဟာရတပိုင်း အာဖရိကနှင့် နိုင်းမြစ်ဝကျွန်းပေါ်တို့၌ တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
ယခင်က [[ဂျော်ဒန်နိုင်ငံ|ဂျော်ဒန်]]နှင့် [[အစ္စရေး]]တွင်လည်း တွေ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;arkive&quot; /&gt;မြစ်ချောင်းများ၊ မြစ်ဝများ၊ ရေချိုစိမ့်တောများနှင့် [[လမုတော]]ရှိ ဗွက်တောများစသော အရပ်ဒေသအမျိုးမျိုး၌ နေထိုင်ကျက်စားသည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 

နိုင်းမိကျောင်းသည် သားစားသတ္တဝါမျိုး ဖြစ်ကာ၊ အသားစားတတ်သည်။ အရွယ်ရောက်လာသော နိုင်းမိကျောင်းသည် မိမိထက်ကြီးသော သတ္တဝါများကို စားသည်။ မိကျောင်းငယ်များသည် အင်းဆက်ပိုးမွှားများနှင့် ငါးသေးများကို စားပြီး၊ မိကျောင်းကြီးများသည် မြင်းကျား ၊ ဒရယ်ငယ်၊ ဆတ်ကျွဲ (wildebeest) နှင့် ကျွဲများကို ဖမ်းယူစားသောက်သည်။&lt;ref name= &quot;arkive&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.arkive.org/nile-crocodile/crocodylus-niloticus/ |title=Nile crocodile - Crocodylus niloticus |first= |last= |work=arkive.org |year=2012 |accessdate=19 November 2012 |archivedate=23 January 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090123041108/http://www.arkive.org/nile-crocodile/crocodylus-niloticus/ }}&lt;/ref&gt; နိုင်းမိကျောင်းသည် ရန်လိုတတ်ပြီး၊ အခြား[[မိကျောင်း]]များကိုပင် တိုက်ခိုက်သည်။ 

မိကျောင်းများသည် ရေထဲတွင် မိတ်လိုက်ပြီး၊ ၎င်းနောက် မိကျောင်းမသည် ကုန်းပေါ်၌ ကျင်းတူးကာ ဥများ ဥချသည်။ ဥအလုံး ၆၀ ထိ ဥနိုင်ကာ၊ ဥပေါက်ရန် ရက်ပေါင်း ၉၀ ခန့် ကြာမြင့်သည်။&lt;ref name=&quot;arkive&quot; /&gt; နိုင်းမိကျောင်းနှင့် ပတ်သက်၍ ထူးခြားမှု တခုမှာ ဥများ ပေါက်လာသည်အထိ အမက စောင့်ရှောက်ကာကွယ် နေခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; အသက် ၁၂ နှစ်သား ရှိလာလျှင်၊ မိကျောင်းငယ်များသည် မျိုးပွားရန် စွမ်းနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;arkive&quot; /&gt;

==ကျက်စားပုံ==
နိုင်းမိကျောင်းသည် အာဖရိကတွင် ရေချိုဒေသနေ ကြီးမားသော မိကျောင်းမျိုး ဖြစ်ကာ၊ နိုင်ငံပေါင်း ၂၆ နိုင်ငံတွင် ကျက်စားသည်။ နေထိုင်ရာ ကျယ်ပြန့်ခြင်း၊ ပုံမှန် သားပေါက်ခြင်းတို့ကြောင့်၊ ၁၉၉၆ ခုနှစ်ကတည်းက မျိုးတုံးရန် စိုးရိမ်ရမှု အနည်းဆုံးအဖြစ် IUCN စာရင်းနီတွင် သတ်မှတ်ထားသည်။&lt;ref name=&quot;iucn&quot;/&gt;
ဆာဟာရတပိုင်း အာဖရိကအနှံ့အပြား တည်ရှိကာ၊ တိုက်ကြီး၏ ဗဟို၊ အရှေ့နှင့် တောင်ပိုင်းဒေသများ၌ တွေ့ရသည်။ ကန်၊ မြစ်၊ ရွှံနွံတောနှင့် စိမ့်စမ်း စသော ရေပတ်ဝန်းကျင်အမျိုးမျိုး၌ နေထိုင်သည်။&lt;ref name=Status&gt;{{cite book |author=Pooley, A. C. |year=1982 |title=Crocodiles. Proceedings of the 5th Working Meeting of the IUCN/SSC Crocodile Specialist Group, Gainesville, Florida |location=Gland, Switzerland |publisher=IUCN Crocodile Specialist Group |pages=174–228 |chapter=The status of African crocodiles in 1980 |chapterurl=}}&lt;/ref&gt;
ဆားပေါက်ဒေသတွင် နေထိုင်နိုင်စွမ်းသော်လည်း၊ ဤမျိုးစိတ်များသည် ရေငန်တွင် တွေ့ရခဲပြီး၊ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်နှင့် ဆားငန်ကန်များတွင် ရံခါ ကျက်စားသည်။ ဤမျိုးစိတ်၏ ခွင်သည် တခါက နိုင်းမြစ်ဝှမ်းမှ မြောက်ဘက်၊ နိုင်းမြစ်တလျှောက် မြောက်ဘက်ဆီသို့ ဖြန့်ကျက်ခဲ့သည်။ ပျမ်းမျှ အရွယ်ရောက် နိုင်းမိကျောင်းထီးသည် {{convert|3.5|and|5|m|ft|1|abbr=on}} ကြား ရှိကာ၊ {{convert|225|to|750|kg|lb|-1|abbr=on}} လေးနိုင်သည်။ &lt;ref name=Cott&gt;{{cite journal |author=Cott, H.B. |title=Scientific results of an inquiry into the ecology and economic status of the Nile crocodile (''Crocodilus niloticus'') in Uganda and Northern Rhodesia |journal=The Transactions of the Zoological Society of London |volume=29|issue=4|pages=211–356 |doi=10.1111/j.1096-3642.1961.tb00220.x |year=2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Alexander, G. 2007&quot;&gt;{{cite book |author=Alexander, G. |last-author-amp=yes |author2=Marais, J. |year=2007 |title=A guide to the reptiles of southern Africa |location=Cape Town |publisher=Struik Publishers |pages= |url=https://archive.org/details/guidetoreptileso0000alex|chapter= |chapterurl= |isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= deBoer&gt;{{cite journal|author=de Boer, W. F.|author2=Vis, M. J.|author3=de Knegt, H. J.|author4=Rowles, C.|author5=Kohi, E. M. |author6=van Langevelde, F.|author7=Peel, M.|author8=Pretorius, Y.|author9=Skidmore, A.K. |author10=Slotow, R. |author11=van Wieren, S.E.|author12=Prins, H. H.|last-author-amp=yes |title=Spatial distribution of lion kills determined by the water dependency of prey species|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-mammalogy_2010-10_91_5/page/1280|journal=Journal of Mammalogy |volume=91|issue=5|pages=1280 |doi=10.1644/09-MAMM-A-392.1|year=2010|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
သို့သော်လည်း၊ အရှည် {{convert|6.1|m|ft|abbr=on}}နှင့် {{convert|1089|kg|lb|-1|abbr=on}} ကျော်သော မျိုးစိတ်များကို မှတ်တမ်းတင်ရဖူးသည်။ ၎င်းသည် အာဖရိကတွင် အကြီးဆုံး ရေချိုအမဲလိုက်မုဆိုး ဖြစ်ကာ၊ ခရိုကိုဒီလပ် ပိုရိုဆပ် ခေါ် ရေငန်မိကျောင်းပြီးလျှင်၊ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒုတိယအကြီးဆုံး တွားသွားသတ္တဝါ အဖြစ် မှတ်ယူနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;Wood 1983&quot;&gt;Wood, G. (1983). ''The Guinness Book of Animal Facts and Feats.'' Sterling Pub Co Inc. {{ISBN|978-0-85112-235-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= Guggisberg&gt;{{cite book | author = Guggisberg, C.A.W. |url = | title = Crocodiles: Their Natural History, Folklore, and Conservation |year=1972 |isbn=978-0-7153-5272-4 |page=195}}&lt;/ref&gt;
ရုပ်လိင်ခွဲ (Sexual dimorphism; ရုပ်သွင်လက္ခဏာ ကြည့်ရုံနှင့် အထီးအမလိင် ခွဲခြားနိုင်ခြင်း) ထင်ရှားကာ၊ အမသည် အထီးထက် ၃၀ ရာခိုင်နှုန်း ပိုငယ်သည်။ ထူထဲပြီး၊ အကြေးခွံများဖြင့် ပြည့်နေသော အရေပြား ရှိသည်။

နိုင်းမိကျောင်းများသည် အခွင့်ကောင်းရှာ အမဲလိုက်ကောင် ဖြစ်ပြီး၊ အရပ်ဒေသများသို့ ကျူးကျော် ဝင်ရောက်တတ်သည်။ အခြားသတ္တဝါများ၏ နယ်ပယ်ကိုလည်း ဝင်ယူတတ်သည်။ အစုံစား၊ အစားကျူးပြီး၊ သားကောင်မျိုးစုံကို အမဲလိုက်သည်။&lt;ref name= Cott/&gt;&lt;ref name= Guggisberg/&gt; နေ့စဉ် စားသောက်သော သားကောင်မျိုးစိတ်များတွင် ငါး၊ တွားသွားများ၊ ငှက်များနှင့် နို့တိုက်များ အဓိက ပါဝင်သည်။ ချုံခိုတိုက်ခိုက်သော အမဲလိုက်ကောင် ဖြစ်ပြီး၊ နာရီ၊ ရက်နှင့်ချီ၍၊ တခါတရံ တိုက်ခိုက်ရန် သင့်တော်သည့် အချိန်ထိ ရက်သတ္တပတ်ထိ စောင့်စားနိုင်သည်။ ရန်လိုသော အမဲလိုက်ကောင် ဖြစ်ရာ၊ သားကောင်က မိမိခွင်ထဲ ရောက်သည်ထိ အခွင့်အရေးကို စောင့်နေတတ်သည်။ မည်မျှလွယ်ကူသော သားကောင်ဖြစ်စေ၊ တိုက်ခိုက်ရန် အလျင်မလိုချေ။ အခြားမိကျောင်းကဲ့သို့၊ နိုင်းမိကျောင်းများသည် ကိုက်မိလျှင် မလွတ်တမ်း ကိုက်နိုင်ကာ၊ ထက်မြပြီး ထုချွန်သဏ္ဌာန် သွားများက အသားထဲ နစ်သွားလျှင်၊ ရုန်းထွက်ရန် မဖြစ်နိုင်ချေ။ လိုအပ်သည်ထိ အကြာကြီး ကိုက်ထားနိုင်ပြီး၊ သားကောင်ကို ရေမွန်းသွားအောင် ရေအောက်ထဲ ဆွဲချတတ်သည်။&lt;ref name=&quot;Guggisberg&quot;/&gt;

နိုင်းမိကျောင်းများသည် အတော် အလိုက်သိသော မိကျောင်းမျိုး ဖြစ်သည်။&lt;ref name= Huchzermeyer&gt;Huchzermeyer, F. (2003). ''Crocodiles: Biology, Husbandry, Diseases''. CABI International Publishing. UK and Massachusetts.&lt;/ref&gt; နေဆာလှုံကွက်နှင့် အစားရင်းမြစ်ကြီးများကို အတူမျှဝေသည်။ အစားရင်းမြစ်ကြီးမှာ ငါးအုပ်ကြီးနှင့် သားကောင်ကြီးများကို ဆိုလိုသည်။ တင်းကြပ်သော ရာထူးဝါစဉ် ရှိကာ၊ အရွယ်အစားနှင့် ဆုံးဖြတ်သည်။ ကြီးမားသော အထီးကြီးများသည် ဝါစဉ် ထိပ်ဆုံးမှာ နေကာ၊ အစာများစွာနှင့် နေဆာလှုံကွက်ကောင်းကို ရယူပိုင်ဆိုင်ခွင့် ရှိသည်။ ဤစည်းမျဉ်းကို မိကျောင်းများက လိုက်နာရပြီး၊ ထိပါးချိုးဖောက်ပါက၊ မကြာခဏ အကြမ်းဖက်ခံရပြီး သေသည်ထိ ဖြစ်သွားနိုင်သည်။&lt;ref name= Garrick&gt;{{cite journal |author=Garrick, L. D.|author2=Lang, J. W.|last-author-amp=yes |title=Social signals and behaviors of adult alligators and crocodiles|journal= American Zoologist |volume=17|pages= 225–239 |doi=10.1093/icb/17.1.225 |year=1977|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; အခြားတွားသွားကောင်အများစုကဲ့သို့၊ နိုင်းမိကျောင်းများသည် အမက ဥဥပြီး၊ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သည်။ ဥမှပေါက်သော မိကျောင်းပေါက်များကို အချိန်တခုထိ စောင့်ရှောက်ပေးသော်လည်း၊ အမဲကို ကိုယ်တိုင်လိုက်ရကာ၊ မိဘက ရှာဖွေမကျွေးပေ။&lt;ref name= Cott/&gt;&lt;ref name= Kofron&gt;{{cite journal|author=Kofron, C. P.|title=The reproductive cycle of the Nile crocodile (''Crocodylus niloticus'')|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-zoology_1990-07_221_3/page/477|journal= Journal of Zoology|volume= 221|issue= 3|pages= 477–488|doi=10.1111/j.1469-7998.1990.tb04014.x|year= 1990}}&lt;/ref&gt; နိုင်းမိကျောင်းသည် အန္တရာယ် အရှိဆုံး မိကျောင်းမျိုးနွယ်ထဲ ပါဝင်ပြီး၊ ယင်းတို့ကြောင့် နှစ်စဉ် လူရာပေါင်းများစွာ သေဆုံးနေရသည်။&lt;ref name= Sideleau&gt;{{cite book |author=Sideleau, B. |author2=Britton, A. R. C. |last-author-amp=yes |year=2012 |chapter=A preliminary analysis of worldwide crocodilian attacks |title=Crocodiles. Proceedings of the 21st Working Meeting of the IUCN-SSC Crocodile Specialist Group |location=Gland |publisher=IUCN Crocodile Specialist Group |pages=111–114}}&lt;/ref&gt; 
အချို့ဒေသများဝယ် ကောင်ရေ လျော့နည်းသွားခြင်း၊ မျိုးတုံးသွားခြင်း ရှိသော်လည်း၊ မျိုးတုံးအန္တရာယ်ရှိသည့် အဆင့်မရောက်သေးချေ။

==မျိုးခွဲပညာ==
အခုလက်ရှိတွင် မျိုးစိတ်ခွဲများကို တရားဝင် အသိအမှတ် မပြုထားသော်လည်း၊ အာဖရိကတလျှောက် ပြန့်နှံ့ ကျက်စားနေသော အုပ်စုများ၏ ပုံပန်းသွင်ပြင်နှင့် အရွယ်အစားအလိုက် ခုနစ်မျိုး ခွဲခြားနိုင်မည်ဟု ယူဆကြသည်။

ယင်းတို့မှာ ''စီ အင် အာဖရိကနပ်'' ''C. n. africanus'' (အရှေ့အာဖရိကနိုင်းမိကျောင်းဟု တရားမဝင်အမည်ပေးထား)၊ ''စီအင် ချံစစ်'' ''C. n. chamses'' (သို့မဟုတ် အနောက်အာဖရိက နိုင်းမိကျောင်း)၊ ''စီအင် ကိုဝေး C. n. cowiei'' (တောင်အာဖရိက နိုင်းမိကျောင်း)၊  ''စီအင် မဒါဂါစကာရီယင်းစစ် C. n. madagascariensis'' (မလဂါစီ သို့မဟုတ် မဒဂါစကာ နိုင်းမိကျောင်း၊ ဒေသခံများက ခရိုကို မာဒါဟု ခေါ်၊ ဘာသာပြန်သော် မလဂါစီမိကျောင်း ဟူလို)၊ ''စီအင် နီလိုတီကပ် C. n. niloticus'' (ထင်ရှားသော မျိုးစိတ်ခွဲ ဖြစ်မည်၊ သို့မဟုတ် အီသီယိုးပီးယား နိုင်းမိကျောင်း)၊ ''စီအင် ပေါ်ဆီစကူတေးတပ် C. n. pauciscutatus'' (ကင်ညာ နိုင်းမိကျောင်း)၊ ''စီအင် စုချပ် C. (n.) suchus'' (အနောက်အာဖရိကမိကျောင်းဟု သိကြပြီး၊ ယခုအခါ မိကျောင်းဇီဝပညာရှင်များက သီးခြားမျိုးစိတ်အဖြစ် လက်ခံလိုက်ကြပြီ)တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name= Crocodilian.com&gt;{{cite web |url=http://crocodilian.com/cnhc/csp_cnil.htm |title=IUCN-SSC Crocodile Specialist Group |publisher=Crocodilian.com |date= |accessdate=2013-04-25 |archive-date=25 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025183255/http://crocodilian.com/cnhc/csp_cnil.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= Schmitz&gt;{{cite journal|author1=Schmitz, A. |author2=Mansfeld, P. |author3=Hekkala, E. |author4=Shine, T. |author5=Nickel, H. |author6=Amato, G. |author7=Böhme, W. |title=Molecular evidence for species level divergence in African Nile crocodiles ''Crocodylus niloticus'' (Laurenti, 1786)|journal=Comptes Rendus Palevol|volume=2|issue=8|pages=703|doi=10.1016/j.crpv.2003.07.002|year=2003}}&lt;/ref&gt;စီအင် စုချပ် ပါဝင်သော မိကျောင်းအုပ်စုကို ရုပ်သွင်ပညာအရ လေ့လာရာ၊ နိုင်းမိကျောင်း၏ ပုံပန်းသဏ္ဌာန်သည် အခုလက်ရှိ သတ်မှတ်လက်ခံထားသော အခြားမိကျောင်းမျိုးစိတ်များထက် အပြောင်းအလဲများကြောင်း တွေ့ရသည်။ ဤသည်မှာလည်း အချို့ပုံပန်းသဏ္ဌာန် ပြောင်းလွဲခြင်းသည် သက်ဆိုင်ရာ ဒေသပတ်ဝန်းကျင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေ နေထိုင်ရခြင်းနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။&lt;ref name=Nestler2012&gt;{{citation| author=Nestler, J.H. | year=2012 | title=A geometric morphometric analysis of Crocodylus niloticus: evidence for a cryptic species complex | publisher=University of Iowa}}&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{Reflist}}

[[ကဏ္ဍ:မိကျောင်းများ (မျိုးရင်း)]]
[[ကဏ္ဍ:ထိပ်တန်းသားရဲတိရစ္ဆာန်များ]]</text>
      <sha1>hkocbwmzro0fyr61iwoy68tg4r0pchx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပိုမိုဒိုရိုနည်းစနစ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144152</id>
    <revision>
      <id>1026898</id>
      <parentid>931420</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:39:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21386" sha1="6vp9nrtyedyfjyv0v996e0y5ev55dtz" xml:space="preserve">[[File:Il pomodoro.jpg|thumb|ခရမ်းချဉ်သီးပုံရှိသည့် မီးဖိုချောင်သုံး အချိန်တိုင်းစက် (ဤနည်းစနစ်၏ အမည်ကို ၎င်းအချိန်တိုင်းစက်ပုံ၏ အီတလီအခေါ်မှ ယူထားခြင်း ဖြစ်သည်။)]]

'''ပိုမိုဒိုရိုနည်းစနစ်''' ('''[[:en:Pomodoro Technique|Pomodoro Technique]]''') သည် ဖရန်ချက်စကို ချီရီလို (Francesco Cirillo) မှ ၁၉၈၀-ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းတွင်တီထွင်ခဲ့သော အချိန်စီမံခန့်ခွဲမှု  ([[:en:Time management|Time management]]) နည်းစနစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref name=Cirillo&gt;{{cite book |last=Cirillo |first=Francesco |title=The Pomodoro Technique |url=http://www.pomodorotechnique.com/book/ |website=www.pomodorotechnique.com |accessdate=2011-05-08 |archive-date=16 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916025745/http://www.pomodorotechnique.com/book/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; အဆိုပါနည်းစနစ်တွင် အလုပ်ချိန်ကို အစဉ်အလာအားဖြင့် ၂၅-မိနစ်ကြာသော အချိန်ပိုင်းများ (intervals) နှင့် ကြားထဲတွင် အချိန်တို အနားယူမှုကို ပြုလုပ်ရန် အချိန်တိုင်းစက် (timer) တစ်ခုကို အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။ ၎င်းအချိန်ပိုင်း (interval) တစ်ခုစီကို ခရမ်းချဉ်သီး၏ အီတလီဘာသာ အခေါ်အဝေါ်ဖြစ်သော ပိုမိုဒိုရို (Pomodoro) ဟုခေါ်သည်။ ချီရီလို (Cirillo)) တက္ကသိုလ်ကျောင်းသားဘဝတွင် ခရမ်းချဉ်သီးပုံရှိသည့် မီးဖိုချောင်သုံး အချိန်တိုင်းစက်ကို အသုံးပြုရာမှစ၍ ဤသို့ခေါ်ဝေါ်ခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Cummings|first1=Tucker|title=The Pomodoro Technique: Is It Right For You?|url=http://www.lifehack.org/articles/productivity/the-pomodoro-technique-is-it-right-for-you.html|website=Lifehack|accessdate=30 December 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Cirillo|first=Francesco|title=The Pomodoro Technique (The Pomodoro)|url=http://baomee.info/pdf/technique/1.pdf|accessdate=30 December 2018|archivedate=11 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111214726/http://www.baomee.info/pdf/technique/1.pdf}}&lt;/ref&gt;

ဤနည်းစနစ်ကို အက်ပ် (app) များစွာနှင့် [[ဝက်ဘ်ဆိုဒ်]]များစွာတို့က ဆော့ဖ်ဝဲအချိန်တိုင်းစက်များကို ထောက်ပံ့ပေးကာ လုပ်ကိုင်ပုံနည်းစနစ် ညွှန်ကြားချက်များကို ဖော်ပြခြင်းဖြင့် လူသိများလာစေခဲ့သည်။ ဤနည်းစနစ်သည် ဆော့ဖ်ဝဲဒီဇိုင်းတွင်အသုံးပြုသော &quot;အချိန်ကန့်သတ်လုပ်ကိုခြင်းနည်းစနစ်&quot; ([[:en:timeboxing|timeboxing]]) နှင့်  &quot;တစ်ဆင့်ပြီးတစ်ဆင့် ထပ်ခါထပ်ခါ တိုးတက်တည်ဆောက်ခြင်း နည်းစနစ်&quot; ([[:en:Iterative and incremental development|Iterative and incremental development]]) ကဲ့သို့သောအယူအဆများနှင့် နီးကပ်စွာဆက်နွယ်မှုရှိသည်။ ဤနည်းစနစ်ကို &quot;နှစ်ယောက်တွဲ ပရိုဂရမ်တည်ဆောက်ခြင်း နည်းစနစ်&quot; ([[:en:Pair programming|Pair programming]]) တွင် ထည့်သွင်း အသုံးပြုထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.nytimes.com/2009/09/20/jobs/20pre.html?_r=1 | last = Olsen | first = Patricia R. | first2 = Jim | last2 = Remsik | date = 19 September 2009 | newspaper = [[The New York Times]] | title = For Writing Software, a Buddy System }}&lt;/ref&gt;

==နည်းစနစ် ဖော်ပြချက်==

မူရင်းနည်းစနစ်တွင် အဆင့် ၆-ဆင့်ရှိသည်။

# လုပ်ဆောင်ရမည့်အလုပ်ကိုဆုံးဖြတ်ပါ။
# ပိုမိုဒိုရို အချိန်တိုင်းစက် (pomodoro timer)တွင် အချိန်သတ်မှတ်ပါ။ (အစဉ်အလာအားဖြင့် ၂၅ မိနစ် ထားလေ့ရှိသည်။)&lt;ref name=Cirillo/&gt;
# လုပ်ဆောင်ရမည့်အလုပ်ကို လုပ်ကိုင်ပါ။
# အချိန်ကုန်သွားသောအခါ (အချိန်တိုင်းစက်မှ အသံပေးသည့်အခါ၌) လက်ရှိအလုပ်ကို ရပ်ဆိုင်းလိုက်ပြီး စာရွက်တစ်ရွက်ပေါ်တွင် အမှတ်တစ်ခု (checkmark) ခြစ်ထားလိုက်ပါ။&lt;ref name=&quot;CirilloHow&quot;&gt;{{Cite web
| title = GET STARTED
| first = Francesco
| last = Cirillo
| work = The Pomodoro Technique
| date = 
| accessdate = 2016-01-06
| url = https://cirillocompany.de/pages/pomodoro-technique/
| quote = 4. WHEN THE POMODORO RINGS, PUT A CHECKMARK ON A PAPER
| archive-date = 3 February 2018
| archive-url = https://web.archive.org/web/20180203215030/https://cirillocompany.de/pages/pomodoro-technique
}} Click the &quot;how&quot; link and see step 4. Presumably, the piece of paper can be one's task list or similar. In any case, four check marks indicate a longer break (step 6).&lt;/ref&gt;
# သင်၌ အမှတ်လေးခုထက်နည်းလျှင် (၃-မိနစ် မှ ၅-မိနစ်ခန့်အထိ) ခဏတာအနားယူပါ။  ပြီးနောက်အဆင့် ၂ သို့ပြန်သွားပါ။ အမှတ်လေးခု ပြည့်သောအခါ (ပိုမိုဒိုရို ၄-ခု ပြီး မိနစ် ၁၀၀ အလုပ်လုပ်ပြီးသည့် အခါကို ဆိုလိုသည်) အဆင့် ၆ ကိုဆက်ပါ။
# ပိုမိုဒိုရို ၄-ခု အပြီးတွင် ၁၅-မိနစ် မှ ၃၀-မိနစ် ခန့်အထိ ပိုကြာကြာ အနားယူပါ။ အမှတ်အရေအတွက်ကို သုညသို့ ပြန်ပြောင်းပါ။ (လက်ရှိအမှတ်များကို ဖျက်ပစ်ခြင်းဖြစ်စေ၊ စာရွက်နောက်အသစ်တစ်ခု သုံးခြင်းဖြစ်စေ ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။) ထို့နောက် အဆင့် ၁ ကို ပြန်သွားပါ။

ဤနည်းစနစ်တွင် ပိုမိုဒိုရို ၁-ခုဆိုသည်မှာ အလုပ်ချိန် အပိုင်းတစ်ခု (အစဉ်အလာအားဖြင့် ၂၅ မိနစ်)ကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref name=Cirillo /&gt;

ပုံမှန်အနားယူမှုများက နားလည်သဘောပေါက်မှုများ ပိုမိုတိုးတက်လာစေရန် (assimilation) ကူညီပေးသည်။ (၃-မိနစ် မှ ၅-မိနစ်ခန့်အထိ) ခဏတာအနားယူခြင်းများက ပိုမိုဒိုရို ၁-ခုနှင့် ၁-ခုအကြား ခွဲပေးထားသည်။ ပိုမိုဒိုရို ၄-ခု ကို အစုတခုအဖြစ် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ အစုများအကြားတွင် ၁၅-မိနစ် မှ ၃၀-မိနစ် ခန့်အထိ ပိုမိုကြာမြင့်သော အနားယူခြင်းကို ပြုလုပ်သည်။&lt;ref name=Cirillo/&gt;&lt;ref name=Noteberg&gt;{{cite book |
last=Nöteberg |
first=Staffan |
title=Pomodoro Technique Illustrated | year=2009 | url=https://archive.org/details/pomodorotechniqu0000note |
publisher = Pragmatic Bookshelf |
location = Raleigh, N.C |
isbn=978-1-934356-50-0
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |
last=Kaufman |
first=Josh |
title=The Personal MBA: A World-Class Business Education in a Single Volume | url=https://archive.org/details/personalmbaworld0000kauf |
publisher = Penguin UK |
year = 2011 |
isbn=978-0-14-197109-4
}}&lt;/ref&gt;

ဤနည်းစနစ်၏ ရည်မှန်းချက်မှာ အာရုံစူးစိုက်မှု (focus)နှင့် ဈာန်ဝင်လုပ်ကိုင်မှု (flow)တို့အပေါ် အတွင်းပိုင်းနှင့် အပြင်ပိုင်း  အနှောက်အယှက် ကြားဖြတ်မှုများ (interruptions)ကို လျှော့ချရန်ဖြစ်သည်။ ပိုမိုဒိုရို ၁-ခုကို ထပ်ခွဲ၍ မရပါ။ ဆိုလိုသည်မှာ ပိုမိုဒိုရို ၁-ခုအတွင်း ကြားဖြတ်အလုပ်တစ်ခု ပေါ်လာသည့်အခါ၌ ၎င်းအလုပ်ကို မှတ်ထား၍ နောက်မှလုပ်ရန်စီစဉ်ရမည်။ (ကြားဖြတ်အလုပ်လာပေးသူကို လက်ရှိအလုပ်အကြောင်း အသိပေး၊ ညှိနှိုင်း၊ လုပ်နိုင်မည့်အချိန်ကို သတ်မှတ်၊ လက်ရှိအလုပ်ပြီးသည့်အခါမှ အလုပ်သစ်ကို ကိုင်တွယ်ခြင်း ဟူသည့် ဗျူဟာကို သုံးရန်လိုအပ်ပေလိမ့်မည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Pomodoro Technique 101&lt;!-- ဘော့က ထုတ်ပေးသော ခေါင်းစဉ် --&gt; |url=https://lifehacker.com/productivity-101-a-primer-to-the-pomodoro-technique-1598992730 |access-date=14 October 2020 |archive-date=5 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210105102944/https://lifehacker.com/productivity-101-a-primer-to-the-pomodoro-technique-1598992730 }}&lt;/ref&gt;) အကယ်၍ ဤသို့ မဖြစ်နိုင်ပါက လက်ရှိ ပိုမိုဒိုရိုကို စွန့်ပစ်လိုက်ရမည် ဖြစ်ပြီး&lt;ref name=Cirillo/&gt;&lt;ref name=Noteberg/&gt; (ကြားဖြတ်အလုပ်ကို ပိုမိုဒိုရို အသစ် ၁-ခု ပြန်စပြီး ပြောင်းလဲ လုပ်ကိုင်ရန်သာ ဖြစ်နိုင်တော့မည်) ဖြစ်သည်။

ပိုမိုဒိုရိုကာလ တစ်ခုမပြီးဆုံးသေးမီ အလုပ်ပြီးစီးသွားသည့်အခါ၌ ကျန်ရှိနေသေးသော အချိန်ပိုကို အောက်ပါအမှုကိစ္စတို့အတွက် အသုံးချနိုင်သည်။

* ယခုပြီးစီးသွားသောအလုပ်ကို ပြန်လည်သုံးသပ်ကာ ပြင်ဆင်မွမ်းမံသင့်သည်ကို ပြင်ဆင်ခြင်း၊
* အလုပ်ကိစ္စများကို သင်ယူခြင်းရှုထောင့်မှကြည့်ခြင်း။ &quot;ငါဘာကို ပိုတတ်လာခဲ့လဲ။ ငါဒီအလုပ်ကို ဘယ်လို ပိုကောင်းအောင်လုပ်မလဲ၊ ဒါမှမဟုတ် တခြားလုပ်ပုံနည်းလမ်းများ ရှိသေးသလား။&quot; စသည့် မေးခွန်းများဖြင့် ပြန်လည်သုံးသပ်ခြင်း။
* နောက်ထပ်လာမည့် ပိုမိုဒိုရို အချိန်အပိုင်းအခြားများအတွက် စီစဉ်ထားသော ဆက်လုပ်ရန် အလုပ်များစာရင်းကို ပြန်လည်သုံးသပ် စဉ်းစားကာ လိုအပ်သလို ပြင်ဆင်မွမ်းမံခြင်း။

ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်း (planning)၊ ပြင်ဆင်ထားသည့် လမ်းကြောင်းပေါ်ရှိမရှိ ခြေရာခံခြင်း (tracking)၊ မှတ်တမ်းတင်ခြင်း (recording)၊ ပြုပြင်ခြင်း (processing)နှင့် ကြိုတင်မှန်းဆ ပုံဖော်မြင်ယောင်ကြည့်ခြင်း (visualizing)အဆင့်များသည် ထိုနည်းစနစ်၏အခြေခံဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Cirrilo, Francesco. ''The Pomodoro Technique: The Acclaimed Time-Management System That Has Transformed How We Work'', p. 27.&lt;/ref&gt; ကြိုတင်ပြင်ဆင်ခြင်းအဆင့်တွင်  လုပ်ငန်းများကို  ဦးစားပေးအဆင့်ခွဲ (prioritization) ကာ &quot;ယနေ့ပြုလုပ်ရန်&quot; စာရင်းတွင် မှတ်တမ်းတင်ထားရမည်။ ဤမှတ်တမ်းက သုံးစွဲသူများအား လုပ်ငန်းများအတွက် မည်မျှသော အားထုတ်မှုများလိုအပ်မည်ကို ခန့်မှန်းမိစေသည်။ (အလုပ်တစ်ခုကို မည်မျှ ပိုမိုဒိုရို သုံးမည်ကို ကြိုတင်ခန့်မှန်းနိုင်မှသာ &quot;ယနေ့ပြုလုပ်ရန်&quot; စာရင်းကို ဖြည့်နိုင်မည် ဖြစ်သည်။) ပိုမိုဒိုရိုများ ပြီးစီးသွားသည်နှင့်အမျှ ၎င်းတို့အား မှတ်တမ်းတင်ထားခြင်းဖြင့်လည်း မိမိကိုယ်တိုင် ပြီးမြောက်အောင်မြင်မှုအတွက် စိတ်ကျေနပ်မှု ရရှိသည့်အပြင်၊ အဆိုပါမှတ်တမ်းသည် နောက်ပိုင်း ပြုလုပ်ရန်စာရင်းများ (To-do Lists) တည်ဆောက်ရန်လည်းကောင်း၊  မိမိကိုယ်မိမိ ပြန်လည်လေ့လာခြင်းနှင့် တိုးတက်လာစေမှုအတွက်လည်းကောင်း အကြမ်းဖြင်း အချက်အလက် အခြေခံများ (raw data) ဖြစ်လာပေလိမ့်မည်။&lt;ref name=Cirillo/&gt;

==မူကွဲနည်းစနစ်များ==

ပိုမိုဒိုရိုနည်းစနစ်တွင် မူကွဲအမျိုးမျိုး ရှိသည်။ လူတစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး လုပ်ပုံကိုင်ပုံ ကွဲပြားခြားနားကြသဖြင့် မိမိအလုပ်လုပ်ပုံနှင့် ကိုက်ညီသော စိတ်ကြိုက်မူကွဲ နည်းစနစ်များကိုသုံးကာ အဆင်ပြေအောင် လိုက်နာရန်ခွင့်ပြုသည်။

အချို့သောမူကွဲများမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။

* ပိုမိုဒိုရို တစ်ခုကို ၂၅-မိနစ်အစား မိနစ် ၉၀ သုံးခြင်းမျိုးဖြစ်သည်။ ဤ မိနစ် ၉၀ အချိန်အပိုင်းအခြားသည် သဘာဝအတိုင်း အာရုံစူးစိုက်နိုင်စွမ်းရှိသော ကာလ (natural concentration cycle သို့မဟုတ် ultradian rhythm) အယူအဆကို ထင်ဟပ်သောကာလ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.huffpost.com/entry/work-life-balance-the-90_b_578671 |title=The 90-Minute Solution: How Building in Periods of Renewal Can Change Your Work and Your Life (POLL) (VIDEO) |first=Tony |last=Schwartz |date=18 May 2010 |access-date=13 July 2020 |work=[[Huff Post]]}}&lt;/ref&gt;
* နေ့စဉ် သဘာဝအလျောက် ဖြစ်လာသော အချိန်ဇယားအတိုင်း အလုပ်လုပ်ပါ။ လူတစ်ဦး၏ ဘဝတွင် သဘာဝကျသော အချိန်အမှတ်အသားများ ရှိနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အစည်းအဝေးတစ်ခုနှင့် နောက်တစ်ခုကြား အချိန်ကာလ၊ သို့မဟုတ် ကလေးများ သို့မဟုတ် ယောက်ျား သို့မဟုတ် မိန်းမ အိမ်ပြန်ရောက်မလာသေးခင်အထိ ရလိုက်သည့်အချိန်၊ သို့မဟုတ် ပန်းကန်ဆေးစက် အလုပ်လုပ်နေသည်ကို စောင့်နေသည့်အချိန် အစရှိသဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဤအချိန်အပိုင်းအခြားများကို  အာရုံစူးစိုက်မှုကာလ သို့မဟုတ် ပိုမိုဒိုရိုအဖြစ် သတ်မှတ်အသုံးပြုခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://qz.com/752614/the-best-productivity-system-for-procrastinators-is-to-work-with-your-natural-tendencies/ |title=The best productivity system for procrastinators is to work with your natural tendencies |date=8 August 2016 |access-date=13 July 2020 |first=Belle Beth |last=Cooper |work=[[Quartz Media]]}}&lt;/ref&gt;
* မိမိကိုယ်မိမိ လေ့လာစောင့်ကြည့်ကာ တစ်နေ့လုံး၌ မည်သည့်အချိန်တွင် အလုပ်အများဆုံးပြီးအောင် စွမ်းဆောင်နိုင်လေ့ရှိသည်ကို မှတ်သားကာ၊ ၎င်းအချိန်များကို ပိုမိုဒိုရိုကာလအတွက် အသုံးပြုခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://medium.com/@lightsandcandy/the-flowtime-technique-7685101bd191 |title=The Flowtime Technique |author=LightsAndCandy |date=17 August 2016 |access-date=13 July 2020 |work=[[Medium.com]]}}&lt;/ref&gt;

ဤမူကွဲနည်းစနစ်များ အားလုံးသည် လူတစ်ဦးချင်းစီ၏ လိုအပ်ချက်ကိုလိုက်၍ ပိုမိုဒိုရို အချိန်ကာလအရှည်ကို ချိန်ညှိကြသော်လည်း၊ သတ်မှတ်ထားသော ပိုမိုဒိုရို အချိန်အပိုင်းအခြားများ၌ အလုပ်လုပ်ခြင်းဟူသည့် ပိုမိုဒိုရိုနည်းစနစ်၏ အဓိက နိယာမကို ထိန်းသိမ်းလိုက်နာကြသည်။

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:အချိန် စီမံခန့်ခွဲမှု]]</text>
      <sha1>6vp9nrtyedyfjyv0v996e0y5ev55dtz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကော်ဒိတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145735</id>
    <revision>
      <id>1026888</id>
      <parentid>954291</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:29:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20638" sha1="46gamt2w8dla7fbx3vlqjw8or04kqxn" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
| name = ကော်ဒိတ်&lt;br&gt;(Chordates)
| fossil_range = &lt;br&gt;([[:en:Fortunian|Fortunian]]) – ([[:en:Holocene|Holocene]]), {{fossil range|535|0|earliest=558}}
| image = &lt;imagemap&gt;
File:Chordata 2.jpg |300px

rect 0 0 776 590 [[:en:Vertebrate|Vertebrata]]
rect 0 590 776 1180 [[:en:Vetulicolia|Vetulicolia]]

rect 776 0 1552 590 [[:en:Tunicate|Tunicata]]
rect 776 590 1552 1180 [[:en:Cephalochordate|Cephalochordata]]

&lt;/imagemap&gt;
| image_caption = မျိုးပေါင်းစုသေး ၄-ခုမှ ကော်ဒိတ်များ၏ ဥပမာ၊ ဆိုက်ဘေးရီးယားကျား ([[:en:Siberian Tiger|Siberian Tiger]]) (([[:en:Vertebrata|Vertebrata]])) တစ်ကောင်၊''([[:en:Polycarpa aurata|Polycarpa aurata]])'' ([[:en:Tunicate|Tunicata]]) တစ်ကောင်၊ ''[[:en:Ooedigera|Ooedigera peeli]]'' ([[:en:Vetulicolia|Vetulicolia]]) တစ်ကောင်၊ ''([[:en:Branchiostoma lanceolatum|Branchiostoma lanceolatum]])'' ([[:en:Cephalochordata|Cephalochordata]]) တစ်ကောင်။
| display_parents = 5
| taxon = Chordata
| authority = [[:en:Ernst Haeckel|Haeckel]], 1874&lt;ref&gt;Haeckel, E. (1874). ''Anthropogenie oder Entwicklungsgeschichte des Menschen''. Leipzig: Engelmann.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nielsen2012&quot;&gt;{{cite journal
  | author=Nielsen, C.
  | date=July 2012
  | title=The authorship of higher chordate taxa
  | journal=Zoologica Scripta
  | volume=41 | issue=4 | pages=435–436
  | doi=10.1111/j.1463-6409.2012.00536.x
  }}&lt;/ref&gt;
| subdivision_ranks = Subgroups
| subdivision = * [[:en:Cephalochordate|Cephalochordata]]
* †([[:en:Pikaiidae|Pikaiidae]])
* ([[:en:Olfactores|Olfactores]])
** †([[:en:Vetulicolia|Vetulicolia]])&lt;ref name=&quot;Paterson2014&quot;&gt;{{cite journal |title=A new vetulicolian from Australia and its bearing on the chordate affinities of an enigmatic Cambrian group |first1=Diego C |last1=García-Bellido |first2=John R |last2= Paterson |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=14 |page=214 |year=2014 |doi=10.1186/s12862-014-0214-z |pmid=25273382 |pmc=4203957}}&lt;/ref&gt;
** ([[:en:Tunicata|Tunicata]])
** [[:en:Vertebrate|Vertebrata]]
** †''([[:en:Palaeospondylus|Palaeospondylus]])''
** †''([[:en:Zhongxiniscus|Zhongxiniscus]])''
And see [[:en:Chordate#Classification|text]]
}}

'''ကော်ဒိတ်''' ({{IPAc-en|ˈ|k|ɔːr|d|eɪ|t}}) ဆိုသည်မှာ ကော်ဒေတာ('''Chordata''') [[မျိုးပေါင်းစု]] ([[:en:phylum|phylum]]) ဝင် [[တိရစ္ဆာန်|အကောင်များ]] ([[:en:animal|animal]]) ကို ဆိုလိုသည်။ (နိုတကော့ဒ် (([[:en:notochord|notochord]])) ရှိသူများကို ကော်ဒေတာ မျိုးပေါင်းစုဝင်ဟု ခေါ်ကြသည်။)

&lt;div style=&quot;width:auto; border:solid 1px silver; padding:2px; margin:2px&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;width:auto; border:solid 1px silver; padding:5px&quot;&gt;
{{clade
  |label1=[[:en:Deuterostome|Deuterostome]]s
  |1={{clade
           |1={{clade
              |label1=[[:en:Ambulacraria|Ambulacraria]]
              |1={{clade
                  |1=[[:en:Hemichordate|Hemichordate]]s
                  |2=[[:en:Echinoderm|Echinoderm]]s
                 }}
              |label2='''Chordates'''
              |2={{clade
                  |1=[[:en:Cephalochordate|Cephalochordate]]s
                  |label2=[[:en:Olfactores|Olfactores]]
                  |2={{clade
                       |1=[[:en:Tunicate|Tunicate]]s
                       |2=[[:en:Craniate|Craniate]]s (ကျောရိုးရှိသတ္တဝါများ)
                     }}
                 }}
             }}
         }}
}}
&lt;/div&gt;ကော်ဒိတ် မိသားစုဝင်များဆက်စပ်ပုံဇယား ([[:en:family tree|family tree]])&lt;ref name=&quot;Ruppert2005&quot;&gt;{{cite journal | author=Ruppert, E. | journal=Canadian Journal of Zoology | volume=83 | pages=8–23 | date=January 2005 | doi=10.1139/Z04-158 | title=Key characters uniting hemichordates and chordates: homologies or homoplasies? | url=http://article.pubs.nrc-cnrc.gc.ca/RPAS/RPViewDoc?_handler_=HandleInitialGet&amp;articleFile=z04-158.pdf&amp;journal=cjz&amp;volume=83 | accessdate=2008-09-22 | archive-url=https://archive.today/20121209232008/http://article.pubs.nrc-cnrc.gc.ca/RPAS/RPViewDoc?_handler_=HandleInitialGet&amp;articleFile=z04-158.pdf&amp;journal=cjz&amp;volume=83 | archive-date=9 December 2012 | url-status=dead }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://article.pubs.nrc-cnrc.gc.ca/RPAS/RPViewDoc?_handler_=HandleInitialGet&amp;articleFile=z04-158.pdf&amp;journal=cjz&amp;volume=83 |access-date=24 October 2020 |archive-date=9 December 2012 |archive-url=https://archive.today/20121209232008/http://article.pubs.nrc-cnrc.gc.ca/RPAS/RPViewDoc?_handler_=HandleInitialGet&amp;articleFile=z04-158.pdf&amp;journal=cjz&amp;volume=83 }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://article.pubs.nrc-cnrc.gc.ca/RPAS/RPViewDoc?_handler_=HandleInitialGet&amp;articleFile=z04-158.pdf&amp;journal=cjz&amp;volume=83 |accessdate=24 October 2020 |archivedate=9 December 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121209232008/http://article.pubs.nrc-cnrc.gc.ca/RPAS/RPViewDoc?_handler_=HandleInitialGet&amp;articleFile=z04-158.pdf&amp;journal=cjz&amp;volume=83 }}&lt;/ref&gt;&lt;/div&gt;

==ခန္ဓာဗေဒ==
[[File:Kryptopterus 2.jpg|thumb|right|ဖန်ငါးခူ (glass catfish သို့မဟုတ် ''[[:en:Kryptopterus vitreolus|Kryptopterus vitreolus]]'')သည် ကျောရိုး([[:en:Vertebral column|backbone]])ကို အပြင်မှ မြင်နိုင်သည့် ကော်ဒိတ်အချို့မှ တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။  ကျောရိုးအာရုံကြော([[:en:spinal cord|spinal cord]])သည် ကျောရိုးအတွင်း၌ ရှိသည်။]]
ကော်ဒိတ်များသည် ၎င်းတို့ဘဝအဆင့်အချို့တွင် အောက်ပါ ခန္ဓာဗေဒသွင်ပြင်လက္ခဏာများရှိသော တိရစ္ဆာန်လောက(Animalia Kingdom)အတွင်းရှိ မျိုးပေါင်းစုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။&lt;ref name=&quot;RychelSmithShimamotoSwalla2006&quot;&gt;{{cite journal
|author1=Rychel, A.L.|author2=Smith, S.E.|author3=Shimamoto, H.T.|author4=Swalla, B.J.|name-list-style=amp|date=March 2006
| title=Evolution and Development of the Chordates: Collagen and Pharyngeal Cartilage
|url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2006-03_23_3/page/541| journal=Molecular Biology and Evolution|issue=3|pages=541–549|doi=10.1093/molbev/msj055
| volume=23
| pmid=16280542
|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
* နိုတကော့ဒ် ([[:en:notochord|notochord]])။ ခန္ဓာကိုယ်၏ အတွင်းပိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အရိုးနုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် အတန်အသင့်မာသော အချောင်း။ ကျောရိုးရှိ သတ္တဝါအမျိုးအစားတွင် ၎င်းသည် ကျောရိုး (spine) အဖြစ်သို့ ဖွံ့ဖြိုးသည်။ ရေနေမျိုးစိတ်များတွင် ၎င်းသည် အမြီးကို အားဖြည့်ခြင်းဖြင့် ရေကူးရာတွင် အထောက်အကူပြုသည်။
* ကျောရိုးအာရုံကြောသွားပိုက် (dorsal [[:en:neural tube|neural tube]])
* ဖဲရဲန်ဂျီးယယ်ကွဲကြောင်း ([[:en:Pharyngeal slit|Pharyngeal slit]])
* အမြီး (Post-anal tail)
* အဲန်ဒိုစတိုင်လ် ([[:en:Endostyle|Endostyle]])။ လည်ချောင်းဝ (pharynx)၏ အောက်ပိုင်းနံရံ (ventral wall) တွင်ရှိသော မြောင်း (groove)။ ရေစာစစ်စားကောင်များ ([[:en:Filter feeder|Filter feeder]]) မျိုးစိတ်တွင် ၎င်းသည် အစာအပိုင်းအစများကို စုဆောင်းရန်နှင့် အီဆော့ဖစ်ဂပ်စ် (esophagus)သို့ သယ်သွားရန် အထောက်အကူပြုသည့် အကျိအချွဲများ သို့မဟုတ် သလိပ်ရည်တို့ကို ထုတ်လုပ်ပေးသည်။&lt;ref name=&quot;Ruppert2005&quot;/&gt; ၎င်းသည် အိုင်အိုဒင်းကို သိုလှောင်နိုင်ပြီး၊ ကျောရိုးရှိ သတ္တဝါတို့တွင် သိုင်းရွိုက်ဂလင်း (thyroid gland) ၏ ရှေ့ပြေးဟုဆိုနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;RychelSmithShimamotoSwalla2006&quot; /&gt;

{{Annotated image | caption=([[:en:cephalochordate|cephalochordate]]) ''([[:en:Amphioxus|Amphioxus]])''တစ်ကောင်၏ ခန္ဓာဗေဒ သရုပ်ပြပုံ။ ကော်ဒိတ်များ၏ ဘဝအဆင့်အချို့တွင် ပိုင်ဆိုင်သော တခြား မျိုးပေါင်းစုများမှ ကွဲလွဲသည့် ခန္ဓာဗေဒသွင်ပြင်လက္ခဏာများတို့ကို စာလုံးမည်းဖြင့် ပိုထင်ရှားအောင် ပြထားသည်။
| image=BranchiostomaLanceolatum PioM.svg | width=420 | image-width=400 | height=380
| image-top=0 | image-center=0 | float=center
| annotations=
{{Annotation|5|145|1 {{=}} [[:en:spinal cord|ကျောရိုးအာရုံကြော]]တွင်&lt;br&gt;ဖေါင်းနေသောနေရာ (&quot;ဦးနှောက်&quot;)}}
'''{{Annotation|5|185|2 {{=}} [[:en:notochord|နိုတကော့ဒ်]] }}'''
'''{{Annotation|5|205|3 {{=}} [[:en:dorsal nerve cord|ကျောရိုးအာရုံကြော]] }}'''
'''{{Annotation|5|225|4 {{=}} အမြီး }}'''
{{Annotation|5|245|5 {{=}} [[:en:anus|စအို]] }}
{{Annotation|5|265|6 {{=}} [[:en:alimentary canal|အစာခြေလမ်းကြောင်း]] }}
{{Annotation|5|285|7 {{=}} [[နှလုံး သွေးကြောစနစ်|သွေးလည်ပတ်မှုစနစ်]] }}
{{Annotation|5|305|8 {{=}} [[:en:atriopore|atriopore]] }}
{{Annotation|5|325|9 {{=}} [[:en:pharynx|လည်ချောင်းဝ]]အပေါ် }}
'''{{Annotation|5|345|10 {{=}} [[:en:pharyngeal slit|ဖဲရဲန်ဂျီးယယ်ကွဲကြောင်း]] ([[:en:gill|ပါးဟက်]])}}'''

{{Annotation|200|145|11 {{=}} [[:en:pharynx|လည်ချောင်းဝ]] }}
{{Annotation|200|165|12 {{=}} [[:en:Vestibule of mouth|vestibule]] }}
{{Annotation|200|185|13 {{=}} oral [[:en:cilium|cirri]] }}
{{Annotation|200|205|14 {{=}} ပါးစပ်ပေါက် }}
{{Annotation|200|225|15 {{=}} [[:en:gonad|gonad]]s (([[:en:ovary|သားအိမ်]]) / ([[:en:testicle|ဝှေးစေ့]])) }}
{{Annotation|200|245|16 {{=}} အလင်းရောင်ခံ }}
{{Annotation|200|265|17 {{=}} [[အဖျားပိုင်း အာရုံကြော|အာရုံကြောများ]] }}
{{Annotation|200|285|18 {{=}} [[:en:metapleural fold|metapleural fold]] }}
{{Annotation|200|305|19 {{=}} [[:en:hepatic caecum|hepatic caecum]] (([[အသည်း]])ကဲ့သို့သောအိတ်) }}
}}

==အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း==
အောက်ပါ အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်းဇယားသည် ၂၀၀၄-ခုနှစ်ထုတ် ကျောရိုးရှိသတ္တဝါဆိုင်ရာ [[နိခါတကဗေဒ]]စာအုပ်မှ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=Benton2004&gt;Benton, M.J. (2004). ''Vertebrate Palaeontology'', Third Edition. Blackwell Publishing. [http://palaeo.gly.bris.ac.uk/benton/vertclass.html The classification scheme is available online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081019121413/http://palaeo.gly.bris.ac.uk/benton/vertclass.html |date=19 October 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{BioRef|BentonVP4}}&lt;/ref&gt; ကျောရိုးမဲ့ ကော်ဒိတ်မျိုးပေါင်းများ (invertebrate chordate classes) မှာမူ ကမ္ဘာ့ငါးများ ([[:en:Fishes of the World|Fishes of the World]]) စာအုပ်မှ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book| author=Nelson, J. S.| year=2006| title=Fishes of the World| url=https://archive.org/details/fishesofworld0000nels_q3j5| publisher=John Wiley and Sons, Inc| location=New York| edition=4th| isbn=978-0-471-25031-9}}&lt;/ref&gt;

* '''ကော်ဒိတ်မျိုးပေါင်းစု''' ('''Phylum Chordate''')
** †[[:en:Vetulicolia|Vetulicolia]]?
** မျိုးပေါင်းစုသေး (Subphylum) '''[[:en:Cephalochordata|Cephalochordata]]''' (Acraniata) – (lancelets၊ မျိုးစိတ် ၃၀-ခု)
*** မျိုးပေါင်း (Class) '''[[:en:Leptocardii|Leptocardii]]''' (lancelets)
** Clade '''Olfactores'''
*** မျိုးပေါင်းစုသေး (Subphylum) '''[[:en:Urochordata|Tunicata]]''' (Urochordata) – (tunicates၊ မျိုးစိတ် ၃,၀၀၀-ခု)
**** မျိုးပေါင်း (Class) '''[[:en:Ascidiacea|Ascidiacea]]''' (sea squirts)
**** မျိုးပေါင်း (Class) '''[[:en:Thaliacea|Thaliacea]]''' (salps)
**** မျိုးပေါင်း (Class) '''[[:en:Appendicularia|Appendicularia]]''' (larvaceans)
**** မျိုးပေါင်း (Class) '''[[:en:Sorberacea|Sorberacea]]'''
*** မျိုးပေါင်းစုသေး (Subphylum) '''[[:en:Vertebrata|Vertebrata]]''' ([[:en:Craniata|Craniata]]) (ကျောရိုးရှိသတ္တဝါများ (vertebrates)၊ မျိုးစိတ် ၅၇,၆၇၄-ခု)
**** မျိုးပေါင်းကြီး (Superclass) ''''[[:en:Agnatha|Agnatha]]'''' [[:en:paraphyletic|paraphyletic]] (မေးရိုးမဲ့ ကျောရိုးရှိသတ္တဝါများ (jawless vertebrates)၊ မျိုးစိတ် ၁၀၀ ကျော်)
***** မျိုးပေါင်း (Class) '''[[:en:Cyclostomata|Cyclostomata]]'''
****** Infraclass [[:en:Myxinoidea|Myxinoidea]] or [[:en:Myxini|Myxini]] (hagfish၊ 65 မျိုးစိတ်)
****** Infraclass [[:en:Petromyzontida|Petromyzontida]] or [[:en:Hyperoartia|Hyperoartia]] (lampreys)
***** မျိုးပေါင်း (Class) †[[:en:Conodonta|Conodonta]]
***** မျိုးပေါင်း (Class) †[[:en:Myllokunmingiida|Myllokunmingiida]]
***** မျိုးပေါင်း (Class) †[[:en:Pteraspidomorphi|Pteraspidomorphi]]
***** မျိုးပေါင်း (Class) †[[:en:Thelodonti|Thelodonti]]
***** မျိုးပေါင်း (Class) †[[:en:Anaspida|Anaspida]]
***** မျိုးပေါင်း (Class) †[[:en:Cephalaspidomorphi|Cephalaspidomorphi]]
**** Infraphylum '''[[:en:Gnathostomata|Gnathostomata]]''' (မေးရိုးနှင့် ကျောရိုးရှိသတ္တဝါများ)
***** မျိုးပေါင်း (Class) †'''[[:en:Placodermi|Placodermi]]''' (Paleozoic armoured forms; paraphyletic in relation to all other gnathostomes)
***** မျိုးပေါင်း (Class) '''[[:en:Chondrichthyes|Chondrichthyes]]''' (အရိုးနု ငါးအမျိုးအစားများ (cartilaginous fish)၊ မျိုးစိတ် ၉၀၀ ကျော်)
***** မျိုးပေါင်း (Class) †'''[[:en:Acanthodii|Acanthodii]]''' (Paleozoic &quot;spiny sharks&quot;; paraphyletic in relation to Chondrichthyes)
***** မျိုးပေါင်း (Class) '''[[:en:Osteichthyes|Osteichthyes]]''' (အရိုးမာ ငါးအမျိုးအစားများ၊ မျိုးစိတ် ၃၀,၀၀၀ ကျော်ရှိ)
****** မျိုးပေါင်းသေး (Subclass) '''[[:en:Actinopterygii|Actinopterygii]]''' (ဆူးတောင်ဆက် ငါးအမျိုးအစားများ (ray-finned fish)၊ မျိုးစိတ် ၃၀,၀၀၀ ခန့်ရှိ)
****** မျိုးပေါင်းသေး (Subclass) '''[[:en:Sarcopterygii|Sarcopterygii]]''' (ဆူးတောင်ဖု ငါအမျိုးအစားများ (lobe-finned fish)၊ မျိုးစိတ် ၈-ခု)
***** မျိုးပေါင်းကြီး (Superclass) '''[[:en:Tetrapoda|Tetrapoda]]''' (ခြေလေးချောင်းနှင့် ကျောရိုးရှိသတ္တဝါများ၊ မျိုးစိတ် ၂၈,၀၀၀ ကျော်) (အောက်ဖော်ပြပါ မျိုးရိုးအခွဲများသည် Benton 2004 စာအုပ်&lt;ref name=Benton2004/&gt;မှ ယူထားခြင်းဖြစ်ပြီး၊ အဆင့်အတန်းအခြေပြု လင်းနီးယပ်၏ မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်းစနစ် (Linnaean taxonomy)နှင့်လည်း ပေါင်းစပ်ထားကာ၊ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုဖြစ်စဉ်အရ ဆက်စပ်မှုများကိုလည်း ထင်ဟပ်ထားစေသည်။ ယခင်က ပိုမိုမြင့်မားသော  မျိုးရိုးခွဲအဆင့် သတ်မှတ်ခံထားရသော်လည်း Benton သည် ဆူးတောင်ဖု ငါအမျိုးအစားများ (lobe-finned fish)မှ tetrapods များ၏ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်မှုကို ထင်ဟပ်စေရန် မျိုးပေါင်းကြီး Tetrapoda ကို မျိုးပေါင်းသေး Sarcopterygii တွင်ထည့်သွင်းခဲ့သည်။)
****** မျိုးပေါင်း (Class) '''[[:en:Amphibian|Amphibia]]''' (ကုန်းတစ်ပိုင်း ရေတစ်ပိုင်းသတ္တဝါ၊ မျိုးစိတ် ၈,၁၀၀ ကျော်ရှိ)&lt;ref&gt;{{BioRef|ASW6|access-date=11 November 2019}}&lt;/ref&gt;
****** မျိုးပေါင်း (Class) '''[[:en:Sauropsida|Sauropsida]]''' ([[:en:reptile|တွားသွားသတ္တဝါ]]များ(ငှက်များအပါအဝင်၊ မျိုးစိတ် ၁၉,၀၀၀ကျော် – ငှက်မျိုးစိတ် ၁၀,၀၀၀ ကျော်နှင့် တွားသွားသတ္တဝါ မျိုးစိတ် ၉,၅၀၀ ကျော်)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/nature/21458115|title=Reptiles face risk of extinction|date=15 February 2013|via=www.bbc.co.uk|accessdate=24 October 2020|archivedate=17 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180917081027/http://www.bbc.co.uk/nature/21458115}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amnh.org/about-the-museum/press-center/new-study-doubles-the-estimate-of-bird-species-in-the-world |title=New Study Doubles the Estimate of Bird Species in the World |publisher=Amnh.org |accessdate=2018-10-15 |archive-date=25 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180925065847/https://www.amnh.org/about-the-museum/press-center/new-study-doubles-the-estimate-of-bird-species-in-the-world }}&lt;/ref&gt;
****** မျိုးပေါင်း (Class) '''[[:en:Synapsida|Synapsida]]''' ([[နို့တိုက်သတ္တဝါ]]များ၊ မျိုးစိတ် ၅,၇၀၀ ကျော်)

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ကော်ဒိတ်များ| ]]
[[ကဏ္ဍ:တိရစ္ဆာန် မျိုးပေါင်းစုများ]]</text>
      <sha1>46gamt2w8dla7fbx3vlqjw8or04kqxn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လူသားတစ်ဦး၏လိင်တံအရွယ်အစား</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148757</id>
    <revision>
      <id>1026919</id>
      <parentid>1024460</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T19:10:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57602" sha1="bgfvw1xtglvjj4ep1394ebldvkw8fz7" xml:space="preserve">[[ဖိုင်:Erect_penis_measurement.svg|thumb| လူသား၏လိင်တံ၏အရှည်နှင့် လုံးပတ်ကို မည်သို့တိုင်းတာနိုင်သည်ကိုပြသသည့်ပုံကြမ်း]]
'''လူသားတို့၏ လိင်တံအရွယ်အစား'''သည် ပျော့ခွေနေချိန်နှင့် ထောင်မတ်နေချိန်များရှိ အရှည်နှင့် လုံးပတ် အပါအဝင် အတိုင်းအတာများစွာပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားမှုရှိသည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် သဘာဝအရ ကွဲပြားမှုများရှိသည့်အပြင်၊ အမျိုးသားတစ်ဦးချင်းစီတွင် [[လိင်စိတ်နိုးကြားမှု|စိတ်လှုပ်ရှားမှုအဆင့်]]၊ နေ့၏အချိန်ကာလ၊ ပတ်ဝန်းကျင်အပူချိန်၊ စိုးရိမ်ပူပန်မှုအဆင့်၊ ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားမှုနှင့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာတက်ကြွမှု အကြိမ်အရေအတွက်စသည့် အကြောင်းရင်းများကြောင့်လည်း အနည်းငယ် ပြောင်းလဲမှုများ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ [[ဂေါ်ရီလာမျောက်ဝံ|ဂေါ်ရီလာ]]ကဲ့သို့သော ကြီးမားသည့် မျိုးစိတ်များအပါအဝင် အခြားသော [[ပရိုင်းမိတ်]] နို့တိုက်သတ္တဝါများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက၊ [[ယောက်ျား အင်္ဂါတံ|လူသားတို့၏ လိင်တံ]]သည် ပကတိအတိုင်းအတာအရ ခန္ဓာကိုယ်၏ အခြားအစိတ်အပိုင်းများနှင့် အချိုးကျနှိုင်းယှဉ်ရာတွင်ပါ အတုတ်ဆုံး ဖြစ်သည်။ လူသားတို့၏ လိင်တံ ကြီးထွားမှုအများစုသည် အဆင့်နှစ်ဆင့်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသည်။ ပထမအဆင့်မှာ မွေးကင်းစအရွယ်မှ အသက်ငါးနှစ်အကြား ဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယအဆင့်မှာ လူပျိုဖော်ဝင်ပြီး တစ်နှစ်ခန့်အကြာမှ နောက်ဆုံးအခြေအနေအားဖြင့် အသက် ၁၇ နှစ်ဝန်းကျင်အကြား ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite book |last1=Stang, Jamie |title=Guidelines for Adolescent Nutrition Services |last2=Story, Mary |publisher=University of Minnesota |year=2005 |editor-last=Stang J, Story M |page=3 |chapter=Ch. 1. Adolescent Growth and Development |access-date=26 November 2012 |chapter-url=https://ahcaf.com/wp-content/uploads/2019/05/adol_ch1.pdf}}&lt;/ref&gt;

အတိုင်းအတာများမှာ ကွဲပြားမှုရှိကြပြီး၊ မိမိကိုယ်တိုင် တိုင်းတာမှုကို အခြေခံသော လေ့လာမှုများသည် ကျန်းမာရေးပညာရှင်များက တိုင်းတာပေးသော လေ့လာမှုများထက် ပျမ်းမျှအားဖြင့် သိသိသာသာ ပိုမိုမြင့်မားကြောင်း ဖော်ပြလေ့ရှိသည်။ မိမိကိုယ်တိုင် တိုင်းတာဖော်ပြခြင်းမဟုတ်ဘဲ ကျန်းမာရေးပညာရှင်များကိုယ်တိုင် တိုင်းတာခဲ့သည့် ၂၀၁၅ ခုနှစ် စနစ်တကျ သုံးသပ်လေ့လာမှုတစ်ခုအရ ထောင်မတ်နေချိန် ပျမ်းမျှအရှည်မှာ {{cvt|13.12|cm}} ရှိပြီး၊ ထောင်မတ်နေချိန် ပျမ်းမျှလုံးပတ်မှာ {{cvt|11.66|cm}} ရှိကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;veale2015&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Veale |first1=David |last2=Miles |first2=Sarah |last3=Bramley |first3=Sally |last4=Muir |first4=Gordon |last5=Hodsoll |first5=John |date=June 2015 |title=Am I normal? A systematic review and construction of nomograms for flaccid and erect penis length and circumference in up to 15 521 men: Nomograms for flaccid/erect penis length and circumference |journal=BJU International |volume=115 |issue=6 |pages=978–986 |doi=10.1111/bju.13010 |pmid=25487360}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၆ ခုနှစ်က ဝန်ထမ်းများကိုယ်တိုင် တိုင်းတာခဲ့သည့် လေ့လာမှုတစ်ခုတွင် ပျော့ခွေနေချိန် ပျမ်းမျှအရှည်မှာ {{cvt|8.8|cm}} ရှိကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;pmid8709382&quot; /&gt;  ပျော့ခွေနေချိန်ရှိ လိင်တံအရှည်သည် တစ်ခါတစ်ရံတွင် ထောင်မတ်နေချိန်ရှိ အရှည်ကို ခန့်မှန်းရန်အတွက် အားနည်းသော ညွှန်းကိန်းတစ်ခု ဖြစ်နေတတ်သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ဖွဲ့စည်းပုံမှန်ကန်သော်လည်း ပုံမှန်မဟုတ်ဘဲ အလွန်သေးငယ်နေသည့် အရွယ်ရောက်ပြီးသူ၏ လိင်တံကို ဆေးပညာအရ မိုက်ခရိုပီးနစ် (micropenis) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

[[File:Flaccid erect penis.jpg|thumb|အရေပြားလှီးဖြတ်ထားခြင်းမရှိသော ကြီးမားသည့် လူသားလိင်တံတစ်ခု၏ ပျော့ခွေနေချိန် (ဘယ်) နှင့် ထောင်မတ်နေချိန် (ညာ)။ ပျော့ခွေနေချိန်ရှိ အရှည်သည် တောင့်တင်းချိန်ရှိ အရှည်ကို ခန့်မှန်းရန်အတွက် အားနည်းသော ညွှန်းကိန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။|class=notpageimage]]

လိင်တံအရွယ်အစားနှင့် အခြားသော ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်းများ၏ အရွယ်အစားများအကြား စာရင်းအင်းအရ သိသာထင်ရှားသော ဆက်စပ်မှုကို သုတေသနများတွင် မတွေ့ရှိရပေ။ မျိုးရိုးဗီဇအပြင်၊ ဟော်မုန်းစနစ်ကို အနှောင့်အယှက်ဖြစ်စေသော အရာများ (endocrine disruptors) ကဲ့သို့သော အချို့သော ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အကြောင်းရင်းများသည်လည်း လိင်တံကြီးထွားမှုကို သက်ရောက်မှု ရှိစေနိုင်သည်။

== လေ့လာမှုများ==
ယုံကြည်စိတ်ချရသော လေ့လာမှုများအကြား ရလဒ်များ အနည်းငယ် ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း၊ ထောင်မတ်နေချိန်၌ လူသားတို့၏ ပျမ်းမျှလိင်တံအရှည်သည် ၅ လက်မမှ ၆ လက်မ (၁၃ စင်တီမီတာမှ ၁၅ စင်တီမီတာ) အတွင်းရှိသည်ဟူသော ဘုံသဘောတူညီချက်တစ်ခု ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;pmid8709382&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wessells |first1=Hunter |author-link=Hunter Wessells |last2=Lue |first2=Tom F |last3=McAninch |first3=Jack W |year=1996 |title=Penile Length in the Flaccid and Erect States: Guidelines for Penile Augmentation |journal=[[The Journal of Urology]] |volume=156 |issue=3 |pages=995–7 |doi=10.1016/S0022-5347(01)65682-9 |pmid=8709382}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11416836&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Chen |first1=J |last2=Gefen |first2=A |last3=Greenstein |first3=A |last4=Matzkin |first4=H |last5=Elad |first5=D |year=2001 |title=Predicting penile size during erection |journal=International Journal of Impotence Research |volume=12 |issue=6 |pages=328–33 |doi=10.1038/sj.ijir.3900627 |pmid=11416836 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lifestyles_condoms&quot;&gt;{{Cite web |date=March 2001 |title=ANSELL RESEARCH – The Penis Size Survey |url=http://esvc000171.wic049u.server-web.com/education/research.htm |access-date=2006-07-13 |publisher=[[Ansell]]}}&lt;/ref&gt;

(ဝန်ထမ်းများက တိုင်းတာခဲ့သည့်) ၂၀၁၅ ခုနှစ် စနစ်တကျ သုံးသပ်လေ့လာမှုတစ်ခုအရ ပျမ်းမျှ ပျော့ခွေနေချိန်၊ ဆွဲဆန့်ထားချိန်နှင့် ထောင်မတ်နေချိန် အရှည်များမှာ အသီးသီးအားဖြင့် {{cvt|9.16|cm}}၊ {{cvt|13.24|cm}} နှင့် {{cvt|13.12|cm}} ရှိကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ထို့ပြင် ပျမ်းမျှ ပျော့ခွေနေချိန်နှင့် ထောင်မတ်နေချိန် လုံးပတ်များမှာ အသီးသီးအားဖြင့် {{cvt|9.31|cm}} နှင့် {{cvt|11.66|cm}} ရှိကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ အဆိုပါ လေ့လာမှုများတွင် တထောင်မတ်နေချိန်ရှိ အရှည်ကို ဆီးခုံမွေးနေရာရှိ အဆီပြင်ကို အရိုးနှင့်ထိသည်အထိ ဖိ၍ တိုင်းတာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ပျော့ခွေနေချိန် သို့မဟုတ် တောင့်တင်းနေချိန်ရှိ လုံးပတ်ကို လိင်တံ၏ အရင်းပိုင်း သို့မဟုတ် အလယ်ပိုင်းမှ တိုင်းတာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=veale2015/&gt;

=== အရှည် ===
==== ပျော့ခွေနေချိန် ====
သုတေသနလေ့လာမှုများကို ပြန်လည်သုံးသပ်ချက်တစ်ရပ်အရ ပျော့ခွေနေချိန်ရှိ ပျမ်းမျှလိင်တံအရှည်မှာ ၉ စင်တီမီတာမှ ၁၀ စင်တီမီတာ (၃.၅ လက်မမှ ၃.၉ လက်မ) အတွင်းရှိကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;pmid17355371&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Wylie |first1=Kevan R |last2=Eardley |first2=Ian |year=2007 |title=Penile size and the 'small penis syndrome' |url=https://archive.org/details/sim_bju-international_2007-06_99_6/page/1448 |journal=BJU International |volume=99 |issue=6 |pages=1449–55 |doi=10.1111/j.1464-410X.2007.06806.x |pmid=17355371}}&lt;/ref&gt; ပျော့ခွေနေချိန်ရှိ လိင်တံအရှည်သည် ထောင်မတ်နေချိန်ရှိ အရှည်နှင့် မဖြစ်မနေ ကိုက်ညီမှုရှိမည်မဟုတ်ပေ။ ပျော့ခွေချိန်တွင် သေးငယ်သော လိင်တံအချို့သည် ထောင်မတ်နေချိန်တွင် သိသာစွာ ရှည်ထွက်လာနိုင်ပြီး၊ ပျော့ခွေချိန်တွင် ကြီးမားသော လိင်တံအချို့မှာမူ နှိုင်းယှဉ်ချက်အရ ရှည်ထွက်လာမှု နည်းပါးတတ်သည်။&lt;ref name=&quot;kinsey&quot; /&gt;

အေးမြသော အပူချိန်၊ စိုးရိမ်ပူပန်မှု သို့မဟုတ် ထိတ်လန့်မှု အဆင့်များနှင့် အားကစားလှုပ်ရှားမှုများတွင် ပါဝင်ခြင်းတို့အပေါ် တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် လိင်တံနှင့် ကပ်ပယ်အိတ်တို့သည် အလိုအလျောက် ကျုံ့ဝင်သွားတတ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dr. Andrew Siege |date=12 November 2018 |title=Is this normal? 10 common penile 'flaws' you may have |work=NJU |url=https://njurology.com/is-this-normal-10-common-penile-flaws-you-may-have/ |access-date=23 May 2021 |publisher=New Jersey Urology, 12 Nov 2018 |archive-date=7 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220807010543/https://njurology.com/is-this-normal-10-common-penile-flaws-you-may-have/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ဤသို့ ပျော့ခွေနေချိန်တွင် လိင်တံအရွယ်အစား သေးငယ်သွားခြင်းကို အလွတ်သဘော အသုံးအနှုန်းအားဖြင့် &quot;ကျုံ့ဝင်ခြင်း&quot; (shrinkage) ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ ၎င်းမှာ ခရီမတ်စတာ ကြွက်သား (cremaster muscle) ၏ လုပ်ဆောင်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။

အလားတူ ဖြစ်စဉ်မျိုးသည် စက်ဘီးစီးသူများနှင့် လေ့ကျင့်ခန်းသုံး စက်ဘီးအသုံးပြုသူများတွင်လည်း သက်ရောက်မှုရှိသည်။ စက်ဘီးထိုင်ခုံမှ ပေါင်ခြံကြားအပေါ် အချိန်ကြာမြင့်စွာ ဖိအားသက်ရောက်နေခြင်းနှင့် လေ့ကျင့်ခန်းလုပ်ဆောင်မှုကြောင့် အားစိုက်ရခြင်းတို့က လိင်တံနှင့် ကပ်ပယ်အိတ်တို့ကို အလိုအလျောက် ကျုံ့ဝင်သွားစေသည်။ မှားယွင်းသော စက်ဘီးထိုင်ခုံကို အသုံးပြုခြင်းသည် နောက်ဆုံးတွင် [[ပန်းသေပန်းညှိုးရောဂါ]]ကိုပါ ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ ထို့ပြင် Hard flaccid syndrome ဟုခေါ်သော ရောဂါလက္ခဏာစု သို့မဟုတ် တင်ပါးဆုံတွင်း ကြွက်သားများဆိုင်ရာ အခြားရောဂါဝေဒနာ ခံစားနေရသူများတွင်လည်း လိင်တံသည် ယာယီအားဖြင့် ပုံမှန်ထက် သေးငယ်နေတတ်သည်။

====ဆွဲဆန့်ထားချိန်====
အသက်အရွယ် သို့မဟုတ် ပျော့ခွေနေချိန်ရှိ လိင်တံအရွယ်အစား နှစ်ခုစလုံးသည် ထောင်မတ်နေချိန်ရှိ အရှည်ကို တိကျစွာ ခန့်မှန်းနိုင်ခြင်း မရှိပေ။&lt;ref name=pmid8709382/&gt; အချို့သော အခြေအနေများတွင် ဆွဲဆန့်ထားချိန်ရှိ အရှည်သည် ထောင်မတ်နေချိန်ရှိ အရှည်နှင့် ဆက်စပ်မှုရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။ သို့ရာတွင် ဆွဲဆန့်ထားချိန်နှင့် ထောင်မတ်နေချိန်ရှိ အရှည်များအကြား သိသာထင်ရှားသော ကွာခြားမှုများရှိကြောင်းကိုလည်း လေ့လာမှုများက ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref name=&quot;Promodu 558–563&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Promodu |first1=K |last2=Shanmughadas |first2=K V |last3=Bhat |first3=S |last4=Nair |first4=K R |year=2007 |title=Penile length and circumference: An Indian study |journal=International Journal of Impotence Research |volume=19 |issue=6 |pages=558–563 |doi=10.1038/sj.ijir.3901569 |pmid=17568760}}&lt;/ref&gt;

လေ့လာမှုတစ်ခုအရ လိင်တံကို ဆွဲဆန့်ရာတွင် အပြည့်ဝဆုံး ထောင်မတ်နိုင်သည့် အရှည်သို့ရောက်ရှိရန် အနည်းဆုံး ဆွဲဆန့်အား ၄၅၀ ဂရမ်ခန့် လိုအပ်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ အဆိုပါ လေ့လာမှုတွင် ဆီးလမ်းကြောင်းနှင့် ကျောက်ကပ်ဆိုင်ရာ ဆရာဝန်များ ကိုယ်တိုင် အသုံးပြုခဲ့သော ဆွဲဆန့်အားသည် ၄၅၀ ဂရမ်ထက် သိသိသာသာ လျော့နည်းနေကြောင်းကိုလည်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chen |first1=J |last2=Gefen |first2=A |last3=Greenstein |first3=A |last4=Matzkin |first4=H |last5=Elad |first5=D |date=December 2000 |title=Predicting penile size during erection |journal=International Journal of Impotence Research |language=en |volume=12 |issue=6 |pages=328–333 |doi=10.1038/sj.ijir.3900627 |issn=0955-9930 |pmid=11416836 |s2cid=17447888 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ဤအချက်သည် ဆွဲဆန့်ထားချိန်နှင့် ထောင်မတ်နေချိန်ရှိ အရှည်များအကြား ကွာခြားမှုများ ဖြစ်ပေါ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတစ်ရပ် ဖြစ်နိုင်သည်။

* အမျိုးသားပေါင်း ၁၅,၅၂၁ ဦးကို လေ့လာခဲ့သည့် ၂၀၁၅ ခုနှစ် သုတေသနတစ်ခုအရ ပျော့ခွေနေချိန်တွင် ဆွဲဆန့်ထားသော ပျမ်းမျှအရှည်သည် ၁၃.၂၄ စင်တီမီတာ (၅.၂၁ လက်မ) ရှိပြီး၊ ၎င်းသည် ထောင်မတ်နေချိန် ပျမ်းမျှအရှည်ဖြစ်သော ၁၃.၁၂ စင်တီမီတာ (၅.၁၇ လက်မ) နှင့် ထပ်တူညီနီးပါး ရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Is Your Penis Normal? There's a Chart for That - RealClearScience |url=https://www.realclearscience.com/journal_club/2015/03/03/is_your_penis_normal_theres_a_chart_for_that_109106.html |website=realclearscience.com}}&lt;/ref&gt;
* အမျိုးသား ၃,၃၀၀ ခန့်ကို လေ့လာခဲ့သည့် ၂၀၀၁ ခုနှစ် လေ့လာမှုတစ်ခုတွင် ပျော့ခွေချိန် ဆွဲဆန့်ထားသော ပျမ်းမျှအရှည်သည် {{cvt|12.5|cm|in}} ရှိကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။ နမူနာပြလူအုပ်စုထဲမှ ကျပန်းရွေးချယ်ထားသော အမျိုးသား ၃၂၅ ဦး ပါဝင်သည့် အစုငယ်တစ်ခုတွင် ဆက်စပ်မှုများကို စစ်ဆေးခဲ့ရာ၊ စာရင်းအင်းအရ သိသာထင်ရှားသော စပီးယားမန်း ဆက်စပ်မှုကိန်းဂဏန်းများကို အောက်ပါအတိုင်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;pmid11223678&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Ponchietti |first1=Roberto |last2=Mondaini |first2=Nicola |last3=Bonaf&amp;Egrave |first3=Massimiliano |last4=Di Loro |first4=Filippo |last5=Biscioni |first5=Stefano |last6=Masieri |first6=Lorenzo |year=2001 |title=Penile Length and Circumference: A Study on 3,300 Young Italian Males |journal=European Urology |volume=39 |issue=2 |pages=183–6 |doi=10.1159/000052434 |pmid=11223678 |s2cid=46856727}}&lt;/ref&gt;
**ပျော့ခွေချိန်အရှည်နှင့် အရပ်အမြင့်အကြား ဆက်စပ်မှု ၀.၂၀၈
**ပျော့ခွေချိန်အရှည်နှင့် ကိုယ်အလေးချိန်အကြား ဆက်စပ်မှု -၀.၁၄၀
**ပျော့ခွေချိန်အရှည်နှင့် ခန္ဓာကိုယ်ထုထည်ညွှန်းကိန်း (BMI) အကြား ဆက်စပ်မှု -၀.၂၃၈
**ပျော့ခွေချိန်လုံးပတ်နှင့် အရပ်အမြင့်အကြား ဆက်စပ်မှု ၀.၁၅၆
**ဆွဲဆန့်ထားချိန်အရှည်နှင့် အရပ်အမြင့်အကြား ဆက်စပ်မှု ၀.၂၂၁
**ဆွဲဆန့်ထားချိန်အရှည်နှင့် ကိုယ်အလေးချိန်အကြား ဆက်စပ်မှု -၀.၁၃၆
**ဆွဲဆန့်ထားချိန်အရှည်နှင့် BMI အကြား ဆက်စပ်မှု -၀.၁၆၉

====ထောင်မတ်နေချိန်====
အရွယ်ရောက်ပြီးသူ အမျိုးသားများ၏ ထောင်မတ်နေချိန် လိင်တံအရှည်နှင့် ပတ်သက်၍ သိပ္ပံနည်းကျ လေ့လာမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ အင်တာနက် စစ်တမ်းများ အပါအဝင် မိမိကိုယ်တိုင် တိုင်းတာမှုကို အခြေခံသော လေ့လာမှုများသည် ဆေးပညာ သို့မဟုတ် သိပ္ပံနည်းကျ နည်းစနစ်များ အသုံးပြု၍ တိုင်းတာရယူထားသော လေ့လာမှုများထက် ပိုမိုမြင့်မားသော ပျမ်းမျှအရှည်ကို အမြဲတစေ ဖော်ပြလေ့ရှိကြသည်။&lt;ref name=&quot;lifestyles_condoms&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;average&quot;&gt;{{Cite web |last=Aitken |first=Paul |title=What's Average? |url=http://www.altpenis.com/news/average_size.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426205910/http://www.altpenis.com/news/average_size.shtml |archive-date=26 April 2012 |access-date=2007-11-09 |website=altpenis.com}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် လေ့လာသုံးသပ်ချက်တစ်ခုအရ အမျိုးသားအများစုသည် ထောင်မတ်နေချိန် ပျမ်းမျှ လိင်တံအရှည်မှာ ၁၅.၂၄ စင်တီမီတာ (၆ လက်မ) ထက် ပိုရှည်သည်ဟု ယုံကြည်ထားကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ ဤမှားယွင်းသော ယုံကြည်မှုသည် ပါဝင်ဖြေဆိုသူများက မိမိတို့၏ လိင်တံအရွယ်အစားကို ကိုယ်တိုင်တိုင်းတာ တင်ပြသည့် လေ့လာမှုများမှ ထွက်ပေါ်လာသော တိကျမှုမရှိသည့်အပြင် ချဲ့ကားထားသော အချက်အလက်များကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်ဟန်တူသည်။ ပါဝင်ဖြေဆိုသူများသည် ပိုမိုကြီးမားသော လိင်တံရှိခြင်းက လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းတွင် ပိုမိုနှစ်သက်ဖွယ်ကောင်းသည်ဟူသော ယုံကြည်ချက်ဖြင့် ၎င်းတို့၏ လိင်တံအရွယ်အစားကို အမှန်တကယ်ရှိသည်ထက် ပိုမိုခန့်မှန်း ဖော်ပြလေ့ရှိကြသည်။&lt;ref name=&quot;King2020&quot; /&gt; ယင်းလေ့လာသုံးသပ်ချက်တွင်ပင် သုတေသီများကိုယ်တိုင် ထောင်မတ်နေချိန် လိင်တံအရွယ်အစားကို တိုင်းတာခဲ့သည့် ယခင်လေ့လာမှု ဆယ်ခုမှ ရလဒ်များကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခဲ့သည်။ အဆိုပါလေ့လာမှုများအရ ထောင်မတ်နေချိန် လိင်တံအရှည်သည် ၁၂.၉၅ စင်တီမီတာမှ ၁၃.၉၂ စင်တီမီတာ (၅.၁ လက်မမှ ၅.၅ လက်မ) အတွင်း ရှိကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ရာ၊ ယင်းရလဒ်သည် ကိုယ်တိုင်တိုင်းတာ တင်ပြသော လေ့လာမှုများမှ ရရှိသည့် ပျမ်းမျှကိန်းဂဏန်းထက် သိသာစွာ လျော့နည်းနေကြောင်း တွေ့ရသည်။ ထိုသို့ ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ တိုင်းတာသည့် လေ့လာမှုများ၏ ရလဒ်များသည်ပင်လျှင် ဆန္ဒအလျောက် ပါဝင်သူများ၏ ဘက်လိုက်မှုကြောင့် အမှန်တကယ်ထက် ပိုမိုကြီးမားစွာ ထွက်ပေါ်နေနိုင်သေးကြောင်း၊ ဆိုလိုသည်မှာ ပိုမိုကြီးမားသော လိင်တံရှိသည့် အမျိုးသားများသည် ထိုကဲ့သို့သော လေ့လာမှုများတွင် ပါဝင်ရန် ပိုမိုရွေးချယ်လေ့ရှိနိုင်ကြောင်း စာတမ်းပြုစုသူများက မှတ်ချက်ပြုထားသည်။&lt;ref name=&quot;King2020&quot;&gt;{{Cite journal |last=King |first=Bruce M. |date=2 January 2021 |title=Average-Size Erect Penis: Fiction, Fact, and the Need for Counseling |journal=Journal of Sex &amp; Marital Therapy |volume=47 |issue=1 |pages=80–89 |doi=10.1080/0092623X.2020.1787279 |pmid=32666897 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

===ထောင်မတ်နေချိန်ရှိ လုံးပတ်===
အရွယ်ရောက်ပြီးသူ အမျိုးသားများ၏ အပြည့်အဝ ထောင်မတ်နေချိန် လိင်တံလုံးပတ်ကို လေ့လာထားသည့် သုတေသနများတွင်လည်း အထက်ပါအတိုင်း အလားတူ ရလဒ်များ ထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ တိုင်းတာမှုများကို အများအားဖြင့် လိင်တံ၏ အလယ်ပိုင်းမှ တိုင်းတာလေ့ရှိသည်။&lt;ref name=pmid17355371/&gt;  

အရှည်ကို တိုင်းတာရာတွင် တွေ့ရှိရသည့်နည်းတူ၊ မိမိကိုယ်တိုင် တိုင်းတာမှုကို အခြေခံသော လေ့လာမှုများသည် ကျွမ်းကျင်ဝန်ထမ်းများ ကိုယ်တိုင် တိုင်းတာပေးသော လေ့လာမှုများထက် သိသာစွာ ပိုမိုမြင့်မားသော ပျမ်းမျှကိန်းဂဏန်းကို အမြဲတစေ ဖော်ပြလေ့ရှိကြသည်။ စနစ်တကျ ပြင်ဆင်ထားသော သုတေသနခန်းအတွင်း တိုင်းတာခဲ့သည့် လိင်တံအရွယ်အစားဆိုင်ရာ လေ့လာမှုတစ်ခုအရ၊ ထောင်မတ်နေချိန်ရှိ ပျမ်းမျှ လိင်တံလုံးပတ်မှာ ၁၁.၆၆ စင်တီမီတာ (၄.၅၉ လက်မ) ရှိကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=veale2015/&gt;

===မွေးဖွားစဉ်နှင့် ကလေးဘဝအရွယ်အစား===
လူသားတို့ မွေးဖွားစအချိန်တွင် လိင်တံအား ဆွဲဆန့်တိုင်းတာရရှိသော ပျမ်းမျှအလျားမှာ ၄ စင်တီမီတာ (၁.၆ လက်မ) ခန့်ရှိပြီး၊ မွေးကင်းစယောကျ်ားလေး ၉၀ ရာခိုင်နှုန်း၏ အလျားမှာ ၂.၄ စင်တီမီတာမှ ၅.၅ စင်တီမီတာ (၀.၉၄ လက်မမှ ၂.၁၇ လက်မ) အတွင်း ရှိသည်။ မွေးဖွားချိန်မှ အသက် ၅ နှစ်အရွယ်အထိ လိင်အင်္ဂါကြီးထွားမှု အနည်းငယ်ရှိသော်လည်း၊ အသက် ၅ နှစ်အရွယ်မှ လူပျိုဖော်ဝင်ချိန်အထိ ကာလအတွင်း၌မူ ကြီးထွားမှု အလွန်နည်းပါးသည်။&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17355371&quot; /&gt; [[ပျိုဖော်ဝင်ချိန်|လူပျိုဖော်ဝင်စအချိန်]]တွင် ပျမ်းမျှအရွယ်အစားမှာ ၆ စင်တီမီတာ (၂.၄ လက်မ) ဖြစ်ပြီး၊ ယင်းနောက် ၅ နှစ်ခန့်အကြာတွင် လူကြီးအရွယ်အစားသို့ ရောက်ရှိသည်။ W. A. Schonfeld သည် ၁၉၄၃ ခုနှစ်တွင် လိင်အင်္ဂါကြီးထွားမှု မျဉ်းကွေးဇယားတစ်ခုကို ထုတ်ပြန်ခဲ့ဖူးသည်။&lt;ref name=&quot;Miller&quot;&gt;{{Cite journal |last=Schonfeld |first=William A |year=1943 |title=Primary and Secondary Sexual Characteristics |journal=American Journal of Diseases of Children |volume=65 |issue=4 |page=535 |doi=10.1001/archpedi.1943.02010160019003}}&lt;/ref&gt;{{update inline|date=September 2024}}

===အရွယ်ရောက်ပြီး အမျိုးသားများရှိ အရွယ်အစား===
အသက်အရွယ်ကြီးရင့်လာခြင်းသည် လိင်အင်္ဂါအရွယ်အစား သေးငယ်သွားခြင်းနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်မှုရှိသည်ဟု မယူဆကြပေ။&lt;ref name=&quot;pmid17355371&quot; /&gt;

===အရွယ်အစားနှင့် အရပ်အမြင့်===
အရပ်အမြင့်သည် လိင်အင်္ဂါနဂိုအခြေအနေကို ဆွဲဆန့်တိုင်းတာရရှိသော အလျားနှင့် ဆက်စပ်မှု အလွန်အားနည်းလှသည်။&lt;ref name=&quot;veale2015&quot; /&gt;

===အရွယ်အစားနှင့် လက်ချောင်းများ===
လက်ချောင်းအချိုးအစားနှင့် ဆက်စပ်မှုကို လေ့လာသည့် သုတေသနတစ်ခုအရ လက်ညှိုးထက် လက်သူကြွယ် ပိုရှည်သောအမျိုးသားများသည် လိင်အင်္ဂါပိုရှည်ကြောင်း တွေ့ရှိရပြီး၊ ယင်းမှာ ဆွဲဆန့်တိုင်းတာမှုနှင့် ထောင်မတ်နေချိန် နှစ်မျိုးလုံးအတွက် အရေးပါသော ခန့်မှန်းချက်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The secrets of the male hand |url=http://globalpublicsquare.blogs.cnn.com/2011/07/05/the-secrets-of-the-male-hand/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322161411/https://globalpublicsquare.blogs.cnn.com/2011/07/05/the-secrets-of-the-male-hand/ |archive-date=22 March 2022 |access-date=15 February 2019 |website=CNN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Choi |first1=In Ho |last2=Kim |first2=Khae Hawn |last3=Jung |first3=Han |last4=Yoon |first4=Sang Jin |last5=Kim |first5=Soo Woong |last6=Kim |first6=Tae Beom |date=September 2011 |title=Second to fourth digit ratio: a predictor of adult penile length |journal=Asian J Androl |volume=3 |issue=5 |pages=710–714 |doi=10.1038/aja.2011.75 |pmc=3739592 |pmid=21725330 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း လက်ဝါးအရွယ်အစားသည် လိင်အင်္ဂါအရွယ်အစားကို ခန့်မှန်းပေးနိုင်သည်ဟူသော အများလက်ခံထားသည့် မှားယွင်းသောယူဆချက်မှာ အမှန်တကယ်မဟုတ်ကြောင်း သက်သေပြပြီးဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Christensen |first=Jen |date=8 March 2016 |title=Trump: Do small hands equal small penis, or a myth? |url=https://www.cnn.com/2016/03/08/health/trump-small-hands-penis/index.html |website=CNN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=II |first=Thomas H. Maugh |date=4 July 2011 |title=Judging penis size by comparing index, ring fingers |url=https://www.latimes.com/style/la-xpm-2011-jul-04-la-heb-finger-ratio-penis-length-20110704-story.html |work=Los Angeles Times}}&lt;/ref&gt;

===အရွယ်အစားနှင့် အခြားခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်းများ===
ဖိနပ်အရွယ်အစားနှင့် ဆွဲဆန့်တိုင်းတာရရှိသော လိင်တံအရွယ်အစားအကြား ဆက်စပ်မှု လုံးဝမရှိပေ။&lt;ref name=&quot;pmid12230622&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Shah |first1=J |last2=Christopher |first2=N |year=2002 |title=Can shoe size predict penile length? |url=https://archive.org/details/sim_bju-international_2002-10_90_6/page/586 |journal=BJU International |volume=90 |issue=6 |pages=586–587 |doi=10.1046/j.1464-410X.2002.02974.x |pmid=12230622 |s2cid=20887458}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cecil |first=Adams |date=26 August 2003 |title=The size of things to come |url=http://www.snopes.com/risque/penile/size.asp |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20081216223820/http://www.snopes.com/risque/penile/size.asp |archive-date=2008-12-16 |access-date=2006-08-05 |website=The Straight Dope}}&lt;/ref&gt;

ဂျပန်အမျိုးသား ရုပ်အလောင်းများအပေါ် လေ့လာမှုအရ နှာခေါင်းအရွယ်အစားသည် ဆွဲဆန့်တိုင်းတာရရှိသော လိင်တံအရှည်နှင့် များစွာဆက်စပ်မှုရှိကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Ikegaya |first1=Hiroshi |last2=Suzuki |first2=Motofumi |last3=Kondou |first3=Hiroki |last4=Kawai |first4=Taketo |last5=Sato |first5=Yusuke |last6=Kitamura |first6=Tadaichi |last7=Kume |first7=Haruki |date=4 February 2021 |title=Nose size indicates maximum penile length |url=https://rdcu.be/cQy8p |journal=Basic and Clinical Andrology |volume=31 |issue=1 |page=3 |doi=10.1186/s12610-021-00121-z |pmc=7860195 |pmid=33535970 |access-date=28 June 2022 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

သန္ဓေသားဘဝတွင် လိင်အင်္ဂါဖွံ့ဖြိုးမှုကို ထိန်းချုပ်ပေးသော Hox မျိုးရိုးဗီဇအချို့ (အထူးသဖြင့် HOXA13 နှင့် HOXD13) သည်&lt;ref name=&quot;pmid12357469&quot;&gt;{{Cite journal |last=Goodman |first=Frances R |year=2002 |title=Limb malformations and the humanHOX genes |journal=American Journal of Medical Genetics |volume=112 |issue=3 |pages=256–65 |doi=10.1002/ajmg.10776 |pmid=12357469}}&lt;/ref&gt; ခြေလက်အင်္ဂါများ ဖွံ့ဖြိုးမှုကို ထိန်းချုပ်ပေးသော မျိုးရိုးဗီဇများနှင့် တူညီသောကြောင့် လိင်အင်္ဂါပုံစံပျက်ယွင်းခြင်းနှင့် ခြေလက်အင်္ဂါများအကြား ဆက်နွှယ်မှု ရှိနိုင်သည်။ ခြေလက်အင်္ဂါကြီးထွားမှုကို ထိန်းချုပ်သည့် Hox မျိုးရိုးဗီဇအချို့ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှုဖြစ်ပါက လိင်အင်္ဂါပုံစံပျက်ယွင်းခြင်း (Hand-foot-genital syndrome) ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သည်။&lt;ref name=&quot;pmid9020844&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Mortlock |first1=Douglas P |last2=Innis |first2=Jeffrey W |year=1997 |title=Mutation of HOXA13 in hand-foot-genital syndrome |journal=Nature Genetics |volume=15 |issue=2 |pages=179–80 |doi=10.1038/ng0297-179 |pmid=9020844 |s2cid=24522600}}&lt;/ref&gt;

===အရွယ်အစား၊ လူမျိုးစုနှင့် မျိုးနွယ်စု===
[[File:Anonymous naked men.jpg|thumb|လူမျိုးစုမတူသည့် အမျိုးသားများ၏ လိင်တံများ]]
ကွဲပြားခြားနားသော လူမျိုးစုများအကြား လိင်အင်္ဂါအရွယ်အစား ကွဲပြားမှုရှိသည်ဟူသော အဆိုများမှာ ကာမဆိုင်ရာ ဒဏ္ဍာရီများသာ ဖြစ်သည်။ လူမည်းများတွင် လိင်အင်္ဂါ ပိုမိုကြီးမားသည်ဟူသော အဆိုကို ထောက်ခံသည့် သိပ္ပံနည်းကျ အထောက်အထား တစ်စုံတစ်ရာ မရှိသကဲ့သို့၊&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Mondaini |first1=Nicola |last2=Gontero |first2=Paolo |year=2005 |title=Idiopathic short penis: Myth or reality? |url=https://archive.org/details/sim_bju-international_2005-01_95_1/page/8 |journal=BJU International |volume=95 |issue=1 |pages=8–9 |doi=10.1111/j.1464-410X.2005.05238.x |pmid=15638885}}&lt;/ref&gt; လူမျိုးစုတစ်ခုနှင့်တစ်ခုအကြား အရွယ်အစား ကွဲပြားမှုရှိကြောင်း ညွှန်ပြချက်လည်း မရှိပေ။&lt;ref name=&quot;veale2015&quot; /&gt;

ဆီးနှင့်ကျောက်ကပ်ဆိုင်ရာ အထူးကုဆရာဝန် Aaron Spitz ၏ အဆိုအရ လူမျိုးအလိုက် အရွယ်အစား ကွဲပြားမှုကို ဖော်ပြနေသည့် ဝက်ဘ်ဆိုက်များနှင့် လေ့လာမှု အများအပြားသည် အချက်အလက် စုဆောင်းရာတွင် သိပ္ပံနည်းမကျသော နည်းလမ်းများကို အသုံးပြုထားပြီး ဆန့်ကျင်ဘက် အထောက်အထားများကို လျစ်လျူရှုထားလေ့ရှိကြောင်း သိရသည်။ ၎င်းက ဒေတာအချက်အလက်များကို အသေးစိတ် စစ်ဆေးကြည့်ပါက လူမျိုးအလိုက် အရွယ်အစား ကွဲပြားမှုရှိသည်ဟူသော ခိုင်လုံသည့် သက်သေအထောက်အထား မရှိကြောင်း ကောက်ချက်ချထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Spitz |first=Aaron |title=The Penis Book: A Doctor's Complete Guide to the Penis—From Size to Function and Everything in Between |url=https://archive.org/details/penisbookdoctors0000spit |publisher=Rodale Books |year=2018 |page=[https://archive.org/details/penisbookdoctors0000spit/page/42 43]}}&lt;/ref&gt;

===လိင်ဆက်ဆံဖော်များအကြား အရွယ်အစားအပေါ် နှစ်သက်မှုများ===
၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် ''Psychology Today'' မှ ထုတ်ဝေသော စစ်တမ်းတစ်ခုအရ&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Michael Pertschuk |last2=Alice Trisdorfer |title=Men's bodies—the survey |url=http://www.psychologytoday.com/articles/199411/mens-bodies-the-survey |access-date=2007-07-17 |website=Psychology Today}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jill Neimark |title=The beefcaking of America |url=http://www.psychologytoday.com/articles/200910/the-beefcaking-america |access-date=2022-06-24 |website=Psychology Today Nov–Dec 1994}}&lt;/ref&gt; စာဖတ်သူ ၁,၅၀၀ (သုံးပုံနှစ်ပုံမှာ အမျိုးသမီးများဖြစ်သည်) ကို အမျိုးသားများ၏ ခန္ဓာကိုယ်ပုံသဏ္ဌာန်နှင့် ပတ်သက်၍ မေးမြန်းခဲ့သည်။ အမျိုးသမီးအများစုသည် လိင်အင်္ဂါအရွယ်အစားအပေါ် အထူးတလည် စိုးရိမ်ပူပန်မှု မရှိကြဘဲ၊ ၇၁ ရာခိုင်နှုန်းကျော်က အမျိုးသားများသည် အရွယ်အစားနှင့် ပုံသဏ္ဌာန်၏ အရေးပါမှုကို လိုအပ်သည်ထက် ပိုမိုအလေးထားနေကြသည်ဟု ယူဆကြသည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် စစ်တမ်းကောက်ယူခဲ့သော အမျိုးသမီးများသည် အမျိုးသားများ ထင်မှတ်ထားသည်ထက် လုံးပတ် (အနံ) ကို ပိုမိုအလေးထားပြီး၊ အရှည်ကိုမူ အမျိုးသားများ ထင်သလောက် အလေးမထားကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။

တက္ကသိုလ်ကျောင်းဝန်းအတွင်းရှိ ထင်ရှားသော အမျိုးသားအားကစားသမားနှစ်ဦးက ဘွဲ့ကြိုတန်းတက်ရောက်နေသည့် အမျိုးသမီး ၅၀ ဦးအား လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျေနပ်နှစ်သိမ့်မှုအပေါ် ထင်မြင်ယူဆချက်များကို စစ်တမ်းကောက်ယူခဲ့ရာတွင် လိင်တံ၏ အရှည်ထက် လုံးပတ် က ပိုမိုကောင်းမွန်သော ခံစားမှုကို ပေးစွမ်းနိုင်ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ယင်းစစ်တမ်းတွင် အရွယ်အစားကို အတိအကျ သတ်မှတ်ထားခြင်း မရှိသော်လည်း ပေးထားသော ရွေးချယ်စရာနှစ်ခုအနက် အမျိုးသမီးများက ရွေးချယ်မှုပြုခဲ့ကြသည့်အတွက် လိင်တံအရွယ်အစားသည် ယေဘုယျအားဖြင့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျေနပ်မှုအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိနိုင်ကြောင်း ကောက်ချက်ချခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;pmid11415468&quot;&gt;{{Cite journal |last=Eisenman |first=Russell |year=2001 |title=Penis size: Survey of female perceptions of sexual satisfaction |journal=BMC Women's Health |volume=1 |issue=1 |article-number=1 |doi=10.1186/1472-6874-1-1 |pmc=33342 |pmid=11415468 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် [[:en:Groningen University Hospital|ဂရိုနင်ဂင် တက္ကသိုလ်ဆေးရုံ]]က မကြာသေးမီက မီးဖွားထားသော၊ လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ တက်ကြွသည့် အမျိုးသမီး ၃၇၅ ဦးအား လိင်တံအရွယ်အစား၏ အရေးပါမှုကို မေးမြန်းခဲ့သည်။ ရလဒ်များအရ အမျိုးသမီး ၂၁ ရာခိုင်နှုန်းက အရှည်သည် အရေးကြီးသည်ဟု ယူဆကြပြီး ၃၂ ရာခိုင်နှုန်းက လုံးပတ်သည် အရေးကြီးသည်ဟု ယူဆကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;pmid12429149&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Francken |first1=A.B |last2=Van De Wiel |first2=H.B.M |last3=Van Driel |first3=M.F |last4=Weijmar Schultz |first4=W.C.M |year=2002 |title=What Importance Do Women Attribute to the Size of the Penis? |url=https://pure.rug.nl/ws/files/6668165/Francken_2002_European_Urology.pdf |journal=European Urology |volume=42 |issue=5 |pages=426–31 |doi=10.1016/S0302-2838(02)00396-2 |pmid=12429149 |s2cid=206054651 |hdl-access=free |hdl=11370/c999b218-0b41-4410-a30a-d8b20f5d4e54}}&lt;/ref&gt;

ထို့ပြင် ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် [[:en:Australian National University|ဩစတြေးလျ အမျိုးသားတက္ကသိုလ်]]က ပြုလုပ်ခဲ့သော လေ့လာမှုတစ်ခုအရ လိင်တံအရွယ်အစားသည် အမျိုးသားတစ်ဦး၏ ဆွဲဆောင်မှုအပေါ် လွှမ်းမိုးမှုရှိပြီး အရပ်ရှည်သောအမျိုးသားများတွင် ထိုသက်ရောက်မှုက ပိုမိုသိသာကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;pmid23569234&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Mautz |first1=B. S |last2=Wong |first2=B. B. M |last3=Peters |first3=R. A |last4=Jennions |first4=M. D |year=2013 |title=Penis size interacts with body shape and height to influence male attractiveness |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=110 |issue=17 |pages=6925–30 |bibcode=2013PNAS..110.6925M |doi=10.1073/pnas.1219361110 |pmc=3637716 |pmid=23569234 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; အဆိုပါသုတေသနတွင် အရပ်အမြင့်နှင့် အခြားခန္ဓာကိုယ်သွင်ပြင်လက္ခဏာများကို ပြောင်းလဲထားသော သဘာဝနှင့်တစ်ထပ်တည်းကျသည့် 3D ကွန်ပျူတာပုံရိပ်များကို အသုံးပြုခဲ့ရာ အမျိုးသမီးများသည် ၃ စက္ကန့်အတွင်း နှစ်သက်မှုကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ခဲ့ကြပြီး အရပ်ရှည်သောအမျိုးသားများတွင် ပိုမိုကြီးမားသော လိင်အင်္ဂါအရွယ်အစားကို ပိုမိုနှစ်သက်ကြောင်း ပြသခဲ့သည်။

၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၌ ပြုလုပ်သော လေ့လာမှုတစ်ခုတွင်မူ အမျိုးသမီး ၇၅ ဦးက 3D ပရင်တာဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားသော ပုံစံတူများကို အသုံးပြု၍ ၎င်းတို့၏ နှစ်သက်မှုကို ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ ရေရှည်လက်တွဲဖော်များအတွက် အရှည် ၁၆ စင်တီမီတာ (၆.၃ လက်မ) နှင့် လုံးပတ် ၁၂.၂ စင်တီမီတာ (၄.၈ လက်မ) ကို ပိုမိုနှစ်သက်ကြပြီး၊ တစ်ကြိမ်တစ်ခါမျှသာ ဆုံတွေ့သည့် လိင်ဆက်ဆံဖော်များအတွက်မူ အရှည် ၁၆.၃ စင်တီမီတာ (၆.၄ လက်မ) နှင့် လုံးပတ် ၁၂.၇ စင်တီမီတာ (၅.၀ လက်မ) အထိ အနည်းငယ် ပိုမိုကြီးမားသော အရွယ်အစားကို နှစ်သက်ကြကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;pmid26332467&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Prause |first1=Nicole |last2=Park |first2=Jaymie |last3=Leung |first3=Shannon |last4=Miller |first4=Geoffrey |year=2015 |title=Women's Preferences for Penis Size: A New Research Method Using Selection among 3D Models |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=9 |article-number=e0133079 |bibcode=2015PLoSO..1033079P |doi=10.1371/journal.pone.0133079 |pmc=4558040 |pmid=26332467 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; (မှတ်ချက် - လေ့လာမှုအများအပြားတွင် အလျားကို တိုင်းတာရာ၌ ဆီးစပ်ရှိ အဆီပြင်ကို ဖိနှိပ်၍ တိုင်းတာလေ့ရှိသော်လည်း အထက်ပါ ကိန်းဂဏန်းများသည် ထိုသို့ဖိနှိပ်ခြင်းမရှိဘဲ တိုင်းတာထားသော ရလဒ်များဖြစ်သည်)။

[[File:Human female inner genitalia 2.png|thumb|[[လိင်တံ-မိန်းမကိုယ် လိင်ဆက်ဆံခြင်း]]တွင် အမျိုးသမီးမှ နာကျင်မှုခံစားရသည့် ဖြစ်နိုင်သော အကြောင်းရင်းနှစ်ချက်|365x365px]]

သို့ရာတွင် အဆိုပါလေ့လာမှုအရ အမျိုးသမီးအများစုသည် ၎င်းတို့လက်တွဲဖော်၏ လိင်တံအရှည်ကို ခန့်မှန်းရာတွင် အမှန်တကယ် မှတ်တမ်းတင်ထားသော အရွယ်အစားထက် သိသိသာသာ သေးငယ်သည်ဟု ခန့်မှန်းလေ့ရှိကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ ဤအချက်က အရွယ်အစားအပေါ် မြင်တွေ့ခံစားရမှုမှာ လုံးဝ တိကျမှုမရှိနိုင်ကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။&lt;ref name=pmid26332467/&gt; အမြင်အာရုံဖြင့် ခံစားရသော အရွယ်အစားသည် မိန်းမကိုယ်အတွင်း ခံစားရမှုနှင့် ထပ်တူကျချင်မှ ကျပေလိမ့်မည်။ အလွန်ရှည်လျားသော လိင်တံသည် အမျိုးသားဖြစ်သူက ဂရုတစိုက် အသုံးမပြုပါက အမျိုးသမီးအတွက် [[လိင်ဆက်ဆံစဉ် နာကျင်ခြင်း|လိင်ဆက်ဆံစဉ် နာကျင်မှု]]ကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။

===ကွန်ဒုံးအသုံးပြုခြင်း===
အမျိုးသား ၁၈၄ ဦးကို လေ့လာခဲ့သော ဩစတြေးလျ သုတေသနတစ်ခုအရ [[ကွန်ဒုံး]]ကို မှန်ကန်စွာ အသုံးပြုပါက ပေါက်ပြဲမှုနှုန်း ၁.၃၄ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် ကျွတ်ထွက်မှုနှုန်း ၂.၀၅ ရာခိုင်နှုန်း ရှိကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ လိင်တံ၏ အရှည်နှင့် လုံးပတ် အရွယ်အစားသည် ကွန်ဒုံးကျွတ်ထွက်ခြင်းအပေါ် သက်ရောက်မှု မရှိသော်လည်း၊ လိင်တံ လုံးပတ်ကြီးမားခြင်းသည် ကွန်ဒုံးပေါက်ပြဲနိုင်ခြေ မြင့်မားခြင်းနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်နေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။&lt;ref name=&quot;pmid9702591&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Smith |first1=Anthony M A |last2=Jolley |first2=Damien |last3=Hocking |first3=Jane |last4=Benton |first4=Kim |last5=Gerofi |first5=John |year=2016 |title=Does penis size influence condom slippage and breakage? |journal=International Journal of STD &amp; AIDS |volume=9 |issue=8 |pages=444–7 |doi=10.1258/0956462981922593 |pmid=9702591 |s2cid=29431895}}&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:လူသား လိင်တံ]]
[[ကဏ္ဍ:လိင်ခန္ဓာဗေဒ]]</text>
      <sha1>bgfvw1xtglvjj4ep1394ebldvkw8fz7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရိုးရာတရုတ်စာလုံးများ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148933</id>
    <revision>
      <id>1026875</id>
      <parentid>808076</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:11:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8967" sha1="miscpi0hbr0h32gimprrehioyocr6m9" xml:space="preserve">{{Infobox writing system
| name        = ရိုးရာတရုတ်
| type        = [[ပုံအက္ခရာစနစ်]]
| languages   = [[တရုတ်ဘာသာစကား|တရုတ်]]၊ [[ကိုရီးယားဘာသာစကား|ကိုရီးယား]] (ဟန်ဂျာ)၊ [[ဂျပန်ဘာသာစကား|ဂျပန်]]
| time        = အေဒီ ၂ ရာစုမှစ၍&lt;ref name=&quot;BiWei&quot;&gt;{{Cite journal|last=Wei|first=Bi|date=2014|title=The Origin and Evolvement of Chinese Characters|url=https://core.ac.uk/download/pdf/229246973.pdf|journal=Gdańskie Studia Azji Wschodniej|language=en|volume=5|pages=33–44|access-date=30 March 2021}}&lt;/ref&gt;
| fam1        = [[အရိုးပေါ်စာအရေးအသား]]
| fam2        = [[တံဆိပ်စာလုံးများ]]
| fam3        = Clerical Script
| sisters     = 
| children    = {{plainlist|
*[[ရိုးရှင်းတရုတ်]]
*[[ခန်းဂျီး]] ([[ကျူဂျီတိုင်း]] နှင့် [[ရှင်းဂျီတိုင်း]])
*[[ဟန်ဂျာ (ကိုရီးယား ဟန်ဇီ)|ဟန်ဂျာ]]
*Chữ Hán  
*Chữ Nôm
*Zhuyin
*Khitan large script
*Khitan small script
*Sawndip}}
| sample      = Hanzi (traditional).svg
| imagesize   = 100px
| unicode     = 
| iso15924    = Hant
| direction   = ဝဲမှယာ (ခေတ်သစ်)၊ တိုင်အလိုက် ယာမှဝဲ (ခေတ်ဟောင်း)
| official script = {{flag|ROC}}
}}
{{Chinese
| s = {{linktext|正|体|字}}
| t = {{linktext|正|體|字}}
| j = Zing3 tai2 zi6
| y = Jing tái jih
| p = Zhèngtǐzì
| altname = အခြားအမည်
| s2 = {{linktext|繁|体|字}}
| t2 = {{linktext|繁|體|字}}
| p2 = Fántǐzì
| j2 = Faan4 tai2 zi6
| y2 = Fàahn tái jih
| l = စံပုံစံအက္ခရာများ
| l2 = ရှပ်ထွေးပုံစံအက္ခရာများ
| w = Chêng4 ti3 tzŭ4
| w2 = Fan2 ti3 tzŭ4
}}
[[File:Map-Chinese Characters.png|thumb|လက်ရှိသို့မဟုတ်ယခင်က စာရေးစနစ်အဖြစ် တရုတ်စာလုံးများကို တရားဝင်အသုံးပြုနေသည့် နိုင်ငံများနှင့်ဒေသများ:
{{legend|#006622|ရိုးရာတရုတ်ကို တရားဝင်အသုံးပြု (ထိုင်ဝမ်၊ ဟောင်ကောင်၊ မကာအို)}}
{{legend|Green|ရိုးရှင်းတရုတ်ကို တရားဝင်အသုံးပြုသော်လည်း ရိုးရာတရုတ်ကို ထုတ်ဝေရာတွင်လည်းအသုံးပြု (စင်္ကာပူနှင့် မလေးရှား)&lt;ref name=&quot;yzzk&quot;&gt;{{Cite web|last=Lin|first=Youshun 林友順|date=June 2009|title=Dà mǎhuá shè yóuzǒu yú jiǎn fánzhī jiān|script-title=zh:大馬華社遊走於簡繁之間|trans-title=The Malaysian Chinese Community Wanders Between Simple and Traditional|url=https://www.yzzk.com/article/details/%E5%B0%81%E9%9D%A2%E5%B0%88%E9%A1%8C/2009-25/1365566312660/%E5%A4%A7%E9%A6%AC%E8%8F%AF%E7%A4%BE%E9%81%8A%E8%B5%B0%E6%96%BC%E7%B0%A1%E7%B9%81%E4%B9%8B%E9%96%93|access-date=30 March 2021|publisher=Yazhou Zhoukan|language=zh}}&lt;/ref&gt;}}
{{legend|#00EE00|ရိုးရှင်းတရုတ်ကို တရားဝင်အသုံးပြု (တရုတ်၊ [[ကိုးကန့်]] နှင့် [[ဝပြည်နယ်]]}}
{{legend|#4dff88|တရုတ်အက္ခရာများကို သက်ဆိုင်ရာ မိခင်ဘာသာစကား၏ အက္ခရာများနှင့်အပြိုင်အသုံးပြု (တောင်ကိုရီးယား၊ ဂျပန်)၊}}
{{legend|#ffff80|တရုတ်စာလုံးများကိုတစ်ချိန်က တရားဝင်အသုံးပြုခဲ့သော်လည်း ယခုအခါအသုံးမပြုတော့ (မွန်ဂိုလီးယား၊ မြောက်ကိုရီးယား၊ ဗီယက်နမ်)}}]]

'''ရိုးရာတရုတ်စာလုံးများ''' သို့မဟုတ် '''တန်းရှိစာ'''(正體字)သည် တရုတ်အရေးအသားစနစ်တွင် အသုံးပြုသော[[တရုတ်စာလုံးများ]]ဖြစ်သည်။ ထိုရိုးရာစာလုံးများသည် စာလုံးပုံစံများပြောင်းလဲခဲ့ပြီးသော အေဒီ ၂ ရာစုမှစ၍ ထိုအသွင်အတိုင်းတည်ရှိနေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;BiWei&quot; /&gt; တရုတ်အက္ခရာကို စာရေးစနစ်အဖြစ် အသုံးပြုကြသောနိုင်ငံများသည် တရုတ်စကားလုံးပုံစံများကို မပြောင်းလဲခင် ၂၀ ရာစုနှစ်အလယ်အထိ ရိုးရာတရုတ်သည် တရုတ်အရေးအသားတွင် စံပုံစံဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;BiWei&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CJKV&quot;&gt;{{Cite web|title=Why Use CJKV Dict?|url=https://cjkv-dict.com/info/|access-date=30 March 2021|website=CJKV Dict|language=en|archive-date=19 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210319083314/https://cjkv-dict.com/info/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Kornicki|first=P. F.|title=New Word Order: Transnational Themes in Book History|date=2011|publisher=Worldview Publications|isbn=978-81-920651-1-3|editor-last=Chakravorty|editor-first=Swapan|pages=65–79|language=en|chapter=A Transnational Approach to East Asian Book History|author-link=Peter Kornicki|editor-last2=Gupta|editor-first2=Abhijit|chapter-url={{Google books|bjJBrKfCKIYC|page=65|plainurl=yes}}}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Pae|first=H. K.|title=Script Effects as the Hidden Drive of the Mind, Cognition, and Culture|date=2020|publisher=Springer|series=Literacy Studies (Perspectives from Cognitive Neurosciences, Linguistics, Psychology and Education), vol 21|location=Cham|language=en|chapter=Chinese, Japanese, and Korean Writing Systems: All East-Asian but Different Scripts|volume=21|pages=71–105|doi=10.1007/978-3-030-55152-0_5|isbn=978-3-030-55151-3|s2cid=234940515}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Twine|first=Nanette|title=Language and the Modern State: The Reform of Written Japanese|url=https://archive.org/details/languagemodernst0000nane|publisher=Taylor and Francis|year=1991|isbn=978-0-415-00990-4|language=en}}&lt;/ref&gt;

ရိုးရာတရုတ်ကို [[တရုတ်သမ္မတနိုင်ငံ]] (ထိုင်ဝမ်)၊ [[ဟောင်ကောင်]] နှင့် [[မကာအို]]တို့တွင် ဆက်လက်သုံးစွဲသည်သာမက ပြည်ပရောက်တရုတ်လူမျိုးအချို့လည်းသုံးစွဲကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite arXiv|eprint=1605.05139|first1=Pu|last1=Yan|first2=Taha|last2=Yasseri|title=Two Roads Diverged: A Semantic Network Analysis of Guanxi on Twitter|date=May 2016|class=physics.soc-ph}}&lt;/ref&gt; [[ကိုရီးယားဘာသာစကား]]၏ [[ဟန်ဂျာ (ကိုရီးယား ဟန်ဇီ)|ဟန်ဂျာ]]အက္ခရာအများစုသည် ရိုးရာတရုတ်စာလုံးများနှင့်ဆင်တူကြသည်။ ထိုင်ဝမ်အစိုးရသည် ရိုးရာတရုတ်စာလုံးများ အသုံးပြုခြင်းကိုအားပေးပြီး ပညာရေးဝန်ကြီးဌာနက တရားဝင်ထိန်းသိမ်းသည်။

== ဆက်စပ်ကြည့်ရန် ==
* [[ရိုးရှင်းတရုတ်]]
* [[ခန်းဂျီး]]
* [[ကျူဂျီတိုင်း]] (ဂျပန်ရိုးရာစာလုံးများ)
* [[ဟန်ဂျာ (ကိုရီးယား ဟန်ဇီ)|ဟန်ဂျာ]]

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်ဘာသာစကား ပါဝင်သော ဆောင်းပါးများ]]
[[ကဏ္ဍ:ရိုးရာတရုတ်ဘာသာစကား စာသားပါဝင်သော ဆောင်းပါးများ]]
[[ကဏ္ဍ:ရိုးရှင်းသော တရုတ်ဘာသာစကား စာသားပါဝင်သည့် ဆောင်းပါးများ]]</text>
      <sha1>miscpi0hbr0h32gimprrehioyocr6m9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရော်နယ် ဟာဒင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157979</id>
    <revision>
      <id>1026847</id>
      <parentid>790471</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:33:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11848" sha1="04otu4m9yzn8pxolmdwij4fqxx7v3n5" xml:space="preserve">[[ပါမောက္ခ]]'''ရော်နယ်ဟာဒင်''' ({{lang-en|'''Ronald Harden'''}}) သည် ဆေးပညာသင်ရိုးညွှန်းတမ်း၊ စာမေးပွဲစစ်ဆေးခြင်းနှင့် သင်ကြားမှု/သင်ယူမှု နယ်ပယ်များတွင် နည်းလမ်းသစ်များစွာကို တီထွင် အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့သူတစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဆေးပညာသင်ကြားရေးဘာသာရပ်နယ်ပယ်တွင် ထင်ရှားကျော်ကြားသူတစ်ဦးဖြစ်သည်။ ပါမောက္ခဟာဒင်သည် [[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း]]နိုင်ငံ ဂလပ်စဂိုမြို့ ဆေးကျောင်းမှ ဆေးပညာဘွဲ့ ရရှိခဲ့ပြီး ဆေးပညာသင်ကြားရေးဘာသာရပ် နယ်ပယ်သို့ အချိန်ပြည့်မဝင်ရောက်မီက [[ဟော်မုန်းဗေဒ]] ဆရာဝန်တစ်ဦးအဖြစ် လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။  &lt;ref&gt;[https://www.wfc.org/website/index2.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=285 Bio of Ronald Harden]&lt;/ref&gt; ထို့နောက် [https://www.dundee.ac.uk/medicine/cme/ Centre for Medical Education, University of Dundee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210117135021/https://www.dundee.ac.uk/medicine/cme/ |date=17 January 2021 }} ဌာနတွင် ပါမောက္ခနှင့် ညွှန်ကြားရေးမှူး အဖြစ် လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;[https://medicine.nus.edu.sg/taps/board/international-editors/professor-ronald-harden/ Ronald Harden]&lt;/ref&gt;

ဆေးပညာသင်ကြားရေး ပညာရပ်ဂျာနယ်တစ်ခုဖြစ်သည့် ''[[:en:Medical Teacher|Medical Teacher]]'' ၏ တည်းဖြတ်သူ Editor လည်းဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;[https://www.tandfonline.com/action/journalInformation?show=editorialBoard&amp;journalCode=imte20 Editorial board, Medical Teacher Journal]&lt;/ref&gt;

==ထူးခြားသည့် လုပ်ဆောင်မှုများ==
ကမ္ဘာအဝန်း ဆေးပညာသင်ကြားရေးနယ်ပယ်တွင် အသုံးများသည့် [[:en:Objective structured clinical examination|Objective Structured Clinical Examination (OSCE)]] ကို စတင်ဖော်ပြခဲ့သူဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite journal |date= 1979 |title= Assessment of clinical competence using an objective structured clinical examination (OSCE) |url= https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2923.1979.tb00918.x |journal= Medical Education |volume= 13 |issue= 1|pages= 39-54 |doi= 10.1111/j.1365-2923.1979.tb00918.x |access-date= 2020 12 14}}&lt;/ref&gt;

==ဆေးပညာသင်ကြားရေးစာအုပ်များ==
ဆေးပညာသင်ကြားရေးစာအုပ်များစွာကို ရေးသားခြင်း၊ တည်းဖြတ်ခြင်းများပြုခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ထင်ရှားသော စာအုပ်အချို့မှာ -
# ''The Definitive Guide to the OSCE'' &lt;ref&gt;{{cite book |date= 2015 |title= The Definitive Guide to the OSCE |url= https://archive.org/details/definitiveguidet0000hard |publisher= Elsevier |isbn= 9780702055508}}&lt;/ref&gt; 
# ''Routledge international handbook of medical education'' &lt;ref&gt;{{cite book |date= 2016 |title= Routledge international handbook of medical education |publisher= Routledge |isbn= 9780415815734}}&lt;/ref&gt;
# ''Essential Skills for a Medical Teacher'' &lt;ref&gt;{{cite book |date= 2016 |title= Essential Skills for a Medical Teacher, 2nd Ed. |publisher= Elsevier |isbn= 9780702069598}}&lt;/ref&gt; 
# ''A Practical Guide for Medical Teachers'' &lt;ref&gt;{{cite book |date= 2017 |title= A Practical Guide for Medical Teachers, 5th Ed. |url= https://archive.org/details/practicalguidefo0000unse_v0v0 |publisher= Elsevier |isbn= 9780702068911}}&lt;/ref&gt;
# ''The Eight Roles of the Medical Teacher'' &lt;ref&gt;{{cite book |date= 2018 |title= The Eight Roles of the Medical Teacher |publisher= Elsevier |isbn= 9780702068959}}&lt;/ref&gt;

==ဆေးပညာသင်ကြားရေးဘာသာရပ်ဆိုင်ရာ ဆောင်းပါးများ==
ရေးသားပြီးသော ဆေးပညာသင်ကြားရေးဘာသာရပ်ဆိုင်ရာ သုတေသနဆောင်းပါးများအပါအဝင် ဆောင်းပါး ၄၀၀ ကျော်အနက် အချို့မှာ -
# ''Assessment of clinical competence using an objective structured clinical examination (OSCE)'' &lt;ref&gt;{{cite journal |date= 1979 |title= Assessment of clinical competence using an objective structured clinical examination (OSCE) |url= https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2923.1979.tb00918.x |journal= Medical Education |volume= 13 |issue= 1|pages= 39-54 |doi= 10.1111/j.1365-2923.1979.tb00918.x |access-date= 2020 12 14}}&lt;/ref&gt;
# ''Educational strategies in curriculum development: the SPICES model'' &lt;ref&gt;{{cite journal |date= 1984 |title= Educational strategies in curriculum development: the SPICES model |url= https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2923.1984.tb01024.x |journal= Medical Education |volume= 18 |issue= 4 |pages= 284-297 |doi= 10.1111/j.1365-2923.1984.tb01024.x |access-date= 2020 12 14}}&lt;/ref&gt;
# ''Approaches to curriculum planning'' &lt;ref&gt;{{cite journal |date= 1986 |title= Approaches to curriculum planning |url= https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2923.1986.tb01193.x |journal= Medical Education |volume= 20 |issue= 5 |pages= 458-466 |doi= 10.1111/j.1365-2923.1986.tb01193.x |access-date= 2020 12 14}}&lt;/ref&gt;
# ''Approaches to research in medical education'' &lt;ref&gt;{{cite journal |date= 1986 |title= Approaches to research in medical education |url= https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2923.1986.tb01394.x |journal= Medical Education |volume= 20 |issue= 6 |pages= 521-531  |doi= 10.1111/j.1365-2923.1986.tb01394.x |access-date= 2020 12 14}}&lt;/ref&gt;
# ''Ten questions to ask when planning a course or curriculum'' &lt;ref&gt;{{cite journal |date= 1986 |title= Ten questions to ask when planning a course or curriculum |url= https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2923.1986.tb01379.x  |journal= Medical Education  |volume= 20|issue= 4|pages= 356-365 |doi= 10.1111/j.1365-2923.1986.tb01379.x |access-date= 2020 12 14}}&lt;/ref&gt;
# ''What is an OSCE?'' &lt;ref&gt;{{cite journal |date= 1988 |title= What is an OSCE? |url= https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.3109/01421598809019321 |journal= Medical Teacher |volume= 10 |issue= 1 |pages= 19-22  |doi= 10.3109/01421598809019321 |access-date= 2020 12 14}}&lt;/ref&gt;
# ''AMEE Guide No. 14: Outcome-based education: Part 1 - An introduction to outcome-based education'' &lt;ref&gt;{{cite journal |date= 1999 |title= AMEE Guide No. 14: Outcome-based education: Part 1 - An introduction to outcome-based education |url= https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01421599979969 |journal= Medical Teacher |volume= 21 |issue= 1 |pages= 7-14 |doi= 10.1080/01421599979969 |access-date= 2020 12 14}}&lt;/ref&gt;
# ''What is a spiral curriculum?'' &lt;ref&gt;{{cite journal |date= 1999 |title= What is a spiral curriculum?  |url= https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01421599979752 |journal= Medical Teacher |volume= 21 |issue= 2 |pages= 141-143 |doi= 10.1080/01421599979752 |access-date= 2020 12 14}}&lt;/ref&gt;
# ''AMEE Guide No. 14: Outcome-based education: Part 5 - From competency to meta-competency: a model for the specification of learning outcomes'' &lt;ref&gt;{{cite journal |date= 1999 |title= AMEE Guide No. 14: Outcome-based education: Part 5 - From competency to meta-competency: a model for the specification of learning outcomes |url= https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01421599978951 |journal= Medical Teacher |volume= 21 |issue= 6 |pages= 546-552 |doi= 10.1080/01421599978951 |access-date= 2020 12 14}}&lt;/ref&gt;
# ''AMEE Guide No. 21: Curriculum mapping: a tool for transparent and authentic teaching and learning'' &lt;ref&gt;{{cite journal |date= 2001 |title= AMEE Guide No. 21: Curriculum mapping: a tool for transparent and authentic teaching and learning |url= https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01421590120036547 |journal= Medical Teacher |volume= 23 |issue= 2 |pages= 123-137 |doi= 10.1080/01421590120036547 |access-date= 2020 12 14}}&lt;/ref&gt;
# ''The learning environment and the curriculum'' &lt;ref&gt;{{cite journal |date= 2001|title= The learning environment and the curriculum |url= https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01421590120063321  |journal= Medical Teacher |volume= 23 |issue= 4 |pages= 335-336  |doi= 10.1080/01421590120063321 |access-date= 2020 12 14}}&lt;/ref&gt;
# ''Developments in outcome-based education'' &lt;ref&gt;{{cite journal |date= 2002 |title= Developments in outcome-based education |url= https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01421590220120669 |journal= Medical Teacher |volume= 24 |issue= 2 |pages= 117-120  |doi= 10.1080/01421590220120669 |access-date= 2020 12 14}}&lt;/ref&gt;
# ''Learning outcomes and instructional objectives: is there a difference?'' &lt;ref&gt;{{cite journal |date= 2002 |title= Learning outcomes and instructional objectives: is there a difference? |url= https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0142159022020687  |journal= Medical Teacher |volume= 24 |issue= 2  |pages= 151-155 |doi= 10.1080/0142159022020687 |access-date= 2020 12 14}}&lt;/ref&gt;
# ''Outcome-based education – the ostrich, the peacock and the beaver'' &lt;ref&gt;{{cite journal |date= 2007 |title= Outcome-based education – the ostrich, the peacock and the beaver |url= https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01421590701729948 |journal= Medical Teacher |volume= 40 |issue= 10  |pages= 1010-1015 |doi= 10.1080/01421590701729948 |access-date= 2020 12 14}}&lt;/ref&gt;
# ''Revisiting ‘Assessment of clinical competence using an objective structured clinical examination (OSCE)’' &lt;ref&gt;{{cite journal |date= 2016 |title= Revisiting ‘Assessment of clinical competence using an objective structured clinical examination (OSCE)  |url= https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/medu.12801 |journal= Medical Education |volume= 50 |issue=  |pages= 376-379  |doi= 10.1111/medu.12801 |access-date= 2020 12 14}}&lt;/ref&gt;
# ''Ten key features of the future medical school—not an impossible dream'' &lt;ref&gt;{{cite journal |date= 2018 |title= Ten key features of the future medical school—not an impossible dream |url= https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/0142159X.2018.1498613 |journal= Medical Teacher |volume= 29 |issue= 7  |pages= 666-671 |doi= 10.1080/0142159X.2018.1498613 |access-date= 2020 12 14}}&lt;/ref&gt;


==Harden's Blog==
ပါမောက္ခဟာဒင်၏ Harden's Blog သည် ဆေးပညာသင်ကြားရေးဘာသာရပ်တွင် ထင်ရှားပြီး ခေါင်းစဉ်ပေါင်း ၃၀၀ နီးပါးကို ရေးသားပြီးပြီဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;Harden's Blog is an area of MedEdWorld where Professor Ronald Harden provides his thoughts on topical matters relating to Medical Education.[https://www.mededworld.org/hardens-blog.aspx Harden's Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205173716/https://www.mededworld.org/hardens-blog.aspx |date=5 December 2020 }}&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{reflist}}</text>
      <sha1>04otu4m9yzn8pxolmdwij4fqxx7v3n5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တင်အောင်စန်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>202836</id>
    <revision>
      <id>1026990</id>
      <parentid>1025415</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T03:47:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ရေ) များ]]</comment>
      <origin>1026990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37574" sha1="sukcxmasp7iwmcggt9qv2g7rar21a9b" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific_prefix  = 
| name              = တင်အောင်စန်း
| image         = Admiral Tin Aung San (cropped).jpg
| image_upright = 
| alt           = 
| caption       =

 | office1              = [[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန]]&lt;br&gt; ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
 | term_start1          = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
 |term_end1    = 
 |appointer1   = [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]]
 |president1= [[မင်းအောင်လှိုင်]]
 | predecessor1 = ''ကိုယ်တိုင်''
 |successor1  = 
 |deputy1= [[ထင်ကျော်သူ]]


|office2 = [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ်
|constituency2 = [[ဥတ္တရသီရိမြို့နယ်]]
|term_start2 = ၁၆ မတ် ၂၀၂၆
|term_end2 = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
|majority2 = ခိုင်လုံမဲ ၂၄၇၇၀ &lt;br&gt;{{small|(၆၁.၀၉ရာခိုင်နှုန်း)}}
|predecessor2 = ကျော်မင်းလှိုင် &lt;br&gt;{{small|([[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|NLD]])}} &lt;br&gt;{{small|([[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲ]])}}
|successor2 = ''လစ်လပ်''

|office3 = [[အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ် |အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာအကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်]]
|term_start3  = ၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၅
|term_end3= ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
|predecessor3 = [[မိုးအောင်|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မိုးအောင်]]
|successor3   = ''မရှိသေး''
|appointer3=အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ


|office4 = [[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန (၁)]]&lt;br&gt; ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး 
|appointer4=အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ
| 1blankname4   = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]]
| 1namedata4     = ညိုစော
|alongside4= [[ကိုကိုလှိုင်]]၊ [[မောင်မောင်တင့်|မောင်မောင်တင့်၊]] [[ထွန်းအုံ]] တို့နှင့်အတူ
|term_start4  = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅
|term_end4    = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
|predecessor4 = [[အောင်ဆန်းစုကြည်]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;(ယခင်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးအဖြစ်)&lt;/small&gt;
|successor4  = 

| office5            = နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်ရုံး ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
|appointer5=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ
| 1blankname5     = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]]
| 1namedata5     = မင်းအောင်လှိုင်
| term_start5    = ၁၈ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄
|term_end5    = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅
| predecessor5        = ''ရာထူးစတင်''
| successor5       = [[ညိုစော]]&lt;br&gt;{{small|(ဝန်ကြီးချုပ်တာဝန်နှင့်အတူ)}}
  
| office6             = [[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
|appointer6=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ
| 1blankname6     = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]]
| 1namedata6     = မင်းအောင်လှိုင်
| term_start6         = ၃ ဩဂုတ် ၂၀၂၃
| term_end6        = ၁၈ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၄
| predecessor6      = [[မြထွန်းဦး]]
|successor6   = [[မောင်မောင်အေး]]

|office7           = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ ဝန်ကြီးချုပ်| ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ်]]
|appointer7=[[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]
| 1blankname7    = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]]
| 1namedata7     = မင်းအောင်လှိုင်
|alongside7 =    [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စိုးဝင်း]]၊ [[မြထွန်းဦး|မြထွန်းဦး]]၊ [[မောင်မောင်အေး|မောင်မောင်အေး]] ၊ [[သန်းဆွေ (ဝန်ကြီး)|သန်းဆွေ]] ၊ [[ဝင်းရှိန်]] တို့နှင့်အတူ
| term_start7         =  ၁ ​ဖေ​ဖော်ဝါရီ ၂၀၂၃
|term_end7    = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅
| predecessor7        = 

|office8 = [[ပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
|appointer8=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ
|term_start8  = ၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
|term_end8    = ၃ ဩဂုတ် ၂၀၂၃
|predecessor8 = [[သန့်စင်မောင်]]
|successor8 = [[မြထွန်းဦး]]
| 1blankname8     = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးချုပ်|ဝန်ကြီးချုပ်]]
| 1namedata8     = မင်းအောင်လှိုင်
|office9 = [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] အဖွဲ့ဝင်
|appointer9=တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး အမိန့်အမှတ် ၉/၂၀၂၁
|term_start9= ၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/burmese/live/burma-55882493/page/8|title=နိုင်ငံတော် စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီကို ဖွဲ့စည်း|accessdate=2 February 2023|archivedate=1 February 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230201170748/https://www.bbc.com/burmese/live/burma-55882493/page/8}}&lt;/ref&gt;
|term_end9    = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅
|predecessor9 = ''ကောင်စီစတင်''
|successor9   = ''ကောင်စီဖျက်သိမ်း''
| 1blankname9     = ဥက္ကဋ္ဌ
| 1namedata9     = [[ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး]] [[မင်းအောင်လှိုင်]]
|office10 = [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ)]]
|term_start10  = ၁၁ ဩဂုတ် ၂၀၁၅
|term_end10    = ၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
|predecessor10 = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သူရ သက်ဆွေ
|successor10 = [[မိုးအောင်|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မိုးအောင်]]
| birth_name    = 
| other_name    =
| nickname      = 
| birth_date    = {{birth date and age|1960|10|16}}
| birth_place   = 
| death_date    = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} death date first, then birth date --&gt;
| death_place   = 
| allegiance    = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| branch        = {{Navy|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| serviceyears  = 
| serviceyears_label =
| rank          = [[ဖိုင်:Vice Senior General Tatmadaw Navy.gif|12px|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] ဗိုလ်ချုပ်ကြီး
| rank_label    = 
| servicenumber = 
| unit          = ကက(ရေ)
| commands      =
| battles_label = 
| battles       = 
| awards        =[[ဇေယျကျော်ထင်ဘွဲ့]] &lt;br&gt; [[စည်သူဘွဲ့]] (၂၀၂၁) &lt;br&gt; [[သရေစည်သူ]] (၂၀၂၆)
| memorials     =
| parents        = 
| father         = 
| mother         = 
| spouse        = ဒေါ်သန်းသန်းအေး
| children      = မယဉ်မင်းသူ
| relations     =
| laterwork     = 
| signature     = 
| signature_size =
| signature_alt =
| website       = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| module        = 
|honorific prefix=[[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] (ငြိမ်း) &lt;br&gt;
[[သရေစည်သူ]]၊ [[ဇေယျကျော်ထင်ဘွဲ့|ဇေယျကျော်ထင်]]၊  ဦး
|military_blank1=ကိုယ်ပိုင်အမှတ်
|military_data1=ရေ/ ၁၂၈၂
|party=[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]]}}

'''ဦးတင်အောင်စန်း''' (၁၆ အောက်တိုဘာ ၁၉၆၀ ဖွား)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Issuance of Executive Order &quot;Blocking Property With Respect To The Situation In Burma;&quot; Burma-related Designations and Designations Updates {{!}} U.S. Department of the Treasury |url=https://home.treasury.gov/policy-issues/financial-sanctions/recent-actions/20210211 |website=home.treasury.gov |access-date=၁၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁}}&lt;/ref&gt; သည် မြန်မာနိုင်ငံသား နိုင်ငံရေးသမားနှင့် တပ်မတော်အရာရှိဟောင်းတစ်ဦးဖြစ်ပြီး လက်ရှိတွင် သမ္မတ[[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]]အဖွဲ့၌ [[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာနမှ]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးအဖြစ် ထမ်းဆောင်လျက်ရှိသည်။

သူသည်  [[ဥတ္တရသီရိမြို့နယ်|ဥတ္တရသီရိမဲဆန္ဒနယ်]] [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခြင်းမှ ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရအဖွဲ့ဝင်ဝန်ကြီး ဖြစ်လာသူဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မြန်မာနိုင်ငံ၏ အစိုးရသစ်၌ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဌာန ၃၁ ခု ဖြင့် ဆောင်ရွက်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် အတည်ပြု |url=https://xinhuamyanmar.com/news/myanmar/nm-264720/ |access-date=2026-04-08 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81565 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;   

ယင်းမတိုင်ခင် [[ဦးညိုစောအစိုးရ]]၏ [[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန (၁)]] ၏ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးအပြင်၊ [[အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်]] အဖြစ်လည်း တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။   

မြန်မာ့တပ်မတော်တွင် [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] အဆင့်အထိ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ရေ)]] အဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သူ ဦးတင်အောင်စန်းသည် ၂၀၂၁ ခုနှစ်မှစ၍ [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] အဖွဲ့ဝင်၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ ဝန်ကြီးချုပ်|ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ်]]၊ [[ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/42345|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အမိန့်အမှတ်၊ ၆၁ / ၂၀၂၃ ၁၃၈၅ ခုနှစ်၊ ဒုတိယဝါဆိုလပြည့်ကျော် ၂ ရက် (၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၃ ရက်) ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခြင်း|work=MOI Myanmar|access-date=၃ ဩဂုတ်၂၀၂၃|date=၃ ဩဂုတ်၂၀၂၃}}&lt;/ref&gt;၊ [[ပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီး]] နှင့် နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်ရုံးဝန်ကြီး စသည့် အရေးပါသော ရာထူးများကို အဆင့်ဆင့် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ 

ထို့နောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် စတင်ကျင်းပသည့် တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်သို့ နေပြည်တော် ပြည်ထောင်စုနယ်မြေ၊ ဥတ္တရသီရိမဲဆန္ဒနယ်မှ ရွေးကောက်ခံကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် တက်ရောက်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပဉ္စမနေ့ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81557 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ငယ်ဘဝနှင့်ပညာရေး ==
အဖ ဦးလှအောင်၊အမိ ဒေါ်သီသီ တို့မှ ၁၉၆၀ ပြည့်နှစ်၊အောက်တိုဘာ ၁၆ ရက် တွင် ရန်ကုန်မြို့ ၌ မွေးဖွားခဲ့သည်။

ဖခင်ဖြစ်သူ တပ်မတော်သား တာဝန်ကျရာနေရာများသို့ ပြောင်းရွှေ့ လိုက်ပါရင်း၊ အမက(၁) ပဲနွယ်ကုန်း၊အမက(၄)အင်းစိန်၊အထက(၁)မေမြို့၊အထက(၉)မန္တလေး နှင့် အထက(၁)ရန်ကင်း တို့တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။

၁၉၇၆ ခုနှစ် တွင် အထက(၁) ရန်ကင်း မှ ဆယ်တန်း အောင်မြင်ခဲ့သည်။

၁၉၇၈ ခုနှစ် တွင် စစ်တက္ကသိုလ် ဗိုလ်လောင်းသင်တန်းအမှတ်စဉ် (၂၃)သို့ တက်ရောက်ခဲ့သည်။၎င်းသည် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ညိုစော]] နှင့် တစ်ပတ်စဉ်ထဲ ဖြစ်သည်။

၁၉၈၂ ခုနှစ် တွင် စစ်တက္ကသိုလ် မှ အောင်စစ်သည်ဆု၊ လေ့ကျင့်ရေးထူးချွန်ဆု တို့ဖြင့် သင်တန်းဆင်းခဲ့သည်။

ယင်းနောက် တပ်မတော်(ရေ) စီမံခန့်ခွဲရေးအရာရှိငဘ်သင်တန်း(၁/၈၂)ကို တက်ရောက်ခဲ့ပြီး အကောင်းဆုံးကျောင်းသားဆုကို ရရှိခဲ့သည်။

== စစ်မှုထမ်းခြင်း ==
သူသည် [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]]၊​ အပတ်စဉ် (၂၃) ကျောင်းဆင်းဖြစ်ပြီး၊ ကိုယ်ပိုင်အမှတ်မှာ ရေ/၁၂၈၇ ဖြစ်သည်။အမေရိကန်နိုင်ငံ တွင် ဖွင့်လှစ်သည့် အမေရိကန်နေဗီဆီးလ်သင်တန်းဆင်း တစ်ဦးလည်းဖြစ်ပြီး၊ထိုသင်တန်းကို ၁၉၈၅ ခုနှစ်၊မေလ ၂၀ ရက် မှ ၁၉၈၆ ခုနှစ်၊ဖေဖော်ဝါရီ ၂၈ ရက် အထိ တက်ရောက်ခဲ့သူဖြစ်သည်။

၎င်းသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် စစ်သင်တန်း တက်ရောက်အောင်မြင်ခဲ့သူ ရှားရှားပါးပါး ဗိုလ်ချုပ်တစ်ဦးအဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ခံရသည် ။&lt;ref&gt;{{cite news|title=စစ်ကောင်စီတွင် တာဝန်အရှိဆုံး စစ်ဗိုလ်ချုပ်ကြီးများ|url=https://www.myanmar-now.org/mm/news/6697|work=[[Myanmar Now]]|date=6 May 2021}}&lt;/ref&gt;အဆိုပါသင်တန်း၌ နိုင်ငံပေါင်းစုံမှ အရာရှိသင်တန်းသား (၁၂၇)ဦး တက်ရောက်ခဲ့ပြီး၊ခက်ခဲပင်ပန်းကြမ်းတမ်းသည့် သင်ခန်းစာနှင့်လေ့ကျင့်ခန်းများကြောင့်  မြန်မာ ၂ ဦးအပါအဝင် ၂၉ ဦးသာ သင်တန်းဆင်းနိုင်ခဲ့သည်။ထိုထဲ ၎င်းပါဝင်ခဲ့သည်။

[[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ)]] ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သူရ သက်ဆွေ အငြိမ်းစားယူပြီးနောက် စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(ရေ)အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်လျက်ရှိသော ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး တင်အောင်စန်းအား ၂၀၁၅ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၀ရက် တွင် ရာထူးတိုးမြှင့်ပြီး ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ) အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=တပ်မတော်ထိပ်တန်းရာထူးများအပြောင်းအလဲပြုလုပ် |url=https://7day.news/%E1%80%90%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%91%E1%80%AD%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%91%E1%80%B0%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%A1%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%A1%E1%80%9C%E1%80%B2%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%AF%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA-----43952 |website=7Day News - ၇ ရက်နေ့စဉ် သတင်း |access-date=၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |language=en |accessdate=2 February 2021 |archivedate=7 February 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210207111508/https://7day.news/%E1%80%90%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%91%E1%80%AD%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%AC%E1%80%91%E1%80%B0%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%A1%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%A1%E1%80%9C%E1%80%B2%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%AF%E1%80%9C%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA-----43952 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=ဒုတိယ ဗိုလ်ချုပ်ကြီးများ အပါအဝင် အရာရှိကြီး ၄၅ ဦး ကြံ့ခိုင်ရေးပါတီသို့ ကူးပြောင်း |url=https://burma.irrawaddy.com/election/news/%E1%80%92%E1%80%AF-%E1%80%97%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%9C%E1%80%B9%E1%80%81%E1%80%BA%E1%80%B3%E1%80%95%E1%80%B9%E1%82%80%E1%80%80%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%A1%E1%80%95 |website=ဧရာဝတီ |access-date=၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁}}&lt;/ref&gt; 

== ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်း တာဝန်များ ==
၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် တပ်မတော်မှ [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|အာဏာသိမ်းယူမှု]] ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် တပ်ရာထူးမှ လျှော့ကျကာ အသစ်ဖွဲ့စည်းခဲ့သော [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]တွင် အဖွဲ့ဝင်အဖြစ်လည်းကောင်း၊ နစက အမိန့်အမှတ် ၁၅/၂၀၂၁ အားဖြင့် [[ပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန]]၏ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးအဖြစ်လည်းကောင်း [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]]က ခန့်အပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/burmese/live/burma-55882493/page/8|title=အစိုးရသစ်က ပြည်ထောင်စု ဝန်ကြီးတွေရဲ့ အမည်စာရင်း ထုတ်ပြန်|accessdate=2 February 2023|archivedate=1 February 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230201170748/https://www.bbc.com/burmese/live/burma-55882493/page/8}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ (၁)ရက်နေ့တွင် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ကို ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းရာ ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည်။ အစိုးရအဖွဲ့တွင် ၎င်းအပါအဝင် ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ် (၅)ဦးရှိလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cincds.gov.mm/node/20927|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အမိန့်အမှတ်၊ ၆ / ၂၀၂၃ ၁၃၈၄ ခုနှစ်၊ တပို့တွဲလဆန်း ၁၂ ရက် (၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်) ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခြင်း}}&lt;/ref&gt; ယင်းနောက် ၂၀၂၃ ဩဂုတ် ၃ ရက်တွင် ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီး အဖြစ်မှ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးအဖြစ် ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။

၂၀၂၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၁၈ ရက် တွင် နစက အမိန့်အမှတ် ၅၂/၂၀၂၄ အားဖြင့် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးအဖြစ်မှ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး၊ နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်ရုံး ဝန်ကြီးအဖြစ် ပြောင်းလဲခန့်အပ်ခံရသည်။

၂၀၂၅ ခုနှစ် ဇူလိုင် ၃၁ ရက်တွင် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့၌ [[သမ္မတရုံး ဝန်ကြီးဌာန|နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန]] (၁)၏ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး အဖြစ် ပြောင်းလဲတာဝန် ပေးအပ်ခံရသည်။ ထိုသို့ တာဝန်ပေးအပ်ခံရသည့်နေ့မှာပင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာထူးမှတစ်ပါးတည်း အနားပေးခံရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73050|title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း|accessdate=31 July 2025|publisher=Ministry of Information}}&lt;/ref&gt;

== အရပ်သားဘဝ ==
၂၀၂၅ ခုနှစ် ဩဂုတ် ၅ ရက် တွင် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ အမိန့်အမှတ် ၆ /၂၀၂၅ ဖြင့် ၎င်းအား အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ် အဖြစ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/announcements/73259|title=အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ် ခန့်အပ်ခြင်း|work=MOI Myanmar|access-date=၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၅ }}&lt;/ref&gt; 

[[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ ၂၀၂၅-၂၀၂၆]] တွင် [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ကြံ့ခိုင်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] ကိုယ်စားပြုပြီး ဥတ္တရသီရိမြို့နယ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်းအဖြစ် ဝင်ရောက်ယှဥ်ပြိုင်ခဲ့သည်။အဆိုပါမဲဆန္ဒနယ်တွင် [[ပြည်သူ့ပါတီ]]၊[[တိုင်းရင်းသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးပါတီ]]၊[[ပြည်သူ့ရှေ့ဆောင်ပါတီ]]၊[[မြန်မာနိုင်ငံတောင်သူလယ်သမားဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးပါတီ|မြန်မာနိုင်ငံ တောင်သူလယ်သမားဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးပါတီ]] နှင့်[[ရှမ်းနှင့်တိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ (ကျားဖြူပါတီ)|ရှမ်းနှင့်တိုင်းရင်းသားများဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ]]တို့လည်း ဝင်ပြိုင်ခဲ့ကြသည်။ဦးတင်အောင်စန်းသည်  ဥတ္တရသီရိမြို့နယ်အတွင်း  မဲပေးကြသူများ၏ ခိုင်လုံမဲ စုစုပေါင်း ၄၀၅၄၅ မဲ ရှိရာတွင် ၂၄၇၇၀မဲ ဖြင့်  (မဲပေးကြသူများ၏ ရာခိုင်နှုန်း ၆၁.၀၉ ရာခိုင်နှုန်းဖြင့်)အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။

ဤသို့ဖြင့် [[တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] တွင် ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=5_1_2026_Pyithu__20_.pdf&amp;type=page_multiple_photo&amp;code=215&amp;sno=9907&amp;token=518695cc971338d8ed724c620153e8b637a15056abad5d0a0e048fa99805c5e70d56206024bd98588a3ab05b90746f962a43561fd2537fd7bbcf56a8e40877c0|title=၂၀၂၅ ပါတီစုံအထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ၊ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်းတစ်ဦးချင်း ဆန္ဒမဲရရှိမှုအခြေအနေ|work=ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်|access-date=၂၁ မတ် ၂၀၂၆|date=}}{{Dead link|date=April 2026 }}&lt;/ref&gt;

ထို့နောက်  [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]]အဖွဲ့ဝင် သမ္မတရုံးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး အဖြစ်တာဝန်ပေးအပ်ခံရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသူ အဆိုပြုတင်ပြသည့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ၃၀ ဦး၏ အမည်စာရင်းအား လွှတ်တော်သို့တင်သွင်း |url=https://news-eleven.com/article/311089 |access-date=2026-04-08 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;

== ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝ ==
ဇနီးဖြစ်သူ ဒေါ်သန်းသန်းအေးနှင့် အိမ်ထောင်ကျကာ ယဉ်မင်းသူ ခေါ် သမီးတစ်ဦးရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Myanmar military SAC members, their businesses and associates that require targeted sanctions|url=https://justiceformyanmar.github.io/justiceformyanmar.org/stories/myanmar-military-sac-members-their-businesses-and-associates-that-require-targeted-sanctions.html|access-date=2021-02-11|website=Justice For Myanmar}}&lt;/ref&gt; ယဉ်မင်းသူသည် Global Icon General Trading Company Limited ဒါရိုက်တာတစ်ဦးဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=GLOBAL ICON GENERAL TRADING COMPANY LIMITED|url=https://www.myco.dica.gov.mm/Corp/EntityProfile.aspx?id=2b51512a-15f9-41f1-87a1-3288e687833b|access-date=2021-02-11|website=www.myco.dica.gov.mm}}&lt;/ref&gt;

== ဂုဏ်ပြုခံရခြင်း ==
၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီ (၄) ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးဝင်မြင့်က [[ပြည်ထောင်စုစည်သူသင်္ဂဟ|ပြည်ထောင်စုစည်သူသင်္ဂဟဘွဲ့]]ဖြစ်သော [[စည်သူဘွဲ့]]ကို ချီးမြှင့်အပ်နှင်းခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|author=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ၊နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး|url=https://www.moi.gov.mm/ppd/sites/default/files/book-pdf/2021-02/Vol-74,No-5.pdf|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၊ နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး၏ ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၄ ရက် နေ့စွဲပါ အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် (၂/၂၀၂၁)|pages=၂၅၉|language=မြန်မာဘာသာ|accessdate=၂၀၂၁-၀၉-၂၉|publisher=ပုံနှိပ်ရေးနှင့်ထုတ်ဝေရေးဦးစီးဌာန၊ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်|date=၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၄ ရက်|format=PDF|journal=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် ပြန်တမ်းစာစောင်|volume=အတွဲ(၇၄)|issue=အမှတ်(၅၁)}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ (၂) ရက်နေ့တွင် အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၄၃/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ပြည်ထောင်စုစည်သူသင်္ဂဟ|ပြည်ထောင်စုစည်သူသင်္ဂဟဘွဲ့]]ဖြစ်သော [[သရေစည်သူ|သရေစည်သူဘွဲ့]]ကို ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်က ချီးမြှင့်အပ်နှင်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များ၊ ဂုဏ်ထူးဆောင်တံဆိပ်များ ချီးမြှင့်အပ်နှင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80484|access-date=2026-03-02|website=www.moi.gov.mm|language=en}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
{{reflist}}


{{s-start}}
{{s-mil}}
{{s-bef
 | before=ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သူရ သက်ဆွေ
}}
{{s-ttl
 | title=[[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ)]]
 | years=၂၀၁၅ – ၂၀၂၁
}}
{{S-aft
 | after=[[မိုးအောင်|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မိုးအောင်]]
}}
{{s-end}}

{{နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ}}{{မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ}}
[[Category:၁၉၆၀ မွေးဖွားသူများ]]
[[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]]
[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ရေ) များ]]
[[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]]
[[ကဏ္ဍ:နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဝင်များ]]
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးများ]]
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံ ဝန်ကြီးများ]]
[[ကဏ္ဍ:ပြည်သူ့လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များ]]
[[ကဏ္ဍ:ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီဝင်များ]]</text>
      <sha1>sukcxmasp7iwmcggt9qv2g7rar21a9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မိုးအောင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204704</id>
    <revision>
      <id>1026989</id>
      <parentid>1024969</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T03:47:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ရေ) များ]]</comment>
      <origin>1026989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22461" sha1="hbawmhlw7buage5xd4ksviuwtydsr9f" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific_prefix  =  ဗိုလ်ချုပ်ကြီး
ဇေယျကျော်ထင် စည်သူ
| name              = မိုးအောင်
| image         =Commodore Moe Aung (cropped).jpg 
| image_upright = 
| alt           = 
| caption       =မိုးအောင် ၂၀၁၆ ခုနှစ်တွင် ရုရှားရေတပ် သင်္ဘောသို့ လာရောက်လည်ပတ်ခဲ့

| office = [[ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ]] အဖွဲ့ဝင် 
| term_start = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆ 
| term_end = 
| appointer = [[မင်းအောင်လှိုင်]] 
| president = [[မင်းအောင်လှိုင်]] 
| leader = [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စိုးဝင်း]]
| alongside = [[သန်းဆွေ (ဝန်ကြီး)|သန်းဆွေ]]၊[[ကိုကိုလှိုင်]]၊ဒေါက်တာရင်ရင်နွယ်၊ချိုချိုကျော်ငြိမ်း၊[[ကိုကိုကြီး (နိုင်ငံရေးသမား)|ကိုကိုကြီး]]၊[[မန်းငြိမ်းမောင်]]၊[[ဒွဲဘူ]]၊[[ဇော်အေးမောင်]] တို့နှင့်အတူ 
| predecessor = ရာထူးစတင်
| successor = 
|order1 = [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌရုံးဝန်ကြီးဌာန]] (၁) ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
|term_start1  = ၅  မေ ၂၀၂၄&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/index.php/news/56305|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်ထံ ရုရှားဖက်ဒရေးရှင်းနိုင်ငံ၊ Roscosmos State Space Corporation မှ ဒုတိယညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ်ဦးဆောင်သော ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့က လာရောက်ဂါရဝပြုတွေ့ဆုံ|work=MOI Myanmar|access-date=၂၈ မေ ၂၀၂၄|date=၁၉  မေ ၂၀၂၄ }}&lt;/ref&gt; 
|term_end1    = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅
|predecessor1 = [[ကိုကိုလှိုင်]]
|successor1   = အဖွဲ့ဖျက်သိမ်း
|order2 = [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌရုံးဝန်ကြီးဌာန]] (၄) ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
|term_start2  = ၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄
|term_end2    = ၅  မေ ၂၀၂၄ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/ppd/book/2547|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အမိန့်အမှတ် ၃၄/၂၀၂၄ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးတာဝန် ပြောင်းရွှေ့ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း|work=၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ မေလ ၃၁ ရက်ထုတ် အတွဲ (၇၇)၊ အမှတ် (၂၂) ပြန်တမ်းစာစောင်|access-date=၄ ဇွန် ၂၀၂၄|date=၅ မေ ၂၀၂၄}}&lt;/ref&gt;
|predecessor2 = ရာထူးစတင်
|successor2   =[[အောင်ကျော်ဟိုး]] 
|order3 = [[အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်]]
|term_start3  = ၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄
|term_end3    = ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅
|predecessor3 = [[ရာပြည့်|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့်]]
|successor3   = [[တင်အောင်စန်း|ဦးတင်အောင်စန်း]]
|order4 = [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ)]]
|term_start4  = ၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
|term_end4    = ၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄
|predecessor4 = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[တင်အောင်စန်း]]
|successor4   = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဇွဲဝင်းမြင့်]]
|order5 = စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(ရေ)
|term_start5  = ၂၀၁၅
|term_end5    =၂၀၂၁
|predecessor5 = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[တင်အောင်စန်း]]
|successor5   =ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဇွဲဝင်းမြင့်]]
| birth_name    = 
| other_name    =
| nickname      = 
| birth_date    =   ၄ ဧပြီလ ၁၉၆၆
| birth_place   = 
| death_date    =
| death_place   = 
| allegiance    = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| branch        = {{Navy|Myanmar}}
| serviceyears  = 
| serviceyears_label =
| rank          = [[ဖိုင်:Vice Senior General Tatmadaw Navy.gif|15px]] ဗိုလ်ချုပ်ကြီး
| rank_label    = 
| servicenumber = 
| unit          =ကက(ရေ) 
| commands      = 
| battles_label = 
| battles       = 
| awards        =
| memorials     =
| parents        = 
| father         = [[အောင်သောင်း (ဝန်ကြီး)|ဦးအောင်သောင်း]]
| mother         = 
| spouse        = အေးခိုင်ညွန့်
| children      = 
| relations     =
| laterwork     = 
| signature     = 
| signature_size =
| signature_alt =
| website       = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| module        = 
}}

'''ဦးမိုးအောင်''' (၄ ဧပြီ ၁၉၆၆ ဖွား) သည် အငြိမ်းစား [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]]  နှင့် ၁၅ဦးမြောက်   [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ)|တပ်မတော်(ရေ)၏ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] ဖြစ်ခဲ့သည်။၎င်းသည် လက်ရှိတွင် [[ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ]]၏ အဖွဲ့ဝင် ဖြစ်သည်။ သူသည်   [[အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်]] ၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c51zl7x0q0xo|title=ရေချုပ် အပါအဝင် ဗိုလ်ချုပ်တချို့ အပြောင်းအလဲဖြစ်|work=BBC Burmese|access-date=၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄|date=၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄}}&lt;/ref&gt; [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌရုံးဝန်ကြီးဌာန]] (၁)  နှင့်  [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌရုံးဝန်ကြီးဌာန]] (၄) တို့၏ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/55424|title= ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မိုးအောင် ဦးဆောင်သော မြန်မာကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ (၁၂) ကြိမ်မြောက် လုံခြုံရေးကိစ္စရပ်များဆိုင်ရာ အဆင့်မြင့်အရာရှိကြီးများအစည်းအဝေးသို့ တက်ရောက်ခဲ့ပြီး မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိ |work=MOI Myanmar|access-date=၂၈ မေ ၂၀၂၄|date=၂၈ ဧပြီ ၂၀၂၄}}&lt;/ref&gt;အဖြစ်လည်း ထမ်းဆောင်ခဲ့သူဖြစ်သည်။

== စစ်မှုထမ်းဘဝ ==
ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မိုးအောင်သည်  [[အောင်သောင်း (ဝန်ကြီး)|ဦးအောင်သောင်း]]၏ သားဖြစ်သည်။ [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]] အပတ်စဉ် (၂၈)မှဖြစ်ကာ ရေတပ်လေ့ကျင့်ရေးဌာနချုပ် (''ယခင် -'' ''ရေတပ်လေ့ကျင့်ရေးသင်တန်းကျောင်း'')၊ စစ်ရေယာဉ်များ၊ ရေတပ်စခန်းများ၊ ဗျူဟာစစ်ရေယာဉ်စုများ၊ ရေတပ်စခန်းဌာနချုပ်များတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။

၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(ရေ) ရာထူး၌ တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူ [[တင်အောင်စန်း|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး တင်အောင်စန်း]] မှာ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ) အဖြစ် ရာထူးတိုးမြှင့်ခံရပြီးနောက်တွင် ၎င်း စစ်ဦးစီးချုပ်အရာရှိချုပ်(ရေ) ရာထူးသို့ ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref name=&quot;ye&quot;&gt;{{cite news|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2021/02/04/237628.html|title=ဒုတိယ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်အေး ကြည်း၊ ရေ၊ လေ ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး ဖြစ်လာ|last=|author2=}}&lt;/ref&gt;၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းသည့်အခါတွင်  [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]တွင်  နိုင်ငံ၏ ၁၄ဦးမြောက် ရေတပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[တင်အောင်စန်း]]သည် ကောင်စီဝင်သာမက [[ပို့ဆောင်ရေးနှင့် ဆက်သွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပို့ဆောင်ရေးနှင့်ဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီး]]ဖြစ်လာပြီးနောက် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မိုးအောင်သည် ၁၅ဦးမြောက် ရေတပ်ဦးစီးချုပ်အဖြစ် ခန့်ထားခြင်းခံရသည်။

၂၀၂၁ ခုနှစ် ဧပြီလအတွင်း မြန်မာပိုင် [[ကိုကိုးကျွန်း]]နှင့်မဝေးသော အိန္ဒိယပိုင် [[ကပ္ပလီကျွန်း|ကပ္ပလီကျွန်းစု]]အနီး [[ကပ္ပလီပင်လယ်|ကပ္ပလီပင်လယ်ပြင်]]တွင် အမေရိကန်နှင့် မဟာမိတ်နိုင်ငံများက ရေတပ်စစ်ရေးလေ့ကျင့်မှုပြုလုပ်ရန်ကြေညာထားချိန်တွင် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်အတွင်း ရေတပ်စစ်ရေးလေ့ကျင့်မှုများပြုလုပ်မည်ဟု ကြေညာခဲ့ရာ&lt;ref&gt;{{cite web |title=တပ်မတော်က ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်အတွင်း စစ်နည်းဗျူဟာအဆင့် ဝေဟင်၊ ရေပြင် ၊ ရေအောက် စစ်ဆင်မှုနှင့် ပစ်ခတ်လေ့ကျင့်မှုများ ယနေ့စတင်မည် ဖြစ်ကြောင်း ထုတ်ပြန် |url=https://news-eleven.com/article/206524 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |publisher=Eleven Media Group |access-date=၁၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |language=my |date=၄ ဧပြီ ၂၀၂၁}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်ထဲက မြန်မာရေတပ်ရဲ့ ရုတ်တရက် စစ်ရေးလေ့ကျင့်မှု |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-56632316 |website=BBC News မြန်မာ |access-date=၁၀ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၂ |language=my |date=၄ ဧပြီ ၂၀၂၁}}&lt;/ref&gt; ဤသည်မှာ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မိုးအောင် ရေတပ်ဦးစီးချုပ်ဖြစ်လာပြီး ပထမဆုံး စစ်ရေးလေ့ကျင့်မှုဖြစ်သည်။၎င်းကို တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်က  တပ်မတော်(ရေ)၏ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် အဖြစ် ၂၀၂၄ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၈ ရက်တွင် အနားပေးသည်။အနားပေးသည့် ရက်မှာပင် သူသည် အမျိုးသားလုံခြုံရေးအကြံပေးပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။

== ဝန်ကြီးဘဝ ==
ယင်းနောက် ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၈ ရက် တွင် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌရုံးဝန်ကြီးဌာန (၄) နှင့် (၁) တို့တွင် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး တာဝန်များ ထမ်းဆောင်ခဲ့ရသည်။

== ရာထူးအနားပေးခြင်း ==
ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မိုးအောင်သည် ၂၀၂၅ ဇူလိုင်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပသော စစ်ကောင်စီ ဂုဏ်ပြု နှုတ်ဆက်ပွဲတွင် လုံး၀ မမြင်တွေ့ရဘဲ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news-eleven.com/article/304887|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဂုဏ်ပြုတွေ့ဆုံပွဲ အခမ်းအနား ကျင်းပ|publisher=Eleven Media|accessdate=2025-7-31}}&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် နေပြည်တော်မှ လုံးဝပျောက်ကွယ်သွားခဲ့သည်။  

ယင်းအပြင် ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၃၁ ရက်နေ့တွင် ပြုလုပ်ခဲ့သော [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|ကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]] အစည်းအဝေးအပြီး ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် [[ဦးညိုစောအစိုးရ|အစိုးရအဖွဲ့သစ်]] နှင့် [[နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေး နှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်|စစ်ကော်မရှင်]] အသစ်တွင်လည်း ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မိုးအောင် ပြန်ပါမလာတော့ဘဲ ရာထူးများမှ အနားပေးခံလိုက်ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/73050|title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း|work=MOI Myanmar|access-date=၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅|date=၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅}}&lt;/ref&gt;

ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မိုးအောင်၏ ရာထူးမှ အနားပေးခံရခြင်းနှင့် မြင်ကွင်းမှ ပျောက်ကွယ်သွားခြင်းတို့သည် စီးပွားရေးဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များနှင့် ပတ်သက်ဆက်နွယ်နိုင်သည့် သုံးသပ်မှုများ ထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။

သို့သော်လည်း ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊မတ်လ ၈ရက်နေ့တွင် သန်လျင်တပ်နယ်၌ ကျင်းပပြုလုပ်သည့်  ရေငုပ်သင်္ဘောတိုက်ဖျက်ရေးရေယာဉ်များ၏ ဧရာခင်းမင်္ဂလာအခမ်းအနားနှင့် စစ်ရေယာဉ်များ တပ်တော်ဝင်ခြင်းအခမ်းအနားများတွင်  ရေတပ်ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဝတ်စုံဖြင့် လူမြင်ကွင်းရှေ့ပြန်ထွက်လာသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့်အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင် ရေတပ်သင်္ဘောကျင်းဌာနချုပ် တန် ၄၀၀၀၀ ရေလုံလွန်းကျင်းဖွင့်ပွဲနှင့် တပ်မတော် (ရေ) စစ်ရေယာဉ်များ တပ်တော်ဝင်ခြင်းအခမ်းအနားသို့ တက်ရောက်ချီးမြှင့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80690 |access-date=2026-04-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;ထို့နောက် မတ်လ ၁၃ရက်နေ့တွင် နေပြည်တော်၌ ပြုလုပ်သော စစ်ခေါင်းဆောင်၏ ၂၀၁၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွင်း ခေတ်မီတပ်မတော်ဖြစ်စေရေး ဆောင်ရွက်ခဲ့မှုနှင့်ပတ်သက်၍ ပြန်လည်သုံးသပ်ဆွေးနွေးခြင်း အခမ်းအနား၊  မတ်လ ၂၇ရက် (၈၁) နှစ်မြောက် တပ်မတော်နေ့စစ်ရေးပြအခမ်းအနား နှင့် မတ်လ ၃၀ရက်နေ့ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် တာဝန်လွှဲပြောင်းလက်ခံခြင်း ဂုဏ်ပြုစစ်ရေးပြအခမ်းအနားတို့တွင် အရန်အင်အား ဗိုလ်ချုပ်ကြီး အဖြစ် ဆက်တိုက် တက်ရောက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၊ မြန်မာ့တပ်မတော်၏ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် တာဝန်လွှဲပြောင်းလက်ခံခြင်း ဂုဏ်ပြုစစ်ရေးပြအခမ်းအနား ကျင်းပပြုလုပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81247 |access-date=2026-04-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီ၁၀ရက်တွင် သမ္မတဦးမင်းအောင်လှိုင်က ၎င်းအား ဦးစိုးဝင်း ဦးဆောင်သော ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ တွင် အဖွဲ့ဝင် အဖြစ် ခန့်ထားခဲ့သည်။ထိုနေ့မှာပင် အရန်အင်အားမှ အနားယူခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီဝင်များ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/index.php/announcements/81606 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm}}&lt;/ref&gt;

== ဂုဏ်ပြုခံရခြင်း ==
[[File:Senior General Min Aung Hlaing C-in-C Myanmar Armed Forces and fifteen member high level delegation visiting INS Satpura.jpg|thumb|၂၀၁၇ ခုနှစ်က ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်​၏ ပြည်ပခရီးစဉ်တွင် အတူတွေ့ရစဉ်]]

==ကိုးကား==
{{reflist}}
[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ရေ) များ]]
[[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ ဝန်ကြီးများ]]</text>
      <sha1>hbawmhlw7buage5xd4ksviuwtydsr9f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗမာနိုင်ငံတော်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>205376</id>
    <revision>
      <id>1026858</id>
      <parentid>954465</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:43:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23198" sha1="9saqtzf8tlqf29tw4pz3oc420pnq0zb" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = ဗမာနိုင်ငံတော်&lt;br&gt;ビルマ国
| native_name            = State of Burma
| common_name            = ဗမာပြည်
|national_motto          = တသွေး၊ တသံ၊ တမိန့်
| image_flag             = Flag of Burma 1943.svg
| flag_type              = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ အလံတော်|အလံတော်]]
| image_coat             = State of Burma Emblem.svg
| symbol_type            = တံဆိပ်‌တော်
| coa_size               = 
| national_anthem        = &quot;[[တို့ဗမာ သီချင်း]]&quot;{{parabr}}{{center|[[File:'Do Bama' Song.ogg]]}}
| image_map              = State of Burma orthographic map.png
| image_map_caption      = '''အစိမ်း‌ရောင်''': အုပ်ချုပ်ရာနယ်မြေ&lt;br/&gt;'''‌ငွေရောင်''': [[ဗြိတိသျှဘာမား]]၏ ‌ကျန်နေသောနေရာ&lt;br/&gt;'''အစိမ်းနု‌ရောင်''': [[ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်|ထိုင်းနိုင်ငံ]]မှ သိမ်းပိုက်ထားသောနေရာ
|status                  = [[ဂျပန်အင်ပါယာ]]၏ [[ရုပ်သေးအစိုးရ|ရုပ်သေးတိုင်းပြည်]]
| capital                = [[ရန်ကုန်]]
| largest_city           = [[ရန်ကုန်]]
| demonym                = 
| official_languages     = [[မြန်မာဘာသာစကား|ဗမာဘာသာ]]
| common_languages       = [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]&lt;br&gt;[[ဂျပန်ဘာသာစကား|ဂျပန်]]
| government_type        = [[အာဏာရှင်စနစ်]]
| leader_title1          = နိုင်ငံတော်အဓိပတိနှင့် ဝန်ကြီးချုပ်
| leader_name1           = [[ဘမော်]]
| legislature            = အတိုင်ပင်ခံလွှတ်တော်
| upper_house            = 
| lower_house            = 
| sovereignty_type       = သမိုင်းဝင်ဖြစ်ရပ်များ
| established_event1     = လွတ်လပ်ရေးကြေညာ
| established_date1      = ၁ ဩဂုတ် ၁၉၄၃
| established_event2     = [[တပ်မတော်နေ့|ဂျပန်တို့ကိုတော်လှန်ခြင်း]]
| established_date2      = ၂၇ မတ် ၁၉၄၅ 
| established_event3     = အစိုးရမှထွက်ခွာ
| established_date3      = ၂၃ ဧပြီ ၁၉၄၅
| currency               = [[ဂျပန်ရူပီးငွေ (မြန်မာနိုင်ငံ)|ဂျပန်ရူပီး]]
}}
{{မြန်မာ့သမိုင်း}}
၁၉၄၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁ ရက်တွင် ဂျပန်တို့သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အား လွတ်လပ်ရေးပေးခဲ့သည်။ လွတ်လပ်သောနိုင်ငံဟုဆိုသော်လည်း ကိုယ်ပိုင်အချုပ်အခြာအာဏာမရှိဘဲ ဂျပန်အစိုးရမှပေးခဲ့သော အာဏာသာရှိခဲ့သည်။ ဂျပန်ခေတ်မြန်မာပြည်ကို '''ဗမာနိုင်ငံတော်''' ({{lang-en|State of Burma}}၊ {{lang-ja|ビルマ国}} 'ဘီရုမာ ကိုကူ') ဟုခေါ်တွင်စေခဲ့သည်။

== နယ်နမိတ် ==
ဂျပန်ခေတ်မြန်မာပြည်သည် ယခုခေတ်မြန်မာပြည်၏ နေရာအကျယ်အဝန်းခန့် ရှိခဲ့သည်။ [[ရခိုင်ပြည်နယ်]]၊ [[ချင်းပြည်နယ်]]နှင့်[[ကချင်ပြည်နယ်]]တို့၏ နေရာအချို့ကိုဗြိတိသျှတို့က ဆက်လက်ချုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ဂျပန်အစိုးရသည်[[ရှမ်းပြည်]]ကို မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းထည့်သွင်းခဲ့သော်လည်း [[သံလွင်မြစ်]]အရှေ့ဘက်ဒေသများဖြစ်ကြသော [[ကျိုင်းတုံမြို့|ကျိုင်းတုံ]]နှင့်[[မိုင်းပန်မြို့|မိုင်းပန်]]ဒေသများမှာမူ [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]မှသိမ်းပိုက်ထားခဲ့သည်။

== သမိုင်းကြောင်း ==
ဂျပန်တို့သည် [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]အစပိုင်းတွင် [[ရေနံချောင်းမြို့]]မှ ရေနံဆီနှင့် တွင်းထွက်သတ္တုများကို ရယူလိုသည့်အတွက် [[ကိုလိုနီခေတ်|ဗြိတိသျှဘားမား]]ကို သိမ်းပိုက်လိုခဲ့သည်။ ထို့အပြင် [[ဒုတိယ တရုတ်-ဂျပန်စစ်ပွဲ]] ဖြစ်ပွားနေခဲ့သော‌ကြောင့် [[ကူမင်တန်ပါတီ|တရုတ်အမျိုးသားရေး]]ခေါင်းဆောင် [[ချန်ကေရှိတ်]]ဦးဆောင်သော တရုတ်စစ်တပ်အား စစ်လက်နက်ထောက်ပံ့ရာ၌အရေးပါသော [[ဘားမားလမ်း]] (Burma Road) ကိုလည်းပိတ်ပင်လိုခဲ့သည်။ ဂျပန်တို့သည် [[ဗမာ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (ဘီအိုင်အေ) ကို ဖွဲ့စည်းပေးထားပြီးဖြစ်ရာ ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် ရှိဂျီရို အီဒါ (Shojiro Iida) ဦးဆောင်ခဲ့သော အမှတ် ၁၅ တပ်တော် (Fifteenth Army) သည် ဘီအိုင်အေနှင့်အတူ မြန်မာပြည်ကိုသိမ်းပိုက်‌ခဲ့သည်။ ဗိုလ်မှူးကြီးဆူဇူကီးသည် ဘီအိုင်အေအား မြန်မာဒေသအနှံအပြား၌ ယာယီအုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့များကို ဖွဲ့စေလိုခဲ့သည်။

ဂျပန်တို့သည်စစ်ရေးအရ အခက်အခဲများကြုံတွေ့လာခဲ့သောအခါ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]နှင့် [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]]တို့အား လွတ်လပ်ရေးပေးရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ဂျပန်ဝန်ကြီးချုပ် [[ဟိဒဲကီ တိုဂျို]]သည် ၁၉၄၃ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၂၈ ရက်၌ မြန်မာနိုင်ငံအား လွတ်လပ်ရေးပေးအပ်မည်ဟုကတိပေးခဲ့၍ မြန်မာနိုင်ငံအနေဖြင့် [[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံ]]နှင့် [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန်နိုင်ငံ]]တို့အား စစ်ကြေညာစေလိုခဲ့သည်။ ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်းအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံသည်[[ဝင်ရိုးတန်းနိုင်ငံများ|ဝင်ရိုးတန်း]]အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံအနေဖြင့် [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]ပွဲတွင် ပြန်လည်အနိုင်ရရှိမည်ဟု ဂျပန်တို့ကယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။

၁၉၄၃ ဩဂုတ် ၁ ရက်နေ့တွင် [[ဘမော်|ဒေါက်တာဘမော်]]သည် နိုင်ငံတော်အဓိပတိဖြစ်လာခဲ့ရာ အမေရိကန်နှင့် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံတို့အား စစ်ကြေညာခဲ့သည်။

== အုပ်ချုပ်ရေး ==
၁၉၄၂ မတ်လတွင် [[ရန်ကုန်]]ကို ဂျပန်တို့မှသိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားရေးကော်မတီခေါ် အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့များကို မြို့အသီးသီး၌ဖွဲ့ခဲ့သည်။ မြန်မာတစ်နိုင်ငံလုံး ဂျပန်လက်အောက်သို့ကျရောက်သွားသောအခါတွင် [[ဘမော်|ဒေါက်တာဘမော်]]အား နိုင်ငံတော်အဓိပတိအဖြစ်ခန့်၍ နိုင်ငံတော်အစိုးရဖွဲ့စေခဲ့သည်။ ထိုအစိုးရ၏အဖွဲ့ဝင်များမှာ—

*[[ဘမော်|ဒေါက်တာဘမော်]]၊ နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ် (နိုင်ငံတော်အဓိပတိရာထူးအပြင်)
*[[အောင်ဆန်း|ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]၊ ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ်
*[[ဘဝင်း၊ ဦး|ဦးဘဝင်း]]၊ အိမ်ရာရေးဝန်ကြီး
*[[နု၊ ဦး|သခင်နု]]၊ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး
*[[သိန်းမောင် (သံအမတ်ကြီး)|ဒေါက်တာသိန်းမောင်]]၊ ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီး (ဂျပန်နိုင်ငံ၏ မြန်မာသံအမတ်ဖြစ်ပြီးနောက် ဦးဆက် (U Set) မှ အစားထိုးခဲ့သည်)
*[[အောင်ဆန်း|ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း]]၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး
*ဦးသိန်းမောင်၊ တရားစီရင်ရေးဝန်ကြီး
*ဦးလှမင်း၊ ကျန်းမာရေးနှင့် ပညာရေးဝန်ကြီး
*[[သခင်သန်းထွန်း]]၊ စိုက်ပျိုးရေးဝန်ကြီး (ထို့နောက် ပို့ဆောင်ရေးဝန်ကြီး)
*[[ပျော်ဘွယ်ဦးမြ|ဦးမြ]]၊ စက်မှုလုပ်ငန်းနှင့် ရောင်းဝယ်ရေးဝန်ကြီး
*သခင်လေးမောင်၊ ဆက်သွယ်ရေးနှင့် သီးနှံရေသွင်းရေးဝန်ကြီး
*ဗန္ဒုလဦးစိန်၊ လူမှုဝန်ကြီး
*ဦးထွန်းအောင်၊ ဂျပန်နှင့်ပူးပေါင်း‌ဆောင်ရွက်ရေးဝန်ကြီး
*သခင်လွန်းဘော်၊ လုပ်ငန်းဖော်ဆောင်ရေးဝန်ကြီး တို့ဖြစ်ကြသည်။

နိုင်ငံတော်အဓိပတိသည် ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ်ဆောင်ရွက်ရသည်။ ဝန်ကြီးအဖွဲ့အပြင် အဓိပတိကခန့်အပ်ထားသည့် အမတ်များပါဝင်သော အတိုင်ပင်ခံလွှတ်တော်တစ်ခုရှိသည်။ တိုင်းတစ်တိုင်းစီတွင် တိုင်းမင်းကြီးတစ်ဦးစီခန့်ထားသည်။ ခရိုင်တွင်မူခရိုင်ဝန်က တာဝန်ယူရသည်။

လွတ်လပ်သောနိုင်ငံ၏ အစိုးရပင်ဖြစ်သော်လည်း ဒေါက်တာဘမော်ဦးဆောင်သည့်အစိုးရမှာ ဂျပန်အာဏာပိုင်တို့၏ စေခိုင်းသမျှတို့ကိုသာ ပြုလုပ်ခဲ့ရသောအစိုးရအဖွဲ့သာဖြစ်သည်။ ထို့အပြင်ဂျပန်စစ်တပ်သည် အုပ်ချုပ်မှုမရှိသော်လည်း မြန်မာနိုင်ငံဒေသအတွင်း၌ ဆက်လက်နေထိုင်လျက်ရှိခဲ့ကြသည်။ ဂျပန်ခေတ်တွင် ဩဇာအာဏာအရှိဆုံးပုဂ္ဂိုလ်တို့မှာ [[ကင်ပေတိုင်]]ခေါ် ဂျပန်စစ်ပုလိပ်များသာဖြစ်ကြသည်။

== ဂျပန်တို့အားတော်လှန်ခြင်း ==
{{see also|လွတ်လပ်ရေး ကြိုးပမ်းမှုကာလ (၁၉၄၁–၁၉၄၇)}}

၁၉၄၃ နှင့် ၁၉၄၄ ခုနှစ်တို့တွင် [[ဗမာ့လွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ဘီအိုင်အေ]]သည် [[ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်ပါတီ]]၊ [[ပြည်သူအရေးတော်ပုံပါတီ]]တို့နှင့်ပူးပေါင်း၍ [[ဖက်ဆစ်တိုက်ဖျက်ရေး ပြည်သူ့လွတ်လပ်ရေး အဖွဲ့ချုပ်|ဖက်ဆစ်တိုက်ဖျက်ရေးအဖွဲ့]] (ဖတပလ) ကိုဖွဲ့စည်း၍ [[သခင်စိုး]]မှဦးဆောင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် [[‌ဗြိတိသျှအိန္ဒိယ|အိန္ဒိယပြည်]]ရှိဗြိတိသျှတို့၏ Force 136 တပ်ဖွဲ့နှင့်အဆက်အသွယ်ရရှိခဲ့သည်။ Force 136 သည် ရန်ကုန်ရှိ ဗမာ့အမျိုးသားတပ်မတော်၏ [[ကရင်လူမျိုး|ကရင်]]တပ်သားများနှင့် ဆက်သွယ်နိုင်ခဲ့သည်။

၁၉၄၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာတွင် ဖတပလသည် [[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်မဟာမိတ်နိုင်ငံများ|မဟာမိတ်နိုင်ငံများ]]နှင့် အဆက်အသွယ်ရရှိခဲ့ရာ ဂျပန်တို့အားတော်လှန်ရန် အဆင်သင့်ရှိနေကြောင်းပြောဆိုခဲ့သည်။ သို့သော်ဗြိတိသျှတို့သည် အချိန်မသင့်သေးဟုဆိုကာ ငြင်းပယ်ခဲ့လေသည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ်အစောပိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်‌ပိုင်းဒေသတွင် ဘီအိုင်အေတပ်သည် စတင်၍ထကြွခဲ့ကြသည်။

၁၉၄၅ မတ်လ ၂၇ တွင် ဘီအိုင်အေတပ်သည် ရန်ကုန်၌ အောင်‌မြေနင်းပွဲကျင်းပပြီး မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းသို့ ဂျပန်တို့အားစစ်ကူပေးရန်သွားရောက်ပေးခဲ့သော်လည်း ဂျပန်နိုင်ငံအားစစ်ကြေညာခဲ့သည်။ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းသည် [[မောင့်ဗက်တင်၊ လူဝီ|လော့ဒ်မောင့်ဘတ်တန်]]နှင့် ညှိနှိုင်းဆွေးနွှေးခဲ့ကြပြီး မဟာမိတ်အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဗမာ့တပ်မတော်မရှိတော့သဖြင့် ဒေါက်တာဘမော်အစိုးရမှာ ပြိုလဲခဲ့လေသည်။ ဒေါက်တာဘမော်သည် ထိုင်းနိုင်ငံမှတစ်ဆင့် ဂျပန်နိုင်ငံသို့ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခဲ့ရာ ဂျပန်နိုင်ငံ၌ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရ၍ တိုကျိုမြို့ရှိ ဆူဂါမိုအကျဉ်းထောင် (Sugamo Prison) ၌ ၁၉၄၆ ခုနှစ်အထိထိန်းသိမ်းထားခဲ့သည်။

ဂျပန်တို့ကိုတော်လှန်ပြီးသောအခါ အင်္ဂလိပ်တို့သည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်လာပြီး ၁၉၄၈ ခုနှစ်အထိ ဆက်လက်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။

== လွတ်လပ်ရေးကြေညာစာတမ်း ==
{{see also|လွတ်လပ်ရေးကြေညာစာတမ်း}}
{{wikisource|ဗမာနိုင်ငံတော် လွတ်လပ်ရေးကြေညာစာတမ်း}}
ဂျပန်ခေတ်ကမြန်မာနိုင်ငံ၏ လွတ်လပ်ရေးကြေညာစာတမ်းမှ စာသားအချို့မှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။

&lt;blockquote&gt;ဗမာနိုင်ငံတော်သည် အင်္ဂလိပ်တို့၏ အဓမ္မသိမ်းပိုက်ထားခြင်းကို နှစ်ပေါင်းငါးဆယ်ကျော်မျှခံခဲ့ရပြီးနောက် မိမိ၏နေရာနတ်သန် နေရာမှန်ဖြစ်ပေသော တန်ခိုးအရှိန်အဝါလွတ်လပ်စွာဖြင့် အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်ရှိပေသော ကမ္ဘာ့နိုင်ငံတော်ကြီးများ၏ အဆင့်အတန်းသို့ ဤနေ့ဤအခါတွင် ပြန်လည်ရောက်ရှိလာလေပြီ။ ဗမာနိုင်ငံတော်သည် ကာလအဓွန့်ရှည်မြင့်စွာကပင် ရာဇဝင်အဆက်မပြတ် လွပ်လပ်သောနိုင်ငံတော်အဖြစ်ဖြင့် ကမ္ဘာတစ်လွှမ်း၌ မားမားမတ်မတ် ကြွားကြွားဝင့်ခဲ့လေသည်။

...
 
ဤကြေညာချက်သည် ဗမာတစ်မျိုးလုံး၏ အလိုဖြစ်ရကား ဤကြေညာချက်အတိုင်း တစ်သွေမသိမ်း လိုက်နာဆောင်ရွက်မည်။ ဗမာအပေါင်းတို့သည် ဤကြေညာချက်အတိုင်း ထမြောက်အောင်မြင်သည်အထိ အစွမ်းကုန်ဆောင်ရွက်မည်ဟု သစ္စာပြုလိုက်သည်။ ဤလုပ်ငန်း၊ ဤသစ္စာ၊ ဤကြေညာချက်တို့အတွက် နတ်လူအပေါင်းတို့သည် သက်သေအရာတည်ကြပါစေကုန်သတည်း။&lt;/blockquote&gt;

== အခြားကြည့်ရန် ==
* [[‌ဗမာ့လွတ်လပ်ရေးတပ်မတော်]]
* [[ဗြိတိသျှဘားမား]]
* [[ဂျပန်နိင်ငံမှ မြန်မာနိုင်ငံကို ကျူးကျော်ခြင်း]]
* [[ဘားမားကမ်ပိန်း]]

== ကိုးကားချက်များ ==
{{reflist}}
*{{cite book | last = Allen | first =  Louis | year = 1986 | title = Burma: the Longest War 1941-45  | publisher = J.M. Dent and Sons  | isbn =  0-460-02474-4}}
*{{cite book | last = Lebra | first = Joyce C.| year =1975 | title = Japan's Greater East Asia Co-Prosperity Sphere in World War II: Selected Readings and Documents. | url = https://archive.org/details/japansgreatereas0000joyc | publisher = Oxford University Press }}
*{{cite book | last = Smith | first = Ralph| year =1975 | title = Changing Visions of East Asia, 1943-93: Transformations and Continuities | publisher = Routledge | isbn = 0-415-38140-1}}
*Kady, J (1958). &quot;History of Modern Burma&quot;
*ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရ (၂၀၁၆)၊ &quot;အဋ္ဌမတန်း မြန်မာသမိုင်း&quot;

== ပြင်ပလင့်ခ် ==
{{wikisource|ဗမာနိုင်ငံတော် အုပ်ချုပ်ရေးစည်းမျဉ်းပြုလုပ်သော ဥပဒေ}}

[[ကဏ္ဍ:ကိုလိုနီခေတ်]]
[[ကဏ္ဍ:၁၉၄၃ တည်ထောင်ခဲ့သောနိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:၁၉၄၅ ပျက်သုဉ်းခဲ့သောနိုင်ငံများ]]
[[ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှ နိုင်ငံဟောင်းများ]]
[[ကဏ္ဍ:ဝင်ရိုးတန်း နိုင်ငံများ]]

{{ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဂျပန်အင်ပါယာဩဇာလွှမ်းမိုးမှုအောက်ရှိ နိုင်ငံများနှင့်နယ်မြေများ}}
{{မြန်မာနိုင်ငံ}}</text>
      <sha1>9saqtzf8tlqf29tw4pz3oc420pnq0zb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟပုတလီဘူတာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>205652</id>
    <revision>
      <id>1026921</id>
      <parentid>792948</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T19:15:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5147" sha1="qns3ibxv3se2fkmkj5ronbq3oce65d1" xml:space="preserve">{{Infobox station
| name                = Haputale Railway Station
| native_name         = හපුතලේ දුම්රිය ස්ථානය&lt;br/&gt;ஹப்புடேல் ரயில் நிலையம்
| symbol_location     = 
| symbol              = 
| type                = Railway Station
| image               = Railway line near Haputale 01 640.jpg
| alt                 = 
| caption             = Railway line near Haputale railway station (2010)
| address             = Station Road, [[Haputale]]
| borough             = 
| country             = [[Sri Lanka]]
| coordinates         = {{coord|6.7683|80.9576|region:LK_type:railwaystation|display=title,inline}}
| owned               = [[Sri Lanka Railways]]
| operator            = [[Sri Lanka Railways]]
| line                = [[Main Line (Sri Lanka)|Main Line]]
| distance            = {{convert|247.97|km|mi|abbr=on}} &lt;small&gt;([[Fort railway station|from Fort]])&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;SLR&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.railway.gov.lk/web/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=166%3Amain-line&amp;catid=49%3Astation-details-&amp;lang=en|title=Main Line|publisher=[[Sri Lanka Railways]]|access-date=10 August 2018|archive-date=9 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809090923/http://www.railway.gov.lk/web/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=166:main-line&amp;catid=49:station-details-&amp;lang=en}}&lt;/ref&gt;
| platforms           = 1
| tracks              = 2
| train_operators     = 
| connections         = 
| structure           = 
| parking             = 
| bicycle             = 
| disabled            = 
| code                = HPT
| zone                = 
| website             =
| opened              = {{start date|1893|06|19|df=y}}
| status              = Functioning
| closed              = 
| passengers          = 
| pass_year           = 
| pass_rank           = 
| services            = 
| electrified=No&lt;ref name=&quot;IESL&quot;&gt;{{cite news |title=Daily News |url=http://www.dailynews.lk/2010/12/25/bus04.asp |work=IESL proposes railway electrification project |date=25 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308023320/http://www.dailynews.lk/2010/12/25/bus04.asp |archive-date=8 March 2012 |accessdate=21 May 2021 |archivedate=8 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120308023320/http://www.dailynews.lk/2010/12/25/bus04.asp }}&lt;/ref&gt;
}}

'''ဟပုတလီဘူတာ''' ({{lang-si|හපුතලේ දුම්රිය ස්ථානය}}, {{lang-ta|ஹப்புடேல் ரயில் நிலையம்}}) သည် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံတွင် တည်ရှိသည့် မီးရထားဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အဓိကလမ်းမကြီးပေါ်ရှိ ၆၉ ခုမြောက်ဘူတာ ဖြစ်သည်။ ဘူတာသည် ဘဒ်ဒူလခရိုင်၊ Uva စီရင်စုရှိ Idalgashinna ဘူတာနှင့် Diyatalawa ဘူတာ တို့အကြားတွင် တည်ရှိသည်။ ကိုလံဘိုခံတပ်ဘူတာမှ ၂၄၇.၉၇ ကီလိုမီတာ (၁၅၄.၀၈ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ၁၄၇၉.၅၇ မီတာ (၄၈၅၄.၂ ပေ) တွင် တည်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;SLR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;podimenike&quot;&gt;{{cite web|title=Haputale railway station|url=http://podimenike.blogspot.com/2012/12/haputale-railway-station.html|publisher=podimenike|access-date=10 August 2018}}&lt;/ref&gt;

ဤဘူတာတွင် ရထားလမ်းသည် တစ်ခုတည်း တည်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;podimenike&quot;/&gt; ဘူတာကို အဓိကလမ်းမကြီး၏ နနုအိုယဘူတာ (Nanu Oya)  မှ ပုတလီသို့ တိုးချဲ့ပြီးနောက် ၁၉၈၃ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၉ ရက်နေ့တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=Twentieth Century Impressions of Ceylon: Its History, People, Commerce, Industries, and Resources|url=https://archive.org/details/twentiethcentury00arno|author=Wright, Arnold (Ed)|date=1999|publisher=Asian Educational Services|page=[https://archive.org/details/twentiethcentury00arno/page/88 89]|isbn=9788120613355}}&lt;/ref&gt; ၁၈၉၄ တွင် ရထားလမ်းအား ဟပုတလီမှ ဘန်ဒီရဝီလာ (Banderawela) တိုးချဲ့ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=Ceylon Under the British|author=Mendis, G. C.|publisher=Asian Educational Services|date=2005|page=158|isbn=9788120619302}}&lt;/ref&gt;

==ဘူတာစဉ်==
{{s-start|noclear=y}}
{{s-rail|title=Sri Lanka Railways}}
{{rail line |previous=[[Diyatalawa]] |next=[[Idalgashinna railway station|Idalgashinna]]|route=[[Main Line (Sri Lanka)|Main Line]] |col=A52A2A }}
{{s-end}}

==ကိုးကား==
{{reflist}}</text>
      <sha1>qns3ibxv3se2fkmkj5ronbq3oce65d1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အုကုဝီလဘူတာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>205812</id>
    <revision>
      <id>1026886</id>
      <parentid>656291</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3999" sha1="hg8y3u2s0r6a3wqz5nbw9uoioatrllm" xml:space="preserve">{{Infobox station 
| name            = Ukuwela railway station
| type            = Sri Lankan Railway Station
| native_name     = උකුවෙල දුම්රිය ස්ථානය
| native_name_lang= si
| style           = 
| image           = 
| image_size      = 
| image_caption   = 
| address         = Wattegama - Matale Road, [[Ukuwela]]
| country         = [[Sri Lanka]]
| coordinates     = {{coord|7|25|13|N|80|38|2|E|type:railwaystation_region:LK|display=inline,title}}
| elevation       = {{convert|394|m|0|abbr=on}}
| line            = [[Matale Line]]
| other           = 
| structure       = 
| platform        = 
| depth           = 
| levels          = 
| tracks          = 2
| parking         = 
| bicycle         = 
| opened          = 14 October 1880
| closed          = 
| rebuilt         = 
| electrified     = No
| code            = UKL
| owned           = [[Sri Lanka Railways]]
| zone            = 
| smartcardname   = 
| smartcardstatus = 
| status          = Functioning
| former          = 
| map             = 
| passengers      = 
| pass_year       = 
| pass_percent    = 
| pass_system     = 
| mpassengers     = 
| services        = 
| map_locator     = 
}}

'''အုကုဝီလဘူတာ''' ({{lang-si|උකුවෙල දුම්රිය ස්ථානය}}) သည် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ၊ မတလီရထားလမ်းရှိ ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Ceylon government railway: a descriptive and illustrated guide|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.61991|author=Cave, Henry|publisher=Cassell and Company, Limited|date=1910|page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.61991/page/n121 117]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=A Handbook for Travellers in India, Pakistan, Burma and Ceylon, Volume 10|author=Murray, John|publisher=J. Murray|date=1920|page=679}}&lt;/ref&gt; ကိုလံဘိုခံတပ်ဘူတာမှ ၆၅ ခုမြောက်ဘူတာဖြစ်ပြီး အလယ်ပိုင်းစီရင်စု၊ မတလီခရိုင်တွင် တည်ရှိသ်ည။ ကိုလံဘိုခံတပ်ဘူတာမှ ၁၄၁.၆ ကီလိုမီတာ (၈၈.၀ မိုင်) အကွာ၊ ကန်ဒီဘူတာမှ ၂၈ ကီလိုမီတာ (၁၇ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ကန်ဒီမှ မတလီသို့ ရထားလမ်းခွဲတစ်ခု တည်ဆောက်မှုပြီးစီးနောက် ၁၈၈၀ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် ဘူတာကို ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=Sri lanka by Rail|author=Royston, Ellis|publisher=Bradt Publications|date=1994|page=93|isbn=9780946983773}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Twentieth Century Impressions of Ceylon: Its History, People, Commerce, Industries, and Resources|url=https://archive.org/details/twentiethcentury00arno|editor=Wright, Arnold|publisher=Asian Educational Services|date=1999|page=[https://archive.org/details/twentiethcentury00arno/page/194 195]|isbn=9788120613355}}&lt;/ref&gt;

==တည်နေရာ==
အုကုဝီလဘူတာသည် B462 (Wattegama - Matale) လမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး မတလီမြို့မှ ခန့်မှန်းခြေ ၅.၈ ကီလိုမီတာ (၄ မိုင်)အကွာတွင် တည်ရှိသည်။

==ဘူတာစဉ်==
{{s-start|noclear=y}}
{{s-rail|title=Sri Lanka Railways}}
{{rail line |previous= Elwala |next= Udaththawela |route=[[Matale Line]] |col=A52A2A }}
{{s-end}}

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:သီရိလင်္ကာနိုင်ငံရှိ မီးရထားဘူတာများ]]</text>
      <sha1>hg8y3u2s0r6a3wqz5nbw9uoioatrllm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝက်တီဂမဘူတာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>205874</id>
    <revision>
      <id>1026842</id>
      <parentid>656518</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:29:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4698" sha1="304zf5h97m84r04q6zgiq2wbsnzoxyv" xml:space="preserve">{{Infobox station 
| name            = Wattegama railway station
| type            = Sri Lankan Railway Station
| native_name     = වත්තේගම දුම්රිය ස්ථානය
| native_name_lang= si
| style           = 
| image           = 
| image_size      = 
| image_caption   = 
| address         = Pitiyagedera - Wattegama - Iriyagastenne Road, [[Wattegama]]
| country         = [[Sri Lanka]]
| coordinates     = {{coord|7|21|01.8|N|80|40|57.4|E|type:railwaystation_region:LK|display=inline,title}}
| elevation       = {{convert|494|m|0|abbr=on}}
| line            = [[Matale Line]]
| other           = 
| structure       = 
| platform        = 
| depth           = 
| levels          = 
| tracks          = 2
| parking         = 
| bicycle         = 
| opened          = 14 October 1880
| closed          = 
| rebuilt         = 
| electrified     = No
| code            = WGA
| owned           = [[Sri Lanka Railways]]
| zone            = 
| smartcardname   = 
| smartcardstatus = 
| status          = Functioning
| former          = 
| map             = 
| passengers      = 
| pass_year       = 
| pass_percent    = 
| pass_system     = 
| mpassengers     = 
| services        = 
| map_locator     = 
}}

'''ဝက်တီဂမဘူတာ''' ({{lang-si|වත්තේගම දුම්රිය ස්ථානය}}) သည် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ၊ မတလီရထားလမ်းကြောင်းတွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref name=Cave&gt;{{cite book|title=The Ceylon government railway: a descriptive and illustrated guide|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.61991|author=Cave, Henry|publisher=Cassell and Company, Limited|date=1910|page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.61991/page/n121 429]|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=A Handbook for Travellers in India, Pakistan, Burma and Ceylon, Volume 10|author=Murray, John|publisher=J. Murray|date=1920|page=679}}&lt;/ref&gt; ကိုလံဘိုခံတပ်ဘူတာမှ  ၆၂ ခုမြောက်ဘူတာဖြစ်သည်။ ဤဘူတာသည် အလယ်ပိုင်းစီရင်စု၊ ကန်ဒီခရိုင်တွင် တည်ရှိသည်။ ကိုလံဘိုခံတပ်ဘူတာမှ ၁၃၃ ကီလိုမီတာ (၈၃ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိပြီး ကန်တီဘူတာမှ ၁၈.၂ ကီလိုမီတာ (၁၁ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ကန်ဒီမှ မတလီသို့ ရထားလမ်းခွဲတစ်ခု ဖောက်လုပ်ပြီးနောက် ၁၈၈၀ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၄ ရက်တွင် ဤဘူတာကို ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=Sri lanka by Rail|author=Royston, Ellis|publisher=Bradt Publications|date=1994|page=93|isbn=9780946983773}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Twentieth Century Impressions of Ceylon: Its History, People, Commerce, Industries, and Resources|url=https://archive.org/details/twentiethcentury00arno|editor=Wright, Arnold|publisher=Asian Educational Services|date=1999|page=[https://archive.org/details/twentiethcentury00arno/page/194 195]|isbn=9788120613355}}&lt;/ref&gt; ဤဘူတာကို မူလက ထိုဒေသရှိ လက်ဖက်နှင့် ကိုကိုးသီး စိုက်ပျိုးရေးတိုးတက်မှုအတွက် ဖွင့်လှစ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၀၀ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ကိုကိုးစေ့ ၁၀၀၀ တန် (၂၂၀၀၀၀၀ ပေါင်) နှင့် လက်ဖက် ၃၆၃၀ တန် (၈၀၀၀၀၀၀ ပေါင်) ထွက်ရှိခဲ့ကာ ဤဘူတာမှတစ်ဆင့် သယ်ဆောင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=Cave/&gt;

==တည်နေရာ==
ဝက်တီဂမဘူတာသည် B369 (Pitiyagedera - Wattegama - Iriyagastenne) လမ်းပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး တမလီမြို့၏ တောင်ဘက် ၁၅၁ ကီလိုမီတာခန့် (၉၄ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:သီရိလင်္ကာနိုင်ငံရှိ မီးရထားဘူတာများ]]</text>
      <sha1>304zf5h97m84r04q6zgiq2wbsnzoxyv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မတလီဘူတာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>205974</id>
    <revision>
      <id>1026872</id>
      <parentid>656882</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4971" sha1="e6uvhq3q4zt942qpcdkzubuhi2tfhrs" xml:space="preserve">{{Infobox station 
| name            = Matale
| type            = Sri Lankan Railway Station
| native_name     = 
| native_name_lang= si
| style           = 
| image           = 
| image_size      = 
| image_caption   = 
| address         = Gongawella Road, [[Matale]]
| country         = [[Sri Lanka]]
| coordinates     = {{coord|7.468|80.6248|type:railwaystation_region:LK|display=inline,title}}
| elevation       = 351.21m
| line            = [[Matale Line]]
| other           = 
| structure       = 
| platform        = 
| depth           = 
| levels          = 
| tracks          = 1
| parking         = 
| bicycle         = 
| opened          = 14 October 1880
| closed          = 
| rebuilt         = 
| electrified     = No
| code            = MTL
| owned           = [[Sri Lanka Railways]]
| zone            = 
| smartcardname   = 
| smartcardstatus = 
| status          = Functioning
| former          = 
| map             = 
| passengers      = 
| pass_year       = 
| pass_percent    = 
| pass_system     = 
| mpassengers     = 
| services        = 
| map_locator     = 
}}

'''မတလီဘူတာ''' သည် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ၊ မတလီရထားလမ်းကြောင်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည့် အဆုံးသတ်ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Ceylon government railway: a descriptive and illustrated guide|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.61991|author=Cave, Henry|publisher=Cassell and Company, Limited|date=1910|page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.61991/page/n121 117]|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=A Handbook for Travellers in India, Pakistan, Burma and Ceylon, Volume 10|author=Murray, John|publisher=J. Murray|date=1920|page=679}}&lt;/ref&gt; ကိုလံဘိုခံတပ်ဘူတာမှ ၆၅ ခုမြောက် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အလယ်ပိုင်းစီရင်စု၊ မတလီခရိုင်တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကိုလံဘိုခံတပ်ဘူတာမှ ၁၄၈.၆ ကီလိုမီတာ (၉၂.၃ မိုင်) အကွာ၊ ကန်ဒီဘူတာမှ ၂၇.၆၄ မီတာ (၁၇.၁၇ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ကန်ဒီမှ မတလီသို့ ရထားလမ်းခွဲတစ်ခု တည်ဆောက်ပြီးသည့်နောက် ၁၈၈၀ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၁၄ ရက်တွင် ဘူတာကို ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|title=Sri lanka by Rail|author=Royston, Ellis|publisher=Bradt Publications|date=1994|page=93|isbn=9780946983773}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite book|title=Twentieth Century Impressions of Ceylon: Its History, People, Commerce, Industries, and Resources|url=https://archive.org/details/twentiethcentury00arno|editor=Wright, Arnold|publisher=Asian Educational Services|date=1999|page=[https://archive.org/details/twentiethcentury00arno/page/194 195]|isbn=9788120613355}}&lt;/ref&gt;

==တည်နေရာ==
မတလီဘူတာသည် မတလီမြို့လယ်မှ အရှေ့ဘက် ခန့်မှန်း ၇၀၀ မီတာ (၇၇၀ ကိုက်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။

==အချိန်စာရင်း==
ကိုလံဘိုခံတပ်ဘူတာသို့ ထွက်ခွာမည့်ရထားများကို မနက် ၄နာရီ ၅၀ မိနစ်နှင့် မနက် ၁၀ နာရီ ၁၅ မိနစ်အချိန်များတွင် နေ့စဉ်ပြေးဆွဲလျက်ရှိသည်။ ကန်ဒီသို့ထွက်ခွာမည့်ရထားများမှာ6:40 am, 10:15 am, 1:55 pm, 5:05 pm နှင့် 6:50 pm စသည့်အချိန်များတွင် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=SLGIF&gt;{{cite web|title=Railway Timetable of Sri Lanka |url=http://www.gic.gov.lk/gic/index.php?option=com_findnearest&amp;task=train |work=TimeTable |publisher=Sri Lanka Government Information Service |accessdate=10 July 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121116125305/http://www.gic.gov.lk/gic/index.php?option=com_findnearest&amp;task=train |archivedate=16 November 2012 }}&lt;/ref&gt;

==ဘူတာစဉ်==
{{s-start|noclear=y}}
{{s-rail|title=Sri Lanka Railways}}
{{rail line |previous=[[Thawalankoya railway station|Thawalankoya]] |next=''Terminus'' |route=[[Matale Line]] |col=A52A2A }}
{{s-end}}

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:သီရိလင်္ကာနိုင်ငံရှိ မီးရထားဘူတာများ]]</text>
      <sha1>e6uvhq3q4zt942qpcdkzubuhi2tfhrs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>၁၉၆၂ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>206082</id>
    <revision>
      <id>1026873</id>
      <parentid>874966</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:10:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32685" sha1="2ftt1b3sauayk2dgfvymio3uzq2jwuz" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| conflict    = ၁၉၆၂ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း
| partof      = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ|ပြည်တွင်းပဋိပက္ခ]]နှင့် [[စစ်အေးတိုက်ပွဲ]]
| image       =
| image_size  = 250 px
| alt         =
| caption     = [[နေဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်း]]၏ အာဏာသိမ်းပိုက်ကြောင်း ကြေညာချက်
|date        = ၂ မတ် ၁၉၆၂
| place       =[[ရန်ကုန်မြို့]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]
| result      = အာဏာသိမ်းပိုက်မှုအောင်မြင်
* [[ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ စနစ်|ပါလီမန်အစိုးရ]]ကိုဖျက်သိမ်း၍ [[စစ်တပ်အဖွဲ့အစည်းစနစ်|စစ်အာဏာရှင်စနစ်]]ဖြင့်အုပ်ချုပ်
* [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်|တစ်ပါတီဆိုရှယ်လစ်စနစ်]]ပုံစံသို့ပြောင်းလဲ
|combatants_header =
| combatant1  = {{flagdeco|Burma|1948}} [[လွတ်လပ်ပြီးခေတ်မြန်မာနိုင်ငံ|မြန်မာ့အစိုးရ]]
* {{flagicon image|flag of the AFPFL.svg}} [[ဖဆပလ]]
** [[ပြည်ထောင်စုပါတီ]]
| combatant2  = [[တပ်မတော်]]
* {{flagicon image|Old Flag of Burma Army.svg}}  [[တပ်မတော် (ကြည်း)]]
| commander1  = {{flagdeco|Burma|1948}} [[မန်းဝင်းမောင် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမောင်]]&lt;br&gt;([[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]])&lt;br&gt;{{flagdeco|Burma|1948}} [[ဦးနု]]&lt;br&gt;([[မြန်မာနိုင်ငံတော်၏ ဝန်ကြီးချုပ်များ|နိုင်ငံတော်ဝန်ကြီးချုပ်]])
| commander2  = {{flagicon image|Old Flag of Burma Army.svg}}  [[နေဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|နေဝင်း]]&lt;br&gt;([[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]])
| units1      = 
| units2      = 
| strength1   =
| strength2   =
| casualties1 =
| casualties2 =
| casualties3 = ၁ – ၂ ဦး အသတ်ခံရ
| notes       =
}}

၁၉၆၂ ခုနှစ် မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၌ ပထမဆုံးသော စစ်အာဏာသိမ်းပိုက်မှုဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ မြန်မာ့[[တပ်မတော်]]၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်သူ [[နေဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း]]သည် ဝန်ကြီးချုပ်[[ဦးနု]]အစိုးရကိုဖြုတ်ချခဲ့၍ [[ပြည်ထောင်စုတော်လှန်ရေးကောင်စီအဖွဲ့|တော်လှန်ရေးကောင်စီ]]ကိုဖွဲ့စည်းကာ စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။

ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်းသည် တိုင်းပြည်ကိုအာဏာသိမ်းပြီးနောက် အောက်ပါအတိုင်း မိန့်ခွန်းပြောကြားခဲ့သည်။
{{Cquote|နိုင်ငံတော်တစ်ဝှမ်းလုံးရှိ ရဟန်းရှင်လူအပေါင်းတို့ခင်ဗျား၊
ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံတော်၏ အထူးယိုယွင်းလာသောအခြေအနေဆိုးကို ထိန်းသိမ်းစိမ့်သောငှါ ဗမာ့တပ်မတော်မှ တာဝန်ယူစောင့်ရှောက်လိုက်ပြီ ဖြစ်ပါကြောင်းအစီရင်ခံပါသည်။}}
ထိုသို့အာဏာသိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်းသည် မြန်မာနိုင်ငံကို ၁၉၇၄ ခုနှစ်အထိ [[စစ်အာဏာရှင်စနစ်]]ဖြင့် ၁၂ နှစ်မျှအုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ထိုကာလ၌ ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်းသည် တိုင်းပြည်၏ [[နိုင်ငံရေး]]ကဏ္ဍကိုသာမက အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် စီးပွားရေးကဏ္ဍတို့ကိုပါ ကိုယ်တိုင်ခြယ်လှယ်နိုင်အောင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၄ တွင် [[မြန်မာနိုင်ငံဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေများ#ဒုတိယ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ|ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေသစ်]]ကိုရေးဆွဲခဲ့ပြီး [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ]] (မဆလ) ဦးဆောင်သော [[တစ်ပါတီစနစ်|တစ်ပါတီ]][[အာဏာရှင်စနစ်]]ဖြင့် ဆက်လက်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။

၁၉၈၈ တွင် [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း|ပြည်သူတို့စတင်ထကြွမှု]]ကြောင့် မဆလအစိုးရမှာ ပြိုလဲခဲ့လေသည်။ သို့သော် ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်း၏ တပ်မတော်သည် ကျန်ရှိနေသောအင်အားဖြင့် နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှုတည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (ထို့နောက် [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ]]) ကိုဖွဲ့စည်း၍ အာဏာပြန်လည်သိမ်းပိုက်ခဲ့ရာ ၂၃ နှစ်မျှဆက်လက်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် စစ်တပ်၏ပါတီဖြစ်သော [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]]အား အာဏာလွှဲခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် [[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]]၏ အစိုးရသစ်တက်လာခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|တတိယအကြိမ် အာဏာသိမ်း]]ခံခဲ့ရသည်။

==နောက်ခံသမိုင်းကြောင်း==
[[ဒုတိယကမ္ဘာစစ်]]အပြီးတွင် [[လွတ်လပ်ပြီးခေတ်မြန်မာနိုင်ငံ|မြန်မာနိုင်ငံ]]သည် [[လွတ်လပ်ရေးနေ့ (မြန်မာနိုင်ငံ)|လွတ်လပ်ရေးရပြီး]]နောက် ပါလီမန်ဒီမိုကရေစီစနစ်ဖြစ်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်[[ပြည်တွင်းသောင်းကျန်းမှုသမိုင်း|ပြည်တွင်းပဋိပက္ခ]]များမှာ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ [[ကရင်ပဋိပက္ခ]]ဖြစ်နေခဲ့သောကြောင့် [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်|စစ်ဦးစီးချုပ်]]ဖြစ်သူ [[စမစ်ဒွန်း|ဗိုလ်ချုပ်စမစ်ဒွန်း]]ကို [[ကရင်လူမျိုး]]ဖြစ်သောကြောင့် ရာထူးမှအနားယူစေခဲ့၍ [[နေဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်း]]အား ခန့်အပ်ခဲ့သည်။

၁၉၅၈ အောက်တိုဘာတွင် နိုင်ငံရေးအခြေအနေမှာ အလွန်ဆိုးရွားလာခဲ့သဖြင့် ဝန်ကြီးချုပ်[[ဦးနု]]မှ ဗိုလ်နေဝင်းအား တိုင်းပြည်ကိုခေတ္တအုပ်ချုပ်စေခဲ့ရသည်။ သို့ဖြစ်ရာ ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်းသည် [[အိမ်စောင့်အစိုးရ (၁၉၅၈)|အိမ်စောင့်အစိုးရ]]ကိုဖွဲ့စည်း၍ မာရှယ်လော (ခေါ်) စစ်အုပ်ချုပ်ရေးကိုကြေညာပြီး စတင်အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၀ တွင် အိမ်စောင့်အစိုးရမှ [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၁၉၆၀|ရွေးကောက်ပွဲ]]ကို ပြန်လည်ကျင်းပပေးခဲ့သည်။ ထိုရွေးကောက်ပွဲ၌ ဦးနုဦးဆောင်သော [[သန့်ရှင်းဖဆပလ]]မှာ အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ အရပ်သားအစိုးရကို အာဏာပြန်လည်လွှဲအပ်ပေးခဲ့သော်လည်း ပြည်သူများသည် အစိုးအနေဖြင့် တိုင်းပြည်ကိုတည်ငြိမ်အောင် ပြုလုပ်နိုင်ခြင်းမရှိဟူ၍ မြင်လာခဲ့ကြသည်။ သို့ဖြစ်ရာ မြန်မာ့တပ်မတော်သည် တိုင်းပြည်ကိုတည်ငြိမ်အောင် ပြုလုပ်နိုင်စွမ်းရှိကြောင်း ယုံကြည်မိလာကြသည်။

==အာဏာသိမ်းပိုက်မှု==
{{Campaignbox Myanmar conflict (Before 2021)}}
နိုင်ငံရေးမတည်ငြိမ်မှု၊ [[ဖက်ဆစ်ဆန့်ကျင်ရေး ပြည်သူ့လွတ်လပ်ရေး အဖွဲ့ချုပ်|ဖဆပလ]]ပြိုကွဲမှု၊ နိုင်ငံတော်ကိုဆက်လက်အုပ်ချုပ်လိုခြင်း စသောအကြောင်းများကြောင့် ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်းသည် စစ်အင်အားဖြင့် တိုင်းပြည်အာဏာကို သိမ်းပိုက်လိုခဲ့သည်။

ဝန်ကြီးချုပ်[[ဦးနု]]၏ [[ပထစအစိုးရ|အရပ်သားအစိုးရ]]ထံ အာဏာလွှဲပြောင်းပြီး ၂ နှစ်မကြာမီ ၁၉၆၂ ခုနှစ် မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်းသည် စစ်အာဏာသိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးချုပ်ဦးနု၊ သမ္မတဟောင်း[[စဝ်ရွှေသိုက်]]စသော နိုင်ငံရေးသမားများနှင့် [[ကယားပြည်နယ်|ကရင်နီပြည်နယ်]]နှင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်]]တို့၏ ခေါင်းဆောင်ဟောင်းတို့ကို ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ စဝ်ရွှေသိုက်၏သားဖြစ်သူ စဝ်မီမီသိုက်သည်သာ သေနတ်ဖြင့်အပစ်ခံခဲ့သော်လည်း ဤအာဏာသိမ်းပိုက်မှုကို ကမ္ဘာ့မီဒီယာများမှ &quot;သွေးမြေမကျသော အာဏာသိမ်းပိုက်မှုကြီး&quot; ဟု ဖော်ပြမှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင်[[သီပေါမြို့|သီပေါ]][[စော်ဘွား]] [[စဝ်ကြာဆိုင်]]သည်လည်း [[တောင်ကြီးမြို့]]၌ ပျောက်ဆုံးသွားလေသည်။

{{multiple image
 | align     = right
 | direction = vertical
 | header_align = centre
 | header    =
 | image1    =
 | width1    = 220
 | alt1      =
 | caption1  =
 | image2    =
 | width2    = 220
 | alt2      =
 | caption2  = အာဏာသိမ်းပိုက်ပြီး ၂ ရက်အကြာ [[ရန်ကုန်မြို့]]တွင်း၌ စစ်ကားများရောက်လာစဉ်
}}

၁၉၆၂ ဇူလိုင်လတွင် [[ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်]]၌ [[ဆဲဗင်းဂျူလိုင် ကျောင်းသား အရေးတော်ပုံ|ကျောင်းသားများဆန္ဒပြ]]ခဲ့ကြရာ ထိုဆန္ဒပြမှုကိုဖိနှိပ်ရန်အတွက် စစ်သားများကိုစေလွှတ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက်ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အဦကို ဗုံးခွဲဖျက်ဆီးခဲ့သည်။ ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်းသည် ဆန္ဒပြသူကျောင်းသားများအား &quot;ဓားကိုဓားခြင်း၊ လှံကိုလှံခြင်း ရင်ဆိုင်မည်&quot; ဟူ၍ပြောကြားခဲ့သည်။ ၁၉၆၂ ဇူလိုင် ၁၃ တွင် ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်းသည် [[ဩစတြီးယားနိုင်ငံ]]၊ [[ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ]]နှင့် [[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံ]]များသို့ ကျန်းမာရေးစစ်‌ဆေးရန်အကြောင်းပြု၍ သွားရောက်ခဲ့သည်။

၁၉၈၈ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်နေဝင်းသည် ကျောင်းသားသမဂ္ဂအဆောက်အဦကို ဗုံးခွဲဖျက်ဆီးခဲ့သည့်အကြောင်းကို ငြင်းပယ်ခဲ့၍ ရာထူးမှနုတ်ထွက်သွားခဲ့ပြီဖြစ်သော ဗိုလ်ချုပ်ဟောင်း[[အောင်ကြီး|ဦးအောင်ကြီး]]အား တရားခံဖြစ်ကြောင်း အပြစ်တင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် မိမိကိုယ်မိမိ &quot;တော်လှန်ရေးခေါင်းဆောင်&quot; ဟူ၍လည်းကောင်း၊ &quot;ဓားကိုဓားခြင်း၊ လှံကိုလှံခြင်း&quot; ရင်ဆိုင်ခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်ဟူ၍လည်းကောင်း ပြောဆိုခဲ့သည်။

==သိမ်းပိုက်ရသည့်အကြောင်းအရင်း==
မြန်မာစစ်တပ်မှ အာဏာသိမ်းပိုက်ရခြင်း၏ အဓိကအကြောင်းအရင်းမှာ ဖဆပလအစိုးရလက်အောက်တွင် ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော်မှာ ပျက်သုဉ်းလုနီးပါးရှိနေခဲ့သည်ဟူ၍ သမိုင်းပညာရှင်များကသုံးသပ်ကြသည်။

၁၉၆၀ ခန့်တွင် ရှမ်းပြည်နယ်နှင့် ကယားပြည်နယ်တို့သည် ဖက်ဒရယ်မူမရပါက ပြည်ထောင်စုမှနုတ်ထွက်မည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင်ရှမ်းပြည်နယ်တွင်လည်း လက်နက်တိုင်တပ်ဖွဲ့များကိုဖွဲ့စည်းပြီး စတင်တော်လှန်ခဲ့ကြပြီးဖြစ်သည်။ ဝန်ကြီးချုပ်ဦးနုသည် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]ကို နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် ပြဋ္ဌာန်းလိုခြင်းကြောင့် အခြားဘာသာဝင်များမှာ အစိုးရအားဆန့်ကျင်လိုကြသည်။ မြန်မာ့တပ်မတော်သည်လည်း ထိုပြဿနာရပ်များကို အကြောင်းပြု၍ အာဏာသိမ်းပိုက်ခဲ့ရကြောင်း ပြောဆိုခဲ့သည်။

[[ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စုစနစ်|ဖက်ဒရယ်စနစ်]]နှင့်[[ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ စနစ်|ပါလီမန်စနစ်]]တို့သည် နိုင်ငံအပေါ်သက်ရောက်မှုအားနည်းရာ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်မှုကိုအားပေးစေသည်၊ တိုင်းရင်းသားကိုယ်စားလှယ် များစွာရှိနေခြင်းကြောင့် နိုင်ငံတွင်းမတည်ငြိမ်မှုများ ဖြစ်ပေါ်လာစေသည် ဟူသောအကြောင်းများကြောင့် တိုင်းပြည်တည်ငြိမ်စေရန် ခိုင်မာသောဗဟိုအစိုးရတစ်ရပ် လိုအပ်သည်ဟူ၍ တပ်မတော်ကယုံကြည်ခဲ့သည်။ အမှန်စင်စစ်ပင် တပ်မတော်သည် ၎င်း၏အာဏာသိမ်းပိုက်မှုကို &quot;ပြည်နယ်များခွဲထွက်၍ ပြည်ထောင်စုပြိုကွဲမည့်အန္တရာယ်မှ ကာကွယ်ရခြင်း&quot; ဟုဆိုခဲ့သည်။

၁၉၆၀ ခုနှစ်သည် [[ကမ္ဘာ့သမိုင်း]]အရ [[စစ်အေးတိုက်ပွဲ]]ကာလ၌ ပါဝင်သည်။ [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] ([[အရင်းရှင်ဝါဒ]]) နှင့် [[ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု]] ([[ကွန်မြူနစ်ဝါဒ]]) တို့သည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်း၌ အချင်းချင်းယှဉ်ပြိုင်လျက်ရှိခဲ့ကြသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ အစွန်းအဖျားဒေသများသည် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ရေးရရှိပါက ပြည်ပနိုင်ငံများ (အထူးအဖြင့် အမေရိကန်နှင့် ဆိုဗီယက်နိုင်ငံ) ၏ လွှမ်းမိုးမှုများရှိလာနိုင်သည်။ အမေရိကန်နိုင်ငံသည် အာရှဒေသ၌ ကွန်မြူနစ်ထောက်ခံသော နိုင်ငံများကို စိတ်ဝင်စားလျက်ရှိခဲ့ပြီး ကွန်မြူနစ်တရုတ်နိုင်ငံနှင့် ထိစပ်လျက်ရှိသော မြန်မာနိုင်ငံကို စောင့်ကြည့်ကောင်း စောင့်ကြည့်နိုင်ခဲ့မည်။

အကယ်၍ရှမ်းပြည်နယ်နှင့် ကယားပြည်နယ်တို့သည် ပြည်ထောင်စုမှထွက်ခွာခဲ့ပါလျှင် လွတ်လပ်သောတိုင်းပြည်အနေဖြင့် ကိုယ်တိုင်နိုင်ငံခြားရေးပေါ်လစီများကို ချမှတ်ဆောင်ရွက်ရမည်ဖြစ်ရာ အခြားနိုင်ငံများနှင့် မဟာမိတ်ပြု၍ ပူးပေါင်းရမည်ဖြစ်သည်။ စစ်အေးတိုက်ပွဲ၌ ဘက်မလိုက်သော မြန်မာနိုင်ငံအနေဖြင့် လုံခြုံရေးပြဿနာရပ်များ ပေါ်ပေါက်လာမည်ဖြစ်ပြီး မြန်မာ့နယ်မြေအတွင်း၌ အမေရိကန်နှင့်တရုတ်ပြည်တို့၏ တိုက်ပွဲဖြစ်နိုင်ခြေလည်း မြင့်မားနိုင်သည်။

==နောက်ဆက်တွဲနှင့်သက်ရောက်မှုများ==
{{see also|မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီခေတ်}}
မြန်မာ့လူထုများတွင် အာဏာသိမ်းပြီးအစပိုင်း၌ မည်သည့်ပြောင်းလဲမှုများမှ မကြုံတွေ့ရသေးပေ။ တပ်မတော်၏ တန်းတူညီမျှရေးမူဝါဒကြောင့် စိုက်ပျိုးရေးတွင်လုပ်ကိုင်ကြသော လူထူတို့၏ လူနေမှုအဆင့်အတန်းမှာ အနည်းငယ်တိုးတက်လာခဲ့သည်။ [[တပ်မတော်]]သည် ၁၉၅၈ မှ ၁၉၆၀ အထိ နိုင်ငံတော်ကို အုပ်ချုပ်ခဲ့ဖူးသည့်အတွက် အချိန်တန်လျှင် အရပ်သားအစိုးရထံ အာဏာပြန်လွှဲမည်ဟု ယုံကြည်ခဲ့ကြသည်။ တပ်မတော်၏ ကွန်မြူနစ်ဝါဒဆန့်ကျင်ခြင်းကို အမေရိကန်နိုင်ငံက နှစ်သက်ခဲ့သည်။ [[စစ်အေးတိုက်ပွဲ]]၌  ဘက်မလိုက်မှုကို ဆက်လက်ကိုင်တွယ်ထားသဖြင့် မည်သည့်နိုင်ငံများမှ အာဏာသိမ်းပိုက်မှုကို ဆန့်ကျင်ခြင်း သို့မဟုတ် အရေးယူပိတ်ဆို့မှုများ လုပ်ဆောင်ခြင်းတို့မရှိခဲ့ပေ။

တပ်မတော်သည် အာဏာသိမ်းပြီးနောက် [[ပြည်ထောင်စုတော်လှန်ရေးကောင်စီအဖွဲ့|တော်လှန်ရေးကောင်စီ]]ကိုဖွဲ့စည်း၍ [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်]]ကို စတင်အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့သည်။ ဦးစွာတိုင်းပြည်စီးပွားရေးကို ခြယ်လှယ်နိုင်အောင်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ပုဂ္ဂလိကပိုင်စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများကို ပြည်သူပိုင်သိမ်းခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ဥပဒေပြုရေး၊ ပညာရေး၊ ယဉ်ကျေးမှုစသော အရေးပါသည့်ကဏ္ဍများကို ချုပ်ကိုင်နိုင်အောင်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ အစိုးရပိုင်မဟုတ်သည့် အင်စတီကျူးရှင်းများကို ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။

ဗြိတိသျှ[[ကိုလိုနီခေတ်]]၏ အတိတ်သမိုင်းကို ပပျောက်ရန်လည်း ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ [[မြန်မာဘာသာစကား]]ကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ အင်္ဂလိပ်လမ်းအမည်များကို [[ပြောင်းလဲထားသော လမ်းနာမည်များ (ရန်ကုန်မြို့)|မြန်မာဘာသာသို့ပြောင်းလဲ]]စေခဲ့သည်။ အနောက်တိုင်းနိုင်ငံများမှ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများကိုလည်း ရပ်ဆိုင်းစေခဲ့သည်။ ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံသည် ပြင်ပလောကနှင့် အဆက်အသွယ်ပြတ်ခဲ့ရသည်။ ၁၉၆၀ တွင် နိုင်ငံတော်၏ ပြင်ပကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေးနှင့် GDP အချိုးမှာ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းရှိခဲ့၍ ၁၉၇၀ တွင် ထိုအချိုးမှာ ၂၆ ရာခိုင်နှုန်းအထိကျဆင်းခဲ့သည်။

မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်၏ အဓိကမူဝါဒသည် အခြေခံလူတန်းစား၏ လူနေမှုအဆင့်အတန်းကို မြှင့်တင်ရန်ဖြစ်သည်။ သို့သော် တောင်သူလယ်သမားတို့ကိုသာ အလေးပေးခဲ့၍ စက်မှုလုပ်ငန်းသမားများကို လျစ်လျူရှုသကဲ့သို့ဖြစ်ခဲ့သည်။ စက်မှုလုပ်ငန်းများကို ထောက်ပံ့မှုနည်းပါးလာသဖြင့် မြန်မာ့စီးပွားရေးမှာ ယိမ်းယိုင်လာခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ဆယ်စုနှစ်အလယ်ကာလတွင် အခွန်အတုတ်များကြီးမားလာခြင်း၊ မြေယာများကိုအဓ္ဓမသိမ်းယူခြင်းတို့ ဖြစ်ပွားလာခဲ့သည်။ ၁၉၈၅ တွင် [[မြန်မာကျပ်]]‌ငွေစက္ကူများမှ ၅၀ တန်နှင့် ၁၀၀ တန်တို့ကို တရားမဝင်ကြေညာ၍ ရုပ်သိမ်းခဲ့သည်။ ဆန်ဈေးနှင့် သစ်ဈေးများမှာ လုံးဝကျဆင်းခဲ့သည်။ ပြည်သူတို့မှာ ဘဏ်များ၌ ပိုက်ဆံများစွာ ထုတ်ယူခဲ့ကြရသည်။ ၁၉၈၇ တွင် ၂၅ ကျပ်၊ ၃၅ ကျပ်နှင့် ၇၅ ကျပ်တန် ငွေစက္ကူများကို ထက်မံရုပ်သိမ်းခဲ့ပြန်သည်။ စီးပွားရေးကျဆင်းမှုကြောင့် မြန်မာနိုင်ငံကို ကမ္ဘာ့အဆင်းရဲဆုံးနိုင်ငံအဖြစ် [[ကုလသမဂ္ဂ]]မှ မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။

တိုင်းပြည်စီးပွားရေးပျက်ပြားမှု၊ မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်မအောင်မြင်မှု စသည့်အကြောင်းများကြောင့် ၁၉၈၈ ခုနှစ်တွင် ပြည်သူများစတင်ထကြွလာခဲ့ပြီး [[ရှစ်လေးလုံးအရေးအခင်း]]ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ရာ မဆလအစိုးရမှာ ပြိုလဲခဲ့လေသည်။

==ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန်==
* [[ပြည်ထောင်စုတော်လှန်ရေးကောင်စီအဖွဲ့]]
* [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်]]
* [[၈၈၈၈ အရေးအခင်း]]
* [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း]]

==ကိုးကားချက်==
* {{Cite book|title = A history of myanmar since ancient times: Traditions and transformations.|last1 = Aung-Thwin|first1= Michael|first2=Maitrii|last2=Aung-Thwin|edition= 2nd|location=London, UK|publisher=Reaktion Books|year = 2013|isbn = 978-1861899019}}
* {{Cite book|title = Making enemies: War and State Building in Burma|url = https://archive.org/details/makingenemieswar0000call|last = Callahan|first = Mary P.|location = Singapore|publisher=Singapore University Press|year = 2004|isbn = 0801472679}}
* {{Cite book|title = Building the Tatmadaw: Myanmar Armed Forces Since 1948|last = Myoe|first = Maung A.|publisher = Institute of Southeast Asian Studies|year = 2009|isbn = 978-9812308481}}
* {{Cite book|title = The State in Myanmar.|last = Taylor|first = Robert H.|location = Singapore|publisher = NUS Press|edition = 2nd|year = 2009|isbn = 978-0824833626|url-access = registration|url = https://archive.org/details/stateinmyanmar0000tayl}}
* {{Cite book|title = General Ne Win: A Political Biography.|url = https://archive.org/details/generalnewinpoli0000tayl|last = Taylor|first = Robert H.|location= Singapore|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|year = 2015}}

{{တပ်မတော်}}

[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ စစ်ဘက်အာဏာသိမ်းမှုများ]]
[[ကဏ္ဍ:၁၉၆၀ ဆယ်စုနှစ် အာဏာသိမ်းခြင်းနှင့် အာဏာသိမ်းရန်ကြိုးပမ်းမှုများ]]</text>
      <sha1>2ftt1b3sauayk2dgfvymio3uzq2jwuz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အခြေခံသရများ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>208873</id>
    <revision>
      <id>1026869</id>
      <parentid>775725</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:05:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18007" sha1="hsgoei9zraeg56he2tb6lrld6c5s1fp" xml:space="preserve">[[Image:Cardinal vowels-Jones x-ray.jpg|thumb|200px|ဒန်းညာ ဂျုံးဇ်၏ {{IPA|[i, u, a, ɑ]}} တို့ ထွက်ရှိစဉ် X-rays ရိုက်ကူးထားခြင်း]]
[[Image:Cardinal vowel tongue position.png|thumb|200px|အခြေခံသရ အရှေ့နှင့် အနောက်သရများ၏ လျှာအမြင့်ဆုံးတည်နေရာ]]
[[Image:Cardinal vowel chart-accurate(png).svg|200px|thumb|အခြေခံသရများအတွက် လျှာ၏ နှိုင်းယှဉ်ထားသော အမြင့်ဆုံးနေရာအမှတ်များ]]
[[Image:Cardinal vowel chart-common(png).svg|thumb|200px|'''အခြေခံသရစတုဂံ'''၊ အခြေခံသရများ၏ လျှာတည်ရှိမှု အမြင့်ဆုံးနေရာကို ပြသထားပုံ။]]

'''အခြေခံသရများ''' ({{lang-en|Cardinal vowels}}) ဆိုသည်မှာ သဒ္ဒဗေဒပညာရှင်များ ဘာသာစကားများ၏ အသံများကို ဖော်ပြရာတွင် သုံးစွဲသော ရည်ညွှန်းကိုးကားစရာ သရအစုအဝေးတစ်ခုဖြစ်သည်။ထိုသရများကို လျှာ၏ အရှေ့၊ အနောက်၊ အနိမ့်၊ အမြင့်၊ နှုတ်ခမ်းပုံစံ (ဝိုင်း/ဖြန့်) စသည်တို့အပေါ်၌ ခွဲခြားကြသည်။

အခြေခံသရတစ်လုံးဆိုသည်မှာ လျှာသည် အဆုံးစွန်သောတည်နေရာ၌ (ခံတွင်း၏ အရှေ့ (သို့) အနောက်၊ အထက် (သို့) အောက်)  တည်ရှိနေသောအခါ ထွက်ရှိလာသော အသံဖြစ်သည်။ လက်ရှိစနစ်ကို စနစ်တကျဖြစ်စေသူမှာ ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းခန့်က [[ဒန်းညာ ဂျုံးဇ်]]ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Jones|first1=Daniel|title=An English Pronouncing Dictionary|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.93283|date=1917|publisher=Dent|location=London}}&lt;/ref&gt; သို့ရာတွင် ဤစိတ်ကူးသည်ကား အဲလစ် (Ellis)&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Ellis|first1=A.J.|title=The Alphabet of Nature|url=https://archive.org/details/alphabetnatureo01elligoog|date=1845|location=Bath}}&lt;/ref&gt; နှင့် ဘီလ် (Bill)&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Bell|first1=A.M.|title=Visible Speech|url=https://archive.org/details/visiblespeechsc02bellgoog|date=1867|location=London}}&lt;/ref&gt; ဟု ထင်ရှားသော သဒ္ဒဗေဒပညာရှင် နှစ်ဦး၏ အကြံဉာဏ်ပင်ဖြစ်၏ ။

==အခြေခံသရများ ဇယား==
[[Image:Daniel Jones's 18 Cardinal Vowels.svg|400px]]

အခြေခံသရများထဲက {{IPA|[i]}}, {{IPA|[ɑ]}} နှင့် {{IPA|[u]}} သုံးခု၌ ကရိုဏ်း (လျှာ) နှင့်ပတ်သက်သော အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက်များရှိသည်။ {{IPA|[i]}} သရကို အဖြစ်နိုင်ဆုံးအနေအထားအရ လျှာသည် ခံတွင်း၏ ရှေ့ဆုံးနှင့် အမြင့်ဆုံးနေရာတို့၌ထား၍ နှုတ်လမ်းကို ဖြန့်ပြီး အသံကို ထုတ်လုပ်သည်။ သို့သော် ပွတ်တိုက်/ပိတ်ဆို့မှု မဖြစ်ရပေ။ {{IPA|[u]}} သရကို ထုတ်လုပ်ရာတွင် အဖြစ်နိုင်ဆုံးအနေအထားဖြင့်ပင် လျှာသည် ခံတွင်း၏ နောက်ဆုံးနှင့် အမြင့်ဆုံးထားကာ နှုတ်ခမ်းကို ဝိုင်းရသည်။ ဤအသံသည် ဝီစီကို ညင်သာစွာမှုတ်ခြင်း (သို့) ဖယောင်းတိုင်မီးကို ငြိမ်းသတ်ခြင်း ပုံစံဖြင့်ဖြစ်၏ ။ {{IPA|[ɑ]}} ကိုကား လျှာသည် ခံတွင်း၏ အောက်ဆုံးနေရာနှင့် နောက်ဆုံးနေရာ၌ ဖြစ်နေရမည်။ ပွတ်တိုက်/ပိတ်ဆို့သံ ဖြစ်ပေါ်လာပါက သရမဟုတ်ဘဲ ဗျည်းသံဖြစ်သည်။ 

အခြားသရများသည် ဤထောင့်သုံးထောင့်ရှိ  {{IPA|[i]}}, {{IPA|[ɑ]}} နှင့် {{IPA|[u]}} သရများကြား လျှာ၏ နိမ့်မြင့်သဘော၌ &quot;ကြားမှုဆိုင်ရာ အကွာအဝေးတူညီ&quot; ကြသည်။ ဥပမာ : အပိတ် (လျှာအမြင့်ဆုံး) ၊ တစ်ဝက်ပိတ်၊ တစ်ဝက်ပွင့်/ဖွင့် ၊ အပွင့်/ဖွင့် (လျှာအနိမ့်ဆုံး) စသည်တို့ဖြစ်ကြသည်။

ထိုသို့ ထက်အောက်သဘောအပြင် ရှေ့နောက်သဘောထင်ရှားမှုသည် ရည်ညွှန်းကိုးကား သရရှစ်ခုကို ကြားမှုဆိုင်ရာနှင့် ကရိုဏ်းလုပ်ဆောင်မှုတို့ကြား ရောနှောပေါင်းစပ်ထားသည့် မှတ်ကျောက်ပေတံတစ်ခုပေါ်၌ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနိုင်ခဲ့သည်။ ဤသရရှစ်ခုကိုပင် &quot;မူလအခြေခံသရ&quot; (primary cardinal vowels) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြပြီး ဤသို့သရများသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဘာသာစကားများတွင် အသုံးများ တည်ရှိကြသည်။

သက်ဆိုင်ရာ သရတစ်ခုခြင်းစီတွင် နှုတ်ခမ်းပုံစံ နောက်တစ်ခုထပ်ရှိပြန်သည်။ ဥပမာပေးရသော် သရအမှတ် (၁) ကို သူ့အနောက်က သရအမှတ် (၈) ကဲ့သို့ နှုတ်ခမ်းဝိုင်းပုံစံဖြင့် ထုတ်လုပ်နိုင်သည်။ ထိုသို့ နှုတ်ခမ်းပြောင်းပြန်ပုံစံရှိသော သရများကို &quot;ဆင့်ပွားအခြေခံသရ&quot; ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ ဤသရသံများသည် မူလအခြေခံသရထက် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ဘာသာစကားများ၌ တည်ရှိမှုနည်းသည်ဟု ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Ladefoged|first1=P.|title=The Sounds of the World's Languages|url=https://archive.org/details/soundsofworldsla0000lade|last2=Maddieson|first2=I.|date=1996|publisher=Blackwell|isbn=0-631-19815-6|page=[https://archive.org/details/soundsofworldsla0000lade/page/292 292]}}&lt;/ref&gt; အခြားသောသရများကိုလည်း [[နိုင်ငံတကာသဒ္ဒဗေဒအက္ခရာ]] ပြဇယားတွင် အသိအမှတ်ပြုထားကြသည်။

ဂျုံးဇ်က အခြေခံသရစနစ်ကို ထိထိရောက်ရောက် သုံးစွဲနိုင်ရန်၊ သရများကို ထုတ်လုပ်ခြင်း၊ မှတ်မိသိမြင်ခြင်းရှိရန် တစ်ယောက်သောသူသည် ကျွမ်းကျင်သော သဒ္ဒဗေဒပညာရှင်တစ်ဦးနှင့် လေ့ကျင့်ရမည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Jones|first1=Daniel|title=An Outline of English Phonetics|date=1967|publisher=Heffer|edition=9th|location=Cambridge|page=34}}&lt;/ref&gt;

အခြေခံသရများသည် ဘာသာစကားတစ်ခုအတွက် သီးသန့်သရများမဟုတ်ပေ။ ရည်ညွှန်းတိုင်းတာသည့် စနစ်သာဖြစ်၏ ။ သို့ရာတွင် ဘာသာစကားအချို့၌  ဤအခြေခံသရများ (သို့) ဆင်တူနီးကပ်သောသရများ ပါဝင်တည်ရှိနေကြသည်။&lt;ref&gt;{{citation|last=Ashby|first=Patricia|title=Understanding Phonetics|year=2011|publisher=Routledge|page=85|series=Understanding Language series|isbn=978-0340928271}}&lt;/ref&gt; နမူနာဘာသာစကားတစ်ခုမှာ ကင်မရွန်းနိုင်ငံတွင် ပြောသော ငွဲ့ (Ngwe) စကားဖြစ်၍ သရရှစ်ခုသာရှိသည်ဟု ဖော်ပြကြပြီး ထိုသရရှစ်ခုမှာလည်း အခြေခံသရ ရှစ်ခုနှင့် အတော်လေး ဆင်တူသည်။(Ladefoged 1971:67).

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! Number !! [[help:IPA|IPA]] !! Description
|-
| 1
| {{IPA|[i]}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Close front unrounded vowel]]
|-
| 2
| {{IPA|[e]}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Close-mid front unrounded vowel]]
|-
| 3
| {{IPA|[ɛ]}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Open-mid front unrounded vowel]]
|-
| 4
| {{IPA|[a]}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Open front unrounded vowel]]
|-
| 5
| {{IPA|[ɑ]}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Open back unrounded vowel]]
|-
| 6
| {{IPA|[ɔ]}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Open-mid back rounded vowel]]
|-
| 7
| {{IPA|[o]}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Close-mid back rounded vowel]]
|-
| 8
| {{IPA|[u]}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Close back rounded vowel]]
|-
| 9
| {{IPA|[y]}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Close front rounded vowel]]
|-
| 10
| {{IPA|[ø]}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Close-mid front rounded vowel]]
|-
| 11
| {{IPA|[œ]}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Open-mid front rounded vowel]]
|-
| 12
| {{IPA|[ɶ]}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Open front rounded vowel]]
|-
| 13
| {{IPA|[ɒ]}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Open back rounded vowel]]
|-
| 14
| {{IPA|[ʌ]}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Open-mid back unrounded vowel]]
|-
| 15
| {{IPA|[ɤ]}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Close-mid back unrounded vowel]]
|-
| 16
| {{IPA|[ɯ]}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Close back unrounded vowel]]
|-
| 17
| {{IPA|[ɨ]}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Close central unrounded vowel]]
|-
| 18
| {{IPA|[ʉ]}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Close central rounded vowel]]
|-
| 19
| {{IPA|[ɘ]}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Close-mid central unrounded vowel]]
|-
| 20
| {{IPA|[ɵ]}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Close-mid central rounded vowel]]
|-
| 21
| {{IPA|[ɜ]}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Open-mid central unrounded vowel]]
|-
| 22
| {{IPA|[ɞ]}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Open-mid central rounded vowel]]
|}
အခြေခံသရ ၁၉-၂၂ တို့ကို ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဒေးဗစ် အဘာခရောန်ဘီ က ထည့်သွင်းပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Abercrombie|first=David|author-link=David Abercrombie (linguist)|year=1967|title=Elements of General Phonetics|publisher=Edinburgh University Press|page=161|isbn=0-85224-028-7}}&lt;/ref&gt; အိုင်ပီအေအမှတ်စဉ်၌ အခြေခံသရများ ၁-၁၈ သည် အမှတ်စဉ်တူညီကြသည်။ (ထိုဂဏန်းကို သတ်မှတ်ချက်အရ ၃၀၀ ပေါင်းရမည်၊ ထို့ကြောင့် ၃၀၁ က စတင်၏ ။)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Esling|first=John|author-link=John Esling|year=1999|chapter=Appendix 2: Computer coding of IPA symbols|editor=International Phonetic Association|title=Handbook of the International Phonetic Association: A Guide to the Use of the International Phonetic Alphabet|url=https://archive.org/details/handbookofintern0000inte|pages=[https://archive.org/details/handbookofintern0000inte/page/161 161]–185|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-63751-1}}&lt;/ref&gt;

==အခြေခံသရစနစ်၏ တိကျမှန်ကန်မှု ကန့်သတ်ချက် ==
အခြေခံသရစနစ်၏ ပုံမှန်ရှင်းလင်းချက်က ဆိုသည်မှာ ကျွမ်းကျင်သော အသုံးပြုသူသည် မူလနှင့် ဆင့်ပွားအခြေခံသရ (၁၆) လုံးနှင့် အခြားအလယ်သရအနည်းငယ်တို့ကြား ကွဲပြားမှုကို စိတ်ချယုံကြည်စွာ ခွဲခြားနိုင်သည်။ နိုင်ငံတကာသဒ္ဒဗေဒအသင်းက ထပ်မံပံ့ပိုးထားသော ဖြည့်စွက်သင်္ကေတများက သရတို့၏ကြားတန်ဖိုးများကို ယုံယုံကြည်ကြည် ခွဲခြားနိုင်သည်ဟု ဆိုလေသည်။ သဒ္ဒဗေဒပညာရှင်တစ်ဦးသည် [[အရှေ့တစ်ဝက်ပိတ်အပြန့်သရ]] {{IPA|[e]}} ၊ [[အရှေ့တစ်ဝက်ဖွင့်အပြန့်သရ]] {{IPA|[ɛ]}} တို့ကိုသာမက [[အရှေ့တစ်ဝက်အပြန့်သရ]] {{IPA|[e̞]}} ၊ အလယ်ယိမ်း အရှေ့တစ်ဝက်အပြန့်သရ {{IPA|[ë]}} စသည် စသည်တို့ကိုလည်း မှတ်မိသိမြင်၊ ထုတ်လုပ်နိုင်သည်ဟူ၍ ဆိုလေသည်။ ဤသည်မှာ သရအရေအတွက် လေးငါးဆယ်ခန့်ကို (ခွဲနိုင်သည်ဟု) ညွှန်းဆိုခြင်းဖြစ်လေရာ လက်တွေ့သဘောအားဖြင့် လေ့ကျင့်ထားသော သဒ္ဒဗေဒပညာရှင်ပင် ဤသို့သော အရည်အသွေးရရန် ခက်ခဲပေသည်။

၁၉၅၀-၆၀ နှစ်များက ထုတ်ဝေသော စိတ်ကူးနည်းသစ်များဖြင့် စမ်းသပ်ချက်အများအပြားတွင် လာဒစ်ဖိုးဂစ်ဒ် (Ladefoged) က လေ့ကျင့်ထားသည့် သဒ္ဒဗေဒပညာရှင်များသည် စကော့(တစ်ရှ်) ဂေးလစ်ခ် ဒေသယိစကားရှိ သရများကို မည်သို့ကိုင်တွယ်စီမံသည်ကို လေ့လာခဲ့သည်။ သဒ္ဒဗေဒပညာရှင် (၁၈) ဦးကို ဂေးလစ်ခ်စကားပြော ဒေသခံတို့၏ သရသံ (၁၀) လုံးကို အသံဖမ်းထားမှုအား နားထောင်စေ၍ သရစတုဂံတွင် နေရာမှတ်ခိုင်းသည်။ ထို့နောက် လာဒစ်ဖိုးဂစ်ဒ်က ထိုပညာရှင်များကြား မှန်ကန်ကိုက်ညီမှု၊ မကိုက်ညီမှုတို့ကို လေ့လာခဲ့ရာ ဒန်းညာဂျုံးဇ် တည်ထွင်တိုးတက်စေခဲ့သော ဗြိတိသျှအသံထွက်စဉ်လာသဘောဖြင့် လေ့ကျင့်ခဲ့သူများသည် ဤသို့သော လေ့ကျင့်မှုမရှိသူများထက် (သရ)ဆုံးဖြတ်ရာတွင် ပို၍ နီးစပ်မှုရှိသည်ဟူသောအချက်ကို ထုတ်ဖော်ထောက်ပြနိုင်ခဲ့လေသည်။ သို့ရာတွင် အထင်ရှားဆုံးရလဒ်မှာ အခြေခံသရတန်ဖိုးများနှင့် ဝေးကွာသော သရများကိုကား နားထောင်သူအားလုံးကြား၌ ကြီးမားစွာ ကွဲပြားမှုရှိပေသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Ladefoged|first1=P.|title=Three Areas of Experimental Phonetics|url=https://archive.org/details/threeareasofexpe0000pete|date=1967|publisher=Oxford University Press|pages=[https://archive.org/details/threeareasofexpe0000pete/page/132 132]–142}} See especially Figure 47 on p.&amp;nbsp;135&lt;/ref&gt;

==ကိုးကား==
{{Reflist}}

[[ကဏ္ဍ:သရများ]]</text>
      <sha1>hsgoei9zraeg56he2tb6lrld6c5s1fp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပိုခါရာမြို့</title>
    <ns>0</ns>
    <id>209240</id>
    <revision>
      <id>1026917</id>
      <parentid>824896</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T19:08:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23645" sha1="qyprjsltklo6v1lj5sp4xpv93uhg0wo" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name                   = ပိုခါရာ
| native_name                     = पोखरा महानगरपालिका
| settlement_type                 = [[List of cities in Nepal#Metropolitan city|Metropolitan City]]
&lt;!-- images and maps  --&gt;| image_skyline                   =
| image_caption                   = (From left) Top: [[Tal Barahi Temple]], Boats in [[Phewa Lake]]; Center: View of the [[Annapurna]] Range from Pokhara; Bottom: [[Bindhyabasini temple]], Pokhara Town, [[Shanti Stupa, Pokhara]] in Pokhara.
| imagesize                       = 300
| image_flag                      = 
| image_seal                      = 
| nickname                        = City of lakes
| motto                           = Clean Pokhara, Green Pokhara
| image_map                       = 
| mapsize                         = 300px
| map_caption                     = 
| pushpin_map                     = Nepal Gandaki Province#Nepal#Asia
| pushpin_label_position          = &lt;!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --&gt;
| pushpin_mapsize                 = 300
| pushpin_relief                  = 1
&lt;!-- Location --&gt;| pushpin_map_caption             = Location in Province
| coordinates                     = {{coord|28|12|30|N|83|59|20|E|region:NP_type:city|display=inline,title}}
| subdivision_type                = နိုင်ငံ
| subdivision_name                = {{flag|Nepal}}
| subdivision_type1               = [[Nepalese Federal States|Province]]
| subdivision_name1               = [[Gandaki Province]]
| subdivision_type2               = တိုင်း
| subdivision_name2               = [[Kaski District]]
| established_title               = &lt;!-- Settled --&gt;
| established_date                = 
| established_title3              = Incorporated
| established_date3               = 1962
| government_type                 = [[Mayor-council]]
&lt;!-- Politics --&gt;| governing_body                  = [[Metropolitan municipality|Pokhara Metro. Municipality]]
| government_footnotes            = 
| leader_title                    = [[မြို့တော်ဝန်]]
| leader_name                     = Man Bahadur GC
| leader_title1                   = [[Deputy mayor|Deputy Mayor]]
| leader_name1                    = Manju Gurung 
&lt;!-- Area    --&gt;| unit_pref                       = &lt;!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--&gt;
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 464.24
| area_water_km2                  = 4.4
&lt;!-- Population   --&gt;| elevation_m                     = 822
&lt;!-- Area/postal codes and others --&gt;| population_footnotes            = 
| population_total                = 523000 est.
| population_as_of                = 2020
| population_density_km2          = 868.074
| population_blank1_title         = Ethnicities
| population_blank1               = [[Brahmin]], [[Gurung]], [[Chhetri]], [[Caste system in Nepal|Khas Nepali]], [[Magar people|Magar]], [[Newar]],
| population_blank2_title         = ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုများ
| population_blank2               = [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]၊ [[ခရစ်ယာန်ဘာသာ|ခရစ်ယာန်]]
| demographics_type1              = ဘာသာစကားများ
| demographics1_title1            = တရားဝင်
| demographics1_info1             = [[နီပေါ ဘာသာစကား|Nepali]] and (Other Language)
&lt;!-- General information  --&gt;| timezone                        = [[နီပေါ စံတော်ချိန်|NST]]
| utc_offset                      = +5:45
| timezone_DST                    = 
| utc_offset_DST                  = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_max_m                 = 
| elevation_min_m                 = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --&gt;
| postal_code_type                = Postal Codes
| postal_code                     = 33700 (WRPD), 33702, 33704, 33706, 33708, 33713
| area_code                       = 061
| website                         = {{url|http://pokharamun.gov.np/}}
| name                            = 
| population_demonym              = Pokhareli
}}


'''ပိုခါရာမြို့''' ({{lang-ne|पोखरा}}, {{IPA-ne|ˈpokʰʌɾa|Pron}}) သည် နီပေါနိုင်ငံရှိ မြို့ကြီးတစ်မြို့ဖြစ်သည်။  ဤမြို့သည် ဂန်ဒကိစီရင်စု၏ မြို့တော်လည်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;KPost1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/national/2017/03/13/pokhara-lekhnath-becomes-largest-metropolitan-city|title=Pokhara Lekhnath becomes largest metropolitan city|date=13 March 2017|newspaper=The Kathmandu Post|access-date=7 May 2020}}&lt;/ref&gt;ဤမြို့သည် နိုင်ငံတွင် ဧရိယာအားဖြင့် အကြီးဆုံးမြို့ကြီးဖြစ်ကာ လူဦးရေအားဖြင့် ဒုတိယအကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။ ကက်ကိခရိုင်၏ ရုံးချုပ်များစိုက်ရာနေရာမြို့လည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kathmandutribune.com/places-proposed-temporary-capitals-seven-provinces/|title=Places proposed for temporary capitals of all seven provinces|date=2 January 2018|website=kathmandutribune.com|access-date=2 January 2018}}&lt;/ref&gt; ပိုခါရာမြို့သည် ကတ်မန်ဒုမြို့၏ အနောက်ဘက်  ၂၀၀ ကီလိုမီတာ (၁၂၀ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ မြို့သည် ဖီဝကန်၏ ကမ်းခြေတွင် တည်ရှိသည်။ မြို့သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ခန့်မှန်းခြေ ၈၂၂ မီတာတွင် တည်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=VNPK—Pokhara Airport {{!}} SkyVector|url=https://skyvector.com/airport/VNPK/Pokhara-Airport|access-date=2021-03-07|website=skyvector.com}}&lt;/ref&gt; အန်နာပါနတောင်တန်းလည်း တည်ရှိကာ ၎င်းသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ အမြင့်ဆုံး တောင်ထပ်ဆယ်ခုများထဲတွင် သုံးခုပါဝင်သည်။ ၎င်းတောင်ထိပ်သုံးခုမှာ ဒါလာဂီရိ၊ အန်နာပါန -၁ နှင့် မနဆလုတို့ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် လွင်ပြင်မှ ၁၅ - ၃၅ မိုင် အကွာ (၂၄ - ၅၆ ကီလိုမီတာ) တွင် တည်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|last=United Nations Field Coordination Office (UNFCO)|title=An Overview of the Western Development Region of Nepal|url=http://www.un.org.np/sites/default/files/2011-06-07-Nepal_Western_Region_Overview_Paper.pdf|publisher=United Nations: Nepal Information Platform|location=Bharatpur, Nepal|pages=1–9|date=7 June 2011|accessdate=10 August 2021|archivedate=23 November 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161123135715/http://www.un.org.np/sites/default/files/2011-06-07-Nepal_Western_Region_Overview_Paper.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Pradhan|first=Pushkar Kumar|title=A Study of Traffic Flow on Siddartha and Prithvi Highway|journal=The Himalayan Review|year=1982|volume=14|pages=38–51 |url=http://nepjol.info/index.php/HR/article/download/4507/3755|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023125752/http://nepjol.info/index.php/HR/article/download/4507/3755 |archive-date=23 October 2013}}&lt;/ref&gt;

ပိုခါရာမြို့သည် နီပေါ၏ ခရီးသွားမြို့ ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=capital&gt;{{cite book|last=Nepal|first=S. K.|title=Great Himalaya: tourism and the dynamics of change in Nepal|url=https://archive.org/details/greathimalayatou0000nepa|year=2002|publisher=Swiss Foundation for Alpine Research|location=Zürich, Switzerland|isbn=978-3-85515-106-6|author2=Kohler, T.|author3=Banzhaf, B. R.}}&lt;/ref&gt;ပိုခါရာမြို့သည် ဟိမဝန္တာတောင်တန်းများရှိ အန်နာပူရတောင်တန်းများ၏ အန်နာပူရခရီးသွားဧရိယာမြို့သို့ သွားသူများအတွက် အခြေစိုက်ရာမြို့ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Holden|first=Andrew|author2=Sparrowhawk, John|title=Understanding the motivations of ecotourists: the case of trekkers in Annapurna, Nepal|journal=International Journal of Tourism Research|year=2002|volume=4|issue=6|pages=435–446|doi=10.1002/jtr.402|issn=1522-1970}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် ဤမြို့သည် ဂေါရခါးစစ်သားများစွာတို့၏ နေထိုင်ရာအိမ်လည်း ဖြစ်သည်။ &lt;ref name=Gurkha&gt;{{cite news|url=https://asia.nikkei.com/NAR/Articles/Nepal-s-legendary-Gurkhas-face-an-uncertain-future|title=Nepal's legendary Gurkhas face an uncertain future|last=Gray|first=Denis|date=7 July 2016|newspaper=Nikkei|access-date=11 January 2019|accessdate=10 August 2021|archivedate=11 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190111175641/https://asia.nikkei.com/NAR/Articles/Nepal-s-legendary-Gurkhas-face-an-uncertain-future}}&lt;/ref&gt;

==အမည်တွင်ပုံ==
နီပေါဘာသာစကား &quot;ပိုခါရိ&quot;({{lang-ne|पोखरा }}, {{IPA-ne|ˈpokʰʌɾi|Pron}})သည် &quot;ကန်&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ပိုခါရာဟူသည့် အမည်သည် &quot;ပိုခါရိ&quot; မှ ပြောင်းလဲလာပြီး &quot;ကန်များစွာနှင့်မြို့&quot; ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

==သမိုင်းကြောင်း==
ပိုခါရာလွင်ပြင်ဒေသတွင် ရေဒီယိုကာဗွန်သက်တမ်းနှင့် လေ့လာမှုများအရ လေ့လာသူများက တွေ့ရှိရသည်မှာ ထိုဒေသတွင် ကြီးမားသည့် ငလျင်အနည်းဆုံးသုံးခုသည် အေဒီ ၁၀၀၀, ၁၂၅၅ နှင့် ၁၃၄၄ စသည့်အချိန်များတွင် လှုပ်ခတ်ခဲ့သည်။ လှုပ်ခတ်မှုကြောင့် များပြားသည့်ရွှံ့နွံများ၊ ကျောက်စများ စသည်တို့သည် ၉ ကုဗကီလိုမီတာအထိ ထွက်ပေါလာခဲ့ကာ အန်နာပူရတောင်တန်းရှိ Sabche Cirque တွင် လွှမ်းမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal| doi = 10.1126/science.aac9865| volume = 351| issue = 6269| pages = 147–150| last1 = Schwanghart| first1 = W.| last2 = Bernhardt| first2 = Anne| last3 = Stolle| first3 = Amelie| last4 = Hoelzmann| first4 = Philipp| last5 = Adhikari| first5 = Basanta R.| last6 = Andermann| first6 = Christoff| last7 = Tofelde| first7 = Stefanie| last8 = Merchel| first8 = Silke| last9 = Rugel| first9 = Georg| last10 = Fort| first10 = Monique| last11 = Korup| first11 = Oliver| title = Repeated catastrophic valley infill following medieval earthquakes in the Nepal Himalaya| journal = Science| date = 2016-01-07| pmid = 26676354| bibcode = 2016Sci...351..147S| s2cid = 206641303}}&lt;/ref&gt;

ပိုခါရာမြို့သည် တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယအကြား အရေးကြီးသည့် ရှေးခေတ်ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၇ ရာစုတွင် ပိုခါရာသည် ကတ်စကီနိုင်ငံ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု  ဖြစ်ခဲ့သည်။ ကတ်စကီနိုင်ငံသည် Chaubisi Rajya မင်းနိုင်ငံ ၂၄ ခုထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ပိုခါရာပတ်ဝန်းကျင်ရှိ တောင်ကုန်များတွင် ယခုထက်တိုက် ငလျင်များလှုပ်ခတ်သဖြင့် ထွက်ပေါ်လာသည့် ကျောက်စများကို ယခုထက်တိုင်မြင်တွေ့ရသည်။ ၁၇၈၆ တွင် Prithvi Narayan Shahသည် ပိုခါရာကို သူ၏ နိုင်ငံအတွင်းသို့ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ထိုအခါမှစတင်က ၎င်းသည် Kathmandu မှ  Jumla သို့ နှင့် အိန္ဒိယမှ တိဘက်သို့ ကုန်သွယ်ခရီးသွားလာရာအရေးပါသည့် လမ်းကြောင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Furer-Haimendorf|first=Christoph von|title=Himalayan Anthropology|url=https://archive.org/details/dli.pahar.3517|publisher=Mouton Publishers|year=1978|isbn=978-90-279-7700-7|editor=Fisher, James F.|location=Great Britain|page=[https://archive.org/details/dli.pahar.3517/page/338 339]|chapter=Trans-Himalayan Traders in Transition}}&lt;/ref&gt;

ထိုလွင်ပြင်ဒေသတွင် ပထမဆုံးအခြေချနေထိုင်သူများသည် ကတ်စကိ၏ ပထမဆုံးဘုရင်ဖြစ်သည့် Kulamandan Shah Khad ၏ လက်ထက်တွင် ဖြစ်သည်ဟု ယူဆသူများက ဆိုကြသည်။ ၎င်းသည် လွင်ပြင်ဒေသ၏ မြောက်ဘက်ရှိ Batulechaur ကို ၁၄ ရာစုအလယ်ပိုင်းတွင် သူ၏ ဆောင်းရာသီမြို့တော်အဖြစ် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထိုဒေသတွင် Parajuli ဗြဟ္မဏလူမျိုးတို့သည် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ၎င်းတို့သည် ဘင်ဒယာဘစီနီကျောင်းတော်ကို စောင့်ရှောက်ခဲ့ကြသည်။  Dhobi Gauda သည် ပိုခါရာလွင်ပြင်၏ ပထမဆုံးသော ဈေးနေရာဖြစ်ခဲ့သည်။  ပိုခါရာ၏ နောက်ဆုံဂဘုရင်မတိုင်မီက ၁၇၇၀ တွင်  Newars လူမျိုးမိသားစု ၁၆ ခုကို Kathmandu (Bhaktapur) ကို လက်ရှိဈေးနေရာတိုးတက်လာစေရန်အတွက် ခေါ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ထိုမတိုင်မီက ထိုလူမျိုးများသည် တောင်စွန်ဖျားဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Adhikari|first=Jagannath|title=Pokhara—Urbanization, Environment and Development|publisher=Amazon.com|year=2017|pages=Location 42—Kindle Ed}}&lt;/ref&gt;

အေဒီ ၁၈ ရာစုအလယ်ပိုင်းတွင် ဘုရင် ကတ်စကိသည် ပိုခါရာမြို့ကို စီးပွားရေးအချက်အချာနေရာတစ်ခုဖြစ်လာရန် မျှော်မှန်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Blaikie|first=P. M.|title=Nepal in Crisis: Growth and Stagnation at the Periphery|author2=Cameron, John|author3=Seddon, John Davis|publisher=Adroit Publishers|year=2005|isbn=978-81-87392-19-4|location=New Delhi, India|pages=Chapter 6|chapter=The Growth of Towns in West-Central Nepal}}&lt;/ref&gt; Bhaktapur  ၏ Newars မှ ပိုခါရာသို့ပြောင်းရွှေ့သည့်အခါ အနီးအနားရှိ Bindhyabasini temple, Nalakomukh နှင့် Bhairab Tole. စသည်တို့သည် စီးပွားရေးအဓိကျသည့် နေရများ ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုအချိန်က ပိုခါရာမြို့တွင် နေထိုင်ကြသူများမှာ Khas (Brahmin, Chhetri, Thakuri and Dalits), Gurungs, နှင့် Magars စသည့် လူမျိုးများဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Onta|first=Pratyoush|author2=Liechty, Mark|author3=Tama, Seira|date=December 2005|title=Studies in Nepali History and Society|url=https://www.researchgate.net/publication/251237948|journal=ResearchGate|location=Mandala Book Point, Kathmandu|publisher=Centre for Social Research and Development, Nepal Studies Group|volume=10|issue=2|page=290|issn=1025-5109}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် Newari လူမျိုးများလည်း အတန်အသင့် နေထိုင်ကြသည်။ ပိုခါရာ၏ မြောက်ဘက်ဝေးကွာသည့်နေရာတွင် Batulechaur တည်ရှိသည်။ ၎င်းနေရာသည်  Gandharvas or Gaaineys တို့၏ နေရာလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Whelpton|first=John|title=A History of Nepal|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0-521-80026-6|location=Cambridge, UK}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ragsdale|first=Tod Anthony|title=Once a hermit kingdom: ethnicity, education and national integration in Nepal|publisher=Manohar Publ|year=1989|isbn=978-81-85054-75-9|location=Kathmandu}}&lt;/ref&gt;

ပိုခါရာမြို့ ပတ်ဝန်းကျင်အနီးနားရှိ တောင်ကုန်းများသည် Gurung လူမျိုးများတို့၏ ရွာများအများစု ဖြစ်ကြသည်။ အချို့နေရာများတွင် Khas လူမျိုးစုအဖွဲ့များ နေထိုင်ကြသည်။ တောင်တန်းများ၏ တောင်ဘက်ပိုင်းတွင် Magar လူမျိုးများသည် အများစု နေထိုင်ကြသည်။ Newar လူမျိုးစုအဖွဲ့အစည်းသည် ပိုခါရာမြို့၏ အပြင်ဘက်တောင်တန်းဒေသများတွင် နေထိုင်မှု မရှိသလောက်နီးပါး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ragsdale|first=Tod A.|date=January 1990|title=Gurung, Gorkhalis, Gurkhas: Speculations on a Nepalese Ethno-History|url=http://www.his.com/~mesas/articles/OCR_Ragsdale_CNAS.pdf|url-status=dead|journal=CNAS Journal|volume=17|issue=1|pages=1–24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130626124315/http://www.his.com/~mesas/articles/OCR_Ragsdale_CNAS.pdf|archive-date=26 June 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626124315/http://www.his.com/~mesas/articles/OCR_Ragsdale_CNAS.pdf |date=26 June 2013 }} {{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.his.com/~mesas/articles/OCR_Ragsdale_CNAS.pdf |access-date=10 August 2021 |archive-date=26 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130626124315/http://www.his.com/~mesas/articles/OCR_Ragsdale_CNAS.pdf }}&lt;/ref&gt;


==ပထဝီဝင်==
[[File:Pame-pokhara - Flickr - thapa.laxman.jpg|thumb|[[Middle Hills of Nepal|Middle Hills]]]]
ပိုခါရာမြို့သည် ပိုခါရာလွင်ပြင်၏ အနောက်မြောက်ထောင့်ဘက်တွင် တည်ရှိသည်။ ပိုခါရာလွင်ပြင်သည် ဆက်တီဂန်ဒကိလွင်ပြင်၏ ကျယ်ပြန့်သည့်နေရာတစ်ခု ဖြစ်ကာ ဟိမဝန္တာတောင်တန်းများတည်ရှိရာဒေသတွင် တည်ရှိသည်။ ထိုဒေသတွင် တောင်များသည်  မြင့်မားမှုသည် မြန်ဆန်ကြသည်။ ၃၀ ကီလိုမီတာ (၁၉ မိုင်) အကွာအဝေးပင်လျှင် တောင်များသည် မီတာ ၁၀၀၀ မှ ၇၅၀၀ မီတာ (ပေ ၃၃၀၀ - ပေ ၂၄၆၀၀) အထိ မြင့်တက်သွားသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Gurung|first=Harka B.|title=Pokhara Valley: A Geographical Survey|publisher=Nepal Geographical Society|year=2001|location=pokhara, Nepal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Joshi|first=S. C.|title=Nepal Himalaya: geo-ecological perspectives|author2=Haigh, M. J.|author3=Pangtey, Y. P. S.|author4=Joshi, D. R.|author5=Dani, D. D.|publisher=Himalayan Research Group|year=1986|editor=Joshi, S. C|location=Naini Tal, India|pages=78–80}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bezruchka|first=Stephen|title=Trekking Nepal: A Traveler's Guide|url=https://archive.org/details/trekkinginnepalt0000bezr_d4i2|author2=Lyons, Alonzo|publisher=The Mountaineers Books|year=2011|isbn=978-0-89886-613-1|edition=8th|location=Seattle, Washington, USA|page=[https://archive.org/details/trekkinginnepalt0000bezr_d4i2/page/34 34]}}&lt;/ref&gt;

===ရာသီဥတု===

==လူဦးရေဆိုင်ရာ==

==စီးပွားရေး==

==ရေးအားလျှပ်စစ်စက်ရုံများ==

==ကျောင်းတော်များ၊ ဂမ်ဘက် (ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်) နှင့် ချတ်ကျောင်းများ==

==တည်နေရာ==

==ခရီးသွား==

===ဟိုတယ်နှင့် ဧည့်ရိပ်သာများ===

===ကေဘယ်ကားများ===

==စစ်တပ်==

==လျှပ်စစ်နှင့် ရေထောက်ပံ့မှု==

==ပညာရေး==

==ပို့ဆောင်ရေး==

===အများပြည်သူပို့ဆောင်ရေး===

===မြို့တွင်းဆက်သွယ်ရေး===

==ကန်နှင့် မြစ်များ==

==ကန်များ==

==မြစ်များ==

==အားကစားနှင့် အပန်းဖြေရာ==

==ဂီတ==

==မီဒီယာနှင့် ဆက်သွယ်ရေး==

==ပိုခါရာမှ အထင်ကရပုဂ္ဂိုလ်များ==

==ပြင်ပလင့်များ==

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:နီပေါနိုင်ငံရှိ မြို့များ]]</text>
      <sha1>qyprjsltklo6v1lj5sp4xpv93uhg0wo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အောင်းပူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214263</id>
    <revision>
      <id>1026864</id>
      <parentid>686155</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:52:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4389" sha1="58825g04583jwc80uptnszwsthe0js2" xml:space="preserve">'''အောင်းပူ''' ({{lang-en|Latent heat}}) ဆိုသည်မှာ ကိန်းသေ[[အပူချိန်]]ရှိသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခုအတွင်း သာမိုဒိုင်းနမစ်စနစ်တစ်ခု (သို့) အရာဝတ္ထုတစ်ခုက စုပ်ယူ (သို့) လွှတ်လိုက်သော [[အပူ|အပူစွမ်းအင်]]ဖြစ်၍ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် latent energy ၊ heat of transformation ဝေါဟာရများဖြင့်လည်း သိရှိကြသည်။

အရာဝတ္ထု၏ အပူချိန်ကို ပြောင်းလဲစေခြင်းမရှိဘဲ ၎င်း၏ အခြေအနေ (state; အသွင်) ကို ပြောင်းလဲစေရန် ပံ့ပိုးပေးသော (သို့) ထုတ်ယူလိုက်သော ပုန်းကွယ်အောင်းနေသည့် စွမ်းအင်အဖြစ် နားလည်နိုင်သည်။ ဥပမာဖြင့် တင်ပြရလျှင် ရေခဲ-ရေ-ရေငွေ့ တို့ အပြန်အလှန် အသွင်းပြောင်းရာတွင် အပူချိန်ကို မပြောင်းလဲစေဘဲ အသွင်ပြောင်းသွားရန်သာ လိုအပ်သော အပူအမျိုးအစားဖြစ်သည်။ နမူနာများမှာ အသွင်ပြောင်းလဲခြင်းများတွင် ဖြစ်ပျက် ပတ်သက်သော ပေါင်းစပ်ခြင်း အောင်းပူ (latent heat of fusion) နှင့် အငွေ့ပြန်ခြင်း အောင်းပူ (latent heat of vaporization) တို့ဖြစ်ကြသည်။ သတ်မှတ်ထားသော အပူချိန်၊ ဖိအားတစ်ခု၌ ငွေ့ရည်ဖွဲ့သော (သို့) အငွေ့ပြန်သော အရာဝတ္ထုမျိုးကို ဆိုလိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite book
|author=Perrot, Pierre
|title=A to Z of Thermodynamics
|url=https://archive.org/details/tozofthermodynam0000perr_o6t1
|publisher=Oxford University Press
|year=1998 
|isbn=0-19-856552-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Clark |first=John O.E.
|title=The Essential Dictionary of Science
|url=https://archive.org/details/essentialdiction0000unse |publisher=Barnes &amp; Noble Books
|year=2004 
|isbn=0-7607-4616-8
}}&lt;/ref&gt;

ဤဝေါဟာရ (latent heat) ကို ၁၇၆၂ ခန့်တွင် ဗြိတိသျှ ဓာတုဗေဒပညာရှင် [[ဂျိုးဇက် ဘလက်]]က စတင်မိတ်ဆက်သုံးစွဲခဲ့သည်။ လက်တင်စကားလုံး ''latere'' (ပုန်းအောင်းကွယ်) မှ ဆင်းသက်လာသည်။ ကိန်းသေအပူချိန်တစ်ခု၌ အရာဝတ္ထုတစ်ခုရှိ ထုထည်ကို [[အပူကူးပြောင်းခြင်း]]က ဖြစ်ပေါ်စေသည်ကို လေ့လာသော (တစ်နည်း အရာဝတ္ထတို့၏ အခြေအနေပြောင်းလဲမှုကို လေ့လာတိုင်းတာသော) ကာလရီမေတြီ (calorimetry) ပညာရပ်နှင့် ဆက်စပ်ပတ်သက်၍ ဘလက်က ဤဝေါဟာရကို သုံးစွဲခဲ့သည်။

အောင်းပူနှင့်မတူညီသော အပူတစ်မျိုးမှာ သိလွယ်အပူ (sensible heat) ဖြစ်၍ အရာဝတ္ထုတစ်ခုတွင် ရလဒ်အနေဖြင့် အပူချိန်ပြောင်းလဲမှုကို ဖြစ်စေသော ကူးပြောင်းပေးရသည့် အပူစွမ်းအင်ကို ဆိုလိုသည်။

==ကိုးကား==
{{Reflist}}

[[ကဏ္ဍ:သာမိုဒိုင်းနမစ်]]</text>
      <sha1>58825g04583jwc80uptnszwsthe0js2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မြန်မာနိုင်ငံရှိ အစ္စလာမ်ဘာသာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>221803</id>
    <revision>
      <id>1026876</id>
      <parentid>953670</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:12:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15690" sha1="kp6ngw3j3qksou992p7gu4g05qvt4kr" xml:space="preserve">'''[[အစ္စလာမ်ဘာသာ]]'''သည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် လူနည်းစု ကိုးကွယ်သော ဘာသာတရားတစ်ခုဖြစ်သည်။၂၀၁၄ ခုနှစ် တရားဝင်စာရင်းများအရ လူဦးရေ၏ ၂.၃% ခန့်က ကိုးကွယ်ကြသည်ဟုဆိုကြသော်လည်းအမေရိကန် နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာန၏ ၂၀၀၉ ခုနှစ် နိုင်ငံတကာ ဘာသာရေး လွတ်လပ်မှု အစီရင်ခံစာတွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဗုဒ္ဓဘာသာမဟုတ်သူများ၏ လူဦးရေကို သန်းခေါင်စာရင်းတွင် လျော့ပေါ့တွက်ချက်ထားသည်ဟု ဆိုသည်။ အစ္စလာမ်ပညာရှင်များက မြန်မာနိုင်ငံ၏ မွတ်ဆလင်လူဦးရေသည် နိုင်ငံလူဦးရေ၏ ၆% မှ ၁၀% ခန့်အထိ ရှိသည်ဟု ဆိုကြသည်&lt;ref&gt;https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/census-data-shows-myanmar-muslim-population-has-fallen/612764&lt;/ref&gt;

[[File:KoneYoe mosque.JPG|thumb|မန္တလေးမြို့ရှိဗဟိုဗလီပုံ Mandalay, Myanmar]]


==ဝတ်ပြုစရာဗလီဝတ်ကျောင်းတော်များ==

== အစ္စလာမ်ဘာသာမြန်မာနိုင်ငံသို့ရောက်လာပုံ ==
ပုဂံခေတ်အစောပိုင်း (AD 652-660) တွင် အာရပ်မွတ်စလင်ကုန်သည်များသည် သထုံနှင့် မုတ္တမကဲ့သို့သော ဆိပ်ကမ်းများသို့ ဆိုက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;harvp|Kyi|1950&quot;&gt;{{harvp|Kyi|1950}}&lt;/ref&gt; အာရပ်မွတ်ဆလင်သင်္ဘောများသည် မဒါဂတ်စကာမှ တရုတ်ပြည်သို့ ရွက်လွှင့်ကာ မြန်မာနိုင်ငံတွင်းသို့ မကြာခဏ ဝင်ထွက်သွားလာကြသည်။  အာရပ်ခရီးသွားများသည် မြန်မာနိုင်ငံတောင်ဘက် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်ရှိ အန်ဒမန်ကျွန်းများသို့ သွားရောက်လည်ပတ်ခဲ့ကြသည်။  အေဒီ ၁၀၅၅ တွင် ပုဂံဘုရင် အနော်ရထာမင်း၏ ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော်မတည်ထောင်မီက တနင်္သာရီကမ်းရိုးတန်းနှင့် ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းရှိ မွတ်စလင်များသည် ၉ ရာစုတွင် မြန်မာနိုင်ငံဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသသို့ ရောက်ရှိခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Yegar1972p2&quot;&gt;{{harvp|Yegar|1972|p = 2}}     [[Yamankan]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;harvp|Tun|2006|pp=3–4&quot;&gt;{{harvp|Tun|2006|pp=3–4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LuceTin1960&quot;&gt;{{harvp|Tin|Luce|1960}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;harvp|Tun|2008|p=42&quot;&gt;{{harvp|Tun|2008|p=42}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hlaing2004&quot;&gt;Dr. Tin Hlaing, leader of Myanmar delegates, at the Dialogue on Interfaith Cooperation at Yogyakarta on 6 &amp; 7 December 2004, attended by 124 delegates from different religious traditions from 13 countries including 9 ASEAN members, organized by the Dept. of Foreign Affairs of the [[Indonesia|Republic of Indonesia]] and the Dept. of Foreign Affairs and Trade of Australia, in cooperation with the Islamic Central Committee of Muhammadiyah of Singapore.[http://www.foreignminister.gov.au/releases/2004/joint_yogyakarta_061204.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120518001557/http://www.foreignminister.gov.au/releases/2004/joint_yogyakarta_061204.html |date=18 May 2012 }} [http://www.abc.net.au/rn/talks/8.30/relrpt/stories/s1260273.htm]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvp|hikmah.info|2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Daw Tint Sein, &quot;Introduction to Konbaung Dynasty, University Education Variety Journal, University Printing Press, P 75 Part 4 Volume 3, July 1973.&lt;/ref&gt; ကျောက်ဖြူ၊ ဘာစိန်၊ သံလျင်၊ မုတ္တမ၊ မြိတ် အစရှိသည့် မြန်မာ့ပင်လယ်စာစခန်းများသည် ၎င်းတို့၏ အနီးနားရှိ ရှေးဦးသင်္ဘောပျက်များ၏ ဒဏ္ဍာရီမှတ်တမ်းများနှင့် ပြည့်နှက်နေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;The coming of Islam to Burma down to 1700 AD by Ba Shin. p.52. The Bulletin of Burma Historical Research Commission 3, 1963. He referred to  (1) History of Mons (Burmese) Maung Naw, Retired Sitke, Kyakhto pp 76-82 (2) Shwemawdaw Thamaing (in Burmese) pp 81.&lt;/ref&gt;  အစပိုင်းတွင် မွတ်ဆလင်များသည် ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းသို့ ရောက်ရှိလာပြီး အထက်ကုန်းတွင်းပိုင်းသို့ မောင်တောသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြသည်။  မွတ်ဆလင်များ မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ရခိုင်ပြည်နယ်နှင့် မောင်တောသို့ ရောက်ရှိလာသည့်အချိန်သည် မသေချာလှပါ။  ဤအစောပိုင်း မွတ်စ်လင်မ်တို့၏ အခြေချနေထိုင်မှုများနှင့် [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] ပြန့်ပွားမှုကို အာရပ်၊ ပါရှန်၊ ဥရောပနှင့် တရုတ်ခရီးသွားများ ၉ ရာစုက မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။&lt;ref name=&quot;Yegar1972p2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{harvp|Ozturk|2003|loc=¶ 8}}&lt;/ref&gt;  ဗမာမွတ်ဆလင်များသည် ဒေသခံဗမာလူမျိုးစုများနှင့် အခြေချနေထိုင်ပြီး အိမ်ထောင်ပြုခဲ့ကြသော မွတ်စလင်များ၏ သားစဉ်မြေးဆက်များဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{harvp|Yegar|1972|p=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lay1973&quot;&gt;{{harvp|Lay|1973}}&lt;/ref&gt;  ကုန်သည်များ သို့မဟုတ် အခြေချနေထိုင်သူများ၊&lt;ref name=&quot;Yegar1972p9&quot;&gt;{{harvp|Yegar|1972|p=9}}&lt;/ref&gt;  စစ်မှုထမ်းများ၊&lt;ref name=&quot;Yegar1972p10&quot;&gt;{{harvp|Yegar|1972|p=10}}&lt;/ref&gt; နှင့် စစ်သုံ့ပန်းများ၊&lt;ref name=&quot;Yegar1972p10&quot; /&gt; ဒုက္ခသည်များ၊&lt;ref name=&quot;Yegar1972p2&quot;/&gt; နှင့် ကျွန်စနစ်၏ သားကောင်များအဖြစ် မြန်မာနိုင်ငံသို့ မွတ်စလင်များ ရောက်ရှိလာသည်။&lt;ref&gt;{{harvp|Yegar|1972|p=20}}&lt;/ref&gt;  သို့သော်လည်း အစောပိုင်း မွတ်စ်လင်မ်အများအပြားသည် တော်ဝင်အကြံပေးများ၊ တော်ဝင်အုပ်ချုပ်ရေးမှူးများ၊ ဆိပ်ကမ်းအာဏာပိုင်များ၊ မြို့တော်ဝန်များနှင့် တိုင်းရင်းဆေးဆရာများအဖြစ် ရာထူးများကို ချုပ်ကိုင်ထားသည်ဟု ဆိုကြသည်။&lt;ref&gt;{{harvp|Yegar|1972|p=30}}&lt;/ref&gt;

မန္တလေးမြို့တွင် ကျယ်ပြောလှသော မင်းတုန်းမင်းသည် ပန်သေးဟုခေါ်သော တရုတ်မွတ်စလင်များကို မြို့တော် မန္တလေးတွင် ဗလီဆောက်ခွင့်ပေးခဲ့သည်။  မန္တလေးပန်သေးများသည် ယူနန်ပြည်နယ် စူလတန်ဆူလိုင်မန်ထံမှ အလှူငွေများ တောင်းခံခဲ့သည်။  ဆူလတန်သည် ဗလီကို ငွေကြေးထောက်ပံ့ရန် သဘောတူခဲ့ပြီး၎င်း၏ ဗိုလ်မှူးကြီး Mah Too-tu ကို 1868 ခုနှစ်တွင် စေလွှတ်ခဲ့သည်။  ဆက်လက်တည်ရှိနေသည့် ဗလီသည် သမိုင်းဝင် အထင်ကရနေရာတစ်ခုဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;(Interview with Haji U Ba Thi alias Haji Adam (born 11 October 1908) a Panthay elder who had served for many years as chairman of the Trust of 'the Panthay Mosque, on 15 October 1997.) The Emergence Of The Panthay Community At Mandalay, by Professor U Maung Maung Lay. published in the &quot;Essays given to Than Tun on his 75th birthday&quot; in the book, &quot;Studies in Myanmar History&quot; volume 1, published by Innwa Publishing House (in 1999). Than Tun Diamond Jubilee Publication Committee. 158 (A) Yogi Kyaung Road. Hlaing XI, Yangon, Myanmar.&lt;/ref&gt;

[[File:Panthay mosque.JPG| thumb|မန္တလေးမြို့ရှိ ပန်းသေဗလီ]]

==ကိုးကား==
{{Reflist|24em}}

===ကျမ်းပြုစာရင်း===
{{refbegin|32em}}
* {{cite web |title=BurmaNet News: July 16, 2001 |work=BurmaNet News |access-date=23 August 2008 |date=16 July 2001 |url=http://www.burmalibrary.org/reg.burma/archives/200107/msg00034.html |ref=CITEREFBNN2001 }}
* {{cite book |last=Collis |first=Maurice |year=1936 |title=Simese White |url=https://archive.org/details/bwb_S0-DNM-685 |location=London |publisher=Faber and Faber}}
* {{cite book |last=Collis |first=Maurice |year=1953 |title=Into Hidden Burma, an Autobiography |publisher=Faber |location=London |oclc=2914324}}
* {{cite thesis |last=Fatimi |first=Sayyid Qudratullah |title=The role of China in the spread of Islam in South-East Asia |publisher=University of Malaya |year=1961 |oclc=58473461}}
* {{cite web |author=Human Rights News |title=Crackdown on Burmese Muslims: Human Rights Watch Briefing Paper, July 2002 |access-date=23 August 2008 |date=July 2002 |url=http://hrw.org/backgrounder/asia/burma-bck4.htm }}
* {{cite web |author=Images Asia |title=Report on the Situation for Muslims in Burma |access-date=24 August 2008 |date=May 1997 |url=http://www.ibiblio.org/obl/reg.burma/archives/199706/msg00422.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20051020150319/http://www.ibiblio.org/freeburma/ethnic/rohingya1.txt |archive-date=20 October 2005 }}
* {{cite journal |last=Khan |first=Muhammad Siddiq |year=1957 |title=Captain George Sorrel's mission to the Count of Amarapura, 17934 |journal=[[Journal of the Asiatic Society of Pakistan]] |volume=II |pages=132–140 |issn=0571-317X}}
* {{cite thesis |last=Kyi |first=U |year=1950 |title=Various Notable Facts in Burmese History |publisher=Tri-pedaka Propagating Press |location=Mandalay}}
* {{cite journal |last=Lay |first=Pathi U Ko |year=1973 |title=Twentieth Anniversary Special Edition of Islam Damma Beikman |journal=Myanmar Pyi and Islamic Religion |pages=109–111}}
* {{cite book |last=Marga |first=U |year=1967 |title=Pathein Yazawin |trans-title=History of Pathein/Bassein |location=Yangon |publisher=Zwe Sarpay Press |language=my}}
* {{cite web |author=Minorities at Risk |title=Chronology for Rohingya (Arakanese) in Burma |access-date=23 August 2008 |date=10 January 2007 |url=http://www.cidcm.umd.edu/mar/chronology.asp?groupId=77501 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303232832/http://www.cidcm.umd.edu/mar/chronology.asp?groupId=77501 |archive-date=3 March 2016 |url-status=dead |accessdate=20 January 2022 |archivedate=3 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303232832/http://www.cidcm.umd.edu/mar/chronology.asp?groupId=77501 }}
* {{cite encyclopedia |trans-work=Myanmar Encyclopedia |year=1999 |publisher=Forever Group |encyclopedia=Mranʻ māʹ cvayʻ cuṃ kyamʻʺ |location=Ranʻ Kunʻ |oclc=61715441 |language=my |ref=CITEREFMyanmar_Encyclopedia1999}}
* {{cite book |first=Let Ware |last=Nawrattha |title=Chronicles of Alaungpaya's battles}}
* {{cite news |last=Ozturk |first=Cem |date=21 October 2003 |title=Myanmar's Muslim Sideshow |work=Asia Times Online |access-date=23 August 2008 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/EJ21Ae01.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20031021074851/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/EJ21Ae01.html |url-status=unfit |archive-date=21 October 2003 |accessdate=20 January 2022 |archivedate=21 October 2003 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20031021074851/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/EJ21Ae01.html }}
* {{cite book |last=Peletz |first=Michael G. |year=2009 |title=Gender Pluralism: Southeast Asia Since Early Modern Times |publisher=Routledge |isbn=9780415931601}}
* {{cite book |last=Sanʻʺ Chve |year=2005 |title=Kun' bhon' a lvan' |trans-title=Konbaung Dynasty Royal History |publisher=Ra praññ` Ca pe |volume=1-3 |location=Mangala ton` ññvan`, Ran` kun` |oclc=63241377 |language=my}}
* {{cite book |last=Shin |first=Ba |year=1961 |title=Coming of Islam to Burma Down to 1700 A.D. |location=New Delhi |publisher=Azad Bhavan |oclc=81267926}}
* {{cite book |last1=Tin |first1=Pe Maung |author-link1=Pe Maung Tin |first2=G. H. |last2=Luce|author-link2=Gordon Luce |year=1960 |title=The Glass Palace Chronicle of the Kings of Burma |publisher=Rangoon University Press |location=Rangoon, Burma |title-link=Glass Palace Chronicle }}
* {{cite book |last=Tun |first=Than |year=2008 |title=Khet hoṅʻʺ mranʻ mā rājavaṅʻ |trans-title=Bagan Culture |location=Yangon |publisher=Thiriswe Book House |language=my}}
* {{cite book |last=Tun |first=Than |year=2006 |title=Pyūtve bhay' pyok' svā´´ salai |trans-title=Ancient Pyu |publisher=Ū´´ Kyo` HanH`´´ |language=my}}
* {{cite web |author=US Department of State |title=Burma: Country Reports on Human Rights Practices, 2001 |access-date=24 August 2008 |date=4 March 2002 |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/hrrpt/2001/eap/8260.htm |ref=CITEREFUSDS2002 }}
* {{cite web |author=US Department of State |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71335.htm |title=Burma—International Religious Freedom Report 2006 |date=15 September 2006 |access-date=25 September 2007 |ref=CITEREFUSDS2006 }}
* {{cite book |last=Yegar |first=Moshe |year=1972 |title=The Muslims of Burma: a Study of a Minority Group |location=Wiesbaden |series=Schriftenreihe des Südasien-Instituts der Universität Heidelberg |publisher=Harrassowitz |isbn=3-447-01357-5 |oclc=185556301}}
{{refend}}

[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ အစ္စလာမ်ဘာသာ]]</text>
      <sha1>kp6ngw3j3qksou992p7gu4g05qvt4kr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>224750</id>
    <revision>
      <id>1026880</id>
      <parentid>1025269</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12225" sha1="9x8mfem9ubvgk54uf7dzci8of8w45gn" xml:space="preserve">{{infobox war faction
|name = ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်
|native_name = ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻတပ်မတောႏ
|native_name_lang = blk
|war = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]]
|image = [[File:Pa-o nationality flag.svg|200px]]
|caption = PNA မှ အသုံးပြုသော ပအိုဝ်းလူမျိုးအလံ
|active= {{Start date|df=yes|1949}} – ၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၀၉၊ ၂၀၂၁–လက်ရှိ
|leaders = [[အောင်ခမ်းထီ|ဦးအောင်ခမ်းထီ]](နာယက)&lt;ref name=&quot;SouthAshley&quot; /&gt;
|ideology = [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်းအမျိုးသားရေး]]
|political party =[[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်]]
|clans =
|predecessor = {{flagicon image|Pa-o nationality flag.svg}} * [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်ဖွဲ့|ပအလဖ]] (၁၉၄၉-၁၉၆၈)
* [[ရှမ်းပြည် လူမျိုးပေါင်းစုံ လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့|ရလလဖ]] (၁၉၆၈-၁၉၇၇)
|headquarters = [[တောင်ကြီးမြို့]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ]]
|area = * [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]&lt;br&gt;(ထိန်းချုပ်နယ်မြေ)၊
* တောင်ကြီးခရိုင်၊ လွိုင်လင်ခရိုင်
|size =
|allies = * {{flagicon image|Fighting Peacock Flag.png}} [[မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာကျောင်းသားများဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး|မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ကျောင်းသားများ ဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး]]&lt;br&gt;
* {{flagicon image|Flag of the Karenni Army.png}} [[ကရင်နီ တပ်မတော်]]
* {{flagicon image|Flag of the Ministry of Defense (Myanmar).svg}} [[တပ်မတော်]](၂၀၀၉–)
|opponents = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
* {{flagicon image|Flag of the Ministry of Defense (Myanmar).svg}} [[တပ်မတော်]](-၂၀၀၉ အထိ)
{{flagdeco|Myanmar|1974}} [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ]]&lt;br&gt;
{{flagdeco|Myanmar|1974}} [[မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်|ပြည်ထောင်စုဆိုရှယ်လစ် သမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံ]] (၁၉၈၈ အထိ)&lt;br&gt;
{{flagdeco|Myanmar|1948}} [[လွတ်လပ်ပြီးခေတ်မြန်မာနိုင်ငံ|ပြည်ထောင်စုဗမာနိုင်ငံ]] (၁၉၆၂ အထိ)
|battles = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]]
|website =
}}

'''ပအိုဝ်းအမျိုးသားတပ်မတော်''' ({{lang-en|Pa-O National Army}}; {{lang-blk|ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻတပ်မတောႏ}}; အတိုကောက် '''PNA''' ) သည် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]ရှိ [[ပအိုဝ်းလူမျိုး|ပအိုဝ်း]] လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၁၉၄၉ ခုနှစ်တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် [[ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်|ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်ဖွဲ့]](ပအလဖ)နှင့် ၁၉၆၈ ခုနှစ်တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် [[ရှမ်းပြည် လူမျိုးပေါင်းစုံ လွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့|ရလလဖ]] အဖွဲ့တို့မှ ၁၉၇၇ ခုနှစ်တွင် ပေါက်ဖွားလာသည့် [[ပအိုဝ်း အမျိုးသား အဖွဲ့ချုပ်|ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်]]၏ လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့အစည်းဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;MMPeaceMonitor&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mmpeacemonitor.org/stakeholders/armed-ethnic-groups|title=Armed ethnic groups|publisher=Myanmar Peace Monitor}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MMPao&quot;&gt;{{cite web|url=http://mmpeacemonitor.org/stakeholders/stakeholders-overview/166-pnlo|title=PNLO|publisher=Myanmar Peace Monitor|access-date=24 February 2022|archive-date=17 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417233824/http://mmpeacemonitor.org/stakeholders/stakeholders-overview/166-pnlo}}&lt;/ref&gt; 

PNA သည် [[ရှမ်းပြည်နယ်|ရှမ်းပြည်တောင်ပိုင်း]] ရှိ မြို့နယ်သုံးမြို့နယ်ဖြစ်သည့် [[ဟိုပုံးမြို့နယ်|ဟိုပုံး]] ၊ [[ဆီဆိုင်မြို့နယ်|ဆီဆိုင်]] နှင့် [[ပင်လောင်းမြို့နယ်|ပင်လောင်း]]မြို့နယ်များ ပါဝင်သော PNO အုပ်ချုပ်သော [[ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ]]ကို အကာအကွယ်ပေးသည်။&lt;ref name=&quot;SouthAshley&quot;&gt;{{cite book|last=South|first=Ashley|title=Ethnic Politics in Burma: States of Conflict|publisher=Routledge|location=Oxon|year=2008|pages=122–124|isbn=978-0-203-89519-1|url=https://books.google.com/books?id=Tv2OKKMoTEsC&amp;pg=PT148}}&lt;/ref&gt;  

PNA အခြေပြုလှုပ်ရှားဒေသကို အထူးဒေသ-၆လို့ သတ်မှတ်ထားပြီး အထူးဒေသ-၆တွင် စစ်တိုင်း(၄)ခုနှင့် အင်းအထူးဒေသ ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ စစ်တိုင်း(၄)ခုမှာ မျင်ꩻမိုရ်ႏခမ်း (မြင့်မိုရ်တိုင်း)၊ စန္တာႏခမ်း (စန္တာတိုင်း)၊ ခွန်ဖြားဗွာခမ်း (ခွန်ဖြားဗွာတိုင်း) နှင့် သူရိယခမ်း (သူရိယတိုင်း) တို့ဖြစ်သည်။ မျင်ꩻမိုရ်ႏခမ်း (မြင့်မိုရ်တိုင်း) သည် ကလော-တောင်ကြီး-လွိုင်လင်-နမ့်စန် ပြည်ထောင်စုလမ်းမကြီး မြောက်ဖက်ခြမ်းရှိ တောင်ကြီးမြို့နယ်၊ ရပ်စောက်မြို့နယ်၊ ဟိုပုံးမြို့နယ်၊ လွိုင်လင်မြို့နယ် ၊ ပင်လုံ၊ မိုင်းပွန်၊ နမ့်စန်မြို့နယ် စသည့် မြို့နယ်မြောက်ဖက်ခြမ်း ဧရိယာများ ပါဝင်သော နယ်မြေဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;https://myanmar-now.org/mm/news/58435/&lt;/ref&gt;

စန္တာႏခမ်း (စန္တားတိုင်း) သည် ကလော(အောင်ပန်း)၊ ဟဲဟိုး တောင်ဖက်ခြမ်း၊ ပင်လောင်းမြို့နယ်များဖြစ်သော အင်းလေးအနောက်ဖက်ကမ်းဒေသ ဧရိယာတို့ပါဝင်သော နယ်မြေဖြစ်သည်။ ခွန်ဖြားဗွာခမ်း (ခွန်ဖြားဗွာတိုင်း) သည် တောင်ကြီးမြို့တောင်ဘက်မှ ကရင်နီ(ကယား)ပြည်နယ် နယ်စပ်အထိ အကျုံးဝင်သော အင်းလေးအရှေ့ဖက်ကမ်းဒေသ နယ်မြေဖြစ်ပြီး၊ သူရိယတိုင်းသည် ဟိုပုံး-ဆီဆိုင်-လွိုင်ကော် ကားလမ်းမကြီး အရှေ့ဖက်ခြမ်းဒေသ ဟိုပုံးမြို့နယ် တောင်ဖက်ခြမ်းနှင့် မဲနယ်တောင်တန်းဒေသအပါအဝင် ဆီဆိုင်မြို့နယ်နှင့် မောက်မယ်မြို့နယ် အနောက်ဖက်ခြမ်းအထိ ပါဝင်သည်။

PNA သည် ၎င်းတို့နယ်မြေအတွင်း မူးယစ်ဆေးဝါး သုံးစွဲမှုနှင့် မှောင်ခိုကူးခြင်းကို တားဆီးရန် ကြိုးပမ်းသည့် အနေဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာကျောင်းသားများဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး|မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ကျောင်းသားများ ဒီမိုကရက်တစ်တပ်ဦး]] (ABSDF) နှင့် [[ကရင်နီ တပ်မတော်|ကရင်နီတပ်မတော်]]တို့ နှင့် အလွတ်သဘော မဟာမိတ်ဖွဲ့ထားသည်။

၁၉၉၁ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် PNA သည် [[နိုင်ငံတော်အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ|နိုင်ငံတော် အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီနှင့်]] အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူစာချုပ်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။ 

၂၀၀၉ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၉ ရက်နေ့တွင် အခြားသော ပအိုဝ်းလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များနှင့် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;MMPao&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kyaw|first1=Sann|last2=Christensen|first2=Russ|title=The Pa-O: Rebels and Refugees|url=https://archive.org/details/paorebelsrefugee0000chri|date=2006|publisher=Silkworm Books|location=Chiang Mai|isbn=978-974-9575-93-2}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် [[မြန်မာနိုင်ငံဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (၂၀၀၈)|၂၀၀၈ အခြေခံဥပဒေ]]အရ PNO/PNA အသွင်ပြောင်း ပြည်သူ့စစ်အနေဖြင့် ပြည်သူ့စစ်ပြောင်းလဲခဲ့ပြီး စစ်ကွပ်ကဲရေးရုံးချုပ်ကိုလည်း တောင်ကြီးမြို့တွင် ဖွင့်လှစ်ထားသည်။

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ တိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းများ]]
[[ကဏ္ဍ:ရှမ်းပြည်နယ်]]</text>
      <sha1>9x8mfem9ubvgk54uf7dzci8of8w45gn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထွန်းအောင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>228595</id>
    <revision>
      <id>1026978</id>
      <parentid>1026800</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T03:39:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) များ]]</comment>
      <origin>1026978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10037" sha1="4f8461o08klisqaiagjyitdb4hvq0yn" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific_prefix  = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး&lt;br&gt;ဇေယျကျော်ထင်&lt;ref&gt;{{cite web |title=ဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့များ ချီးမြှင့်အပ်နှင်းခြင်း အခမ်းအနားသို့ အမျိုးသားလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ မန်းဝင်းခိုင်သန်း တက်ရောက် {{!}} အမျိုးသားလွှတ်တော် |url=https://www.amyotha.hluttaw.mm/my/news/%E1%80%82%E1%80%AF%E1%80%8F%E1%80%BA%E1%80%91%E1%80%B0%E1%80%B8%E1%80%86%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%98%E1%80%BD%E1%80%B2%E1%80%B7%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8-%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%B7%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%A1%E1%80%81%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%A1%E1%80%94%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7-%E1%80%A1%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%A5%E1%80%80%E1%80%B9%E1%80%80%E1%80%8B%E1%80%B9%E1%80%8C.html |website=www.amyotha.hluttaw.mm |access-date=၁၉ ဇွန် ၂၀၂၂}}&lt;/ref&gt;
| name              = ထွန်းအောင်
| image             = 
| caption           = 
| office1            = [[ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးဌာန|ကာကွယ်ရေး ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး]]
|deputy1 = ဗိုလ်ချုပ် အောင်မျိုးသန့်
| term_start1       = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
| term_end1         = 
|appointer1   = [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]]
|president1= [[မင်းအောင်လှိုင်]]
| predecessor1      = [[မောင်မောင်အေး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်အေး]]
| successor1        = 

| title2            = [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)]]
| term_start2       = ၁၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂
| term_end2         = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
| predecessor2      = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မောင်မောင်ကျော်]]
| successor2        = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းဝင်း]]
| title3            = စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) 
| term_start3       = 
| term_end3         = ၁၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂
| birth_date        = {{b-da|1967}}
| allegiance        = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| branch            = {{air force|Myanmar}}
| rank              = [[File:Vice Senior General Tatmadaw Air Force.gif|15px]] ဗိုလ်ချုပ်ကြီး
| military_blank1   = ကိုယ်ပိုင်အမှတ်
| military_data1    = လေ ၁၉၈၂
}}
[[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[ဇေယျကျော်ထင်ဘွဲ့|ဇေယျကျော်ထင်]] [[ထွန်းအောင်]] (၁၉၆၇ မွေးဖွား) သည် ၂၁ ဦးမြောက် [[ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန]] ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသူ အဆိုပြုတင်ပြသည့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ၃၀ ဦး၏ အမည်စာရင်းအား လွှတ်တော်သို့တင်သွင်း |url=https://news-eleven.com/article/311089 |access-date=2026-04-07 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt; [[တပ်မတော် (လေ)]]မှ ပထမဦးဆုံး ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီး ဖြစ်လာသူ ဖြစ်သည်။ 

ယင်းမတိုင်ခင် မြန်မာ့တပ်မတော်(လေ)၏ [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)]] အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;rfa&quot;&gt;{{cite web |title=ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်ကျော် လေတပ်ဦးစီးချုပ်ရာထူးမှ အနားပေးခံရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/general-maung-maung-kyaw-resigns-as-air-force-commander-in-chief-01112022015603.html |website=Radio Free Asia |access-date=၁၉ ဇွန် ၂၀၂၂ |language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first1=ဧရာဝတီ |title=လေတပ်ဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်ကျော် ရာထူးမှ အနားပေးခံရ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/01/11/248837.html |website=ဧရာဝတီ |access-date=၁၉ ဇွန် ၂၀၂၂ |date=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first1=Eleven Media Group |title=ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) ဗိုလ်ချုပ်ကြီးမောင်မောင်ကျော် လုပ်သက်ပြည့်သွားပြီးနောက် စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးထွန်းအောင်အား ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)အဖြစ် တာဝန်ပေးအပ် |url=https://news-eleven.com/article/223712 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |access-date=၁၉ ဇွန် ၂၀၂၂ |language=my |date=၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂}}&lt;/ref&gt;

== စစ်မှုထမ်းခြင်း ==
တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်သည် လုပ်သက်ပြည့်၍ အနားယူသွားသော [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)]] ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မောင်မောင်ကျော်]]၏ နေရာတွင် စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းအောင်အား ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာထူးတိုးမြှင့်၍ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) အဖြစ် ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် စတင်တာဝန်ပေးခဲ့သည်။

ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းအောင်သည် [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]]၊ အပတ်စဉ် (၂၉) သင်တန်းဆင်းတစ်ဦးဖြစ်ပြီး ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် ကျောင်းဆင်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;rfa&quot; /&gt; ၎င်းသည် တပ်မတော် (လေ) အတွက် MiG-29 ဂျက်တိုက်လေယာဉ်များ ရရှိရေးအတွက် [[ရုရှားနိုင်ငံ]]သို့ ပထမဆုံး သွားရောက်လေ့လာခဲ့သူများအနက် တစ်ဦးလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;rfa&quot; /&gt;

=== ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး ===
၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ဧပြီ ၇ရက်တွင် ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရက ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးအဖြစ် အဆိုပြုခဲ့ပြီး၊ လွှတ်တော်က ဧပြီ ၉ရက်တွင် သဘောတူကြောင်းကြေညာခဲ့သည်။ဧပြီ ၁၀ရက်တွင် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးအဖြစ် စတင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပဉ္စမနေ့ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81557 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==

{{reflist}}

{{s-start}}
{{s-mil}}
{{s-bef
 | before= ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မောင်မောင်ကျော်]]
}}
{{s-ttl
 | title=[[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]]
 | years=၂၀၂၂ – ၂၀၂၆
}}
{{S-aft
 | after= ''လစ်လပ်''
}}
{{s-end}}
{{မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ}}
[[ကဏ္ဍ:၁၉၆၇ မွေးဖွားသူများ]]
[[Category:သက်ရှိထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များ]]
[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) များ]]
[[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]]
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးများ]]</text>
      <sha1>4f8461o08klisqaiagjyitdb4hvq0yn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247626</id>
    <revision>
      <id>1026900</id>
      <parentid>834364</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:40:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12846" sha1="qmmkyqtcu5duv8wf5izv6ofz0q6cltt" xml:space="preserve">[[File:Magnetosphere rendition.jpg|thumb|upright=1.45|left|နေလေပြင်း (solar wind) ဟူသော [[နေ]]မှ လွင့်စဉ်လာသော [[ပလဲက်စ်မာ]] (plasma)များသည် [[လျှပ်ဓာတ်]]ဆောင်သဖြင့် ကမ္ဘာ့[[သံလိုက်စက်ကွင်း]]၏ သက်ရောက်မှုကို ခံရကာ ကမ္ဘာမြေပြင်အနှံ့သို့ မကျရောက်ဘဲ လမ်းကြောင်း သွေဖည်ကြသည်။ (ပုံမှာ အချိုးအစားကိုက် ဖော်ပြထားခြင်း မဟုတ်။)]]

[[ရူပဗေဒ]]၏ [[အခြေခံ သက်ရောက်မှုကြီး]] ၄မျိုးအနက် ၁မျိုးဖြစ်သော '''လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်''' ({{lang-en|electromagnetism)}}) ဆိုသည်မှာ [[လျှပ်ဓာတ်]]ဆောင်သော [[အမှုန်]]များက [[လျှပ်စစ်စက်ကွင်း]]နှင့် [[သံလိုက်စက်ကွင်း]]များကို ဖန်တီးလျက် အချင်းချင်း အပြန်အလှန် [[အား]] သက်ရောက်နိုင်မှု သဘောတရားကြီး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;A Student's Guide to Maxwell's Equations by ''Daniel Fleisch''&lt;/ref&gt; ဤသဘောတရားသည် [[ဒြပ်ဆွဲမှု]]၊ [[နျူကလီးယား အပျော့စက်]]၊ [[နျူကလီးယား အပြင်းစက်]]တို့နှင့်တကွ လောက(Univere)ကြီးရှိ [[အခြေခံ သက်ရောက်မှုကြီး]] ၄မျိုး၌ တစ်မျိုးအပါအဝင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics |edition=illustrated |first1=Sylvie |last1=Braibant |first2=Giorgio |last2=Giacomelli |first3=Maurizio |last3=Spurio |publisher=Springer Science &amp; Business Media |year=2011 |isbn=9789400724631 |page=109 |url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC}} [https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&amp;pg=PA109 Extract of page 109]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; ဤစာမျက်နှာမှာ လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်ဟူသော အခြေခံသက်ရောက်မှုအကြောင်း ဖြစ်ပြီး [[လျှပ်စစ်သံလိုက်ပညာ]]ဆိုသည်မှာ ဤသဘာဝကို လေ့လာသော ပညာရပ် ဖြစ်သည်။

လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်၏ ရလဒ်အဖြစ် အလွယ်ရှင်းဆုံး ဥပမာမှာ [[လျှပ်ငြိမ်အား]] (electrostatic force) ဖြစ်သည်။ [[လျှပ်ဓာတ်]]ရှိလျှင် ၎င်းကြောင့် [[လျှပ်စစ်စက်ကွင်း]] ဖြစ်ပေါ်သည်။ ထိုစက်ကွင်းအတွင်း၌ အခြားသော လျှပ်ဓာတ်တဆောင် အမှုန်တစ်ခုက ငြိမ်နေသည် ဖြစ်စေ၊ ရွေ့လျားနေသည် ဖြစ်စေ အားတစ်ခု အပြန်အလှန် ဖြစ်ပေါ်နေကြောင်း ကူလုမ်ဘ် နိယာမ (Coulomb's Law) က ဖော်ပြသည်။&lt;br&gt;

[[လျှပ်စစ်]]ဓာတ် (electricity) နှင့် [[သံလိုက်]]ဓာတ် (magnetism) တို့မှာ သီးခြားဖြစ်သော သဘာဝများ မဟုတ်ချေ။ လျှပ်ဓာတ်ဆောင် အမှုန်တို့က ရွေ့လျားနေလျှင် ၎င်းတို့၏ လျှပ်စစ်စက်ကွင်းက ပြောင်းလဲနေမည်။ ထိုပြောင်းလဲမှုကြောင့် [[သံလိုက်စက်ကွင်း]] ဖြစ်ပေါ်သည်။ သံလိုက်စက်ကွင်းအတွင်း၌ ရပ်နေသော လျှပ်ဓာတ်ဆောင် အမှုန်များအဖို့ အား မဖြစ်ပေါ်သည့် သဘော ရှိသော်လည်း လျှပ်ဓာတ်တစ်ခု သံလိုက်စက်ကွင်းအတွင်း [[အလျင်]]လည်း ရှိနေလျှင် အား(force) တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်မည်သာ။&lt;br&gt;

တစ်ဖန် သံလိုက်စက်ကွင်းက တည်ငြိမ်မြဲမနေဘဲ အတိုးအလျော့ အပြောင်းအလဲ ဖြစ်နေလျှင် ထိုပြောင်းလဲချက်ကြောင်း လျှပ်စစ်စက်ကွင်း ဖြစ်ပေါ်ပြန်သည်။ လျှပ်စစ်နှင့် သံလိုက်ကား ထိုသို့ အစဉ် အပြန်အလှန် ဆက်စပ်နေသည်။&lt;ref&gt;Physics for Scientists and Engineers Solutions Manual by ''Serway''&lt;/ref&gt;

== လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်နှင့် နေ့စဉ်ဘဝ ==
အရာဝတ္ထုအမျိုးမျိုး၏ [[ဓာတုဗေဒ|ဓာတု]]ဓာတ်ပြုသဘာဝ အဖုံဖုံသည် ၎င်းတို့၏ အမှုန် ဖွဲ့စည်းပုံကြောင့် ဖြစ်ရသည်။ တစ်နည်းဆိုသော် ၎င်းတို့၏ အမှုန် ဖွဲ့စည်းပုံတို့က လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ် သဘာဝတို့ကို လိုက်နာလျက် ဓာတ်ပြုမှု အမျိုးမျိုးအပြင်၊ အခြားသတ္တုများကို ဖော်ဆောင်ကြသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ သတ္တုများကို အက်ဆစ်များက တိုက်စားရခြင်း၊ [[ဆီ]] နှင့် [[ရေ]] မရောရခြင်း စသည့် အကြောင်းအမျိုးမျိုးကို အရင်းစစ်ကြည့်လျှင်လည်း လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်က အဆုံးအဖြတ် ပေးနေခြင်း ဖြစ်သည်။
ထို့ပြင် [[ဒြပ်ဆွဲမှု]]မပြင်းထန်လွန်းသော သာမန်ကိစ္စများတွင် အရာဝတ္ထုများ၏ သိပ်သည်းမှု အမျိုးမျိုးကို (ဥပမာအားဖြင့် အဘယ်ကြောင့် သံက သစ်သားထက် သိပ်သည်းရသနည်း စသည့် အကျိုးဆက်တို့ကို) ဖြစ်ပေါ်စေသည့် အကြောင်းခံမှာလည်း လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်ပင် ဖြစ်သည်။

== လျှပ်စစ်သံလိုက်ဓာတ်၏ သင်္ချာ ==

=== လျှပ်ငြိမ်အား ===
[[Image:CoulombsLaw.svg|thumb|right|လျှပ်ငြိမ်အားနှင့် ကူလုမ်ဘ် နိယာမ]]
[[ကူလုမ်ဘ် နိယာမ]] (Coulomb's Law) ဆိုသည်မှာ တည်ငြိမ်နေသော လျှပ်ဓာတ်ဆောင် အမှုန် ၂ခုအကြား အပြန်အလှန် သက်ရောက် ဖြစ်ပေါ်နေမည့် [[လျှပ်ငြိမ်အား]] (electrostatic force) ကို တွက်ထုတ်နည်းဖော်ပြသည့် စမ်းသပ်သိရှိ နိယာမ&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book | last=Huray |first= Paul G.|title=Maxwell's equations| url=https://archive.org/details/maxwellsequation0000hura |date=2010|publisher=Wiley| isbn=978-0-470-54991-9 |location=Hoboken, New Jersey|pages=[https://archive.org/details/maxwellsequation0000hura/page/8 8], 57|oclc=739118459}}&lt;/ref&gt; တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သင်္ချာနည်းနှင့် ဖော်ပြရလျှင် ဤသို့ ဖြစ်သည်။
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;|F|=k_\text{e} \frac{|q_1||q_2|}{r^2}&lt;/math&gt;

=== လျှပ်ဓာတ်ကြောင့် လျှပ်စစ်စက်ကွင်း ဖြစ်ပေါ်မှု ===
[[လျှပ်စစ် ဂေါ့စ်နိယာမ]] (Gauss's Law) သည် [[လျှပ်ဓာတ် သိပ်သည်းမှု]] {{mvar|ρ}} ကို မူတည်လျက် [[လျှပ်စစ်စက်ကွင်း]] ဖြာထွက် ဖြစ်ပေါ်ပုံ {{math|∇ · '''E'''}} ကို ညွှန်းဆိုသည်။
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\nabla \cdot \mathbf{E} = \frac{\rho}{\varepsilon_0 \varepsilon_r}&lt;/math&gt;

[[သံလိုက် ဂေါ့စ်နိယာမ]] (Gauss's Law for Magnetism) မှာ ဤသို့ သဘောရှိသည်။
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\nabla \cdot \mathbf{B} = 0&lt;/math&gt;
{{math|∇ ·}} သင်္ကေတက [[ဗှတ္တာ]]စက်ကွင်း၏ [[ဖြာတိုးနှုန်း]]ကို ဆိုလိုသဖြင့် ဝင်ရိုးတစ်ခုတည်းနှင့် {{math|'''B'''}} [[သံလိုက်စက်ကွင်း]] မရှိကြောင်းကို ဤသင်္ချာကြည့်ခြင်းဖြင့် သိနိုင်သည်။

လျှပ်စစ်သံလိုက် သည် [[ရူပဗေဒ]]၏ ပညာရပ်အခွဲဖြစ်ပြီး ''လျှပ်စစ်သံလိုက်အား'' များကို လေ့လာသည်။ လျှပ်စစ်သံလိုက်အားသည် များသောအားဖြင့် သဘာဝတွင် အခြေခံကျသည့် ဆက်နွယ်မှုများဖြစ်သော [[အလင်း]]၊ [[လျှပ်စစ်စက်ကွင်း]]၊ [[သံလိုက်စက်ကွင်း]]တို့ကို ထုတ်ပေးသည်။ အခြားသော ဆက်နွယ်မှုများမှာ [[နျူကလီးယား အပြင်းစက်]]၊ [[နျူကလီးယား အပျော့စက်]]နှင့် [[ဒြပ်ဆွဲမှု]]တို့ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Ravaioli|first1=Fawwaz T. Ulaby, Eric Michielssen, Umberto|title=Fundamentals of applied electromagnetics|url=https://archive.org/details/fundamentalsappl00ulab|date=2010|publisher=Prentice Hall|location=Boston|isbn=978-0-13-213931-1|page=[https://archive.org/details/fundamentalsappl00ulab/page/n12 13]|edition=6th|ref=Ulaby13}}&lt;!--|accessdate=6 November 2014--&gt;&lt;/ref&gt; လျှပ်စစ်သံလိုက်သည် [[ဂရိဘာသာစကား|ဂရိဘာသာ]] ἤλεκτρον, ''ēlektron'' နှင့် μαγνῆτις λίθος မှဆင်းသက်လာပြီး ''မဂ္ဂနီဆီယမ် ကျောက်ခဲ'' ဟုအဓိပ္ပာယ်ရသည်။ လျှပ်စစ်သံလိုက်သည် [[အိုင်းစတိုင်း]]အား ၁၉၀၅ ခုနှစ်တွင် [[အထူးနှိုင်းရသီအိရီ]]ကို ပေါ်ထွက်လာရန် ခေါ်ဆောင်စေခဲ့သည်။ လျှပ်စစ်သံလိုက်သည် အခြေခံအား ၄ ခု၏ တစ်ခုအဖြစ် ယူဆသော်လည်း စွမ်းအင်များပြားသောအခြေနေ၌ [[အားပျော့]]နှင့် လျှပ်စစ်သံလိုက်အားတို့သည် [[လျှပ်စစ်အားပျော့]]အဖြစ် ပေါင်းစပ်သွားသည်။

==ကိုးကား==
{{Reflist}}

[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:သဘာဝသိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>qmmkyqtcu5duv8wf5izv6ofz0q6cltt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အစု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247684</id>
    <revision>
      <id>1026893</id>
      <parentid>1026566</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:35:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40330" sha1="p8b25ch5o3tsuqlto12je8eg5dgf78m" xml:space="preserve">[[File:Example of a set.svg|thumb|အွိုင်လာ ပုံကြမ်း (Euler diagram) တစ်ခုအတွင်းရှိ ဗဟုဂံများ (polygons) ၏ အစု (set) တစ်ခု။]]
[[File:Example of a set rearranged.svg|thumb| တူညီသော အစုဝင်များ (elements) ပါဝင်သောကြောင့် ဤအစုသည် အထက်ပါအစုနှင့် ညီမျှသည်။]]

သင်္ချာတွင် '''အစု (set)''' ဆိုသည်မှာ ကွဲပြားခြားနားသော အရာများကို စုစည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Cantor&quot;&gt;{{cite book |quote=By an 'aggregate' (Menge) we are to understand any collection into a whole (Zusammenfassung zu einem Ganzen) ''M'' of definite and separate objects ''m'' of our intuition or our thought.|last1=Cantor |first1=Georg |last2=Jourdain |first2=((Philip E.B. (Translator))) |date=1915 |title=Contributions to the founding of the theory of transfinite numbers |url=https://archive.org/details/contributionstof00cant|publisher=New York Dover Publications (1954 English translation) }} Here: p.85&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JainAhmad1995&quot;&gt;{{cite book |author1=P. K. Jain |author2=Khalil Ahmad |author3=Om P. Ahuja |title=Functional Analysis |url=https://books.google.com/books?id=yZ68h97pnAkC&amp;pg=PA1 |year=1995 |publisher=New Age International |isbn=978-81-224-0801-0|page=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Goldberg1986&quot;&gt;{{cite book |author=Samuel Goldberg |title=Probability: An Introduction |url=https://books.google.com/books?id=CmzFx9rB_FcC&amp;pg=PA2 |date=1 January 1986 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-65252-8 |page=2 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CormenCormen2001&quot;&gt;{{cite book |author1=Thomas H. Cormen |author2=Charles E Leiserson |author3=Ronald L Rivest |author4=Clifford Stein |title=Introduction To Algorithms |url=https://books.google.com/books?id=NLngYyWFl_YC&amp;pg=PA1070 |year=2001 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-03293-3 |page=1070 }}&lt;/ref&gt; ထိုအရာများကို အစု၏ အစုဝင်များ (elements)  သို့မဟုတ် အဖွဲ့ဝင်များ (members) ဟု ခေါ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ပုံမှန်အားဖြင့် သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများ (mathematical objects)  ဖြစ်ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အစုဝင်များသည် ကိန်းများ (numbers) ၊ သင်္ကေတများ (symbols) ၊ ရပ်ဝန်း (space) အတွင်းရှိ အမှတ်များ (points) ၊ မျဉ်းများ (lines) ၊ အခြားသော ဂျီဩမေတြီပုံသဏ္ဍာန်များ (geometric shapes) ၊ ကိန်းရှင်များ (variables) ၊ ဖန်ရှင်များ (functions) ၊ အခြားသော အစုများပင် ဖြစ်နိုင်သည်။{{sfn|Halmos|1960|p=[https://archive.org/details/naivesettheory00halm/page/n11/mode/2up 1]}}&lt;ref&gt;{{cite book |last=Maddocks |first=J. R. |title=The Gale Encyclopedia of Science |publisher=Gale |year=2004 |isbn=0-7876-7559-8 |editor-last=Lerner |editor-first=K. Lee |pages=3587–3589 |language=en |editor-last2=Lerner |editor-first2=Brenda Wilmoth }}&lt;/ref&gt;

သင်္ချာပညာရပ်တွင် အစု (set) သို့မဟုတ် စုစည်းမှု (collection) ဆိုသည်မှာ မည်သည့်အရာဖြစ်ကြောင်းကို တိကျစွာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်လေ့မရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အရာတစ်ခုကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုရာတွင် ယခင်က ကြိုတင်သတ်မှတ်ထားပြီးသား အခြားအရာများကို အခြေခံရန် လိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့အစား အစုများကို အခြေခံ အရာဝတ္ထုများ (foundational objects) အဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းတို့၏ ပြုမူပုံများကို စုစည်းမှုများနှင့်ပတ်သက်သော ပင်ကိုယ်သိစိတ် (intuition) အပေါ် အခြေခံထားသည့် နဂိုမှန်အဆိုများ (axioms)  ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ ဤသည်မှာ ယူကလစ်ဒ် ဂျီဩမေတြီ (Euclidean geometry) ရှိ အမှတ်များနှင့် မျဉ်းများ၏ အခန်းကဏ္ဍနှင့် ဆင်တူသည်။ ယူကလစ်ဒ်သည် အမှတ် ဆိုသည်ကို အဓိပ္ပာယ်ပြည့်ဝစွာ မသတ်မှတ်ခဲ့ပေ။ ထို့အစား ယူကလစ်ဒ်သည် အမှတ်များနှင့် မျဉ်းများ မည်သို့ပြုမူသည်ဟူသော ကျွန်ုပ်တို့၏ ပင်ကိုယ်သိစိတ်အပေါ် အခြေခံထားသည့် နဂိုမှန်အဆိုများ (axioms) ကို ပေးခဲ့သည်။ အခြားသော သင်္ချာဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုများအားလုံးနီးပါးကို အစုများ အသုံးပြု၍ တိကျစွာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အစီအစဉ်ကျအတွဲ (ordered pair) &lt;math&gt;(x, y)&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;\{\{x\}, \{x, y\}\}&lt;/math&gt; အဖြစ် ပုံစံတကျ (formal)  သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;y&lt;/math&gt; တို့ကို အစီအစဉ်အတိုင်း ပြန်လည်ရယူနိုင်သည်။

အစုသီအိုရီ (set theory) သည် ကွဲပြားခြားနားသော နဂိုမှန်အဆို စနစ်များနှင့် ၎င်းတို့၏ အကျိုးဆက်များကို လေ့လာသည်။ ၂၀ ရာစု၏ ပထမတစ်ဝက်မှစတင်၍ ZFC ကို နဂိုမှန်အဆို စနစ်အဖြစ်  အများဆုံးအသုံးပြုလာကြသည်။ ZFC ဆိုသည်မှာ ရွေးချယ်ခြင်း နဂိုမှန်အဆို (axiom of choice) ပါဝင်သော ဇာမီလို-ဖရန်ကယ် အစုသီအိုရီ (Zermelo–Fraenkel set theory) ဖြစ်သည်။

== နောက်ခံသမိုင်းကြောင်း ==

၁၉ ရာစု မကုန်ဆုံးမီအချိန်အထိ အစုများကို သီးခြားခွဲ၍ လေ့လာခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ ၎င်းတို့ကို ကိန်းစဉ်များ (sequences) နှင့်လည်း ရှင်းလင်းစွာ ခွဲခြားထားခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ သင်္ချာပညာရှင်အများစုသည် အနန္တ (infinity) ကို ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နိုင်စွမ်းရှိသော အခြေအနေ (potential) အဖြစ်သာ ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။ အဆုံးသတ်မရှိသော ဖြစ်စဉ်တစ်ခု၏ ရလဒ်အဖြစ် ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် အနန္တအစုများ (infinite sets) ကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားရန် တွန့်ဆုတ်ခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် မျဉ်း (line) တစ်ကြောင်းကို အမှတ်များ၏ အစုတစ်ခုအဖြစ် မရှုမြင်ခဲ့ပေ။ ၎င်းကို အမှတ်တစ်ခု တည်ရှိနိုင်သော နေရာ (locus) အဖြစ်သာ သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။

အနန္တအစုများကို ဂျော့ ကန်တာ (Georg Cantor) က သင်္ချာနည်းကျ  စတင်လေ့လာခဲ့သည်။ ကန်တာသည် ၁၈၄၅ ခုနှစ်တွင် မွေးဖွားပြီး ၁၉၁၈ ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ဤလေ့လာမှုက ပင်ကိုယ်သိစိတ်နှင့် ဆန့်ကျင်နေသော (counterintuitive) အဆိုများနှင့် ဝိရောဓိများ (paradoxes) ကို ပေါ်ပေါက်လာစေခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကိန်းမျဉ်း (number line) ပေါ်ရှိ အမှတ်များ၏ အနန္တအရေအတွက်သည် သဘာဝကိန်းများ (natural numbers) ၏ အနန္တအရေအတွက်ထက် တိကျစွာ ပိုမိုကြီးမား (strictly larger) နေသည်။ ထို့ပြင် မည်သည့် မျဉ်းပိုင်း (line segment) မဆိုတွင် ပါဝင်သော အစုဝင်အရေအတွက်သည် မျဉ်းတစ်ကြောင်းလုံးတွင် ပါဝင်သော အစုဝင်အရေအတွက်နှင့် တူညီနေသည်။ အစုများအားလုံးပါဝင်သော အစုတစ်ခု တည်ရှိသည်ဟု ယူဆခြင်းက ရပ်ဆဲလ်၏ ဝိရောဓိ (Russell's paradox) ဟုခေါ်သော ရှေ့နောက်မညီညွတ်မှု (contradiction) တစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။ ဤအချက်က သင်္ချာပညာရပ်ကို အခြေခံဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်း (foundational crisis) ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး ၎င်းကိုဖြေရှင်းချက်အဆိုပြုမှုများ ပေါ်ထွက်လာစေခဲ့သည်။ ထိုဖြေရှင်းချက်များအနက်မှ  ယေဘုယျအားဖြင့် ဇာမီလို-ဖရန်ကယ် အစုသီအိုရီ (Zermelo-Fraenkel set theory) ကို အစုသီအိုရီနှင့် သင်္ချာပညာရပ်တစ်ခုလုံး၏ အခြေခံအဖြစ် လက်ခံကျင့်သုံးလာခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း သင်္ချာပညာရပ်၏ အစိတ်အပိုင်းအများစုသည် ထိုသီအိုရီကို အပြည့်အဝ အသုံးပြုရန် မလိုအပ်ပေ။

တစ်ချိန်တည်းမှာပင် အစုများကို သင်္ချာပညာရပ်နယ်ပယ်အသီးသီးတွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် စတင်အသုံးပြုလာကြသည်။ အထူးသဖြင့် ပုံမှန်အားဖြင့် အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ (algebraic structures) နှင့် သင်္ချာဆိုင်ရာ ရပ်ဝန်းများ (mathematical spaces) ကို အစုများ အသုံးပြု၍ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ကြသည်။ ထို့ပြင် ရှေးက သင်္ချာဆိုင်ရာ ရလဒ်များစွာကိုလည်း အစုများ အသုံးပြု၍ ပြန်လည်ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ယူကလစ်ဒ် သီအိုရမ် (Euclid's theorem) ကို သုဒ္ဓကိန်းများ (prime numbers) ၏ အစုသည်အနန္တ ဟူ၍ မကြာခဏ ဖော်ပြလေ့ရှိသည်။ သင်္ချာပညာရပ်တွင် အစုများကို ဤကဲ့သို့ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် အသုံးပြုလာမည်ကို ဒေးဗစ် ဟီလ်ဘတ် (David Hilbert) က ကြိုတင်ဟောကိန်းထုတ်ခဲ့သည်။ ကန်တာ ဖန်တီးပေးခဲ့သော နိဗ္ဗာန်ဘုံမှ ကျွန်ုပ်တို့ကို မည်သူမျှ နှင်ထုတ်နိုင်မည်မဟုတ်ပါ ဟု ၎င်းက ဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{citation
   | last = Hilbert | first = David | author-link = David Hilbert
   | title = Über das Unendliche
   | year = 1926
   | periodical = Mathematische Annalen
   | volume = 95
   | pages = 161&amp;ndash;190
   |doi=10.1007/BF01206605 |jfm=51.0044.02 |s2cid = 121888793
 }}
: &quot;''Aus dem Paradies, das Cantor uns geschaffen, soll uns niemand vertreiben können.''&quot;
: Translated in {{citation
   | first = Jean | last = Van Heijenoort | author-link = Jean Van Heijenoort
   | title = On the infinite
   | publisher = Harvard University Press
  }}&lt;/ref&gt;

== အခြေခံ သဘောတရားများ ==

သင်္ချာတွင် အစု (set) ဆိုသည်မှာ ကွဲပြားခြားနားသော အရာများကို စုစည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုအရာများကို အစု၏ အစုဝင်များ (elements) သို့မဟုတ် အဖွဲ့ဝင်များဟု ခေါ်သည်။ အစုတစ်ခုကို စုစည်းမှု သို့မဟုတ် မိသားစု (family) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။ အထူးသဖြင့် ၎င်း၏ အစုဝင်များသည် ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် အစုများဖြစ်နေသောအခါတွင် ထိုသို့ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည်။ ဤသို့ခေါ်ဆိုခြင်းက အစုနှင့် ၎င်း၏ အဖွဲ့ဝင်များအကြား ရောထွေးမှုကို ရှောင်ရှားနိုင်စေသည်။ အစုတစ်ခုကို ၎င်း၏ အစုဝင်များကို စာရင်းပြုစုဖော်ပြခြင်းဖြင့်ဖြစ်စေ၊ ၎င်း၏ အစုဝင်များကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ပေးသော ဂုဏ်သတ္တိ (property) တစ်ခုခုကို ပေးခြင်းဖြင့်ဖြစ်စေ သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် သုဒ္ဓကိန်းများ (prime numbers) ပါဝင်သော အစု သို့မဟုတ် သတ်မှတ်ထားသော အတန်းတစ်ခုရှိ ကျောင်းသားအားလုံးပါဝင်သော အစု တို့သတ်မှတ်နိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |last=Devlin |first=Keith J. |title=Sets, Functions and Logic: Basic concepts of university mathematics |publisher=Springer |year=1981 |isbn=978-0-412-22660-1 |pages= |language=en |chapter=Sets and functions}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Set - Encyclopedia of Mathematics |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Set |access-date=2025-02-06 |website=encyclopediaofmath.org }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Publishers |first=HarperCollins |title=The American Heritage Dictionary entry: set |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=set |access-date=2025-02-06 |website=www.ahdictionary.com }}&lt;/ref&gt;

အကယ်၍ &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; သည် အစု &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်တစ်ခုဖြစ်ပါက &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်သည် ဟု ဆိုကြသည်။ ၎င်းကို သင်္ကေတအားဖြင့် &lt;math&gt;x\in S&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားသည်။{{sfn|Halmos|1960|p=[https://archive.org/details/naivesettheory00halm/page/2/mode/2up 2]}} &lt;math&gt;y&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; တွင် မပါဝင်ပါ ဟူသော အဆိုကို &lt;math&gt;y\not\in S&lt;/math&gt; အဖြစ် ရေးသားသည်။&lt;ref name=&quot;CapinskiKopp2004&quot;&gt;{{cite book |author1=Marek Capinski|author2=Peter E. Kopp |title=Measure, Integral and Probability |url=https://books.google.com/books?id=jdnGYuh58YUC&amp;pg=PA2 |year=2004 |publisher=Springer Science &amp; Business Media |isbn=978-1-85233-781-0 |page=2 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Set Symbols |url=https://www.mathsisfun.com/sets/symbols.html |access-date=2020-08-19 |website=www.mathsisfun.com }}&lt;/ref&gt; ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;\mathbb{Z}&lt;/math&gt; သည် ကိန်းပြည့်များ (integers) အားလုံး၏ အစုဖြစ်ပါက &lt;math&gt;-3\in\mathbb{Z}&lt;/math&gt; ဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;1.5 \not\in \mathbb{Z}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။ အစုကျယ်ပြန့်မှု နဂိုမှန်အဆို (axiom of extensionality) အရ အစုနှစ်ခုသည် တူညီသော အစုဝင်များ ပါဝင်လျှင်နှင့်မှသာလျှင် (if and only if) ညီမျှသည် (equal) ဟု ဆိုသည်။&lt;ref name=&quot;Stoll&quot;&gt;{{cite book |last=Stoll |first=Robert |title=Sets, Logic and Axiomatic Theories |year=1974 |publisher=W. H. Freeman and Company |pages=[https://archive.org/details/setslogicaxiomat0000stol/page/5 5] |isbn=9780716704577 |url=https://archive.org/details/setslogicaxiomat0000stol |url-access=registration }}&lt;/ref&gt;

အစုဝင် တစ်ခုမျှမပါဝင်သော အစုတစ်ခု ရှိသည်။ အစုကျယ်ပြန့်မှု နဂိုမှန်အဆိုအရ ထိုကဲ့သို့သော အစုသည် တစ်ခုတည်းသာ ရှိသည်။ ၎င်းကို ဗလာအစု (empty set) ဟု ခေါ်သည်။ ၎င်းကို &lt;math&gt;\varnothing&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\emptyset&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\{ \}&lt;/math&gt; ဖြင့် သင်္ကေတပြု ဖော်ပြသည်။

အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစု (singleton set) ဆိုသည်မှာ အစုဝင် တစ်ခုတိတိသာ ပါဝင်သော အစုဖြစ်သည်။ အကယ်၍ &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; သည် ထိုအစုဝင်ဖြစ်ပါက အဆိုပါ အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုကို &lt;math&gt;\{x\}&lt;/math&gt; ဖြင့် သင်္ကေတပြုသည်။ အစု &lt;math&gt;\{\emptyset\}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\emptyset&lt;/math&gt; တို့သည် ကွဲပြားသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပထမအစုတွင် အစုဝင် တစ်ခု ပါဝင်ပြီး ဒုတိယအစုတွင် မည်သည့် အစုဝင်မှ မပါဝင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပထမအစုတွင်ပါဝင်သော အစုဝင်မှာ &lt;math&gt;\emptyset&lt;/math&gt; ပင်ဖြစ်သည်။

ပထမဆုံး သဘာဝကိန်း &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; ခုကို အစုတစ်ခု၏ အစုဝင်များနှင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) ပြုလုပ်နိုင်သော သဘာဝကိန်း (natural number) &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိနေပါက ထိုအစုကို အဆုံးရှိအစု (finite set) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအခြေအနေတွင် &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; သည် အစု၏ အစုဝင် အရေအတွက်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုကဲ့သို့သော &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; မတည်ရှိပါက ထိုအစုကို အနန္တအစု (infinite set) ဟု ခေါ်သည်။ ဗလာအစုသည် အစုဝင် အရေအတွက် &lt;math&gt;0&lt;/math&gt; ခု ပါဝင်သော အဆုံးရှိအစု ဖြစ်သည်။

[[File:NumberSetinC.svg|thumb|&lt;math&gt;\mathbb{N}&lt;/math&gt; ဟူသော အစုမှာ သဘာဝကိန်းများ (natural numbers) အားလုံးကို စုစည်းပြထားသည်။ &lt;math&gt;\mathbb{Z}&lt;/math&gt; ဟူသော အစုမှာ ကိန်းပြည့်များ(integers) အစု ဖြစ်၍ အနုတ်ကိန်းများပါ ပါဝင်၍ သဘာဝကိန်းများအစုထက် ကြီးမားသွားသည်။ အစု &lt;math&gt;\mathbb{Q}&lt;/math&gt; မှာ ရာရှင်နယ်ကိန်းများ (rational numbers) အစု ဖြစ်ပြီး အစု &lt;math&gt;\mathbb{R}&lt;/math&gt; မှာ ကိန်းစစ်များ (real numbers) အစု ဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;\mathbb{C}&lt;/math&gt; အစုမှာ [[ကိန်းတေး|ကိန်းထွေး]]များ အစု ဖြစ်သည်။]]

သဘာဝကိန်းများသည် အနန္တအစု တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည်။ ၎င်းကို ယေဘုယျအားဖြင့် &lt;math&gt;\mathbb{N}&lt;/math&gt; ဖြင့် သင်္ကေတပြုသည်။ အခြားသောအနန္တအစုများ၏ ဥပမာများတွင် ကိန်းပြည့်များ &lt;math&gt;\mathbb{Z}&lt;/math&gt; ၊ ရာရှင်နယ်ကိန်းများ &lt;math&gt;\mathbb{Q}&lt;/math&gt; ၊ ကိန်းစစ်များ &lt;math&gt;\mathbb{R}&lt;/math&gt; နှင့်  [[ကိန်းတေး|ကိန်းထွေး]]များ &lt;math&gt;\mathbb{C}&lt;/math&gt; တို့ ပါဝင်သည်။ ထို့ပြင် သုညမဟုတ်သော ကိန်းစစ် ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (real vector spaces) ၊ မျဉ်းကွေးများ (curves) နှင့် အခြားသော သင်္ချာဆိုင်ရာ ရပ်ဝန်း (mathematical space) အများစုသည်လည်း အနန္တအစုများ ဖြစ်ကြသည်။

== အစုတစ်ခုအား သတ်မှတ်ခြင်း ==
အစုကျယ်ပြန့်မှု နဂိုမှန်အဆိုအရ အစုတစ်ခုကို သတ်မှတ်ရန်အတွက် ၎င်း၏ အစုဝင်များကို စာရင်းပြုစုခြင်း သို့မဟုတ် ဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုကို ဖော်ပြခြင်းတို့ဖြင့် လုံလောက်သည်။ ထိုဂုဏ်သတ္တိသည် ပိုမိုကြီးမားနိုင်သော အစုတစ်ခု၏ အစုဝင်များထဲမှ သက်ဆိုင်ရာ အစုဝင်များကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။

=== စာရင်းချ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (Roster notation) ===

စာရင်းချ သို့မဟုတ် ရေတွက်ဖော်ပြခြင်း သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (enumeration notation) ဆိုသည်မှာ ၁၉၀၈ ခုနှစ်တွင် အန်းစ် ဇာမီလို (Ernst Zermelo) က စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သော သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အစုတစ်ခုကို သတ်မှတ်ရာတွင် ၎င်း၏ အစုဝင်များကို တွန့်ကွင်းများ (braces) ကြားတွင် ကော်မာများဖြင့် ခြား၍ စာရင်းပြုစုဖော်ပြသည်။&lt;ref&gt;A. Kanamori, &quot;[https://math.bu.edu/people/aki/8.pdf The Empty Set, the Singleton, and the Ordered Pair]&quot;, p.278. Bulletin of Symbolic Logic vol. 9, no. 3, (2003). Accessed 21 August 2023.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roberts2009&quot;&gt;{{cite book |author=Charles Roberts |title=Introduction to Mathematical Proofs: A Transition |url=https://books.google.com/books?id=NjBLnLyE4jAC&amp;pg=PA45 |date=24 June 2009 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4200-6956-3 |page=45 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JohnsonJohnson2004&quot;&gt;{{cite book |first1=David |last1=Johnson |first2=David B. |last2=Johnson |first3=Thomas A. |last3=Mowry |title=Finite Mathematics: Practical Applications |edition=Docutech |url=https://books.google.com/books?id=ZQAqzxLFXhoC&amp;pg=PA220 |date=June 2004 |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-0-7167-6297-3 |page=220 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BelloKaul2013&quot;&gt;{{cite book |first1=Ignacio |last1=Bello |first2=Anton |last2=Kaul |first3=Jack R. |last3=Britton |title=Topics in Contemporary Mathematics |url=https://books.google.com/books?id=d8Se_8DWTQ4C&amp;pg=PA47 |date=29 January 2013 |publisher=Cengage |isbn=978-1-133-10742-2 |page=47 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Epp2010&quot;&gt;{{cite book |first=Susanna S. |last=Epp |title=Discrete Mathematics with Applications |url=https://books.google.com/books?id=PPc_2qUhXrAC&amp;pg=PA13 |date=4 August 2010 |publisher=Cengage |isbn=978-0-495-39132-6 |page=13 }}&lt;/ref&gt; ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;\{4, 2, 1, 3\}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\{\text{blue, white, red}\}&lt;/math&gt; တို့ကို တွန့်ကွင်းများဖြင့် ပိတ်ထားသောကြောင့် ၎င်းတို့သည် အစီအစဉ်များ (tuples) အဖြစ်မဟုတ်ဘဲ အစုများဖြစ်ကြောင်း တွေ့နိုင်သည်။

ဗလာအစုအတွက် သုံးသော &lt;math&gt;\{\}&lt;/math&gt; နှင့် အစုဝင်တစ်ခုတည်းပါဝင်သောအစုအတွက် သုံးသော &lt;math&gt;\{x\}&lt;/math&gt; သင်္ကေတများသည် စာရင်းချ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း၏ ဥပမာများ ဖြစ်ကြသည်။

အစုတစ်ခုကို သတ်မှတ်ရာတွင် အစုဝင်ဖြစ်နိုင်ချေရှိသောအရာတစ်ခုစီသည် ထိုအစုထဲတွင် ပါဝင်ခြင်း ရှိမရှိဆိုသည့်အချက်ကသာ အရေးကြီးသည်။ ထို့ကြောင့် အစုဝင်များကို ထပ်ခါတလဲလဲ ရေးသားခြင်း သို့မဟုတ် အစီအစဉ်ပြောင်း၍ ရေးသားခြင်းတို့ကြောင့် အစုတစ်ခု၏ သဘောသဘာဝ ပြောင်းလဲသွားမည်မဟုတ်ပေ။ ဥပမာအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Stephen B. |last1=Maurer |first2=Anthony |last2=Ralston |title=Discrete Algorithmic Mathematics |url=https://books.google.com/books?id=_0vNBQAAQBAJ&amp;pg=PA11 |date=21 January 2005 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4398-6375-6 |page=11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=Introduction to Sets |url=https://www.mathsisfun.com/sets/sets-introduction.html |access-date=2020-08-19 |website=www.mathsisfun.com }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DalenDoets2014&quot;&gt;{{cite book |first1=D. |last1=Van Dalen |first2=H. C. |last2=Doets |first3=H. |last3=De Swart |title=Sets: Naïve, Axiomatic and Applied: A Basic Compendium with Exercises for Use in Set Theory for Non Logicians, Working and Teaching Mathematicians and Students |url=https://books.google.com/books?id=PfbiBQAAQBAJ&amp;pg=PA1 |date=9 May 2014 |publisher=Elsevier Science |isbn=978-1-4831-5039-0 |page=1 }}&lt;/ref&gt;
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\{1,2,3,4\}=\{4, 2, 1, 3\} = \{4, 2, 4, 3, 1, 3\}&lt;/math&gt;

အစုဝင်များအားလုံးကို ထုတ်လုပ်ပေးသော ထင်ရှားသည့် ပုံစံတစ်ခု ရှိနေပါက ထိုသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းကို အတိုချုံးရန်အတွက် အစက်များ (ellipsis) ကိုအသုံးပြုနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;BastaDeLong2013&quot;&gt;{{cite book |first1=Alfred |last1=Basta |first2=Stephan |last2=DeLong |first3=Nadine |last3=Basta |title=Mathematics for Information Technology |url=https://books.google.com/books?id=VUYLAAAAQBAJ&amp;pg=PA3 |date=1 January 2013 |publisher=Cengage |isbn=978-1-285-60843-3 |page=3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BrackenMiller2013&quot;&gt;{{cite book |first1=Laura |last1=Bracken |first2=Ed |last2=Miller |title=Elementary Algebra |url=https://books.google.com/books?id=nFkrl_kDiTAC&amp;pg=PA36 |date=15 February 2013 |publisher=Cengage |isbn=978-0-618-95134-5 |page=36 }}&lt;/ref&gt; ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;\{1,2,3,\ldots,10\}&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;\{1,2,3,4,5,6,7,8,9,10\}&lt;/math&gt; အတွက် အတိုကောက်ရေးသားချက် ဖြစ်သည်။ စာရင်းချ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းရှိ အစက်များကို အချို့သော အနန္တအစုများကို ဖော်ပြရာတွင်လည်း အသုံးပြုနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ကိန်းပြည့်များအားလုံးပါဝင်သော အစုကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\{\ldots, -3, -2, -1, 0, 1, 2, 3, \ldots\}&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\{0, 1, -1, 2, -2, 3, -3, \ldots\}&lt;/math&gt;

=== အစုတည်ဆောက်မှု သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (Set-builder notation) ===

အစုတည်ဆောက်မှု သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းသည် အစုတစ်ခုကို ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ပုံသေနည်း (logical formula) တစ်ခုခုနှင့် ကိုက်ညီသော အစုဝင်များအားလုံး ပါဝင်သည့် အစုတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ပေးသည်။&lt;ref name=&quot;Ruda2011&quot;&gt;{{cite book |author=Frank Ruda |title=Hegel's Rabble: An Investigation into Hegel's Philosophy of Right |url=https://books.google.com/books?id=VV0SBwAAQBAJ&amp;pg=PA151 |date=6 October 2011 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-4411-7413-0 |page=151 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lucas1990&quot;&gt;{{cite book |author=John F. Lucas |title=Introduction to Abstract Mathematics |url=https://books.google.com/books?id=jklsb5JUgoQC&amp;pg=PA108 |year=1990 |publisher=Rowman &amp; Littlefield |isbn=978-0-912675-73-2 |page=108 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Weisstein |first=Eric W. |title=Set |url=https://mathworld.wolfram.com/Set.html |access-date=2020-08-19 |website=Wolfram MathWorld |language=en }}&lt;/ref&gt; ပိုမိုတိကျစွာဆိုရသော် &lt;math&gt;P(x)&lt;/math&gt; သည် ကိန်းရှင် (variable) &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; အပေါ်မူတည်သော ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ပုံသေနည်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ထိုပုံသေနည်းသည် &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; ၏ တန်ဖိုးအပေါ်မူတည်၍ မှန်ခြင်း သို့မဟုတ် မှားခြင်းကို အကဲဖြတ်ပေးသည်။ ထိုအခါ အောက်ပါဖော်ပြချက်သည် &lt;math&gt;P(x)&lt;/math&gt; မှန်ကန်စေမည့် &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; အားလုံး၏ အစုကို ညွှန်းဆိုသည်။
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\{x \mid P(x)\}&lt;/math&gt;
သို့မဟုတ်&lt;ref name=&quot;Steinlage1987&quot;&gt;{{cite book |author=Ralph C. Steinlage |title=College Algebra |url=https://books.google.com/books?id=lcg3gY3444IC |year=1987 |publisher=West Publishing Company |isbn=978-0-314-29531-6 }}&lt;/ref&gt;
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\{x : P(x)\}&lt;/math&gt;
ဥပမာအားဖြင့် အစု &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ကို အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်နိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;F = \{n \mid n \text{ is an integer, and } 0 \leq n \leq 19\}&lt;/math&gt;
ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းတွင် ဒေါင်လိုက်မျဉ်း &lt;math&gt;\mid&lt;/math&gt; ကို &quot;ဖြစ်စေသော (such that)&quot; ဟု ဖတ်သည်။ ပုံသေနည်းတစ်ခုလုံးကို &quot;&lt;math&gt;F&lt;/math&gt; သည် သုညမှ ၁၉ အထိတွင် ကိန်းပြည့်ဖြစ်စေသော &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; များအားလုံး ပါဝင်သည့် အစုဖြစ်သည်&quot; ဟု ဖတ်နိုင်သည်။

အချို့သော ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ ပုံသေနည်းများကို အစုတည်ဆောက်မှု သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းတွင် အသုံးပြု၍မရနိုင်ပေ။ ဥပမာအားဖြင့်  &lt;math&gt;S  \text{ is a set }&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;S \text{ is a set and } S\not\in S &lt;/math&gt; ဖြစ်သည် ကဲ့သို့သော အဆိုများဖြစ်သည်။ 

== အစုပိုင်းများ (Subsets) ==

အစု &lt;math&gt;B&lt;/math&gt; ၏ အစုပိုင်းတစ်ခု ဆိုသည်မှာ &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်တိုင်းသည် &lt;math&gt;B&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်လည်း ဖြစ်နေသော အစု &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; ကို ဆိုလိုသည်။&lt;ref name=&quot;Hausdorff2005&quot;&gt;{{cite book |author=Felix Hausdorff |title=Set Theory |url=https://books.google.com/books?id=yvVIdH16k0YC&amp;pg=PA30 |year=2005 |publisher=American Mathematical Soc. |isbn=978-0-8218-3835-8 |page=30 }}&lt;/ref&gt;

အောက်ဖော်ပြပါတို့သည် တူညီသောအရာကို ကွဲပြားစွာ ဖော်ပြထားသည်။

*&lt;math&gt;A&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;B&lt;/math&gt; ၏ အစုပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;\forall x; (x\in  A \implies x\in B)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;A&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;B&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်သည်။ (is contained)

*&lt;math&gt;A\subseteq B&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;B&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; ၏ မူလအစု (superset) ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;B&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; ကို ငုံထားသည်။ (contains)

*&lt;math&gt;B\supseteq A&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

&lt;math&gt;\subseteq&lt;/math&gt; ဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော အစုများအကြား ဆက်သွယ်ချက်ကို ပါဝင်ခြင်း (inclusion) သို့မဟုတ် ငုံထားခြင်း (containment) ဟု ခေါ်သည်။

&lt;math&gt;A \subseteq B&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;A\neq B&lt;/math&gt; ဖြစ်ပါက အစု &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; ကို အစု &lt;math&gt;B&lt;/math&gt; ၏ အစုပိုင်းအစစ် (proper subset) ဟု ခေါ်သည်။ ၎င်းကို ညွှန်းဆိုရန် &lt;math&gt;A\subsetneq B&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;A\subsetneqq B&lt;/math&gt; ဟု ရေးသားကြသည်။ ထိုနည်းတူစွာ &lt;math&gt;B\supsetneq A&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;B\supsetneqq A&lt;/math&gt; ဟုလည်း ရေးသားနိုင်သည်။

သင်္ကေတ &lt;math&gt;A\subset B&lt;/math&gt; သည် များသောအားဖြင့် &lt;math&gt;A\subseteq B&lt;/math&gt; ကို ဆိုလိုသော်လည်း အချို့သော စာရေးသူများက &lt;math&gt;A\subset B&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;A\subsetneq B&lt;/math&gt; ၏ အဓိပ္ပာယ်အဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။ အဓိပ္ပာယ် ရောထွေးမှုကို ရှောင်ရှားရန် မိမိဆိုလိုသည့်အချက်အပေါ် မူတည်၍ &lt;math&gt;A\subseteq B&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;A\subsetneq B&lt;/math&gt; ဟု ရှင်းလင်းစွာ ရေးသားနိုင်သည်။{{sfn|Halmos|1960|p=[https://archive.org/details/naivesettheory00halm/page/2/mode/2up 3]}}

=== ဥပမာများ ===

*လူသားအားလုံး၏ အစုသည် နို့တိုက်သတ္တဝါအားလုံး၏ အစု၏ အစုပိုင်းအစစ် တစ်ခုဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;\{ 1, 3 \} \subset \{ 1, 2, 3, 4 \}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

*&lt;math&gt;\{ 1, 2, 3, 4 \} \subseteq \{ 1, 2, 3, 4 \}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

=== ငုံထားခြင်းဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိများ ===

*အစုနှစ်ခုသည် တစ်ခုကိုတစ်ခု အပြန်အလှန် ငုံထားလျှင်နှင့်မှသာလျှင် ညီမျှကြသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် &lt;math&gt;A = B&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;A \subseteq B&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;B \subseteq A&lt;/math&gt; ဖြစ်ခြင်းတို့နှင့် ညီမျှချက် (equivalent) ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Lucas1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

*ဗလာအစုသည် မည်သည့်အစု၏ မဆို အစုပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို &lt;math&gt;\varnothing \subseteq A&lt;/math&gt; ဖြင့် ဖော်ပြသည်။{{sfn|Halmos|1960|p=[https://archive.org/details/naivesettheory00halm/page/8/mode/2up 8]}}

== အကိုးအကား ==
{{Reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ယုတ္တိဗေဒဆိုင်ရာ အယူအဆများ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သင်္ချာ]]


{{သင်္ချာ-stub}}</text>
      <sha1>p8b25ch5o3tsuqlto12je8eg5dgf78m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:MarcelisDub</title>
    <ns>3</ns>
    <id>250251</id>
    <revision>
      <id>1026936</id>
      <parentid>811229</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T20:49:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mfield</username>
        <id>138184</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:MWare2003]] စာမျက်နှာကို [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:MarcelisDub]] သို့ Mfieldက ရွှေ့ခဲ့သည်: အသုံးပြုသူ &quot;[[Special:CentralAuth/MWare2003|MWare2003]]&quot; ကို &quot;[[Special:CentralAuth/MarcelisDub|MarcelisDub]]&quot; သို့ အမည်ပြောင်းလဲစဉ် စာမျက်နှာအား အလိုအလျောက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း</comment>
      <origin>811229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8548" sha1="3fzn7d9ab0lueneeln4l3mwjscmhf25" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် MWare2003 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၂၀:၂၃၊ ၂၂ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၃ (UTC)</text>
      <sha1>3fzn7d9ab0lueneeln4l3mwjscmhf25</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇွဲဝင်းမြင့်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>257402</id>
    <revision>
      <id>1026988</id>
      <parentid>946764</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T03:46:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ရေ) များ]]</comment>
      <origin>1026988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12779" sha1="gqw7ypptpv4n9ce8slaupxwermos1he" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific_prefix  =  [[ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး]]&lt;br&gt; [[ဇေယျကျော်ထင်ဘွဲ့|ဇေယျကျော်ထင်]]
| name              = ဇွဲဝင်းမြင့်
| image         =
| image_upright = 
| alt           = 
| caption       =
|order = [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ)]]
|term_start  = ၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄
|term_end    = ဇူလိုင် ၂၀၂၄
|predecessor = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မိုးအောင်]]
|successor   = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထိန်ဝင်း]] &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/short-news/2024/07/13/387025.html|title=ရေတပ်ဦးစီးချုပ်အဖြစ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထိန်ဝင်းအား ခန့်အပ်|work=The Irrawaddy|access-date=၁၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၄|date=၁၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ }}&lt;/ref&gt;
|order1 = စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(ရေ)
|term_start1  = ၃ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
|term_end1    = ၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄
|predecessor1 = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မိုးအောင်]]
|successor1   = ဒုတိယ​ဗိုလ်ချုပ်ကြီး အေးမင်းထွေး &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cw9yrgg7y17t|title=ဗိုလ်ချုပ်ထိန်ဝင်း ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ) ဖြစ်လာ|work=BBC Burmese|access-date=၁၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၄|date=၁၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၄ }}&lt;/ref&gt; 
| birth_name    = 
| other_name    =
| nickname      = 
| birth_date    = ၁၉၆၈
| birth_place   = 
| death_date    = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} death date first, then birth date --&gt;
| death_place   = 
| allegiance    = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| branch        = {{Navy|Myanmar}}
| serviceyears  = ၁၉၈၈-၂၀၂၄
| serviceyears_label =
| rank          = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး
| rank_label    = 
|alma_mater = [[စစ်တက္ကသိုလ်]]
| service number = ၁၉၈၈ - ၂၀၂၄
| unit          = ကက(ရေ) 
| commands      = 
| battles_label = 
| battles       = 
| awards        = [[ဇေယျကျော်ထင်ဘွဲ့]]
| memorials     =
| parents        = 
| father         = 
| mother         = 
| spouse        = 
| children      = 
| relations     =
| laterwork     = 
| signature     = 
| signature_size =
| signature_alt =
| website       = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| module        = 
}}

'''ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဇွဲဝင်းမြင့်''' (၁၉၆၈ ဖွား) သည်  [[တပ်မတော် (ရေ)|တပ်မတော်(ရေ)]] ၏ ၁၆ဦးမြောက် [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ)]] ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/npe/ttpmtteaarearaaringyciimnkhnkhairesngttnamttcny83-ttpmtteaarearaaringyanggngniiyaa|title=တပ်မတော်(ရေ)အရာရှိငယ်(စီမံခန့်ခွဲရေး)သင်တန်းအမှတ်စဉ်(၈၃)၊ တပ်မတော်(ရေ)အရာရှိငယ်(အင်ဂျင်နီယာ) သင်တန်းအမှတ်စဉ်(၅၇)နှင့် တပ်မတော်(ရေ)အမျိုးသမီးအရာရှိငယ်သင်တန်းအမှတ်စဉ်(၉) သင်တန်းဆင်းပွဲကျင်းပ|work=MOI Myanmar|access-date=၅ မေ ၂၀၂၄|date=၂၅ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄}}&lt;/ref&gt; ယင်းမတိုင်မီက သူသည် စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(ရေ)ဖြစ်ခဲ့သည်။

== တပ်မတော်တာဝန် ==
သူသည် [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]] အပတ်စဉ် (၃၀) ဆင်း ဖြစ်သည်။ပြန်တမ်းဝင်အမှတ် ရေ ၃၄၇၄ ဖြင့် [[တပ်မတော် (ရေ)|တပ်မတော်(ရေ)]] တွင် စစ်မှုထမ်းသည်။ရာထူးအဆင့်ဆင့်တိုးပြီး ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် အမှတ်(၁)ဗျူဟာစစ်ရေယာဉ်စု၊ရေယာဉ်စုမှူး တာဝန်၊ ၂၀၁၆ ခုနှစ်အရောက်တွင် ဗိုလ်မှူးကြီးရာထူးဖြင့်  [[တနင်္သာရီ ရေတပ်စခန်းဌာနချုပ်|တနင်္သာရီ ရေတပ်စခန်း ဌာနချုပ်မှူး]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://xinhuamyanmar.com/news/myanmar/politics-law-military/မြန်မာ-ထိုင်း-နှစ်နိုင်-3/|title=မြန်မာ-ထိုင်း နှစ်နိုင်ငံ ရေတပ်ချင်း တွေ့ဆုံ ဆွေးနွေးပွဲနှင့် သဘောတူ လက်မှတ်ရေးထိုး|work=ဆင်ဟွာသတင်း|access-date=၅ မေ ၂၀၂၄|date=၁၉ မေ ၂၀၁၆}}&lt;/ref&gt; ၊ယင်းနောက်တွင် ဗိုလ်မှူးချုပ်အဆင့်တိုးပြီး ဧရာဝတီရေတပ်စခန်းဌာနချုပ်မှူး&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/dlmiunyn-seaaksunreraapseaa-deskhnpnnysuumaaaaa-seaaksunreglnpeng220w0-phnweluudn|title=ဒလမြို့နယ်၌ သောက်သုံးရေရှားပါးသော  ဒေသခံပြည်သူများအား သောက်သုံးရေဂါလန်ပေါင်း(၂၂၀ဝဝ) ဖြန့်ဝေလှူဒါန်း|work=Myanmar Digital News|access-date=၅ မေ ၂၀၂၄|date=၆ မေ ၂၀၂၀|archive-date=5 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505062318/https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/dlmiunyn-seaaksunreraapseaa-deskhnpnnysuumaaaaa-seaaksunreglnpeng220w0-phnweluudn}}&lt;/ref&gt; ၊ဒလတပ်နယ်မှူး စသည့်တာဝန်များထမ်းဆောင်သည်။၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၃ ရက်တွင်  ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မိုးအောင်]]  [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ)]] ဖြစ်လာစဉ် သူသည်  စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(ရေ) တာဝန်အား လွှဲပြောင်းဆက်ခံရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gnlm.com.mm/the-best-guarantee-for-perpetuation-of-the-sovereignty-of-the-state-is-possessing-the-dynamic-and-capable-defence-force-says-senior-general/|title=The best guarantee for perpetuation of the sovereignty of the State is possessing the dynamic and capable defence force, says Senior General|work=Global New Light Of Myanmar|access-date=5 May 2024|date=25 Dec 2021}}&lt;/ref&gt; ယင်းနောက် ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၈ ရက် တွင် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ) ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မိုးအောင် အရပ်ဘက် ဝန်ကြီးဌာန သို့ ကူးပြောင်းသွားသောအခါ သူသည် ၁၆ဦးမြောက် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ) ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c51zl7x0q0xo|title=ရေချုပ် အပါအဝင် ဗိုလ်ချုပ်တချို့ အပြောင်းအလဲဖြစ်|work=BBC Burmese|access-date=၅ မေ ၂၀၂၄|date=၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄}}&lt;/ref&gt;သူသည် [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ)]] တာဝန်အား ၆လ ခန့် ထမ်းဆောင်ပြီး ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ တွင် နုတ်ထွက်စာတင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c2lk1e8d9vxt|title=ရေချုပ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးဇွဲဝင်းမြင့် ထွက်စာတင်|work=BBC Burmese|access-date=၁၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၄|date=၁၂ ဇူလိုင် ၂၀၂၄}}&lt;/ref&gt;

=== ထင်ရှားဖြစ်ရပ်များ ===
သူသည် ၂၀၁၅ ခုနှစ် က နေရပ်ပြန်ရန်ခက်ခဲနေသည့် မလေးရှားနိုင်ငံရောက်မြန်မာလုပ်သား ၁၀၂ ဦးအား  စစ်ရေယာဉ် မဟာသီဟသူရ ဖြင့် ခေါ်ဆောင်လာရာတွင် ဦးဆောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://uzo.sakura.ne.jp/burma/nlm/kmn/kmn_data/kmn_2015/kmn_03_2015/kmn_30_03_2015.pdf|title=မြန်မာ့တပ်မတော်(ရေ)စစ်ရေယာဉ် မဟာသီဟသူရ မလေးရှားနိုင်ငံမှ မြန်မာအလုပ်သမားများ ပြန်လည်ခေါ်ဆောင်ရောက်ရှိ|work=၂၀၁၅ခုနှစ် မတ်လ ၃၀ရက်နေ့ထုတ် ကြေးမုံသတင်းစာ စာမျက်နှာ(၇)|access-date=၅ မေ ၂၀၂၄|date=၃၀ မတ် ၂၀၁၉}}&lt;/ref&gt; ထို့အပြင် ၂၀၂၀ပြည့်နှစ်က ပြုလုပ်သော တပ်မတော်(ရေ)မှ တိုက်ခိုက်ရေး [[ရေငုပ်သင်္ဘောစစ်ရေယာဉ် မင်းရဲသိင်္ခသူ|ရေငုပ်သင်္ဘော  စစ်ရေယာဉ်- မင်းရဲသိင်္ခသူ]] ပါဝင်သည့် စစ်ရေယာဉ်ပင်လယ်ပြင်လက်တွေ့လေ့ကျင့်ခန်း (Fleet Exercise-2020) အား တာဝန်ရေတပ်မမှူး အဖြစ် တာဝန်ယူသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cincds.gov.mm/node/9383?d=1|title=နိုင်ငံတော်ကာကွယ်ရေးစွမ်းပကားမြှင့်တင်ရေးအတွက် တပ်မတော်(ရေ)မှ တိုက်ခိုက်ရေး ရေငုပ်သင်္ဘောစစ်ရေယာဉ်- မင်းရဲသိင်္ခသူပါဝင်သည့် စစ်ရေယာဉ်ပင်လယ်ပြင် လက်တွေ့လေ့ကျင့်ခန်း (Fleet Exercise-2020) လေ့ကျင့်ဆောင်ရွက်|work=CINCDS Myanmar|access-date=၅ မေ ၂၀၂၄|date=၁၅ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၀}}&lt;/ref&gt;

== ချီးမြှင့်ခံရသည့်ဘွဲ့ ==
၎င်း သည် ၂၀၂၂ ခုနှစ် တွင် တပ်မတော်ဆိုင်ရာဆုတံဆိပ်ဖြစ်သည့် [[ဇေယျကျော်ထင်ဘွဲ့]] အပ်နှင်းခံရသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/ppd/sites/default/files/book-pdf/2022-01/Vol-75%2CNo-2.pdf|title=စွမ်းဆောင်မှုဆိုင်ရာဂုဏ်ထူးဆောင်ဘွဲ့အပ်နှင်းခြင်း၊နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီအမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ်(၂/၂၀၂၂)|work=MOI Myanmar|access-date=၈ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄|date=၄ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

{{Lifetime|၁၉၆၈| }}
[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ရေ) များ]]
[[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]]</text>
      <sha1>gqw7ypptpv4n9ce8slaupxwermos1he</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကိန်းမျဉ်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>258154</id>
    <revision>
      <id>1026903</id>
      <parentid>834258</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:44:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3437" sha1="50fbwvq72czetbg9jfbhfgut6i754v7" xml:space="preserve">[[File:Number-line.svg|center|ကိန်းမျဉ်းပုံ]]
[[File:Number line with x smaller than y.svg|thumb|upright=1.5|'''ကိန်းမျဉ်း (number line)''' ပုံ။ (ရှေ့တိုးခြင်းနှင့် နောက်ဆုတ်ခြင်းသာ ပြုလုပ်နိုင်သဘော ရှိ၍) [[အလျား]]သဘော တစ်မျိုးတည်းသာ ရှိသဖြင့် ဤသို့ကိန်းမျဉ်းတကြောင်းသည် '''တိုင်းကြောင်း (ဒိုင်မန်းရှင်း)''' ၁ ခုတည်း ရှိမှု၊ ရှိသည့်အခြေအနေအဖို့ သာဓက ဖြစ်၏။ အနီနှင့် ပြထားသည်မှာ ကိန်းမျဉ်းပေါ်၌ အမှတ်တခုက ဘယ်ယက်သို့ ပိုကျခြင်းသည် [[ဗှတ္တာ|တန်ဖိုးအား]]ပိုနည်းခြင်းးကို ဆိုလိုကြောင်း ပြသထားခြင်း။]]

'''ကိန်းမျဉ်း''' ({{lang-en|'''number line'''}}) ဆိုသည်မှာ ပုံစံမှာ အမှတ်များကို အလျားလိုက်စုစည်းထားမှု ဖြစ်သည့် [[မျဉ်း]]တစ်ခုသဖွယ် ဖြစ်ပြီး၊ ဤကိန်းမျဉ်းပေါ်ရှိ [[အမှတ်|အမှတ် (point နေရာ)]]တိုင်းသည် [[ကိန်းစစ်]]တန်ဖိုး တခုစီနှင့် သဘောချင်းတူ ကိုယ်စားပြုနေမည်၊ (အပြန်အလှန်အားဖြင့်) [[သင်္ချာ]]၏ ကိန်းစစ်တိုင်းအတွက်လည်း ဤကိန်းမျဉ်းပေါ်၌ အမှတ်တခု ရှိနေမည်။&lt;ref&gt;{{cite book | last1=Stewart | first1=James B. | last2 = Redlin | first2 = Lothar | last3=Watson | first3=Saleem | authorlink=James Stewart (mathematician) | title=College Algebra | url=https://archive.org/details/collegealgebraco0000stew | publisher=[[Brooks Cole]]  | year=2008 | edition = 5th | pages=[https://archive.org/details/collegealgebraco0000stew/page/12 13]&amp;ndash;19 | isbn=978-0-495-56521-5}}&lt;/ref&gt;
အရိုးရှင်းဆုံးသော [[ကာတက်စီးယန်း အမှတ်ချအိမ်]] အဖြစ် [[တိုင်းကြောင်း]] ၁ခုတည်း ရှိနေခြင်းနှင့် သဘောချင်းတူသည်။

ကိန်းမျဉ်းပေါ်ရှိ မည်သည့် [[အမှတ်]] ၂ခုအဖို့မဟူ၊ ညာဘက်သို့ ပိုကျသော အမှတ်က [[တည်နေရာ|ကိုယ်စားပြုတန်ဖိုး]] [[ပမာဏရင်း|ပမာဏ]] ပိုများလျက် တန်ဖိုးပိုကြီး (greater ဖြစ်)၏။ ကိန်းမျဉ်းပေါ်တွင် ဘယ်ဘက် ပိုကျသော အမှတ်၏ တန်ဖိုးက ပိုငယ် (less ဖြစ်)၏။

== အကိုးအကား ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>50fbwvq72czetbg9jfbhfgut6i754v7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တမ်းဘဂုချိဘူတာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>258271</id>
    <revision>
      <id>1026832</id>
      <parentid>837531</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:07:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>စာလုံးပေါင်း ပြင်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1026832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5010" sha1="gucg5hg82zdgsedifaqe9uqrzyrh837" xml:space="preserve">{{Infobox station
| name = တမ်းဘဂုချိဘူတာ
| native_name = 丹波口駅
| native_name_lang = ja
| type = 
| image = JR Tambaguchi Station.jpg
| alt = 
| caption = Station facilities under tracks, January 2008
| other_name = 
| style = JR West
| address = 1-5, Chūdōji-minamimachi, [[Shimogyō-ku, Kyoto|Shimogyō]], [[Kyoto, Kyoto|Kyoto]], [[Kyoto Prefecture|Kyoto]]&lt;br /&gt;{{Nihongo2|（京都市下京区中堂寺南町1-5）}}
| country = Japan
| coordinates = {{coord|34|59|43.51|N|135|44|32.73|E|type:railwaystation_region:JP-26|display=inline,title}}
| operator = [[West Japan Railway Company]]
| line = [[Sagano Line]]
| platforms = 1 Island platform
| tracks = 2
| connections = 
| structure = Elevated
| code = {{RouteBox|JR-E03||#9370db}}
| opened = 1897
| closed = 
| former = 
| passengers = 
| pass_year = 
| services = {{Adjstn|system=JR West|line3=Sagano|note-mid3={{SLL|Local}}|left3=Nijo|right3=Umekōji-Kyōtonishi}}
}}

'''တမ်းဘဂုချိဘူတာ''' သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ကျိုတိုမြို့၊ ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခုဖြစ်သည်။

==ရထားလိုင်းများ==
*West Japan Railway Company (JR West)
*ဆဂနိုလိုင်း (ဆန်းအင်းလမ်းကြောင်း)

==ဘူတာပုံစံ==
အဆင့်တိုးမြှင့်ထားသည့် ဘူတာတွင် လမ်းကြောင်းနှစ်ပါဝင်ပြီး ပလက်ဖောင်းတစ်ခု ပါရှိသည်။

==သမိုင်းကြောင်း==
ကျိုတိုမီးရထားလမ်းကို နိဂျောမှ အိုးမိယ (ယာယီကျိုတိုဘူတာအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့စဉ်) သို့ တိုးချဲ့ခဲ့ချိန်ဖြစ်သည့် ၁၉၈၇ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် ဘူတာကို ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် ဘူတာကို မြောက်ဘက်သို့ မီတာ ၅၀၀ (၁၆၀၀ ပေ) ရွှေ့ခဲ့ပြီး အဆင့်မြှင့်တင်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ကျိုတိုမြို့ဗဟိုအရောင်းဈေး၏ ကုန်စည်တင်ချဘူတာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ကုန်စည်တင်ချဘူတာအဖြစ် အသုံးပြုခြင်းကို ၁၉၈၄ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် ပိတ်သိမ်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{teishajo|II|55, 298}}&lt;/ref&gt;

ဘူတာကို အမှတ်စဉ်သတ်မှတ်ခြင်းကို ၂၀၁၈ ခုနှစ်၊ မတ်လတွင် စတင်ခဲ့ပြီး ဘူတာအမှတ် JR-E03 အဖြစ် စာရင်းသွင်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 July 2016 |title=近畿エリアの12路線 のべ300駅に「駅ナンバー」を導入します！ |trans-title=&quot;Station numbers&quot; will be introduced at a total of 300 stations on 12 lines in the Kinki area! |url=https://www.westjr.co.jp/press/article/2016/07/page_8973.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20221116010608/https://www.westjr.co.jp/press/article/2016/07/page_8973.html |archive-date=16 November 2022 |access-date=30 December 2022 |website=westjr.co.jp |language=ja}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 July 2016 |title=「駅ナンバー」一覧表 |trans-title=&quot;Station number&quot; list |url=https://www.westjr.co.jp/press/article/items/160720_01_ekinumber.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20221116010610/https://www.westjr.co.jp/press/article/items/160720_01_ekinumber.pdf |archive-date=16 November 2022 |access-date=30 December 2022 |website=westjr.co.jp |language=ja}}&lt;/ref&gt;

==အနီးအနားရှိ နေရာများ==
ဘူတာသည် ကျိုတိုဗဟိုလက်ကားဈေးနှင့် ဆက်စပ်လျက်ရှိသည်။
[[Image:JR Tambaguchi platform.jpg|thumb|Elevated platform, March 2006]]
{{ja-rail-line|first=2|pfn=1|name=Sagano Line|col=#9370db|dir=for {{STN|Kyoto}}}}
{{ja-rail-line|first=3|pfn=2|name=Sagano Line|col=#9370db|dir=for {{STN|Kameoka}}, {{STN|Sonobe}} and {{STN|Fukuchiyama}}}}

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]]</text>
      <sha1>gucg5hg82zdgsedifaqe9uqrzyrh837</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ခုရမဂုချိဘူတာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>258539</id>
    <revision>
      <id>1026964</id>
      <parentid>838451</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ခရမဂုချိဘူတာ]] စာမျက်နှာကို [[ခုရမဂုချိဘူတာ]] သို့ ခင်မောင်မောင်လွင်က ရွှေ့ခဲ့သည်</comment>
      <origin>838451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3678" sha1="4e2pccnm9j022nxnlm6o9fz1xzlibqs" xml:space="preserve">{{Infobox station
| name        = {{KTSN|K|05|size=50}}&lt;br/&gt;ခရမဂုချိဘူတာ
| native_name = 鞍馬口駅
| native_name_lang = ja
| mlanguage   = {{Infobox Chinese/Japanese
| kanji=鞍馬口駅 |hiragana=くらまぐちえき }}
| type        = 
| image       = Kuramaguchi Kyoto Subway sign1.jpg
| alt         = 
| caption     = One of the station signs at Kuramaguchi station
| other_name  = 
| address     = [[Kamigyō-ku]], [[Kyoto]]
| country     = Japan
| coordinates = {{coord|35.0376|N|135.7594|E|type:railwaystation_region:JP|display=inline,title}}
| operator    = {{ric|Kyoto Municipal Subway|name=y}} 
| line        = {{ric|Kyoto Municipal Subway|k|name=y}}
| distance    = 
| platforms   = 1 [[island platform]]
| tracks      = 2 
| connections = Bus stop
| structure   = 
| code        = K05
| opened      = {{start date|1981|05|29|df=y}}
| closed      = 
| former      = 
| passengers  = {{wikidata|property|P1373}} daily&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.city.kyoto.lg.jp/kotsu/cmsfiles/contents/0000073/73257/03_kousoku.pdf#page=16|title = 京都市交通事業白書|publisher = Kyoto Municipal Transportation Bureau|language = ja|access-date = 18 December 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20180120010559/http://www.city.kyoto.lg.jp/kotsu/cmsfiles/contents/0000073/73257/03_kousoku.pdf#page=16|archive-date = 20 January 2018|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;{{citation needed|date=December 2017}}
| pass_year   = FY{{wikidata|qualifier|P1373|P585}}{{clarify|date=December 2017}}
| services = {{Adjacent stations|system=Kyoto Municipal Subway|line1=k
|left1=Imadegawa |right1=Kitaōji |note-left={{KTSN|K|06|size=30}}|note-right={{KTSN|K|04|size=30}}}}
}}

'''ခုရမဂုချိဘူတာ''' (鞍馬口駅, Kuramaguchi-eki) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ကျိုတိုမြို့၊ ခမိဂယောရပ်ကွက်တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားလိုင်းဖြစ်သည့် ခရဆုမရထားလိုင်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။

==ရထားလိုင်းများ==
*ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားလိုင်း
**ခရဆုမရထားလိုင်း (ဘူတာအမှတ် - K05)

==ဘူတာပုံစံ==
မြေအောက်ဘူတာရုံဖြစ်ပြီး ရထားလမ်းကြောင်းနှစ်ပါဝင်ကာ အလယ်တွင် ပလက်ဖောင်းပါရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.arukumachikyoto.jp/station.php?agency_id=103&amp;station_name=%E9%9E%8D%E9%A6%AC%E5%8F%A3&amp;map_id=1&amp;lang=en|title = Kuramaguchi Station map|publisher = City of Kyoto}}&lt;/ref&gt;

===ပလက်ဖောင်းများ===
{{ja-rail-line|pfn=1|first=2|name=Karasuma Line|col=#{{rcr|Kyoto Municipal Subway|k}}|dir=for {{STN|Shijo}}, {{STN|Kyoto}}, and {{STN|Nara}}}}
{{ja-rail-line|pfn=2|first=3|nidx=Karasuma Line|col=#{{rcr|Kyoto Municipal Subway|k}}|dir=for {{STN|Kitaōji}} and {{STN|Kokusaikaikan}}}}

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ဘူတာရုံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဘူတာရုံများ]]
[[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားဘူတာရုံများ]]</text>
      <sha1>4e2pccnm9j022nxnlm6o9fz1xzlibqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထိန်ဝင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>259603</id>
    <revision>
      <id>1026987</id>
      <parentid>855590</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T03:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ရေ) များ]]</comment>
      <origin>1026987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7107" sha1="56ctaoe84g6j8vo01vlb8k645dy6g9f" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific_prefix  = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဇေယျကျော်ထင် 
| name              = ထိန်ဝင်း
| image         =
| image_upright = 
| alt           = 
| caption       =
|order = [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ)]]
|term_start  = ဇူလိုင် ၂၀၂၄
|term_end    = 
|predecessor = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဇွဲဝင်းမြင့်]]
|successor   = 
| birth_name    = 
| other_name    =
| nickname      = 
| birth_date    = ၁၉၆၇
| birth_place   = 
| death_date    = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} death date first, then birth date --&gt;
| death_place   = 
| allegiance    = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| branch        = {{Navy|Myanmar}}
| serviceyears  =၁၉၈၉  - လက်ရှိ 
| serviceyears_label =
| rank          = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး
| rank_label    = 
|alma_mater = [[စစ်တက္ကသိုလ်]]
| unit          = ကက(ရေ) 
| commands      = 
| battles_label = 
| battles       = 
| awards        = 
| memorials     =
| parents        = 
| father         = 
| mother         = 
| spouse        = 
| children      = 
| relations     =
| laterwork     = 
| signature     = 
| signature_size =
| signature_alt =
| website       = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| module        = 
}}
'''ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထိန်ဝင်း''' (၁၉၆၉ ဖွား) သည် [[တပ်မတော် (ရေ)|တပ်မတော်(ရေ)]] ၏ ၁၇ဦးမြောက် [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ)]] ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cw9yrgg7y17t|title=ဗိုလ်ချုပ်ထိန်ဝင်း ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ) ဖြစ်လာ|work=BBC Burmese|access-date=၁၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၄|date=၁၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၄}}&lt;/ref&gt;ယင်းမတိုင်မီက သူသည် ရန်ကုန်၊ သန်လျင် အခြေစိုက် အလယ်ပိုင်းရေတပ်ကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်ဌာနချုပ်မှူး ဖြစ်ခဲ့သည်။

== တပ်မတော်သားဘဝ ==
သူသည် [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]] အပတ်စဉ် (၂၉ ) ဆင်း ဖြစ်သည်။တပ်မတော်(ရေ) တွင် စစ်မှုထမ်းသည်။ရာထူးအဆင့်ဆင့်တိုးပြီး ၂၀၂၀ပြည့်နှစ် နောက်ပိုင်း တွင် ဗိုလ်ချုပ် အဆင့် တိုးမြင့်ခံရသည်။၂၀၂၁ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၀ ရက်နေ့ တွင် ပြုလုပ်သည့် [[တပ်မတော် (ရေ)|တပ်မတော်(ရေ)]]၏ ရေငုပ်သင်္ဘောစစ်ရေယာဉ်အပါအဝင် စစ်ရေယာဉ်များ၊ ရဟတ်ယာဉ်များဖြင့် စစ်နည်းဗျူဟာအဆင့် ဝေဟင်၊ ရေပြင်၊ ရေအောက် စစ်ဆင်မှုနှင့် ပစ်ခတ်မှု လေ့ကျင့်ခန်း (Three-Dimensional Naval Exercise-Sea Shield 2020) တွင်   လေ့ကျင့်ခန်းကြီးကြပ်ရေးမှူး တာဝန်ယူရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.seniorgeneralminaunghlaing.com.mm/25249/နိုင်ငံတော်ကာကွယ်ရေးစွ-5/|title=နိုင်ငံတော်ကာကွယ်ရေးစွမ်းပကားမြှင့်တင်ရေးအတွက် တပ်မတော်(ရေ)မှ ရေငုပ်သင်္ဘောစစ်ရေယာဉ်အပါအဝင် စစ်ရေယာဉ်များ၊ ရဟတ်ယာဉ်များဖြင့် စစ်နည်းဗျူဟာအဆင့် ဝေဟင်၊ ရေပြင်၊ ရေအောက် စစ်ဆင်မှုနှင့် ပစ်ခတ်မှု လေ့ကျင့်ခန်း (Three-Dimensional Naval Exercise-Sea Shield 2020) လေ့ကျင့်ဆောင်ရွက်|work=တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်|access-date=၁၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၄|date=၁၁ ဧပြီ ၂၀၂၁}}&lt;/ref&gt;ယင်းနောက် အလယ်ပိုင်း ရေတပ်ကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် ဌာနချုပ်မှူး ဖြစ်လာသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/248802|title=ရခိုင်ပြည်နယ်သို့ ကူညီကယ်ဆယ်ရေးပစ္စည်းများကို စစ်ရေယာဉ်တစ်စင်းနှင့် MCL ကုမ္ပဏီပိုင်ရေယာဉ်တို့ဖြင့် ထပ်မံပို့ဆောင်|work=Eleven Media Group|access-date=၁၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၄|date=၂၆ မေ ၂၀၂၃}}&lt;/ref&gt;၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ တွင် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ) [[ဇွဲဝင်းမြင့်|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဇွဲဝင်းမြင့်]] နုတ်ထွက်သွားပြီးနောက် သူသည် နိုင်ငံ၏ ၁၇ ဦးမြောက် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(ရေ) ဖြစ်လာသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c2lk1e8d9vxt|title=ရေချုပ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးဇွဲဝင်းမြင့် ထွက်စာတင်|work=BBC Burmese|access-date=၁၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၄|date=၁၂ ဇူလိုင် ၂၀၂၄}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/short-news/2024/07/13/387025.html|title=ရေတပ်ဦးစီးချုပ်အဖြစ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထိန်ဝင်းအား ခန့်အပ်|work=The Irrawaddy|access-date=၁၅ ဇူလိုင် ၂၀၂၄|date=၁၃ ဇူလိုင် ၂၀၂၄}}&lt;/ref&gt;
== ကိုးကား ==
{{reflist}}

{{Lifetime|၁၉၆၉| }}
[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ရေ) များ]]
[[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]]</text>
      <sha1>56ctaoe84g6j8vo01vlb8k645dy6g9f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စောရှီးရှိုး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>260422</id>
    <revision>
      <id>1026985</id>
      <parentid>841783</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T03:43:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) များ]]</comment>
      <origin>1026985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8066" sha1="43h56sodmrg2aoqx7o4pcdm6qo4wkhe" xml:space="preserve">{{refimprove}}
ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး '''စောရှီးရှိုး''' (ကိုယ်ပိုင်အမှတ် လေ-၁၀၂၀)သည် [[ကရင်လူမျိုး]] မြန်မာ့ပထမဦးဆုံး [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|လေတပ်ဦးစီးချုပ်]] အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-43669609|title=မေ့လျော့ခံရသော မြန်မာ လေတပ်|work=BBC Burmese|access-date=၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၄|date=၆ ဧပြီ ၂၀၁၈}}&lt;/ref&gt;

== စစ်မှုထမ်းခြင်း ==
ဗမာ့အပျော်တမ်းလေတပ် စတင်ဖွဲ့စည်းချိန်မှစ၍ အမှုထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၀ ပြည့်နှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ (၂၂)ရက်နေ့တွင် ဒုဗိုလ်အဖြစ်ခန့်အပ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။၁၉၃၄ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ရန်ကုန် လေယာဉ်မောင်းအသင်း (Rangoon Flying Club) ၏  ဒုတိယအသုတ် လေယာဉ်မောင်းသင်တန်း(၁၉၄၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ) အား  တက်ရောက်အောင်မြင်ခဲ့သည့် မြန်မာလေသူရဲလေးဦး တွင် တစ်ဦးအနေဖြင့် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ။&lt;ref&gt;{{cite news |title=အားမာန်ဝင့်ချီ ဝေဟင်ဆီ စွမ်းရည်ထက်မြက် ခက်လက်ဝေဝေတပ်မတော်(လေ) |url=https://www.myawady.net.mm/node/31995 |access-date=၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၄ |agency=မြဝတီ |date=၂၈ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂}}&lt;/ref&gt;

၁၉၄၂ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ (၁)ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်အဆင့်သို့လည်းကောင်း၊ ၁၉၄၄ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ (၁)ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်ကြီးအဆင့်သို့လည်းကောင်း တိုးမြှင့်ခန့်အပ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ မြန်မာ့မြေပေါ်မှ ဗြိတိသျှတို့ဆုတ်ခွာချိန်တွင် ဗမာ့အပျော်တမ်းလေတပ်သည်လည်း အိန္ဒိယသို့အဆင့်ဆင့်ဆုတ်ခွာခဲ့ရာတွင်ပါဝင်ခဲ့သည်။ 

၁၉၄၃ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ရခိုင်တိုက်ပွဲနှင့် ၁၉၄၄ ခုနှစ် အင်ဖာတိုက်ပွဲ များတွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ ရှေတန်းလေတပ်အခြေစိုက်စခန်းများမှနေ၍ ဂျပန်တို့ကို ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခြင်းများတွင် ကိုယ်တိုင်ပါဝင်ခဲ့သည်။ [[အောင်ဆန်း-အက်တလီ စာချုပ်]] လက်မှတ်ရေးထိုးပြီးနောက် ၁၉၄၇ ခုနှစ် ဧပြီလ (၂၆)ရက်နေ့တွင် ဗမာ့အပျော်တမ်းလေတပ်၏ တပ်မှူးအဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ၁၉၄၇ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ(၁)ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်မှူးအဆင့်သို့တိုးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ရပြီး ၁၉၄၇ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ (၁၅)ရက်နေ့တွင် [[တပ်မတော် (လေ)|မြန်မာ့လေတပ်မတော်]] စတင်ဖွဲ့စည်းရာ ပထမဆုံး [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|လေတပ်မတော်ဦးစီးချုပ်]] အဖြစ်ခန့်အပ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ 

၁၉၄၈ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ(၁၀)ရက်နေ့တွင် ဗမာ့သေနတ်ကိုင်တပ်ရင်း အမှတ်(၁) နှင့် အမှတ်(၃) တို့ တောခိုသောအခါ စပစ်ဖိုင်းယား လေယာဉ် (၃)စီး ကိုခေါင်းဆောင်၍ သွားရောက်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၈ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ (၁၄)ရက်နေ့တွင်  ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့်သို့တိုးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။၁၉၄၉ ခုနှစ်ပြည်တွင်းစစ်ကာလ က ကရင်တပ်များထံမှ လက်နက်ဖြုတ်ခဲ့ကြစဉ် ကရင်စစ်ဦးစီးချုပ် [[စမစ် ဒွန်း|စမစ်ဒွန်း]] နှင့် ဒုတိယစစ်ဦးစီးချုပ် [[စောကြာဒိုး]] တို့အပြင် လေတပ်ဦးစီးချုပ် စောရှီးရှိုး လည်း  အနားပေးခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c4nyp4zkde1o|title=၂၀၂၄ နဲ့ မြန်မာသမိုင်းတစ္ဆေ- ပထမ အင်္ဂလိပ်စစ်၊ ကရင်တော်လှန်ရေး၊ ဗုဒ္ဓသံဂါယနာနဲ့ ဆိုရှယ်လစ်နိုင်ငံဟောင်း|work=BBC Burmese|access-date=၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၄|date=၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၄}}&lt;/ref&gt; ၁၉၄၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ (၁၀)ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေးအခြေနေများအရ ခွင့်ရက်ရှည်ပေးခဲ့ပြီး ၁၉၅၇ ခုနှစ်တွင် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး(လေ) တွင် အထက်တန်းလေတပ် ဦးစီးအရာရှိအဖြစ် ပြန်လည်တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။

၁၉၅၉ ခုနှစ်တွင် ဩစတြေးလျနိုင်ငံ မဲလ်ဘုန်းမြို့တွင် တပ်မတော်(ကြည်း/ရေ/လေ) စစ်သံမှူးအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ(၂၄)ရက် နေ့တွင် လေတပ်မှ အငြိမ်းစားယူခဲ့သည်။ ၁၉၄၉ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်မှပေးသော [[စည်သူဘွဲ့|သရေစည်သူဘွဲ့]]ကိုရရှိခဲ့သည်။

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:မွေးဖွားခုနှစ် မသိရှိရသူများ]]
[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) များ]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]]</text>
      <sha1>43h56sodmrg2aoqx7o4pcdm6qo4wkhe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တန်းရူးဂျိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>261717</id>
    <revision>
      <id>1026857</id>
      <parentid>846695</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:42:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3920" sha1="7foke0tgsy7yqifqjphokegnvospx3b" xml:space="preserve">{{Infobox religious building
| name = တန်းရူးဂျိ &lt;br&gt;Tenryū-ji&lt;br&gt;天龍寺
| native_name = 
| image = Tenryuji Kyoto.jpg
| image_size = 300
| alt = Sōgenchi Garden
| caption = Sōgenchi Garden, a [[Special Places of Scenic Beauty|Special Place of Scenic Beauty]]
| map_type = 
| map_size = 
| map_alt = 
| map_caption = 
| location = 68 Saga-Tenryūji Susukinobabachō, [[Ukyō-ku, Kyoto|Ukyō-ku]], [[Kyoto]], [[Kyoto Prefecture]]
| coordinates = {{coord|35|0|57.47|N|135|40|25.58|E|source:kolossus-jawiki|display=title,inline}}
| religious_affiliation =  Tenryū-ji [[Rinzai]]
| deity = [[Shaka Nyorai]] (Śākyamuni)
| country = Japan
| functional_status = Head Temple, [[Five Mountain System|Five Mountain Temple (Kyoto)]]
| website = http://www.tenryuji.com/
| founded_by = [[Ashikaga Takauji]] and [[Musō Soseki]]
| year_completed = 1345
}}

'''တန်းရူးဂျိ''' (天龍寺) သည် ဇင်ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ရင်းဇိုင်းဂိုဏ်းခွဲ၏ အဓိကကျောင်းတော် ဖြစ်သည်။ ဤကျောင်းတော်သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ကျိုတိုမြို့၊ အုခယောရပ်ကွက်၊ ခုခုခိနိုဘဘချောတွင် တည်ရှိသည်။ ကျောင်းတော်ကို ၁၃၃၉ ခုနှစ်တွင် အရှိခဂတခအုဂျိ (Ashikaga Takauji) က တည်ထောင်ခဲ့သည်။ တည်ဆောက်မှုများသည် ၁၃၄၅ ခုနှစ်တွင် ပြီးစီးခဲ့သည်။ ကျောင်းတော်သည် ဘုရင် ဂေါ့-ဒိုင်းဂိုနှင့် မုဆိုးဆိုဆဲခိ မိသားစုများနှင့် ပတ်သက်မှု ရှိသည်။ ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် ယူနက်စကို၏ ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာတစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။

==သမိုင်းကြောင်း==

==ရုပ်ပုံများ==
&lt;Gallery&gt;
File:Tenryuji Kyoto37n4380.jpg|Chokushi gate
File:Tenryuji Kyoto36n4500.jpg|The teaching hall
File:Tenryuji Kyoto02s3s4500.jpg|Ōhōjō
File:Tenryuji Kyoto08n4592.jpg|Tahō-den
&lt;/Gallery&gt;

==ပိုမိုဖတ်ရှုရန်==
*{{cite book |last= Kawaguchi |first= Yoko |title= Japanese Zen Gardens |url= https://archive.org/details/japanesezengarde0000kawa |location= London |publisher= Francis Lincoln |date= 2014 |type= Hardback |isbn= 978-0-7112-3447-5}}  
*{{cite book |last1= Young |first1= David |last2= Young |first2= Michiko |title= The Art of the Japanese Garden |url= https://archive.org/details/artofjapanesegar0000youn |location= Singapore |publisher= Tuttle |date= 2005 |type= Hardback |isbn=978-0-8048-3598-5}}

==ပြင်ပလင့်များ==
{{Commons category|Tenryū-ji (Kyoto)}}
* [https://web.archive.org/web/20081217034816/http://www.pref.kyoto.jp/visitkyoto/en/  Kyoto Prefectural Tourism Guide]: [https://web.archive.org/web/20090923153635/http://www.pref.kyoto.jp/visitkyoto/en/theme/sites/shrines/w_heritage/12/  Tenryū-ji]
* [http://zen.rinnou.net/index.html  Joint Council for Japanese Rinzai and Obaku Zen]: [http://zen.rinnou.net/head_temples/10tenryu.html  Tenryū-ji]
* [http://www.sacred-destinations.com/japan/kyoto.htm Sacred Destinations]: [https://web.archive.org/web/20110610012511/http://www.sacred-destinations.com/earth/photos/japan/tenryuji-garden-cc-sofafort.jpg  image of Tenryū-ji garden]

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းများ]]</text>
      <sha1>7foke0tgsy7yqifqjphokegnvospx3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စကြီ နရိပေသရ (လေယာဉ်တင်သင်္ဘော)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>262101</id>
    <revision>
      <id>1026891</id>
      <parentid>847221</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2113" sha1="qz8h70vbdu9acapn83s08rsbqg18yv1" xml:space="preserve">'''ဘုရင်မင်းမြတ်၏ သင်္ဘောတော် စကြီ နရိပေသရ'''({{lang-th|เรือหลวงจักรีนฤเบศร ရွာလွာင် ကျကရီ နရီဘဲတ်}})သည် [[ထိုင်းနိုင်ငံ]]၏ တော်ဝင် [[လေယာဉ်တင်သင်္ဘော]] ဖြစ်သည်။
[[ဖိုင်:Chakri Naruebet 2001.JPEG|thumb|၂၀၀၁ ခုနှစ် တောင်တရုတ်ပင်လယ်အတွင်း၌ စကြီ နရိပေသရ သင်္ဘော]]

== ကိုးကား ==
=== စာအုပ်များ ===
* {{cite book |last=Bishop |first=Chris |author2=Chant, Christopher |title=Aircraft Carriers: the world's greatest naval vessels and their aircraft |year=2004 |publisher=MBI |location=London |isbn=0-7603-2005-5 |oclc=56646560 |url=https://books.google.com/books?id=PY8CvlKC7kgC}}
* {{cite book |last=Carpenter |first=William M. |author2=Wiencek, David G. |title=Asian Security Handbook 2000 |publisher=M. E. Sharpe |year=2000 |isbn=978-0-7656-0715-7 |url=https://books.google.com/books?id=_Dc665HSo_0C}}
* {{cite book |last=Ireland |first=Bernard |title=The Illustrated Guide to Aircraft Carriers of the World |publisher=Anness Publishing |location=London |year=2008 |orig-year=2005 |isbn=978-1-84477-747-1 |oclc=156616762}}
* {{cite book |title=Jane's Fighting Ships 2008-2009 |url=https://archive.org/details/janesfightingshi0000unse_r5n1 |editor-last=Saunders |editor-first=Stephen  |publisher=Jane's Information Group |location=Surrey |year=2008 |edition=111th |isbn=978-0-7106-2845-9 |oclc=225431774}}
* {{cite book |title=The Naval Institute Guide to Combat Fleets of the World: Their Ships, Aircraft, and Systems |editor=Wertheim, Eric |publisher=Naval Institute Press |location=Annapolis, MD |year=2007 |edition=15th |isbn=978-1-59114-955-2 |oclc=140283156 |url=https://books.google.com/books?id=TJunjRvplU4C}}

== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==
* {{Official website|1=http://www.navy.mi.th/cvh911/}}</text>
      <sha1>qz8h70vbdu9acapn83s08rsbqg18yv1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကန့်သတ်မဲ့ရင်းမြစ် အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကြီး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>265544</id>
    <revision>
      <id>1026838</id>
      <parentid>856325</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:20:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9622" sha1="6zi4n1uumkkzsseryqn0xc7o61jvq6e" xml:space="preserve">'''ကန့်သတ်မဲ့ရင်းမြစ် အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကြီး''' သို့မဟုတ် အတိုကောက် အိုအက်စ်ဒီ(OSD)ဟုခေါ်သော ဖွင့်ဆိုချက်ကြီးသည် [[ကန့်သတ်မဲ့ရင်းမြစ် ရှေ့ဆောင်အဖွဲ့ကြီး]] ([[:en:Open Source Initiative|Open Source Initiative]]) မှ ထုတ်ဝေသော စာတမ်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဘရု(စ်)ပဲရန်း (Bruce Perens)ရေးသားသည့် [[ဒယ်ဘီယံ]]၏ လွတ်လပ်သော ဆော့ဖ်ဝဲ လမ်းညွှန်မှ ဆင်းသက်လာပြီး၊  [[ကန့်သတ်မဲ့ရင်းမြစ် ဆော့ဖ်ဝဲလ်]]ဖြစ်မဖြစ် စစ်ဆေးရာတွင် အသုံးအများဆုံးစံနှုန်းဖြစ်သည်။ ၎င်းအဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုချက်အရ [[ကန့်သတ်မဲ့ရင်းမြစ်]] ဆော့ဖ်ဝဲအဖြစ်သတ်မှတ်နိုင်ရန် စံသတ်မှတ်ချက်ဆယ်ခု ရှိသည်။

== စံသတ်မှတ်ချက်ဆယ်ခု ==
အရင်းအမြစ်ကုဒ်ကို အသုံးပြုခွင့်ပေးရုံမျှနှင့် ဆော့ဖ်ဝဲတစ်ခုကို &quot;ကန့်သတ်မဲ့ရင်းမြစ်&quot; ဟု သတ်မှတ်ရန် မလုံလောက်ပါ။&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Greenleaf |first1=Graham |last2=Lindsay |first2=David |title=Public Rights: Copyright's Public Domains |date=2018 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-13406-5 |page=485 |language=en}}&lt;/ref&gt; ကန့်သတ်မဲ့ရင်းမြစ် အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကြီးအရ [[ကန့်သတ်မဲ့ရင်းမြစ်]] ဆော့ဖ်ဝဲအဖြစ်သတ်မှတ်နိုင်ရန် အောက်ပါ စံသတ်မှတ်ချက်ဆယ်ခု ပြည့်မီရန် လိုအပ်သည်။&lt;ref name=&quot;v459&quot;&gt;{{cite book | last=Erlich | first=Zippy | title=Handbook of Research on Open Source Software | chapter=Open Source Software | publisher=IGI Global | year=2007 |  pages=187–188|isbn=978-1591409991}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b733&quot;&gt;{{cite book | last1=Gardler | first1=Ross | last2=Walli | first2=Stephen R | title=Open Source Law, Policy and Practice | chapter=Evolving Perspective on Community and Governance | publisher=Oxford University PressOxford | date=2022 | isbn=978-0-19-886234-5 | doi=10.1093/oso/9780198862345.003.0002 | page=47–48, 52}}&lt;/ref&gt;
# အခမဲ့ ပြန်လည်ဖြန့်ဝေနိုင်ရမည်။&lt;ref name=&quot;v459&quot;/&gt;
# အရင်းအမြစ်ကုဒ်ကို အသုံးပြုခွင့်ပေးရမည်ဖြစ်ပြီး၊ လိုင်စင်သည် (စက်သုံးကုဒ်([[:en:object code|object code]])ဖြစ်နေသော ပရိုဂရမ်သာမကပဲ) အရင်းအမြစ်ကုဒ် ပုံစံဖြင့် ပြန်လည်ဖြန့်ဖြူးခြင်းကို ခွင့်ပြုရပါမည်။&lt;ref name=&quot;v459&quot;/&gt; ဆော့ဖ်ဝဲကို ပြုပြင်မွမ်းမံရန်အတွက်၊ အရင်းအမြစ်ကုဒ်အတွင်း ဝင်ရောက်ကြည့်ရှု ပြင်ဆင်အသုံးပြုရန် လိုအပ်ပါသည်။&lt;ref name=&quot;Laurent&quot;&gt;{{cite book |last1=Laurent |first1=Andrew M. St |title=Understanding Open Source and Free Software Licensing: Guide to Navigating Licensing Issues in Existing &amp; New Software |url=https://archive.org/details/understandingope0000stla |date=2004 |publisher=O'Reilly Media, Inc. |isbn=978-0-596-55395-1 |pages=[https://archive.org/details/understandingope0000stla/page/8 9]–11 |language=en}}&lt;/ref&gt;
# ၎င်းရင်းမြစ်ကုဒ်မှ ဆင်းသက်လာသော (ဆိုလိုသည်မှာ၊ ၎င်းကို အခြေခံပြီး ပြုပြင်မွန်းမံရာမှ ဖြစ်လာသော ရင်းမြစ်ကုဒ်အသစ် စသည့်) ရလဒ်ထုတ်ကုန်များကို အဆိုပါမူလအခြေခံရင်းမြစ်ကုဒ်နှင့် တူညီသော လိုင်စင်နှင့် လုပ်ပိုင်ခွင့်များအတိုင်း ပြန်လည်ဖြန့်ဝေနိုင်ရမည် ဖြစ်ပြီး၊ ဤရလဒ်ထုတ်ကုန် အသစ်ကို အခြေခံပြီး နောက်ထပ်ရလဒ်ထုတ်ကုန် ဖန်တီးခြင်းကိုလည်း ခွင့်ပြုရပါမည်။&lt;ref name=&quot;v459&quot;/&gt;
# မူရင်းဆော့ဖ်ဝဲကို မပြောင်းလဲပဲ နဂိုအတိုင်း ဖြန့်ဝေရမည်ဟူသော လိုင်စင်ဖြင့် ဖြန့်ဝေနိုင်သော်လည်း၊ ၎င်းဆော့ဖ်ဝဲအပေါ် ပြုပြင်မွမ်းမံမှုများကို ကန့်သတ်မှုမရှိဘဲ ဆော့ဖ်ဝဲဖာထေးမှုများ([[:en:Patch|Patches]])အဖြစ် ဖြန့်ဝေခွင့်ကိုလည်း ပေးရမည်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;v459&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Laurent&quot;/&gt;
# အသုံးပြုသူများအကြား ခွဲခြားဆက်ဆံမှုမရှိစေရ။ (ဆိုလိုသည်မှာ၊ ဆော့ဖ်ဝဲအသုံးပြုသူတိုင်းသည် တူညီသော ဆော့ဖ်ဝဲအင်္ဂါရပ်(features)များကို သုံးနိုင်ခွင့်ရှိရမည်။)&lt;ref name=&quot;v459&quot;/&gt;
# စီးပွားဖြစ်အသုံးပြုမှုအပါအဝင် အသုံးပြုမှုတစ်ခုနှင့် တစ်ခုအကြားတွင် ခွဲခြားဆက်ဆံမှုမရှိစေရ။ (ဆိုလိုသည်မှာ၊ မည်သည့်အတွက်သာသုံးရမည်ဟူသော ကန့်သတ်ချက်မျိုး မရှိစေရ။)&lt;ref name=&quot;v459&quot;/&gt;
# ပရိုဂရမ်၏မိတ္တူကို လက်ခံရရှိသူတိုင်းအား ကန့်သတ်မဲ့ရင်းမြစ်ဆိုင်ရာ လုပ်ပိုင်ခွင့်အားလုံးကို ပေးအပ်ရမည်။&lt;ref name=&quot;v459&quot;/&gt;
# ကန့်သတ်မဲ့ရင်းမြစ်ဆိုင်ရာလိုင်စင်သည် ကုဒ်အားလုံး အတွက် အကျုံးဝင်ရမည်ဖြစ်ပြီး၊ ကုဒ်များအထဲမှ သီးသန့်အပိုင်းတစ်ခုအတွက်သာ သို့မဟုတ် ကွန်ပျူတာ စက်လည်ပတ်ရေးစနစ်၏ ဖြန့်ဖြူးမှုပုံစံ ([[:en: Linux distribution|distribution]]) တစ်ခုအတွက်သာ အကျုံးဝင်သည်ဟု ကန့်သတ်ခြင်း မရှိစေရ။&lt;ref name=&quot;v459&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Laurent&quot;/&gt;
# လိုင်စင်သည် လိုင်စင်ရဆော့ဖ်ဝဲနှင့်အတူ ဖြန့်ဝေထားသည့် အခြားဆော့ဖ်ဝဲများအပေါ် ကန့်သတ်ချက်များ မထားရှိရပါ။&lt;ref name=&quot;v459&quot;/&gt; ဥပမာအားဖြင့်၊ လိုင်စင်သည် တူညီသော ကြားခံ(ဥပမာ၊ စီဒီရွန်)ပေါ်တွင် ဖြန့်ဝေထားသော အခြားပရိုဂရမ်အားလုံးသည် ကန့်သတ်မဲ့ရင်းမြစ် ဆော့ဖ်ဝဲဖြစ်ရမည်ဟု လိုင်စင်က မတောင်းဆိုရပါ။
# နည်းပညာဆိုင်ရာကြားနေမှု ရှိရမည်။ &lt;ref name=&quot;v459&quot;/&gt; — လိုင်စင်သည် မည်သည့်နည်းပညာ သို့မဟုတ် မည်သည့်အင်တာဖေ့စတိုင် (Interface Style)ကိုသာ အသုံးပြုရမည်ဆိုပြီး ကန့်သတ်ခြင်း မရှိစေရ။

==ကိုးကား==
{{reflist}}

== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==
* [https://opensource.org/docs/osd ကန့်သတ်မဲ့ရင်းမြစ် အဓိပ္ပါယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကြီး၏ မူလ အင်္ဂလိပ်လို စာတမ်း]

[[ကဏ္ဍ:ကန့်သတ်မဲ့ရင်းမြစ်]]</text>
      <sha1>6zi4n1uumkkzsseryqn0xc7o61jvq6e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပြည်သူ့လှုပ်ရှားမှုပါတီ (စင်ကာပူ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>269133</id>
    <revision>
      <id>1026909</id>
      <parentid>1023383</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T19:00:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14854" sha1="44ap41cc35zp6wq997nwluodpzxnaw4" xml:space="preserve">{{Infobox political party|name=People's Action Party|native_name={{ublist
 | {{native name|ms|Parti Tindakan Rakyat|italics=no}}
 | {{nobold|{{native name|zh|人民行动党|italics=no}}}}
 | {{nobold|{{lang|zh-Latn|Renminxingdongdang}}}}
 | {{nobold|{{native name|ta|மக்களின் செயல் கட்சி|italics=no}}}}
 | {{nobold|{{lang|ta-Latn|Makkaḷin Ceyal Kaṭci}}}}
}}|logo=File:PAP logo variation.png|colorcode={{party color|People's Action Party}}

|chairman= Heng Swee Keat
|secretary_general=[[လောရန့်စ်ဝေါင်]]
|leader1_title= ဒုတိယနာယက
|leader1_name=Masagos Zulkifli
|leader2_title=ဒုတိယ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးများ
|leader2_name={{unbulleted list|Chan Chun Sing|Desmond Lee }}|founded={{start date and age|df=yes|1954|11|21}}|dissolved=&lt;!-- {{end date|YYYY|MM|DD}} --&gt;

|predecessor= Malayan Forum
|successor={{unbulleted list|Barisan Sosialis &lt;br/&gt;Democratic Action Party}} (မလေးရှားနိုင်ငံ)
|headquarters=Block 57B New Upper Changi Road #01-1402 Singapore 463057
|youth_wing= Young PAP
|ideology={{ubl|class=nowrap|
 |Conversativsm {{refn|&lt;ref&gt;{{cite book|page=293|first=David|last=Goldblatt|title=Governance in the Asia-Pacific|year=2005|publisher=Routledge}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Rethinking the Third World|url=https://archive.org/details/rethinkingthirdw0000berg|publisher=Macmillan|first=Mark|last=Berger|page=[https://archive.org/details/rethinkingthirdw0000berg/page/98 98]|year=2014}}&lt;/ref&gt;
|Economic liberalism&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Rebuilding the Ancestral Village|page=37|year=2010|publisher=Hong Kong University Press|last=Kuah-Pearce|first=Khun Eng}}&lt;/ref&gt;}}
 |Civic nationalism{{refn|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.straitstimes.com/opinion/nation-building-reboot-needed|title=Nation building reboot needed|date=18 January 2017|newspaper=The Straits Times|first=Benny|last=Lim|access-date=19 November 2018|archive-date=14 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114141325/https://www.straitstimes.com/opinion/nation-building-reboot-needed|url-status=live|accessdate=1 May 2025|archivedate=14 November 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181114141325/https://www.straitstimes.com/opinion/nation-building-reboot-needed}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;civnat&quot;&gt;{{Cite journal |title=Singapore: The Politics of Inventing National Identity |last=Ortmann |first=Stephan  |date=2009 |journal=Journal of Current Southeast Asian Affairs |volume=28 |issue=4 |pages=23–46 |doi=10.1177/186810340902800402 |issn=1868-4882  |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;}}
 |Secularism&lt;ref&gt;{{Cite book|page=36|first=Bilveer|last=Singh|title=Understanding Singapore Politics|publisher=World Scientific Publishing Company|year=2017}}&lt;/ref&gt;
 |Third Way{{refn|&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wee |first1=C.J.W.-L. |title=&quot;Asian Values&quot;, Singapore, and the Third Way: Re-Working Individualism and Collectivism |journal=Sojourn: Journal of Social Issues in Southeast Asia |date=1999 |volume=14 |issue=2 |pages=332–358 |doi=10.1355/SJ14-2D |jstor=41057000 |url=https://www.jstor.org/stable/41057000 |issn=0217-9520}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | chapter-url=https://www.worldscientific.com/doi/pdf/10.1142/9789811220753_0001?download=true&amp;srsltid=AfmBOorO7NFdcL0J0mJ6rvdKNZtrer-IbbHia62J4Me1d1Z1-XApjEQJ | doi=10.1142/9789811220753_0001 | chapter=Classical Liberalism as a New Third Way | title=Liberalism Unveiled | date=2021 | pages=1–24 | isbn=978-981-12-2074-6 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://dokumen.pub/liberalism-unveiled-forging-a-new-third-way-in-singapore-9811220743-9789811220746.html | title=Liberalism Unveiled: Forging a New Third Way in Singapore 9811220743, 9789811220746 }}&lt;/ref&gt;}}
 |'''ယခင်တုန်းက:'''
 |Anti-communism
 
}}|position= [[နိုင်ငံရေးစပက်ထရမ်|ဗဟိုမှလက်ယာယိမ်း]] &lt;ref name=&quot;singapura&quot;&gt;{{cite book|author=Diane K. Mauzy and R.S. Milne|year=2002|title=Singapore Politics Under the People's Action Party|url=https://archive.org/details/singaporepolitic00mauz|url-access=limited|publisher=Routledge|isbn=0-415-24653-9|page=[https://archive.org/details/singaporepolitic00mauz/page/n165 147]}}&lt;/ref&gt;

|slogan= Changed World, Fresh Team, New Resolve – Securing a Brighter Future for You
|blank1_title= အုပ်ချုပ်ရေး

|blank1= ဗဟိုအမှုဆောင်ကော်မတီ

|seats1_title= [[စင်ကာပူနိုင်ငံ၏ ပါလီမန်| ပါလီမန်]]

|seats1={{composition bar|79|103|hex={{party color|People's Action Party}}}}

|international= မရှိပါ

|website={{URL|https://www.pap.org.sg}}{{Dead{{Dead{{Dead{{Dead{{Dead{{Dead link|date=April 2026 }} link|date=March 2026 }} link|date=March 2026 }} link|date=February 2026 }} link|date=February 2026 }} link|date=February 2026 }}
|country= {{flag|စင်ကာပူနိုင်ငံ}}
|party name=|&lt;nowiki&gt;name_english=ပြည်သူ့လှုပ်ရှားမှုပါတီ}}&lt;/nowiki&gt;
}}

'''ပြည်သူ့လှုပ်ရှားမှုပါတီ''' (အင်္ဂလိပ်: People's Action Party, PAP) သည် [[စင်ကာပူနိုင်ငံ|စင်္ကာပူနိုင်ငံ]]၏ လွှမ်းမိုးကြီးစိုးသော နိုင်ငံရေးပါတီ ဖြစ်ပြီး ၁၉၅၉ ခုနှစ်မှစ၍ အာဏာကို ဆက်လက်ရယူထားသော နိုင်ငံရေးပါတီ ဖြစ်သည်။ ဤပါတီကို ၁၉၅၄ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ကိုလိုနီဆန့်ကျင်ရေး တက်ကြွလှုပ်ရှားသူများအဖွဲ့က စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး [[လီကွမ်းယု]] (Lee Kuan Yew)၊ တိုးချင်းချိုင်း (Toh Chin Chye)၊ ဂိုကင်ဆွေ (Goh Keng Swee) နှင့် အခြားသူများ ပါဝင်သည်။ မူလက လက်ဝဲဝါဒီနှင့် ဆိုရှယ်လစ်စံနှုန်းများကို အခြေခံခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် စီးပွားရေးတိုးတက်မှု၊ အရည်အချင်းအလိုက် ခန့်အပ်မှုနှင့် နည်းပညာရှင်များ ဦးဆောင်သည့် အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ကို အလေးပေးသော လက်တွေ့ကျသည့် အလယ်အလတ်-ညာဘက် ပါတီအဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ ပါတီ၏ အမှတ်တံဆိပ်မှာ အပြာရောင်စက်ဝိုင်းအတွင်းရှိ အနီရောင်လျှပ်စီးပုံဖြစ်ပြီး &quot;ပြည်သူ့အတွက် လှုပ်ရှားဆောင်ရွက်ခြင်း&quot; (“Action for the People”) ဟူသော ဆောင်ပုဒ်အောက်တွင် လှုပ်ရှားသည်။

၁၉၅၉ ခုနှစ်တွင် ပြည်သူ့ လှုပ်ရှားမှုပါတီသည် စင်္ကာပူ၏ ပထမဆုံး ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ရေး အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရခဲ့ပြီး [[လီကွမ်းယု]]သည် ပထမဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထို့နောက် ပါတီသည် ၁၉၆၅ ခုနှစ်တွင် မလေးရှားနှင့် ပူးပေါင်းခြင်းနှင့် နောက်ပိုင်းတွင် ခွဲထွက်ခြင်းတို့ကို ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး ထိုအချိန်တွင် စင်္ကာပူသည် လွတ်လပ်သော သမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ပြည်သူ့ လှုပ်ရှားမှုပါတီ၏ ဦးဆောင်မှုအောက်တွင် စင်္ကာပူသည် လျင်မြန်သော စက်မှုထူထောင်ရေး၊ မြို့ပြဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးနှင့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ စီးပွားရေးဗဟိုချက်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ပါတီသည် လွတ်လပ်ရေးရပြီးချိန်မှစ၍ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတိုင်းတွင် အများစု အနိုင်ရရှိကာ လွှတ်တော်ကို ဆက်လက် ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သည်။

ပြည်သူ့ လှုပ်ရှားမှုပါတီ၏ ထင်ရှားသော ခေါင်းဆောင်များတွင် ၁၉၅၉ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၀ ခုနှစ်အထိ ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သော လီကွမ်းယု၊ ပိုမို တိုင်ပင်ဆွေးနွေးသည့် အုပ်ချုပ်ရေးပုံစံကို မြှင့်တင်ခဲ့သော ဂိုချောက်တောင် (Goh Chok Tong) (၁၉၉၀–၂၀၀၄) နှင့် ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှစ၍ ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသော လီရှန်လုံး (Lee Hsien Loong) တို့ ပါဝင်သည်။ လက်ရှိ ဒုတိယဝန်ကြီးချုပ် လောရန့် ဝေါင် (Lawrence Wong) သည် သတ်မှတ်ထားသော ဆက်ခံသူဖြစ်ပြီး ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ခေါင်းဆောင်ပိုင်းကို လွှဲပြောင်းယူမည်ဟု မျှော်မှန်းရသည်။

ပြည်သူ့ လှုပ်ရှားမှုပါတီသည် အရည်အချင်းအလိုက် ခန့်အပ်မှု၊ စီးပွားရေး လွတ်လပ်စွာ လုပ်ကိုင်ခွင့်နှင့် လူမှုတည်ငြိမ်အေးချမ်းရေးတို့ကို အခြေခံသည့် မူဝါဒများကို ချမှတ်ဆောင်ရွက်သည်။ ၎င်း၏ ချဉ်းကပ်ပုံကို လက်တွေ့ကျခြင်း၊ ရေရှည်မျှော်မှန်းခြင်းနှင့် အချက်အလက်အခြေခံခြင်းဟု မကြာခဏ ဖော်ပြကြသည်။ မကြာသေးမီနှစ်များအတွင်း လူမှုရေးအစီအစဉ်များကို တိုးချဲ့ခဲ့သော်လည်း မိမိကိုယ်ကို မှီခိုရပ်တည်ရေးနှင့် တစ်ဦးချင်း တာဝန်ယူမှုအပေါ် အာရုံစိုက်ဆဲ ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ အောင်မြင်မှုများစွာရှိသော်လည်း ပြည်သူ့ လှုပ်ရှားမှုပါတီသည် နိုင်ငံရေးလွတ်လပ်ခွင့်များကို ထိန်းချုပ်ခြင်း၊ အတိုက်အခံ၏ ဩဇာအရှိန်အဝါကို ကန့်သတ်ခြင်းနှင့် မီဒီယာနှင့် အရပ်ဘက်လူ့အဖွဲ့အစည်းအပေါ် တင်းကျပ်စွာ ထိန်းချုပ်မှုထားရှိခြင်းတို့အတွက် ဝေဖန်ခံရမှုများလည်း ရှိခဲ့သည်။

ရွေးကောက်ပွဲများတွင် ပြည်သူ့ လှုပ်ရှားမှုပါတီသည် အစဉ်အမြဲ ခိုင်မာသော အခွင့်အာဏာကို ရရှိခဲ့သည်။ မကြာသေးမီ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲများတွင် ၂၀၁၅ ခုနှစ်၌ မဲဆန္ဒရှင်၏ ၇၀% ခန့်နှင့် ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် ၆၁% ခန့် ရရှိခဲ့သော်လည်း အလုပ်သမားပါတီ (Workers' Party) ကဲ့သို့သော အတိုက်အခံပါတီများက အနည်းငယ် တိုးတက်မှုများ ရရှိခဲ့သည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် ပြည်သူ့ လှုပ်ရှားမှုပါတီ၏ အမွေအနှစ်သည် စင်္ကာပူ၏ အောင်မြင်မှု သမိုင်းနှင့် နက်ရှိုင်းစွာ ဆက်စပ်နေသော်လည်း နိုင်ငံရေး မတူကွဲပြားမှု၊ လူမှုရေး မညီမျှမှုနှင့် လူဦးရေဆိုင်ရာ အပြောင်းအလဲများနှင့် သက်ဆိုင်သော စိန်ခေါ်မှုများ တိုးပွားလာနေသည်။

== ကိုးကား ==

[[ကဏ္ဍ:Webarchive template wayback links]]
[[ကဏ္ဍ:တမီးလ်ဘာသာစကား ပါဝင်သော ဆောင်းပါးများ]]
[[ကဏ္ဍ:တရုတ်ဘာသာစကား ပါဝင်သော ဆောင်းပါးများ]]
[[ကဏ္ဍ:မလေးဘာသာစကား ပါဝင်သော ဆောင်းပါးများ]]
[[ကဏ္ဍ:စင်ကာပူနိုင်ငံရှိ နိုင်ငံရေးပါတီများ]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>44ap41cc35zp6wq997nwluodpzxnaw4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ခင်အောင်မြင့် (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>269180</id>
    <revision>
      <id>1026980</id>
      <parentid>1020670</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T03:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) များ]]</comment>
      <origin>1026980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10521" sha1="d3flhnczx8svmqq6rb2w84ydf1fjkns" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific_prefix  = [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] &lt;br/&gt;[[ဝဏ္ဏကျော်ထင်ဘွဲ့|ဝဏ္ဏကျော်ထင်]] &lt;br/&gt;[[ဇေယျကျော်ထင်ဘွဲ့|ဇေယျကျော်ထင်]]
| name              = ခင်အောင်မြင့်
| image         = 
| image_upright = 
| alt           = 
| caption       = 
|order = မြန်မာနိုင်ငံစစ်မှုထမ်းဟောင်းအဖွဲ့ &lt;br/&gt; ဥက္ကဋ္ဌ
|term_start  = ၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၅
|term_end    = 
|predecessor = [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[စိန်ဝင်း (ဝန်ကြီး)|စိန်ဝင်း]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/69340|title=မြန်မာနိုင်ငံ စစ်မှုထမ်းဟောင်းအဖွဲ့ အထူးညီလာခံ (၂၀၂၅) နှင့် ဆက်စပ်အစည်းအဝေးများကျင်းပ|work=MOI Myanmar|access-date=၂ မေ ၂၀၂၅|date=၂၉ ဧပြီ ၂၀၂၅ }}&lt;/ref&gt; 
|successor   = 
|order1 = {{flagicon image|Air Force Ensign of Myanmar.svg}} [[တပ်မတော် (လေ)]]&lt;br/&gt; [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)]]
|term_start1  = ၁၄ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၃
|term_end1    = ၂ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၈
|predecessor1 = [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[မြတ်ဟိန်း]]
|successor1   = [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[မောင်မောင်ကျော်]]
|order2 = [[ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး(ကြည်း၊ ရေ၊ လေ)]]
|term_start2  = ၁၄ ဩဂုတ် ၂၀၁၅
|term_end2    = ၂၅ ဩဂုတ် ၂၀၁၆
|predecessor2 = [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[လှဌေးဝင်း (ဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|လှဌေးဝင်း]]
|successor2   = [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[မြထွန်းဦး]]
| birth_name    = 
| other_name    =
| nickname      = 
| birth_date    = ၁၉၅၈
| birth_place   = 
| death_date    = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} death date first, then birth date --&gt;
| death_place   = 
| allegiance    = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| branch        = {{air force|Myanmar}}
| serviceyears  = ၁၉၇၈ - ၂၀၁၈
| serviceyears_label =
| rank          = [[File:Vice Senior General Tatmadaw Air Force.gif|15px]]  ဗိုလ်ချုပ်ကြီး
| rank_label    = 
| servicenumber = လေ ၁၇၅၄
| unit          =ကက(လေ) 
| battles_label = 
| battles       = 
| awards        =[[ဝဏ္ဏကျော်ထင်ဘွဲ့|ဝဏ္ဏကျော်ထင်]] &lt;br/&gt;[[သင်္ဂဟ၊ ဘွဲ့၊ တံဆိပ်၊#ဘွဲ့များ|ဇေယျကျော်ထင်]]
| memorials     =
| parents        = 
| father         = 
| mother         = 
| spouse        = ဒေါ်အေးအေးသန်း
| children      = 
| relations     =
| laterwork     = 
| signature     = 
| signature_size =
| signature_alt =
| website       = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| module        = 
}}'''ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ခင်အောင်မြင့်''' (၁၉၅၈ ဖွား) သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ၁၃ဦးမြောက် [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)]]နှင့်  ၄ဦးမြောက် [[ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး(ကြည်း၊ ရေ၊ လေ)]] ဖြစ်သည်။လက်ရှိတွင် [[တပ်မတော်]] ၏ မိတ်ဖက်အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုအဖြစ်ရပ်တည်နေသော မြန်မာနိုင်ငံစစ်မှုထမ်းဟောင်းအဖွဲ့ ဥက္ကဋ္ဌ တာဝန်ကို ထမ်းဆောင်လျှက်ရှိသည်။

== စစ်ဘက်တာဝန်ထမ်းဆောင်ခြင်း ==
သူသည် [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]] ဗိုလ်လောင်းသင်တန်း အမှတ်စဉ် (၁၉) ဆင်း တစ်ဦးဖြစ်သည်။ပြန်တမ်းဝင်အမှတ် လေ ၁၇၅၄ ဖြင့် တပ်မတော်(လေ) တွင် စတင်တာဝန်ထမ်းဆောင်သည်။တာဝန်များ အဆင့်ဆင့်ထမ်းဆောင်ပြီးနောက် ၂၀၁၀ပြည့်နှစ် နောက်ပိုင်းတွင် ဗိုလ်ချုပ်ရာထူးဖြင့်  စစ်ဦးစီး အရာရှိချုပ် (လေ) ဖြစ်လာသည်။ယင်းနောက် ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၁၃ ရက်တွင် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မြတ်ဟိန်း]] ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ပြီး သမ္မတ [[ဦးသိန်းစိန် အစိုးရ|ဦးသိန်းစိန် အစိုးရအဖွဲ့]] ၏ [[ဆက်သွယ်ရေးနှင့် သတင်းအချက်အလက် နည်းပညာဝန်ကြီးဌာန]] ဝန်ကြီးအဖြစ်သို့ ပြောင်းရွေ့သွားသည့်အခါ သူသည် ထိုနေရာကို ဆက်ခံသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.daily-sun.com/post/181786|title=Myanmar air force commander-in-chief calls on BAF chief|work=daily sun|access-date=2 May 2025|date= 7 Nov 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/myanmars-air-force-commander-in-chief-calls-on-arun-jaitley-4807365/|title=Myanmar’s Air Force commander-in-chief calls on Arun Jaitley|work=The India Express|access-date=2 May 2025|date=21 August 2017 }}&lt;/ref&gt; တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] ၏ အထူးယုံကြည်စိတ်ချရသူတစ်ဦးအဖြစ်လည်း ထင်ရှားခဲ့သည်။ထို့ကြောင့်သာပင် [[တပ်မတော် (ကြည်း)]] ထိပ်တန်းစစ်ဘက်အရာရှိကြီးများသာ တာဝန်ယူရလေ့ရှိသော [[ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး(ကြည်း၊ ရေ၊ လေ)]] ရာထူးကိုပါ သူသည် ပူးတွဲထမ်းဆောင်ခွင့်ရခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dsmuseum.gov.mm/military-army-navy-air-force-coordination-commanders/|title=ညှိနှိုင်းကွပ်ကဲရေးမှူး (ကြည်း၊ ရေ ၊ လေ) တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူများ|work=တပ်မတော်စစ်သမိုင်းပြတိုက်|access-date=၂ မေ ၂၀၂၅|date=}}{{Dead link|date=October 2025 }}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၈ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၂ ရက် တွင် သက်ပြည့်ပင်စင်ဖြင့် တပ်မတော် မှ အငြိမ်းစားယူသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news-eleven.com/news/29952|title=သက်ပြည့်အငြိမ်းစားယူသွားသည့် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ခင်အောင်မြင့်နေရာတွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်ကျော်အား ခန့်အပ်|work=Eleven Media Group|access-date=၂ မေ ၂၀၂၅|date=၃ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၈ }}&lt;/ref&gt;

== ၂၀၂၁ နောက်ပိုင်းကာလ ==
၂၀၂၅ ခုနှစ် ဧပြီ ၃၀ ရက်တွင် ကျင်းပသည့် မြန်မာနိုင်ငံစစ်မှုထမ်းဟောင်းအဖွဲ့ အထူးညီလာခံ(၂၀၂၅) တွင် ယင်းအဖွဲ့၏ ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် ရွေးချယ်တာဝန်ပေးခံရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/69364|title=မြန်မာနိုင်ငံစစ်မှုထမ်းဟောင်းအဖွဲ့ နာယက နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် မြန်မာနိုင်ငံစစ်မှုထမ်းဟောင်းအဖွဲ့ အထူးညီလာခံ(၂ဝ၂၅)သို့ တက်ရောက်မိန့်ခွန်းပြောကြား|work=MOI Myanmar|access-date=၂ မေ ၂၀၂၅|date=၃၀ ဧပြီ ၂၀၂၅ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dvb.no/post/703246|title=စစ်မှုထမ်းဟောင်းအဖွဲ့ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် အငြိမ်းစားဗိုလ်ချုပ်ကြီးခင်အောင်မြင့်ကို ခန့်အပ်|work=DVB|access-date=၂ မေ ၂၀၂၅|date=၁ မေ ၂၀၂၅ }}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

{{Lifetime|၁၉၅၈|}}
[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) များ]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]]</text>
      <sha1>d3flhnczx8svmqq6rb2w84ydf1fjkns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိင်ဆက်ဆံသည့် ကိုယ်နေဟန်ထားများ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>269484</id>
    <revision>
      <id>1026905</id>
      <parentid>1020677</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:49:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97480" sha1="cylmk5cpjiiced8frfkrt2es8o720dd" xml:space="preserve">[[File:Kama, mithuna artwork in Hindu temples.jpg|thumb|ဟိန္ဒူဘုရားကျောင်းများတွင် ကာမနှင့် ဆက်စပ်သော အနုပညာများကို တွေ့ရလေ့ရှိသည်။ အဆိုပါတို့တွင် လိင်ဆက်ဆံမှု ပုံစံအမျိုးမျိုးများ ပါဝင်လေ့ရှိသည်။]]
'''လိင်ဆက်ဆံသည့် ကိုယ်နေဟန်ထား''' ဆိုသည်မှာ လူသားတို့ [[လိင်ဆက်ဆံခြင်း]] သို့မဟုတ် အခြားသော လိင်အပြုအမူများတွင် ပြုလုပ်လေ့ရှိသော ကိုယ်ဟန်အနေအထားဖြစ်သည်။ လိင်ဆက်ဆံခြင်း အပြုအမူများကို ပြုလုပ်ရာတွင်ရှိနေသည့် ကိုယ်ခန္ဓာအနေအထားပုံစံများဖြင့် လိင်ဆက်ဆံမှုပုံစံကို ဖော်ပြလေ့ရှိသည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းတွင် လူတစ်ဦးမှ နောက်တစ်ဦးသို့ [[ထိုးသွင်းဆက်ဆံခြင်း]]ပါဝင်လေ့ရှိသော်လည်း လိင်ဆက်ဆံသည့် ကိုယ်နေဟန်ထားများတွင် ထိုးသွင်းမှုမပါသော လိင်အပြုအမူများ ပါဝင်လေ့ရှိသည်။

[[လိင်ဆက်ဆံခြင်း|ယောနိဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း]]၊ [[စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း]]နှင့် [[ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း]]ဟူသော လိင်ဆက်ဆံခြင်း အပြုအမူများကို ကဏ္ဍသုံးခုအနေဖြင့် ခွဲခြားနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;health.discovery.com&quot;&gt;{{cite web|title= Sexual Intercourse| publisher=[[Discovery Channel|Discovery.com]]| access-date=2008-01-12|url=http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/intercourse.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080822040701/http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/intercourse.html|archive-date=2008-08-22}}&lt;/ref&gt; လိင်အပြုအမူများတွင် စတုတ္ထကဏ္ဍအနေဖြင့် လက်ချောင်း သို့မဟုတ် လက်ဖြင့် လိင်အင်္ဂါများ သို့မဟုတ် စအိုအား နှိုးဆွသည့် [[လက်ဖြင့် ပွတ်သပ်ခြင်း]]လည်း ရှိသည်။ အချို့အပြုအမူများတွင် [[လိင်ကစားစရာအရုပ်]]ဖြင့် နှိုးဆွမှုပြုလုပ်ခြင်းများလည်း ပါဝင်သည်။&lt;ref name=autogenerated2&gt;Rogiere, Jean, &quot;	
The little bit naughty book of sex&quot;. Ulysses Press. 2001. {{ISBN|1569753059}}&lt;/ref&gt;
{{TOC limit|3}}

==ထိုးသွင်းဆက်ဆံမှု ကိုယ်နေဟန်ထားများ==
ဤပုံစံများတွင် ယောနိ၊ စအို သို့မဟုတ် ပါးစပ်တွင်းသို့ ပုရိလိင်္ဂပစ္စည်းများ (လိင်တံ၊ လိင်တံအရုပ်၊ ပလတ် စသည်) တို့ ထိုးသွင်းခြင်း ပါဝင်သည်။

===ဆက်ဆံဖော်အား ရှေ့ဖက်အပေါ်မှ ထိုးသွင်းခြင်း===
[[File:Wiki-missionary.png|thumb]]
missionary position သို့မဟုတ် လှေကြီးထိုးပုံစံတွင် ပါဝင်သူများသည် မျက်နှာခြင်းဆိုင်ရှိနေသည်။ ထိုးသွင်းမှုလက်ခံသော ဆက်ဆံဖော်သည် ပက်လက်ကျောခင်းကာ ခြေထောက်များ ကားထားပြီး ထိုးသွင်းသော ဆက်ဆံဖော်က အပေါ်မှ လှဲလျောင်းသည်။ ဤပုံစံနှင့် အောက်ပါမူကွဲများကို [[လိင်ဆက်ဆံခြင်း|ယောနိ]] သို့မဟုတ် [[စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း]]တို့တွင် အသုံးပြုသည်။

*လက်ခံမည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ကုတင်စွန်း သို့ စားပွဲခုံကဲ့သို့သော ခုံအစွန်းပေါ်မှ ခြေထောက်တွဲလောင်းချထားကာ ထိုးသွင်းမည့် ဆက်ဆံဖော်သည် လက်ခံမည့် ဆက်ဆံဖော်၏ ရှေ့တွင် မတ်တပ်ရပ် ဆက်ဆံသည်။&lt;ref name=&quot;colville&quot;&gt;{{cite book |last1=Nafzawi |first1=Muhammad ibn Muhammad al |last2=Colville |first2=Jim |title=The Perfumed Garden of Sensual Delight |volume=7|date=13 October 2013 |publisher=Kegan Paul International |isbn=978-0-7103-0644-9 |language=Arabic}}&lt;/ref&gt;
*လက်ခံမည့် ဆက်ဆံဖော်၏ ခြေထောက်များအား မျက်နှာကျက်ဆီသို့ မမြှောက်ထားပြီး ထိုးသွင်းမည့် ဆက်ဆံဖော်ထံသို့ မှီထားသော ပုံစံကို ''လိပ်ပြာပုံစံ''ဟုလည်း ခေါ်သည်။
*လက်ခံမည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ကျောခင်းလှဲလျောင်းထားသည်။ ထိုးသွင်းမည့် ဆက်ဆံဖော်သည် လက်ခံမည့် ဆက်ဆံဖော်၏ တင်ပါးကို မမြှောက်ကာ ထိုးသွင်းဆက်ဆံသည်။ မူကွဲအနေဖြင့် လက်ခံမည့် ဆက်ဆံဖော်၏ ခြေထောက်များကို ထိုးသွင်းမည့် ဆက်ဆံဖော်၏ ပခုံးပေါ် တင်ထားသည့် ပုံစံ ဖြစ်သည်။
*လက်ခံမည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ကျောခင်းလှဲလျောင်းနေကာ ခြေထောက်များကို အပေါ်ဖက်သို့ တွန်းတင်ကာ ဦးခေါင်းအနီးသို့ ဒူးခေါင်းများကို ပင့်တင်ထားသည်။ ထိုးသွင်းမည့် ဆက်ဆံဖော်သည် လက်ခံမည့် ဆက်ဆံဖော်၏ ခြေထောက်များကို ကိုင်ကာ အပေါ်မှနေ၍ ထိုးသွင်းဆက်ဆံသည်။
*ယခင် ပုံစံနှင့် ဆင်တူကာ လက်ခံမည့် ဆက်ဆံဖော်၏ ခြေထောက်များကို ထိုးသွင်းမည့် ဆက်ဆံဖော်က လက်ဖြင့် ကိုင်ကာ လက်ခံမည့် ဆက်ဆံဖော်၏ ရင်ဘတ်ဖက်သို့ တွန်းကာ ဆက်ဆံသည်။&lt;ref name=&quot;perfumed garden&quot;&gt;''The Perfumed Garden'', Shaykh Nefwazi {{sic}}, translated by Sir Richard Francis Burton, 1886. [http://www.sacred-texts.com/sex/garden/ full text available at Internet Sacred Text Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060903185700/http://www.sacred-texts.com/sex/garden/ |date=2006-09-03 }}&lt;/ref&gt;
*''[[:en:coital alignment technique|ဖြောင့်တန်းဆက်ဆံနည်းလမ်း]]''သည် အမျိုးသားသည် အမျိုးသမီး၏ ယောနိသို့ ထိုးသွင်းဆက်ဆံပြီး ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် အမျိုးသမီးခန္ဓာကိုယ်နှင့် အထက်အောက်လှုပ်ရှားကာ မလိင်စေ့ကို ပွတ်တိုက်ပြီး လိင်တံကို အောက်စိုက်ဆက်ဆံသည့် နည်းလမ်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;grinding&quot;&gt;{{cite web |last1=Castleman |first1=Michael |title=Easier Orgasms for Women in the Missionary Position |url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/all-about-sex/201010/easier-orgasms-women-in-the-missionary-position |website=Psychology Today |access-date=19 February 2021 |date=17 October 2010 |quote=Enter the &quot;coital alignment technique&quot; (CAT). It was first introduced back in 1988 by sex researcher Edward Eichel, who claimed that it helped women have orgasms during missionary-position sex. The CAT is deceptively simple: Instead of the man lying on top of the woman chest-to-chest with his penis moving more or less horizontally, the man shifts himself forward so that his chest is closer to one of her shoulders. As a result, his penis moves more up and down. In other words, the man rides higher on the woman's pelvis, and the bony base of his penis makes more contact with the woman's clitoris.}}&lt;/ref&gt;
*လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် သူ၏ ခြေထောက်များကို ဦးခေါင်းနောက်တွင် ကြက်ခြေခတ်ကာ (သို့မဟုတ် ခြေဖဝါးကို နားရွက်နောက်တွင် ထားကာ) လဲလျောင်းသည်။ ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်၏ ခြေချင်းဝတ်ကို တင်းကြပ်စွာ ကိုင်ကာ အပေါ်မှ လှဲ၍ ဆက်ဆံသည်။ မူကွဲတစ်ခုမှာ လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် သူ၏ ခြေချင်းဝတ်များကို ဝမ်းဗိုက်ပေါ်တွင် ကြက်ခြေခတ်ထားကာ ဒူးခေါင်းကို ပခုံးဆီသို့ ကပ်ထားပြီး ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ကိုယ်ခန္ဓာကိုယ်အလေးချိန်ဖြင့် အပေါ်မှ ထိုးသွင်းဆက်ဆံသည်။ ဤပုံစံကို ''[[:en:The Joy of Sex|လိင်၏ ပျော်ရွှင်မှု]]'' တွင် ''ဗီယင်နာမုတ်ကောင်'' ဟု ရည်ညွှန်းသည်။&lt;ref name=&quot;joy&quot;&gt;Comfort, Alex, ''The Joy of Sex: Fully Revised &amp; Completely Updated for the 21st Century''. Crown. Fully rev. ed., 2002. {{ISBN|1-4000-4614-9}}, 256 pages.&lt;/ref&gt;

===နောက်ဖက်မှ ထိုးသွင်းဆက်ဆံခြင်း===
[[File:Wiki-dstyle.png|thumb|'doggy style' ဟုခေါ်လေ့ရှိသော နောက်ဖက်မှ ထိုးသွင်းဆက်ဆံသည့် ပုံစံတစ်မျိုး]]
[[File:A tergo - doggy style - lying sex position.png|thumb|လှဲလျက်ဖြစ်သော Doggy style]]

ဤပုံစံအများစုကို ယောနိ သို့မဟုတ် စအိုအား ထိုးသွင်းဆက်ဆံရာတွင် အသုံးပြုနိုင်သည်။ မူကွဲပုံစံများမှာ 
*လက်ခံသည့်ဆက်ဆံဖော်သည် ခြေလက်လေးချောင်းစလုံးထောက်ထားကာ ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်က အနောက်ဖက်မှနေကာ လိင်တံ သို့မဟုတ် လိင်ကစားစရာအရုပ်ဖြင့် ယောနိ သို့မဟုတ် စအိုအား ထိုးသွင်းဆက်ဆံသည်။&lt;ref name= Rogiere&gt;Rogiere, Jean, ''The Little Book of Sex''. Ulysses Press, 2001. {{ISBN|1-56975-305-9}}, 96 pages.&lt;/ref&gt;
*လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ရင်ဘတ်ကို အောက်နှိမ့်ထားကာ ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်က လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်၏ တင်ပါးများကို မြှောက်ထားကာ အဆုံးတိုင် ထိုးသွင်းဆက်ဆံသည်။
*လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် လေးဘက်ထောက်ထားစဉ် ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ခြေထောက်ကို လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်၏ ဘေးတစ်ဖက်စီတွင် ထားကာ ဒူးကွေး၍ ဆက်ဆံသည်။ ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော် ရှေ့သို့ လဲမကျစေရန် လက်များကို လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်၏ ကျောဘက်တွင် ကိုင်ထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.sexinfo101.com/bulldog.shtml
|title=Bulldog Sex Position
|publisher=SexInfo101.com
|access-date=2015-01-08
|archive-date=2015-01-08
|archive-url=https://web.archive.org/web/20150108131751/http://www.sexinfo101.com/bulldog.shtml
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;
*လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ဒူးထောက်မတ်တပ်ရပ်နေစဉ် ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်၏ လက်နှစ်ဖက်ကို နောက်ဖက်သို့ ဆွဲယူကိုင်ထားကာ ဆက်ဆံသည်။

''[[:en:spoons sex position|ဇွန်းတပ်ပုံစံ]]''တွင် ဆက်ဆံဖော်နှစ်ဦးစလုံး  မျက်နှာလားရာတူ ဘေးတိုက်လှဲလျောင်းသည်။&lt;ref name=&quot;sex for dummies&quot;&gt;[[Ruth Westheimer|Westheimer, Ruth K.]], ''Sex for Dummies''. For Dummies. 2nd ed., 2000. {{ISBN|0-7645-5302-X}}, 432 pages.&lt;/ref&gt; ဤနည်းလမ်း၏ မူကွဲပုံစံများမှာ
*လက်ခံသည့်ဆက်ဆံဖော်သည် ဘေးတိုက်လဲလျောင်းထားသည်။ ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်က ဒူးထောက်ကာ နောက်ဖက်မှ ဆက်ဆံသည်။ လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် အမြင့်တွင် ဖြစ်ပါက ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် မတ်တပ်ရပ်၍ ဆက်ဆံနိုင်သည်။
*လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် မှောက်လျက်လဲလျောင်းကာ ခြေထောက်များကို ဘေးကားထားသည်။ ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်က အပေါ်မှနေ၍ ဆက်ဆံသည်။&lt;ref name=&quot;little book&quot;&gt;Rogiere, Jean, ''The Little Book of Sex''. Ulysses Press. 2001. {{ISBN|1-56975-305-9}}.&lt;/ref&gt; လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်၏ အောက်တွင် ခေါင်းအုံးခုကာ တင်ပါးများကို မြောက်နေစေခြင်းဖြင့် ဤပုံစံ၏ နှိုးဆွနိုင်မှုကို မြင့်တက်စေနိုင်သည်။
*လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် မှောက်လျက် ခြေထောက်များပူးထားကာ လဲလျောင်းသည်။ ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်က သူ၏ ခြေထောက်များကား၍ အပေါ်မှ ဆက်ဆံသည်။
*လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ဘေးတိုက်လဲလျောင်းက အပေါ်ဖက်မှ ခြေထောက်ကို ရှေ့သို့ တိုးကပ်ထားသည်။ ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်က လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်၏ အောက်ခြေထောက်ကို ခွလျက် ဆက်ဆံသည်။

===လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်က အပေါ်မှနေ၍ ဆက်ဆံခြင်း===
[[File:Wiki-cowgirl.png|thumb|[[:en:cowgirl sex position|'cowgirl' ပုံစံ]]]]

ဤပုံစံအများစုကို ယောနိ သို့မဟုတ် စအို ထိုးသွင်းဆက်ဆံခြင်းများအတွက် အသုံးပြုနိုင်သည်။
လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် အမျိုးသမီးဖြစ်ပါက ဤပုံစံများကို ရံဖန်ရံခါတွင် ''အမျိုးသမီးက အပေါ်မှနေ၍ ဆက်ဆံခြင်း'' သို့မဟုတ် ''ကောင်းဂဲလ်'' ပုံစံများဟု ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိသည်။

ဤပုံစံများ၏ အဓိကအချက်မှာ ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ကျောခင်းလဲလျောင်းကာ လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်က အပေါ်မှ နေ၍ ဆက်ဆံခြင်းဖြစ်သည်။
*လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ဒူးထောက်ထိုင်ကာ ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်အား ခွလျက် မျက်နှာခြင်းဆိုင် ဆက်ဆံခြင်း ဖြစ်သည်။
*မူကွဲပုံစံအနေဖြင့် လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်အား ကျောပေးလျက် ဆက်ဆံသည်။ ဤပုံစံအား ရံဖန်ရံခါတွင် ''[[:en:Woman on top#Reverse cowgirl position|ပြောင်းပြန်ကောင်းဂဲလ်]]'' ပုံစံဟု ခေါ်လေ့ရှိသည်။
*လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် သူ၏ လက်များအား မြေပြင်တွင် နောက်ပြန်ထောက်၍ ဆက်ဆံသည်။
*လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်ဘက် မျက်နှာခြင်းဆိုင်၍ [[:en:Squatting position|ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်ကာ]] ဆက်ဆံသည်။
*ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် စားပွဲအနိမ့်၊ တန်းလျား၊ ထိုင်ခုံ၊ သို့မဟုတ် ကုတင်စွန်းတွင် နောက်ကျောဖြင့် လဲလျောင်းကာ ခြေထောက်ကို ကြမ်းပြင်တွင် ချထားပြီး လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်က အပေါ်မှ ခွလျက် ဆက်ဆံသည်။ လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် အခြားသော ပုံစံများကို ပြောင်းလဲ ဆက်ဆံနိုင်သည်။
*''[[ဘေးတိုက် လိင်ဆက်ဆံခြင်း ကိုယ်နေဟန်ထား]]'' ကို [[:en:Masters and Johnson|Masters and Johnson]]က အကြံပြုထားပြီး ယင်းကို သူတို့၏ လိင်မတူဆက်ဆံသူ လေ့လာမှု၏ လေးပုံသုံးပုံက ပိုမိုနှစ်သက်သည်ဟုဆိုသည်။ ဤပုံစံတွင် အမျိုးသားက ကျောဖြင့် လဲလျောင်းကာ အမျိုးသမီးက အနည်းငယ်ဘေးတိုက်လဲလျောင်းပြီး သူမ၏ တင်ပါးဆုံကို အမျိုးသားပေါ်တွင်ထားကာ ဆက်ဆံခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book | publisher= Little Brown and Company | edition=1st | date=June 1970 | isbn=0-316-54985-1 | title=Human Sexual Inadequacy | url= https://archive.org/details/humansexualinade0000unse | last=Masters | first=Johnson | page=[https://archive.org/details/humansexualinade0000unse/page/n69 54]}}&lt;/ref&gt; ဤပုံစံကို စအိုထိုးသွင်းဆက်ဆံခြင်းတွင်လည်း အသုံးပြုနိုင်သည်။

===ထိုင်လျက်နှင့် ဒူးထောက်လျက် ကိုယ်နေဟန်ထား===
[[File:Wiki-sitting-sp.png|thumb|''တင်ပျဉ်ခွေထိုင်ပုံ'' သို့ ''ကြာပန်း'' ဟု ခေါ်သော ထိုင်လျက်အနေအထားဖြင့် လိင်ဆက်ဆံနေသော စုံတွဲ]]
ဤပုံစံအများစုကို ယောနိ သို့မဟုတ် စအို ထိုးသွင်းဆက်ဆံခြင်းများအတွက် အသုံးပြုနိုင်သည်။
*ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ခြေဆင်း၍ ထိုင်သည်။ လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်က အပေါ်မှ ထိုင်က သူ၏ ခြေထောက်များကို ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်အား ခွထားသည်။ ''[[:en:The Perfumed Garden|ရနံ့ထုံသော ဥယျာဉ်]]''၏ ဘာတွန်ဘာသာပြန်တွင် ''pounding on the spot''ဟု ခေါ်သည်။&lt;ref name=&quot;perfumed garden&quot;/&gt; ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် တင်ပျဉ်ခွေထိုင်ပါက ''lotus position'' သို့မဟုတ် ''lotus flower'' ဟု ခေါ်သည်။ ဤပုံစံသည် [[လိင်အာရုံခံစားမှုရှိသော နေရာ|ရမ္မက်သွေးကြွလွယ်သောနေရာ]]များကို ပွတ်သပ်ခြင်းများ ပြုလုပ်နိုင်သည်။
*ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ထိုင်ခုံပေါ်တွင် ထိုင်သည်။ လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်အား မျက်နှာခြင်းဆိုင်ကာ ခြေထောက်အောက်ချလျက် အပေါ်မှ ခွလျက်ထိုင်သည်။ ယင်းပုံစံကို ရံဖန်ရံခါတွင် ထိုးသွင်းဆက်ဆံခြင်း ပါဝင်လေ့မရှိသော ''[[:en:lap dance|lap dance]]'' ဟုလည်း ခေါ်သည်။ လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်အား ကျောပေး၍ ပြောင်းပြန်လည်း ထိုင်နိုင်သည်။
*ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် တန်းလျား သို့ ထိုင်ခုံပေါ်တွင် လက်နှစ်ဖက်ချ၍ ထိုင်သည်။ လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်၏ ပေါင်နှစ်ဖက်အကြားတွင် ထောင့်မတ်ပုံစံ ထိုင်သည်။
*လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်က ကျောခင်းလဲလျောင်းနေစဉ် ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်က ဒူးထောက်ထိုင်ကာ လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်၏ ခြေချင်းဝတ်များကို ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်၏ ပခုံးတစ်ဖက်စီပေါ်တွင် တင်၍ ဆက်ဆံသည်။&lt;ref name=&quot;perfumed garden&quot;/&gt;

===မတ်တပ်ရပ်လျက် ကိုယ်နေဟန်ထား===
[[File:Wiki-standing.png|right|thumb|''[[ကာမသျှတ္တရ]]'' တွင် ''Suspended Congress'' ဟု ခေါ်ပြီး ဂျပန်ဘာသာဖြင့် ''အဲကီဘန်'' ဟု ခေါ်သော ဆက်ဆံဖော်တစ်ဦးက အခြားတစ်ဦးအား အထောက်အကူ မပါဘဲ မြှောက်ပင့်ဆက်ဆံသည့် ပုံစံ]]

ဤပုံစံအများစုကို ယောနိနှင့် စအို ထိုးသွင်းဆက်ဆံမှုနှစ်မျိုးစလုံးတွင် အသုံးပြုနိုင်သည်။ အခြေခံမတ်တပ်ရပ်ပုံစံတွင် ဆက်ဆံဖော်နှစ်ဦးသည် မျက်နှာခြင်းဆိုင်လျက်ရှိသည်။ မူကွဲပုံစံများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်။
*အခြေခံမတ်တပ်ရပ်ပုံစံတွင် ဆက်ဆံဖော်နှစ်ဦးသည် မျက်နှာခြင်းဆိုင်လျက် လိင်ဆက်ဆံသည်။ အရပ်အမြင့်တူညီစေရန်အတွက် အရပ်ပုသော ဆက်ဆံဖော်သည် လှေကားထစ်ပေါ်တွင် မတ်တပရပ်ခြင်း သို့မဟုတ် ဒေါက်မြင့်ဖိနပ်စီးခြင်းများ ပြုလုပ်နိုင်သည်။ အမျိုးသမီးသည် မတ်တပ်ရပ်လျက် နံရံတစ်ခုအား မှီထားပါက ထိုးသွင်းရန် ပိုမိုလွယ်ကူသည်။ ''[[ကာမသျှတ္တရ]]'' တွင် ဤပုံစံအား ''Suspended Congress'' ဟု ခေါ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kamasutra-sex.org/text/ |title=Kama Sutra – the ancient art of love |publisher=Kamasutra-sex.org |access-date=2010-04-19 |archive-date=2008-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080906051834/http://www.kamasutra-sex.org/text/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် မတ်တပ်ရပ်လျက် လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်၏ လက်များက ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်၏ လည်ပင်းတွင်လည်းကောင်း၊ ခြေထောက်များကို ခါးတွင်လည်းကောင်း ဖက်ထားခြင်းဖြင့် [[မိန်းမ မျိုးပွားအင်္ဂါ|ယောနိ]] သို့မဟုတ် [[လူသား စအို|စအို]]သည် အမျိုးသား၏ [[ယောက်ျား အင်္ဂါတံ|လိင်တံ]]နှင့် ထိတွေ့စေသည်။ အပေါ်ပုံစံကဲ့သို့ လက်ခံသူ၏ နောက်ကျောဖက်တွင် မာကျောသောအရာဝတ္တုကို အသုံးပြုပါက ပိုမိုလွယ်ကူစေသည်။ ဤပုံစံအား စတင်ရန် လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်က အိပ်ယာစွန်းတွင် ပက်လက်ရှိနေစဉ် ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်၏ တံတောင်ဆစ်ကို လက်ခံသူ၏ ဒူးခေါင်းအောက်မှ လျှိုဝင်ပြီး မယူ၍ မတ်တပ်ရပ်ခြင်းဖြင့် လွယ်ကူစေနိုင်သည်။ ဂျပန်နိုင်ငံတွင် ဤပုံစံကို ''[[:en:Ekiben (sexual act)|အဲကီဘန်]]'' ပုံစံဟု ခေါ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jslang.com/details.php?slangn=145|title=ekiben|publisher=JSlang]|access-date=2011-10-02|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425015152/http://www.jslang.com/details.php?slangn=145|archive-date=2012-04-25}}&lt;/ref&gt;
*မူကွဲအနေဖြင့် လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် စအိုဖြင့် ဆက်ဆံရန်အတွက် ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်အား ကျောပေးထားနိုင်သည်။ လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်က စားပွဲခုံပေါ်တွင် လက်ထောက်ထားခြင်း၊ တံတောင်ဆစ်ထောက်ထားခြင်းစသည့် အနေအထားအမျိုးမျိုးကိုလည်း ပြုလုပ်နိုင်သည်။

===စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း ကိုယ်နေဟန်ထားများ===
[[File:Wiki-anal missionary.png|thumb|Missionary အနေအထားဖြင့် အမျိုးသားနှစ်ဦး စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံနေပုံ]]
{{See also|စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း}}
ဤပုံစံများတွင် [[စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း|စအိုအား ထိုးသွင်းဆက်ဆံခြင်း]]များ ပါဝင်သည်။
*[[:en:Doggy style|ဒေါ့ဂီစတိုင်]] ထိုးသွင်းဆက်ဆံခြင်းသည် ထိုးသွင်းမှုအနက်ကို အမြင့်ဆုံးဖြစ်စေသော်လည်း [[အူကောက်]]ကို တွန်းစေနိုင်သော အန္တရာယ်ရှိသည်။ လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် အမျိုးသားဖြစ်ပါက ဤပုံစံသည် [[ဆီးကျိတ်]]ကို ပိုမိုလှုံ့ဆော်ပေးနိုင်သည်။ ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် [[:en:Pelvic thrust|တင်ပါးဆုံဖြင့် ထိုးသွင်းမှု]]စည်းချက်ကို ထိန်းချုပ်မှု ပြုလုပ်နိုင်သည်။ မူကွဲပုံစံတစ်မျိုးမှာ ''ဖားခုန်ပြေးပုံစံ''ဖြစ်ပြီး လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ရင်ဘတ်ကို ရှေ့သို့ငိုက်ထားသည်။ လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် မှောက်လျက်လဲလျောင်းထားနိုင်ပြီး ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်က တင်ပါးများပေါ်မှ ခွလျက် ဆက်ဆံနိုင်သည်။
*[[:en:missionary position|missionary]] ပုံစံများတွင် လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်၏ ခြေထောက်များကို လေပေါ်တွင် မြှောက်ထားပြီး ဒူးခေါင်းကို ရင်ဘတ်တွင် ကပ်ထားခြင်းဖြင့် အတည့်မတ်ဆုံးဖြောင့်တန်းမှုကို ရရှိနိုင်သည်။ ခေါင်းအုံးကဲ့သို့သော ပစ္စည်းများကို လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်၏ တင်ပါးအောက်တွင် ခုထားနိုင်သည်။ ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်၏ ခြေထောက်များအကြားတွင် နေရာယူနိုင်သည်။ ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ထိုးသွင်းသည့် စည်းချက်ကို ထိန်းချုပ်နိုင်သည်။ ပုံမှန်ဒေါ့ဂီစတိုင်ပုံစံထက် ပိုမိုသက်တောင့်သက်သာရှိသော ဤပုံစံသည် လိင်စတင်ဆက်ဆံသည့် လူသစ်များအတွက် ကောင်းမွန်သော ပုံစံဖြစ်သည်။
*[[:en:spoons sex position|ဇွန်းတပ်ပုံစံ]]သည် လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်က အစောပိုင်းထိုးသွင်းမှုနှင့် ထိုးသွင်းမှုအနက်၊ အရှိန်နှင့် ထိုးသွင်းအားတို့ကို ထိန်းချုပ်နိုင်သည်။
*''[[:en:Reverse missionary position|လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်က အပါ်မှနေ၍ ဆက်ဆံ]]''သည့်ပုံစံသည် လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်က ထိုးသွင်းမှု အနက်၊ စည်းချက်နှင့် အရှိန်တို့ကို ထိန်းချုပ်နိုင်သည်။

===အသုံးနည်းသော ကိုယ်နေဟန်ထားများ===
&lt;!-- T-square position redirects here --&gt;
[[File:Wiki-T-square.png|thumb|T-စတုရန်း ပုံစံ]]
[[File:Piledriver_Sex_Position_V1.jpg|thumb|[[:en:Piledriver (sex position)|ပိုင်တိုင်ရိုက်စက်ပုံစံ]]ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံနေသော အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီး]]
ဤပုံစံများသည် ဆန်းသစ်တီထွင်သော ပုံစံများဖြစ်ပြီး အပေါ်ဖော်ပြထားသော နည်းလမ်းများထက် အသုံးပြုမှု နည်းပါးသည်။

*လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ပက်လက်လဲလျောင်းကာ ဒူးထောင်ထားပြီး ခြေထောက်များ ကားထားသည်။ ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်က လက်ခံသူနှင့် ထောင့်မှန်ကျပုံစံ ဘေးတိုက်လဲလျောင်းပြီး လက်ခံသူ၏ ခြေထောက်နှင့် တင်ပါးအောက်တွင် နေရာယူကာ ဆက်ဆံသည်။ ဤပုံစံကို ''T-စတုရန်း'' ဟု ခေါ်လေ့ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web 
|url=http://www.menshealth.co.uk/sex/better/best-sex-positions 
|title=Three morning sex positions - Rise to the occasion with these pleasurable positions 
|publisher=[[:en:Men's Health (magazine)|Men's Health]] 
|access-date=2015-01-05 
|archive-date=2015-01-06 
|archive-url=https://web.archive.org/web/20150106011703/http://www.menshealth.co.uk/sex/better/best-sex-positions 
|url-status=live 
}}&lt;/ref&gt;

*လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်၏ ခြေထောက်များကို ဘေးတစ်ဖက်တွင် စောင်းထားကာ ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်အား မော့ကြည့်နေစဉ် ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ခြေထောက်များကား၍ တင်ပါးအနီးတွင် ဒူးထောက်ထိုင်ကာ ဆက်ဆံသည်။ ဤပုံစံကို ''မွမ်းမံထားသော T-စတုရန်း''ဟု ခေါ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sensualinteractive.com |title=Welcome to Sensual Interactive – Your Sensual Resource Network |publisher=Sensualinteractive.com |access-date=2010-04-19 |archive-date=2017-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018010558/http://www.sensualinteractive.com/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
*''[[:en:The Perfumed Garden|ရနံ့ထုံသော ဥယျာဉ်]]''၏ ဘာတွန် ဘာသာပြန်တွင် ''သတ္တမမြောက် ကိုယ်ဟန်အနေအထား''ပုံစံသည် အခြားသော ရိုးရာ လိင်မှုနည်းလမ်းများတွင် ဖော်ပြလေ့မရှိသော ပုံမှန်မဟုတ်သည့်ပုံစံ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;perfumed garden&quot;/&gt; လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ဘေးစောင်းလဲလျောင်းပြီး ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်က လက်ခံသူနှင့် မျက်နှာခြင်းဆိုင်ကာ လက်ခံသူ၏ ခြေထောက်အောက်ပိုင်းကို ခွလျက်ထိုင်ပြီး ခြေထောက်အပေါ်ပိုင်းကို မြှောက်ထားသည်။ အချို့က ဤပုံစံမှာ ခန္ဓာကိုယ်ပျော့ပျောင်းသူများအတွက်ဖြစ်ပြီး အတင်းအကျပ်မလုပ်ယူရန် ဖော်ပြကြပြီး&lt;ref&gt;{{Cite book|last= Hooper|first= Anne J.|title= Anne Hooper's Kama Sutra|publisher= DK Publishing|edition= 1st|year= 1998|isbn= 1-56458-649-9|url-access= registration|url= https://archive.org/details/annehooperskamas0000hoop}}&lt;/ref&gt; အချို့က ဤပုံစံသည် [[ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်း|ကိုယ်ဝန်]]ရှိနေချိန်တွင် သက်တောင့်သက်သာဖြစ်စေသော ပုံစံဟု ဆိုကြသည်။
* ''[[:en:piledriver (sex position)|ပိုင်တိုင်ရိုက်စက်ပုံစံ]]'' သည် ခက်ခဲသော ပုံစံဖြစ်ပြီး ညစ်ညမ်းအပြာဗီဒီယိုများတွင် တွေ့ရလေ့ရှိသည်။ ယင်းကို ရင်းမြစ်အမျိုးမျိုးမှ နည်းလမ်းမျိုးစုံဖြင့် ဖော်ပြကြသည်။ လိင်ကွဲဆက်ဆံမှုတွင် အမျိုးသမီးက ပက်လက်လဲလျောင်းပြီး တင်ပါးများကို မြင့်နိုင်သမျှမြင့်မြင့် မြှောက်ထားကာ သူမ၏ ဆက်ဆံဖော်က မတ်တပ်ရပ်ကာ ယာနိအတွင်း သို့မဟုတ် စအိုတွင်းသို့ ထိုးသွင်းဆက်ဆံနိုင်သည်။ ဤပုံစံသည် အမျိုးသမီး၏ လည်ပင်းကို ဒဏ်ဖြစ်စေနိုင်သဖြင့် ကူရှင်ခုံကဲ့သို့သော အထောက်အပံ့ဖြင့် သုံးစွဲသင့်သည်။
*လက်ခံသူသည် ခုတင်စွန်း မှောက်လျက်လဲလျောင်းကာ ခြေထောက်များကို ကားလျက်ကြမ်းပြင်သို့ချထားစဉ် ထိုးသွင်းသူက နောက်ဖက်မှ မတ်တပ်ရပ်ကာ ခြေထောက်များကို ကိုင်ပြီး ဆက်ဆံသည်။

====အခြားကိုယ်နေဟန်ထားများ====
*လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် အောက်တွင် နေသည်။ ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်က အပေါ်မှ ထောင့်မှန်ကျ နေကာ ဆက်ဆံသည်။
*ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်က ခြေထောက်များကားပြီး ပက်လက်နေသည်။ လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်က အပေါ်မှ နောက်ကျောပေးပက်လက်နေပြီး ခြေထောက်များကား၍ ဆန့်ကျင်ဘက် အနေအထားဖြင့် ဆက်ဆံသည်။
*ထိုးသွင်းသူနှင့် လက်ခံသူတို့ ပက်လက်လဲလျောင်းကာ တစ်ဦး၏ ခြေထောက်တစ်ချောင်းသည် အခြားတစ်ဦး၏ ပခုံးထက်တွင် ထားကာ ကျန်တစ်ဖက်ကို ဘေးတစ်ဖက်စီသို့ချလျက် ဆက်ဆံသည်။
*လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ပက်လက်လဲလျောင်းနေစဉ် ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်က ထောင့်မှန်ကျ လဲလျောင်းသည်။ လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်က ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်၏ ဦးခေါင်းအနီးအထိဒူးကွေးကာ ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်၏ ခါးကို အောက်တွင်ထားပြီး ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်၏ ခြေထာက်တစ်ဖက်သည် လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်၏ ခြေထောက်တစ်ဖက်အပေါ် ခွထားသည်။ အဝင်အထွက်ထိုးသွင်းလှုပ်ရှားမှုသည် အထက်မှအောက်သို့ပုံစံထက် ဘေးတိုက်အနေအထားဖြင့် လှုပ်ရှားသည်။ ဤပုံစံသည် လိင်ဆက်ဆံနေစဉ်အတွင်း ရင်သားကို လှုံ့ဆော်နိုင်ပြီး အထွတ်အထိပ်ပြီးမြောက်ခြင်း ရောက်ချိန်တွင် မျက်လုံးချင်းဆိုင်ကြည့်နိုင်သည်။
*ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ကုတင်အစွန်း သို့မဟုတ် ထိုင်ခုံတွင် ထိုင်ကာ ခြေထောက်ကို ကြမ်းပြင်တွင် ကား၍ ထားသည်။ လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ကြမ်းပြင်တွင် ပက်လက်အနေအထားဖြင့် ခြေထောက်နှင့် ပေါင်များကို ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်၏ ခြေထောက်များအပေါ် တင်ထားသည်။ ထိုးသွင်းသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်၏ ဒူးခေါင်းကို ကိုင်ကာ ထိုးသွင်းမှုကို ထိန်းချုပ်သည်။

===ကိုယ်ဝန်ရစေရန် အားပေးသော သို့မဟုတ် ကာကွယ်သော ကိုယ်နေဟန်ထားများ===

မည်သည့် လိင်ဆက်ဆံမှုမှ ဖြစ်စေ [[သုက်ကောင်]]သည် ယောနိအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ထိတွေ့ရာမှ [[ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်း|ကိုယ်ဝန်ရှိခြင်း]]ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ ယေဘုယျအားဖြင့် ယောနိဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းမှ ရရှိသော်လည်း မျိုးအောင်နိုင်သော အမျိုးသမီးနှင့် မျိုးအောင်နိုင်သော အမျိုးသားတို့အကြား သုက်ကောင်သည် ခန္ဓာကိုယ်တစ်နေရာမှ ယောနိအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်နိုင်ခြင်းများဖြင့် စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း၊ လက်ချောင်းဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း၊ ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း သို့မဟုတ် အခြားခန္ဓာကိုယ် အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုခုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံရာမှလည်း ကိုယ်ဝန်ရရှိစေနိုင်သည်။ အမျိုးသားများနှင့် အမျိုးသမီးများတွင် [[ပျိုဖော်ဝင်ချိန်]]တွင် ပုံမှန်အားဖြင့် မျိုးအောင်နိုင်သော အခြေအနေဖြစ်သည်။ အချို့သော လိင်ဆက်ဆံမှုပုံစံများသည် အခြားပုံစံများထက် ကိုယ်ဝန်ရရှိစေရန် ပိုမိုအားပေးသည်ဟု ယုံကြည်ကြသော်လည်း မည်သည့်ပုံစံကမျှ [[ပဋိသန္ဓေ တားဆီးခြင်း|ပဋိသန္ဓေတားဆီး]]ရာတွင် အကျိုးသက်ရောက်မှု မရှိပေ။

===ကိုယ်ဝန်ရှိနေစဉ် ဆက်ဆံမှု ကိုယ်နေဟန်ထားများ===
အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ ဝမ်းဗိုက်အပေါ် ဖိအားအလွန်အကျွံသက်ရောက်ခြင်းမှ ကာကွယ်ရန်နှင့် ထိုးသွင်းမှုကို လိုအပ်သလောက်သာ ကန့်သတ်ရန်ဖြစ်သည်။ အောက်ဖော်ပြပါ ပုံစံအချို့သည် [[ကိုယ်ဝန်ရှိနေစဉ် လိင်ဆက်ဆံခြင်း]]အတွက် ထင်ရှားသော ပုံစံများ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pregnancy-info.net/sex_positions.html|title=Pregnancy Resource: Comfortable Sex Positions|publisher=Pregnancy-info.net|access-date=2010-04-19|archive-date=2021-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308070453/https://www.pregnancy-info.net/sex_positions.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

*အမျိုးသမီးက အပေါ်မှနေခြင်းသည် အမျိုးသမီး၏ ဝမ်းဗိုက်အပေါ် ဖိအားလျော့ကျစေနိုင်ပြီး ထိုးသွင်းချက်များ၏ အတိမ်အနက်နှင့် ကြိမ်နှုန်းကို သူမအား ထိန်းချုပ်စေနိုင်သည်။
*missionary ပုံစံကဲ့သို့ အမျိုးသမီးက ပက်လက်နေခြင်းသည် ဝမ်းဗိုက် သို့မဟုတ် သားအိမ်အပေါ် ဖိအားနည်းစေသည်။ အမျိုးသမီးက ပက်လက်နေကာ ဒူးခေါင်းများကို သူမ၏ ရင်ဘတ်ဆီသို့ မြှောက်ထားနိုင်သည်။ ဆက်ဆံဖော်က သူမ၏ ခြေထောက်များအကြား ဒူးထောက်ကာ ရှေ့ဖက်မှ ဆက်ဆံသည်။ သက်တောင့်သက်သာဖြစ်စေရန် ခေါင်းအုံးကို သူမ၏ တင်ပါးအောက်တွင် ခုထားနိုင်သည်။
*ဘေးတိုက်ဆက်ဆံသည့် ပုံစံသည် သူမ၏ ဝမ်းဗိုက်အပေါ် ဖိအားများ ဖယ်ရှားစေနိုင်သလို တချိန်တည်းမှာပင် သားအိမ်ကို အထောက်အကူဖြစ်စေနိုင်သည်။
*ဇွန်းတပ်ပုံစံသည် ကိုယ်ဝန်နောက်ဆုံးအဆင့်များတွင် ထင်ရှားသောပုံစံများဖြစ်ပြီး ခပ်တိမ်တိမ်သာ ထိုးသွင်းစေနိုင်ပြီး ဝမ်းဗိုက်အပေါ် ဖိအားများကို သက်သာစေသည်။
*ထိုင်နေသော ဆက်ဆံဖော်၏ အပေါ်မှ ထိုင်လျက်ဆက်ဆံခြင်းသည်လည်း ဝမ်းဗိုက်အပေါ် ဖိအားများကို သက်သာစေသည်။
*[[:en:Doggy style|အနောက်ဘက်မှ ဆက်ဆံခြင်း]]သည် သူမအား ဝမ်းဗိုက်နှင့် ရင်သားများကို အထောက်အပံ့ ဖြစ်စေသည်။

==တစ်ခုတည်းသော ထိုးသွင်းမှုမဟုတ်သော ကိုယ်နေဟန်ထားများ==
===ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံမှု ကိုယ်နေဟန်ထားများ===
[[ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း]]သည် လိင်အင်္ဂါအား ပါးစပ်ဖြင့် နှိုးဆွလှုံ့ဆော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် ထိုးသွင်းမှုလည်း ဖြစ်သလို ထိုးသွင်းမှုမပါသော ပုံစံလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ ယင်းအား လိင်ဆက်ဆံခြင်း မပြုမီ၊ ဆက်ဆံနေစဉ်အတွင်း၊ သို့မဟုတ် ဆက်ဆံပြီးနောက် ပြုလုပ်နိုင်သည်။ ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းကို [[၆၉ (လိင်ဆက်ဆံမှုပုံစံ)|တပြိုင်နက်တည်း]] (ဥပမာ ဆက်ဆံဖော်တစ်ဦးက ပုလွေမှုတ်နေစဉ် အခြားတစ်ဦးက ဘာဂျာပေးခြင်း) သို့မဟုတ် ဆက်ဆံဖော်တစ်ဦးတည်းက အခြားတစ်ဦးအား ပြုလုပ်ပေးခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sexinfo101.com/sp_oralsex.shtml|title=Oral Sex Positions|publisher=Sexinfo101.com|access-date=2010-04-19|archive-date=2016-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160522004804/http://www.sexinfo101.com/sp_oralsex.shtml|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

====ပုလွေမှုတ်ခြင်း (Fellatio)====
[[File:Wiki-fellatio02.png|thumb|ပုလွေမှုတ်ခြင်း ခေတ်ပေါ်ရေးဆွဲထားပုံ]]
''[[ပုလွေမှုတ်ခြင်း]]'' သည် အမျိုးသားလိင်တံအား ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း ဖြစ်သည်။ ဖြစ်နိုင်သော ပုံစံများမှာ-
* '''ထိုင်လျက်'''
** လက်ခံသူက ပက်လက်နေစဉ် လက်တွဲဖော်က လက်ခံသူ၏ ခြေထောက်များအကြား ဒူးထောက်လိုက်လျက် ပြုလုပ်ခြင်း။
** လက်ခံသူက ပက်လက်နေစဉ် လက်တွဲဖော်က ခြေထောက်ဘေးတွင် ထိုင်လျက် ပြုလုပ်ခြင်း။
** လက်ခံသူက ထိုင်ခုံပေါ်တွင် ထိုင်နေစဉ် လက်တွဲဖော်က လက်ခံသူ၏ ခြေထောက်အကြား ရှေ့တွင် ဒူးထောက်ထိုင်လျက် ပြုလုပ်ခြင်း။
* '''မတ်တပ်ရပ်လျက်'''
** လက်ခံသူက မတ်တပ်ရပ်လျက်နေစဉ် လက်တွဲဖော်က လက်ခံသူ၏ ရှေ့တွင် ဒူးတုပ်လျက်သော်လည်းကောင်း ထိုင်လျက်သော်လည်းကောင်း ရှေ့သို့ကုန်းလျက် ပြုလုပ်ခြင်း။
** လက်ခံသူက မတ်တပ်ရပ်လျက်နေစဉ် လက်တွဲဖော်ကလည်း မတ်တပ်ရပ်လျက် ခါးကုန်းကာ ပြုလုပ်ခြင်း။
** လက်ခံသူက မတ်တပ်ရပ်လျက် သို့မဟုတ် အိပ်ယာစွန်းတွင် ကုန်းလျက်ရှိနေစဉ် ပြုလုပ်မည့် လက်တွဲဖော်က အိပ်ယာပေါ်တွင် ပက်လက်အနေအထားဖြင့် ဦးခေါင်းကို အိပ်ယာစွန်းမှ ပြောင်းပြန်လှန်ချထားသည်။ လက်ခံသူက သူ၏ လိင်တံကို လက်တွဲဖော်၏ ပါးစပ်အတွင်း ထိုးသွင်းကာ [[:en:deep throat (sexual act)|လည်မျိုအတွင်း နက်နက် ဝင်ရောက်စေရန်]] ပြုလုပ်ခြင်း။
* '''လှဲလျောင်းလျက်'''
** ပြုလုပ်မည့် လက်တွဲဖော်က ပက်လက်လဲလျောင်းနေစဉ် လက်ခံသူက missionary ပုံစံဖြင့် ရှေ့သို့တိုး၍ ပြုလုပ်ခြင်း
** ပြုလုပ်မည့် လက်တွဲဖော်က ပက်လက်လဲလျောင်းနေစဉ် လက်ခံသူက သူ၏ လိင်တံကို လက်တွဲဖော်၏ ရင်သားနှစ်ဖက်အကြားမှ ထိုးသွင်းကာ ပါးစပ်အတွင်း ထည့်သွင်းပြုလုပ်ခြင်း။

====ဘာဂျာမှုတ်ခြင်း (Cunnilingus)====
[[File:Detail of Édouard-Henri Avril (23).jpg|thumb|၁၉ ရာစုခေတ်ဟန် ဘာဂျာမှုတ်ခြင်းကို ရေးဆွဲထားသော ပန်းချီ]]
''[[ဘာဂျာမှုတ်ခြင်း]]'' (Cunnilingus) သည် အမျိုးသမီးအင်္ဂါဇတ်ကို ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း ဖြစ်သည်။ ဖြစ်နိုင်သော ပုံစံများမှာ-
*လက်ခံသူသည် ပက်လက်လဲလျောင်းနေစဉ် ပြုလုပ်မည့် ဆက်ဆံဖော်က လက်ခံသူ၏ ခြေထောက်များအကြား လဲလျောင်းကာ ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။
*ပြုလုပ်သည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ထိုင်နေစဉ် လက်ခံသူက နောက်ကျောပေး မတ်တပ်ရပ်ပြီး တင်ပါးများကို နောက်သို့ပို့ကာ ရှေ့သို့ ကုန်းလျက် အနေအထားဖြစ်သည်။
*ပြုလုပ်သည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ထိုင်နေစဉ် လက်ခံသူက မတ်တပ်ရပ် သို့မဟုတ် ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်ကာ ဆက်ဆံဖော်နှင့် မျက်နှာခြင်းဆိုင်အနေအထားဖြင့် ဖြစ်သည်။
*ပြုလုပ်သည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ပက်လက်ရှိနေစဉ် လက်ခံသူက ဒူးထောက်ပြီး သူမ၏ အမျိုးသမီးအင်္ဂါကို ဆက်ဆံဖော်၏ မျက်နှာပေါ်တွင် ရှိနေသည့် ပုံစံဖြစ်သည်။
*လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်က လေးဘက်ထောက်အနေအထားဖြင့် ရှိနေစဉ် ပြုလုပ်မည့် ဆက်ဆံဖော်က ပက်လက်ဖြင့် သူ၏ ဦးခေါင်းကို အမျိုးသမီးအင်္ဂါအောက်တွင် ထားရှိသည့် ပုံစံ ဖြစ်သည်။
*လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်က နံရံအားမှီ၍ မတ်တပ်ရပ်နေစဉ် ပြုလုပ်မည့်သူက ရှေ့တွင် ဒူးထောက်ကာ ပြုလုပ်သည့် ပုံစံဖြစ်သည်။
*လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် အိပ်ယာပေါ်တွင် ထိုင်ကာ ခြေထောက်များကားထားပြီး ပြုလုပ်သည့် ဆက်ဆံဖော်က ရှေ့ဖက်မှ ဒူးထောက်ပြုလုပ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။
*လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ဇောက်ထိုးအနေအထားဖြင့် (လက်ထောက်၍ ကင်းမြီးကောက်ထောင်ခြင်း၊ ဆက်ဆံဖော်က ကိုင်ထားခြင်း သို့မဟုတ် ကြိုးထိန်း သို့ ပရိဘောဂဖြင့် အထောက်အပံ့ယူခြင်း) ရှိနေစဉ် ပြုလုပ်သည့် ဆက်ဆံဖော်က မတ်တပ်ရပ်ကာ သို့ ဒူးထောက်ကာ (အနိမ့်အမြင့်အလိုက်) ရှေ့ဖက် သို့ နောက်ဖက်မှ ပြုလုပ်ပေးသည့် ပုံစံဖြစ်သည်။ ဤပုံစံသည် ပြုလုပ်ရန် ခက်ခဲနိုင်ပြီး သို့မဟုတ် အချိန်ကြာမြင့်စွာ မပြုလုပ်နိုင်ခြင်းရှိနိုင်သော်လည်း ဦးနှောက်သို့ သွေးစီးဆင်းမှု များပြားခြင်းက လှုံ့ဆော်မှု၏ အကျိုးသက်ရောက်မှုကို ပြောင်းလဲစေနိုင်သည်။
*လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် လက်ထောက်ထားပြီး ခြေထောက်များကို ပြုလုပ်မည့် ဆက်ဆံဖော်၏ ဦးခေါင်းထက်တွင် တင်ထားကာ ပြုလုပ်မည့်ဆက်ဆံဖော်က မတ်တပ် သို့မဟုတ် ဒူးထောက်လျက် အနေအထားဖြစ်သည်။

====ခြောက်ဆယ့်ကိုး====
[[File:Wiki-sixtynine.png|thumb|၆၉ ပုံစံ]]

လူနှစ်ဦးအကြား တပြိုင်နက် ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းကို ''[[၆၉ (လိင်ဆက်ဆံမှုပုံစံ)|၆၉]]''ဟု ခေါ်သည်။ ဘေးချင်းယှဉ်လဲလျောင်းပြီး ပြုလုပ်နိုင်သလို တစ်ဦးအပေါ် တစ်ဦးထပ်လဲလျောင်းကာ ပြုလုပ်နိုင်သည်။ သို့မဟုတ် တစ်ဦးက မတ်တပ်ရပ်လျက် ကျန်တစ်ဦးအား ဇောက်ထိုးကိုင်ထားကာ ပြုလုပ်နိုင်သည်။

====စအိုအား ပါးစပ်ဖြင့် ဆက်ဆံခြင်း (Anilingus)====
[[Image:Wiki-analoral.svg|thumb|အမျိုးသမီးတစ်ဦးက အခြားအမျိုးသမီးတစ်ဦးအား စအိုအား လျက်ပေးနေစဉ်]]

''[[စအိုအား ပါးစပ်ဖြင့် ဆက်ဆံခြင်း ]]'' (Anilingus) သည် စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဖြစ်နိုင်သော ပုံစံများမှာ-
*လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် လေးဘက်ထောက်ပုံစံဖြင့် ရှိနေစဉ် ပြုလုပ်သည့် ဆက်ဆံဖော်က အနောက်ဘက်မှ ဆက်ဆံသော ပုံစံ။
*လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် ပက်လက်ရှိနေပြီး ခြေထောက်များ မြှောက်ထားသည့် ပုံစံ။
*လက်ခံသည့် ဆက်ဆံဖော်သည် [[၆၉ (လိင်ဆက်ဆံမှုပုံစံ)|၆၉]]ပုံစံဖြင့် အပေါ်တွင် ရှိသော ပုံစံ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gaylifeuk.com/gay-sex-guide/rimming.html|title=Rimming|author=Adam Cowell|work=gaylifeuk.com|access-date=12 March 2016|archive-date=29 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529100945/http://www.gaylifeuk.com/gay-sex-guide/rimming.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Morin, J. (1998). Anal pleasure and Health. Oakland, CA: Down there press.&lt;/ref&gt;
*''[[:en:rusty trombone|သံချေးတက်နေသော ထရွမ်းဗုန်း]]''ပုံစံတွင် အမျိုးသားက မတ်တပ်ရပ်နေစဉ် ပြုလုပ်သည့် ဆက်ဆံဖော်က နောက်ဖက်မှနေ၍ စအိုကို ပါးစပ်ဖြင့် ဆက်ဆံမှုပြုလုပ်နေသလို တပြိုင်နက်တည်း [[:en:Handjob|မတ်တပ်ရပ်နေသော ဆက်ဆံဖော်၏ လိင်တံကိုလည်း လက်ဖြင့် လှုံ့ဆော်မှုပြုခြင်း]] ဖြစ်သည်။ အဆိုပါပုံစံသည် [[ထရွမ်းဗုန်း]]ကို မှုတ်နေသည့် ပုံစံနှင့် ဆင်တူသည်။&lt;ref name=&quot;dictionary&quot;&gt;Tate, Jordan. (January 9, 2007) The Contemporary Dictionary of Sexual Euphemisms. Publisher St. Martin's Press {{ISBN|0-312-36298-6}}&lt;/ref&gt;

===အခြားကိုယ်နေဟန်ထားများ===
*အမျိုးသမီး အပြင်လိင်အင်္ဂါ၊ ယောနိ သို့မဟုတ် စအိုကို ''[[လက်ချောင်းဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း]]''
*ယောနိ သို့မဟုတ် စအိုလမ်းကြောင်းအတွင်းသို့ လက်တစ်ဖက်လုံး ထိုးသွင်းဆက်ဆံခြင်း

==မထိုးသွင်းသော လိင်ဆက်ဆံမှု ကိုယ်နေဟန်ထားများ==
{{Main|မထိုးသွင်းသော လိင်ဆက်ဆံခြင်း}}
[[Image:Franz von Bayros 003.jpg|thumb|right|200px|လက်ချောင်းများဖြင့် လိင်ဆက်ဆံနေပုံအား ရေးဆွဲထားသော [[:en:Franz von Bayros|ဖရန့်ဗွန်ဘေးရိုး]]၏ ပန်းချီကား]]

''မထိုးသွင်းသော လိင်ဆက်ဆံခြင်း'' သို့မဟုတ် ''frottage'' သည် ထိုးသွင်းဆက်ဆံခြင်းမပါသော လိင်ဆက်ဆံမှုကို ရည်ညွှန်းပြီး တစ်ဦး၏ လိင်အင်္ဂါအား ဆက်ဆံဖော်တစ်ဦးက ပွတ်သပ်ပေးခြင်းများ ပါဝင်သည်။ လက်တွဲဖော်၏ လိင်အင်္ဂါ သို့မဟုတ် တင်ပါးများ ပါဝင်ပြီး မတူညီသော လိင်ဆက်ဆံမှုပုံစံများစွာ ပါဝင်နိုင်သည်။ [[လိင်မဆက်ဆံမီ နမ်းရှုပ်သုံးသပ်ခြင်း]] (foreplay) ၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း သို့မဟုတ် ထိုးသွင်းသော ဆက်ဆံခြင်းမှ ကာကွယ်ခြင်း လူတို့သည် မထိုးသွင်းသော လိင်ဆက်ဆံမှု အပြုအမူများကို ပြုလုပ်လေ့ရှိကာ [[လိင်ဆန္ဒ ပြီးမြောက်ခြင်း]]ကို ရရှိစေခြင်းများရှိနိုင်သည်။

*''Dry humping'': အဝတ်အစားများ ဝတ်ထားနေစဉ် ပွတ်သပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ယင်းပုံစံသည် မဖြစ်မနေမဟုတ်သော်လည်း လုပ်လေ့ရှိကြသည်။ ယင်းပုံစံဖြင့် အကပြုလုပ်ခြင်းကို &quot;[[:en:grinding (dance)|ကြိတ်ချေအက]]&quot; ဟု ခေါ်သည်။
*''[[:en:Handjob|Handjob]]'': လက်တွဲဖော်၏ လိင်တံကို လက်ဖြင့် လှုံ့ဆော်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ 
*''[[:en:fingering (sexual act)|လက်ချောင်းသုံးခြင်း]]'': လက်တွဲဖော်၏ အပြင်မလိင်အင်္ဂါအား လက်ဖြင့် လှုံ့ဆော်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။
*''[[:en:Footjob|Footjob]]'': လိင်အင်္ဂါအား ခြေထောက်များဖြင့် လှုံ့ဆော်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။
*''[[ရင်သားဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း]]'': ရင်သားနှစ်ခုအကြားနေရာမှ လိင်တံကိုထားကာ ရင်သားများဖြင့် လှုံ့ဆော်ခြင်း ဖြစ်သည်။
*''[[ချိုင်းကြားဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း]]'': လိင်တံကို ချိုင်းကြားတွင် ထည့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ &quot;bagpiping&quot; ဟုလည်း ခေါ်သည်။
*''[[:en:Edging (sexual practice)|လိင်ဆန္ဒပြီးမြောက်ခြင်းကို ထိန်းချုပ်ခြင်း]]'': စိတ်ပိုင်းဆိုင်ခံစားမှုနှင့် ဇီဝကမ္မ စိတ်လှုပ်ရှားမှုအဆင့်တို့နှင့် ချိတ်ဆက်နေသော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လှုံ့ဆော်မှုနှင့် အာရုံခံစားမှုတို့ကို ကိုယ်တိုင် သို့မဟုတ် လက်တွဲဖော်က စီမံထိန်းချုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ တစ်ကိုယ်ရေ အာသာဖြေခြင်းအလေ့အကျင့်မှတဆင့် တစ်ဦးတစ်ယောက်သည် မိမိခန္ဓာကိုယ်၏ လိင်ဆန္ဒပြီးမြောက်ခြင်း တုံ့ပြန်မှုနှင့် အချိန်တို့ကို ထိန်းချုပ်နိုင်ရန် လေ့ကျင့်နိုင်သည်။ လက်တွဲဖော်ပါဝင်သော လှုံ့ဆော်မှုတွင် မည်သည့်လက်တွဲဖော်ကမဆို သူတို့ကိုယ်တိုင်၏ လိင်ဆန္ဒပြီးမြောက်ခြင်း တုံ့ပြန်မှုနှင့် အချိန်တို့ကို ထိန်းချုပ်နိုင်သည်။

===လိင်အင်္ဂါ-လိင်အင်္ဂါခြင်း ပွတ်သပ်ခြင်း===

'''လိင်အင်္ဂါ-လိင်အင်္ဂါခြင်း ပွတ်သပ်ခြင်း''' (Genital–genital rubbing သို့မဟုတ် [[:en:Primatology|ပရိုင်းမိတ်ပညာရှင်များ]]က [[:en:bonobo|ဘိုနိုဘိုချင်ပန်ဇီအမ]]များ ပြုလုပ်လေ့ရှိသည့် အပြုအမူကို ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုသော'''GG rubbing'''&lt;ref name=&quot;songweaver&quot;&gt;{{cite journal |author=de Waal FB |title=Bonobo sex and society |journal=[[Scientific American|Sci. Am.]] |volume=272 |issue=3 |pages=82–8 |year=1995 |pmid=7871411 |url=http://www.primates.com/bonobos/bonobosexsoc.html |quote=Perhaps the bonobo's most typical sexual pattern, undocumented in any other primate, is genito-genital rubbing (or GG rubbing) between adult females. One female facing another clings with arms and legs to a partner that, standing on both hands and feet, lifts her off the ground |doi=10.1038/scientificamerican0395-82 |bibcode=1995SciAm.272c..82W |access-date=2015-10-24 |archive-date=2005-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051213030103/http://www.primates.com/bonobos/bonobosexsoc.html |url-status=live | issn = 0036-8733 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal 
| last1 = Paoli | first1 = T. 
| last2 = Palagi | first2 = E. 
| last3 = Tacconi | first3 = G. 
| last4 = Tarli | first4 = S. B. 
| title = Perineal swelling, intermenstrual cycle, and female sexual behavior in bonobos (Pan paniscus) 
| doi = 10.1002/ajp.20228 
| journal = American Journal of Primatology 
| volume = 68 
| issue = 4 
| pages = 333–347 
| year = 2006 
| pmid = 16534808 
| s2cid = 25823290 
}}&lt;/ref&gt;) သည် လိင်အင်္ဂါများအချင်းချင်း ပွတ်သပ်သော လိင်အပြုအမူဖြစ်သည်။ ယင်းကို ''frottage'' ဟုလည်း ခေါ်ကြပြီး ''မထိုးသွင်းသော လိင်ဆက်ဆံခြင်း'' သို့ ''outercourse'' ဟုလည်း ခေါ်သည်။
*''Intercrural sex'' သို့မဟုတ် ''interfemoral sex'' သည် လိင်တံကို ဆက်ဆံဖော်၏ ပေါင်များအကြားမှ [[အမျိုးသမီး အပြင်လိင်အင်္ဂါ]]၊ [[ကပ်ပယ်အိတ်]] သို့မဟုတ် ပေါင်ခွကြား တွင် ပွတ်သပ်ခြင်း။
*''Frot'' သည် အမျိုးသားနှစ်ဦးက သူတို့၏ လိင်တံအချင်းချင်း အတူတကွ ပွတ်သပ်ခြင်း။
*''Tribadism'': အမျိုးသမီးနှစ်ဦးသည် သူမတို့၏ အပြင်လိင်အင်္ဂါအချင်းချင်း အတူတကွ ပွတ်သပ်ခြင်း။
*''Docking'': [[လိင်တံထိပ်ဖု]]ကို အခြားသူ၏ [[လိင်တံထိပ် အရေပြား]]အတွင်း ထိုးသွင်းခြင်း။

==အုပ်စုဖွဲ့ လိင်ဆက်ဆံခြင်း==
{{Main|အုပ်စုလိုက် လိင်ဆက်ဆံခြင်း}}
[[File:Wiki-doublepen.png|thumb|နှစ်ခုထိုးသွင်းခြင်း]]

[[အုပ်စုလိုက် လိင်ဆက်ဆံခြင်း]]တွင် လူအများအပြား ပါဝင်နေနိုင်သည်။ အုပ်စုဖွဲ့ လိင်ဆက်ဆံခြင်းတွင် ပါဝင်သူများသည် အခြားသူများအားလုံးနှင့် တပြိုင်နက်တည်း လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ထိတွေ့မှုများ ရှိရမည်ဟု မသတ်မှတ်ထားသော်လည်း အချို့ပုံစံများသည် သုံးဦး သို့မဟုတ် ထို့ထက်ပို၍သာ ပြုလုပ်နိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;Swinger Orgies and Group Sex&quot;&gt;{{cite web|url=http://swingersocial.com/swinger-blog/?page_id=1248 |title=Differences Between Threesomes, Group Sex and Orgies |publisher=The Swinger Blog |date=October 2010 |access-date=April 15, 2012 |author=Wojick, Helen |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207203029/http://swingersocial.com/swinger-blog/?page_id=1248 |archive-date=February 7, 2012 }}&lt;/ref&gt;

အထက်တွင် ဖော်ပြထားသော ပုံစံများနှင့်အတူ အုပ်စုဖွဲ့ လိင်ဆက်ဆံခြင်းတွင် ရမ္မက်ကြွစေသော ပရိဘောဂပစ္စည်းများ သုံးစွဲခြင်းများ ပါဝင်သည်။

===သုံးယောက်တစ်ဖွဲ့===
{{Main|သုံးယောက်တွဲ လိင်ဆက်ဆံခြင်း}}

[[File:Erotic scenes Louvre G13 n1.jpg|thumb|ရှေးဟောင်းဂရိခေတ်မှ သုံးယောက်တစ်ဖွဲ့ လိင်ဆက်ဆံနေပုံ]]
လူသုံးဦး အပြန်အလှန်အတူတကွ လိင်ဆက်ဆံပါက ယင်းကို ''သုံးယောက်တွဲ လိင်ဆက်ဆံခြင်း'' (threesome) ဟု ခေါ်သည်။ ဖြစ်နေနိုင်သော ပုံစံများတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်သည်။
*လူတစ်ဦးသည် အခြားဆက်ဆံဖော်တစ်ဦးမှ စအို သို့မဟုတ် ယောနိဖြင့် လိင်ဆက်ဆံမှုခံယူနေစဉ် နောက်ဆက်ဆံဖော်တစ်ဦးအား ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံမှု ပြုလုပ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ရံဖန်ရံခါတွင် ''spit roast'' ဟုလည်း ခေါ်သည်။&lt;ref name=&quot;Dictionary of Slang&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.peevish.co.uk/slang/s.htm | title=Spit Roast Threesome | date=November 1996 | access-date=April 14, 2012 | author=Duckworth, Ted | archive-date=August 15, 2001 | archive-url=https://web.archive.org/web/20010815030240/http://www.peevish.co.uk/slang/s.htm | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
*''၃၆၉'' ပုံစံသည် လူနှစ်ဦးက ၆၉ ပုံစံအသုံးပြု၍ ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံနေစဉ် တတိယတစ်ဦးက တစ်ဦးဦးအား ထိုးသွင်းဆက်ဆံနေပုံ ဖြစ်သည်။ များသောအားဖြင့် ၆၉ ပုံစံဖြင့် အမျိုးသမီးက အပေါ်မှ ရှိနေစဉ် doggie-style ဖြင့် အမျိုးသားက ဆက်ဆံမှုပြုခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Sex Position 369&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.swingersocial.com/lifestyle-sex-defintions | title=Lifestyle Definitions - 369 | publisher=Swinger Social Network | access-date=April 14, 2012 | archive-date=September 13, 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130913000216/http://www.swingersocial.com/lifestyle-sex-defintions | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*အမျိုးသားတစ်ဦးသည် ဆက်ဆံဖော်တစ်ဦးနှင့် ယောနိ သို့မဟုတ် စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံနေစဉ် အဆိုပါ အမျိုးသားအား ကျန်ဆက်ဆံဖော်တစ်ဦးက စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံနေခြင်း ဖြစ်သည်။ ([[:en:strap-on dildo|ခါးပတ်ကြိုးတပ် ကျားလိင်အင်္ဂါတု]] အသုံးပြုခြင်းလည်း ဖြစ်နိုင်သည်)။
*ဆက်ဆံဖော်နှစ်ဦးသည် [[:en:Woman on top#Cowgirl position|ကောင်းဂဲလ်]]ပုံစံဖြင့် ဆက်ဆံနေစဉ် တတိယတစ်ဦးက အမျိုးသား၏ မျက်နှာအပေါ်ခွထိုင်ကာ ဆက်ဆံခြင်းဖြစ်ပြီး  ''ကောင်းဂဲလ်နှစ်ဦး'' (double cowgirl) ဟု ခေါ်လေ့ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-02-01 |title=Threesome Sex Positions You Can Totally Pull Off |url=https://www.menshealth.com/sex-women/a19546844/threesome-sex-positions/ |access-date=2024-05-15 |website=Men's Health |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Double Cowgirl Threesome Position |url=https://www.kinkly.com/position/double-cowgirl-threesome-position/ |access-date=2024-05-15 |website=Kinkly - Straight up Sex Talk With a Twist |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-09-20 |title=Threesome Sex Positions for Everyone! From Double Cowgirl to the Bridge, Get Into Porn Star Mode With These Scorching Hot Positions {{!}} 🛍️ LatestLY |url=https://www.latestly.com/lifestyle/threesome-sex-positions-for-everyone-from-double-cowgirl-to-the-bridge-get-into-porn-star-mode-with-these-scorching-hot-positions-1209860.html |access-date=2024-05-15 |website=LatestLY |language=en}}&lt;/ref&gt;
*ဆက်ဆံဖော်သုံးဦးသည် လဲလျောင်းလျက် သို့မဟုတ် အပြိုင်မတ်တပ်ရပ်လျက်ရှိနေပြီး တစ်ဦးက ကျန်နှစ်ဦး၏ အကြားတွင် ရှိနေသည့် ပုံစံဖြစ်သည်။ ''အသားညှပ်ပေါင်မုန့်'' (sandwich) ဟုခေါ်လေ့ရှိသည်။ ဤဝေါဟာရသည် အမျိုးသားလိင်တံက အမျိုးသမီး၏ စအိုနှင့် အခြားတစ်ဦး၏ လိင်တံက ယောနိအတွင်း ဆက်ဆံခြင်း သို့မဟုတ် အမျိုးသားနှစ်ဦး၏ လိင်တံနှစ်ခုဖြင့် အမျိုးသား၏ စအိုတွင်း ဆက်ဆံခြင်းဖြစ်သော ''နှစ်ခုထိုးသွင်းခြင်း'' (double penetration) တွင်လည်း အထူးသဖြင့် သုံးစွဲသည်။
*ဆက်ဆံဖော်နှစ်ဦးသည် ယောနိသို့မဟုတ် စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံနေစဉ် တစ်ဦးက တတိယတစ်ဦးအား ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံပေးခြင်း ဖြစ်သည်။
*လူသုံးဦးသည် တစ်ဦးကို တစ်ဦး ပါးစပ်ဖြင့်/ယောနိဖြင့်/စအိုဖြင့် တပြိုင်နက်တည်း လိင်ဆက်ဆံကြခြင်းကို ''ဒေစီပန်းကုံး'' (daisy chain) ဟု ခေါ်သည်။
*လူတစ်ဦးသည် သုံးယောက်တစ်ဖွဲ့တွင် စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခံနေစဉ်အတွင်း အခြားတစ်ဦးအား စအို သို့ ယောနိအား လိင်ဆက်ဆံနေခြင်းကို ''lucky Pierre'' ဟူသော ဗန်းစကားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်သည်။&lt;ref&gt;
{{cite book
|title=The Concise New Partridge Dictionary of Slang and Unconventional English
|editor1-last=Dalzell
|editor1-first=Tom
|editor2-last=Victor
|editor2-first=Terry
|edition=2
|publisher=Routledge
|year=2014
|isbn = 9781317625117
|page=1966
}}
&lt;/ref&gt;

===လေးယောက်တစ်ဖွဲ့ (Foursomes)===
{{Main|လေးယောက်တွဲ လိင်ဆက်ဆံခြင်း}}

*''၄၆၉'' သည် လူလေးဦး လိင်ဆက်ဆံသော ပုံစံဖြစ်သည်။ လူနှစ်ဦးသည် ၆၉ ပုံစံအသုံးပြု၍ ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံနေစဉ် တတိယနှင့် စတုတ္ထလူတို့က တစ်ဖက်တစ်ချက်စီမှနေ၍ ပထမနှင့် ဒုတိယနှစ်ဦးအား ထိုးသွင်းဆက်ဆံသည့် ပုံစံဖြစ်သည်။ ၃၆၉ ပုံစံနှင့် ဆင်တူပြီး စတုတ္ထမြောက်လူတစ်ဦး ထပ်တိုးခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;469 Sex Position&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.swingersocial.com/lifestyle-sex-defintions | title=Lifestyle Definitions - 469 position | publisher=Swinger Social Network | access-date=April 14, 2012 | archive-date=September 13, 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130913000216/http://www.swingersocial.com/lifestyle-sex-defintions | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[File:Fourgy Inked Colour.png|thumb|အမျိုးသားနှစ်ဦးနှင့် အမျိုးသမီးနှစ်ဦးတို့ ကျား-မ, မ-မ, မ-ကျား, ကျား-ကျား ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံသော ပုံစံလေးခုပေါင်း၍ စက်ဝိုင်းပုံစံ လေးယောက်တစ်ဖွဲ့ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံနေပုံ]]

===ပါဝင်သူ အများအပြားဖြင့် ကိုယ်နေဟန်ထားများ===
အောက်ပါပုံစံများကို ပါဝင်သူ မည်သည့်အရေအတွက်ဖြင့်မဆို ချဲ့ကားနိုင်သည်။
*အမျိုးသားများ အုပ်စုဖွဲ့၍ [[တစ်ကိုယ်ရေ အာသာဖြေခြင်း]]ကို ''[[စက်ဝိုင်းပုံစံ အာသာဖြေခြင်း|circle jerk]]'' ဟု ခေါ်သည်။
*အမျိုးသားတစ်ဦးတည်းကို ဗဟိုပြု၍ အမျိုးသမီးများစွာပါဝင်သော လိင်ဆက်ဆံခြင်းကို ''ပြောင်းပြန် ဂိုဏ်းဖွဲ့ပြုကျင့်ခြင်း'' (reverse gangbang) ဟု ခေါ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Frank |first=Katherine |url=https://books.google.com/books?id=xXelMQEACAAJ |title=Plays Well in Groups: A Journey Through the World of Group Sex |date=2013 |publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers, Incorporated |isbn=978-1-4422-1868-0 |pages=8 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801205929/https://books.google.com/books?id=xXelMQEACAAJ |archive-date=1 August 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Thomas |first=Sophie Saint |title=How To Safely Fulfill Your Hot Gang Bang Fantasy |url=https://www.refinery29.com/en-us/first-gangbang-fantasy-orgy |access-date=2024-02-29 |website=www.refinery29.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
*အမျိုးသားအုပ်စုတစ်ခုက တစ်ကိုယ်ရေ အာသာဖြေကာ လူတစ်ဦး၏ မျက်နှာပေါ်သို့ သုက်လွှတ်ခြင်းကို ''[[:en:bukkake (sex act)|bukkake]]'' ဟု ခေါ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Definition of Bukkake |url=https://www.lexico.com/en/definition/bukkake |website=Lexico Dictionaries {{!}} English |publisher=Oxford Dictionary on Lexico.com |access-date=18 February 2021 |language=en |archive-date=12 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210712190420/https://www.lexico.com/en/definition/bukkake |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dictionary.com&quot;&gt;{{cite dictionary |url=http://dictionary.reference.com/browse/bukkake |title=Bukkake |dictionary=dictionary.com |access-date=April 14, 2012 |archive-date=March 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304061804/http://dictionary.reference.com/browse/bukkake |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
*အမျိုးသားအုပ်စု၊ အမျိုးသမီးအုပ်စု သို့မဟုတ် နှစ်မျိုးစလုံးပါဝင်သော အုပ်စုသည် စက်ဝိုင်းပုံစံဖြင့် တစ်ဦးအပေါ်တစ်ဦး ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းကို ''ဒေစီကွင်းဆက်'' (daisy chain) ဟု ခေါ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=2 Women In The MFF Daisy Chain Oral Sex Position |url=https://allstarpositions.com/daisy-chain-sex-position/ |website=All Star Positions |access-date=18 February 2021 |date=15 January 2021 |archive-date=18 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210318152617/https://allstarpositions.com/daisy-chain-sex-position/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
*အမျိုးသမီးတစ်ဦး သို့မဟုတ် အမျိုးသားတစ်ဦးကို လူအများအပြားက အစဉ်လိုက် သို့မဟုတ် အပြိုင်လိုက် ဆက်ဆံခြင်းကို ''[[ဂိုဏ်းဖွဲ့ပြုကျင့်ခြင်း]]'' (gang bang) ဟု ခေါ်သည်။

===အများအပြား ထိုးသွင်းခြင်း ကိုယ်နေဟန်ထား===

လူတစ်ဦးသည် တပြိုင်နက်တည်းတွင် ကြိမ်ဖန်များစွာ ထိုးသွင်းဆက်ဆံခြင်း ခံရနိုင်သည်။ ထိုးသွင်းမှုများတွင် လက်ချောင်း၊ ခြေချောင်း၊ လိင်ကစားစရာအရုပ် သို့မဟုတ် လိင်တံများစွာ ပါဝင်နိုင်သည်။ အများအပြား ထိုးသွင်းဆက်ဆံသော မြင်ကွင်းများကိ [[ညစ်ညမ်းရုပ်ပုံ|အပြာရုပ်ပုံဗီဒီယို]]များတွင် တွေ့ရလေ့ရှိသည်။

လူတစ်ဦးအား အရာဝတ္ထုနှစ်ခုဖြင့် ထိုးသွင်းခံရပါက ''[[နှစ်ခုထိုးသွင်းခြင်း]]'' (''double penetration''; ''DP'') ဟု ခေါ်သည်။&lt;ref name=&quot;DP&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.swingersocial.com/lifestyle-sex-defintions/d|title=Double-penetration|publisher=Swinger Social Network|work=Lifestyle Definitions|access-date=July 23, 2012|archive-date=June 13, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130613230019/http://www.swingersocial.com/lifestyle-sex-defintions/d|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ယောနိ]]၊ [[လူသား စအို|စအို]]၊ သို့မဟုတ် ပါးစပ်အား နှစ်ခုထိုးသွင်းခြင်းတွင် အောက်ပါတို့ ပါဝင်နိုင်သည်။
*စအိုအား လိင်တံနှစ်ခု သို့မဟုတ် အခြားအရာဝတ္ထုများဖြင့် တပြိုင်နက် ထိုးသွင်းဆက်ဆံခြင်းကို ''စအိုအား နှစ်ခုထိုးသွင်းခြင်း'' (''double anal penetration''; ''DAP'') ဟု ခေါ်သည်။{{citation needed|date=March 2016}}
*ယောနိအား လိင်တံနှစ်ခု သို့မဟုတ် အခြားအရာဝတ္ထုများဖြင့် တပြိုင်နက် ထိုးသွင်းဆက်ဆံခြင်း ''ယောနိအား နှစ်ခုထိုးသွင်းခြင်း'' (''double vaginal penetration''; ''DVP'') သို့မဟုတ် ''နှစ်ခုဌာပနာသွင်းခြင်း''(''double stuffing'') ဟု ခေါ်သည်။&lt;ref name=&quot;DVP&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.swingersocial.com/lifestyle-sex-defintions/d|title=Double vaginal penetration|publisher=Swinger Social Network|work=Lifestyle Definitions|access-date=July 23, 2012|archive-date=June 13, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130613230019/http://www.swingersocial.com/lifestyle-sex-defintions/d|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*ယောနိနှင့် စအိုအား တပြိုင်နက် ထိုးသွင်းဆက်ဆံခြင်း။ လက်တစ်ဖက်တည်း၏ လက်ချောင်းများကို အသုံးပြု၍ ''[[:en:shocker (hand gesture)|shocker]]'' လက်ဟန်ဖြင့် ဤပုံစံကို ပြုလုပ်နိုင်သည်။
*ယောနိ နှင့် စအို နှစ်ခုစလုံးနှင့် ပါးစပ်အား တပြိုင်နက်တည်း ထိုးသွင်းဆက်ဆံခြင်း။ ထိုးသွင်းသော အရာဝတ္ထုများမှာ လိင်တံများ ဖြစ်ပါက ဤပုံစံကို ''spit roast'', ''တရုတ်လက်ချောင်းထောင်ချောက်''၊ သို့မဟုတ် ''အီဖယ်မျှော်စင်''ဟု ခေါ်သည်။

==ကိုးကား==
{{Reflist}}

==ဆက်လက်လေ့လာရန်==
===ရှေးခေတ်===
*''[[ကာမသျှတ္တရ]]''

===ခေတ်ပေါ်===
*{{cite book|last1=Comfort|first1=Alex|last2=Quilliam|first2=Susan|author-link2=Susan Quilliam|title=[[The Joy of Sex]]|year=2008|publisher=Mitchell Beazley|location=London|isbn=978-1-84533-429-1}}
* {{cite book|last=Gillian|first=Max|title=The Illustrated Guide to Extended Massive Orgasm|url=https://archive.org/details/illustratedguide0000boda|publisher=Hunter House|year=2002|isbn=0-89793-362-1}} (235 pages)
* {{cite book|last=Hooper|first=Anne J.|title=Sexopedia|url=https://archive.org/details/sexopediaeveryth0000hoop|publisher=DK Publishing|year=2002|isbn=0-7894-8958-9}} (272 pages)
* {{cite book|last=Kemper|first=Alfred M.|title=Love Couches Design Criteria|location=Los Angeles|year=1972|lccn=75-36170 &lt;!-- dead --&gt;|oclc=3592145}} (101 pages—design criteria for assistive furniture, with sections on accommodation of disabled persons.)
* {{cite book|last1=McMeel|first1=Andrews|first2=Lisa|last2=Sussman|title=Sex Positions|publisher=Carlton Publishing Group|year=2002|isbn=1-84222-266-X}} (96 pages)
* {{cite book|author1=Emma Taylor |author2=Lorelei Sharkey |title=Position of the Day: Sex Every Day in Every Way |publisher=Chronicle Books |year=2003 |isbn=0-8118-3957-5 |url=https://archive.org/details/positionofdaysex00tayl}} (376 pages)

==ပြင်ပလင့်ခ်များ==
* {{Commons category-inline|Sex positions|လိင်ဆက်ဆံမှုပုံစံများ}}

[[ကဏ္ဍ:လိင်ဆက်ဆံမှုပုံစံများ| ]]
[[ကဏ္ဍ:လိင်ဆက်ဆံခြင်း|*]]
[[ကဏ္ဍ:လိင်မှုဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:လိင်အပြုအမူများ]]</text>
      <sha1>cylmk5cpjiiced8frfkrt2es8o720dd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိင်တံ-မိန်းမကိုယ် လိင်ဆက်ဆံခြင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>269909</id>
    <revision>
      <id>1026871</id>
      <parentid>1020684</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:08:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36839" sha1="d23xcumnwuw0u9ut2mombn4tgmf610g" xml:space="preserve">'''လိင်တံ-မိန်းမကိုယ် လိင်ဆက်ဆံခြင်း''' ({{lang|en|Penile–vaginal intercourse}}) သို့မဟုတ် '''မိန်းမကိုယ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း''' ({{Lang|en|vaginal intercourse}}) သည် [[လူသားတို့၏ လိင်မှုကိစ္စ]]တွင် အဓိက [[ထိုးသွင်းသည့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း]]ပုံစံဖြစ်ပြီး၊ [[လိင်တံ ထောင်မတ်ခြင်း|ထောင်မတ်]]နေသော [[ယောက်ျား အင်္ဂါတံ|လိင်တံ]]ကို [[မိန်းမကိုယ်]]အတွင်းသို့ ထည့်သွင်းခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.1007/978-3-319-16999-6_3365-1 |chapter=Penile–Vaginal Sex |title=Encyclopedia of Evolutionary Psychological Science |date=2016 |last1=Levin |first1=Roy |pages=1–4 |isbn=978-3-319-16999-6 }}&lt;/ref&gt; ၎င်းသည် လူမဟုတ်သော တိရစ္ဆာန်များတွင် [[မိတ်လိုက်ခြင်း]] သို့မဟုတ် သံဝါသပြုခြင်းနှင့် တူညီသည်။ အဓိပ္ပာယ်တူ စကားလုံးများမှာ '''vaginal sex'''၊ '''coitus''' (''လက်တင်: coitus per vaginam'')၊ (ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့သော စကားပြောဘာသာစကားဖြင့်) '''ရင်းနှီးမှု''' ('''intimacy''') သို့မဟုတ် (ကဗျာဆန်သော) '''ချစ်တင်းနှောခြင်း'''တို့ဖြစ်ပြီး၊ အချို့သော စကားလုံးများကို အခြားသော လိင်ဆက်ဆံခြင်းပုံစံများအတွက်လည်း အသုံးပြုကြသည်။ အတူနေထိုင်ခြင်းသည် နေထိုင်မှုပုံစံကို ဖော်ပြသည့် ဆက်စပ်အသုံးအနှုန်းဖြစ်သည်။

[[လိင်ဆက်ဆံသည့် ကိုယ်နေဟန်ထားများ|လိင်ဆက်ဆံသည့် ကိုယ်နေဟန်ထား]] အမျိုးမျိုးကို အသုံးပြုနိုင်သည်။ ထည့်သွင်းပြီးနောက်၊ အခြားနည်းစနစ်များအပြင် တင်ပါးဆုံရိုးကို စည်းချက်ညီညီ တွန်းခြင်း သို့မဟုတ် ခါးရိုးကို လှည့်ခြင်းဖြင့် နောက်ထပ် လှုံ့ဆော်မှုကို မကြာခဏ ရရှိသည်။ ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ လိုအပ်ချက်မှာ [[သုက်ကောင်|သုက်ပိုး]]သည် အမျိုးသမီး၏ မျိုးပွားလမ်းကြောင်းအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်ပြီး ဥကို သန္ဓေအောင်စေကာ လူသားတို့၏ မျိုးပွားခြင်း၏ နောက်တစ်ဆင့်ဖြစ်သော [[ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်း]]ကို စတင်နိုင်စေရန် အမျိုးသား [[သုက်လွှတ်ခြင်း]]ကို ရောက်ရှိရန်ဖြစ်သည်။

== ဇီဝကမ္မ လုပ်ငန်းဆောင်တာ ==
[[File:Biological life cycle of humans.svg|thumb|300px|လူသားတို့၏ ဇီဝကမ္မ သက်ရှိစက်ဝန်းရှိ လုပ်ငန်းစဉ်များ-၁။ အရွယ်ရောက်ခြင်း; ၂။ သုက်ပိုးနှင့် ဥဆဲလ်များ ထုတ်လုပ်ခြင်း; ၃။ အတွင်းပိုင်း သန္ဓေအောင်ခြင်းနှင့်အတူ မိန်းမကိုယ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း; ၄။ သန္ဓေသား; ၅။ သန္ဓေသားလောင်း ကြီးထွားမှု; ၆။ ကလေးမွေးဖွားခြင်း; ၇။ ဆယ်ကျော်သက်အရွယ်။]]

ကာမဂုဏ်ခံစားလိုသော ဆန္ဒသည် များသောအားဖြင့် လူသားတို့၏ အဓိက လှုံ့ဆော်မှုဖြစ်ပြီး၊ တစ်ခါတစ်ရံ ကလေးတစ်ဦး သို့မဟုတ် ကလေးများ ပိုမိုရရှိလိုသော ဆန္ဒလည်း ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Robertson |first1=John A. |title=Procreative Liberty and the Control of Conception, Pregnancy, and Childbirth |journal=Virginia Law Review |date=1983 |volume=69 |issue=3 |pages=405–464 |doi=10.2307/1072766 |jstor=1072766 |pmid=11651806 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Abramson |first1=Paul R. |last2=Pinkerton |first2=Steven D. |title=Sexual Nature/Sexual Culture |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-00182-1 |page=10 }}&lt;/ref&gt; မိန်းမကိုယ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း၏ ဇီဝကမ္မ လုပ်ငန်းဆောင်တာမှာ [[လူသားတို့၏ မျိုးပွားခြင်း]]ဖြစ်သည်။ [[ကွန်ဒုံး]]မပါဘဲ လိင်ဆက်ဆံစဉ်တွင် သုက်ပိုးသည် မိန်းမကိုယ်အတွင်းသို့ ပထမဦးစွာ သုက်လွှတ်ခြင်းမပြုမီ အရည်နှင့်အတူ ဝင်ရောက်ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် အမျိုးသား [[သုက်လွှတ်ခြင်း]]ဖြင့် ပိုမိုများပြားသော ပမာဏဖြင့် ဝင်ရောက်သည်။&lt;ref&gt;Encyclopedia.com: ''[https://www.encyclopedia.com/social-sciences/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/penetration Penetration].'' March 2022.&lt;/ref&gt;

သုက်ပိုးသည် [[သားအိမ်ခေါင်း]]နှင့် [[သားအိမ်]]ကို ဖြတ်၍ အမျိုးသမီး၏ [[သားဥပြွန်]]များအတွင်းသို့ ရွေ့လျားသည်။ ၎င်းတို့သည် မျိုးအောင်နိုင်သော ဥဆဲလ်နှင့် မမျိုးဥကြွေပြီးနောက် သို့မဟုတ် မမျိုးဥကြွေနေစဉ် တွေ့ဆုံပါက၊ သို့မဟုတ် မမျိုးဥကြွေခြင်းသည် နာရီ သို့မဟုတ် ရက်အနည်းငယ်ကြာမှ ဖြစ်ပေါ်ပါက၊ သုက်ပိုးတစ်ကောင်သည် ၎င်းကို မျိုးအောင်နိုင်သည်။ ရရှိလာသော သန္ဓေသားသည် သန္ဓေသားလောင်း၏ အစောပိုင်းအဆင့်များအထိ ကြီးထွားလာပြီး၊ ထိုအတောအတွင်း သားအိမ်ပြွန်မှ သားအိမ်အတွင်းသို့ ရွေ့လျားသည်။ hCG ထုတ်လုပ်မှုစတင်ခြင်းနှင့်အတူ ဤဖွံ့ဖြိုးမှုအဆင့်ရှိ blastocyst ဟုခေါ်သော သန္ဓေသား၏ သားအိမ်နံရံတွင် တွယ်ကပ်ခြင်းသည် [[ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်း]]ကို စတင်စေသည်။&lt;ref&gt;[[ Neil Campbell (scientist)|Neil A. Campbell]], [[Jane B. Reece]]: ''Biologie.'' Spektrum-Verlag, Heidelberg/ Berlin 2003, ISBN 3-8274-1352-4, page 1178–1187&lt;/ref&gt; သန္ဓေတားဆေးများ မသုံးစွဲပါက၊ အမျိုးသမီးတစ်ဦး၏ မျိုးအောင်နိုင်သော ရက်များအတွင်းတွင် သန္ဓေတည်နိုင်ခြေသည် အတော်အတန် မြင့်မားသည်။

ကလေး (ထပ်မံ) မလိုချင်သူများအတွက် သန္ဓေတားဆေးများသည် မိန်းမကိုယ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းကို မျိုးပွားခြင်း၏ ဇီဝကမ္မ လုပ်ငန်းဆောင်တာမှ ခွဲထုတ်စေနိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Robertson |first1=John A. |title=Procreative Liberty and the Control of Conception, Pregnancy, and Childbirth |journal=Virginia Law Review |date=1983 |volume=69 |issue=3 |pages=405–464 |doi=10.2307/1072766 |jstor=1072766 |pmid=11651806 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Abramson |first1=Paul R. |last2=Pinkerton |first2=Steven D. |title=Sexual Nature/Sexual Culture |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-00182-1 |page= }}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် မျိုးပွားနိုင်သော အရွယ်ရှိ အမျိုးသမီးများပါဝင်သော စုံတွဲများ၏ ၅၇ ရာခိုင်နှုန်းခန့်သည် ခေတ်မီ [[ပဋိသန္ဓေ တားဆီးခြင်း|သန္ဓေတားနည်း]]များကို အသုံးပြုကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.18356/f52491f9-en |title=Trends in Contraceptive Use Worldwide 2015 |date=2016 |isbn=978-92-1-361978-0 }}{{pn|date=April 2024}}&lt;/ref&gt;

လူသားများတွင် မျိုးပွားရာသီဟူ၍မရှိသောကြောင့် လက်တွဲဖော်များသည် မမျိုးဥကြွေချိန်ကို မခွဲခြားဘဲ ရာသီစက်ဝန်းတစ်လျှောက် လိင်တံ-မိန်းမကိုယ် လိင်ဆက်ဆံခြင်းကို ပြုလုပ်နိုင်သည်၊ အမျိုးသမီးသည် ကိုယ်ဝန်ဆောင်နေချိန်နှင့် သွေးဆုံးပြီးချိန်များတွင်ပင် ပြုလုပ်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Abramson |first1=Paul R. |last2=Pinkerton |first2=Steven D. |title=Sexual Nature/Sexual Culture |date=1995 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-00182-1 |pages=18–21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Desmond Morris]]: ''The Naked Ape: A Zoologist's Study of the Human Animal&lt;/ref&gt; [[စိတ်ချရသော လိင်ဆက်ဆံမှု|ဘေးကင်းသော လိင်ဆက်ဆံခြင်း]]၏ အခြေခံမူများသည် မျိုးပွားခြင်း လုပ်ငန်းဆောင်တာကို ဖယ်ရှားပေးသည်။ သားသမီးရလိုသော စုံတွဲများသည် [[ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့]] (WHO) မှ အကြံပြုထားသော [[လိင်မှတဆင့် ကူးစက်တတ်သော ရောဂါများ]]အတွက် စစ်ဆေးမှုများကို ရယူနိုင်သည်၊ ထို့ကြောင့် တွေ့ရှိသော ကူးစက်မှုကို ဖယ်ရှားခြင်း သို့မဟုတ် ကုသပြီးနောက် ၎င်းတို့သည် ကွန်ဒုံးမသုံးဘဲ လိင်တံ-မိန်းမကိုယ် လိင်ဆက်ဆံခြင်းကို ပြုလုပ်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Crosby |first1=Richard A |last2=Graham |first2=Cynthia A |last3=Milhausen |first3=Robin R |last4=Sanders |first4=Stephanie A |last5=Yarber |first5=William L |last6=Salazar |first6=Laura F |last7=Terrell |first7=Ivy |last8=Pasternak |first8=Ryan |title=Desire to father a child and condom use: a study of young black men at risk of sexually transmitted infections |journal=International Journal of STD &amp; AIDS |date=November 2015 |volume=26 |issue=13 |pages=941–944 |doi=10.1177/0956462414563623 |pmid=25505038 |url=https://eprints.soton.ac.uk/373051/1/__userfiles.soton.ac.uk_Users_slb1_mydocuments_Pregnancy%2520desire%2520Int%2520J%2520STD%2520AIDS%2520final%2520Postprint.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Sexually transmitted infections (STIs): the importance of a renewed commitment to STI prevention and control in achieving global sexual and reproductive health |date=2013 |publisher=World Health Organization |hdl=10665/82207 |hdl-access=free |page=2 |last1=Organization |first1=World Health }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[WHO]]: ''[https://www.who.int/health-topics/sexually-transmitted-infections#tab=tab_1 Sexually transmitted infections (STIs)]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bremer |first1=V. |first2=N. |last2=Brockmeyer |first3=H. J. |last3=Hagedorn |first4=A. |last4=Knoell |first5=U. |last5=Marcus |first6=T. |last6=Meyer |first7=H. |last7=Nitschke |first8=S. |last8=Nick. |title=Schnelltests in der Diagnostik sexuell übertragbarer Infektionen |trans-title=Rapid tests in the diagnosis of sexually transmitted infections |language=de |journal=Epidemiologisches Bulletin |volume=5 |date=6 February 2012 |pages=37–41 |url=https://www.rki.de/DE/Content/Infekt/EpidBull/Archiv/2012/Ausgaben/05_12.pdf?__blob=publicationFile |archive-date=19 June 2024 |access-date=17 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619183234/https://www.rki.de/DE/Content/Infekt/EpidBull/Archiv/2012/Ausgaben/05_12.pdf?__blob=publicationFile |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Aids-Hilfe Schweiz: ''[https://aids.ch/en/living-with-hiv/everyday-life/family-planning/ Family planning] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240217203901/https://aids.ch/en/living-with-hiv/everyday-life/family-planning/ |date=17 February 2024 }}''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mein Baby, mein Kids to go: ''[https://www.kidsgo.de/gesundheitscheck-bei-kinderwunsch/ Gesundheits-Check-up bei Kinderwunsch]''. 2023.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sanitas: ''[https://www.sanitas.com/de/magazin/momente-teilen/kinderwunsch/medizinischer-check.html pre-pregnancy health check-up]''. 2023.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Federal Ministry of Health (Germany)]]: ''[https://www.bundesgesundheitsministerium.de/schwangerschaftsvorsorgeuntersuchung.html Pregnancy check-up and chlamydia screening]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Universitätsmedizin Essen, Universitätsklinikum für Dermatologie: ''[https://hautklinik.uk-essen.de/index.php?id=3627 HIV, pregnancy and family planning]''. 2023.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;WHO: ''[https://www.who.int/tools/your-life-your-health/life-phase/pregnancy--birth-and-after-childbirth/planning-pregnancy-and-having-safe-sex Planning pregnancy and having safe sex]''.&lt;/ref&gt;
 
လက်ရှိတွင် ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ မိဘများသည် ဤနည်းဖြင့် သန္ဓေတည်ခဲ့သော လူဦးရေ ၇.၅ ဘီလီယံကျော် (ကမ္ဘာ့လူဦးရေ ၈ ဘီလီယံ) ရှိသည်။ သားအိမ်တွင်း သုက်သွင်းခြင်းနှင့် ပြင်ပသန္ဓေအောင်ခြင်းတို့ဖြင့် သန္ဓေတည်သော လူဦးရေအချိုးအစား တိုးလာနေသော်လည်း နှိုင်းယှဉ်လျှင် အနည်းငယ်သာ ရှိသေးသည်။

== ဖော်ပြချက် ==
{{multiple image
| perrow = 2
| total_width = 320
| image1 = Coitus diabolicus.jpg
| caption1 = [[လိင်ဆက်ဆံသည့် ကိုယ်နေဟန်ထားများ|လိင်ဆက်ဆံသည့် ကိုယ်နေဟန်ထား]]အမျိုးမျိုးဖြင့် ပြုလုပ်လေ့ရှိသော လိင်ဆက်ဆံခြင်း၏ ပုံရိပ်
| image2 = Penile penetration 2.png
| caption2 = လိင်တံထိပ်ဖျားသည် [[G-spot|ဂျီ-စပေါ့]]ကို ထိတွေ့နေသော လိင်တံဖြင့် [[ထိုးသွင်းသော လိင်ဆက်ဆံခြင်း|မိန်းမကိုယ်ကို ထိုးသွင်းခြင်း]]
}}
[[File:Penile-vaginal intercourse 3 - painting.png|thumb|200px|သွေးလည်ပတ်မှုကောင်းသော မိန်းမကိုယ်အပြင်သားနှင့် မိန်းမကိုယ်အင်္ဂါစေ့ ထောင်မတ်ခြင်း။ လိင်တံထိပ်ဖျားသည် မိန်းမကိုယ်အင်္ဂါစေ့ကို လှုံ့ဆော်ခြင်း ရှိမရှိသည် မိန်းမကိုယ်အင်္ဂါစေ့-ဆီးလမ်းကြောင်းအဝေး (CUMD) နှင့် ကိုယ်နေဟန်ထားများနှင့် လှုပ်ရှားမှုများအပေါ် မူတည်သည်။]]
[[File:KamaSutra14 b.jpg|thumb|''[[ကာမသျှတ္တရ]]''မှ ပန်းချီကား&lt;br&gt;[[နို့သီးခေါင်းအား လှုံ့ဆော်ခြင်း]]နှင့်အတူ လိင်ဆက်ဆံခြင်း]]
လူသားများအပါအဝင် [[နို့တိုက်သတ္တဝါ]]အားလုံးတွင် [[လိင်တံ]]ဖြင့် [[မိန်းမကိုယ်]]ကို ထိုးဖောက်ခြင်းသည် မျိုးဆက်ဆက်လက်ရှင်သန်ရေးအတွက် အလိုအလျောက်ပြုမူသည့် အပြုအမူဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Encyclopedia.com: ''[https://www.encyclopedia.com/social-sciences/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/penetration Penetration].''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Desmond Morris: ''The Naked Ape.''&lt;/ref&gt; လူသားများတွင် သင်ယူထားသည့် အပြုအမူသည်လည်း အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;Diane Glelm: ''[https://www.psychologytoday.com/us/blog/underneath-the-sheets/202002/is-sex-natural Is Sex Natural?]'' In: ''Psychology Today.'', 19 February 2020.&lt;/ref&gt;

မိန်းမကိုယ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်းအတွက် ပြင်ဆင်မှုတွင် များသောအားဖြင့် ပွတ်သပ်ခြင်း၊ ကိုင်တွယ်ခြင်း၊ [[လက်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း]]၊ [[ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း]] စသည့် အမျိုးမျိုးသော ပေါင်းစပ်မှုများဖြင့် [[လိင်မဆက်ဆံမီ နမ်းရှုပ်သုံးသပ်ခြင်း]]များ ပါဝင်သည်။ အမျိုးသမီးအတွက် အကြိုနမ်းရှုံ့သုံးသပ်ခြင်းမှ ရရှိသော ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ [[လိင်စိတ် နိုးထခြင်း|လိင်စိတ်နိုးကြားမှု]]နှင့် မိန်းမကိုယ်အင်္ဂါစေ့ ထောင်မတ်ခြင်းသည် မိန်းမကိုယ်အတွင်းပိုင်း [[G-spot|ဂျီ-စပေါ့]]၏ တုံ့ပြန်မှုအတွက် အဓိကလိုအပ်ချက်များဖြစ်သည်။

[[လိင်ဆက်ဆံသည့် ကိုယ်နေဟန်ထားများ]]၊ အမျိုးသမီးနှင့် အမျိုးသား၏ တင်ပါးဆုံရိုး လှုပ်ရှားမှုများ၊ ၎င်းတို့ကို မည်မျှ နှေးကွေးစွာ သို့မဟုတ် မြန်ဆန်စွာ ပြုလုပ်သည်နှင့် မည်မျှ နက်ရှိုင်းမှု အနည်းအများရှိသည်တို့သည် နိုးကြားမှုမျဉ်းကွေးနှစ်ခုအပေါ် သက်ရောက်မှုရှိသည်။ ကြာချိန်ကို ကိုယ်နေဟန်ထားများ၊ ညင်သာသော သို့မဟုတ် ပြင်းထန်သော လှုပ်ရှားမှုများ၊ နှင့် လက်ဖြင့် [[လိင်အာရုံခံစားမှုရှိသော နေရာများ|အာရုံခံစားမှုရှိသော နေရာများ]]ကို ထိတွေ့ခြင်းဖြင့် သက်ရောက်မှုရှိနိုင်သည်။&lt;ref&gt;Alex Comfort: ''The Joy of Sex'' 1972.&lt;/ref&gt; လှုပ်ရှားမှုများအတွက် လိုအပ်ချက်များသည် အမျိုးသမီးနှင့် အမျိုးသား နှစ်ဦးစလုံးအတွက် တစ်ဦးချင်းစီ ကွဲပြားခြားနားသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Schultz |first1=W. W. |last2=van Andel |first2=P. |last3=Sabelis |first3=I. |last4=Mooyaart |first4=E. |title=Magnetic resonance imaging of male and female genitals during coitus and female sexual arousal |journal=BMJ |date=18 December 1999 |volume=319 |issue=7225 |pages=1596–1600 |doi=10.1136/bmj.319.7225.1596 |pmid=10600954 |pmc=28302 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Alzate |first1=Heli |last2=Londono |first2=Maria Ladi |title=Vaginal erotic sensitivity |journal=Journal of Sex &amp; Marital Therapy |date=March 1984 |volume=10 |issue=1 |pages=49–56 |doi=10.1080/00926238408405789 |pmid=6708117 }}&lt;/ref&gt; အမျိုးသမီးများအတွက် မိန်းမကိုယ်ကြွက်သား လေ့ကျင့်ခန်းနှင့် မိန်းမကိုယ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံစဉ် ၎င်းတို့၏ တင်ပါးဆုံရိုးကို တက်ကြွစွာ လှုပ်ရှားခြင်းသည် [[လိင်ဆန္ဒ ပြီးမြောက်ခြင်း|အထွတ်အထိပ်]]သို့ ရောက်ရှိရန် အခွင့်အရေးကို တိုးစေသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Soeder |first1=S |last2=Lehmann |first2=A |last3=Tunn |first3=R |last4=Grüsser-Sinopoli |first4=Sm |title=Beckenbodenbewußtseinsschulung als Einflussfaktoren auf das sexuelle Erleben der Frau |journal=Geburtshilfe und Frauenheilkunde |date=19 September 2006 |volume=66 |issue=S 01 |doi=10.1055/s-2006-952497 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bischof-Campbell |first1=Annette |last2=Hilpert |first2=Peter |last3=Burri |first3=Andrea |last4=Bischof |first4=Karoline |title=Body Movement Is Associated With Orgasm During Vaginal Intercourse in Women |journal=The Journal of Sex Research |date=24 March 2019 |volume=56 |issue=3 |pages=356–366 |doi=10.1080/00224499.2018.1531367 |pmid=30358427 |url=https://openresearch.surrey.ac.uk/view/delivery/44SUR_INST/12138968070002346/13140609250002346 }}&lt;/ref&gt; 

အမျိုးသားတစ်ဦး၏ နိုးကြားမှုမျဉ်းကွေးသည် များသောအားဖြင့် ပိုမိုမြန်ဆန်စွာ မြင့်တက်လာပြီး အမျိုးသမီးများအတွက် အချိန်များစွာ လိုအပ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Weiss |first1=Petr |last2=Brody |first2=Stuart |title=Women's Partnered Orgasm Consistency Is Associated with Greater Duration of Penile–Vaginal Intercourse but Not of Foreplay |journal=The Journal of Sexual Medicine |date=2009 |volume=6 |issue=1 |pages=135–141 |doi=10.1111/j.1743-6109.2008.01041.x |pmid=19170844 }}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၅ ခုနှစ် စုံစမ်းစစ်ဆေးမှုတစ်ခုအရ လိင်တံထည့်သွင်းချိန်မှ အမျိုးသား အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိချိန်၊ မိန်းမကိုယ်အတွင်း သုက်လွှတ်ချိန် (IELT) သည် ၀.၅၅ မိနစ်မှ ၄၄.၁ မိနစ်အထိ ကွဲပြားသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Waldinger |first1=Marcel D. |last2=Quinn |first2=Paul |last3=Dilleen |first3=Maria |last4=Mundayat |first4=Rajiv |last5=Schweitzer |first5=Dave H. |last6=Boolell |first6=Mitradev |title=A Multinational Population Survey of Intravaginal Ejaculation Latency Time |journal=The Journal of Sexual Medicine |date=July 2005 |volume=2 |issue=4 |pages=492–497 |doi=10.1111/j.1743-6109.2005.00070.x |pmid=16422843 }}&lt;/ref&gt; လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အတွေ့အကြုံရှိသော အမျိုးသားများသည် ၎င်းတို့၏ အမျိုးသမီးလက်တွဲဖော်အတွက် လိုအပ်သောအချိန်ကို ပေးရန်အတွက် နှောင့်နှေးစေသော နည်းစနစ်များကို အသုံးပြုကြသည်။ အမျိုးသားအများစုသည် [[တစ်ကိုယ်ရေ အာသာဖြေခြင်း]]ဖြင့် ၎င်းတို့၏ နိုးကြားမှုနှင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိမှုကို တမင်တကာ နှောင့်နှေးရန် သင်ယူနိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Dodson |first1=Betty |title=Orgasms for Two: The Joy of Partnersex |url=https://archive.org/details/orgasmsfortwojoy0000dods |date=2003 |publisher=Harmony/Rodale |isbn=978-1-4000-5203-5 }}{{pn|date=March 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Grenier |first1=Guy |last2=Byers |first2=E. Sandra |title=The Relationships Among Ejaculatory Control, Ejaculatory Latency, and Attempts to Prolong Heterosexual Intercourse |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1997-02_26_1/page/26 |journal=Archives of Sexual Behavior |date=February 1997 |volume=26 |issue=1 |pages=27–47 |doi=10.1023/A:1024569319319 |pmid=9015578 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.1007/978-3-319-52539-6_27 |chapter=Sex and Natural Sexual Enhancement: Sexual Techniques, Aphrodisiac Foods, and Nutraceuticals |title=The Textbook of Clinical Sexual Medicine |date=2017 |last1=Ishak |first1=Waguih William |last2=Clevenger |first2=Steven |last3=Pechnick |first3=Robert N. |last4=Parisi |first4=Thomas |pages=413–432 |isbn=978-3-319-52538-9 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Richardson |first1=Diana |title=Slow Sex: The Path to Fulfilling and Sustainable Sexuality |date=2011 |publisher=Inner Traditions/Bear |isbn=978-1-59477-823-0 }}{{pn|date=March 2024}}&lt;/ref&gt; အမျိုးသားများသည် သဘာဝအားဖြင့် ပိုမိုမြန်ဆန်ရသည့် အကြောင်းရင်းမှာ-

အမျိုးသားတစ်ဦးတွင် ၎င်း၏ လိင်တံထိပ်ဖျားသည် မိန်းမကိုယ်ဖြင့် အမြဲတမ်း ထိတွေ့နေပြီး၊ ၎င်းသည် အဆက်မပြတ် လှုံ့ဆော်ခံနေရသောကြောင့် အဝင်အထွက် လှုပ်ရှားမှုသည် ၎င်းအား အတော်အတန် မကြာမီ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိစေနိုင်ခြေများသည်။

အမျိုးသမီးများတွင် မိန်းမကိုယ်အင်္ဂါစေ့သည် မိန်းမကိုယ်အဝနှင့် ဝေးကွာသောနေရာတွင် တည်ရှိပြီး မကြာခဏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ထိတွေ့မှုမရှိပေ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pfaus |first1=James G. |last2=Quintana |first2=Gonzalo R. |last3=Mac Cionnaith |first3=Conall |last4=Parada |first4=Mayte |title=The whole versus the sum of some of the parts: toward resolving the apparent controversy of clitoral versus vaginal orgasms |journal=Socioaffective Neuroscience &amp; Psychology |date=January 2016 |volume=6 |issue=1 |pages=32578 |doi=10.3402/snp.v6.32578 |pmid=27791968 |pmc=5084726 }}&lt;/ref&gt;

[[မလိင်စေ့|မိန်းမကိုယ်အင်္ဂါစေ့]]သည် [[လိင်စိတ်နိုးကြားမှု]]နှင့် ထို့နောက် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိရန် အဓိက လုပ်ဆောင်ချက်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=O'Connell |first1=Helen E. |last2=Sanjeevan |first2=Kalavampara V. |last3=Hutson |first3=John M. |title=Anatomy of the Clitoris |journal=Journal of Urology |date=October 2005 |volume=174 |issue=4 Part 1 |pages=1189–1195 |doi=10.1097/01.ju.0000173639.38898.cd |pmid=16145367 }}&lt;/ref&gt; 
အမျိုးသမီးအများအပြားအတွက် လိင်တံ၏ မိန်းမကိုယ်အတွင်း လှုပ်ရှားမှုသည် ၎င်းတို့၏ နိုးကြားမှုကို အနည်းငယ်သာ တိုးစေသည်။ အမျိုးသမီးအများအပြားသည် မိန်းမကိုယ်အပြင်ဘက်တွင် တည်ရှိသော မိန်းမကိုယ်အင်္ဂါစေ့၏ အစိတ်အပိုင်းများနှင့် မိန်းမကိုယ်အတွင်းရှိ အာရုံခံစားမှုရှိသော နေရာများကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း လုံလောက်သော အချိန်အထိ အဆက်မပြတ် လှုံ့ဆော်ခံရသောအခါ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိကြသည်။ လိင်စိတ်နိုးကြားမှုသည် လက်တွဲဖော်တစ်ဦး သို့မဟုတ် နှစ်ဦးစလုံးသည် တစ်လှည့်စီ သို့မဟုတ် တစ်ပြိုင်နက်တည်း အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိသည့်အထိ တိုးလာနိုင်သည်။ အမျိုးသမီး အထွတ်အထိပ်နှစ်မျိုး (မိန်းမကိုယ် သို့မဟုတ် မိန်းမကိုယ်အင်္ဂါစေ့) ဟူသော ယူဆချက်သည် ခိုင်လုံမှုမရှိပေ။ ယင်းအစား [[လူ့ခန္ဓာကိုယ်]]၏ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းအားလုံး ပါဝင်သော ရှုပ်ထွေးသည့် တုံ့ပြန်မှုတစ်ခုဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Volkmar Sigusch: ''Sexualitäten. Eine kritische Theorie in 99 Fragmenten''. Frankfurt a. M., New York 2013 – {{ISBN|978-3-593-39975-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gräfenberg |first1=Ernst |date=1950 |title=The Role of the Urethra in Female Orgasm |journal=International Journal of Sexology |volume=3 |pages=145–149 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Dodson |first1=Betty |title=Orgasms for Two: The Joy of Partnersex |url=https://archive.org/details/orgasmsfortwojoy0000dods |date=2003 |publisher=Harmony/Rodale |isbn=978-1-4000-5203-5 }}{{pn|date=March 2024}}&lt;/ref&gt; မိန်းမကိုယ်အင်္ဂါစေ့ လှုံ့ဆော်မှုမရှိဘဲ အမျိုးသမီး ၂၃.၃% သည် မိန်းမကိုယ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံစဉ် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိပြီး၊ တစ်ပြိုင်နက်တည်း မိန်းမကိုယ်အင်္ဂါစေ့ လှုံ့ဆော်မှုဖြင့် ၇၄% ရောက်ရှိသည်။&lt;ref&gt;Stefanie Gonin-Spahni, Michèle Borgmann, Sandra Gloor, Hansjörg Znoj: ''[https://boris.unibe.ch/138794/1/SeBeGe-Newsletter_August2019.pdf Sexualität Beziehung und Gesundheit]''. In: SeBeGe Newsletter, Informationen zum Projekt SeBeGe, Institut für Psychologie der Universität Bern, August 2019, page 10.&lt;/ref&gt;

အမျိုးသားသည် မတ်မတ်ထိုင်နေပြီး အမျိုးသမီးသည် ၎င်း၏ ပေါင်ပေါ်တွင် ထိုင်နေသောအခါ သူမသည် ၎င်း၏ ဆီးခုံရိုးနှင့် မိန်းမကိုယ်အင်္ဂါစေ့ကို ပွတ်တိုက်နိုင်သည်။&lt;ref&gt;''[https://www.cosmopolitan.de/lotus-stellung-81470.html Lotus-Stellung: All you need to know about the sensual Kamasutra sex position]''. Cosmopolitan, 12. January 2021.&lt;/ref&gt; 
[[ဘေးတိုက် လိင်ဆက်ဆံသည့် ကိုယ်နေဟန်ထား]]တွင် လိင်တံသည် အတွင်း၌ လှုပ်ရှားနေစဉ် မိန်းမကိုယ်အင်္ဂါစေ့ကို လှုံ့ဆော်ရန် အခွင့်အလမ်းများလည်း ရှိသည်။ ဖလန်ကွတ်တီ ကိုယ်နေဟန်ထားတွင် အမျိုးသားသည် ၎င်း၏ ပေါင်ဖြင့် သူမ၏ ဆီးခုံမို့မို့နှင့် မိန်းမကိုယ်အင်္ဂါစေ့ကို အနည်းငယ် ဖိအားပေးနိုင်သည်။

မိန်းမကိုယ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း၏ နောက်ထပ် ကွဲပြားမှုတစ်ခုမှာ လိင်တူချစ်သူ အမျိုးသမီးများက တစ်ဖက် သို့မဟုတ် နှစ်ဖက်ပါသော [[လိင်တံအတု]]ကို အသုံးပြုခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pham |first1=Janelle M. |title=The Limits of Heteronormative Sexual Scripting: College Student Development of Individual Sexual Scripts and Descriptions of Lesbian Sexual Behavior |journal=Frontiers in Sociology |date=20 June 2016 |volume=1 |doi=10.3389/fsoc.2016.00007 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==	
{{Reflist}}

[[ကဏ္ဍ:လိင်အပြုအမူများ]]
[[ကဏ္ဍ:လိင်မှုဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:လိင်ဆက်ဆံခြင်း]]
[[ကဏ္ဍ:လိင်]]</text>
      <sha1>d23xcumnwuw0u9ut2mombn4tgmf610g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သောင်းဒန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>273358</id>
    <revision>
      <id>1026984</id>
      <parentid>1020715</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T03:42:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) များ]]</comment>
      <origin>1026984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20897" sha1="hcjair1f4eh4jgbfhru38q0z2z1jgd3" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific_prefix  = ဗိုလ်မှူးချုပ် (ငြိမ်း)
| name              = သောင်းဒန်
| image         = 
| caption       = 
|order = [[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန|လူမှုဝန်ထမ်းဝန်ကြီးဌာန]] &lt;br/&gt; ဝန်ကြီး 
|term_start  = ၁၄ နိုဝင်ဘာ ၁၉၇၀ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.moswrr.gov.mm/about-us/department-ministry|title=လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန၏ နောက်ခံသမိုင်းကြောင်း|work=[[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန|လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေး နှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေးဝန်ကြီးဌာန]] |access-date=၁၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date= }}&lt;/ref&gt; 
|term_end    = ၄ မတ် ၁၉၇၄ 
|predecessor = ဗိုလ်မှူးချုပ် တင်ဖေ 
|successor   = ဗန်ကူးလ် 
|order1 = [[ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန]] &lt;br/&gt; [[ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန|ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန]] &lt;br/&gt; ဝန်ကြီး &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.moculture.gov.mm/relig/retired-supervisors/|title=သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန၌ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သော ဝန်ကြီး/ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး များ|work=[[သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန|သာသနာရေးနှင့်ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန]]|access-date=၁၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date= }}&lt;/ref&gt;  
|term_start1  = ၁၇ စက်တင်ဘာ ၁၉၆၄ 
|term_end1    = ၂ မတ် ၁၉၇၄
|predecessor1 = ဗိုလ်မှူးကြီး စောမြင့် &lt;br/&gt; ပြန်ကြားရေးဌာန၊ယဉ်ကျေးမှုဌာန 
|successor1   = {{Bulleted list
| - &lt;br/&gt;[[ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန]]
| အေးမောင် &lt;br/&gt; [[ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန|ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန]]
}} 
|order2 = {{flagicon image|Air Force Ensign of Myanmar.svg}} [[တပ်မတော် (လေ)]]&lt;br/&gt;
|title2=[[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)]]
|term_start2  = ၁၃ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၆၃
|term_end2    = ၇ မတ် ၁၉၇၄
|predecessor2 = ဗိုလ်မှူးချုပ် သူရ တီကလစ် (လေ-၁၀၀၅)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dsmuseum.gov.mm/air-force-b-1/|title=ဒုတိယကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)/ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ) တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူများ|work=တပ်မတော်စစ်သမိုင်းပြတိုက်|access-date=၁၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=|archive-date=12 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250712194632/https://dsmuseum.gov.mm/air-force-b-1/}}&lt;/ref&gt; 
|successor2   = ဗိုလ်မှူးချုပ် သူရ စောဖြူ (လေ-၁၀၄၇)
| birth_name    = 
| other_name    =
| nickname      = 
| birth_date    = {{birth date |12|10|1923}}
| birth_place   = [[စစ်ကိုင်းမြို့]]
| death_date    = {{Death date and age|1998|6|30|1923|10|12}} 
| death_place   = [[ရန်ကုန်မြို့]]
| allegiance    = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| branch        = {{air force|Myanmar}}
| serviceyears  = ၁၉၄၇ - ၁၉၇၇
| serviceyears_label =
| rank          = ဗိုလ်မှူးချုပ်
| rank_label    = 
| servicenumber = လေ ၁၀၄၂
| unit          = ကက(လေ) 
| battles_label = 
| battles       = 
| awards        = {{Bulleted list
| စစ်မှုထမ်းကောင်း မှတ်တမ်းဝင်တံဆိပ် &lt;br/&gt;(၄ ဇန်နဝါရီ ၁၉၅၁)
| လွတ်လပ်ရေးမော်ကွန်းဝင် (ဒုတိယအဆင့်)&lt;br/&gt; (၇ ဇွန် ၁၉၈၀)
| နိုင်ငံ့ဂုဏ်ရည်(ပထမဆင့်) &lt;br/&gt;(၇ ဇွန် ၁၉၈ဝ)၊
| စစ်မှုထမ်းကောင်းတံဆိပ် &lt;br/&gt;(၄ ဇန်နဝါရီ ၁၉၈၃)
| [[စည်သူဘွဲ့]] &lt;br/&gt; (၁၇ ဧပြီ ၂၀၂၂)
}}
| memorials     =
| parents        = 
| father         = ဦးဖိုးစော
| mother         = ဒေါ်တင်အို
| spouse        = ဒေါ်မျိုးညွန့်
| children      = {{Bulleted list
| ဒေါ်မြခိုင်
| ဦးမျိုးဒန်
| ဒေါ်နန်းစိုး
}}
}}

'''ဦးသောင်းဒန်''' (ဗိုလ်မှူးချုပ်) (၁၂ အောက်တိုဘာ ၁၉၂၃ - ၃၀ ဇွန် ၁၉၉၈) သည် တပ်မတော်သားအရာရှိ တစ်ဦး ဖြစ်ပြီး မြန်မာနိုင်ငံ၏ (၄)ဦးမြောက် [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)]] ဖြစ်သည်။၎င်းသည် [[ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန]]၊[[ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန|ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန]] နှင့် [[လူမှုဝန်ထမ်း ကယ်ဆယ်ရေးနှင့် ပြန်လည်နေရာချထားရေး ဝန်ကြီးဌာန|လူမှုဝန်ထမ်းဝန်ကြီးဌာန]] တို့၏ ဝန်ကြီးများ အဖြစ်လည်း တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ယင်းအပြင် သူသည် ထင်ရှားသည့် တေးရေးဆရာ လည်း ဖြစ်၏။

== စစ်မှုထမ်းခြင်း ==
ဆယ်တန်းစာမေးပွဲ ကို ၁၉၄၂ ခုနှစ် တွင် [[စစ်ကိုင်းမြို့]] ၌  အောင်မြင်ပြီးနောက်၊ ၁၉၄၃ ခုနှစ် တွင်  [[ဗမာ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] တပ်ရင်း(၄)သို့ စတင် ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး စစ်မှုထမ်းသည်။ 

ဗိုလ်မှူးချုပ် သောင်းဒန်သည် [[ဂျပန်ကိုလိုနီခေတ်|ဂျပန်ခေတ်]] မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးသော စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ လေ့ကျင့်ရေးကျောင်း ဖြစ်သည့်  မင်္ဂလာဒုံစစ်တက္ကသိုလ် ဒုတိယပတ် ဗိုလ်သင်တန်းကျောင်းဆင်း တစ်ဦးဖြစ်သည်။ယင်းနောက် ဂျပန်နိုင်ငံ ဘုရင့်စစ်တက္ကသိုလ် သို့ ဆက်လက်တက်ရောက်ခဲ့သည်။သူနှင့်တစ်ပတ်စဉ်ထဲ ထင်ရှားသူများမှာ အငြိမ်းစား ထောက်လှမ်းရေး ညွန်ကြားရေးမှူး ဗိုလ်မှူးကြီး ချစ်ခင်၊ ဗိုလ်မှူးကြီးတင်ဦး၊ ဒု ဗိုလ်မှူးကြီးကျော်ဇော( ဒု ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မောင်အေး (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|မောင်အေး]]၏ အကို)တို့ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2022/01/05/248681.html|title=တပ်မ၇၇ ဦးဆောင်ဖွဲ့စည်းသူ ဗိုလ်မှူးချုပ် တင့်ဆွေ ကွယ်လွန်|work=|access-date=၁၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၅ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၂ }}&lt;/ref&gt; သူသည် သင်တန်းပြီးနောက် ဗမာ့မျိုးချစ်တပ်မတော် တွင် ဆက်လက် အမှုထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။

[[ကိုလိုနီခေတ်]] ၁၉၄၇ ခုနှစ် တွင် ၎င်းသည် လေကြောင်းဆိုင်ရာ နည်းပြဆရာဖြစ်သင်တန်းကို [[အင်္ဂလန်နိုင်ငံ]] တွင် တက်ရောက်သင်ယူခဲ့သည်။

၁၉၅၀ ပြည့်နှစ် ဇွန်လ ၁၆ ရက်တွင် မင်္ဂလာဒုံလေတပ်စခန်း ဖွဲ့စည်းခြင်း နှင့်အတူ လေယာဉ် မောင်းသင်တန်းကျောင်း ပါဝင်ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး၊ထိုစဉ်က အမောင်းသင်လေယာဉ် တိုက်ဂါးမော့သ်လေယာဉ်များ၏ တပ်မှူးမှာ ဗိုလ်ကြီးသောင်းဒန် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mdn.gov.mm/my/miumngtteaangpn-ttimynthiuphng-ttnkhnlngpii-0|title=
မိုးမြင့်တောင်ပံ . . . တိမ်ယံထိုးဖွင့် . . . တံခွန်လွှင့်ပြီ
|work=Myanmar Digital News|access-date=၁၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၃၁ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂ }}&lt;/ref&gt;  ယင်းနောက်သူသည် မှော်ဘီ၊ မင်္ဂလာဒုံ နှင့် မိတ္ထီလာ လေတပ်စခန်းမှူးအဖြစ် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ဤသို့ဖြင့်   [[တပ်မတော် (လေ)|တပ်မတော်(လေ)]] တွင် ရာထူးအဆင့်ဆင့် ဖြင့် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၁၃ ရက် တွင် လက်ရှိ [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]] နှင့် ရာထူးအဆင့်အတန်းတူညီသည့် ဒုတိယကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ) ရာထူးအပ်နှင်း ခံရပြီး လေတပ်အကြီးအကဲ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် သူ၏အသက် သည် အသက် (၄၀)မျှသာ ရှိသေးသည်။

သူသည် တပ်မတော်(လေ)အကြီးအကဲ တာဝန်ကို ၁၉၇၄ ခုနှစ် မတ် ၇ ရက် နေ့အထိ ဆယ်စုနှစ်တစ်ခုကျော်ကြာ ထမ်းဆောင်ခဲ့ရသည်။တပ်မတော်(လေ)သမိုင်းတစ်လျှောက် [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]] ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မြတ်ဟိန်း]] ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက်သက်တမ်းအရှည်ကြာဆုံး [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]] အဖြစ် မှတ်တမ်းဝင်သည်။

== အခြားတာဝန်များ ==
ဗိုလ်မှူးချုပ် သောင်းဒန် သည် တပ်မတော်(လေ)၏ အကြီးအကဲတာဝန် အပြင်  ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် [[မိတ္ထီလာခရိုင်]] လုံခြုံရေးနှင့်အုပ်ချုပ်မှုကော်မတီ ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ်လည်းကောင်း၊  ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် တော်လှန်ရေးကောင်စီဝင် အဖြစ်လည်းကောင်း ပူးတွဲ တာဝန်ပေးအပ်ခံရသည်။

သူသည် ၁၉၆၄ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၁၇ ရက် ကစ၍ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီး၊ ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီး နှင့် လူမှုဝန်ထမ်းဝန်ကြီးများ အဖြစ်  ၁၉၇၄ ခုနှစ် မတ်လဆန်းအထိ တာဝန်များလည်း ထမ်းဆောင်ခဲ့ရသည်။

၁၉၇၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၂၇ ရက် မှ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၀ ရက်နေ့ အကြားတွင် ပြုလုပ်ခဲ့သည့်  ၁၉၇၄ ခုနှစ် [[မြန်မာ့ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ|ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ]]အရ ပြုလုပ်သော ပထမဆုံး ရွေးကောက်ပွဲ တွင် သူသည်  စစ်ကိုင်း(၁) ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ဝင်ရောက်အရွေးခံခဲ့ပြီး အမတ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။၁၉၇၇ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်မှ အငြိမ်းစားယူခဲ့သည်။ 

၁၉၈၈ အရေးအခင်း နောက်ပိုင်း ဖွဲ့စည်းခဲ့သည့် မျိုးချစ်ရဲဘော်ဟောင်းများအဖွဲ့တွင် သူသည်  ဦးအောင်ကြီး၊ ဦးတင်ဦး တို့နှင့်အတူ ပါဝင်ခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင်မူ နိုင်ငံရေးမှ နုတ်ထွက်သွားခဲ့သည်။

== တေးရေးဆရာဘဝ ==
သူသည် အညာသား အမည်ဖြင့် တေးသီချင်းများရေးစပ်သီကုံးမှုတွင် ထူးချွန်သူတစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့သည်။၎င်းရေးစပ်ခဲ့သည့် အဆိုတော် [[သန်းလှိုင်၊ ကို|သန်းလှိုင်]] ၏ တစ်ဝက်မေတ္တာ၊အဆိုတော် [[မာမာအေး]] ၏ သံသာလေကမ်းတိုင် တေးသီချင်းများမှာ အထူးထင်ရှားခဲ့သည်။

== ဘဝနိဂုံး ==
သူသည်  အမှတ်(၁၃၃/ဒီ)၊ မောရဝတီလမ်း (၈)မိုင်ခွဲ၊ မရမ်းကုန်းမြို့နယ်၊ ရန်ကုန်မြို့တွင်  ၁၉၉၈ ခုနှစ်၊ဇွန် ၃၀ ရက် ၌ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ 

== ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝ ==
ဇနီးဖြစ်သူမှာ [[ပျော်ဘွယ်ဦးမြ]] ၏ သမီး ဒေါ်မျိုးညွန့်ဖြစ်ပြီး  ဒေါ်မြခိုင်၊ ဦးမျိုးဒန် သားသမီး ၂ဦး ထွန်းကားခဲ့သည်။ [[မြန်မာနိုင်ငံမှ ရင်ချင်းဆက်အမွှာ]] မနန်းစိုး၊မနန်းစံ ထဲမှ အသက်ရှင်ကျန်ရစ်ခဲ့သူ မနန်းစိုး ကိုလည်း ၎င်းက သားသမီးအဖြစ် မွေးစားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/in-depth-48937501|title=ပျော်ဘွယ်ဦးမြ၊ ဗိုလ်ချုပ်ယောက်ဖနဲ့ လုပ်ကြံမှုက လွတ်ခဲ့သူ|work=BBC|access-date=၁၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၁၇ ဇူလိုင် ၂၀၁၉ }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/on-this-day/2019/07/07/197244.html|title=မြန်မာ့ဆေးလောက၏ အောင်မြင်မှုနှင့် မနန်းစိုး၊ မနန်းစံ မွေးဖွားခြင်း|work=The Irrawaddy|access-date=၁၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၇ ဇူလိုင် ၂၀၁၉ }}&lt;/ref&gt; 

== ရရှိခဲ့သောဆုများ ==
ဗိုလ်မှူးချုပ် သောင်းဒန် ကို  နိုင်ငံတော် သည် စစ်မှုထမ်းကောင်း မှတ်တမ်းဝင်တံဆိပ်၊ လွတ်လပ်ရေး မော်ကွန်းဝင် (ဒုတိယဆင့်)၊နိုင်ငံ့ဂုဏ်ရည်(ပထမဆင့်)၊ စစ်မှုထမ်းကောင်းတံဆိပ် တို့ကို ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။

၂၀၂၂ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၇ ရက် တွင် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဥက္ကဋ္ဌ]] က [[စည်သူဘွဲ့]] အပ်နှင်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.moi.gov.mm/news/34435|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီကချီးမြှင့်သည့် ဘွဲ့တံဆိပ်များ ချီးမြှင့်ပေးအပ်|work=MOI Myanmar|access-date=၁၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၁၂ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၃ }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sacoffice.gov.mm/sites/default/files/2024-11/63-2022_0.pdf|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အမိန့်ကြော်ငြာစာအမှတ် ၆၃/၂၀၂၂|work=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီရုံး|access-date=၁၅ ဩဂုတ် ၂၀၂၅|date=၁၇ ဧပြီ ၂၀၂၂ }}&lt;/ref&gt; 

== ဖမ်းဆီးခံရမှုများ ==
၁၉၄၈ ခုနှစ်တွင် အစိုးရ၏ ကာကွယ်ရေးပုဒ်မ ၅ နှင့် အချိန်အတန်ကြာ ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရပြီး  ပြန်လည် လွတ်မြောက်ခဲ့သည်။၁၉၄၉ ခုနှစ်တွင် လေယာဉ်နှင့် စစ်ဆင်မှု ပြုလုပ်ရန် ပြင်ဦးလွင် သို့အသွား လမ်းခရီးတွင် တော်လှန်ရေးလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များ၏ဖမ်းဆီးခြင်းခံခဲ့ရဖူးပြီး ပြန်လည်လွတ်မြောက်ခဲ့ရပြန်သည်။ 

== ကိုးကား ==
{{reflist}}
{{Lifetime|၁၉၂၃|၁၉၉၈}}
[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) များ]]
[[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာ တေးရေးဆရာများ]]
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံ ဝန်ကြီးများ]]</text>
      <sha1>hcjair1f4eh4jgbfhru38q0z2z1jgd3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝိုင်မာ သမ္မတ နိုင်ငံတော်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>273367</id>
    <revision>
      <id>1026870</id>
      <parentid>1020716</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:06:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32224" sha1="8wi00pouoqxy29919169enove2phtge" xml:space="preserve">{{Short description|၁၉၁၈ မှ ၁၉၃၃ ခုနှစ်အကြားက ဂျာမန်နိုင်ငံ၏ ခေတ်တခေတ်}}
ဝိုင်မာ သမ္မတ နိုင်ငံတော် (အင်္ဂလိပ် : [https://en.wikipedia.org/wiki/Weimar%20Republic The Weimar Republic]) သည် ဂျာမန်သမိုင်း၌ ၁၉၁၈ ခုနှစ်မှ ၁၉၃၃ ခုနှစ်အကြား ဖက်ဒရယ်သမ္မတနိုင်ငံ ဖွဲ့စည်းပုံစနစ်ဖြင့် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည့် ခေတ်ကာလတစ်ခုကို ရည်ညွှန်းသည်။ ဝိုင်မာ သမ္မတနိုင်ငံဆိုသည့် အသုံးအနှုန်းကို [[ဟစ်တလာ]]က ၁၉၂၉ ခုနှစ်တွင် တွင်တွင်ကျယ်ကျယ် စတင်သုံးစွဲခဲ့ပြီး ၁၉၃၀ နောက်ပိုင်းကာလများတွင် သမိုင်းပညာရှင်များကပါ ဆက်တိုက်ကဲ့သို့ သုံးစွဲလာရာမှ အသုံးအနှုန်းတွင်ကျယ်လာခြင်းဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် နိုင်ငံ၏ တရားဝင်အမည်မှာ [[ဂျာမနီနိုင်ငံ|ဂျာမန်ရိန့်]] (အင်္ဂလိပ် : German Reich) ၊ မဟာ ဂျာမန် နိုင်ငံတော် ဖြစ်သည်။ [[ပထမ ကမ္ဘာစစ်|ပထမကမ္ဘာစစ်]]နောက်ခံ ဂျာမန်တော်လှန်ရေးမှ အစပြုကာ ပေါ်ပေါက်လာသော ဝိုင်မာခေတ်သည် ဟစ်တလာနှင့် [[နာဇီ၊ နာဇိစမက်|နာဇီပါတီ]] အင်အားကြီးထွားလာခြင်းတွင် အဆုံးသတ်သွားသည်။ [[ဝိုင်မာ သမ္မတ နိုင်ငံတော်|သမ္မတနိုင်ငံ]]သည် များပြားစွာသော ပြဿနာများ၊ နိုင်ငံရေး အစွန်းရောက်မှုများနှင့် ပထမကမ္ဘာစစ်အောင်ပွဲရ နိုင်ငံများအပေါ် အောက်ကျခံဆက်ဆံရခြင်းများကို ကြုံခဲ့ရသည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ သမ္မတနိုင်ငံ၏ ရွှေခေတ် ဆိုသည့် နေထိ ဆိမ့်သာ ရှိသည့် ခေတ်ကိုလည်း မဟာစီးပွားပျက်ကပ် (အင်္ဂလိပ် : [https://en.wikipedia.org/wiki/Great%20Depression Great Depression]) နှင့် နိုင်ငံရေးငရဲခေတ်မရောက်မှီတွင် ဂျာမန်များ ကြုံတွေ့ခဲ့ကြရသေးသည်။ 

{{Infobox country
| above = &lt;div style=&quot;background:#C8102E; color:white; padding:4px; font-size:125%; text-align:center;&quot;&gt;
  ဂျာမန်ရိန့် / မဟာဂျာမန်နိုင်ငံတော်
&lt;/div&gt;
| native_name = {{native name|de|ဒတ်ချ်ရိန့်}}
| conventional_long_name = ဂျာမန်ရိန့် {{!}} မဟာဂျာမန်နိုင်ငံတော်
| common_name = ဝိုင်မာသမ္မတနိုင်ငံတော်
| image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg
| flag_caption = နိုင်ငံတော်အလံ
| image_coat_label = နိုင်ငံတော် အမှတ်တံဆိပ်
| image_coat = Coat of arms of Germany.svg
| coa_size = 80
| symbol_type = နိုင်ငံတော်အမှတ်တံဆိပ်&lt;br /&gt;(၁၉၂၈–၁၉၃၃)
| national_anthem = {{lang|de|Das Lied der Deutschen}}&lt;br /&gt;&quot;ဂျာမန့်သီချင်း&quot; (from 1922)&lt;ref name=&quot;faz-20120904&quot;&gt;{{cite news |last=Klein |first=Winfried |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |access-date=2022-08-04}}&lt;/ref&gt;
| image_map = Weimar Republic 1930.svg
| map_width = 250px
| image_map_caption = 
| image_map2 = 
| image_map2_caption = 
| capital = [[ဘာလင်မြို့|ဘာလင်]]
| coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}}
| largest_city = မြို့တော်
| official_languages = [[ဂျာမန်ဘာသာစကား]]
| demonym = [[ဂျာမန်နိုင်ငံ|ဂျာမန်]]
| government_type = [[ဖက်ဒရယ်ပြည်ထောင်စုစနစ်|ဖက်ဒရယ်]] [[သမ္မတတစ်ပိုင်းစနစ်]]
| legislature = [[လွှတ်တော်နှစ်ရပ်စနစ်]]
| currency = *၁၉၁၄–၂၃ ပေပါမက်
*၁၉၂၃-၂၄ ရန်တန်မက်
*၁၉၂၄–၃၃ ရိန့်မက်
| established_date1 = ၁၉၁၉
| established_event1 = [[ဂျာမနီနိုင်ငံ|ဂျာမန်ရိန့်]] တည်ထောင်
| leader_name1 = ဖရက်ဒရစ်ချ် အီဘက် 
*ပထမ
| leader_title1 = သမ္မတ
| established_date2 = ၁၉၃၃
| established_event2 = [[နာဇီဂျာမနီ|နာဇီ အစိုးရ]] စတင်
| leader_name2 = ပေါ ဗွန် ဟိုက်ဒင်ဘက် 
*နောက်ဆုံး
| leader_title2 = သမ္မတ
| national_motto = ''သွေးစည်းညီညွတ်သောလွတ်လပ်ခြင်း''&lt;br /&gt;(&quot;Unity and Justice and Freedom&quot;)
}}

==ဂျာမန်ရိန့်==
ဝိုင်မာဆိုသည့်အမည်မှာ ထိုခေတ်ကာလက ဂျာမနီ၏ ဥပဒေပြုလွှတ်တော်စိုက်ရာ ဝိုင်မာမြို့ကို အစွဲပြု၍ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ဝိုင်မာ သမ္မတ နိုင်ငံတော် ဆိုသည့် အသုံးအနှုန်းကို အာဏာရပါတီများနှင့် ဂျာမန်အများစုက မကြိုက်သကဲ့သို့ အသုံးပြုရန်လည်း စိတ်အားထက်သန်မှု မရှိခဲ့ကြချေ။ ဂျာမန်ရိန့် ဆိုသည့် တရားဝင်အမည်ကိုသာ တွင်တွင်သုံးကြသည်။ သို့သော် အဒေါ့ဖ် ဟစ်တလာ အပါအဝင် အတိုက်အခံများ၏ လျှာဖျားတွင် ဝိုင်မာ သမ္မတ နိုင်ငံ ဆိုသည့် အသုံးအနှုန်းသည် လျှာပေါ်ဝဲ လူကြိုက်များသည်။ နိုင်ငံတော်၏ အလံမှာမူ ၁၈၄၈ ဂျာမန်တော်လှန်ရေးများမှ ပေါက်ဖွားလာသည့် အနက်-အနီ-ရွှေ ဆိုသည့် သုံးရောင်စပ်အလံဖြစ်သည်။
==ဂျာမန်တပ် ရိန့်စဗဲယား==
ရိန့်စဗဲယား ဟုခေါ်သည့် ဂျာမန်စစ်တပ်သည် ဗာဆိုင်းစာချုပ်အရ တပ်ဖွဲ့ဝင်တစ်သိန်းရှိသည့် ကြည်းတပ်ငယ်ကိုသာ ဖွဲ့ခွင့်ရသည်။ ရေတပ်မှာလည်း ရှိသည်ဆိုရုံမျှသာဖြစ်သည်။ လေတပ်ကိုမူ ဖွဲ့ခွင့်မရှိခဲ့။ သံချပ်ကာယာဉ်များနှင့် လက်နက်ကြီးများလည်း တပ်ဆင်ခွင့်မရပေ။ ထိုတပ်ကို ဦးဆောင်သူမှာ ဟန့်ဗွန်ဆိက် (ဂျာမန် : Hans von Seeckt) ဖြစ်သည်။ ရိန့်စဗဲယားကို  '''နိုင်ငံအတွင်းမှ နိုင်ငံတစ်ခု''' ဟု ခေါ်ကြသည်။ အကြောင်းမှာ နိုင်ငံ၏ အရပ်သားအစိုးရက ထိန်းချုပ်ခွင့်မရသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ရိန့်စဗဲယားသည် ဗာဆိုင်းစာချုပ်ကို မသိမသာ ချိုးဖောက်၍ ဆိုဗီယက်တပ်နီတော်နှင့် ပူးပေါင်းကာ အသုံးပြုရန်ပိတ်ပင်ခြင်းခံထားရသည့် လက်နက်များကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ သမ္မတနိုင်ငံ၏ နောက်ဆုံးနှစ်များတွင် ရိန့်စဗဲယား၏ ခေါင်းဆောင်များသည် အဓိပတိခန့်အပ်မှုကို ဝင်ရောက်စွက်ဖက်ကာ ဒီမိုကရေစီစနစ်ကို ချေဖျက်သည်အထိ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ 
==နိုဝင်ဘာတော်လှန်ရေး (၁၉၁၈ - ၁၉၁၉)==
ပထမကမ္ဘာစစ်တွင် ဂျာမန်အင်ပါယာ ရှုံးနိမ့်ခဲ့ပြီးနောက် အသက်ရှူမချောင်သည့် အခြေအနေကို ရောက်ရှိလာပြီး တော်လှန်ရေးတစ်ရပ်ပေါ်ပေါက်လာသည်။ ကီးလ်မြို့မှ သင်္ဘောသားများ စတင်ဆန္ဒပြရာမှ စတင်လာခြင်းဖြစ်သည်။ နိုဝင်ဘာ ၉ ရက်နေ့ ၁၉၁၈ ခုနှစ်တွင် '''[[ဒုတိယမြောက် ဗေဟမ်|ဒုတိယမြောက် ကိုင်ဆာ ဗေဟမ်]]''' နန်းစွန့်ပြီးသည့်နောက် သမ္မတနိုင်ငံ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ အစိုးရသစ်ကို '''ဆိုရှယ်ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ''' (SPD) က ဦးဆောင်ပြီး တပ်ဟောင်း၏ ခေါင်းဆောင်များနှင့် [[ကွန်မြူနစ်ဝါဒ|ကွန်မြူနစ်များ]]ရန်မှ ကာကွယ်ရန် '''အေဗက်-ဂရိုနား သဘောတူညီချက်'''လုပ်ခဲ့သည်။ ထို သဘောတူညီချက်ကြောင့် လက်ဝဲစွန်း နိုင်ငံရေးအင်အားစုများကြား မကျေနပ်မှုများကြီးထွားလာပြီး '''ရိုဆာ လူဆင်ဘတ်''' နှင့် '''ကားလ် လိဘ်ခနက်'''တို့ အသတ်ခံရသည့် '''ဇန်နဝါရီ ၁၉၁၉'''  အရေးတော်ပုံကဲ့သို့သော အကြမ်းဖက်အရေးတော်ပုံများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။

==ပဋိပက္ခများနှင့် စိန်ခေါ်မှုများ==
===ဗာဆိုင်းမုန်းတီးရေး===
သမ္မတနိုင်ငံ အစောပိုင်းကာလများသည် မတည်ငြိမ်မှုများဖြင့်ပြည့်နှက်ခဲ့သည်။ ဗာဆိုင်းစာချုပ်ပါ အချက်အလက်များက ဂျာမနီကို မတရားသဖွယ်ပြုကျင့်ခဲ့ပြီး နယ်မြေဆုံးရှုံးမှုများ၊ လက်နက်ဖြုတ်သိမ်းခံရမှုများ၊ မတန်တဆ စစ်လျော်ကြေးပေးရမှုများအပြင် စစ်တရားခံ ဆိုသည့် အမည်တပ်ခြင်းကိုပါ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဂျာမန်များကို ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီးဖြစ်ပွားရမှုအတွက် အတင်းအဓမ္မ တရားခံရှာခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုစာချုပ်ကို ဂျာမန်ပြည်တွင်းတွင် နက်ရှိုင်းစွာမုန်းတီးကြပြီး သမ္မတနိုင်ငံအစိုးရကို အစွန်းရောက်များက ထိုးနှက်ရာတွင် ထိုအမုန်းတရားကို အသုံးချလေ့ရှိကြသည်။
===နှစ်ဖက်လုံးက အစွန်းရောက်===
အစိုးရသည် လက်ယာစွန်းနှင့် လက်ဝဲစွန်း နှစ်ဖက်လုံးမှ ခြိမ်းခြောက်မှုများကို ကိုင်တွယ်ရသည်။ ၁၉၂၀ ခုနှစ်တွင် လက်ယာဝါဒီ ဗိုလ်ချုပ် ဗော်တာ လျုဝဇ် က အာဏာသိမ်းကာ အစိုးရကို ဖြုတ်ချရန်ကြံစည်ခဲ့ပြီး အစိုးရသည် ဘာလင်ကိုစွန့်ခွာရသည်အထိ ဖြစ်ခဲ့သည်။ သို့သော် လုပ်သားသမဂ္ဂများက ဆန္ဒပြ ပိတ်ဆို့ သပိတ်မှောက်သဖြင့် အရှုံးပေးလိုက်ရသည်။ လက်ဝဲစွန်းဆန္ဒပြမှုများလည်း မှိုကဲ့သို့ ပေါ်လာလေ့ရှိပြီး ဖရိုင်ကော့ (အင်္ဂလိပ် : Freikorps) ဟုခေါ်သော ပြည်သူ့စစ် ရဲဘော်တပ်များက အင်အားသုံးနှိမ်နှင်းရသည်။ လက်ယာစွန်းများသည် မက်သီးရစ် အာ့ဘာဂါ နှင့် ဗော်သာ အာထယ်နော ကဲ့သို့သော နိုင်ငံရေးသမားများကို လုပ်ကြံသည်အထိ အစွန်းရောက်ခဲ့ကြသည်။ 
===ငွေကြေးဖောင်းပွမှု===
၁၉၂၃ ခုနှစ်တွင် ဂျာမန်သည် စစ်လျော်ကြေးပေးဆောင်ရန် နောက်ကျသဖြင့် [[ပြင်သစ်]]နှင့် [[ဘယ်လ်ဂျီယမ်နိုင်ငံ|ဘယ်ဂျီယမ်]]တို့က စက်မှုဇုန်များရှိရာ ရော (Ruhr) ဒေသကို သိမ်းယူလိုက်ကြသည်။ ထို့ပြင် အလုပ်သမားများက လခ မရကြသဖြင့် ဆန္ဒပြကြသည်။ ဂျာမန်အစိုးရက ဆန္ဒပြအလုပ်သမားများအရေးကို ဖြေရှင်းရန် ငွေစက္ကူအမြောက်အမြားကို တွင်တွင် ရိုက်ထုတ်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ ရိုက်ထုတ်မှုသည် ထိန်းချုပ်မရသည့် [[ငွေကြေးဖောင်းပွခြင်း|ငွေကြေးဖောင်းပွမှု]]ဆီဦးတည်သွားစေပြီး ဂျာမန်ငွေကြေးသည် စက္ကူထက်ပင် တန်ဖိုးမဲ့သည်အထိ ဖြစ်သွားသည်။ ပေါင်မုန့်တစ်လုံးဝယ်ရန် ဂျာမန်ငွေ လှည်းတစ်စီးတိုက် လိုသည်အထိ ဖြစ်ပျက်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ရိန့်မက် ဆိုသည့် ငွေကြေးသစ် တစ်မျိုးကို ပြောင်းလဲခဲ့ကြရသည်။ 
===ဘီယာဆိုင် အာဏာသိမ်းမှု===
၁၉၂၃ နိုဝင်ဘာလတွင် ဟစ်တလာနှင့် သွေးသစ်လောင်း နာဇီပါတီဝင်များသည် မြူးနစ်မြို့ရှိ ဘီယာခန်းမအတွင်းမှနေ၍ အာဏာသိမ်းရန် ကြိုးစားပြန်သည်။ အာဏာသိမ်းမှုမအောင်မြင်ခဲ့ပါ။ သို့သော် ဟစ်တလာနှင့် နာဇီပါတီဝင်များက လက်များချိတ်ကာ အစိုးရအိမ်တော်အထိ တက်ရန်ကြိုးစားချိန် ပစ်ခတ်ဖြိုခွင်းခံရပြီး ဟစ်တလာသည်လည်း ထောင်ကျသွားသည်။ နိုင်ငံရေးအမှုဖြစ်သဖြင့် ထောင်တွင်း သက်သောင့်သက်သာ နေရသည့်အပြင် လက်ထောက်ပါ ရသောကြောင့် မိုင်ကမ့် (ကျွန်ုပ့်အကြောင်း) ဆိုသည့် စာအုပ်ကို ထောင်တွင်းတွင်ပင်ရေးသားခဲ့သည်။
==ရွှေခေတ် (၁၉၂၄ - ၁၉၂၉)==
၁၉၂၄ ခုနှစ်တွင် သမ္မတနိုင်ငံသည် ခြေကုပ်ယူမိလာပြီး တည်ငြိမ်မှုများ အစပျိုးလာခဲ့သည်။ စီးပွားရေးလည်း ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာကာ ထိုခေတ်ကို ရွှေခေတ်နှစ်ဆယ်စုများ ဟု ခေါ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုရွှေခေတ်ကို အကောင်အထည်ဖော်သူမှာ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဂူစတက်ဗ် စထွက်စီမန်း ဖြစ်သည်။ ဂျာမနီသည် လိုကာနို စာချုပ်များကို ချုပ်ဆိုနိုင်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံများအဖွဲ့ချုပ်ကြီး သို့ ဝင်ရောက်ရန် လမ်းစ ရရှိခဲ့သည်။ အမေရိကန်က အကူအညီပြု၍ ထုတ်ပေးသော ချေးငွေများဖြင့် စီးပွားရေးတည်ငြိမ်စပြုလာပြီး ခိုင်မာသည့်အခြေအနေကို ပြန်လည်ဆောက်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ ဂျာမန်ယဉ်ကျေးမှုဆန်းသစ်ကာလလည်း ရောက်ခဲ့ပြီး အထူးသဖြင့် ဘာလင်မြို့တွင် ပန်းချီ၊ ရုပ်ရှင်နှင့် ပြဇာတ်များသည် ဝက်ဝက်ကွဲ တိုးတက် အောင်မြင်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ထိုတည်ငြိမ်မှုများသည် ပြည်ပချေးငွေများအပေါ်တွင်သာ မှီခိုအားထားနေရခြင်းဖြစ်သည်။
===လူမှုရေး မူဝါဒ===
ဝိုင်မာသမ္မတနိုင်ငံသည် ထိုခေတ်အခါက ဥရောပ၌ ခေတ်ရှေ့ပြေးသည့် လူမှုရေး မူဝါဒများကို ချမှတ်နိုင်စွမ်းရှိသည့် နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံဖြစ်ခဲ့သည်။ ဥပမာဆိုရသော် အလုပ်အကိုင်မဲ့အာမခံများထုတ်ပေးခြင်း၊ ရှစ်နာရီ အလုပ်ချိန် သတ်မှတ်ပေးခြင်း နှင့် အများပြည်သူကျန်းမာရေးနှင့်ဖူလုံရေး စနစ်များ ချမှတ်ပေးခြင်း စသည်တို့ဖြစ်သည်။
==ပဋိပက္ခများ ထပ်ကြုံတွေ့ရခြင်း (၁၉၃၀ - ၁၉၃၃)==
ရွှေခေတ်ရောက်ပြီး များမကြာမှီတွင်ပင် အမေရိကန်စတော့ဈေးကွက်မှ အစပြုသည့် မဟာစီးပွားရေးပျက်ကပ် (အင်္ဂလိပ် : Great Depression) သည် ၁၉၂၉ တွင် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ထိုစီးပွားပျက်ကပ်ကြီးသည် အမေရိကန်တွင်သာမက ကမ္ဘာတစ်ဝန်း စီးပွားရေးပြိုလဲ ကျဆင်းမှုများပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး ပြည်ပချေးငွေများအပေါ်တွင် မှီခိုနေရသည့် တည်ဆောက်ဆဲ ဂျာမနီအတွက် ပိုလို့ပင် ထိခိုက်ခဲ့သည်။ အမေရိကန် ချေးငွေများမှာလည်း ရုပ်သိမ်းသွားခဲ့သည်။ စီးပွားရေးများ ပြိုလဲကုန်သည်။ အလုပ်အကိုင်မဲ့သူများသည် ၁၉၃၂ ခုနှစ်တွင် ၆ သန်းကျော်ထိ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ ထိုသို့ စီးပွားရေးကပ်ဆိုးကျရောက်မှုသည် ပြည်သူများကို အစွန်းရောက်ပါတီများဖြစ်သည့် ကွန်မြူနစ်နှင့် နာဇီပါတီတို့ကို ထောက်ခံရန် တွန်းအားပေးသကဲ့သို့ ဖြစ်သွားစေပြီး အထူးသဖြင့် နာဇီပါတီသည် ထောက်ခံမှုများ တဟုန်ထိုး တက်လာခဲ့သည်။

သမ္မတနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေးစနစ်သည်လည်း အက်ကွဲစပြုလာသည်။ ၁၉၃၀ တွင်  အဓိပတိ ဟိုနရစ်ချ် ဘရောင်းနင်းနှင့် သူ့ကို ဆက်ခံသူများသည် ဂျာမန်ပါလီမန်အတွင်းရှိ လူများစုကို အမိန့်ပေးထိန်းချုပ်နိုင်စွမ်း ပျောက်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် သမ္မတ ပေါလ်ဗွန် ဟိုက်ဒင်ဘက် ကို ပုဒ်မ ၄၈ ကျင့်သုံးခိုင်း၍ အကြွင်းမဲ့အုပ်ချုပ်ပိုင်ခွင့်ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့ရသည်။ ဘရောင်းနင်း၏ အကြွင်းမဲ့မူဝါဒများသည် စီးပွားရေးပျက်ကပ်ကြောင့် စိတ်ဓာတ်ကျနေကြသူများကို ပိုလို့ပင် ဆိုးဝါးစေရန် အကြောင်းဖန်သလို ဖြစ်သွားခဲ့သည်။
== ဟစ်တလာ အာဏာရလာခြင်း ==
နောက်တက်လာသည့် အဓိပတိများဖြစ်သည့် ဖရန့်ဇ်ပက်ပင်နှင့် ကတ်ရှလိုက်ရှာ တို့၏ အုပ်ချုပ်ရေး ကြိုးပမ်းမှုများမှာပါ အောင်မြင်ခြင်းမရှိတော့သဖြင့် သမ္မတ ဟိုက်ဒင်ဘက် သည် ထိုအချိန်က လူကြိုက်များ နာဇီပါတီ၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်သူ အဒေါ့ဖ် ဟစ်တလာကို အဓိပတိတင်မြှောက်ရန် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုသို့ဖြင့် ဟစ်တလာသည် ဇန်နဝါရီ ၃၀ ရက်နေ့ ၁၉၃၃ ခုနှစ်တွင် အဓိပတိဖြစ်လာသည်။ 
==ဝိုင်မာ သမ္မတ နိုင်ငံတော် အဆုံးသတ်ပြီ==
ဟစ်တလာသည် အာဏာကို လျင်မြန်စွာ စုစည်းချုပ်ကိုင်သည်။ လွှတ်တော်ဖြစ်သည့် ရိန့်စတက်အဆောက်အအုံနေရာကို လူငှားကာ မီးရှို့သည်။  ၁၉၃၃ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် လူ့အခွင့်ရေးဆိုင်ရာ လွတ်လပ်မှုများကို ရပ်ဆိုင်းသည့် အကြိုဥပဒေကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ မတ်လတွင်မူ အားမစ်တီဂွန်းဂျက်ဇ် (ဂျာမန် : Ermächtigungsgesetz) ဟုခေါ်သည့် ဥပဒေကို နာဇီပါတီဝင်များ အင်အားသုံးကာ အတင်းအကျပ်အတည်ပြုခိုင်းခဲ့သည်။ ထို ဥပဒေအရ ဟစ်တလာ၏ အစိုးရအဖွဲ့သည့် မည်သည့်ဥပဒေပြုခြင်းကိုမဆို ပါလီမန်အတည်ပြုချက်မပါပဲ ဥပဒေပြုနိုင်သည့် အခွင့်အာဏာရရှိသွားသည်။ ထို့ကြောင့် ဂျာမန်ဒီမိုကရေစီစနစ်ပျက်စီးသွားပြီး ဝိုင်မာ သမ္မတ နိုင်ငံတော် ခေတ်သည်လည်း အဆုံးသတ်သွားခဲ့သည်။ နာဇီ ဂျာမနီ ခေတ်ကို စတင်ရောက်ရှိပြီဖြစ်သည်။

== ကိုးကား ==
&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/639027/Weimar-Republic |title=Weimar Republic |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |access-date=29 June 2012}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 August 2015 |title=Die Revolution von 1918/19 |url=https://www.dhm.de/lemo/kapitel/weimarer-republik/revolution-191819.html |access-date=23 March 2023 |website=Deutsches Historisches Museum |language=de}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Barth |first=Boris |date=8 October 2014 |title=Stab-in-the-back Myth |url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/stab-in-the-back_myth |access-date=1 April 2023 |website=1914–1918-online. International Encyclopedia of the First World War |publisher=Freie Universität Berlin}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Harders |first=Levke |date=14 September 2014 |title=Wolfgang Kapp 1858–1922 |url=https://www.dhm.de/lemo/biografie/wolfgang-kapp |access-date=12 October 2023 |website=Deutsches Historisches Museum |language=de}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Llewellyn |first1=Jennifer |last2=Thompson |first2=Steve |date=25 September 2019 |title=The Ruhr Occupation |url=https://alphahistory.com/weimarrepublic/ruhr-occupation/ |access-date=25 May 2023 |website=Alpha History}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Llewellyn |first1=Jennifer |last2=Thompson |first2=Steve |date=26 September 2019 |title=The hyperinflation of 1923 |url=https://alphahistory.com/weimarrepublic/1923-hyperinflation/ |access-date=14 May 2023 |website=Alpha History}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Munich Putsch |url=https://www.britannica.com/event/Beer-Hall-Putsch/The-Munich-Putsch |access-date=18 May 2023 |website=Britannica}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kitchen |first=Martin |title=The Cambridge Illustrated History of Germany |url=https://archive.org/details/isbn_9780521453417 |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1996 |isbn=978-0521453417 |location=Cambridge, England |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780521453417/page/240 241]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 May 2023 |title=Gustav Stresemann |url=https://www.britannica.com/biography/Gustav-Stresemann |access-date=14 May 2023 |website=Britannica}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Llewellyn |first1=Jennifer |last2=Thompson |first2=Steve |date=9 October 2019 |title=The Great Depression in Germany |url=https://alphahistory.com/weimarrepublic/great-depression/ |access-date=15 June 2023 |website=Alpha History}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite web |date=21 June 2024 |title=The end of the Weimar Republic |url=https://www.britannica.com/place/Weimar-Republic/The-end-of-the-Weimar-Republic#ref1257412 |access-date=8 July 2024 |website=Britannica online}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 April 2024 |title=The Reichstag fire and the Enabling Act |url=https://www.britannica.com/topic/Enabling-Act |access-date=15 July 2024 |website=Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Weitz |first=Eric D. |title=Weimar Germany: Promise and Tragedy |url=https://archive.org/details/weimargermanypro00weit_0 |location=Princeton |publisher=Princeton University Press |year=2007 |isbn=978-0-691-01695-5}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kershaw |first=Ian |author-link=Ian Kershaw |year=1990 |title=Weimar: Why Did German Democracy Fail? |url=https://archive.org/details/weimarwhydidgerm0000unse |location=London |publisher=Weidenfeld &amp; Nicolson |isbn=0-312-04470-4}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Evans |first=Richard J. |author-link=Richard J. Evans |title=The Coming of the Third Reich |url=https://archive.org/details/isbn_9781594200045 |publisher=The Penguin Press |year=2004 |isbn=1-59420-004-1 |location=New York}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/odin.myanmar |title=O D I N - Historical Contents |website=Facebook |access-date=15 August 2025 |quote=Udin is a hobbyist about historical contents and average level of translation English to Burmese.}}&lt;/ref&gt;
[[ကဏ္ဍ:CS1: long volume value]]
[[ကဏ္ဍ:ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်]]</text>
      <sha1>8wi00pouoqxy29919169enove2phtge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>274666</id>
    <revision>
      <id>1026884</id>
      <parentid>1020757</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:18:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33291" sha1="hax5pto14qogeptvy5v6auv48540xs9" xml:space="preserve">'''အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်း''' (tropical cyclone, 热带气旋) သည် [[ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်]]၏ [[အပူချိန်]] ၂၆.၅ ဒီဂရီ [[စင်တီဂရိတ်]]ထက် ကျော်လွန်သည့် အခြေအနေများတွင် ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော ပြင်းထန်သည့် [[ဆိုင်ကလုံးမုန်တိုင်း|မုန်တိုင်းကြီး]]များ ဖြစ်သည်&lt;ref name=&quot;ref1&quot;&gt;{{Cite book|title=Introduction to Tropical Meteorology|publisher=National Weather Service|year=2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref24&quot;&gt;{{Cite journal|title=Tropical Cyclone Formation|journal=Journal of Atmospheric Sciences|year=2018}}&lt;/ref&gt;။ ၎င်းတို့သည် လေပြင်းများ တိုက်ခတ်ခြင်း၊ [[မိုး]]သည်းထန်စွာ ရွာသွန်းခြင်းနှင့် မုန်တိုင်း ဒီရေလှိုင်းကြီးများ ပါဝင်သော ပြင်းထန်သည့် [[မိုးလေဝသပညာ|မိုးလေဝသ အခြေအနေများ]]ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်&lt;ref name=&quot;ref25&quot;&gt;{{Cite book|title=Meteorology Today|url=https://archive.org/details/meteorologytoday0000cdon_i6g9_12ed|author=Ahrens, C. D.|publisher=Cengage Learning|year=2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref93&quot;&gt;{{Cite journal|title=Tropical Cyclone Hazards|journal=Natural Hazards Review|year=2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref275&quot;&gt;{{Cite book|title=Severe Weather Events|publisher=Springer|year=2021}}&lt;/ref&gt;။ 

အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်းများကို ဒေသအလိုက် အမည်အမျိုးမျိုး ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိသည်။ ဥပမာ၊ [[မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့]]နှင့် [[အနောက်အိန္ဒိယကျွန်းစု|အနောက်အိန္ဒိယ ကျွန်း]]တစ်ဝိုက်တွင် &quot;ဟာရီကိန်း&quot;၊ တရုတ်ပင်လယ်နှင့် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]တစ်ဝိုက်တွင် &quot;[[တိုင်ဖွန်း]]&quot;၊ ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းတဝိုက်တွင် &quot;ဗားဂယို&quot;၊ [[အာရေဗျပင်လယ်]]နှင့် [[ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်]]တွင် &quot;[[ဆိုင်ကလုန်း]]&quot; ဟု ခေါ်ဝေါ်သည်&lt;ref name=&quot;ref10&quot;&gt;{{Cite book|title=Tropical Cyclones: A Global Perspective|publisher=WMO|year=2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref282&quot;&gt;{{Cite journal|title=Regional Tropical Cyclone Naming|journal=Weather and Forecasting|year=2020}}&lt;/ref&gt;။

== ဖြစ်ပေါ်ပုံ ==

အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းများသည် ပူနွေးသော [[သမုဒ္ဒရာ]] ရေမျက်နှာပြင်အထက်တွင် ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော မိုးကြိုးမုန်တိုင်းငယ်များမှ စတင်ဖြစ်ပေါ်သည်&lt;ref name=&quot;ref2&quot;&gt;{{Cite book|title=Atmospheric Science|author=Wallace, J. M.|publisher=Academic Press|year=2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref266&quot;&gt;{{Cite journal|title=Mechanisms of Tropical Cyclone Development|journal=Monthly Weather Review|year=2019}}&lt;/ref&gt;။ ဤမိုးကြိုးမုန်တိုင်းငယ်များသည် [[လေဖိအားနည်း ရပ်ဝန်း]]တစ်ခုအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာပါက၊ ထိုလေဖိအားနည်း ရပ်ဝန်းသည် [[ခရုပတ်ခွေ]]ကဲ့သို့ လည်ပတ်လာနိုင်သည်&lt;ref name=&quot;ref2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref9&quot;&gt;{{Cite book|title=Introduction to Weather and Climate|publisher=Oxford University Press|year=2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref266&quot; /&gt;။

ပူနွေးစိုစွတ်သော [[လေ]]များသည် [[ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်|သမုဒ္ဒရာမျက်နှာပြင်]]မှ အပေါ်သို့ မြင့်တက်လာသောအခါ လေဖိအားနည်းသော ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာပြီး၊ အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ လေဖိအားများသော လေများသည် ထိုနေရာသို့ လျင်မြန်စွာ ဝင်ရောက်နေရာယူသည်&lt;ref name=&quot;ref266&quot; /&gt;။ ဝင်ရောက်လာသော လေများသည် သမုဒ္ဒရာမျက်နှာပြင်မှ [[အပူ|အပူဓာတ်]]ကို စုပ်ယူပြီး ပူနွေးစိုစွတ်လာကာ အပေါ်သို့ ပြန်လည်မြင့်တက်သည်&lt;ref name=&quot;ref267&quot;&gt;{{Cite journal|title=Thermodynamics of Tropical Cyclones|journal=Journal of Climate|year=2020}}&lt;/ref&gt;။ ထိုလေထုသည် အေးမြလာပြီး အစိုဓာတ်သည် တိမ်တိုက်များနှင့် မိုးသက်မုန်တိုင်းများကို ဖန်တီးပေးသည်&lt;ref name=&quot;ref267&quot; /&gt;။ ဤသဘာဝဖြစ်စဉ်သည် သံသရာလည်နေပြီး၊ မိုးတိမ်များနှင့် မိုးသက်မုန်တိုင်းများသည် သမုဒ္ဒရာ၏ အပူချိန်ကို စုပ်ယူကာ ပိုမိုအားကောင်းလာသည်&lt;ref name=&quot;ref267&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref270&quot;&gt;{{Cite book|title=Climate Dynamics|publisher=Springer|year=2022}}&lt;/ref&gt;။

== လက္ခဏာများ ==

အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းများ၏ သက်တမ်းသည် ရက်ပေါင်းများစွာမှ သီတင်းပတ်ပေါင်းများစွာအထိ ကြာမြင့်နိုင်သည်&lt;ref name=&quot;ref1&quot; /&gt;။ ဥပမာ၊ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်ရှိ  ဆိုင်ကလုန်းများ၏ သက်တမ်းသည် များသောအားဖြင့် တစ်ပတ်ထက် မပိုပါ&lt;ref name=&quot;ref92&quot;&gt;{{Cite journal|title=Cyclone Climatology of the Bay of Bengal|journal=Regional Weather Review|year=2016}}&lt;/ref&gt;။ ၎င်းတို့၏ လမ်းကြောင်းသည် ပုံမှန်အတိအကျ မရှိဘဲ မကြာခဏ ပြောင်းလဲလေ့ရှိသည်&lt;ref name=&quot;ref1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref89&quot;&gt;{{Cite book|title=Tropical Cyclone Tracks|publisher=NOAA|year=2019}}&lt;/ref&gt;။ ကုန်းမြေသို့ ဝင်ရောက်သွားလျှင်ဖြစ်စေ၊ အေးမြသော သမုဒ္ဒရာပေါ်သို့ ရောက်ရှိသွားလျှင်ဖြစ်စေ အားပျော့ပြီး ပျက်ပြယ်သွားလေ့ရှိသည်&lt;ref name=&quot;ref1&quot; /&gt;။ သို့သော် ကုန်းတွင်းပိုင်းသို့ ဝင်ရောက်ပြီးနောက်တွင်ပင် မိုးရွာသွန်းမှုသည် မိုင်ရာပေါင်းများစွာအထိ ဆက်လက်သည်းထန်စွာ ရွာသွန်းနိုင်ပြီး ရေကြီးမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်&lt;ref name=&quot;ref3&quot;&gt;{{Cite book|title=Extreme Weather|publisher=Wiley|year=2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref270&quot; /&gt;။

မုန်တိုင်း၏ ဗဟိုချက် (မျက်စိ) ထဲသို့ ဝင်ရောက်သွားချိန်တွင် လေတိုက်နှုန်း လျော့ကျသွားပြီး ကောင်းကင် ကြည်လင်လာသည်&lt;ref name=&quot;ref3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref274&quot;&gt;{{Cite journal|title=Eye of the Cyclone|journal=Weather|year=2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref275&quot; /&gt;။ သို့သော် ၎င်းသည် ခေတ္တခဏသာ ဖြစ်ပြီး ဗဟိုချက် ဖြတ်ကျော်သွားသည်နှင့် လေပြင်းများ ပြန်လည်တိုက်ခတ်လာမည်ဖြစ်သည်&lt;ref name=&quot;ref3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref274&quot; /&gt;။

== အမည်ပေးပုံ ==

အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်းများကို နာမည်ပေးရာတွင် အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ မြောက်ပိုင်းရှိ ပင်လယ်အနားသတ် နိုင်ငံများ ([[ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ|ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်]]၊ [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ|အိန္ဒိယ]]၊ [[အီရန်နိုင်ငံ|အီရန်]]၊ [[မော်လဒိုက်နိုင်ငံ|မော်လ်ဒိုက်]]၊ [[မြန်မာနိုင်ငံ|မြန်မာ]]၊ [[အိုမန်နိုင်ငံ|အိုမန်]]၊ [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ|ပါကစ္စတန်]]၊ [[ကာတာနိုင်ငံ|ကာတာ]]၊ [[ဆော်ဒီအာရေဗျ]]၊ [[သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ|သီရိလင်္ကာ]]၊ [[ထိုင်းနိုင်ငံ|ထိုင်း]]၊ အာရပ်စော်ဘွားများ သမ္မတနိုင်ငံ၊ [[ယီမင်နိုင်ငံ|ယီမင်]]) မှ မုန်တိုင်းအမည်များကို ရွေးချယ်ပြီး [[ကမ္ဘာ့မိုးလေဝသဌာန]] (WMO) သို့ ကြိုတင်ပေးထားရသည်&lt;ref name=&quot;ref31&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.wmo.int|title=Tropical Cyclone Naming|publisher=World Meteorological Organization|year=2023}}&lt;/ref&gt;။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်နှင့် [[ကပ္ပလီပင်လယ်]] အနားသတ် ကမ်းရိုးတန်းနိုင်ငံဖြစ်သဖြင့် မုန်တိုင်းအမည်ပေးရမည့် နိုင်ငံစာရင်းတွင် ပါဝင်သည်&lt;ref name=&quot;ref31&quot; /&gt;။

== အဆင့်သတ်မှတ်ချက် ==

အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းများကို ၎င်းတို့၏ အပြင်းဆုံး လေတိုက်နှုန်းအပေါ် မူတည်၍ အားအပျော့ဆုံး အဆင့် (၁) မှ အားအကောင်းဆုံး အဆင့် (၅) အထိ ခွဲခြားထားသည်&lt;ref name=&quot;ref4&quot;&gt;{{Cite book|title=Saffir-Simpson Hurricane Scale|publisher=National Hurricane Center|year=2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref268&quot;&gt;{{Cite journal|title=Tropical Cyclone Intensity Scales|journal=Weather and Forecasting|year=2019}}&lt;/ref&gt;။ အဆင့် (၃) နှင့် အထက်ရှိသော မုန်တိုင်းများကို &quot;အဓိက ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းများ&quot; အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကြီးမားစွာ ဖျက်ဆီးနိုင်စွမ်းရှိသည်&lt;ref name=&quot;ref268&quot; /&gt;။

* အဆင့် (၁): ပျမ်းမျှ လေတိုက်နှုန်း ၆၃-၈၈ ကီလိုမီတာ/နာရီ၊ အမြင့်ဆုံး လေတိုက်နှုန်း ၁၂၅ ကီလိုမီတာ/နာရီ အောက်။ အိမ်များ ပျက်စီးမှု မရှိသလောက်ဖြစ်ပြီး အပင်များနှင့် စိုက်ပျိုးသီးနှံများ ပျက်စီးနိုင်သည်&lt;ref name=&quot;ref5&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nhc.noaa.gov|title=Saffir-Simpson Scale Details|publisher=National Hurricane Center|year=2020}}&lt;/ref&gt;။
* အဆင့် (၂): ပျမ်းမျှ လေတိုက်နှုန်း ၈၉-၁၁၇ ကီလိုမီတာ/နာရီ၊ အမြင့်ဆုံး ၁၂၅-၁၆၄ ကီလိုမီတာ/နာရီ။ အိမ်များကို အနည်းငယ် ပျက်စီးစေနိုင်ပြီး လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ပြတ်တောက်မှုနှင့် စိုက်ပျိုးသီးနှံများ ဆိုးဝါးစွာ ပျက်စီးနိုင်သည်&lt;ref name=&quot;ref5&quot; /&gt;။
* အဆင့် (၃): ပျမ်းမျှ လေတိုက်နှုန်း ၁၁၈-၁၅၉ ကီလိုမီတာ/နာရီ၊ အမြင့်ဆုံး ၁၆၅-၂၂၄ ကီလိုမီတာ/နာရီ။ ကြီးမားသော ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုများ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပြီး အိမ်များ၏ အမိုးလွင့်သွားနိုင်သည်&lt;ref name=&quot;ref6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nhc.noaa.gov|title=Category 3 Cyclone Impacts|publisher=National Hurricane Center|year=2020}}&lt;/ref&gt;။
* အဆင့် (၄): ပျမ်းမျှ လေတိုက်နှုန်း ၁၆၀-၁၉၉ ကီလိုမီတာ/နာရီ၊ အမြင့်ဆုံး ၂၂၅-၂၇၉ ကီလိုမီတာ/နာရီ။ အိမ်ရာများ ကြီးမားစွာ ပျက်စီးနိုင်ပြီး ကျယ်ပြန့်သော လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ပြတ်တောက်မှု ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်&lt;ref name=&quot;ref6&quot; /&gt;।
* အဆင့် (၅): လေတိုက်နှုန်း ၂၅၂ ကီလိုမီတာ/နာရီ နှင့် အထက်။ ဆက်ဖာဆင်ပ်ဆွန်စကေး (Saffir-Simpson Scale) အရ အဆင့် ၃ မှ ၅ အထိ မုန်တိုင်းများသည် ကပ်ဘေးဖြစ်သည်အထိ ဆိုးရွားစွာ ပျက်စီးနိုင်ပြီး အသက်ဆုံးရှုံးမှု ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်&lt;ref name=&quot;ref268&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref280&quot;&gt;{{Cite journal|title=Catastrophic Tropical Cyclones|journal=Nature|year=2021}}&lt;/ref&gt;။

== တွဲဖက်ပါလာသော အန္တရာယ်များ ==

အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းများသည် လေပြင်း၊ မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းခြင်းနှင့် မုန်တိုင်းဒီရေတက်ခြင်း ဟူသည့် အဓိက အဖျက်စွမ်းအား သုံးမျိုးကို သယ်ဆောင်လာသည်&lt;ref name=&quot;ref25&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref93&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref275&quot; /&gt;။

လေပြင်းတိုက်ခတ်ခြင်း: မုန်တိုင်း၏ အဓိက အဖျက်စွမ်းအား တစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ မြန်မာ့ကမ်းရိုးတန်းသို့ မုန်တိုင်းဖြတ်ကျော်ပါက အများဆုံး လေတိုက်နှုန်း ၁၂၀-၁၃၀ မိုင်/နာရီ အထိ ရှိနိုင်သည်&lt;ref name=&quot;ref25&quot; /&gt;။
မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းခြင်း: ရေကြီးမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီး၊ မုန်တိုင်းအားပျော့သွားပြီးနောက်တွင်ပင် ကုန်းတွင်းပိုင်း မိုင်ရာပေါင်းများစွာအထိ ဆက်လက်ရွာသွန်းနိုင်သည်&lt;ref name=&quot;ref3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref25&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref270&quot; /&gt;။
မုန်တိုင်းဒီရေ/လှိုင်းကြီးများ: ကမ်းခြေသို့ ဦးတည်တိုက်ခတ်သော လေပြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ပြီး၊ ၁၀ ပေကျော် (၃ မီတာကျော်) အထိ မြင့်တက်နိုင်သည်&lt;ref name=&quot;ref4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref25&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref93&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref277&quot;&gt;{{Cite journal|title=Storm Surge Dynamics|journal=Coastal Engineering|year=2020}}&lt;/ref&gt;။ မုန်တိုင်းဒီရေသည် ကမ်းရိုးတန်းမြစ်ဝများမှတစ်ဆင့် ကုန်းတွင်းပိုင်းအထိ ဝင်ရောက်နိုင်သည်&lt;ref name=&quot;ref28&quot;&gt;{{Cite book|title=Storm Surge Modeling|publisher=Elsevier|year=2019}}&lt;/ref&gt;။

== ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု၏ သက်ရောက်မှု ==

[[ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု]]သည် အင်အားကြီးမားသော အပူပိုင်း  ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းများ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြေကို တိုးမြင့်စေသည်&lt;ref name=&quot;ref263&quot;&gt;{{Cite journal|title=Climate Change and Tropical Cyclones|journal=Nature Climate Change|year=2021}}&lt;/ref&gt;။ [[ကျောက်မီးသွေး]]၊ စက်သုံးဆီနှင့် [[ဓာတ်ငွေ့]]များ လောင်ကျွမ်းမှုမှ ထွက်ရှိသော [[ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့]]များသည် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု၏ အဓိက အကြောင်းရင်းဖြစ်သည်&lt;ref name=&quot;ref263&quot; /&gt;။

ကမ္ဘာ့ပျမ်းမျှ [[ပင်လယ်ပြင် အပူချိန်]]သည် ၁၈၅၀-၁၉၀၀ နှင့် ၂၀၁၁-၂၀၂၀ ကြားတွင် ၀.၈၈ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် မြင့်တက်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၈၀-၂၀၂၀ အတွင်း ၀.၆၀ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် မြင့်တက်ခဲ့သည်&lt;ref name=&quot;ref19&quot;&gt;{{Cite report|title=IPCC Sixth Assessment Report|publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change|year=2021}}&lt;/ref&gt;။ အပူချိန်မြင့်မားလာခြင်းသည် ရေငွေ့ပျံနှုန်းကို မြန်ဆန်စေပြီး မုန်တိုင်းများသည် ပိုမိုပူနွေးသော သမုဒ္ဒရာများမှ အပူဓာတ်နှင့် ရေငွေ့ကို စုဆောင်းကာ [[လေတိုက်နှုန်း]] ပိုမိုပြင်းထန်လာပြီး မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းမှုများ ဖြစ်ပေါ်စေသည်&lt;ref name=&quot;ref270&quot; /&gt;।

သိပ္ပံပညာရှင်များအကြား ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု၏ သက်ရောက်မှုအပေါ် ဘုံသဘောတူညီမှု မရှိသေးသော်လည်း၊ မုန်တိုင်း၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံ၊ အားကောင်းလာပုံနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများအပေါ် ရိုက်ခတ်မှုရှိကြောင်း လက်ခံထားသည်&lt;ref name=&quot;ref269&quot;&gt;{{Cite journal|title=Uncertainties in Tropical Cyclone Projections|journal=Science|year=2022}}&lt;/ref&gt;။

== မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော မုန်တိုင်းများ ==

မြန်မာနိုင်ငံသည် ဆိုင်ကလုန်း၊ [[ငလျင်]]၊ [[ရေကြီးခြင်း|ရေလွှမ်းမိုးခြင်း]]နှင့် မီးလောင်ခြင်း စသည့် သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များကို ရင်ဆိုင်နေရသည်&lt;ref name=&quot;ref68&quot;&gt;{{Cite report|title=Myanmar Disaster Risk Profile|publisher=UNDRR|year=2020}}&lt;/ref&gt;။ ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းများသည် ပျမ်းမျှအားဖြင့် သုံးနှစ်တစ်ကြိမ် ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း [[၂၀၀၀]] ပြည့်နှစ်နောက်ပိုင်းတွင် နှစ်စဉ်လိုလို ဝင်ရောက်နေသည်&lt;ref name=&quot;ref89&quot; /&gt;။ မေလသည် မုန်တိုင်းဝင်ရောက်နိုင်ခြေ အများဆုံးကာလ ဖြစ်သည်&lt;ref name=&quot;ref95&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.dmh.gov.mm/|title=Cyclone Season in Myanmar|publisher=Department of Meteorology and Hydrology, Myanmar|year=2023|access-date=9 September 2025|archive-date=13 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250713050137/https://www.dmh.gov.mm/}}&lt;/ref&gt;။

* [[နာဂစ်မုန်တိုင်း]] ([[၂၀၀၈]]): လူပေါင်း ၈၄၅၃၇ ဦး သေဆုံးပြီး ၅၃၈၃၆ ဦး ပျောက်ဆုံးကာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄.၁ ဘီလီယံ တန်ဖိုးရှိ ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်&lt;ref name=&quot;ref69&quot;&gt;{{Cite report|title=Post-Nargis Recovery|publisher=UNDP|year=2009}}&lt;/ref&gt;။ မုန်တိုင်းဒီရေလှိုင်းသည် ၇.၀၂ မီတာ မြင့်တက်ခဲ့သည်&lt;ref name=&quot;ref98&quot;&gt;{{Cite journal|title=Nargis Storm Surge Analysis|journal=Coastal Engineering|year=2010}}&lt;/ref&gt;။
* [[မာလာမုန်တိုင်း]] (၂၀၀၆): လူပေါင်း ၃၇ ဦး သေဆုံးစေခဲ့ပြီး မုန်တိုင်းဒီရေလှိုင်း ၄.၅၇ မီတာ မြင့်တက်ခဲ့သည်&lt;ref name=&quot;ref69&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref98&quot; /&gt;။
* [[ဂွမုန်တိုင်း]] (၁၉၈၀): ပုံမှန်လမ်းကြောင်းနှင့် သွေဖည်ခဲ့သည်&lt;ref name=&quot;ref47&quot;&gt;{{Cite journal|title=Historical Cyclone Tracks in Myanmar|journal=Regional Weather Review|year=2015}}&lt;/ref&gt;။
* [[ယာဂီမုန်တိုင်း]] (၂၀၂၄): အာရှ၏ တစ်နှစ်တာ အားအပြင်းဆုံး မုန်တိုင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရပြီး ရာနှင့်ချီသော လူသေဆုံးမှုနှင့် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁.၆ ဘီလီယံ ထိခိုက်ဆုံးရှုံးမှု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်&lt;ref name=&quot;ref264&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.weather.gov|title=Yagi Typhoon Report|publisher=NOAA|year=2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref265&quot;&gt;{{Cite journal|title=Yagi Typhoon Impacts|journal=Nature|year=2024}}&lt;/ref&gt;။
* [[ကာဂျီကီမုန်တိုင်း]]: [[ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ|ဗီယက်နမ်]]နှင့် [[လာအိုနိုင်ငံ|လာအို]]သို့ ဝင်ရောက်ပြီး လေတိုက်နှုန်း ၁၀၃ မိုင်/နာရီမှ ၈၃ မိုင်/နာရီအထိ ကျဆင်းခဲ့သည်&lt;ref name=&quot;ref283&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.weather.gov|title=Kaijiki Cyclone Report|publisher=NOAA|year=2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref284&quot;&gt;{{Cite journal|title=Kaijiki Cyclone Track Analysis|journal=Weather|year=2024}}&lt;/ref&gt;။

== ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှုနှင့် ဘေးကင်းရေး ==

မုန်တိုင်းအန္တရာယ်ကို ရင်ဆိုင်ရန် အောက်ပါ ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှုများ လိုအပ်သည်&lt;ref name=&quot;ref26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.dmh.gov.mm/|title=Cyclone Preparedness Guide|publisher=Department of Meteorology and Hydrology, Myanmar|year=2023|access-date=9 September 2025|archive-date=13 July 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250713050137/https://www.dmh.gov.mm/}}&lt;/ref&gt;။

=== မုန်တိုင်းမတိုက်ခတ်မီ ===
* [[မိုးလေဝသ ခန့်မှန်းချက်|မိုးလေဝသသတင်း]]များကို ဂရုစိုက်နားထောင်ရန်&lt;ref name=&quot;ref29&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ready.gov|title=Cyclone Preparedness|publisher=FEMA|year=2023}}&lt;/ref&gt;။
* မုန်တိုင်းခိုအဆောက်အဦနှင့် ဘေးကင်းလမ်းကြောင်းကို ကြိုတင်သတ်မှတ်ထားရန်&lt;ref name=&quot;ref29&quot; /&gt;။
* အရေးပေါ်လက်စွဲအသုံးအဆောင်ကို ပြင်ဆင်ထားရန် (ငွေသား၊ စာရွက်စာတမ်းများ၊ ဖုန်းနံပါတ်များ)&lt;ref name=&quot;ref29&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref271&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.redcross.org|title=Emergency Kit Preparation|publisher=American Red Cross|year=2023}}&lt;/ref&gt;။
* အိမ်များကို ခိုင်ခံ့အောင် ပြုပြင်ထားရန်&lt;ref name=&quot;ref29&quot; /&gt;။
* လျှပ်စစ်မီး၊ ဂတ်စ်နှင့် ရေဝန်ဆောင်မှုများကို ပိတ်ရန်&lt;ref name=&quot;ref41&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ready.gov|title=Before a Cyclone|publisher=FEMA|year=2023}}&lt;/ref&gt;။

=== မုန်တိုင်းတိုက်ခတ်နေစဉ် ===
* အဆောက်အဦ၏ အခိုင်ခံ့ဆုံး အစိတ်အပိုင်းတွင် ခိုလှုံရန်။
* ဓာတ်ခဲအားသုံး ရေဒီယိုဖြင့် သတင်းများကို နားထောင်ရန်။
* မုန်တိုင်း၏ ဗဟိုချက် (လေငြိမ်ရပ်) ကို သတိထားရန်&lt;ref name=&quot;ref3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref274&quot; /&gt;။
* မလိုအပ်ဘဲ ရေထဲတွင် လှုပ်ရှားခြင်း မပြုရန်&lt;ref name=&quot;ref46&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.redcross.org|title=During a Cyclone|publisher=American Red Cross|year=2023}}&lt;/ref&gt;။

=== မုန်တိုင်းတိုက်ခတ်ပြီးနောက် ===
* တရားဝင် &quot;အန္တရာယ်ကင်းရှင်းကြောင်း&quot; ကြေညာမှုကို စောင့်ဆိုင်းရန်&lt;ref name=&quot;ref46&quot; /&gt;။
* ပြိုလဲနေသော ဓာတ်မီးကြိုးများမှ ဝေးဝေးနေရန်&lt;ref name=&quot;ref274&quot; /&gt;။
* ရေစိုနေသော နေရာများကို အခြောက်ခံပြီး သန့်ရှင်းရေးလုပ်ရန်&lt;ref name=&quot;ref42&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ready.gov|title=After a Cyclone|publisher=FEMA|year=2023}}&lt;/ref&gt;။
* ကလေးများတွင် စိတ်ခံစားမှုဆိုင်ရာ လက္ခဏာများကို စောင့်ကြည့်ပြီး လိုအပ်ပါက ဆရာဝန်ထံ ဆက်သွယ်ရန်&lt;ref name=&quot;ref43&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cdc.gov|title=Mental Health After Cyclones|publisher=CDC|year=2023}}&lt;/ref&gt;။

== မြန်မာနိုင်ငံတွင် မုန်တိုင်းဒဏ်ခံရနိုင်သော ဒေသများ ==

မြန်မာနိုင်ငံ၏ [[ပထဝီဝင်]]အနေအထားအရ မုန်တိုင်းဒဏ်၊ မိုးသည်းထန်စွာရွာသွန်းခြင်းနှင့် ပင်လယ်လှိုင်းဒဏ်ကို ရင်ဆိုင်နေရသည်&lt;ref name=&quot;ref88&quot;&gt;{{Cite report|title=Myanmar Coastal Vulnerability|publisher=UNDP|year=2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref91&quot;&gt;{{Cite journal|title=Cyclone Risk in Myanmar|journal=Natural Hazards|year=2019}}&lt;/ref&gt;။

* [[ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်း]]နှင့် [[မြစ်ဝကျွန်းပေါ်|မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ]]များ: မုန်တိုင်းဘေးအန္တရာယ်ရှိသော ဒေသများဖြစ်သည်&lt;ref name=&quot;ref25&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref91&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref101&quot;&gt;{{Cite report|title=Rakhine Coastal Risk Assessment|publisher=UNDRR|year=2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref241&quot;&gt;{{Cite journal|title=Coastal Hazards in Myanmar|journal=Coastal Management|year=2020}}&lt;/ref&gt;။ ရခိုင်မြောက်ပိုင်းတွင် [[ဒီရေတော]]များက မုန်တိုင်းလှိုင်းဒဏ်မှ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ကာကွယ်ပေးသော်လည်း၊ မြစ်ဝများက အန္တရာယ်ကို မြင့်တက်စေသည်&lt;ref name=&quot;ref247&quot;&gt;{{Cite journal|title=Mangrove Protection in Rakhine|journal=Environmental Management|year=2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref248&quot;&gt;{{Cite journal|title=Coastal Morphology and Cyclone Risk|journal=Journal of Coastal Research|year=2021}}&lt;/ref&gt;။
* [[ဧရာဝတီ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ]]: ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်မှ အမြင့်နည်းပါးခြင်း၊ မြစ်ခွဲများနှင့် ခေါင်းလောင်းပုံ မြစ်ဝကျယ်များ ရှိခြင်းကြောင့် မုန်တိုင်းဒီရေလှိုင်းဒဏ် ခံရနိုင်ခြေ အမြင့်ဆုံးဖြစ်သည်&lt;ref name=&quot;ref250&quot;&gt;{{Cite report|title=Ayeyarwady Delta Risk Profile|publisher=UNDP|year=2020}}&lt;/ref&gt;။
* အခြားဒေသများ: [[ချင်းပြည်နယ်]]၊ [[ရှမ်းပြည်နယ်]]၊ [[မကွေးတိုင်း]]၊ [[မန္တလေးတိုင်း]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်း]]နှင့် [[မွန်ပြည်နယ်]]တို့သည် မိုးကြီးခြင်းနှင့် လျပ်တပြက်ရေကြီးခြင်း ကြုံတွေ့ရနိုင်သည်&lt;ref name=&quot;ref25&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ref285&quot;&gt;{{Cite journal|title=Inland Flooding Risks in Myanmar|journal=Natural Hazards|year=2023}}&lt;/ref&gt;။ [[တနင်္သာရီကမ်းရိုးတန်း]]သည် မုန်တိုင်းဒဏ်ခံရနိုင်ခြေ အတန်အသင့်နည်းပါးသော်လည်း၊ နာဂစ်ကဲ့သို့ လမ်းကြောင်းရွှေ့ပြောင်းမှုများက အန္တရာယ်ကို တိုးမြင့်စေနိုင်သည်&lt;ref name=&quot;ref251&quot;&gt;{{Cite journal|title=Andaman Sea Cyclone Risk|journal=Regional Weather Review|year=2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref100&quot;&gt;{{Cite report|title=Cyclone Nargis Analysis|publisher=UNDRR|year=2009}}&lt;/ref&gt;။

== ကိုးကားချက်များ ==
{{Reflist}}

[[ကဏ္ဍ:အပူပိုင်း ဆိုက်ကလုန်းများ]]
[[ကဏ္ဍ:မုန်တိုင်း]]
[[ကဏ္ဍ:ရာသီဥတု ဘေးအန္တရာယ်များ]]</text>
      <sha1>hax5pto14qogeptvy5v6auv48540xs9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဆီးရီးယားနိုင်ငံ၏ သမ္မတ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>277368</id>
    <revision>
      <id>1026859</id>
      <parentid>1019889</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:44:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11078" sha1="p51c381277p3lgqzq8puwp0wltn1mg5" xml:space="preserve">{{About|ဆီးရီးယားနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|သမ္မတများ စာရင်း|ဆီးရီးယားနိုင်ငံ၏ သမ္မတများ စာရင်း}}
{{Infobox official post
| post = သမ္မတ
| body = ဆီးရီးယားအာရပ်သမ္မတနိုင်ငံ
| native_name = رئيس الجمهورية العربية السورية‎
| insignia = Emblem of Syria (2025–present).svg
| insigniasize = 100px
| insigniacaption = နိုင်ငံတော်အမှတ်တံဆိပ်
| flag = 
| flagsize = 
| flagborder = 
| flagcaption = 
| image = Ahmed al-Sharaa in July 2025 (cropped).jpg
| imagesize = 220px
| imagecaption = အာဟ်မက် အယ်လ်-ရှာရာ (၂၀၂၅)
| incumbent = [[အာမက် အယ်လ် ရှာရာ]]
| incumbentsince = ၂၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၅
| department = ဆီးရီးယားအစိုးရအဖွဲ့
| style = သမ္မတအုပ်ချုပ်သည့်နိုင်ငံ
| type = နိုင်ငံတော်အကြီးအကဲ
| residence = သမ္မတအိမ်တော်
| constituting_instrument = ၂၀၂၅ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ
| formation = ၂၉ ဇွန် ၁၉၂၂
| first = {{Bulleted list
|(ဆုဘ်ဟီ ဘေ ဘာရာကတ်) &lt;br/&gt; ပြင်သစ်ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်မှုအောက်ရှိ&lt;br/&gt; အုပ်ချုပ်ရေးအရာရှိ  
|(ရှုကရီ အယ်လ်-ကွတ်ဝတ်လီ) &lt;br/&gt; လွတ်လပ်သော ဆီးရီးယား၏&lt;br/&gt; ပထမဦးဆုံး သမ္မတ
}}
| precursor = [[ဘာရှာအယ်အာဆတ်]]
| website = 
}}
'''ဆီးရီးယားနိုင်ငံ၏ သမ္မတ''' သည် [[ဆီးရီးယားနိုင်ငံ]]၏ အကြီးအကဲနှင့် အစိုးရခေါင်းဆောင်ဖြစ်သည်။ သမ္မတသည် အစိုးရအဖွဲ့ကို တာဝန်ခံပြီ၊ ဆီးရီးယားစစ်တပ်နှင့် လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များ၏ စစ်ဦးစီးချုပ်အဖြစ် တာဝန်ယူသည်။ သမ္မတသည် နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရေးတွင် နိုင်ငံကို ကိုယ်စားပြုပြီး၊ နိုင်ငံခြားတိုင်းပြည်များနှင့် စာချုပ်များကို တရားဝင် ဆောင်ရွက်ပေးသည်။

== နောက်ခံအကျဉ်းချုပ် ==
ဆီးရီးယားနိုင်ငံသည်  အာရှတိုက်ရှိ အလွန်ရှေးကျသော တိုင်းနိုင်ငံများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။  ရှေးဟောင်း ဆီးရီးယားနိုင်ငံသည် ဘီစီ ၁၄၇၁ ခုနှစ်တွင် [[အီဂျစ်နိုင်ငံ]]၏ လက်အောက်အပြင်၊ [[ဘေဘီလုံအင်ပါယာ]]၊ အဆီးရီးယားအင်ပါယာ၊ ပါရှားအင်ပါယာတို့၏ လက်အောက်ခံများအဖြစ် ကျရောက်ခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 October 1922 |title=Arrêtés Nos. 1, 2 &amp; 3 - Bulletin hebdomadaire des actes administratifs du Haut-Commissariat |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6486997n/f4.item |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701154046/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6486997n/f4.item |archive-date=1 July 2021 |access-date=22 March 2025 |publisher=BnF Gallica |page=268 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

ဘီစီ ၆၄ ခုနှစ်အရောက်တွင် ရောမဘုရင် ပွန်ပီ၏ ရောမနိုင်ငံပိုင် ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် လည်းကောင်း၊ အေဒီ ၆၃၅ ခုနှစ်တွင် အာရပ်လူမျိုးများ၏ လက်အောက်ခံ၊၁၅၁၆ ခုနှစ်တွင် အော့တိုမန်တစ်ရက် လူမျိုးများ၏ လက်အောက်ခံ၊ ၁၇၈၉-၉၉ ခုနှစ်၌ ပြင်သစ်၊ဆက်၍ အီဂျစ်ဘုရင်ခံ၊၁၉၁၇ ခုနှစ်၌ တူရကီ စသည်ဖြင့် တိုင်းတစ်ပါးနိုင်ငံများ၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moubayed |first=Sami M. |year=2006 |title=Steel &amp; Silk: Men and Women Who Shaped Syria 1900-2000 |url=https://archive.org/details/steelsilkmenwome0000moub |publisher=Cune Press |isbn=978-1-885942-40-1 |page=[https://archive.org/details/steelsilkmenwome0000moub/page/298 299] |chapter=Nami, Ahmad (1879-1960)}}&lt;/ref&gt; 

၁၉၂ဝ ပြည့်နှစ်၌မူ ပြင်သစ်ဩဇာ လွှမ်းမိုးသောနယ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ 

၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်အာဏာပိုင်များသည် ဆီးရီးယားနှင့် လက်ဘနွန် တို့အတွက် ၎င်းတို့၏ လုပ်ပိုင်ခွင့်အောက်တွင် ဆီးရီးယားဖက်ဒရေးရှင်းကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ဆူဟီဘာရာကတ် သည် ဖက်ဒရေးရှင်း၏ သမ္မတအဖြစ် ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။သမ္မတ ဟုသာ အမည်ခံခဲ့ရပြီး၊လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာအားလုံးသည် ပြင်သစ်တို့တွင်သာရှိခဲ့သည်။ထိုဖက်ဒရေးရှင်းသည် တိုတောင်းခဲ့သည်။ 

၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် ဒမက်စကပ် နှင့် အလက်ဟူသော နယ်ကြီး နှစ်နယ်ပေါင်းစပ်၍ ဆီးရီးယားပြည်နယ်ဟု ခေါ်တွင်ခဲ့ကြပြီး၊ ၁၉၃ဝ ပြည့်နှစ်၌ ဆီးရီးယားသမ္မတနိုင်ငံကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ [[လက်ဘနွန်နိုင်ငံ|လက်ဘနွန်သမ္မတနိုင်ငံ]]ကိုမူ ၁၉၂၆ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်သည်။သမ္မတနိုင်ငံဟုဆိုသော်လည်း ပြင်သစ်ဩဇာခံ နိုင်ငံ ဖြစ်သောကြောင့် ပြင်သစ်အစိုးရ၏ အာဏာစက်မှ မလွတ်ကင်းချေ။ 

ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးအတွင်း ၁၉၄ဝ-၄၁ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်ဗီရှီအစိုးရ၏ စစ်အုပ်ချုပ်ရေး လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၁ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ဗြိတိသျှနှင့် လွတ်လပ်သော ပြင်သစ်မဟာမိတ်တပ်များ၏ သိမ်းပိုက်ခြင်းကိုခံခဲ့ရသည်။ 

၁၉၄၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၁ ရက်နေ့တွင် ဆီးရီးယားနိုင်ငံသည် လွတ်လပ်ရေးကို ကြေညာခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၉၄၄ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ  ၁ ရက်နေ့မှသာ ပြင်သစ်အစိုးရက ဆီးရီးယားအစိုးရအား အာဏာလွဲပြောင်းပေးခဲ့သည်။ ၁၉၄၆ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် နိုင်ငံခြားစစ်တပ်များအားလုံး ဆုတ်ခွာပေးပြီးနောက် ဆီးရီးယားနိုင်ငံသည် လုံးဝလွတ်လပ်သောဘဝသို့ ရောက်ခဲ့ရသည်။ 

နောက်နှစ်များတွင် ဆီးရီးယားသမ္မတရာထူးသည် အာဏာသိမ်းမှုအပါအဝင် ခေါင်းဆောင်ပိုင်းအပြောင်း အလဲများစွာဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ 

၁၉၅၈ ခုနှစ် လူထုဆန္ဒခံယူပွဲအပြီးတွင် ဆီးရီးယားသည် အာရပ်ပြည်ထောင်စုထဲ သို့ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။၁၉၆၁၊၁၉၆၃၊၁၉၆၆ နှင့် ၁၉၇၀ တို့တွင် အာဏာသိမ်းမှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် [[ဟာဖစ်အာဆတ်]] အာဏာရလာခဲ့သည်။ အာဆတ်လက်ထက်တွင် ဆီးရီးယားသည် မျိုးရိုးလိုက်သော အာဏာရှင်စနစ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။၂၀၀၀ပြည့်နှစ်တွင် သူကွယ်လွန်ပြီးနောက် သားဖြစ်သူ Bashar al-Assad သည် ရာထူး ဆက်ခံပြီး၊ ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ဖြုတ်ချခံရသည်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |title=At protest, Tel Aviv mayor vows to shut down the country if the government ignores a High Court ruling |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog-march-29-2025/ |access-date=29 March 2025 |website=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; 

== ကိုးကား ==
&lt;references /&gt;
[[ကဏ္ဍ:ဆီးရီးယားနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး]]
[[ကဏ္ဍ:ဆီးရီးယားနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး]]
[[ကဏ္ဍ:ဆီးရီးယားနိုင်ငံ]]
[[ကဏ္ဍ:ဆီးရီးယားနိုင်ငံ၏ သမ္မတများ]]</text>
      <sha1>p51c381277p3lgqzq8puwp0wltn1mg5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသံမရှိတဲ့ နှစ်ခွ အသံပေါက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>277735</id>
    <revision>
      <id>1026920</id>
      <parentid>954936</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T19:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2747" sha1="rr3iytb86pqdsfsi0vvpzlpo89s9eec" xml:space="preserve">{{Infobox IPA
|above=အသံမရှိတဲ့ နှစ်ခွ အသံပေါက်
|ipa number=101
|ipa symbol=ɸ
|ipa symbol2=ɸ̥
|decimal1=632
|decimal2=805
|x-sampa=p\
|kirshenbaum=P
|imagefile=Voiceless bilabial fricative.svg
|imagesize=150px
|sound=Voiceless bilabial fricative.ogg
}}

အသံမရှိတဲ့ နှစ်ခွ အသံပေါက် (voiceless bilabial fricative) သည် အပြောဘာသာစကားများတွင် အသုံးပြုသော အသံပေါက်မျိုးဖြစ်သည်။ ဤအသံပေါက်ကို နိုင်ငံတကာသဒ္ဒဗေဒအက္ခရာတွင် ⟨ɸ⟩ ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည်။ ဤအသံပေါက်သည် အသံမရှိသော အသံပေါက်ဖြစ်ပြီး အသံထွက်ရာတွင် နှုတ်ခမ်းနှစ်ခုကို အနည်းငယ်ပိတ်ကာ လေကို နှုတ်ခမ်းကြားမှ ဖြတ်သန်းစေခြင်းဖြင့် ထွက်ရှိသည်။

== ဖြစ်ပေါ်ပုံ ==
အသံမရှိတဲ့ နှစ်ခွ အသံပေါက်ကို ထွက်ရှိရန် အောက်ပါအဆင့်များကို လိုက်နာရသည်။
# နှုတ်ခမ်းနှစ်ခုကို အနည်းငယ်ပိတ်ပါ။
# လေကို နှုတ်ခမ်းကြားမှ ဖြတ်သန်းစေပါ။
# အသံမထွက်စေဘဲ လေကို ဖြတ်သန်းစေပါ။

== ဥပမာများ ==
အောက်ပါဘာသာစကားများတွင် အသံမရှိတဲ့ နှစ်ခွ အသံပေါက်ကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။
* [[ဂျပန်ဘာသာစကား|ဂျပန်]]: ふ (fu)
* [[စပိန်ဘာသာစကား|စပိန်]]: fútbol (ဘောလုံး)
* [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]: few (အနည်းငယ်)

== ကိုးကား ==
* {{cite book |last=Ladefoged |first=Peter |authorlink=Peter Ladefoged |title=A Course in Phonetics |year=2006 |publisher=Thomson |isbn=978-1-4282-3126-9}}
* {{cite book |last=International Phonetic Association |title=Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet |url=https://archive.org/details/handbookofintern0000inte |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-65236-0}}</text>
      <sha1>rr3iytb86pqdsfsi0vvpzlpo89s9eec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသံမရှိတဲ့ နှစ်ခွ ပေါက်ကွဲမှု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>277738</id>
    <revision>
      <id>1026877</id>
      <parentid>954940</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2725" sha1="kzpf381z79grjty1prvs2h8p4a2yo0v" xml:space="preserve">{{Infobox IPA
|above=အသံမရှိတဲ့ နှစ်ခွ ပေါက်ကွဲမှု
|ipa number=101
|ipa symbol=p
|ipa symbol2=pʰ
|decimal1=112
|decimal2=688
|x-sampa=p
|kirshenbaum=p
|imagefile=Voiceless bilabial plosive.svg
|imagesize=150px
|sound=Voiceless bilabial plosive.ogg
}}

အသံမရှိတဲ့ နှစ်ခွ ပေါက်ကွဲမှု (voiceless bilabial plosive) သည် အပြောဘာသာစကားများတွင် အသုံးပြုသော အသံပေါက်မျိုးဖြစ်သည်။ ဤအသံပေါက်ကို နိုင်ငံတကာသဒ္ဒဗေဒအက္ခရာတွင် ⟨p⟩ ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည်။ ဤအသံပေါက်သည် အသံမရှိသော အသံပေါက်ဖြစ်ပြီး အသံထွက်ရာတွင် နှုတ်ခမ်းနှစ်ခုကို ပိတ်ကာ လေကို နှုတ်ခမ်းကြားမှ ဖြတ်သန်းစေခြင်းဖြင့် ထွက်ရှိသည်။

== ဖြစ်ပေါ်ပုံ ==
အသံမရှိတဲ့ နှစ်ခွ ပေါက်ကွဲမှုကို ထွက်ရှိရန် အောက်ပါအဆင့်များကို လိုက်နာရသည်။
# နှုတ်ခမ်းနှစ်ခုကို ပိတ်ပါ။
# လေကို နှုတ်ခမ်းကြားမှ ဖြတ်သန်းစေပါ။
# အသံမထွက်စေဘဲ လေကို ဖြတ်သန်းစေပါ။

== ဥပမာများ ==
အောက်ပါဘာသာစကားများတွင် အသံမရှိတဲ့ နှစ်ခွ ပေါက်ကွဲမှုကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။
* [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]: pen (ခဲတံ)
* [[ဂျပန်ဘာသာစကား|ဂျပန်]]: パン (pan) (မုန့်)
* [[စပိန်ဘာသာစကား|စပိန်]]: pan (မုန့်)

== ကိုးကား ==
* {{cite book |last=Ladefoged |first=Peter |authorlink=Peter Ladefoged |title=A Course in Phonetics |year=2006 |publisher=Thomson |isbn=978-1-4282-3126-9}}
* {{cite book |last=International Phonetic Association |title=Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet |url=https://archive.org/details/handbookofintern0000inte |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-65236-0}}</text>
      <sha1>kzpf381z79grjty1prvs2h8p4a2yo0v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အယ်လ်ဗီးအိုလာ အနီးစပ်ဆုံး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>277739</id>
    <revision>
      <id>1026867</id>
      <parentid>955000</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:53:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2687" sha1="q68zcgsdomg3ii22qzi0mr6gink3qox" xml:space="preserve">{{Infobox IPA
|above=အယ်လ်ဗီးအိုလာ အနီးစပ်ဆုံး
|ipa number=103
|ipa symbol=ɹ̠
|ipa symbol2=ɹ̠̊
|decimal1=633
|decimal2=805
|x-sampa=r\
|kirshenbaum=r
|imagefile=Voiced alveolar approximant.svg
|imagesize=150px
|sound=Voiced alveolar approximant.ogg
}}

အယ်လ်ဗီးအိုလာ အနီးစပ်ဆုံး (voiced alveolar approximant) သည် အပြောဘာသာစကားများတွင် အသုံးပြုသော အသံပေါက်မျိုးဖြစ်သည်။ ဤအသံပေါက်ကို နိုင်ငံတကာသဒ္ဒဗေဒအက္ခရာတွင် ⟨ɹ̠⟩ ဖြင့် ကိုယ်စားပြုသည်။ ဤအသံပေါက်သည် အသံရှိသော အသံပေါက်ဖြစ်ပြီး အသံထွက်ရာတွင် လျှာကို အယ်လ်ဗီးအိုလာနှင့် အနီးစပ်ဆုံးထားကာ လေကို လျှာကြားမှ ဖြတ်သန်းစေခြင်းဖြင့် ထွက်ရှိသည်။

== ဖြစ်ပေါ်ပုံ ==
အယ်လ်ဗီးအိုလာ အနီးစပ်ဆုံးကို ထွက်ရှိရန် အောက်ပါအဆင့်များကို လိုက်နာရသည်။
# လျှာကို အယ်လ်ဗီးအိုလာနှင့် အနီးစပ်ဆုံးထားပါ။
# လေကို လျှာကြားမှ ဖြတ်သန်းစေပါ။
# အသံထွက်စေပါ။

== ဥပမာများ ==
အောက်ပါဘာသာစကားများတွင် အယ်လ်ဗီးအိုလာ အနီးစပ်ဆုံးကို တွေ့ရှိနိုင်သည်။
* [[အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကား|အင်္ဂလိပ်]]: red (အနီ)
* [[စပိန်ဘာသာစကား|စပိန်]]: perro (ခွေး)
* [[ဂျပန်ဘာသာစကား|ဂျပန်]]: ら (ra)

== ကိုးကား ==
* {{cite book |last=Ladefoged |first=Peter |authorlink=Peter Ladefoged |title=A Course in Phonetics |year=2006 |publisher=Thomson |isbn=978-1-4282-3126-9}}
* {{cite book |last=International Phonetic Association |title=Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet |url=https://archive.org/details/handbookofintern0000inte |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-65236-0}}</text>
      <sha1>q68zcgsdomg3ii22qzi0mr6gink3qox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လင်းဇော်ထွန်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>279174</id>
    <revision>
      <id>1026942</id>
      <parentid>1025784</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T22:48:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1026942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24273" sha1="b59ne9s5oqf40rljhmww7ol5sk7pdea" xml:space="preserve">
{{Infobox minister
|honorific-prefix = ဗိုလ်မှူးကြီး(ငြိမ်း)
|name        = လင်းဇော်ထွန်း
|honorific-suffix = 
| native_name               = 
| native_name_lang          = 
|image       = 
|alt         = 
|caption     =

| office            = [[လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန]] ဒုတိယဝန်ကြီး
| term_start        = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
| term_end          = 
| appointer         = [[မင်းအောင်လှိုင်]]
| president         = [[မင်းအောင်လှိုင်]]
| minister          = [[မြင့်ကြိုင်|မြင့်ကြိုင်]]
| predecessor       = ဌေးလှိုင်
| successor         =

|order1=[[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]]&lt;br&gt; ကိုယ်စားလှယ်
|constituency1= [[မိုင်းဖြတ်မြို့နယ်]]
|term_start1= ၁၆ မတ် ၂၀၂၆
|term_end1=၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
|majority1= ၁၃၂၉၆မဲ&lt;br&gt; (၇၆.၀၄%)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=17_1_2026_pyithu_42_.pdf&amp;type=page_multiple_photo&amp;code=215&amp;sno=4597&amp;token=4bc5cc3e6f76c553e7855b6c0a091d5861da8fe07b82ca64fedc23f29bdbc3091e313bf086955dfd481fe9a82cb89cf749f3cfd58e966966401646df6354b519|title=ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်းတစ်ဦးချင်းစီ၏ဆန္ဒမဲရရှိမှုအခြေအနေ(၂၀၂၅ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ)|work=[[ပြည်ထောင်စု ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်|ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်]]|access-date=၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆|date=၂၀၂၅}}{{Dead link|date=April 2026 }}&lt;/ref&gt;
|predecessor1 = ကိုယ်တိုင်
|term_start2=၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၆
|term_end2=၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁
|majority2= ၅၄၅၃မဲ&lt;br&gt; (၄၁ဒသမ၄၉ ရာခိုင်နှုန်း)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=01PyithuHluttaw1.pdf&amp;type=page_multiple_photo&amp;code=17&amp;sno=3799&amp;token=1bbff23522a45e97467bdd86f736fcb7e0617f1dc16a0ec49141f582277afc55f030c36948f4f631f4a207b59a7e301f60ec0574502dde4d2e02f7012ea3a7ad|title=ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်းတစ်ဦးချင်းစီ၏ဆန္ဒမဲရရှိမှုအခြေအနေ(၂၀၁၅ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ)|work=[[ပြည်ထောင်စု ရွေးကောက်ပွဲ ကော်မရှင်|ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်]]|access-date=၁၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၀၁၅|archive-date=8 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708200531/https://uec.gov.mm/show_data_content.php?name=01PyithuHluttaw1.pdf&amp;type=page_multiple_photo&amp;code=17&amp;sno=3799&amp;token=1bbff23522a45e97467bdd86f736fcb7e0617f1dc16a0ec49141f582277afc55f030c36948f4f631f4a207b59a7e301f60ec0574502dde4d2e02f7012ea3a7ad|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|predecessor2 =စိုင်းကျောက်(USDP)
|successor2 = 
|order3            = [[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်]] &lt;br&gt;၏&lt;br&gt;  ကိုယ်ရံတော်ဗိုလ်ချုပ် 
|office3           = 
|term_start3     = ၂၀၁၁ 
|term_end3          = ၂၀၁၅
|predecessor3     = ရာထူးစတင် &lt;br/&gt;{{small|၂၀၁၄ ခုနှစ် တွင် စစ်ဘက်အကြံပေးအဖြစ်ပါ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်}}
|successor3        = ဗိုလ်မှူးကြီး [[မိုးမြင့်ဆွေ|မိုးမြင့်ဆွေ]]
| birth_date  =၁၉၇၃  &lt;!-- {{birth date and age|YYYY|MM|DD|df=y}} --&gt;
| birth_place = [[ပုဇွန်တောင်မြို့နယ်]]၊[[ရန်ကုန်မြို့]]
| death_date  = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --&gt;
| death_place = 
| nationality = မြန်မာ
| ethnicity   = 
| other_names = 
| known_for   = 
| occupation  = စစ်မှုထမ်း၊နိုင်ငံရေးသမား
| spouse      = 
| children    = 
| party       = [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]]
| alma_mater = [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]] အပတ်စဉ်(၃၆)
| allegiance          = {{flag|Myanmar}}
| branch              = {{army|Myanmar}}
| serviceyears        = 
| rank                = [[File:Tatmadaw Colonel Insignia 01.png|15px]] [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ ရာထူး၊ အဆင့်၊ အဆောင်အယောင်နှင့် တံဆိပ်များ|ဗိုလ်မှူးကြီး]]
| nationality = 
| unit                = 
| commands            = 
| battles             = 
| awards              = 
}}
'''ဦးလင်းဇော်ထွန်း''' (၁၉၇၃ မွေးဖွား)သည် [[လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့် ပြည်သူ့အင်အား ဝန်ကြီးဌာန|လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးနှင့်ပြည်သူ့အင်အားဝန်ကြီးဌာန]]၏ ဒုတိယဝန်ကြီး ဖြစ်သည်။၎င်းသည် [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] [[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်]]၏ ကိုယ်ရံတော်ဗိုလ်ချုပ်ဟောင်းတစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် အရပ်ဝတ်ပြောင်း၍ နိုင်ငံရေးလောကသို့ ဝင်ရောက်လာကာ ရှမ်းပြည်နယ် မိုင်းဖြတ်မြို့နယ်မှနေ၍ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ၃ကြိမ်ဆက်တိုက် တင်မြှာက်ခံခဲ့ရသူလည်းဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ဒုတိယဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/index.php/announcements/81614 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm}}&lt;/ref&gt;

== စစ်မှုထမ်းခြင်း ==
ဦးလင်းဇော်ထွန်းသည် [[စစ်တက္ကသိုလ် (ပြင်ဦးလွင်)|စစ်တက္ကသိုလ်]]၊အပတ်စဉ်(၃၆) ကျောင်းဆင်းတစ်ဦးဖြစ်သည်။သူသည် စစ်မှုထမ်းသက် နှစ်၂၀ကာလအတွင်း  အစောပိုင်းကာလများအား ရှမ်းပြည်နယ်၊အရှေ့ပိုင်းအခြေစိုက် တပ်ရင်းတပ်ဖွဲ့များတွင် အများစုဖြတ်သန်းခဲ့သည်။

နောက်ပိုင်းကာလများတွင်မူ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ၏ ကိုယ်ရံတော်ဗိုလ်ချုပ် အဖြစ် ဖြတ်သန်းခဲ့သည်။ယင်းနောက်သူသည် ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် စစ်ဘက်အကြံပေးအထိ ရာထူးတိုးမြင့်ခံရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cxw7gpvlr8jo|title=စစ်ခေါင်းဆောင်ရဲ့ စစ်ဘက်လက်ထောက်|work=BBC|access-date=၁၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၂ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၄}}&lt;/ref&gt;

သူသည် ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်မှ အငြိမ်းစားယူခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rfa.org/burmese/news/usdp-candidates-list-08122015110444.html|title=USDP ကိုယ်စားပြုပြီး ရွေးကောက် ပွဲ ဝင်မည့် တပ်မတော်ထိပ်တန်း အရာရှိ များစာရင်း|work=RFA|access-date=၁၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၂ ဩဂုတ် ၂၀၁၅}}&lt;/ref&gt;

== နိုင်ငံရေးဖြတ်သန်းမှုများ ==
၂၀၁၅ ခုနှစ်၊နိုဝင်ဘာ ၈ ရက်တွင် ကျင်းပသည့် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ (၂၀၁၅)]]တွင် [[မိုင်းဖြတ်မြို့နယ်]]၊ပြည်သူ့လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်လောင်းအဖြစ် [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] ကိုယ်စားပြု၍ ဝင်ပြိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/263264|title=လာမည့် ရွေးကောက်ပွဲတွင် သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်နှင့် ဒုတိယသမ္မတ ဦးဉာဏ်ထွန်းတို့ ဝင်အရွေးမခံတော့၊ လက်ရှိအစိုးရအဖွဲ့မှ ၅၀ ဦးနှင့် တပ်မတော်မှ အငြိမ်းစားယူလိုက်သည့် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး လှဌေးဝင်း၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး သူရသက်ဆွေ အပါအဝင် တပ်မတော်သား ၅၉ ဦး ပြည်ခိုင်ဖြိုး . . .|work=Eleven Media Group|access-date=၁၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၂ ဩဂုတ် ၂၀၁၅}}&lt;/ref&gt;

အနိုင်ရပြီး [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]]ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် (၂၀၁၆-၂၀၂၁)အထိ နိုင်ငံရေးသမားတစ်ဦးအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။

သူသည် ၂၀၁၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပခဲ့သည့် ကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ၏ ဒုတိယအကြိမ် ပါတီညီလာခံတွင် ပါတီ၏ ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင်အဖြစ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခံရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/278213|title=ပြည်ခိုင်ဖြိုးပါတီ ဒုတိယအကြိမ် ပါတီညီလာခံတွင် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦးသန်းဌေးအား ရွေးချယ်|work=Eleven Media Group|access-date=၁၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၃ ဩဂုတ် ၂၀၁၆}}&lt;/ref&gt; ထိုအချိန်တွင် သူ၏ အသက်အရွယ်မှာ ၄၂ နှစ်သာရှိသေးပြီး ပါတီအတွင်း အသက်အငယ်ဆုံး ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင် အဖြစ် စာရင်းဝင်ခဲ့သည်။

[[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၀|အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ (၂၀၂၀)]] တွင်လည်း  [[မိုင်းဖြတ်မြို့နယ်]]၊ပြည်သူ့လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]] ကိုယ်စားပြု၍ ထပ်မံရွေးချယ်ခံရသည်။သို့သော် ၂၀၂၀ပြည့်နှစ် အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ မဲရလဒ်များအား ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင် က ပယ်ဖျက်ခဲ့သည်။

၂၀၂၂ ခုနှစ်၊အောက်တိုဘာ ၄ရက် တွင် ကျင်းပသည့် ကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ၏ တတိယအကြိမ် ပါတီညီလာခံတွင် ပါတီဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင် တာဝန်အပြင်၊  [[ရှမ်းပြည်နယ်]](အရှေ့ပိုင်း)၊[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]]၏ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခံရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news-eleven.com/article/238339|title=ပြည်ခိုင်ဖြိုးပါတီ၏ တတိယအကြိမ်ပါတီညီလာခံကို စတင်ကျင်းပနေပြီး ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင်အဖြစ် ပြန်လည်အရွေးခံရန် ဆန္ဒမပြုထားကြောင်း ပါတီဥက္ကဋ္ဌ ဦးသန်းဌေး ပြောကြား|work=Eleven Media Group|access-date=၁၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၄ အောက်တိုဘာ ၂၀၂၂}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://usdp.org.mm/2023/03/16/%E1%80%90%E1%80%9B%E1%80%AF%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%B0%E1%80%B7%E1%80%9E%E1%80%99%E1%80%B9%E1%80%99%E1%80%90%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA/|title=တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ၊ ယူနန်တက္ကသိုလ်၏ ဖိတ်ကြားချက်အရ ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင် ဒေါက်တာလင်းဇော်ထွန်း ဦးဆောင်သည့်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ လေ့လာရေးခရီးစဉ်ထွက်ခွာ|work=[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]]|access-date=၁၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၆ မတ် ၂၀၂၃}}&lt;/ref&gt;၂၀၂၅-၂၀၂၆ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ တွင် ရှမ်းပြည်နယ် မိုင်းဖြတ်မြို့နယ်မှ ဆက်လက်ရွေးကောက်ခံရသည်။

== စွပ်စွဲခံရမှုနှင့်ဖြေရှင်းရမှုများ ==
၂၀၁၇ ခုနှစ်၊ဇန်နဝါရီ ၂၉ ရက် တွင်  [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်]] (NLD) ဥပဒေရေးရာအကြံပေးအဖွဲ့ဝင် ရှေ့နေ [[ကိုနီ (ရှေ့နေ)|ဦးကိုနီ]] သည်  [[ရန်ကုန် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်|ရန်ကုန်လေဆိပ်]] တွင် လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခံရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-38789348|title=ရှေ့နေကြီး ဦးကိုနီ လုပ်ကြံ သတ်ဖြတ် ခံရ|work=BBC|access-date=၁၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၇}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news-eleven.com/%25e1%2580%259c%25e1%2580%25b0%25e1%2580%2599%25e1%2582%2588%25e1%2580%25b1%25e1%2580%259b%25e1%2580%25b8%25e1%2580%2594%25e1%2580%259a%25e1%2580%25b9%25e1%2580%2595%25e1%2580%259a%25e1%2580%25b9%25e1%2580%2599%25e1%2580%25bd%25e1%2580%2591%25e1%2580%2584%25e1%2580%25b9%25e1%2580%259b%25e1%2580%25bd%25e1%2580%25ac%25e1%2580%25b8/28210|title=လူတစ်ဦးချင်းစီ၏ လုံခြုံရေးအတွက် ထိတ်လန့်စရာဖြစ်ခဲ့ရသည့် ဦးကိုနီအား လုပ်ကြံမှု|work=Eleven Media Group|access-date=၁၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၅ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၇}}&lt;/ref&gt;

ဖြစ်စဉ်၌ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးမကျေနပ်မှုများဖြင့် တပ်မတော်အရာရှိဟောင်းအချို့ ပါဝင်နေခဲ့သည်။ထိုစဉ် တပ်မတော်သည်  ရှေ့နေဦးကိုနီ လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခံရမှု၌  ပါဝင်ပတ်သက်မှု မရှိခဲ့သည့်အကြောင်းငြင်းဆိုပြီး၊ယင်း ဖြစ်စဉ်ကို စုံစမ်းဖော်ထုတ်နေသည့် [[ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာန|ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန]]နှင့် ပူးပေါင်းပါဝင်ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2017/02/28/131151.html|title=ဦးကိုနီ လုပ်ကြံခံရမှု တပ်မတော် မပါဟု ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မြထွန်းဦး ပြော|work=The Irrawaddy|access-date=၁၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၇}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dvb.no/post/192148|title=ဦးကိုနီလုပ်ကြံမှု တပ်မတော်နှင့် လုံးဝပတ်သက်မှုမရှိဟု ရှင်းလင်း (ရုပ်သံ)|work=DVB|access-date=၁၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁ မတ် ၂၀၁၇}}&lt;/ref&gt;

ဦးကိုနီ လုပ်ကြံခံရမှုနှင့်ပတ်သက်၍  ကြည်လင်း၊ အောင်ဝင်းဇော်၊ ဇေယျာဖြိုး၊ အောင်ဝင်းထွန်း၊ အောင်ဝင်းခိုင်တို့သည် ပုဒ်မအသီးသီးများဖြင့် အမှုဖွင့်တရားစွဲဆို၊ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/burmese/burma-47249131|title=ရှေ့နေဦးကိုနီ လုပ်ကြံခံရမှု တရားခံတွေကို ကြိုးမိန့်နဲ့သေဒဏ်ချ|work=BBC|access-date=၁၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၉}}&lt;/ref&gt;ဤတွင် ဦးကိုနီလုပ်ကြံမှု အဓိကတရားခံ အောင်ဝင်းခိုင် နှင့် ဦးဇော်လင်းထွန်းသည် စစ်တက္ကသိုလ် တစ်ပတ်စဉ်ထဲ ဖြစ်ခဲ့သည့်အပြင်၊ပြင်ပတွင်လည်း ခင်မင်ရင်းနှီးကြသူများဖြစ်ခဲ့ကြ၍ ၎င်းသည် ရဲတပ်ဖွဲ့၏ ခေါ်ယူစစ်ဆေးမေးမြန်းမှုကိုခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://myanmar-now.org/mm/news/2245/|title=ဦးကိုနီလုပ်ကြံမှု တရားခံများအယူခံ စတင်ကြားနာ|work=Myanmar Now|access-date=၁၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၄ ဇွန် ၂၀၁၉}}&lt;/ref&gt;

သို့သော်လည်း ပါဝင်ပတ်သတ်သည့် အထောက်အထားသက်သေတစ်စုံတစ်ရာ မရှိသဖြင့် ရဲတပ်ဖွဲ့က အရေးမယူဘဲ လွတ်ပေးခဲ့သည်။၎င်းကိုယ်တိုင်ကလည်း ပါဝင်ပတ်သတ်မှုမရှိကြောင်း ငြင်းဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2017/02/27/131080.html|title=မမှန်သတင်းဖြန့်သူများကို ၆၆ (ဃ) ဖြင့် တရားစွဲဆိုမည်ဟု ဦးလင်းဇော်ထွန်းပြော|work=The Irrawaddy|access-date=၁၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၂၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၇}}&lt;/ref&gt; ယင်းအပြင်သူသည် တရားလိုပြသက်သေအဖြစ် တရားရုံးသို့ တက်၍ အပြစ်မရှိကြောင်းငြင်းဆိုခြင်းဖြင့် သက်သေ ထွက်ဆိုချက်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://myanmar-now.org/mm/news/894/|title=အောင်ဝင်းခိုင်ကို ကူညီခဲ့သူနှစ်ဦး တရားစွဲမခံရသည့်အပေါ် စွပ်စွဲခံရသူဘက်က မကျေနပ်|work=Myanmar Now|access-date=၁၉ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၅|date=၁၇ ဩဂုတ် ၂၀၁၈}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
{{reflist}}

{{lifetime|၁၉၇၃| }}{{မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ}}
[[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမားများ]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယ ဝန်ကြီးများ]]</text>
      <sha1>b59ne9s5oqf40rljhmww7ol5sk7pdea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>၂၀၂၆</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280044</id>
    <revision>
      <id>1026815</id>
      <parentid>1026688</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:54:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <comment>/* ကွယ်လွန်သူများ */</comment>
      <origin>1026815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136515" sha1="ho9q6pnntsp74ob5q4r4h18it1hijiu" xml:space="preserve">{{Events by month|၂၀၂၆|prefix=မုခ်ဝ:လက်ရှိဖြစ်ရပ်များ/}}{{Year nav|2026}}
{{Year article header|2026}}

== ဖြစ်ပွားဆဲ ဖြစ်ရပ်များ ==

* [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]]
* [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း]]
* [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု]]
* [[တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်]]သက်တမ်း
* [[တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော်]]သက်တမ်း

== အဓိက ဖြစ်ရပ်များ ==

=== ဇန်နဝါရီ ===

* [[၁ ဇန်နဝါရီ]] - [[ဘူလ်ဂေးရီးယားနိုင်ငံ]]သည် [[ယူရို|ယူရိုငွေကြေး]]ကို စတင်အသုံးပြုခဲ့ပြီး ယူရိုဇုန်၏ ၂၁ ခုမြောက် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite press release|title=Bulgaria ready to use the euro from 1 January 2026: Council takes final steps|date=July 8, 2025|publisher=Council of the European Union|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/}}&lt;/ref&gt;

* [[၅ ဇန်နဝါရီ]] - [[ကော်သူးလေတပ်မတော် (KTLA)]]က မြန်မာနိုင်ငံက ခွဲထွက်ပြီး ကော်သူးလေသမ္မတနိုင်ငံ တည်ထောင်လိုက်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ကော်သူးလေနိုင်ငံသစ် ကြေညာ၊ သမ္မတအဖြစ် ဗိုလ်ချုပ်စောနယ်ဒါးမြ တာဝန်ယူ |url=https://burmese.dvb.no/post/740655 |access-date=8 Jan 2026 |website=DVB}}&lt;/ref&gt;
* [[၉ ဇန်နဝါရီ]] - မြန်မာနိုင်ငံနှင့် [[ဆိုမာလီယာနိုင်ငံ]]တို့သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၉ ရက်မှစတင်၍ နှစ်နိုင်ငံအကြား သံအမတ်ကြီးအဆင့်ဖြင့် သံတမန်အဆက်အသွယ် ထူထောင်ကြသည်။ ဆိုမာလီယာဖက်ဒရယ် သမ္မတနိုင်ငံသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ (၁၂၇) နိုင်ငံမြောက် သံတမန်အဆက်အသွယ်ထူထောင်သည့် နိုင်ငံဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်နှင့် ဆိုမာလီယာဖက်ဒရယ်သမ္မတနိုင်ငံတို့အကြား သံတမန်အဆက်အသွယ်ထူထောင် |url=https://www.mdn.gov.mm/my/pnnytheaangcusmmttmnmaaniungngntteaanng-chiumaaliiyaaphkdrysmmttniungngnttiuakaa |url-status=live |access-date=၁၇ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆ |website=Myanmar Digital News}}&lt;/ref&gt;
* [[၁၁ ဇန်နဝါရီ]] - [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆]] ၏ အပိုင်း (၂) ကို  မြို့နယ်ပေါင်း ၁၀၀ ၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=မြန်မာနိုင်ငံ၏ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ အပိုင်း(၂) ကျင်းပပြီးစီး |url=https://xinhuamyanmar.com/news/myanmar/nm-2611131/ |access-date=2026-02-28 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=■ ရွေးကောက်ပွဲအပိုင်း(၂)တွင် ပါဝင်သည့် မြို့နယ်များ၌ မဲပေးမှုများ ပြီးဆုံး၍ မဲရုံများစတင်ပိတ်သိမ်း |url=https://news-eleven.com/article/309049 |access-date=2026-02-28 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
* [[၂၄ ဇန်နဝါရီ]] - အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၁/၂၀၂၆ ဖြင့် [[နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး]]ဥပဒေကို တတိယအကြိမ်ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံးဥပဒေကို တတိယအကြိမ်ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ |url=http://www.mdn.gov.mm/my/pnnytheaangcusmmttmnmaaniungngntteaa-amiusaakaakyrennglunkhunrekeaangcii |access-date=2026-03-13 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}&lt;/ref&gt;                 
* [[၂၅ ဇန်နဝါရီ]] - [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆]] ၏ အပိုင်း (၃) ကို  မြို့နယ်ပေါင်း ၆၁ ၌ ကျင်းပခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ဇန်နဝါရီ ၂၅ ရက်(တနဂ်​နွေ​နေ့)တွင် ကျင်းပမည့် ​ရွေး​ကောက်ပွဲအပိုင်း(၃)တွင် ပါဝင်သည့် မြို့နယ် ၆၁ မြို့နယ် |url=https://news-eleven.com/article/309419 |access-date=2026-02-28 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
* [[၂၇ ဇန်နဝါရီ]] - ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းထွန်းနောင်]]အား စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ မူလတာဝန်များသို့ ပြန်လည်ခန့်အပ်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်း၏နေရာတွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဖုန်းမြတ်]]ကို ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးအဖြစ် အစားထိုးခန့်ထားသဖြင့် [[နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်|နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကောင်မရှင်]]အဖွဲ့ဝင်သစ် ဖြစ်လာသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=ပြည်ထဲ​ရေးဝန်ကြီး ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းထွန်း​နောင်အား စစ်ဘက်မူလတာဝန် ပြန်လည်ထမ်းဆောင်စေပြီး ၎င်း၏​နေရာတွင် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးဖုန်းမြတ်အား ခန့်အပ်|url=https://news-eleven.com/article/309488|website=Eleven Media Group Co., Ltd|access-date=2026-03-06|language=my}}&lt;/ref&gt;
* [[၂၉ ဇန်နဝါရီ]] - ယခင်​အရေးပေါ် အခြေအနေ​ကြေညာထားသည့် ၆၃ မြို့နယ်တွင် အရေးပေါ် အခြေအနေ​နှင့် စစ်အုပ်ချုပ်​ရေးအမိန့်ကို ​ရက်​ ၉၀ ဆက်လက်တည်ရှိ​ကြောင်း အမိန့်များကို ကြေညာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=စစ်အုပ်ချုပ်ရေးအမိန့်ဆက်လက်ထုတ်ပြန်ခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/76504 |access-date=2026-02-27 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ယခင်​အရေးပေါ် အခြေအနေ​ကြေညာထားသည့် ၆၃ မြို့နယ်တွင် အရေးပေါ်အခြေအနေ​နှင့် စစ်အုပ်ချုပ်​ရေးအမိန့်ကို ရက်​ ၉၀ ဆက်လက်တည်ရှိ​​ကြောင်းကြေညာ |url=https://news-eleven.com/article/309542 |access-date=2026-02-27 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;

=== ဖေဖော်ဝါရီ ===

* [[၃ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[ပြည်ထောင်စုအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ]]ကို [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]] ဥပဒေအမှတ် ၃/၂၀၂၆ ဖြင့် ပြဋ္ဌာန်းဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။ 
* [[၇ ဖေဖော်ဝါရီ]] - ၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွက် [[မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆု]] ပေးအပ်ချီးမြှင့်ခြင်းအခမ်းအနားကို နေပြည်တော်ရှိ  MICC -1 ခန်းမတွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ အကောင်းဆုံးရုပ်ရှင်ဇာတ်ကားဆုကို &quot;''[[ပန်းမြိုင်လယ်မှ ဥယျာဉ်မှူး]]''&quot;ဇာတ်ကားက ရရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=■၂၀၂၅ ခုနှစ်အတွက် မြန်မာ့ရုပ်ရှင်ထူးချွန်ဆုများ ပေးအပ်ချီးမြှင့်ပွဲ ပြုလုပ် |url=https://news-eleven.com/article/309744 |access-date=2026-02-22 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt; 
* [[၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ]] - နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနက [[တီမောလက်စ်တေနိုင်ငံ]]၏ မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ သံရုံး ယာယီတာဝန်ခံကို မြန်မာနိုင်ငံကနေ ထွက်ခွာရန် ညွှန်ကြားခဲ့သည်။ 
* [[၁၈ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[မြန်မာ့တော်ဝင်နဂါးတပ်တော်|ဗမာအမျိုးသားတော်လှန်ရေးတပ်မတော်]]၏ အဖွဲ့ခေါင်းဆောင် [[ဗိုလ်နဂါး]]သည် မြန်မာ့တပ်မတော်ထံ လက်နက်ချခဲ့သည်။ 

* [[၂၀ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[မြစ်ကြီးနားလေဆိပ်]]မှ ထွက်ခွာရန် ပြင်ဆင်နေသည့် [[မြန်မာအမျိုးသား လေကြောင်းလိုင်း|မြန်မာအမျိုးသားလေကြောင်းလိုင်း]] ၏ ATR-72-600 အမျိုးအစား ခရီးသည်တင်လေယာဉ်ကို FPV Suicide Drone များဖြင့် ပစ်ခတ်တိုက်ခိုက်ခဲ့မှု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး လေယာဉ်၏ ခေါင်းပိုင်း၊ ကိုယ်ထည်အလယ်ပိုင်းနှင့် နောက်မီးပိုင်းတို့တွင် ဗုံးစထိမှန်၍ အနည်းငယ်ပျက်စီးခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=မြစ်ကြီးနားလေဆိပ် တိုက်ခိုက်ခံရပြီးနောက် လေယာဉ်ခရီးစဉ်များ ဖျက်သိမ်းထား |url=https://npnewsmm.com/news/699966621a20c677ac351113 |url-status=live |website=NP News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Burmese |first=R. F. A. |date=2026-02-21 |title=မြစ်ကြီးနားလေဆိပ်မှာ ခရီးသည်တင်လေယာဉ် တိုက်ခိုက်ခံရ |url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/02/21/mna-airline-rebel-drone-burma-junta/ |access-date=2026-02-22 |website=မြန်မာဌာန |language=my}}&lt;/ref&gt;
* [[၂၃ ဖေဖော်ဝါရီ]] - တတိယအကြိမ်မြောက် လွှတ်တော်အသီးသီး၏ ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးများကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လအတွင်း ကျင်းပသွားမည်ဖြစ်ရာ [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]]ကို (၁၆) ရက်နေ့၊ [[အမျိုးသားလွှတ်တော်]]ကို (၁၈) ရက်နေ့နှင့် တိုင်းဒေသကြီး/ပြည်နယ်လွှတ်တော်များကို (၂၀) ရက်နေ့တို့တွင် အသီးသီးစတင်ကျင်းပရန် ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ကျင်းပရန်ခေါ်ယူခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/index.php/news/80312 |access-date=2026-02-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ကျင်းပရန်ခေါ်ယူခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/index.php/news/80315 |access-date=2026-02-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကျင်းပရန်ခေါ်ယူခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=https://www.moi.gov.mm/index.php/news/80316 |access-date=2026-02-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[၂၄ ဖေဖော်ဝါရီ]] - ရန်ကုန်မြို့ရှိ မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ [[ဖင်လန်နိုင်ငံ]]သံရုံးကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ (၂၈) ရက်နေ့၌ ပိတ်သိမ်းမည်ဟု တရားဝင်ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=■ ရန်ကုန်မြို့ရှိ ဖင်လန်နိုင်ငံသံရုံး ပိတ်သိမ်းမည် |url=https://news-eleven.com/article/310071 |access-date=2026-02-24 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
* [[၂၆ ဖေဖော်ဝါရီ]] -  အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၉/၂၀၂၆ ဖြင့် [[အခွန်အယူခံခုံအဖွဲ့]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့် ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=အခွန်အယူခံခုံအဖွဲ့ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့် ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80422|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-02-27|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု]]: [[အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]နှင့် [[အစ္စရေးနိုင်ငံ|အစ္စရေး]]နိုင်ငံတို့သည် [[အီရန်နိုင်ငံ]]အတွင်း တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ရာ နိုင်ငံတော်ခေါင်းဆောင်ကြီး အလီ ခါမေနီ အပါအဝင် အဆင့်မြင့်အရာရှိကြီး အများအပြား သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt; ယင်းကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် အီရန်က ပင်လယ်ကွေ့ဒေသရှိ အမေရိကန်စစ်အခြေစိုက်စခန်းများကို လက်တုံ့ပြန်တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=US and Israel attack Iran as Trump says ‘major combat operations’ under way – live |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/feb/28/israel-attacks-iran-as-blasts-heard-in-tehran-live-updates?page=with:block-69a2c4c98f08e575db5bd4de#block-69a2c4c98f08e575db5bd4de |access-date=28 February 2026 |publisher=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

=== မတ် ===

* [[၁ မတ်]] - မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ [[မင်းတုန်းမြို့နယ်]]၊ အနောက်ဘက် ရှစ်မိုင်ခန့်အကွာ ရခိုင်ရိုးမတောင်ခြေရှိ ပြောင်းရွာဝန်းကျင်ကို လေကြောင်းမှ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ သေဆုံးသူ ၂၅ ဦး ရှိခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=ခင်ရီရီဇော် |date=2026-03-02 |title=မင်းတုန်းမြို့အနောက်ဘက် ရခိုင်ရိုးမတောင်ခြေရှိ ကုန်တင်ကားရပ်နားစခန်းကို ဗုံးကြဲ၊ ၂၅ ဦးသေဆုံး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73008/ |access-date=2026-03-02 |website=Myanmar Now |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မင်းတုန်းမြို့နယ်၌ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ကုန်သည်နှင့် ကားသမား ၂၅ ဦး သေဆုံး |url=https://burmese.dvb.no/post/748482 |access-date=2026-03-02 |website=မကွေးတိုင်း၊ မင်းတုန်းမြို့နယ်၊ ပြောင်းကျေးရွာအနားရှိ ကုန်ကားတွေ ရပ်နားထားတဲ့ နေရာကို စစ်ကောင်စီတပ်က လေကြောင်းကနေ ဗုံးကြဲတိုက်ခဲ့တာကြောင့် ရခိုင်ကုန်သည်နဲ့ ကားသမား အပါအဝင် ၂၅ ယောက် သေဆုံးပြီး ပြင်းထန… |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[၂ မတ်]] - [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]]သည် [[တောင်သူလယ်သမားနေ့]] အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် အမိန့်အမှတ် ၆/၂၀၂၆ ဖြင့် အကျဉ်းသား/သူ (၂၈၂၅) ဦး&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80494 |access-date=2026-03-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;၊ အမိန့်အမှတ် ၇/၂၀၂၆ ဖြင့် နိုင်ငံခြားသား အကျဉ်းသား/သူ (၁၀) ဦး&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80496 |access-date=2026-03-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;၊ အမိန့်အမှတ် ၈/၂၀၂၆ ဖြင့် အကြမ်းဖက်မှုတိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေပုဒ်မ ၅၀(ည) နှင့်  ၅၂(က) အရ ပြစ်မှုကျခံနေရသည့် ၇,၃၃၇ ဦး တို့အား လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်ပေးခဲ့ပြီး&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80498 |access-date=2026-03-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;၊​ အမိန့်အမှတ် ၉/၂၀၂၆ ဖြင့် အဆိုပါ အဆိုပါပုဒ်မများအရ တရားစွဲဆိုခံထားရကာ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်နေသူ ၁၂,၄၈၇ ဦး နှင့် သက်ဆိုင်သည့် အမှုပေါင်း ၉,၅၃၂ မှုကို ပိတ်သိမ်းပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=အကြမ်းဖက်မှုတိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေပုဒ်မ ၅ဝ(ည)၊ ၅၂(က) ဖြင့် ကြားနာစစ်ဆေးဆဲအမှုများကိုပိတ်သိမ်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/80500 |access-date=2026-03-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[၃ မတ်]] - [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသအတွင်း၌ စစ်ရေး ပဋိပက္ခများကြောင့်]]  လောင်စာဆီတင်သွင်းသည့်သင်္ဘောများဖြင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရာ ရေလမ်းကြောင်း တစ်လျှောက်တွင် အတားအဆီး၊ အဟန့်အတားပိတ်ဆို့မှုများကြောင့် စက်သုံးဆီ ခြိုးခြံချွေတာသုံးစွဲရေးအတွက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၇ ရက်မှစတင်၍ ပုဂ္ဂလိက ပိုင်ယာဉ်များ လစဉ် စုံရက်များတွင် စုံအက္ခရာနှင့် မ ရက်များတွင် မ အက္ခရာ နံပါတ်ပါယာဉ်များ ​မောင်းနှင်အသုံးပြုရန် [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]] သတင်းထုတ်ပြန်​ရေးအဖွဲ့က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=စက်သုံးဆီ ခြိုးခြံချွေတာသုံးစွဲရေးအတွက် ပြည်သူသို့ အသိပေးကြေညာချက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80530 |access-date=2026-03-04 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[၄ မတ်]] - 
** သင်ကြားရေးဗီဇာ (Study Visa) ဖြင့် ဝင်ရောက်လာပြီး နိုင်ငံရေးခိုလှုံခွင့် လျှောက်ထားသူများ တိုးလာနေမှုကြောင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]အပါအဝင် [[အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံ|အာဖဂန်နစ္စတန်]]၊ [[ဆူဒန်နိုင်ငံ|ဆူဒန်]] နှင့် [[ကင်မရွန်းနိုင်ငံ|ကင်မရွန်း]] စုစုပေါင်း နိုင်ငံ ၄ နိုင်ငံမှ လျှောက်ထားသူများအတွက် ဗီဇာ ထုတ်ပေးမှုကို ရပ်ဆိုင်းထားကြောင်း [[ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံ|ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်းနိုင်ငံအစိုးရ]] က ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=မြန်မာအပါအဝင် နိုင်ငံလေးနိုင်ငံမှ ကျောင်းသားများကို ကျောင်းသားဗီဇာထုတ်ပေးမှု ရပ်ဆိုင်းလိုက်သည်ဟု ဗြိတိန်ကြေညာ |url=https://news-eleven.com/article/310263 |access-date=2026-03-04 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
** ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရဲဝင်းဦး]]သည် [[စစ်ဘက်ရေးရာ လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့|စရဖ အရာရှိချုပ်]]အဖြစ်မှ [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ကြည်း)]] အဖြစ်သို့ ရာထူးအဆင့် တိုးမြှင့်ခံခဲ့ရသည်။
** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီသည် [[နေပြည်တော်ကောင်စီ]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ (ဥပဒေအမှတ် ၁၀/၂၀၂၆)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=နေပြည်တော်ကောင်စီဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80569 |access-date=2026-03-05 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt; နှင့် [[ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့များ|တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ (ဥပဒေအမှတ် ၁၁/၂၀၂၆) တို့ကို အသစ်ပြင်ဆင်ပြဋ္ဌာန်းလိုက်သည်။​&lt;ref&gt;{{Cite web |title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80571 |access-date=2026-03-05 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
** စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ပုလဲမြို့နယ်]]၊ မရိုးတုန်းကျေးရွာကို ပါရာမော်တာ နှစ်စီးဖြင့် ဗုံးကြဲခဲ့ရာ ကလေးငယ်တဦးအပါအဝင် ဒေသခံ ငါးဦးထက်မနည်း သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2026-03-05 |title=စစ်ရေးပြင်းထန်နေသည့် ပုလဲမြို့နယ်တွင် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ၇ ဦးသေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73154/ |access-date=2026-03-07 |website=Myanmar Now |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပုလဲမြို့နယ်ကို စစ်တပ်က ဗုံးကြဲ၊ ပြည်သူ ၄ ဦး သေဆုံးပြီး ၇ ဦးထက်မနည်း ဒဏ်ရာရ |url=https://burmese.dvb.no/post/749049 |access-date=2026-03-07 |website=စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ ပုလဲမြို့နယ်၊ မရိုးတုံးရွာကို မတ် ၄ ရက် ည ၉ နာရီကျော်နဲ့ မတ် ၅ ရက် မနက် ၁၀ နာရီကျော်မှာ စစ်တပ်က စက်တပ်လေထီးနဲ့ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့တာကြောင့် အရပ်သား ၄ ယောက် နေရာမှာတင် သေဆုံးခဲ့ပြီး … |language=en}}&lt;/ref&gt;

*[[၅ မတ်]] - [[ဗဟိုမိုဘိုင်းစက်ပစ္စည်း သက်သေခံမှတ်ပုံတင်စနစ်]]: ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ပထမပတ်မှစတင်၍ မိုဘိုင်းလက်ကိုင်ဖုန်းအသုံးပြုသူများသည် စံချိန်စံညွှန်းနှင့် ကိုက်ညီပြီး နိုင်ငံတော်သို့ သတ်မှတ်ထားသော အခွန်များ ပေးဆောင်ထားသည့် ဖုန်းများကို  အသုံးပြုနိုင်စေရန်အတွက် ဗဟိုမိုဘိုင်းစက်ပစ္စည်း သက်သေခံမှတ်ပုံတင်စနစ် (CEIR) ကို စတင်အသုံးပြုဆောင်ရွက်သွားမည်ဖြစ်ကြောင်း CEIR နှင့် EIR စနစ် စီမံကိန်းဦးစီးကော်မတီမှ သတင်းထုတ်ပြန်ထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မတ်လ ပထမပတ်မှစ၍ ဗဟိုမိုဘိုင်းစက်ပစ္စည်းသက်သေခံမှတ်ပုံတင်စနစ်(CEIR) အား စတင်အသုံးပြုမည် |url=https://news-eleven.com/article/310289 |access-date=2026-03-06 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ဗဟိုမိုဘိုင်းစက်ပစ္စည်း သက်သေခံမှတ်ပုံတင်စနစ် (CEIR) စတင်အသုံးပြုဆောင်ရွက်မည့် အစီအစဉ်ကို ပြည်သူသို့ အသိပေးကြေညာခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80618 |access-date=2026-03-06 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
*[[၆ မတ်]] - [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု]]: [[အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသ]]တွင် လတ်တလောဖြစ်ပေါ်လျက်ရှိသည့် တိုက်ခိုက်မှုများအတွက် မြန်မာနိုင်ငံအနေဖြင့် လွန်စွာစိုးရိမ်ပူပန်လျက်ရှိကြောင်း နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနက ထုတ်ပြန်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသတွင်းဆိုင်ရာ သတင်းထုတ်ပြန်ချက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80643 |access-date=2026-03-07 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
*[[၇ မတ်]] - အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီသည် ဥပဒေအမှတ် ၁၂/၂၀၂၆ ဖြင့် ရှေ့နေများအက်ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကိုလည်းကောင်း၊&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ရှေ့နေများအက်ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80673 |access-date=2026-03-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt; ဥပဒေအမှတ် ၁၃/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ယစ်မျိုးခွန်|ယစ်မျိုး]]ဥပဒေကိုလည်းကောင်း၊&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ယစ်မျိုးဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80674 |access-date=2026-03-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;  ဥပဒေအမှတ် ၁၄/၂၀၂၆ ဖြင့် [[မျိုးစေ့]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကိုလည်းကောင်း၊&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မျိုးစေ့ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80675 |access-date=2026-03-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt; ဥပဒေအမှတ် ၁၅/၂၀၂၆ ဖြင့် [[မြေဩဇာ]]ဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကိုလည်းကောင်း&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မြေဩဇာဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80676 |access-date=2026-03-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt; အသီးသီး ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ 

* [[၈ မတ်]] 
** - [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]]၏ သား၊ [[မိုဂျ်တာဘာ ခါမေနီ|မိုဂျလ်တာဘာ ခါမေနီ]]ကို တတိယမြောက် [[အီရန်နိုင်ငံ]]၏ [[အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်|အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်]] အဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခံရသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်နေရာကို အယာတိုလာ ခါမေနီ၏သားဖြစ်သူ မိုဂျ်တာဘာအား ရွေးချယ် |url=https://news-eleven.com/article/310269 |access-date=2026-03-10 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
** [[အမ်းမြို့နယ်]]၊ [[ဒလက်ချောင်းဒေသ အစုလိုက်အပြုံလိုက် သတ်ဖြတ်မှု|ဒါးလက်ချောင်းဒေသရှိ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းအား တပ်မ​တော်က လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှု]] ပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် တပ်မ​တော်သား စစ်သုံ့ပန်း (၁၁၆) ဦး သေဆုံးပြီး (၃၂) ဦး ဒဏ်ရာရရှိပြီး အရပ်သားသုံ့ပန်း အချို့လည်း သေဆုံးဒဏ်ရာရရှိခဲ့ဟု AA အဖွဲ့ထုတ်ပြန်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=■အမ်းမြို့နယ် ဒါးလက်ချောင်းဒေသရှိ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းအား တပ်မ​တော်က လေကြောင်းတိုက်ခိုက် ခဲ့သဖြင့် တပ်မ​တော်သား စစ်သုံ့ပန်း(၁၁၆) ဦး သေဆုံးပြီး အရပ်သားသုံ့ပန်းအချို့ သေဆုံးဒဏ်ရာရရှိခဲ့ဟု AA အဖွဲ့ထုတ်ပြန်မှု သံသယဖြစ်ဖွယ်ရှိ |url=https://news-eleven.com/article/310463 |access-date=2026-03-13 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=အမ်းမြို့နယ်က စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်း ဗုံးကြဲခံရပြီး ၁၂၀ နီးပါးသေဆုံး၊ ၃၀ ကျော် ဒဏ်ရာရ |url=https://burmese.dvb.no/post/749879 |access-date=2026-03-13 |website=ရခိုင်ပြည်နယ်၊ အမ်းမြို့နယ်၊ ဒါးလက်ချောင်းဒေသရှိ စစ်သုံ့ပန်းအကျဉ်းစခန်းတခုကို စစ်ကောင်စီက မတ် ၈ ရက်မှာ လေကြောင်းကနေ ၃ နာရီခွဲခန့်ကြာ ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့တာကြောင့် စစ်သုံ့ပန်းနဲ့ အရပ်သား အကျဉ်းသား ၁၁၆… |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ထွန်းအောင် |first=ဖဒူ |date=2026-03-11 |title=အမ်းမြို့နယ်ဗုံးကြဲမှု အနောက်ပိုင်းတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်မှ သုံ့ပန်းအများစု သေဆုံး |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73267/ |access-date=2026-03-13 |website=Myanmar Now |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* [[၉ မတ်]] - 
** ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်သည် ၂၀၂၅ ခုနှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ အပိုင်း (၁) နှင့် (၂) အတွက် တင်သွင်းလာသည့် ရွေးကောက်ပွဲကန့်ကွက်လွှာအမှုနှစ်မှုကို စတင်ကြားနာစစ်ဆေးခဲ့ပြီး၊ ရွေးကောက်ပွဲခုံအဖွဲ့ (၁) က အမှုအမှတ် (၁/၂၀၂၅) ဖြစ်သည့် လျှောက်ထားသူ ဒေါက်တာကောင်းထက်ခိုင် (USDP) နှင့် လျှောက်ထားခံရသူ ဦးပေါင်ဇလန်း (ZNP) တို့၏အမှုကိုလည်းကောင်း၊ ရွေးကောက်ပွဲခုံအဖွဲ့ (၂) က အမှုအမှတ် (၂/၂၀၂၅) ဖြစ်သည့် လျှောက်ထားသူ ဦးဝင်းကြူ (USDP) နှင့် လျှောက်ထားခံရသူ ဦးခိုင်ဦး (PP) တို့၏အမှုကိုလည်းကောင်း အသီးသီးစတင်စစ်ဆေးခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=၂၀၂၅ ခုနှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ၊ ရွေးကောက်ပွဲကန့်ကွက်လွှာအမှုနှစ်မှုကို ရွေးကောက်ပွဲခုံအဖွဲ့ (၁) နှင့် ရွေးကောက်ပွဲခုံအဖွဲ့ (၂) တို့ဖြင့် စတင်ကြားနာစစ်ဆေး {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80710 |access-date=2026-03-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
** ပဲခူးတိုင်း၊ [[ညောင်လေးပင်ခရိုင်]]၊ [[ကျောက်ကြီးမြို့နယ်]]၊ [[ရေတွင်းကုန်းကြီးရွာ၊ ကျောက်ကြီးမြို့နယ်|ရေတွင်းကုန်း]]ကျေးရွာအုပ်စုမှာ လေကြောင်းဖြင့် ဗုံးကြဲမှုကြောင့် အသက် ၆ နှစ်ကျော် ကလေးငယ်အပါအဝင် လူအယောက် ၃၀ နီးပါးသေဆုံးခဲ့ကြောင်း ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး(KNU)က ထုတ်ပြန်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-09 |title=ကျောက်ကြီးမှာ စစ်တပ်ဗုံးကြဲလို့ လူ ၂၅ ဦးခန့်သေဆုံး၊ ၅ ဦး အသတ်ခံရတယ်လို့ KNU ပြော - ၂၀၂၆ မတ်လ ၉ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cgqgpqwww5xt |access-date=2026-03-10 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=မွန်သတင်းအေဂျင်စီ |first=လွတ်လပ်သော |date=2026-03-09 |title=ကျောက်ကြီးမြို့နယ်တွင် စစ်တပ် ပစ်ခတ်သတ်ဖြတ်မှုကြောင့် အရပ်သား ၃၀ သေဆုံး - လွတ်လပ်သော မွန်သတင်းအေဂျင်စီ သတင်း - |url=https://burmese.monnews.org/2026/03/09/%E1%80%80%E1%80%BB%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AE%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%94%E1%80%9A%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA/ |access-date=2026-03-10 |website=လွတ်လပ်သော မွန်သတင်းအေဂျင်စီ |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
** တနင်္သာရီတိုင်း၊ [[ပုလောမြို့နယ်]]၊ တဖီလေးခိုကျေးရွာရှိ ဘာသာရေးအဆောက်အအုံပေါ်ကို  ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် အသက် ၁၁ နှစ်အောက် ကလေး ၃ ယောက်နှင့် လူကြီးပိုင်း အမျိုးသား ၃ ယောက် စုစုပေါင်း ၆ ယောက် သေဆုံးခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=ပုလောမြို့နယ်၌ ခရစ်ယာန်အသင်းတော်နေရာကို စစ်တပ်ဗုံးကြဲ၊ ကလေးအပါအဝင် ၆ ဦး သေဆုံး|url=https://burmese.dvb.no/post/749677|website=တနင်္သာရီတိုင်း ပုလောမြို့နယ်၊ တဖီလေးခိုကျေးရွာရှိ ဘာသာရေးအဆောက်အအုံပေါ်ကို စစ်ကောင်စီတပ်က ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့တဲ့အတွက် အသက် ၁၁ နှစ်အောက် ကလေး ၃ ယောက်နဲ့ လူကြီးပိုင်း အမျိုးသား ၃ ယောက် စုစုပေါင်း ၆ ယ…|access-date=2026-03-10|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=၂၀၂၆ မတ် ၁၀ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ယင်းမာပင်ခရိုင်ထဲက NUG တပ်စခန်း ၂ ခု မီးရှို့ဖျက်ဆီးခံရ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cg4gwek9gq7t|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-10|access-date=2026-03-10|language=my}}&lt;/ref&gt;

* [[၁၀ မတ်]] - 
** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး၊ အမိန့်အမှတ် ၈/၂၀၂၆ ဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ဒေါက်တာလင်းအောင် အား ကျန်းမာရေးအရ အနာယူးခွင့်ပြုပြီး၊ အမိန့်အမှတ် ၉/၂၀၂၆ ဖြင့် ဒေါက်တာစန္ဒာဦးအား အစားထိုး ခန့်အပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80726|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-03-11|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=တာဝန်မှ အနားယူခွင့်ပြုခြင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80725|website=www.moi.gov.mm|access-date=2026-03-11|language=en}}&lt;/ref&gt;
** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး၊ အမိန့်အမှတ် ၁၀/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ချင်းပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်|ချင်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော်]] တရားသူကြီးချုပ် ဦး[[နေစိုး]]အား တာဝန်မှ အနားယူခွင့်ပြုလိုက်ပြီး၊&lt;ref&gt;{{Cite web |title=တာဝန်မှ အနားယူခွင့်ပြုခြင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80727|access-date=2026-03-11|website=www.moi.gov.mm|language=en}}&lt;/ref&gt; အမိန့်အမှတ် ၁၁/၂၀၂၆ ဖြင့် ချင်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ် ဦးမြတ်စံဖြင့် အစားထိုးခန့်အပ်ခဲ့သည်။​&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ချင်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးချုပ် ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information|url=http://www.moi.gov.mm/news/80728|access-date=2026-03-11|website=www.moi.gov.mm|language=en}}&lt;/ref&gt;
** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး၊ အမိန့်အမှတ် ၁၂/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ချင်းပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်|ချင်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော်]] တရားသူကြီး ဦးကျော်သောင်းအောင် နှင့် [[ရှမ်းပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်]] တရားသူကြီးအဖြစ် ဦးအောင်မော်တို့ကို အသီးသီး ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် တရားသူကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80729 |access-date=2026-03-11 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
** မန္တလေးတိုင်းအတွင်း တော်လှန်ရေးတပ်ဖွဲ့များ နောက်ဆုံးထိန်းချုပ်ထားသည့် [[တကောင်း|တကောင်းမြို့]]ကို စစ်ကောင်စီတပ်က ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ ရက်မှစတင်ကာ တစ်လကျော်ကြာ အင်အားသုံးထိုးစစ်ဆင်ခဲ့ပြီးနောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် အလုံးစုံ ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=တကောင်းမြို့ကျပြီး မန္တလေးတိုင်းတစ်ခုလုံးကို စစ်တပ် ထိန်းချုပ်|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73241/|website=Myanmar Now|date=2026-03-10|access-date=2026-03-12|language=en-US|first=Myanmar|last=Now}}{{Dead link|date=April 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=မန္တလေးတိုင်း NUG နောက်ဆုံးလက်ကျန် တကောင်းမြို့ကို စစ်ကော်မရှင်သိမ်းယူ|url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/03/11/myanmar-burma-conflict-tagaung-nug/|website=မြန်မာဌာန|date=2026-03-11|access-date=2026-03-12|language=my|first=R. F. A.|last=Burmese}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=တကောင်းမြို့ကို ထိန်းချုပ်နိုင်ပြီလို့ စစ်ကော်မရှင်ထုတ်ပြန်လာ|url=https://myaelattathan.com/news/22992/|website=Myaelatt Athan|date=2026-03-12|access-date=2026-03-12|language=en-US|last=MLAT}}&lt;/ref&gt;

* [[၁၁ မတ်]] - 
** ၂၀၂၅ - ၂၀၂၆ ပညာသင်နှစ် [[တက္ကသိုလ်ဝင်တန်းစာမေးပွဲ|တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲ]]: ၂၀၂၅- ၂၀၂၆ ခုနှစ် တက္ကသိုလ်ဝင် စာမေးပွဲသို့ ဝင်ရောက်ဖြေဆိုရန် စာရင်းပေးသွင်းထားသူ နှစ်သိန်းခြောက်သောင်းကျော်ရှိပြီး၊ မတ်လ ၁၁ ရက်နေ့မှ စတင်ဖြေဆိုလျက်ရှိပြီး မတ်လ ၁၇ ရက်နေ့အထိ ဖြေဆိုကြရမည်ဖြစ်ပြီး မတ် ၁၅ ရက် တနင်္ဂနွေနေ့အား ပိတ်ရက်အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။​&lt;ref&gt;{{Cite web |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲ ပထမနေ့ မြန်မာစာဘာသာရပ် စတင်ဖြေဆို {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80766 |access-date=2026-03-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=၂၀၂၅ - ၂၀၂၆ ပညာသင်နှစ် တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲနှင့် စက်မှု၊ စိုက်ပျိုး၊ မွေးမြူရေးတက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲများ စတင်ဖြေဆို {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80772 |access-date=2026-03-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် တက္ကသိုလ်ဝင်စာမေးပွဲ ပထမနေ့ မြန်မာစာဘာသာရပ်ဖြေဆိုသူ ကျောင်းသားကျောင်းသူပေါင်း နှစ်သိန်းခွဲကျော်ရှိ |url=https://news-eleven.com/article/310445 |access-date=2026-03-12 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီသည် ဥပဒေအမှတ် ၁၆/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ငွေမည်းခဝါချခြင်း|ငွေကြေးခဝါချမှု]]တိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး၊ ငွေကြေးခဝါချမှုတိုက်ဖျက်ရေးဥပဒေ (ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ဥပဒေအမှတ် ၁၁/၂၀၁၄)ကို ဤဥပဒေဖြင့် ရုပ်သိမ်းလိုက်သည်။​&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Journal |first=Popular |date=2026-03-12 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် ငွေကြေးခဝါချမှုတို-က်ဖျ-က်ရေးဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း |url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%81%82%E1%81%80%E1%81%82%E1%81%86-%E1%80%81%E1%80%AF%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%85%E1%80%BA-%E1%80%84%E1%80%BD%E1%80%B1%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%9D%E1%80%AB%E1%80%81%E1%80%BB/ |access-date=2026-03-12 |website=Popular |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
** [[ဒီမိုကရက်တစ် ကရင်အကျိုးပြုတပ်မတော်|ဒီမိုကရေစီအကျိုးပြုကရင်တပ်မတော်]] (D.K.B.A) မှ အမှတ်(၁) စစ်ကွပ်ကဲရေးလက်အောက်ခံ အမှတ်(၉၁၅) တပ်ရင်းတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသည့် အရာရှိ ၂ ဦးအား ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံး (KNU) ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့တွေထံ ပူးပေါင်းပါဝင်မှုကြောင့် တပ်ဖွဲ့ဝင်အဖြစ်မှ အပြီးအပိုင် ထုတ်ပယ်လိုက်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=၂၀၂၆ မတ် ၁၂ ရက် ဘီဘီစီ သတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ရှမ်းမြောက်က ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်ထဲ TNLA နဲ့ MNDAA အင်အားတိုးနေ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cj326geenvrt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-12|access-date=2026-03-12|language=my}}&lt;/ref&gt;
** စက်သုံးဆီရောင်းချမှုများအပေါ် စိစစ်ကြပ်မတ်နိုင်ရေးဆောင်ရွက်သွားမည့်အစီအမံသစ်အဖြစ် စက်သုံးဆီ ပြတ်လပ်မှုနှင့် ဆီဆိုင်များတွင် အကြိမ်ကြိမ် တန်းစီဝယ်ယူမှုများကို ထိန်းချုပ်ရန်အတွက် နေပြည်တော်၊ ရန်ကုန်၊ မန္တလေးနှင့် တောင်ကြီးမြို့တို့ရှိ စက်သုံးဆီအရောင်းဆိုင်များတွင် တယ်လီဖုန်း Application အသုံးပြု၍ အလိုအလျောက် စိစစ်ရောင်းချသည့်စနစ်ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၂ ရက်နေ့မှစတင်ကာ စမ်းသပ်အသုံးပြုမည်ဟု စွမ်းအင်ဝန်ကြီးဌာနက ကြေညာထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=စက်သုံးဆီရောင်းချမှုများအပေါ် စိစစ်ကြပ်မတ်နိုင်ရေးဆောင်ရွက်သွားမည့်အစီအမံ အသိပေးထုတ်ပြန်ခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80768 |access-date=2026-03-12 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ရန်ကုန်မြို့ရှိ စက်သုံးဆီဆိုင်များတွင် မော်တော်ယာဉ်များကို QR Code ဖြင့် စက်သုံးဆီ စမ်းသပ်ရောင်းချ |url=https://news-eleven.com/article/310451 |access-date=2026-03-12 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
** တနင်္သာရီတိုင်း၊ [[သရက်ချောင်းမြို့နယ်]]၊ [[မင်းဒပ်ရွာ၊ သရက်ချောင်းမြို့နယ်|မင်းဒပ်ကျေးရွာ]]ရှိ နှစ်ပေါင်း ၃၀ ကျော် အခြေချခဲ့သည့် မြန်မာ့တပ်မတော်၏ ဝင်းဝတပ်စခန်းကို KNLA နှင့် PDF တော်လှန်ရေး ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=၂၀၂၆ မတ် ၁၂ ရက် ဘီဘီစီ သတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ရှမ်းမြောက်က ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်ထဲ TNLA နဲ့ MNDAA အင်အားတိုးနေ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cj326geenvrt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-12|access-date=2026-03-12|language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=သရက်ချောင်းနှင့် ပလောက်မြို့ကြား တစ်ခုတည်းသော စစ်ကော်မရှင်စခန်းကို သိမ်းယူ|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73294/|website=Myanmar Now|date=2026-03-12|access-date=2026-03-12|language=en-US|last=သူရအောင်}}&lt;/ref&gt;

* [[၁၃ မတ်]] - [[ရန်ကုန်ယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း|ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်အသင်း]]၏ ကစားသမားဖြစ်သူ [[မောင်မောင်လွင် (ဘောလုံးသမား)|မောင်မောင်လွင်]]သည် ပွဲကြည့်စင်ရှိ အမျိုးသမီးပရိသတ်တစ်ဦးအပေါ် ကိုယ်ထိလက်ရောက် ကျူးလွန်ခဲ့သည့်အတွက် ၎င်းအား ၆ လ ပွဲပယ်ပြစ်ဒဏ်နှင့် ဒဏ်ကြေးငွေ ကျပ်သိန်း ၃၀ ပေးဆောင်ရန် [[မြန်မာ နေရှင်နယ် လိဂ်|မြန်မာနေရှင်နယ်လိဂ်]] (MNL) က ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=အမျိုးသမီးပရိသတ် ၁ ဦးအပေါ် ကိုယ်ထိလက်ရောက်ကျူးမှုဖြင့် မောင်မောင်လွင်ကို ၆ လ ကစားခွင့်ပိတ်|url=https://burmese.dvb.no/post/750191|website=အမျိုးသမီး ပရိသတ်တယောက်အပေါ် ပွဲကြည့်စဉ်မှာ ကိုယ်ထိလက် ရောက်ကျူးလွန်ခဲ့တဲ့ ရန်ကုန်ယူနိုက်တက်အသင်းရဲ့ ကစားသမား မောင်မောင်လွင်ကို ၆ လ ပွဲပယ်နဲ့ ဒဏ်ကြေး‌ ငွေ ကျပ် သိန်း ၃၀ ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်လိုက်တယ်လို့ မြန်…|access-date=2026-03-13|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=အမျိုးသမီးပရိသတ်ကို ကိုယ်ထိလက်ရောက်တွန်းထိုးခဲ့သည့် မောင်မောင်လွင်ကို ပွဲပယ်ပြစ်ဒဏ် ခြောက်လနှင့် ဒဏ်ငွေကျပ်သိန်း ၃၀ ချမှတ်|url=https://news-eleven.com/article/310472|website=Eleven Media Group Co., Ltd|access-date=2026-03-13|language=my}}&lt;/ref&gt;

* [[၁၄ မတ်]] - အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၁၇/၂၀၂၆ ဖြင့် [[အာကာသသိပ္ပံနှင့် နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးကော်မရှင်]]ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=အာကာသသိပ္ပံနှင့်နည်းပညာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးကော်မရှင်ဥပဒေပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80825 |access-date=2026-03-15 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[၁၅ မတ်]] 
** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၁၈/၂၀၂၆ ဖြင့် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ပြည်ထောင်စု၏ [[အခွန်အခ|အခွန်အကောက်]] ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် စတင်အကျိုးသက်ရောက်မည်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ပြည်ထောင်စု၏ အခွန်အကောက်ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80851 |access-date=2026-03-16 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt; 
** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီရုံး အမိန့်အမှတ် ၁၃/၂၀၂၆ ဖြင့် [[ကရင်ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့|ကရင်ပြည်နယ်အစိုးရအဖွဲ့]]၊ လုံခြုံရေးနှင့် နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးကို ကြည်း ၂၇၂၃၈ ဗိုလ်မှူးကြီး မင်းသူကျော် အစား ကြည်း ၃၂၈၃၅ ဗိုလ်မှူးကြီး စိုးမိုးဝင်း ဖြင့်လည်းကောင်း၊ [[ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့၊]] လုံခြုံရေးနှင့် နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးကို ကြည်း ၃၀၁၀၇ ဗိုလ်မှူးကြီး ခန့်မွန်ဆွေ အစား ကြည်း ၃၀၃၃၉ ဗိုလ်မှူးကြီး စိုးမင်းဦး ဖြင့် အစားထိုးခန့်အပ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=လုံခြုံရေးနှင့်နယ်စပ်ရေးရာဝန်ကြီးများ အစားထိုးခန့်အပ်ခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80839 |access-date=2026-03-16 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt; 
*[[၁၆ မတ်]] 
**[[တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်|တတိယအကြိမ် ပြည့်သူလွှတ်တော်]]ကို ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကို ခေါ်ယူကျင်းပပြီး၊ [[ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ|ပြည်သူ့လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ]]အဖြစ် [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ကြံ့ခိုင်ရေးပါတီ]] ဥက္ကဋ္ဌ ဦး[[ခင်ရီ]]ကို ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့သည်။ ထို့နောက်၊ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦး[[မောင်မောင်အုန်း]]ကို ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=■တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးများ စတင်ကျင်းပ|url=https://news-eleven.com/article/310534|website=Eleven Media Group Co., Ltd|access-date=2026-03-16|language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=၂၀၂၆ မတ်လ ၁၆ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ပြည်သူ့လွှတ်တော်စတင်ကျင်းပ၊ လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦးခင်ရီ ရေပန်းစားနေ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/ckg352l0jz6t|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-16|access-date=2026-03-16|language=my}}&lt;/ref&gt; 
** ကွတ်ခိုင်မြို့ ထိန်းချုပ်ရေးနှင့်ပတ်သက်၍ ကိုးကန့်တပ် (MNDAA) နှင့် တအာင်းတပ် (TNLA) တို့အကြား နှစ်ဖက်တင်းမာမှုများ နှစ်ရက်ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီးနောက် [[ကွတ်ခိုင်မြို့]]အား MNDAA က အပြီးအပိုင် ထိန်းချုပ်လိုက်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-17 |title=ရှမ်းမြောက်အရေး MNDAA နဲ့ TNLA ခေါင်းဆောင်တွေ လောက်ကိုင်မှာ တွေ့ဆုံ - ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၇ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများ တိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cvgk20p4k6pt |access-date=2026-03-17 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt; 
** [[နတ်တလင်းမြို့နယ်]]၊ [[ဖလံပင်ရွာမရွာ၊ နတ်တလင်းမြို့နယ်|ဖလံပင်ကျေးရွာမှ]] စစ်တပ် စစ်ကြောင်းက ပစ်ခတ်ခဲ့တာကြောင့် ပြည်သူ ၃ ဦး သေဆုံးပြီး ၅ ဦးဖမ်းဆီးခံထားရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ကျော်ကြီး |date=2026-03-17 |title=နတ်တလင်းမှာ စစ်တပ်ကပစ်ခတ်လို့ ပြည်သူ ၃ ဦးသေဆုံးပြီး ၅ ဦးဖမ်းခံရ |url=https://myaelattathan.com/news/23027/ |access-date=2026-03-19 |website=Myaelatt Athan |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=mmblogmaster |date=2026-03-17 |title=နတ်တလင်းတွင် အကြမ်းဖက်စစ်တပ်စစ်ကြောင်းက ပြည်သူ ၃ ဦးကို သတ်ဖြတ်ကာ နေအိမ် ၁၆၀ ကျော်ကို မီးရှို့ |url=https://maun-mm.com/2026/03/17/nattalin-3/ |access-date=2026-03-19 |website=Maun |language=en-US}}&lt;/ref&gt;ဖလံပင်ရွာက နေအိမ် ၁၅၀ လုံးနှင့် [[ရှားစီးဘို (အထက်စု)ရွာ၊ နတ်တလင်းမြို့နယ်|ရှားစီးဘို]]ရွာက နေအိမ် ၁၅ လုံးတို့ကို မီးရှို့ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-19 |title=ရန်ကုန် - ပြည်လမ်းပေါ် က နတ်တလင်းမြို့စစ်ရေး |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cvglee9j7xzo |access-date=2026-03-19 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt; 

* [[၁၇ မတ်]] 
** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၁၉/၂၀၂၆ ဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံကူးလက်မှတ်|မြန်မာနိုင်ငံကူးလက်မှတ်]]ဆိုင်ရာဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=မြန်မာနိုင်ငံကူးလက်မှတ်ဆိုင်ရာဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်း |url=https://www.myanmardigitalnewspaper.com/my/mnmaaniungngnkuulkmttchiungraaupde-ptttthaan |access-date=2026-03-18 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}&lt;/ref&gt;
** &quot;သမီးလှကျွန်း တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်ဘေးမဲ့တော&quot; အား [[သမီးလှကျွန်းအဏ္ဏဝါအမျိုးသားဥယျာဉ်|သမီးလှကျွန်း အဏ္ဏဝါအမျိုးသားဥယျာဉ်]] သို့  ဧရိယာတိုးချဲ့ပြင်ဆင်၍ အဏ္ဏဝါအမျိုးသားဥယျာဉ်အဖြစ် အဆင့်မြှင့်တင် သတ်မှတ်ခဲ့။

* [[၁၈ မတ်]]
** [[တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော်]]၏ ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကို စတင်ကျင်းပခဲ့ရာ ဦး[[အောင်လင်းဒွေး]]အား ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဦး [[Jeng Phang နော်တောင်]]အား ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌအဖြစ်လည်းကောင်း အသီးသီး ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-18 |title=၂၀၂၆ မတ်လ ၁၈ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများ တိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ကာလုံအမှုဆောင်ချုပ် ဦးအောင်လင်းဒွေး အမျိုးသားလွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌ အဖြစ်ရွေးချယ်ခံရ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/clygyzg0396t |access-date=2026-03-18 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;
** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၂၀/၂၀၂၆ ဖြင့် ပြည်ထောင်စုတရားစီရင်ရေးဥပဒေကို ပဉ္စမအကြိမ် ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းသည်။​&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုတရားစီရင်ရေးဥပဒေကို ပဉ္စမအကြိမ် ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80929 |access-date=2026-03-18 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;

* [[၁၉ မတ်]] - [[၂၀၂၆ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား အကျပ်အတည်း]]: လေယာဉ်ဆီအကန့်အသတ်ဖြစ်မှုကြောင့် ခရီးသည်တစ်ဦးကို ၁၀ ကီလိုသာ ထပ်တိုးသယ်ယူခွင့်ပြုမည်ဟု [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာလေကြောင်း|အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာလေကြောင်းလိုင်း]] (MAI)နှင့် [[မြန်မာအမျိုးသား လေကြောင်းလိုင်း|မြန်မာအမျိုးသာလေကြောင်းလိုင်း]] (MNA) တို့က အသီးသီးကြေညာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ် ၂၀ ရက်- မတ် ၃၀ မှာ သမ္မတ တင်မြှောက်ဖို့လျာထား|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c77ml61nz4gt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-20|access-date=2026-03-20|language=my}}&lt;/ref&gt;
* [[၂၀ မတ်]] - 
** [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကို စတင်ကျင်းပသည်။  ဒုတိယသမ္မတများ ရွေးချယ်တင်မြှောက်နိုင်ရန်အတွက် သက်ဆိုင်ရာ လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များ အစုအဖွဲ့အလိုက် အစည်းအဝေးများကို မတ်လ ၂၃ ရက်တွင် ကျင်းပမည် ဖြစ်ပြီး၊ ဒုသမ္မတသုံးယောက်ကို မတ်လ ၂၅ ရက်မှာ စိစစ်မှာဖြစ်ပြီး မတ်လ ၃၀ ရက်နေ့မှာ ရွေးချယ်တင်မြှောက်မှုပြုလုပ်မည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။​&lt;ref&gt;{{Cite web|title=၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ် ၂၀ ရက်- မတ် ၃၀ မှာ သမ္မတ တင်မြှောက်ဖို့လျာထား|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c77ml61nz4gt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-20|access-date=2026-03-20|language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ဒုတိယသမ္မတလောင်းများအမည်စာရင်း မတ် ၃၀ ရက် တင်သွင်းမည်|url=https://burmese.dvb.no/post/261196|website=DVB Burmese|access-date=2026-03-20|language=en}}&lt;/ref&gt;
** တတိယအကြိမ် [[ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်များ|ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်များ]] အသီးသီးကျင်းပပြီး၊ တိုင်းဒသေကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်လွှတ်တော်အကြီးအကဲများကို ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။​
**[[၂၀၂၆ ကွတ်ခိုင်မြို့တိုက်ပွဲ]]: လောက်ကိုင်မြို့၌ [[အာရက္ခတပ်တော်]] (AA) ပါဝင်သော တွေ့ဆုံဆွေးနွေးမှုတစ်ရပ် ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး အပစ်အခတ်ရပ်စဲရန် သဘောတူညီမှု ရရှိခဲ့သည်။ အဆိုပါ သဘောတူညီချက်များအရ ကွတ်ခိုင်မြို့ကို MNDAA က ဆက်လက်ထိန်းချုပ်သွားမည်ဖြစ်ပြီး [[ညီနောင်မဟာမိတ်သုံးဖွဲ့|ညီနောင်မဟာမိတ်]]များအဖြစ် ဆက်လက်ရပ်တည်ရေး၊ နယ်မြေသတ်မှတ်မှု ထားရှိရေးနှင့် ဖမ်းဆီးထားသူများကို ပြန်လည်လွှတ်ပေးရေးတို့ ပါဝင်ကြောင်း TNLA ပြန်ကြားရေးတာဝန်ရှိသူ လွေးယေဦးက ပြောကြားခဲ့ရာ၊ MNDAA က ဖမ်းဆီးထားသည့် TNLA တပ်ဖွဲ့ဝင် ၁၀၀ ခန့်အား ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် စီစဉ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=မတ် ၂၁ ရက် နိုင်ငံတဝန်းသတင်းများအနှစ်ချုပ်-ကသာ လေကြောင်းဗုံးကြဲ ဆယ်ချီသေဆုံး|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c70530ylpgro|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-21|access-date=2026-03-21|language=my}}&lt;/ref&gt;
**[[၂၀၂၆ ချင်းပြည်နယ်လွှတ်တော် တိုက်ခိုက်ခံရမှု]]: ချင်းပြည်နယ်၊ ဟားခါးမြို့၌ ကျင်းပနေသည့် တတိယအကြိမ် ချင်းပြည်နယ် လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးကို [[ချင်းဒေသကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|ချင်းလဲန်းကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့]] (ဟားခါး)(CDF-Hakha)က ဒရုန်းဖြင့် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-21 |title=မတ် ၂၁ ရက် နိုင်ငံတဝန်းသတင်းများအနှစ်ချုပ်-ကသာ လေကြောင်းဗုံးကြဲ ဆယ်ချီသေဆုံး |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c70530ylpgro |access-date=2026-03-21 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;
**စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ [[ကသာမြို့]]မှာ တိုက်လေယာဉ်နှင့် ဗုံးကြဲမှုကြောင့် မဟာလေးထပ်ဘုန်းကြီးကျောင်းက သံဃာအပါအဝင် စစ်ဘေးရှောင်နှင့် ဒေသခံများ လူအယောက် ၅၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-21 |title=မတ် ၂၁ ရက် နိုင်ငံတဝန်းသတင်းများအနှစ်ချုပ်-ကသာ လေကြောင်းဗုံးကြဲ ဆယ်ချီသေဆုံး |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c70530ylpgro |access-date=2026-03-22 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=KNG |date=2026-03-20 |title=ကသာမြို့လယ်ခေါင် ဗုံးကြဲခံရ၊ သေဆုံးဒဏ်ရာရသူတွေများနိုင်တယ်လို့ဆို |url=https://burmese.kachinnews.com/2026/03/20/am1-388/ |access-date=2026-03-22 |website=Kachin News Group (KNG) |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ကသာမြို့တွင် စစ်ရှောင်များနေသည့်ဘုန်းကြီးကျောင်း ဗုံးကြဲခံရ၍ ၆၀ ထက်မနည်းသေဆုံး |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/69be6b725ec101b7a780ccc4 |access-date=2026-03-22 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2026-03-21 |title=စစ်တပ်လွှတ်​တော်​ငါးရက်​မြောက်​နေ့မှာ ကသာမြို့ကစစ်ဘေးရှောင်​တွေခိုလှုံတဲ့ဘုန်းကြီးကျောင်းကို စစ်​ကောင်စီ ဗုံးကြဲ |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2026/03/22/151892/ |access-date=2026-03-22 |website=LuduNwayOo |language=my-MM}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lin |first=Editor Htein |date=2026-03-21 |title=ကသာနဲ့ မြောင်မှာ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်ခံရပြီး သေဆုံးသူအများပြားနဲ့ ဒဏ်ရာရသူတွေရှိခဲ့ |url=https://voiceofmyanmarnews.com/news/2026/03/21/%e1%80%80%e1%80%9e%e1%80%ac%e1%80%94%e1%80%b2%e1%80%b7-%e1%80%99%e1%80%bc%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84%e1%80%ba%e1%80%99%e1%80%be%e1%80%ac-%e1%80%9c%e1%80%b1%e1%80%80%e1%80%bc%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%84/ |access-date=2026-03-22 |website=Voice of Myanmar |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
**၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ချင်းတော်လှန်ရေးနေ့တွင် ချင်းအမျိုးသားတရပ်လုံး အမျိုးသားရေးအသိဖြင့် စစ်မှုထမ်းပါဝင်ကြရန် [[ချင်းအမျိုးသားတပ်ဦး]]က တိုက်တွန်းထုတ်ပြန်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ချင်းလူငယ်များ အမျိုးသားရေးအသိဖြင့် စစ်မှုထမ်းရန် CNF တိုက်တွန်းနေ|url=https://myanmar-now.org/mm/news/73449/|website=Myanmar Now|date=2026-03-20|access-date=2026-03-22|language=en-US|first=Myanmar|last=Now}}&lt;/ref&gt;

* [[၂၂ မတ်]] -
** အရှေ့အလယ်ပိုင်း ပဋိပက္ခကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စက်သုံးဆီပြတ်လပ်မှုကို ကြိုတင်ကာကွယ်သည့်အနေဖြင့် အစိုးရရုံးများမှ ဝန်ထမ်းများသည် ရုံးသို့လာရောက်ခြင်းမပြုဘဲ မိမိတို့၏နေအိမ် သို့မဟုတ် အဆောင်များတွင်သာ လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်ရန် သတ်မှတ်လိုက်ကြောင်း အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ၊ သတင်းထုတ်ပြန်ရေးအဖွဲ့က ထုတ်ပြန်သည်။ ယင်းသို့ အိမ်မှအလုပ်လုပ်ခြင်း (work from home) စနစ်ကို ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၂၅ ရက်မှစတင်၍ အပတ်စဉ် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့တိုင်း ဆောင်ရွက်သွားရမည်ဖြစ်ပြီး ပုဂ္ဂလိကအလုပ်ဌာနများအနေဖြင့်လည်း အလားတူ အိမ်မှအလုပ်လုပ်ခြင်းစနစ်ကို အတတ်နိုင်ဆုံး လိုက်နာဆောင်ရွက်သွားရန် ထုတ်ပြန်ထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=အပတ်စဉ်ဗုဒ္ဓဟူးနေ့အား အစိုးရရုံးဌာနများ၏ ရုံးလုပ်ငန်းများကို နေအိမ်မှသာဆောင်ရွက်ကြရန် သတ်မှတ်ကြေညာ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81059 |access-date=2026-03-23 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;

* [[၂၃ မတ်]] - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်သည် ခါးကျီးပေါင်းရောဂါကြောင့် အာရုံကြောညပ်ခြင်း ဝေဒနာ ခံစားခဲ့ရသဖြင့် ၂ နာရီကြာ ခွဲစိတ်မှုအောင်မြင်ကြောင်း စစ်ကော်မရှင်က ထုတ်ပြန်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=သတင်းထုတ်ပြန်ချက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81078 |access-date=2026-03-24 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
*[[၂၈ မတ်]] - ၂၀၂၅ မြန်မာနိုင်ငံငလျင်ကြီးလှုပ်ခတ်မှု (၁) နှစ်ပြည့်အခမ်းအနားကို နေပြည်တော်၌ ကျင်းပခဲ့ပြီး၊ ငလျင်ကြီးကြောင့် နေပြည်တော်အပါအဝင် တိုင်းဒေသကြီး၊ ပြည်နယ် (၁၀) ခု၌ သေဆုံးသူ ၃၈၁၈ ဦး၊ ပျောက်ဆုံးသူ ငါးဦး၊ ဒဏ်ရာရသူ ၅၁၀၄ ဦး၊ ဘေးသင့်အိမ်ထောင်စု ၁၆၂၅၆၃ စု၊ ဘေးသင့်လူဦးရေ ၄၂၄၀၆၃ ဦးနှင့် ယာယီရွှေ့ပြောင်း လူဦးရေ ၂၇၉၁၁၁ ဦးရှိခဲ့ကြောင်း၊ ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုအနေဖြင့် စုစုပေါင်း တန်ဖိုးကျပ် ၇၉၇၉ ဘီလီယံကျော်ရှိကြောင်း  နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင် ဥက္ကဋ္ဌက ပြောကြားသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=မန္တလေးငလျင်ကြီးလှုပ်ခတ်မှု (၁)နှစ်ပြည့်အခမ်းအနားကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81220 |access-date=2026-03-30 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
*[[၃၀ မတ်]] -
**[[၂၀၂၆ မြန်မာတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ရာထူးအပြောင်းအလဲ]] 
*** ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရဲဝင်းဦး|ရဲဝင်ဦး]]သည် [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]ဖြစ်လာပြီး၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ကျော်စွာလင်း]]သည် [[ဒုတိယတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] ဖြစ်လာသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ် ၃၀ ရက် ဘီဘီစီတိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် - ပြည်သူ့လွှတ်တော်က စစ်ခေါင်းဆောင်ကို ဒုသမ္မတ အမည်စာရင်းတင်သွင်း|url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx290r3lvm0t|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-03-30|access-date=2026-03-30|language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၊ မြန်မာ့တပ်မတော်၏ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် တာဝန်လွှဲပြောင်းလက်ခံခြင်း ဂုဏ်ပြုစစ်ရေးပြအခမ်းအနား ကျင်းပပြုလုပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81247 |access-date=2026-03-30 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
*** [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း|၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံသမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း]]: ပြည်သူ့လွှတ်တော်အစုအဖွဲ့က ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်နှင့် တစညပါတီမှ ဒေါက်တာကျော်ဆွေကို ဒုသမ္မတလောင်းအဖြစ် တင်သွင်းခဲ့ပြီး&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Journal |first=Popular |date=2026-03-30 |title=ပြည်သူ့လွှတ်တော်က ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်နှင့် ဒေါက်တာ ကျော်ဆွေကို ဒုသမ္မတလောင်း အမည်စာရင်း တင်သွင်း |url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%B0%E1%80%B7%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%80-%E1%80%97%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%9C%E1%80%BA/ |access-date=2026-03-30 |website=Popular |language=en-US}}&lt;/ref&gt;၊ အမျိုးသားလွှတ်တော်အစုအဖွဲ့က ကချင်ပြည်နယ်ပြည်သူ့ပါတီဥက္ကဋ္ဌ ဒေါက်တာတူးဂျာနှင့် ကြံ့ခိုင်ရေးပါတီကိုယ်စားပြု ကရင်ပြည်နယ်လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ် [[နန်းနီနီအေး]] အား ရွေးချယ်တင်သွင်းခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Journal |first=Popular |date=2026-03-30 |title=အမျိုးသားလွှတ်တော်မှ ဒေါက်တာ တူးဂျာနှင့် ဒေါ်နန်းနီနီအေးတို့အား ဒုသမ္မတလောင်းအဖြစ် အမည်စာရင်းတင်သွင်း |url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%A1%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%BD%E1%80%BE%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BE-%E1%80%92%E1%80%B1/ |access-date=2026-03-30 |website=Popular |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
*** ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ကိုယ်စားပြုကော်မတီက ဦး[[ဌေးငွေ]] အား အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ၏ ပြည်ထဲရေးနှင့် လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေး ဒုတိယဝန်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။
*** KIO ၊ KNU ၊ CNF ၊ KSIEC၊ CRPH နှင့် NUG တို့ပါဝင်သော [[ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီပြည်ထောင်စုပေါ်ထွန်းရေး ဦးဆောင်ကောင်စီ|ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီ ပြည်ထောင်စုပေါ်ထွန်းရေး ဦးဆောင်ကောင်စီ]]ကို ဖွဲ့စည်းလိုက်ကြောင်း ထုတ်ပြန်လိုက်သည်။

* ၃၁ မတ်
** [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း|၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံသမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း]]: သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ရေးအဖွဲ့ အမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များအစုအဖွဲ့က ဒုတိယသမ္မတလောင်းအဖြစ် [[နန်းနီနီအေး]]ကို ရွေးချယ်ခဲ့ကြပြီး၊ ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်များအစုအဖွဲ့ကမူ ဦး[[မင်းအောင်လှိုင်]]ကို ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။ &lt;br /&gt;

=== ဧပြီ ===

* [[၂ ဧပြီ]] - 
** ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ် ကော့ကရိတ်-မြဝတီ အာရှလမ်းမကြီးကို တိုက်ပွဲများကြောင့် ပိတ်ထားရာမှ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂ ရက်နေ့တွင် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-02 |title=လကမ္ဘာဆီသွားမယ့် Artemis II ယာဉ် ကမ္ဘာပတ်လမ်းပေါ်ရောက်ပြီ - ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီ ၂ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်းသတင်းတိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c3ex5eq4nypt |access-date=2026-04-02 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-02 |title=မြဝတီ-ကော့ကရိတ် အာရှလမ်း ပြန်ဖွင့် - New Day Myanmar |url=https://newdaymyanmar.com/%e1%80%99%e1%80%bc%e1%80%9d%e1%80%90%e1%80%ae-%e1%80%80%e1%80%b1%e1%80%ac%e1%80%b7%e1%80%80%e1%80%9b%e1%80%ad%e1%80%90%e1%80%ba-%e1%80%a1%e1%80%ac%e1%80%9b%e1%80%be%e1%80%9c%e1%80%99%e1%80%ba%e1%80%b8/ |access-date=2026-04-02 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ကုန်သွယ်မှုပမာဏအများဆုံးစီးဆင်းရာ ဘားအံ-ကော့ကရိတ်-မြဝတီ (အာရှလမ်းပိုင်း) ပြန်လည်ဖွင့်လှစ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81336 |access-date=2026-04-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
** [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ]] ဥပဒေအမှတ် ၅၁/၂၀၂၆ ဖြင့် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေ|ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေ]]ကိုပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်သူ့စစ်မှုထမ်းဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့်ဥပဒေ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81337 |access-date=2026-04-03 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;

* [[၃ ဧပြီ]] 
** [[၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံ သမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း|၂၀၂၆ မြန်မာနိုင်ငံသမ္မတရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း]]: ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]] အား မြန်မာနိုင်ငံ၏ ၁၁ ဦးမြောက် [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမ္မတ|နိုင်ငံတော်သမ္မတ]] အဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ပြီး၊ ဒုတိယသမ္မတ (၁) အဖြစ် ဦး[[ညိုစော]]၊ ဒုတိယသမ္မတ (၂) အဖြစ် [[နန်းနီနီအေး]] အဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၃ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်သမ္မတအိပ်မက်ပြည့်ဝ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/czrey4p725jt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-04-03|access-date=2026-04-03|language=my}}&lt;/ref&gt;
** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၅၂/၂၀၂၆ ဖြင့် ငွေချေးသက်သေခံလက်မှတ်များ လဲလှယ်ရောင်းဝယ်ရေးဥပဒေကို ပြင်ဆင်သည့် ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းသည်။ 
** အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ ဥပဒေအမှတ် ၅၃/၂၀၂၆ ဖြင့် 
** ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၆ ရက်နေ့တွင် စစ်ဆေးတွေ့ရှိချက်အရ (၁-၁-၂၀၂၁) မှ (၃၁-၃-၂၀၂၅) ရက်နေ့အထိ ကာလအတွင်း ပို့ကုန်များ တင်ပို့ပြီးဖြစ်သော်လည်း ပို့ကုန်ရငွေ ပြန်လည်မဝင်ရောက်သေးသည့် ကုမ္ပဏီပေါင်း (၂၈၇) ခုသည် နိုင်ငံခြားသုံးငွေ စီမံခန့်ခွဲမှုဥပဒေ၊ စည်းမျဉ်းများနှင့် အမိန့်ကြော်ငြာစာများပါ ပြဋ္ဌာန်းချက်များကို လိုက်နာခြင်းမရှိသောကြောင့် အဆိုပါကုမ္ပဏီများနှင့် ၎င်းတို့၏ ဒါရိုက်တာအဖွဲ့ဝင်များအား အမည်ပျက်စာရင်းသွင်းလိုက်ကြောင်း မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ်က ထုတ်ပြန်ကြေညာသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ပို့ကုန်ရငွေပြန်လည်ဝင်ရောက်ရန် ကျန်ရှိသည့်ကုမ္ပဏီ (၂၈၇) ခု၏ ကုမ္ပဏီနှင့်ကုမ္ပဏီ၏ ဒါရို-က်တာအဖွဲ့ဝင်များအား အမည်မည်းစာရင်း ထည့်သွင်းကြောင်း ဗဟိုဘဏ်က ထုတ်ပြန်|url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%95%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%80%E1%80%AF%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%84%E1%80%BD%E1%80%B1%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%9D%E1%80%84%E1%80%BA-2/|website=Popular|date=2026-04-04|access-date=2026-04-04|language=en-US|first=Popular|last=Journal}}&lt;/ref&gt;

* [[၄ ဧပြီ]] - ဖေဖော်ဝါရီ ၂၁ ရက်မှစတင်၍ ရပ်နားထားခဲ့ရာမှ ဧပြီ ၄ ရက် နံနက်ပိုင်းတွင် [[မြစ်ကြီးနားလေဆိပ်]]၌ ခရီးသည်တင်လေကြောင်းလိုင်းများ စတင်၍ ပြန်လည်ပြေးဆွဲနေပြီဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ကချင်ပြည်နယ် မြစ်ကြီးနားလေဆိပ်၌ လေကြောင်းလိုင်းများဆင်းသက်မှု ရက်ပေါင်း ၄၀ ကျော် ရပ်နားထားခဲ့ပြီး ယနေ့မှစ၍ ပြန်လည်ပြေးဆွဲ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81429 |access-date=2026-04-06 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[၆ ဧပြီ]] - 
** ရိုဟင်ဂျာများအား လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှု ကျူးလွန်ခဲ့သည်ဟူသော စွဲဆိုချက်နှင့် အဆိုပါအခင်းအဖြစ်အပျက်ဖြစ်ပွားစဉ်က [[တပ်မတော်]]၏ ရာထူးအကြီးဆုံးဖြစ်သည့် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]]အပေါ် အရေးယူရန် တိုင်တန်းချက်ကို [[အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ|အင်ဒိုနီးရှား]]တရားစီရင်ရေး အာဏာပိုင်များက တရားဝင် လက်ခံလိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း ယူကေအခြေစိုက် တာဝန်ခံမှုရှိစေရေး-မြန်မာ (MAP) အဖွဲ့ကို ဦးဆောင်သူ ခရစ္စ ဂန်းနက်စ်က ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-04-06 |title=ရိုဟင်ဂျာ ဂျီနိုဆိုက်အမှုနဲ့ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်ကို အရေးယူဖို့ တိုင်တန်းချက်ကို အင်ဒိုနီးရှား လက်ခံ - ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၆ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်းသတင်းများ တိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c7470nv11l7t |access-date=2026-04-06 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;
** မကွေးတိုင်း၊ ဆောမြို့တွင် ပြီးခဲ့သောနှစ် အောက်တိုဘာလ၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် သက်ငယ်မုဒိမ်းမှုနှင့် လူသတ်ကာ အလောင်းဖျောက်မှုကျူးလွန်သူအား အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) ၏ ဆောမြို့နယ်တရားရုံးနှင့် မြို့နယ်တရားရေးအဖွဲ့က သေဒဏ်ချမှတ်လိုက်ကြောင်း မြို့နယ်တရားရေးအဖွဲ့ ဥက္ကဋ္ဌ ဦးလင်းထက်က ဘီဘီစီသို့ ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
** [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]] ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး တတိယနေ့တွင် ၂၀၀၈ ခုနှစ် နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ဆိုင်ရာ နည်းဥပဒေများအရ ခန့်အပ်မည့် ပြည်ထောင်စုအဆင့်ရာထူးများအတွက် နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံထားရသူက အဆိုပြုတင်ပြချက်များကို ဖတ်ကြားခြင်း ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး တတိယနေ့ ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81463 |access-date=2026-04-07 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
*[[၇ ဧပြီ]]
**တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေးစတုတ္ထနေ့တွင် ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ် ဥက္ကဋ္ဌ ဦး[[သာဌေး]]အပါအဝင် တရားသူကြီး ၉ ဦးပါ ဖွဲ့စည်းမှုကို လွှတ်တော်က အတည်ပြုသည်။ ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင် ဥက္ကဋ္ဌ ဦးသန်းစိုးအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင် ၁၅ ဦးကို လွှတ်တော်က အတည်ပြုသည်။ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဌာန အရေအတွက် (၃၁ ခု)နှင့် အမည်သတ်မှတ်ချက်ကို လွှတ်တော်က အတည်ပြုသည်။ ဗဟိုဘဏ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါက်တာခင်နိုင်ဦးအား ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ခန့်အပ်ရန် လွှတ်တော်က သဘောတူသည်။ [[အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေး ကော်မရှင်|အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်]] (အသစ်) ဥက္ကဋ္ဌ ဦးစိုးသိန်းအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင် ၉ ဦးကို အတည်ပြုသည်။ ဝန်ကြီးများနှင့် ကျန်တရားသူကြီးများ အမည်စာရင်းများကို ဖတ်ကြားတင်ပြခဲ့ပြီး ဧပြီ ၉ ရက် အစည်းအဝေးတွင် ကန့်ကွက်မှုများ လက်ခံမည်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး စတုတ္ထနေ့ကျင်းပ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81500 |access-date=2026-04-08 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;

* [[၈ ဧပြီ]]
** အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီ (Abbas Araghchi) က အီရန်နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတို့အကြား [[ဟော်မုဇ် ရေလက်ကြား]] ကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရန် အပါအဝင် နှစ်ပတ်ကြာ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီမှုကို အတည်ပြုပြောကြားခဲ့သည်။ အဆိုပါ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို အီရန်အမျိုးသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အဆင့်မြင့်ကောင်စီ (Supreme National Security Council) က အတည်ပြုချက်ပေးထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Iran agrees to ceasefire, offers conditional Hormuz passage |url=https://shafaq.com/en/Middle-East/Iran-agrees-to-ceasefire-offers-conditional-Hormuz-passage |access-date=2026-04-09 |website=Shafaq News |language=en}}&lt;/ref&gt;
** [[တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပဉ္စမနေ့ကို ကျင်းပခဲ့ပြီး၊ ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပြီးစီးကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-08 |title=ပြည်သူကိုကိုယ်စားပြုရေး ဆောင်ရွက်ရန် ပြည်သူ့ |url=https://onenewstvchannel.com/politic/people-hluttaw/%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%8a%e1%80%ba%e1%80%9e%e1%80%b0%e1%80%80%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%80%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%9a%e1%80%ba%e1%80%85%e1%80%ac%e1%80%b8%e1%80%95%e1%80%bc%e1%80%af%e1%80%9b%e1%80%b1/ |access-date=2026-04-09 |website=One News Myanmar |language=my-MM}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး အောင်မြင်စွာကျင်းပပြီးစီး {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81524 |access-date=2026-04-09 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
** [[တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော်]] ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး စတုတ္ထနေ့ကို ကျင်းပခဲ့ပြီး၊ ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး ပြီးစီးကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး အောင်မြင်စွာ ကျင်းပပြီးစီး {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81525 |access-date=2026-04-09 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;

* [[၉ ဧပြီ]]
** ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ်တရားသူကြီးများအဖြစ် ဦးသောင်းနိုင်၊ ဦးသိန်းကိုကို၊ ဒေါ်သင်းသင်းနွဲ့၊ ဒေါ်ပြုံးပြုံးအေး၊ ဒေါက်တာကိုကိုနိုင်၊ ဦးဝင်းမြင့်၊ ဒေါ်စိုးခက်ခက်၊ ဒေါ်သင်းသင်းချိုတို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ပြည်ထောင်စုတရားလွှတ်တော်ချုပ်တရားသူကြီးရှစ်ဦးအား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု|url=https://news-eleven.com/article/311163|website=Eleven Media Group Co., Ltd|access-date=2026-04-09|language=my}}&lt;/ref&gt;
** [[အဂတိလိုက်စားမှု တိုက်ဖျက်ရေး ကော်မရှင်|အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်]]ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦးစိုးသိန်းအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင်များအဖြစ် ဦးကျော်ဝင်းသိန်း၊ ဒုတိယရဲဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဝင်းဇော်မိုး၊ ဒေါက်တာထွန်းထွန်းဦး၊ ဦးလွန်းဘော်၊ ဦးကျော်စိုးညွန့်၊ ဦးတိုးရီ၊ ဦးတင်အောင်ဝင်း၊ ဦးမင်းဟန်တို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=အဂတိလိုက်စားမှုတိုက်ဖျက်ရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဦးစိုးသိန်းအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင်ကိုးဦးအား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311162 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
** နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသူက အဆိုပြုတင်ပြထားသည့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ၃၀ ဦး ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသူက အဆိုပြုတင်ပြထားသည့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ၃၀ ဦး ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311161 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
** ဗဟိုဘဏ်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဒေါက်တာခင်နိုင်ဦး၊ ဒုတိယဥက္ကဌများအဖြစ် ဦးဇော်မြင့်နိုင်၊ ဦးသက်ထွန်းအောင်၊ ဒေါက်တာစန္ဒာဦးနှင့် ဒါရိုက်တာအဖွဲ့ဝင်များအဖြစ်  ဒေါက်တာရီရီအး၊ ဦးတင်မြင့်၊ ဒေါက်တာလှညွန့်၊ ဒေါက်တာဇော်ဦး၊ ဒေါက်တာဖြူဖြူအိတို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မြန်မာနိုင်ငံတော်ဗဟိုဘဏ် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဒေါက်တာခင်နိုင်ဦးနှင့် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌများ၊ ဒါရိုက်တာအဖွဲ့ဝင်များအား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311160 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
** ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်အဖြစ် ဒေါက်တာသီတာဦးနှင့် ပြည်ထောင်စုစာရင်းစစ်ချုပ်အဖြစ် ဒေါ်နိုင်သက်ဦးတို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုရှေ့နေချုပ်အဖြစ် ဒေါက်တာသီတာဦးနှင့် ပြည်ထောင်စုစာရင်းစစ်ချုပ်အဖြစ် ဒေါ်နိုင်သက်ဦးတို့အား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311159 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
** [[နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး|ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး]]ဥက္ကဋ္ဌ ဦး[[အောင်ဇော်သိန်း]]အပါအဝင် အဖွဲ့ဝင်များအဖြစ် ဦးဉာဏ်ထွန်း၊ ဦးမျိုးတင့်၊  ဦးကျော်ဆန်း၊ ဦးတူးမော်၊ ဒေါ်စုစုဝင်း၊ ဒေါ်ဥမ္မာအေး၊ ဦးတင့်ဝေ၊ ဒေါက်တာမာလာမော်တို့ကို ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်က သဘောတူအတည်ပြုခဲ့။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသူက တင်ပြထားသည့် နိုင်ငံတော်ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေဆိုင်ရာခုံရုံး ဥက္ကဋ္ဌဦးအောင်ဇော်သိန်း အပါအဝင် အဖွဲ့ဝင်ကိုးဦးအား ခန့်အပ်ရန် ပြည်ထောင်စု လွှတ်တော်အတည်ပြု |url=https://news-eleven.com/article/311158 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
** ဆိုက်ဘာရာဇဝတ်မှု တစ်မျိုးဖြစ်သည့် [[ဧရာဝတီဘဏ်]] Visa Prepaid Card မှ transaction များဖြတ်တောက်ခံရမှု သုံးစွဲသူ အများအပြား ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=■ AYA Visa Prepaid Card မှ transaction များဖြတ်တောက်ခံရမှုများ ဖြစ်ပွား |url=https://news-eleven.com/article/311181 |access-date=2026-04-10 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;

* [[၁၀ ဧပြီ]]
** [[အမျိုးသား ကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ|အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ]] ကြေညာချက်အမှတ် ၃/၂၀၂၆ ဖြင့် ကြေညာချက်တွင် ပြည်ထောင်စုအဆင့်ပုဂ္ဂိုလ်များအား ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်တွင် ကတိသစ္စာပြုပြီး သည့်အချိန်မှစ၍ ပြည်ထောင်စုသမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပုဒ်မ ၄၂၇ အရ အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီက ကျင့်သုံးလျက်ရှိသည့် ဥပဒေပြုရေး၊အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် တရားစီရင်ရေး အာဏာများကို လွှဲပြောင်းပေးအပ်လိုက်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့်လုံခြုံရေးကောင်စီ ကြေညာချက်အမှတ် ၃ / ၂၀၂၆ {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81654 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
** နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင်နှင့် ဒုတိယသမ္မတများဖြစ်ကြသည့် ဦးညိုစော၊ ဒေါ်နန်းနီနီအေးတို့သည် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်နာယကရှေ့မှောက်၌ ကတိသစ္စာပြုပြီး ကတိသစ္စာပြုလွှာပေါ်တွင် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Journal |first=Popular |date=2026-04-10 |title=မြန်မာနိုင်ငံတော်သမ္မတသစ်နှင့် ဒု-သမ္မတများ ကတိသစ္စာပြု |url=https://www.popularmyanmar.com/%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%AC%E1%80%94%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%84%E1%80%B6%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA%E1%80%9E%E1%80%99%E1%80%B9%E1%80%99%E1%80%90-3/ |access-date=2026-04-10 |website=Popular |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
** နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးမင်းအောင်လှိုင် ဦးဆောင်မည့် ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့သစ်ကို အဖွဲ့ဝင် ၃၄ ဦး၊ ဝန်ကြီးဌာန (၃၁) ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81565 |access-date=2026-04-10 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
** တော်လှန်ရေးကာလ ကော်သူးလေပဋိညာဉ်ကို အတည်ပြုခဲ့ပြီး [[ကော်သူးလေအတိုင်ပင်ခံကောင်စီ]] (KCC) နဲ့ [[ကော်သူးလေအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]] (KGC) ကို ဖွဲ့စည်းလိုက်ကြောင်း ကရင်အမျိုးသားအစည်းအရုံးက ကြေညာသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=DVB TV News |date=2026-04-11 |title=ကော်သူးလေ အတိုင်ပင်ခံကောင်စီနဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီကို KNU ဖွဲ့စည်း- DVB News |url=https://www.youtube.com/watch?v=CZEAY59xewI |access-date=2026-04-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=KNU က ကော်သူးလေပဋိညာဉ်ကို အတည်ပြုပြီး ကော်သူးလေ အတိုင်ပင်ခံကောင်စီနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဖွဲ့စည်း |url=https://bur.mizzima.com/2026/04/10/87297 |url-status=live |access-date=၁၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ |website=Mizzima}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;

* [[၁၂ ဧပြီ|၁၂]] - မကွေးတိုင်း၊ [[ပခုက္ကူမြို့နယ်]]၊ ပန်းတိုင်းခြုံကျေးရွာအုပ်စု၊ မြောက်လူးကံရွာကို စစ်တပ်က မီးရှို့တဲ့အတွက် အိမ် ၄၀၀ ကျော်မီးလောင်ကျွမ်းပြာကျသွားကြောင်း ဒေသခံတွေကပြောသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Burmese|first=R. F. A.|date=2026-04-13|title=ပခုက္ကူလေဆိပ်နားက မြောက်လူးကံရွာ မီးရှို့ဖျက်ဆီးခံရ|url=https://www.rfa.org/burmese/news/2026/04/13/myauklukan-village-burnt-down/|access-date=2026-04-14|website=မြန်မာဌာန|language=my}}&lt;/ref&gt;
* ၁၃ ဧပြီ - [[ကရင်ပြည်နယ်]]၊ [[လှိုင်းဘွဲ့မြို့နယ်]]ရှိ မြိုင်ကြီးငူ-မဲသဝေါဒေသအတွင်းတည်ရှိသော စစ်တပ်၏ ကြယ်ပြောင်ကုန်း တပ်စခန်းအား [[ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်|ကရင်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးတပ်မတော်]] (KNLA) နှင့် ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက ဧပြီလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် သိမ်းပိုက်လိုက်ပြီဖြစ်ကြောင်း မြေပြင်သတင်းရင်းမြစ်အချို့က အတည်ပြုပြောကြားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-13 |title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၃ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - မြန်မာလူထုနဲ့ အတူရှိနေကြောင်း အမေရိကန်နဲ့ ယူကေက သင်္ကြန်ဆုတောင်းပေးပို့ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx2dg3z017mt |access-date=2026-04-13 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

* [[၁၄ ဧပြီ]] - ချင်းပြည် (Chinland) ကောင်စီနှင့် [[ချင်းပြည်အစိုးရ]]အဖွဲ့၏ လက်အောက်ရှိ ချင်းပြည်ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာနမှ တည်ထောင်သည့် Chinland Jordan School of Medicine ဆေးတက္ကသိုလ်အား ချင်းပြည်နယ်၊ ချင်းလုံမြို့၌ ၂၀၂၆ ဧပြီလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၅ ရက် - ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခံရမှု ရက်ပေါင်း ၁,၉၀၀ ရှိလာ|url=https://www.bbc.com/burmese/live/c1mkk7p1j5jt|website=BBC News မြန်မာ|date=2026-04-15|access-date=2026-04-15|language=my}}&lt;/ref&gt;

* ၁၆ ဧပြီ - အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများ၏ လွှမ်းမိုးမှုများကြောင့် တော်လှန်ရေးအင်အားစုများအကြား ညီညွတ်ရေးတွင် အတားအဆီးများ ရှိနေသည်ဟု [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]]၏ ယာယီသမ္မတ [[ဒူဝါလရှီးလ]]က အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ ငါးနှစ်ပြည့် မိန့်ခွန်းတွင် ပြောကြားလိုက်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-16 |title=၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၆ ရက် ဘီဘီစီသတင်းများတိုက်ရိုက်တင်ဆက်မှု - အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံတွေရဲ့ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ညီညွတ်ရေးမှာ အတားအဆီးရှိနေတယ်လို့ NUG ၅ နှစ်ပြည့်မှာ ယာယီသမ္မတ ပြော |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx2d1vrj7jmt |access-date=2026-04-16 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

* ၁၇ ဧပြီ - 
** နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး အမိန့်အမှတ် ၄၀/၂၀၂၆ ဖြင့် အကျဉ်းသား/သူ ၄,၃၃၅ ဦးကို ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်လိုက်ပြီး&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81788 |access-date=2026-04-17 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;၊ အမိန့်အမှတ် ၄၁/၂၀၂၆ ဖြင့် နိုင်ငံခြားသား အကျဉ်းသူ/သား ၁၇၉ ဦးကို ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်ပြု၍ ပြည်နှင်ဒဏ်ပေးလိုက်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြစ်ဒဏ်လွတ်ငြိမ်းခွင့်အမိန့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81789 |access-date=2026-04-17 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
*** အဂတိလိုက်စားမှုဆိုင်ရာ ပုဒ်မများနှင့် ရာဇသတ်ကြီးပုဒ်မ ၁၃၀ (က) တို့ဖြင့် စွဲဆိုတရားစွဲခဲ့ပြီး စုစုပေါင်း ထောင်ဒဏ် ၉ နှစ်နှင့် ၆ လ ချမှတ်ကာ အကျဉ်းချခဲ့ရသည့် နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦး[[ဝင်းမြင့် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဝင်းမြင့်]]အား တောင်ငူအကျဉ်းထောင်မှ မိသားစုထံသို့ ပြန်လည်စေလွှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-17 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီ ၁၇ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်းသတင်းတိုက်ရိုက်ထုတ်လွှင့်ချက် -ဒေါ်‌အောင်ဆန်းစုကြည်ကို နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ပြောင်းရွှေ့မယ်လို့ သတင်းထွက်ပေါ် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c8r488z2lm3t |access-date=2026-04-17 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

* [[၁၈ ဧပြီ]] - စစ်ကိုင်းတိုင်း၊ မင်းကွန်းဒေသရှိ အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရလက်အောက်ခံ ပြည်သူ့လုံခြုံရေးအဖွဲ့ (ပလဖ) မှ ဒုတိယတာဝန်ခံအပါအဝင် အဖွဲ့ဝင် ၁၅ ဦးတို့သည် စစ်ကောင်စီထံ လက်နက်စွန့်လွှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-19 |title=ဧပြီ ၁၉ ရက် သတင်းများအနှစ်ချုပ် - မင်းကွန်းတိုက်နယ် ပလဖ ဒုတာဝန်ခံအပါ ၁၅ ဦး စစ်တပ်ထံ လက်နက်ချ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cg543ry1ggdo |access-date=2026-04-19 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;

* [[၂၀ ဧပြီ|ဧပြီ ၂၀]] - ရန်ကုန်လေဆိပ်မှာ MNA ATR-72 ပြေးလမ်းပေါ်ထွက်ခွာနေချိန် ဘရိတ်စနစ်ချို့ယွင်းမှု ဖြစ်ပွားခဲ့းပြီး ရပ်နားထားသည့် [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာလေကြောင်း|အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာမြန်မာ့လေကြောင်း]] (MAI) ၏ Airbus A319 လေယာဉ် အမြီးပိုင်းကို ဝင်တိုက်မိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ရန်ကုန်လေဆိပ်မှာ MNA ATR-72 ဘရိတ်ချို့ယွင်းပြီး MAI Airbus A319 ကို ဝင်တိုက်မှုဖြစ် - New Day Myanmar|url=https://newdaymyanmar.com/%e1%80%9b%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%80%e1%80%af%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%9c%e1%80%b1%e1%80%86%e1%80%ad%e1%80%95%e1%80%ba%e1%80%99%e1%80%be%e1%80%ac-mna-atr-72-%e1%80%98%e1%80%9b%e1%80%ad%e1%80%90/|date=2026-04-20|access-date=2026-04-20|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

* ၂၁ ဧပြီ - စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(လေ) ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းဝင်း]] သည် [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]] ဖြစ်လာသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-21 |title=အေအေ ခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ချုပ်ထွန်းမြတ်နိုင်နဲ့ ချင်း CPU ခေါင်းဆောင်တွေ ရခိုင်မှာတွေ့ဆုံ -၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၂၁ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်း တိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/clyxrv7g29gt |access-date=2026-04-21 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;


== ကွယ်လွန်သူများ ==

* &lt;!--Do not add people without Wikipedia articles to this list
Do not trust &quot;this year in history&quot; websites for accurate date information
Do not link multiple occurrences of the same year, just link the first occurrence.
No red links, please.--&gt;[[၂၆ ဇန်နဝါရီ]] - [[မြင့်ထွေး]]၊ [[ကျန်းမာရေးနှင့် အားကစား ဝန်ကြီးဌာန|ကျန်းမာရေးနှင့် အားကစား ဝန်ကြီးဌာနဝန်ကြီးဟောင်း]] ([[၁၉၄၈]] ဖွား)
* [[၆ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[စိန်ဝင်း၊ ဒေါက်တာ|စိန်ဝင်း]]၊ နိုင်ငံရေးသမားနှင့် [[ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ အမျိုးသားညွန့်ပေါင်းအစိုးရ|ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ အမျိုးသားညွန့်ပေါင်းအစိုးရ၏ ဝန်ကြီးချုပ်]] ([[၁၉၄၄]] မွေးဖွား)
* [[၂၈ ဖေဖော်ဝါရီ]] - [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]]၊ အီရန်နိုင်ငံ၏ သမ္မတဟောင်းနှင့် နိုင်ငံ့အထွတ်အထိပ်ခေါင်းဆောင် ([[၁၉၃၉]] မွေးဖွား)

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}
[[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]]</text>
      <sha1>ho9q6pnntsp74ob5q4r4h18it1hijiu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Saya Myo</title>
    <ns>3</ns>
    <id>280200</id>
    <revision>
      <id>1026993</id>
      <parentid>960952</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T04:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24614-31</username>
        <id>141883</id>
      </contributor>
      <comment>/* Saya Myo (English) */ အပိုင်းသစ်</comment>
      <origin>1026993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9016" sha1="an0ueqz5iwd8ob0y9sn2ufb0u3eeak2" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Saya Myo ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၆:၂၇၊ ၁၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၂၆ (UTC)

== Saya Myo (English) ==

facebook, youtube, telegram များတွင် အင်္ဂလိပ်စာသင်တန်းများစွာဖွင့်လှစ်ထားကါတယ်။ [[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/&amp;#126;2026-24614-31|&amp;#126;2026-24614-31]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:&amp;#126;2026-24614-31|talk]])  ၀၄:၅၉၊ ၂၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>an0ueqz5iwd8ob0y9sn2ufb0u3eeak2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အိုးယမတောင်၊ ခနဂဝ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281209</id>
    <revision>
      <id>1026863</id>
      <parentid>963530</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:51:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9448" sha1="72jwh2gdjn30r5tv33tls7dv120wk7n" xml:space="preserve">{{Infobox mountain
| name = အိုးယမတောင်
| photo = File:Mt.Oyama from Shibusawa Hill Range 01.jpg
| photo_caption = View from the south
| location = [[Kanagawa Prefecture]], Japan
| elevation_m = 1252
| elevation_ref = 
| prominence = 
| map = Japan
| map_caption = Location in Japan
| map_size = 280
| label_position = 
| listing = [[List of mountains and hills of Japan by height|List of mountains in Japan]]
| translation = big mountain&lt;br /&gt;rain mountain&lt;br /&gt;guardian of the land mountain
| language = Japanese
| pronunciation = {{IPA|ja|oːjama|}}&lt;br /&gt;{{IPA|ja|aɸɯɾijama|}}&lt;br /&gt;{{IPA|ja|kɯɲimijama|}}
| range = [[Tanzawa Mountains]]
| coordinates = {{coord|35|26|27|N|139|13|52|E|region:JP_type:mountain|display=it}}
| topo = [[Geographical Survey Institute]] 25000:1 大山&lt;br /&gt;50000:1 東京
| type = Volcanic&lt;ref name=&quot;seamless&quot; /&gt;
| age = [[Middle Miocene]]–[[Late Miocene]]&lt;ref name=&quot;seamless&quot; /&gt;
| volcanic_arc = [[Izu–Bonin–Mariana Arc]]&lt;ref name=&quot;GLGArcs&quot; /&gt;
| last_eruption = 
| first_ascent = 
| easiest_route = [[Hiking|Hike]]
}}

'''အိုးယမတောင်''' (大山, Ō-yama) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ခနဂဝခရိုင်ရှိ အဆွတ်ဂိမြို့၊ အိဆဲဟရမြို့နှင့် ဟဒနိုမြို့တို့၏ နယ်နိမိတ်ပေါ်ရှိ တောင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဖုရိတောင် သို့မဟုတ် ခုနိမိတောင် ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ အမြင့်မှာ ၁၂၅၂ မီတာ (၄၁၀၈ ပေ) ရှိသည်။ ဤတောင်သည် တန်းဇဝတောင်တန်းရှိ တောင်တစ်ခုဖြစ်ကာ &quot;တန်းဇဝ - အိုးမိယအမျိုးသားဥယျာဉ်&quot; အတွင်းတွင် တည်ရှိသည်။ အိုးမိယတောင်သည် ခနဇဝခရိုင်တွင် ထင်ရှားသည့် ခရီးသွားနေရာလည်း ဖြစ်သည်။

==ပထဝီသွင်ပြင်==
[[File:Mount Ōyama (Kanagawa) Relief Map, SRTM-1.jpg|thumb|left|130px|Relief map of Mount Ōyama (center)]]
တောင်ကို non-alkali mafic အမျိုးအစားကျောက်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ထားသည်။ ကျောက်များ၏ သက်တမ်းမှာ နှစ် ၇သန်းမှ ၁၅ သန်း ရှိပြီဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;GLGArcs&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.glgarcs.net/intro/c_honshu.html|title=Central Honshu|last=NISHIWAKI|first=Hirotoshi|year=2009|work=Introduction to Landforms and Geology of Japan|accessdate=2009-03-27|url-status = dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101104212212/http://www.glgarcs.net/intro/c_honshu.html|archivedate=2010-11-04|df=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;seamless&quot;&gt;{{cite web|url=http://riodb02.ibase.aist.go.jp/db084/kihon/southernKanto_e.xml |title=Southern Kanto |date=May 12, 2007 |work=Seamless digital geological map of Japan |publisher=Geological Survey of Japan, AIST |accessdate=2010-10-10 |url-status = dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110430015919/http://riodb02.ibase.aist.go.jp/db084/kihon/southernKanto_e.xml |archivedate=April 30, 2011 }}&lt;/ref&gt;

==အထွတ်အမြတ်ထားရာတောင်==
တောင်သည် ဝတ်ပြုဆုတောင်းရာ အဆောက်အဦးများရှိသဖြင့် မြင့်မြတ်သည့်တောင်ဖြစ်သည်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ ဟိုးရဲခိခေတ်ကာလ (၁၇၅၁ - ၁၇၆၄) ကတည်းက တောင်သို့တက်ရောက်ကာ ကျင့်စဉ်များကျင့်ခဲ့ကြသည်။ အိုးယမခိုင်းဒိုးဟုခေါ်သည့် အမျိုးမျိုးသော ကျင့်စဉ်နည်းလမ်းများ(大山街道, Ōyama Kaidō) ကို ကျင့်ကြံခဲ့ကြသည်။

တောင်ထိပ်တွင် အိုးယမ - အဖုရိနတ်ကျောင်း၏ ပင်မကျောင်းတော် (大山阿夫利神社, Ō-yama-afuri Jinja) ရှိသည်။ ဤကျောင်းတော်၏ အောက်ဘက်နားတွင် &quot;အနိမ့်ပိုင်းအဖုရိနတ်ကျောင်း&quot; ရှိသည်။ တောင်၏ အောက်ခြေဘက်တွင် အိုးယမဒဲရ (大山寺) ရှိသည်။ &quot;အဖုဂျိ&quot; ဆိုသည်မှာ တောင်နှင့် ဆက်စပ်နေသည့် မိုးနှင့် တိမ်များ၏ များပြားသည့် ပမာဏဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ လယ်သမားများသည် မိုးနတ်မင်းဖြစ်သည့် ဆုအိဂျင်းထံ ဆုတောင်းမှုများကို အိုးယမ - အဖုရိနတ်ကျောင်းတွင် ပြုလုပ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Paul Hunt&quot;&gt;{{cite book|last=Hunt|first=Paul|title=Hiking in Japan: An Adventurer's Guide to the Mountain Trails|url=https://archive.org/details/hikinginjapanadv0000hunt|publisher=Kodansha International Ltd.|location=Tokyo, Japan|year=1988|edition=First|pages=[https://archive.org/details/hikinginjapanadv0000hunt/page/128 129]–133|chapter=The Guardian Peaks of the Kanto Plain: Tanzawa 丹沢|isbn=0-87011-893-5}}&lt;/ref&gt;

ဤတောင်ကို ကုန်းမြေကို စောင့်ရှောက်တောင် (Kunimi-yama) ဟုလည်း သိကြသည်။&lt;ref name=&quot;Paul Hunt&quot; /&gt;

&lt;gallery&gt;
File:Ooyama afurijinjya.jpg|Ōyama-Afuri Shrine&lt;br /&gt;([[:ja:大山阿夫利神社|大山阿夫利神社]])
File:Ooyamadera (Isehara 200801).jpg|Ōyama-dera temple&lt;br /&gt;([[:ja:大山寺 (伊勢原市)|大山寺]])
&lt;/gallery&gt;

==သွားလာရေးနှင့် တောင်တက်လမ်း==
အိုဒခယောအိုဒဝရရထားလိုင်းပေါ်ရှိ အိဆဲဟရဘူတာနှင့် ကေဘယ်ကြိုးလိုင်းစခန်းကို ချိတ်ဆက်ပြေးဆွဲပေးနေသည့် ဘတ်စကားဝန်ဆောင်မှု ရှိသည်။ ကေဘယ်ကြိုးလိုင်းစခန်းသည် တောင်ခြေတွင် ရှိသည်။ ဤဘတ်စကားလမ်းသည် မြိုပြဧရိယာနှင့် ကေဘယ်ကြိုးစခန်းကို တိုက်ရိုက်ပြေးဆွဲပေးသည့် လမ်းဖြစ်ကာ ကျဉ်းမြောင်းသည်။ ကေဘယ်ကြိုးလိုင်းသည် အိုးယမဒဲရ၏ ကပ်လျက်နေရာမှ စတင်ကာ တောင်ထိပ်အထိ ပြေးဆွဲပေးသည်။ ကေဘယ်ကြိုးလိုင်း၏ အထက်ဘက်စခန်းသည် &quot;အနိမ့်ပိုင်းအဖုရိနတ်ကျောင်း&quot; နှင့် မဝေးလှသည့် နေရာတွင် ရှိသည်။ ဤနတ်ကျောင်းမှတဆင့် တောင်ထိပ်သို့ တက်ရောက်ရမည်ဖြစ်ပြီး ၁ နာရီခွဲခန့် ကြာမြင့်သည်။

တို့ဟူးနှင့် လက်လှည့်ဂျင်များသည် ထင်ရှားသည့် ဒေသထွက်ကုန်များ ဖြစ်သည်။ အိုးယမတို့ဟူးပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် မတ်လတွင် ကျင်းပသည်။ အိုးမိယတောင်တက်မာရသွန်ပွဲကိုလည်း မတ်လတွင် ကျင်းပသည်။ ပြေးလမ်းမှာ အိဆဲဟရဘူတာနှင့် အနိမ့်ပိုင်းအဖုရိနတ်ကျောင်းအကြား ဖြစ်သည်။ ဤလမ်းကြောင်းသည် အရှည် ၉ ကီလိုမီတာ (၅.၆ မိုင်)၊ တက်ရောက်ရသည့်လမ်းမှာ အမြင့် ၆၅၉ မီတာ (၂၁၃၀ ပေ) ရှိသည်။

==ရုပ်ပုံ==
&lt;gallery&gt;
File:Hadano Basin from Shibusawa Hill Range 01.jpg|တန်းဇဝတောင်တန်း
File:Mt.Oyama from Mt.Sannoto 01.jpg|From the west &lt;small&gt;(from Mt. Sannoto, Tanzawa Mountains)&lt;/small&gt;
File:Mt.Oyama from yokohama.JPG|From the east &lt;small&gt;(from [[Tsuzuki-ku, Yokohama|Tsuzuki]], [[Yokohama]])&lt;/small&gt;
File:Tomei-Expwy Atsugi.jpg|With Tomei Expressway
&lt;/gallery&gt;

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ တောင်များ]]</text>
      <sha1>72jwh2gdjn30r5tv33tls7dv120wk7n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လေးယောက်တွဲ လိင်ဆက်ဆံခြင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>282075</id>
    <revision>
      <id>1026915</id>
      <parentid>1017277</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T19:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9662" sha1="brco908soteic0m7ms3mcbzfn8ylx89" xml:space="preserve">[[File:PeterFendi Erotic Scene.jpg|thumb|right|လေးယောက်တွဲ လိင်ဆက်ဆံနေသော စုံတွဲနှစ်တွဲ]]
'''လေးယောက်တွဲ လိင်ဆက်ဆံခြင်း''' ({{langx|en|Foursome}}) ဆိုသည်မှာ မည်သည့် ကျား၊မ ပေါင်းစပ်မှုမျိုးမဆို ပါဝင်နိုင်သည့် လူလေးဦးကြား [[အုပ်စုလိုက် လိင်ဆက်ဆံခြင်း]] ပုံစံတစ်မျိုးဖြစ်သည်။

==အမျိုးအစားများ==
ပါဝင်သူလေးဦးအကြား လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်မှု အဆင့်အတန်းသည် အလွန်ကွဲပြားခြားနားနိုင်သည်။ အချို့သော လေးယောက်တွဲများတွင် လိင်တူချင်း ထိတွေ့မှုများ ပါဝင်နိုင်ပြီး၊ အချို့တွင်မူ လူလေးဦးလုံး တက်ကြွစွာ အတူတကွ ပါဝင်ပတ်သက်ကြသည်။

===ဇနီးချင်းလဲလှယ်ခြင်း===
'''ဇနီးချင်းလဲလှယ်ခြင်း''' (Wife swapping) တွင် ပုံမှန်အားဖြင့် အိမ်ထောင်သည် လိင်တူမဟုတ်သော စုံတွဲနှစ်တွဲ ပါဝင်သည်။ အမျိုးသားတစ်ဦးစီသည် မိမိ၏ဇနီးကို အခြားတစ်ဦးနှင့် လဲလှယ်၍ လိင်ဆက်ဆံကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် ဇနီးနှစ်ဦးကြား သို့မဟုတ် ခင်ပွန်းနှစ်ဦးကြားတွင် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ထိတွေ့မှု မရှိပေ။

===Soft swinging===
'''Soft swinging''' တွင် စုံတွဲနှစ်တွဲ ပါဝင်ပြီး၊ စုံတွဲတစ်တွဲက အခြားစုံတွဲ လိင်ဆက်ဆံနေသည်ကို ကြည့်ရှုသည့် အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခြင်း သို့မဟုတ် စုံတွဲတစ်တွဲစီက လိင်ဆက်ဆံသော်လည်း စုံတွဲနှစ်တွဲကြားတွင် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ထိတွေ့မှု မရှိခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book | title=Swinging for Beginners | first=Kaye | last=Bellemeade | publisher=New Tradition Books | year=2003 | isbn=0-9728473-4-0 | pages=89–90 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | title=Freak Nation: A Field Guide to 101 of the Most Odd, Extreme, and Outrageous American Subcultures | url=https://archive.org/details/freaknationfield0000stev | first=Kate | last=Stevens | publisher=Adams Media | year=2010 | isbn=978-1-4405-0646-8 | page=[https://archive.org/details/freaknationfield0000stev/page/190 191] }}&lt;/ref&gt;

===ဂိုဏ်းဖွဲ့ပြုကျင့်ခြင်း===
{{main|ဂိုဏ်းဖွဲ့ပြုကျင့်ခြင်း}}
'''ဂိုဏ်းဖွဲ့ပြုကျင့်ခြင်း''' (gang bang) ဆိုသည်မှာ လူသုံးဦး (သို့မဟုတ် ထိုထက်ပိုသောသူများ) က စတုတ္ထမြောက်လူတစ်ဦးနှင့် တစ်ဦးပြီးတစ်ဦး အစဉ်လိုက် လိင်ဆက်ဆံခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book | title=Gangbangs and drive-bys: grounded culture and juvenile gang violence | url=https://archive.org/details/isbn_9780202305370 | series=Social problems and social issues | first=William B. | last=Sanders | publisher=[[Transaction Publishers]] | year=1994 | isbn=0-202-30537-6 }}&lt;/ref&gt; ၎င်းတွင် လိင်တူနှင့် လိင်ကွဲ လုပ်ဆောင်မှု နှစ်မျိုးလုံး ပါဝင်နိုင်သည်။

=== Reverse gang bangs ===
အမျိုးသမီး အများအပြားနှင့် အမျိုးသားတစ်ဦး ပါဝင်သော လိင်ဆက်ဆံမှုဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=SexualDiversity.org |date=2014-10-04 |title=Definitions: Glossary of Sex and Sexuality Words |url=https://www.sexualdiversity.org/edu/13.php |access-date=2023-08-04 |website=Sexual Diversity |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Frank&quot;&gt;{{cite book|author=Katherine Frank|title=Plays Well in Groups: A Journey Through the World of Group Sex|url=https://books.google.com/books?id=xXelMQEACAAJ|year=2013|publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers, Incorporated|isbn=978-1-4422-1868-0|page=8|access-date=15 August 2018|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801205929/https://books.google.com/books?id=xXelMQEACAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Thomas |first=Sophie Saint |title=How To Safely Fulfill Your Hot Gang Bang Fantasy |url=https://www.refinery29.com/en-us/first-gangbang-fantasy-orgy |access-date=2024-02-29 |website=www.refinery29.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

===Airtight seal===
''airtight seal'' တွင် အမျိုးသားနှစ်ဦးက အမျိုးသမီးတစ်ဦးကို [[နှစ်ခုထိုးသွင်းခြင်း]]  ([[မိန်းမကိုယ်]]နှင့် [[စအိုဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း|စအို]]ကို တစ်ပြိုင်နက် ထိုးသွင်းဆက်ဆံခြင်း) ပြုလုပ်နေစဉ်၊ ထိုအမျိုးသမီးက တတိယမြောက် အမျိုးသားတစ်ဦးကို [[ပါးစပ်ဖြင့် လိင်ဆက်ဆံခြင်း]] ပါဝင်သည်။

===Quads===
'''quad'''ဆိုသည်မှာ လူလေးဦး ပါဝင်သော ရိုမန်းတစ် ဆက်ဆံရေးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို စုံတွဲနှစ်တွဲကြားတွင် လေးထောင့်ပုံစံ ဆက်ဆံရေးအဖြစ် ဖော်ပြရန် အများဆုံး အသုံးပြုကြပြီး၊ လူလေးဦးလုံးသည် အချင်းချင်း ချစ်သူရည်းစား ဆက်ဆံရေး ရှိကြသည်။

၎င်းသည် အခြားသူနှစ်ဦးနှင့် သီးခြားစီ ချစ်ကြိုက်နေသူ နှစ်ဦးကို ရည်ညွှန်းနိုင်သော်လည်း၊ ပုံမှန်အားဖြင့် လူလေးဦးအနက် တစ်ဦးစီသည် ကျန်သုံးဦးလုံးနှင့် လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဆက်ဆံရေး တစ်မျိုးမျိုး ရှိသည်ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဆက်ဆံရေးများသည် ရိုမန်းတစ်ဆန်သော်လည်း ပုံမှန်အားဖြင့် ခိုင်မာသော သံယောဇဉ်များ ဖြစ်ကြသည်။ Bisexual သို့မဟုတ် လိင်တူချစ်သူများ ပါဝင်လာပါက ကျား၊မ ပေါင်းစပ်မှုများနှင့် ရိုမန်းတစ်/လိင်ပိုင်းဆိုင်ရာ အပြန်အလှန် ဆက်ဆံမှု ပုံစံများစွာ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည်။

==Gallery==
&lt;gallery&gt;
File:Édouard-Henri Avril (30).jpg|Édouard-Henri Avril ၏ ပန်းချီကား- အမျိုးသမီးနှစ်ဦးနှင့် အမျိုးသားနှစ်ဦး လေးယောက်တွဲ လိင်ဆက်ဆံနေပုံ။
File:Gamiani.jpg|Achille Devéria ၏ လက်ရာဟု ယူဆရသော ပန်းချီကား- အမျိုးသမီးသုံးဦးနှင့် အမျိုးသားတစ်ဦး လေးယောက်တွဲ လိင်ဆက်ဆံနေပုံ။
File:Thomas Rowlandson (35).jpg|Thomas Rowlandson ၏ reverse gang bang (အမျိုးသမီးအများအပြားနှင့် အမျိုးသားတစ်ဦး) သရုပ်ဖော်ချက်။
&lt;/gallery&gt;

==ကိုးကား==
{{reflist}}

==ပြင်ပလင့်ခ်များ==
{{Commons category|Foursome}}
*[http://schooloftantra.net/Relationships/Types/Foursomes.htm Relationship Types: Foursomes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512050025/http://schooloftantra.net/Relationships/Types/Foursomes.htm |date=2012-05-12 }}

[[Category:အုပ်စုလိုက် လိင်ဆက်ဆံခြင်း]]</text>
      <sha1>brco908soteic0m7ms3mcbzfn8ylx89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အတွေးသမားလျှောက်လမ်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>282511</id>
    <revision>
      <id>1026840</id>
      <parentid>1021311</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:26:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5395" sha1="2f1j7qqu7qqz49hupbf86unwcnw3et4" xml:space="preserve">[[File:Japan Kyoto philosophers walk DSC00297.jpg|thumb|right|နွေရာသီမြင်ကွင်း]]
[[File:Path of philosophy.jpg|thumb|right|နွေဦးရာသီချယ်ရပန်းများပွင့်ချိန်]]
[[File:Philosophers Path GIS3006F11.svg|thumb|right|Map]]

'''အတွေးသမားလျှောက်လမ်း''' (哲学の道, Tetsugaku-no-michi)သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ကျိုတိုမြို့တွင် ရှိသည့် လမ်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဂင်ခခုဂျိကျောင်းတော်နှင့် နန်းဇန်းဂျိကျောင်းတော်အကြားကို ချိတ်ဆက်ထားသည့်လမ်းဖြစ်သည်။ လမ်းဘေးတွင် ရေမြောင်းတစ်ခုရှိပြီး လမ်းဘေးတွင်လည်း ချယ်ရီပင်များနှင့် မေပယ်ပင်များကို စိုက်ပျိုးထားသည်။ ရေမြောင်းသည် ဘိဝရေကန်တူးမြောင်းမှ ရေကို သွယ်ယူထားသည့် တူးမြောင်းဖြစ်သည်။ ဤလမ်းကို ၁၈၉၀ တွင် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၁၂ ခုနှစ်တွင် ထပ်မံတိုးချဲ့မှုများ လုပ်ဆောင်ခဲ့ကာ လမ်းကိုလည်း တူးမြောင်းတစ်လျှောက် ဖောက်လုပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

==အမည်နာမ==
၂၀ ရာစုကာလတွင် ကျိုတိုတက္ကသိုလ်မှ ဂျပန်လူမျိုးဒဿနပညာရှင်နှစ်ဦးဖြစ်သည့် နိရှိဒခိတရိုနှင့် ဟဂျိမဲတနဘဲသည် နေ့စဉ်ဤလမ်းကို လမ်းလျှောက်လေ့ကျင့်ခန်းပြုလုပ်ရာတွင် အသုံးပြုခဲ့ရာမှ ဤအမည် တွင်ခဲ့သည်။

==သွင်ပြင်ပုံစံ==
ဤလမ်းတစ်လျှောက်တွင် နတ်ကျောင်းများနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာကျောင်းတော်များစွာ ရှိသည်။ ဥပမာအနေဖြင့် ဟိုးနန်းအင်း၊ အိုးတိုယောနတ်ကျောင်းနှင့် အဲအိခန်ဒိုးဇန်းရင်းဂျိတို့ ရှိကြသည်။ လမ်းကို အစအဆုံးလျှောက်ပါက မိနစ် ၃၀ ခန့် ကြာမြင့်သည်။ သို့သော် အချို့သောရှုခင်းများကို ကြည့်ရှုခံစားရင်း လျှောက်သူများမှာမူ ထိုထက်ပိုမိုကြာမြင့်သည်။ လမ်း၏ မြောက်ဘက်ပိုင်းသည် ဒိုင်းမွန်းဂျိတောင်ကို လှပစွာ ကြည့်ရှုနိုင်သည့် နေရာဖြစ်သည်။ ဤလျှောက်လမ်းသည် ဒေသခံများနှင့် ခရီးသွားများအကြားတွင် ထင်ရှားသည့်နေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် &quot;ဟနမိ&quot; ဟုခေါ်သည့် ပန်းကြည့်ရာသီတွင် အထူးထင်ရှားသည်။

==ပြင်ပလင့်များ==
{{commons|哲学の道|Philosopher's Walk}}
* [http://fromkyoto.jugem.jp/ Philosopher's Walk in Kyoto Japan]
* [https://web.archive.org/web/20070221033520/http://babibubebo.com/2006/07/04/tetsugaku-no-michi-philosophers-path/ Photos and information about Philosopher's Walk in Kyoto Japan]
* [[:de:Philosophenweg (Heidelberg)]]
{{coord|35|1|30.46|N|135|47|46.2|E|type:landmark_region:JP|display=title}}

==ကိုးကား==
{{reflist}}
{{cite book 
|title=Exploring Kyoto: On Foot in the Ancient Capital
|url=https://archive.org/details/exploringkyotoon0000clan_j1m8
|page=[https://archive.org/details/exploringkyotoon0000clan_j1m8/page/50 50]
|last=Clancy
|first=Judith
|year=2008
|publisher=Stone Bridge Press
|isbn=978-1-933330-64-8}}

{{cite book 
|title=The Rough Guide to Japan 
|url=https://archive.org/details/japan0000rich
|last=Richmond
|first=Simon
|author2=Jan Dodd |author3=Sophie Branscombe |author4=Robert Goss |author5=Jean Snow
 |year=2011 
|publisher=Penguin 
|isbn=978-1-84836-615-2}}

{{cite book 
|title=Kyoto 
|last=Rowthorn 
|first=Chris 
|date=February 2012 
|publisher=Lonely Planet Publications Pty Ltd 
|isbn=978-1-74179-401-4 
|url-access=registration 
|url=https://archive.org/details/isbn_9781741794014 
}}

{{cite book 
|title=Kenkyusha's New Japanese-English Dictionary 
|last=Masuda
|first=Koh
|year=1991 
|publisher=Kenkyusha Limited 
|isbn=4-7674-2015-6}}</text>
      <sha1>2f1j7qqu7qqz49hupbf86unwcnw3et4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နိရှိဂျင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283072</id>
    <revision>
      <id>1026878</id>
      <parentid>1021440</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:13:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7870" sha1="slhtmp3043752hjahkcg6d8v1niofft" xml:space="preserve">[[File:F-Nishijin-District.png|thumb|250px|နိရှိဂျင်းအရပ်]]

'''နိရှိဂျင်း''' (西陣) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ကျိုတိုမြို့၊ ခိတရပ်ကွက်မှ ခမိဂယောရပ်ကွက်တို့တွင် တည်ရှိနေသည့် နေရာဒေသကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းနေရာကို &quot;နိရှိဂျင်း&quot; ဟူသည့်အမည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ကြရုံသာဖြစ်ပြီး စီမံအုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားမှာမူ ထိုအမည်ဖြင့် မရှိပေ။ နိရှိဂျင်းသည် အထည်အလိပ်များထုတ်လုပ်သည့် လုပ်ငန်းဖြင့် ထင်ရှားသည်။ &quot;နိရှိဂျင်းအိုရိ&quot; ဟူသိကြသည့် အရည်အသွေးမြင့် ပိုးထည်ချည်ထည်များ ထွက်ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Shaver |first=Ruth M. |title=Kabuki Costume |url=https://archive.org/details/kabukicostume0000ruth |date=1966 |location=Vermont |publisher=Charles E. Tuttle Publishing}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;What is Nishijin&quot;&gt;(ja) [http://www.nishijin.or.jp/nishijin/industry.html What is Nishijin?]&lt;/ref&gt;

==သမိုင်းကြောင်း==
အထည်အလိပ်ထုတ်လုပ်သည့်လုပ်ငန်းကို ကျိုတိုမြို့တွင် ၅ ရာစုကတည်းက လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဟဲအိအန်ခေတ်ကာလတွင် ရက်ကန်းသမားများသည်  ခုရိုမွန်းခမိုချောဂျ-မချိ (လက်ရှိနိရှိဂျင်းအရပ်၏ တောင်ဘက်ဆုံးအပိုင်း) သို့ စုဝေးရောက်ရှိလာခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုကြသည်။&lt;ref name=&quot;Origin of Nishijin&quot;&gt;(ja) [http://www.nishijin.or.jp/nishijin/origin.html Origin of Nishijin] Nishijin Website&lt;/ref&gt;

ဟဲအိအန်ခေတ်၏ ကာလဝက်နောက်ပိုင်းတွင် အိုးတိုနဲရိနော့အယ ōtoneri no aya (大舍人の綾) နျင့် အိုးမိယနိုခိနု ōmiya no kinu (大宮の綾) ဟုခေါ်သည့် အထည်များကို ထုတ်လုပ်လာခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် တမူထူးခြားကာ ထူထဲ၍ လေးလံသည့် အထည်အလိပ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ဘုရားကျောင်းများနှင့် နတ်ကျောင်းများတွင် အလှဆင်ရာတွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Origin of Nishijin&quot; /&gt; နိရှိဂျင်းဟူသည့်အမည်သည် အိုးနင်းတိုက်ပွဲတွင် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် ယမနဆိုးဇန်း (Yamana Sōzen) ၏ အမည်ကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နိရှိဂျင်းသည် စာဖြင့် &quot;အနောက်ပိုင်းစခန်း&quot; ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ ဟိုရိခဝ၏ အနောက်ဘက်ရှိ နိရှိဂျင်းဖြစ်လာမည့်နေရာတွင် စခန်းချခဲ့ရာမှ ထိုအမည်တွင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Honda (2009), p.4&lt;/ref&gt;

အိုးနင်းတိုက်ပွဲပြီးဆုံးသွားပြီးနောက်တွင် တစ်နိုင်ငံလုံးသို့ ပြန့်နှံ့သွားသော ရက်ကန်းသည်များသည် ကျိုတိုမြို့သို့ ပြန်လည်စုဝေးရောက်ရှိလာခဲ့ကြကာ လုပ်ငန်းများကို ဆက်လက်လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုအချိန်မှစကာ ထိုအရပ်ကိုလည်း &quot;နိရှိဂျင်း&quot; ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Origin of Nishijin&quot; /&gt;

အိမဒဲဂဝ - အိုးမိယ နှင့် အိမဒဲဂဝ - ဟိုရိခဝ တို့၏ အကြားတွင် နိရှိဂျင်းအရပ်၏ သမိုင်းဝင်နေရာတစ်ခု ရှိသည်။ [[အိမမိယနတ်ကျောင်း]]၏ အိမမိယပွဲတော်ကို &quot;နိရှိဂျင်းပွဲတော်&quot; ဟုလည်း သိကြသည်။

၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် နိရှိဂျင်းမှ ထွက်ရှိသည့် အထည်အလိပ်များ၏ စုစုပေါင်းတန်ဖိုးသည် အကြမ်းဖျင်း ယန်း ၈၁.၈ ဘီလီယံ ဖိုးရျီခဲ့သည်။ ၎င်းတို့ကို လုပ်ငန်း ၄၆၅ ခုမှ ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ နိရှိဂျင်းအရပ်တွင် အသုံးပြုသည့် ရက်ကန်းစက်များ စုစုပေါင်းသည် ၄၇၈၃ ခု (စက်ရက်ကန်းစင် ၃၆၀၀ ခု၊ လက်ရက်ကန်းစင် ၁၂၀၀ ခု) ရှိသည်။ နိရှိဂျင်းအထည်အလိပ်လုပ်ငန်းတွင် တိုက်ရိုက်သော်လည်းကောင်း သွယ်ဝိုက်၍သော်လည်းကောင်း ပတ်သက်လုပ်ကိုင်နေသူသည် ၃၀,၀၀၀ ဦး ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;What is Nishijin&quot; /&gt;

==တည်နေရာ==
[[File:Kyoto Nishijin Daikoku-cho 2013-08A.JPG|thumb|ကျိုတိုမြို့၊ နိရှိဂျင်းအရပ်ရှိ ဒိုင်းခိုခုချော]]
၁၇၁၇ ခုနှစ်တွင် ပြုစုခဲ့သည့် ကျိုတိုဂေါ့ယခုရှောမုခဲတိုင်းဂိုင်းအိုဘိုအဲဂခိစာအုပ် (京都御役所向大概覚書) တွင် နိရှိဂျင်းအရပ်တွင် [[ဟိုရိခဝလမ်း]]၊ ရှိချိဟွန်း - မဆွတ်လမ်း၊ ခုရမဂုချိလမ်းနှင့် အိချိဂျောလမ်း (သို့မဟုတ် နခဒချိအုရိလမ်း) တို့ ပါဝင်သည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref&gt;Honda (2012), p.5&lt;/ref&gt;

==ပြင်ပလင့်များ==
* (ja) [http://www.city.kyoto.lg.jp/kamigyo/page/0000029016.html Nishijin Gakku]
* (ja) [http://www.nishijin.or.jp/ Nishijin website]
* [https://web.archive.org/web/20071007131329/http://www.nishijin.or.jp/eng/eng.htm Nishijin Homepage (English)]
* http://www.city.kyoto.jp/koho/eng/index.html

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ကျိုတိုမြို့ရှိ ခရီးသွားနေရာများ]]</text>
      <sha1>slhtmp3043752hjahkcg6d8v1niofft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မြန်မာနိုင်ငံရှိ ခရိုနီဝါဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283417</id>
    <revision>
      <id>1026853</id>
      <parentid>1025848</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:38:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22013" sha1="50xwchy7t2wtb7fa6g039cir9fjgcmr" xml:space="preserve">{{POV}}
'''ခရိုနီ'''(Crony) ဟုသောစကားလုံးသည် ၁၇ ရာစုအတွင်း အင်္ဂလန်နိုင်ငံ တွင် စတင် အသုံးပြုခဲ့သည်ဟု သမိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် ဖော်ပြထားသည်။ထိုစကားလုံးသည်[[အောက်စဖို့ဒ် အင်္ဂလိပ် အဘိဓာန်]]တွင် ဂရိဘာသာစကား χρόνιος (chronios) မှဆင်းသက်လာပြီး ကာလရှည်ကြာသော (သို့မဟုတ်) အချိန်ကာလ ကြာမြင့်သောဟုအဓိပ္ပာယ်ဖွဲ့ဆိုထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.askoxford.com/concise_oed/crony?view=uk|archive-url=https://archive.today/20120718210536/http://www.askoxford.com/concise_oed/crony?view=uk|url-status=dead|archive-date=18 July 2012|title=Oxford Dictionaries - Dictionary, Thesaurus, &amp; Grammar|access-date=2 July 2015}}&lt;/ref&gt; ခရိုနီဝါဒ ဆိုသည်မှာ အစိုးရဌာနများတွင် ရာထူးကြီးသူများထံမှ စီးပွားရေးနှင့်ပတ်သက်၍ အထူးအခွင့်အရေး ရထားသူ၊ မိတ်ဟောင်းဆွေဟောင်းများ စုပေါင်း၍ အကျိုးစီးပွား ဖလှယ်ကြသူ တစ်နည်းအားဖြင့် အစိုးရဌာနများတွင် ရာထူးကြီးသူများက မိမိ၏ မိတ်ဆွေများအပေါင်းသင်းများကို စီးပွားရေးအထူးအခွင့်အရေးများ ပေးအပ်ခြင်းကို ခရိုနီဝါဒ(cronyism) ဟု ခေါ်သည်။

မြန်မာနိုင်ငံတွင် အာဏာရှင်ခေါင်းဆောင်များကို '''အဘ''' ဟု အရပ်အခေါ်အဖြစ် ခေါ်ဝေါ်ကြသလို၊ ခရိုနီစီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်များကိုလည်း ထိုစကားရပ်ဖြင့် ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသည်။ခရိုနီဝါဒ (cronyism) ဟာ မိတ်ဆွေသူငယ်ချင်းတွေကို မသင့်လျော်တဲ့ အခွင့်အရေးပေးတဲ့ သီးခြားစနစ်တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဤစနစ်တွင် အစိုးရမှ စီးပွားရေးနှင့် လူမှုရေးကို ချုပ်ကိုင်ထားပြီး (dirigisme)၊ အာဏာရှိသူများနှင့် နီးစပ်သူများက  အခွန်ကင်းလွတ်ခွင့်၊ လုပ်ငန်းလိုင်စင် ဦးစားပေးခွင့် စသည့် အခွင့်ထူးများ ရရှိကြပြီး အမြတ်ငွေကို အာဏာပိုင်များနှင့် ခွဲဝေပေးရသည်။ဒီစနစ်‌‌ကြောင့်နိုင်ငံတဝှမ်းရှိ လက်တစ်ဆုပ်စာခရိုနီစီးပွားရေးသမားများသာ ချမ်းသာပြီး အရပ်သားပြည်သူများမှာ ဆင်းရဲမွဲတေသွားကြပြီး ခရိုနီစနစ်ကြောင့် ကျန်းမာရေး၊ ပညာရေး၊ အလုပ်အကိုင်စတဲ့ ကဏ္ဍတွေမှာ ပြည်သူများ အကျိုးဆက်များခံစားသွားကြသည်။&lt;ref name=&quot;CronyismWiki&quot;&gt;{{cite web
|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Cronyism
|title=Cronyism
|website=Wikipedia
|publisher=Wikimedia Foundation
|author=Wikipedia contributors
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://burma.irrawaddy.com/opinion/2013/05/30/40926.html
|title=ခရိုနီဝါဒ ဘာလဲ
|publisher=The Irrawaddy
|date=30 May 2013
|access-date=25 March 2026
|language=Burmese
}}&lt;/ref&gt;
==မြန်မာနိုင်ငံတွင် ခရိုနီစနစ် စတင်အမြစ်တွယ်ခြင်း==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 1em; width: 280px; font-size: 90%; background-color: #f9f9f9;&quot;
|+ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ခရိုနီစနစ် အကျဉ်းချုပ်
|-
! style=&quot;background-color: #e6e6e6;&quot; | ခေတ်ကာလ
! style=&quot;background-color: #e6e6e6;&quot; | အဓိက လက္ခဏာများ
|-
| '''မ.ဆ.လ ခေတ်'''&lt;br&gt;(၁၉၆၂–၁၉၈၈)
|
* ပြည်သူပိုင်သိမ်းခြင်းဖြင့် စစ်တပ်၏ စီးပွားရေး ထိန်းချုပ်မှု စတင်
* စစ်အရာရှိများနှင့် နီးစပ်သူများ စီမံခန့်ခွဲမှုတွင် အခွင့်အလမ်းရရှိ
* ပုဂ္ဂလိကကုမ္ပဏီကြီးများ မပေါ်ပေါက်သေး
|-
| '''နဝတ / နအဖ ခေတ်'''&lt;br&gt;(၁၉၈၈–၂၀၁၁)
|
* ဈေးကွက်စီးပွားရေးသို့ ကူးပြောင်း
* စစ်တပ်ပိုင် ကုမ္ပဏီများ (MEC, UMEHL) လွှမ်းမိုး
* ခရိုနီများ သယံဇာတ၊ လိုင်စင်၊ ကန်ထရိုက်များ လက်ဝါးကြီးအုပ်
|-
| '''ဒီမိုကရေစီ အသွင်ကူး'''&lt;br&gt;(၂၀၁၁–၂၀၂၁)
|
* ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများနှင့်အတူ ခရိုနီများ လိုက်လျောညီထွေဖြစ်မှု
* နိုင်ငံတကာ ကုမ္ပဏီများနှင့် ဖက်စပ်၊ နိုင်ငံရေး ဩဇာရှာဖွေ
* NLD အစိုးရ လက်ထက် အရေးယူရန် ကြိုးပမ်းသော်လည်း မအောင်မြင်
|-
| '''၂၀၂၁ စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်'''
|
* စစ်ကောင်စီနှင့် ခရိုနီအချို့ ပြန်လည်နီးကပ်
* ပိတ်ဆို့မှုများကြား ငွေကြေး၊ လက်နက်ဝယ်ယူမှုတွင် ကူညီ
* အချို့ခရိုနီများ အကွာအဝေးထား၊ နိုင်ငံခြားထွက်ခွာ
|}

====မ.ဆ.လ ခေတ် (၁၉၆၂-၁၉၈၈) – ခရိုနီစနစ်အစပြုခြင်း====
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ခရိုနီစနစ် အမြစ်တွယ်လာမှုသည် ၁၉၆၂ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်း|နေဝင်း]][[၁၉၆၂ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|အာဏာသိမ်းပြီး]]နောက် နိုင်ငံတော်မှ [[ပြည်သူပိုင်သိမ်းခြင်း (မြန်မာနိုင်ငံ)|ပြည်သူပိုင်သိမ်းယူခြင်း]]ကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် သိမ်းယူခဲ့ခြင်းဖြင့် ခရိုနီစနစ်၏ အခြေခံအုတ်မြစ်ကို စတင်ချပေးခဲ့သည်။ 
စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ အားလုံးနီးပါးကို စစ်အစိုးရ၏ အပြည့်အဝထိန်းချုပ်မှုအောက်သို့ ရောက်ရှိသွားပြီး [[တပ်မတော်|စစ်အရာရှိများ]]နှင့် နီးစပ်သည့် စီးပွားရေးသမားများက အထူးအခွင့်အရေးများ ရရှိလာကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် စီးပွားရေးသည် “ကွပ်ကဲမှုစီးပွားရေး” (Command Economy) စနစ်အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသွားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cn4l12dwy98o
|title=ဗိုလ်ချုပ်ကြီးလေးဦး အနှစ် ၆၀ နီးပါး အာဏာသိမ်းထားတဲ့ မြန်မာပြည်
|publisher=BBC Burmese
|date=17 September 2025
|access-date=25 March 2026
|language=Burmese
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.globalsecurity.org/military/world/myanmar/ne-win-2.htm
|title=Ne Win Military Rule - A Nationalized Economy
|work=GlobalSecurity.org
|access-date=23 March 2026
|archive-url=https://web.archive.org/web/20260323143600/https://www.globalsecurity.org/military/world/myanmar/ne-win-2.htm
|archive-date=23 March 2026
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.bbc.com/burmese/lg/burma/2010/07/100702_privatisation
|title=ပြည်သူပိုင် သိမ်းခံရသူတွေ ဘယ်လောက် နစ်နာ သလဲ
|work=BBC Burmese
|date=2 July 2010
|access-date=23 March 2026
|archive-url=https://web.archive.org/web/20260323153923/https://www.bbc.com/burmese/lg/burma/2010/07/100702_privatisation
|archive-date=23 March 2026
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt; သို့သော် ဤကာလတွင် နောင်ခေတ် ခရိုနီသူဌေးကြီးများကဲ့သို့ ပုဂ္ဂလိကကုမ္ပဏီကြီးများ ပေါ်ထွန်းခြင်း မရှိသေးဘဲ၊ စစ်အစိုးရ၏ စီးပွားရေးဖွဲ့စည်းပုံအတွင်း၌သာ လှုပ်ရှားခွင့်ရရှိခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Taylor |first=Robert H. |title=The State in Myanmar |url=https://archive.org/details/stateinmyanmar0000tayl_z5z4 |publisher=NUS Press |year=2009 |pages=[https://archive.org/details/stateinmyanmar0000tayl_z5z4/page/278 278]-285}}&lt;/ref&gt;

====နဝတ / နအဖ ခေတ် (၁၉၈၈-၂၀၁၁) – ခရိုနီ အရင်းရှင်ဝါဒ ပုံဖော်ခြင်း====
၁၉၈၈ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၈ တွင် [[စောမောင် (ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စောမောင်]] အာဏာသိမ်းပြီးနောက် စတင်သော နိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားရေးကောင်စီ (နဝက) နှင့် နောင်တွင် နိုင်ငံတော် အေးချမ်းသာယာရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ (နအဖ) လက်ထက်တွင် ဆိုရှယ်လစ်စီးပွားရေးစနစ်ကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ဖြေလျှော့ပေးခဲ့ပြီး ဈေးကွက်စီးပွားရေးစနစ်သို့ ဦးတည်သော ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများနှင့်အတူ စစ်တပ်နှင့် နီးစပ်သော စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်များ (“ခရိုနီ” ဟု နောက်ပိုင်းတွင် လူသိများလာသူများ) သည် အခွန်ကင်းလွတ်ခွင့်၊ လုပ်ငန်းလိုင်စင်များ၊ ကန်ထရိုက်များ၊ နိုင်ငံပိုင်သယံဇာတများ (သစ်၊ ရတနာ၊ သဘာဝဓာတ်ငွေ့) ကို လက်ဝါးကြီးအုပ် ရရှိခဲ့သည်။
ဤခေတ်သည် ခရိုနီစနစ် အပြည့်အဝ ပွင့်လန်းလာသည့် ကာလဖြစ်သည်။ စစ်တပ်ပိုင် ကုမ္ပဏီများ [[မြန်မာ့စီးပွားရေးကော်ပိုရေးရှင်း|မြန်မာ့စီးပွားရေးကော်ပိုရေးရှင်း (MEC)]] နှင့် ခရိုနီကုမ္ပဏီများသည် စီးပွားရေးနယ်ပယ်အားလုံးနီးပါးကို လွှမ်းမိုးထားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;BBC2025&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c4g2l30lgkxo |title=ခရိုနီတွေရဲ့ နောက်ကြောင်းနဲ့ မြန်မာ့အနာဂတ် |publisher=BBC Burmese |date=19 February 2025 |access-date=26 March 2026 }}{{Dead link|date=April 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2013/01/10/30399.html
|title=ခရိုနီသူဌေးကြီးများကို ပြုပြင်ရန် အခွင့်အရေး ပေးရမည်ဟု ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ပြော
|publisher=The Irrawaddy
|date=10 January 2013
|access-date=25 March 2026
|language=Burmese
}}&lt;/ref&gt;

====ဒီမိုကရေစီ အသွင်ကူးပြောင်းရေးကာလ (၂၀၁၁-၂၀၂၁)====
၂၀၁၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၄ ရက် [[သိန်းစိန် (နိုင်ငံတော်သမ္မတ)|ဦးသိန်းစိန် အစိုးရ]] တက်လာပြီးနောက် နိုင်ငံရေးနှင့် စီးပွားရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ စတင်ခဲ့သည်။ ပြည်ပရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများ ဝင်ရောက်လာချိန်တွင် “ခရိုနီ”ဟု သတ်မှတ်ခံရသည့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်များသည် အခြေအနေသစ်နှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် ကြိုးစားလာခဲ့ကြသည်။ အချို့သည် နိုင်ငံတကာ ကော်ပိုရေးရှင်းကြီးများနှင့် ဖက်စပ်လုပ်ငန်းများ ထူထောင်ကာ ရှေ့ဆက်လာကြသည်။ အချို့သည် နိုင်ငံရေးပါတီများ၊ ကျောင်းသားအဖွဲ့အစည်းများ၊ မီဒီယာများကိုပါ ငွေကြေးအင်အားဖြင့် ချဉ်းကပ်ကာ ဩဇာလွှမ်းမိုးလာခဲ့သည်။[[အောင်ဆန်းစုကြည်|ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်]] ဦးဆောင်သော [[အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်|NLD အစိုးရလက်ထက်]] (၂၀၁၆-၂၀၂၁) တွင် ခရိုနီများကို တရားဥပဒေအရ အရေးယူရန် ကြိုးပမ်းမှုများ ရှိခဲ့သော်လည်း နက်ရှိုင်းစွာ အမြစ်တွယ်နေသော ခရိုနီဝါဒကို အပြီးတိုင် ဖယ်ရှားနိုင်ခြင်းမရှိပေ။&lt;ref name=&quot;BBC2025&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://ispmyanmar.com/burmese/perspectives-rule-of-law-opportunities-for-the-nld-government/
|title=တရားဥပဒေ စိုးမိုးရေး (သို့မဟုတ်) NLD အစိုးရအတွက် အခွင့်အလမ်း
|author=Zunetta Herbert
|publisher=ISP-Myanmar
|date=20 June 2017
|access-date=25 March 2026
|language=Burmese
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.frontiermyanmar.net/mm/%E1%80%94%E1%80%B1%E1%80%95%E1%80%BC%E1%80%8A%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%BA-%E1%80%A1%E1%80%99%E1%80%BB%E1%80%AC%E1%80%B8%E1%80%9E%E1%80%98%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%90%E1%80%B0%E1%80%8A/
|title=နေပြည်တော် အများသဘောတူညီချက်ကို NLD အစိုးရ ဖြိုဖျက်နိုင်ပါ့မလား
|publisher=Frontier Myanmar
|date=23 August 2018
|access-date=25 March 2026
|language=Burmese
}}&lt;/ref&gt;

====၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းပြီးနောက် ခရိုနီစနစ် ပြန်လည်ခိုင်မာလာခြင်း====
[[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၁ရက်]] တွင် [[တပ်မတော်|မြန်မာစစ်တပ်]]က အာဏာပြန်လည်သိမ်းယူပြီးနောက် ခရိုနီများနှင့် [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|စစ်ကောင်စီ]]ကြား ဆက်ဆံရေးသည် ပြန်လည်နီးကပ်လာသည်။ အနောက်နိုင်ငံများက အာဏာသိမ်းစစ်ကောင်စီအား စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများ ချမှတ်ထားချိန်တွင် ခရိုနီအချို့သည် လက်နက်ဝယ်ယူမှု၊ ငွေကြေးလွှဲပြောင်းမှု၊ စစ်ကောင်စီ၏ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများတွင် ပါဝင်ကူညီပေးကြသည်။ သို့သော် အချို့သော ခရိုနီများမှာ စစ်ကောင်စီနှင့် အကွာအဝေးထားခြင်း၊ နိုင်ငံခြားသို့ ထွက်ခွာခြင်းများလည်း ရှိသည်။ ထို့နောက် ခရိုနီစနစ်သည် ယခင်ကထက် ပိုမို၍ ပွင့်လင်းမြင်သာမှုကင်းမဲ့ကာ နိုင်ငံတကာ၏ ဝေဖန်မှုများကို ရင်ဆိုင်နေရပြီး အရပ်သားပြည်သူလူထု၏ ဆန့်ကျင်မှုများလည်း ပြင်းထန်လာသည်။&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://specialadvisorycouncil.org/2021/06/sac-m-tracking-the-three-cuts-sac-m-launches-live-record-of-cuts-to-juntas-cash/
|title=SAC-M: Tracking the Three Cuts: SAC-M Launches Live Record of Cuts to Junta's Cash
|publisher=Special Advisory Council for Myanmar
|date=3 June 2021
|access-date=25 March 2026
|language=English
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.irrawaddy.com/news/myanmars-crisis-the-world/cut-off-myanmar-juntas-financial-lifelines-experts-urge.html
|title=Cut Off Myanmar Junta's Financial Lifelines, Experts Urge
|publisher=The Irrawaddy
|date=11 February 2025
|access-date=25 March 2026
|language=English
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://sabaitimes.substack.com/p/crony-capitalism-and-esg-in-fragile-states-the-case-of-myanmar
|title=Crony Capitalism and ESG in Fragile States: The Case of Myanmar
|author=Pyae Phyoe Mon
|publisher=The Sabai Times
|date=10 October 2025
|access-date=25 March 2026
|language=English
}}&lt;/ref&gt;


== ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် ==
*[[ပြည်သူပိုင်သိမ်းခြင်း (မြန်မာနိုင်ငံ)]]
* [[၁၉၆၂ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း]]
* [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း]]
* [[မြန်မာ့နည်းမြန်မာ့ဟန် ဆိုရှယ်လစ်စနစ်]]
* [[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်]]
* [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]]
* [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ]]

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး]]
{{မြန်မာနိုင်ငံ}}</text>
      <sha1>50xwchy7t2wtb7fa6g039cir9fjgcmr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>၂၀၂၆ မြန်မာတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ရာထူးအပြောင်းအလဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283618</id>
    <revision>
      <id>1026975</id>
      <parentid>1023541</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T03:29:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[ကဏ္ဍ:တပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်များ|*]] နုတ်ပယ်</comment>
      <origin>1026975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16040" sha1="cbk4hi5fl67h0f5i6nlnf7gj9ta7ykv" xml:space="preserve">{{Infobox news event
| title           = ၂၀၂၆ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် တာဝန်လွှဲပြောင်းမှု
| image           = Flag of the Commander-in-Chief of Defence Services (Myanmar).svg
| image_size      = 150px
| alt             = တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် အလံ
| caption         = တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် အလံ
| date            = ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၃၀ ရက်
| time            = နံနက်ပိုင်း
| location        = ဇေယျသီရိဗိမာန်၊ [[နေပြည်တော်]]
| participants    = [[မင်းအောင်လှိုင်|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်]]&lt;br&gt;[[ရဲဝင်းဦး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦး]]
| result          = ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦးမှ တာဝန်လွှဲပြောင်းလက်ခံသည်
| notes           = * တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် တာဝန်လွှဲပြောင်းမှုကို ပထမဦးဆုံးအကြိမ်အဖြစ်  တရားဝင် ထုတ်လွှင့်ပြသခဲ့သည်။
* ဂုဏ်ပြုအမြောက် ၁၉ ချက် ပစ်ဖောက်၍ အခမ်းအနားဖြင့် ဂုဏ်ပြုခဲ့သည်။
}}
'''၂၀၂၆ မြန်မာတပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ရာထူးအပြောင်းအလဲ''' သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော မြန်မာ့တပ်မတော်၏ အဆင့်မြင့်ဆုံး စစ်ဘက်ရာထူး လွှဲပြောင်းခြင်း ဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဆိုပါနေ့ နံနက်ပိုင်းတွင် နေပြည်တော်ရှိ ဇေယျသီရိဗိမာန်၌ [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] တာဝန်လွှဲပြောင်းလက်ခံခြင်း ဂုဏ်ပြုစစ်ရေးပြအခမ်းအနားကို ကျင်းပခဲ့ပြီး၊ လက်ရှိ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး  [[မင်းအောင်လှိုင်]] ထံမှ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ကြည်း) ဗိုလ်ချုပ်ကြီး  [[ရဲဝင်းဦး]] ထံသို့ တာဝန်များ လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-30 |title=၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ် ၃၀ ရက် ဘီဘီစီတိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် - ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင် ဒုသမ္မတလောင်းအမည်စာရင်းတင်သွင်းခံရ၊ ဗိုလ်ချုပ်ကြီးရဲဝင်းဦး တပ်ချုပ်သစ်ဖြစ်လာ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/cx290r3lvm0t |access-date=2026-03-30 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

ဤရာထူးအပြောင်းအလဲသည် မြန်မာ့တပ်မတော် သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် တာဝန်လွှဲပြောင်းမှုကို ပထမဦးဆုံးအကြိမ်အဖြစ်  ပြည်သူလူထုထံသို့ တရားဝင် ထုတ်လွှင့်ပြသခဲ့သည့် ထူးခြားသော သမိုင်းဝင်ဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အခမ်းအနားတွင် ဂုဏ်ပြုအမြောက် ၁၉ ချက် ပစ်ဖောက်၍ ဂုဏ်ပြုခဲ့ကြသည်။ ဤအပြောင်းအလဲသည် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|၂၀၂၅-၂၀၂၆ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ]]အပြီး နိုင်ငံတော်၏ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားသစ်သို့ ကူးပြောင်းရန် ပြင်ဆင်နေချိန်တွင် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၊ မြန်မာ့တပ်မတော်၏ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် တာဝန်လွှဲပြောင်းလက်ခံခြင်း ဂုဏ်ပြုစစ်ရေးပြအခမ်းအနား ကျင်းပပြုလုပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/index.php/news/81247 |access-date=2026-03-30 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;

== အခမ်းအနား ကျင်းပပုံ ==
၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လ ၃၀ ရက်နေ့ နံနက်ပိုင်းတွင် နေပြည်တော်ရှိ '''ဇေယျသီရိဗိမာန်'''၌ ကျင်းပသော အခမ်းအနားသို့ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်နှင့် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦးတို့သည် ရှေ့ဆောင်အရာရှိနှစ်ဦး ခြံရံလျက် ရောက်ရှိလာကြသည်။ ထို့နောက် အလေးပြုခံစင်မြင့်တွင် နေရာယူကာ ဂုဏ်ပြုတပ်ခွဲ၏ အလေးပြုခြင်းကို ခံယူခဲ့ကြသည်။ ထိုသို့ အလေးပြုခံယူနေစဉ်အတွင်း ဂုဏ်ပြုအမြောက်တပ်ဖွဲ့မှ '''အမြောက် ၁၉ ချက်''' ပစ်ဖောက်၍ စစ်ရေးပြအခမ်းအနားဖြင့် ဂုဏ်ပြုခဲ့သည်။ အခမ်းအနားအစီအစဉ်အရ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်သည် ဂုဏ်ပြုတပ်ခွဲအား လှည့်လည်စစ်ဆေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၊ မြန်မာ့တပ်မတော်၏ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် တာဝန် လွှဲပြောင်းလက်ခံခြင်း ဂုဏ်ပြုစစ်ရေးပြအခမ်းအနားကျင်းပပြုလုပ် |url=http://www.mdn.gov.mm/my/pnnytheaangcusmmttmnmaaniungngntteaa-mnmaattpmtteaae-ttpmtteaakaakyreuuciikhup-ttaawn |access-date=2026-03-30 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}&lt;/ref&gt;

ဂုဏ်ပြုတပ်ခွဲကို စစ်ဆေးပြီးနောက် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်က ဂုဏ်ပြုမိန့်ခွန်း ပြောကြားသည်။ ဆက်လက်၍ စစ်ရာထူးခန့်ချုပ် ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထိန်ဝင်းက ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦးအား တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်အဖြစ် ခန့်အပ်သည့် ခန့်အပ်လွှာကို ဖတ်ကြားခဲ့သည်။ ထို့နောက် တာဝန်ထမ်းဆောင်လျက်ရှိသည့် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်က တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် တာဝန်လွှဲပြောင်းလက်ခံမည့် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ကြည်း) ဗိုလ်ချုပ်ကြီး  ရဲဝင်းဦးထံသို့ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်၏ အဆောင်အယောင်ဓားနှင့် တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး အလံတို့ကို လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခဲ့ပြီး တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်၏ ဦးစီးကွပ်ကဲမှုတံဆိပ်ကို တပ်ဆင်ပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Myanmar military chief Min Aung Hlaing steps down, eyes presidency |url=https://asia.nikkei.com/politics/myanmar-military-chief-min-aung-hlaing-steps-down-eyes-presidency |access-date=2026-03-30 |website=Nikkei Asia |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ye Win Oo appointed Myanmar's commander-in-chief of defence services |url=https://english.news.cn/asiapacific/20260330/4796442d0a2847f8a95fc6fee1677b02/c.html |access-date=2026-03-30 |website=english.news.cn}}&lt;/ref&gt;

တာဝန်လက်ခံထမ်းဆောင်သည့် တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး  ရဲဝင်းဦးကလည်း တာဝန်လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခဲ့သည့် ယခင်တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်ထံသို့ ဂုဏ်ပြုအဆောင်အယောင်ဓားကို ဂါရဝပြု ပြန်လည်ပေးအပ်သည်။ ၎င်းနောက် မြန်မာ့တပ်မတော်၏ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် တာဝန်များကို လွှဲပြောင်းလက်ခံသူ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦးက မိန့်ခွန်းပြောကြားခဲ့သည်။ အခမ်းအနားအပြီးတွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်နှင့် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦးတို့သည် ဂုဏ်ပြုတပ်ခွဲ၏ အလေးပြုခြင်းကို ခံယူကြရာ ဂုဏ်ပြုတပ်ခွဲက စစ်ကြောင်းပုံပြု ချီတက်အလေးပြု၍ ပြန်လည်ထွက်ခွာခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Parade honoring transfer of duties: Military Parade honoring transfer of duties of C-in-CDS {{!}} Myanmar International TV |url=https://www.myanmaritv.com/news/parade-honoring-transfer-duties-military-parade-honoring-transfer-duties-c-cds |access-date=2026-03-30 |website=www.myanmaritv.com}}&lt;/ref&gt;

== ပြည်တွင်းအဖွဲ့အစည်းများ၏ တုံ့ပြန်မှု ==

* [[File:United Wa State Army flag.png|25px|border]] [[ဝပြည် သွေးစည်းညီညွတ်ရေး တပ်မတော်|ဝပြည်သွေးစည်းညီညွတ်ရေးတပ်မတော်]] ''':'''
: ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပခဲ့သည့် တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရာထူး လွှဲပြောင်းပေးအပ်ပွဲ အခမ်းအနားနှင့် ပတ်သက်၍ &quot;ဝ&quot; ပြည်သူ့အစိုးရအဖွဲ့က ဂုဏ်ပြုသဝဏ်လွှာ ပေးပို့ခဲ့သည်။ အနားယူတော့မည့် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]]သည် ၎င်း၏တာဝန်များကို အောင်မြင်စွာ ထမ်းဆောင်နိုင်ခဲ့ကြောင်းနှင့် တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်သစ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရဲဝင်းဦး]]အား စိတ်ရင်းမှန်ဖြင့် ဂုဏ်ယူဝမ်းမြောက်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-03 |title=ဗိုလ်ချုပ်ကြီးရဲဝင်းဦး-တပ်ချုပ်အသစ်၊ ထောက်လှမ်းရေးအကြီးအကဲအဟောင်း |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/ckgwxvdwpeko |access-date=2026-04-03 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=■ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်သစ်ဖြစ်လာသည့် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးရဲဝင်းဦးကို UWSA ဂုဏ်ပြုလွှာပေးပို့ |url=https://news-eleven.com/article/310904 |access-date=2026-04-03 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;
* [[File:Flag of the National Democratic Alliance Army.svg|22px|border]] [[အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော်]]''':'''
: အမျိုးသားဒီမိုကရက်တစ် မဟာမိတ်တပ်မတော် (မိုင်းလားအဖွဲ့) ကလည်း တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်သစ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရဲဝင်းဦး]]ထံသို့ ရာထူးတာဝန်များ လွှဲပြောင်းရယူခြင်းအတွက် ဝမ်းမြောက်ဂုဏ်ယူကြောင်း သဝဏ်လွှာ ပေးပို့ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2026-04-03 |title=သမ္မတသစ်နဲ့ တပ်ချုပ်သစ်ကို ဦးဦးဖျားဖျား ဂုဏ်ပြုတဲ့ “ဝ” နဲ့ မိုင်းလား |url=https://burma.irrawaddy.com/article/2026/04/03/412342.html |access-date=2026-04-03 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}
[[Category:၂၀၂၆]]
[[Category:တပ်မတော်]]
[[ကဏ္ဍ:တပ်မတော်၏ စစ်ဘက်ရာထူးတာဝန်ခန့်အပ်မှုများ]]</text>
      <sha1>cbk4hi5fl67h0f5i6nlnf7gj9ta7ykv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရှင်းဂျောရွာ၊ အိုခယမ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283715</id>
    <revision>
      <id>1026940</id>
      <parentid>1023169</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T22:16:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 0 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 1 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1026940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7703" sha1="qxd5n57kni5jxqkrpj7zco8rqn1y3v0" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = ရှင်းဂျောရွာ
| official_name = 
| native_name = {{nobold|新庄村}}
| native_name_lang = ja
| settlement_type = [[Villages of Japan|Village]]
| other_name = 
| image_skyline = Shinjo-juku_-01.jpg
| image_caption = Shinjō village
| image_flag = Flag of Shinjō, Okayama.svg
| image_seal = Emblem of Shinjō, Okayama.svg
| seal_type = Chapter
| image_map = {{maplink|frame=yes|frame-width=260|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=9}}
| image_map1 = Shinjo in Okayama Prefecture Ja.svg
| map_caption = Location of Shinjō in [[Okayama Prefecture]]
| pushpin_map = Japan
| pushpin_map_caption = Location in Japan
| coordinates = {{coord|35|10|46|N|133|34|05|E|region:JP|display=inline,title}}
| subdivision_type = Country
| subdivision_name = Japan
| subdivision_type1 = [[List of regions of Japan|Region]]
| subdivision_name1 = [[Chūgoku region|Chūgoku]]&lt;br&gt;[[San'yō region|San'yō]]
| subdivision_type2 = [[Prefectures of Japan|Prefecture]]
| subdivision_name2 = [[Okayama Prefecture|Okayama]]
| subdivision_type3 = [[Districts of Japan|District]]
| subdivision_name3 = [[Maniwa District, Okayama|Maniwa]]
| leader_title = Mayor
| leader_name = 
| leader_title1 = Vice Mayor
| leader_name1 = 
| unit_pref = Metric
| area_total_km2 = 67.11
| population_total = 846
| population_as_of = November 30, 2022
| population_density_km2 = auto
| timezone1 = [[Japan Standard Time|JST]]
| utc_offset1 = +09:00
| postal_code_type = 
| postal_code = 
| blank_name_sec1 = City hall address
| blank_info_sec1 = 2008-1 Shinjō-son, Maniwa-gun, Okayama-ken 717-0201
| website = {{Official website|1=http://www.vill.shinjo.okayama.jp/}}
| module = {{Infobox place symbols| embedded=yes
 | tree = ''[[Cryptomeria]]''
 | flower = [[Sakura]]
 | bird = 
 | butterfly = 
 | fish = 
}}
}}
[[File:Triumphal Return Cherry Blossom Street.jpg|thumb|right|Triumphal return Cherry Blossom Street]]

'''ရှင်းဂျောရွာ''' (新庄村, Shinjō-son) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ အိုခယမခရိုင်၊ မနိဝဒေသတွင်ရှိသည့် ရွာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလ ၃၀ ရက်နေ့တွင် ရွာရှိခန့်မှန်းလူဦးရေသည် ၈၄၇ ဦး၊ အိမ်ထောင်စု ၃၇၈ ခု ရှိသည်။ လူဦးရေသိပ်သည်းဆမှာ တစ်စတုရန်းကီလိုမီတာလျှင် ၁၃ ဦး ရှိသည်။ ရွာ၏ စုစုပေါင်းဧရိယာမှာ ၆၇.၁၁ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၂၅.၉၁ စတုရန်းမိုင်) ရှိသည်။ ရွာသည် &quot;ဂျပန်နိုင်ငံရှိ အလှပဆုံးရွာများစာရင်း&quot; တွင် ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;Shinjō-hp&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.vill.shinjo.okayama.jp/index.php?id=1 |title= Shinjō village official statistics|location= Japan|language= ja}}&lt;/ref&gt;

==ပထဝီသွင်ပြင်==
ရှင်းဂျောရွာသည် အိုခယမခရိုင်၏ အနောက်မြောက်ပိုင်းဗဟိုနေရာတွင် တည်ရှိသည်။ ရှင်းဂျောရွာ၏ မြောက်ဘက်တွင် ချူးဂိုခုတောင်တန်းများ ရှိပြီး၊ ၎င်းတို့သည် တော့တိုရိခရိုင်နှင့် ရှင်းဂျောရွာကို ကာရံပေးထားသည်။ ရွာ၏ ဧရိယာအများစုသည် တောင်များနှင့် တောအုပ်များ ထူထပ်သည်။

===ဆက်စပ်နေသည့် မြို့ရွာများ===
[[အိုခယမခရိုင်]]
*[[မနိဝမြို့၊ အိုခယမ|မနိဝမြို့]]
*[[နီးမိမြို့၊ အိုခယမ|နီးမိမြို့]]
[[တော့တိုရိခရိုင်]]
*[[ဟိနိုမြို့၊ တော့တိုရိ|ဟိနိုမြို့]]
*[[ခိုးဖုမြို့၊ တော့တိုရိ|ခိုးဖုမြို့]]

==ရာသီဥတု==
ရှင်းဂျောရွာသည် နွေရာသီတွင် နွေးထွေးပြီး၊ ဆောင်းရာသီတွင် အေးမြသည်။ နှင်းကျဆင်းမှု များပြားသည်။ နှစ်ပတ်လည် ပျမ်းမျှအပူချိန်သည် ၁၁.၄ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် ရှိသည်။ နှစ်ပတ်လည်ပျမ်းမျှမိုးရေချိန်သည် ၁၈၈၃ မီလီမီတာ ရှိသည်။ စက်တင်ဘာလသည် အစိုစွတ်ဆုံးလ ဖြစ်သည်။ ဩဂုတ်လသည် အပူချိန်အမြင့်ဆုံးဖြစ်ကာ ပျမ်းမျှအပူချိန် ၂၃.၃  ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် ရှိသည်။ ဇန်နဝါရီလသည် အပူချိန်အနိမ့်ဆုံးဖြစ်ကာ ပျမ်းမျှအပူချိန် အနှုတ် ၀.၅ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် ရှိသည်။&lt;ref&gt;[https://en.climate-data.org/asia/japan/okayama-prefecture/shinjo-760836/  Shinjō climate data]&lt;/ref&gt;

==လူဦးရေဆိုင်ရာ==
ဂျပန်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေစာရင်းအချက်အလက်အရ&lt;ref&gt;[https://www.pref.okayama.jp/page/detail-58070.htmlNishiawakura population statistics]{{Dead link|date=April 2026 }}&lt;/ref&gt; ရှင်းဂျောရွာ၏ လူဦးရေသည် ၁၉၅၀ ခုနှစ်များမှ တဖြည်းဖြည်း ကျဆင်းလျက်ရှိသည်။

{{Historical populations
| 1920 | 1742
| 1930 | 1909
| 1940 | 1709
| 1950 | 2214
| 1960 | 1968
| 1970 | 1404
| 1980 | 1357
| 1990 | 1165
| 2000 | 1051
| 2010 | 957
|align       = none
| footnote = 
}}

==သမိုင်းကြောင်း==
ရှင်းဂျောရွာသည် ရှေးခေတ် မိမဆခတိုင်းပြည်၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ မဲဂျိခေတ်ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ နောက်ပိုင်း ၁၈၈၉ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁ ရက်နေ့တွင် ခေတ်သစ်မြို့ပြစနစ်တည်ဆောက်ရေးလုပ်ငန်းစဉ်နှင့်အတူ ထိုဧရိယာကို ရှင်းဂျောရွာအဖြစ် တည်ထောင်ဖန်တီးခဲ့သည်။

==ပြင်ပလင့်များ==
{{Wikivoyage|Shinjo (Okayama)}}
*{{Commons category-inline|Shinjo, Okayama|Shinjō, Okayama}}
*[http://www.vill.shinjo.okayama.jp/ Shinjō official website] {{in lang|ja}}
==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ ရွာများ]]
[[ကဏ္ဍ:အိုခယမခရိုင်ရှိ ရွာများ]]</text>
      <sha1>qxd5n57kni5jxqkrpj7zco8rqn1y3v0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဖိုက်ဘာအစည်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283873</id>
    <revision>
      <id>1026922</id>
      <parentid>1023763</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T19:16:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 3 books for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30787" sha1="nbaala4fdxfxevtcphsh52n27xgtwxd" xml:space="preserve">အက္ခရာသင်္ချာသုံး တိုပေါ်လော်ဂျီ (algebraic topology) တွင် &lt;nowiki&gt;'''ဖိုက်ဘာအစည်း'''&lt;/nowiki&gt; (fiber bundle) ဆိုသည်မှာ ဒေသအလိုက် (locally) တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းနှစ်ခု၏ ကာတီးရှန်း မြှောက်လဒ်အဖြစ် ဖော်ပြနိုင်သော တိုပေါ်လော်ဂျီ ရပ်ဝန်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းဆင်တူမှုကို ကိုယ်စားပြုသည့် ပုံဖော်မှုတစ်ခုပါဝင်သည်။ ဖိုက်ဘာအစည်းများသည် ဟိုမိုတိုပီ သီအိုရီ (homotopy theory)၊ ဒစ်ဖရန်ရှယ် ဂျီဩမေတြီ (differential geometry) နှင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ် တိုပေါ်လော်ဂျီ (differential topology) တို့တွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။
[[ဖိုင်:Roundhairbrush.JPG|thumb|စလင်ဒါပုံ ခေါင်းဖြီးတစ်ခုသည် ဖိုက်ဘာအစည်း၏ သဘောတရားကို ပြသနိုင်သော ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤဥပမာတွင် အခြေခံရပ်ဝန်း (base space)သည် စလင်ဒါတစ်ခုဖြစ်ပြီး ဖိုက်ဘာများသည် မျဉ်းပိုင်းများအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်သော ဖြီး၏အမျှင်တစ်ခုစီ ဖြစ်ကြသည်။  &lt;math&gt;\pi\colon E \to B&lt;/math&gt; သည် မည်သည့်အမျှင်ပေါ်ရှိ အမှတ်ကိုမဆို စလင်ဒါပေါ်ရှိ ၎င်း၏ အခြေခံအမှတ်သို့ ပုံဖော်ပေးသည်။]]

== သမိုင်းကြောင်း ==
မန်နီဖိုးများ (manifolds) ၏ တိုပေါ်လော်ဂျီ (topology) နှင့် ဂျီဩမေတြီ (geometry) တို့နှင့် ဆက်စပ်၍ ဖိုက်ဘာအစည်း (fiber bundle) ဟူသော သဘောတရားသည်  ပထမဆုံး ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Seifert |first=Herbert |title=Topologie Dreidimensionaler Gefaserter Räume |journal=Acta Mathematica |volume=60 |date=1933 |pages=147–238 |doi=10.1007/BF02398271}}&lt;/ref&gt; ၁၉၃၃ ခုနှစ်တွင် ဟဲရားဘတ် ဇိုင်ဖတ် (Herbert Seifert) သည် '''ဖိုက်ဘာ''' (fiber) နှင့် '''ဖိုက်ဘာပါသော ရပ်ဝန်း''' (fibered space) ဟူသော ဝေါဟာရများကို စတင်မိတ်ဆက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Whitney |first=Hassler |title=Sphere-Spaces |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=21 |issue=7 |date=1935-06-12 |pages=464–468 |doi=10.1073/pnas.21.7.464 |pmc=1076627}}&lt;/ref&gt;

ဖိုက်ဘာအစည်း၏ ပထမဆုံး အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို ၁၉၃၅ ခုနှစ်တွင် ဟက်စ်လာ ဝှစ်တနီ (Hassler Whitney) က စက်လုံးရပ်ဝန်း (sphere space) ဟူသော အမည်ဖြင့် ဖော်ပြခဲ့သည်။ ၁၉၃၅ မှ ၁၉၄၀ ခုနှစ်များအတွင်း ဖိုက်ဘာအစည်းများသည် သင်္ချာဘာသာရပ်တွင် သီးခြား သုတေသနနယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဝှစ်တနီ၊ ဟိန့်ဇ် ဟော့ဖ် (Heinz Hopf) နှင့် အက်ဒ်ဝပ် ချတီးဖဲလ် (Eduard Stiefel) တို့၏ သုတေသနစာတမ်းများသည် တိုပေါ်လော်ဂျီနှင့် ဒစ်ဖရန်ရှယ် ဂျီဩမေတြီတို့တွင် ဖိုက်ဘာအစည်းများ၏ အရေးပါမှုကို ထင်ရှားစေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Steenrod |first=Norman |title=The Topology of Fibre Bundles |url=https://archive.org/details/topologyoffibreb0000stee |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, NJ |date=1951 |isbn=0-691-08055-0}} Preface&lt;/ref&gt;

၁၉၅၀ ခုနှစ်အရောက်တွင် ဖိုက်ဘာအစည်း၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို ရှင်းလင်းစွာ မှတ်တမ်းတင်နိုင်ခဲ့ပြီး ဆင်းရှန်းချန် (Shiing-Shen Chern)၊ လစ်ဗ် ပွန်ထရီယာဂင် (Lev Pontryagin)၊  ချတီးဖဲလ် နှင့် ဝှစ်တနီ အပါအဝင် သင်္ချာပညာရှင် အများအပြားက ဖိုက်ဘာအစည်းများ၏ ဟိုမိုတိုပီ ခွဲခြားခြင်း (homotopy classification) နှင့် ဝိသေသလက္ခဏာ အတန်းအစားများ (characteristic classes) ဆိုင်ရာ သီအိုရီကို တိုးတက်စေခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ မှ ၁၉၅၅ ခုနှစ်များအတွင်း ဖရီးဒရစ် ဟာဇဘရွတ်ခ် (Friedrich Hirzebruch) သည် ဖိုက်ဘာအစည်းများ၏ ဝိသေသလက္ခဏာ အတန်းအစားများကို အသုံးပြု၍ ဟာဇဘရွတ်ခ်-ရီးမန်း-ရော့ခ် သီအိုရမ် (Hirzebruch-Riemann-Roch theorem) ကို သက်သေပြနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၅ ခုနှစ်တွင် ဂျွန် မေးလ်နော (John Milnor) သည် မည်သည့် တိုပေါ်လော်ဂျီဆိုင်ရာ အုပ်စုများ (topological groups) အတွက်မဆို အသုံးပြုနိုင်သော စကြဝဠာ ဖိုက်ဘာအစည်း (universal fiber bundle) ကိုတည်ဆောက်ပုံဖော်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ အစောပိုင်းတွင် အလက်ဇန္ဒား ဂရိုသန်ဒိခ် (Alexander Grothendieck)၊ မိုက်ကယ် အာတီယာ (Michael Atiyah) နှင့် ဟာဇဘရွတ်ခ် တို့သည် ယေဘုယျကျသော ကိုဟိုမိုလော်ဂျီ (cohomology) သီအိုရီ တစ်ခုဖြစ်သည့် K-သီအိုရီ (K-theory) ကို ဗက်တာအစည်းများ (vector bundles) ၏ တည်ငြိမ်မှု အတန်းအစားများကို အသုံးပြု၍ တီထွင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Husemoller |first=Dale |title=Fibre Bundles |publisher=Springer-Verlag |location=Princeton, NJ |date=1994 |isbn=0-387-94087-1 |at=Preface}}&lt;/ref&gt;

== အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် ==
ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;E&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ဖိုက်ဘာ &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ပါဝင်သော ဖိုက်ဘာအစည်း (fiber bundle) တစ်ခုတွင် ပရိုဂျက်ရှင်း ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;\pi \colon E \to B&lt;/math&gt; တစ်ခု ပါဝင်သည်။ ဤတွင် &lt;math&gt;B&lt;/math&gt; ၏ အမှတ်တိုင်းအတွက် ပတ်ဝန်းကျင် (neighbourhood) &lt;math&gt;U&lt;/math&gt; တစ်ခုစီရှိပြီး အောက်ပါပုံကြမ်းကို ဖလှယ်ရ ဂုဏ်သတ္တိဖြင့်ပြည့်စုံစေသည့် (diagram commutes) ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင် &lt;math&gt;\varphi \colon \pi^{-1}(U) \to U \times F&lt;/math&gt; တစ်ခုရှိသည်။

[[File:Fibre bundle local trivial.svg|center|Fibre bundle local trivial]]

ထိုပုံကြမ်းရှိ ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;\operatorname{proj}_1&lt;/math&gt; သည် ပထမ အစိတ်အပိုင်း(factor)အပေါ်သို့ သက်ရောက်သော ပရိုဂျက်ရှင်း ဖြစ်သည်။ ပုံကြမ်း၏ ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိခြင်းဆိုသည်မှာ &lt;math&gt;\varphi&lt;/math&gt; သည် ဖိုက်ဘာ &lt;math&gt;F_b = \pi^{-1}(b)&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းကို &lt;math&gt;F&lt;/math&gt; ၏ မိတ္တူ (copy) ဖြစ်သော &lt;math&gt;{b} \times F&lt;/math&gt; အပေါ်သို့ ဟိုမီယိုမောဖစ် (homeomorphically) ဖြစ်စွာ သယ်ဆောင်သွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် ဖိုက်ဘာ &lt;math&gt;F_b&lt;/math&gt; များသည် ဒေသအလိုက်အားဖြင့် မြှောက်လဒ် &lt;math&gt;B \times F&lt;/math&gt; ကဲ့သို့ စီစဉ်ဖွဲ့စည်းထားသော်လည်း စုပေါင်းအားဖြင့် (globally) ထိုသို့ဖြစ်ရန် မလိုအပ်ပေ။ အထက်ပါ &lt;math&gt;\varphi&lt;/math&gt; ကဲ့သို့သော ပုံဖော်မှုကို အစည်း၏ '''ဒေသအလိုက် အသေးအဖွဲဖြစ်စေခြင်း''' (local trivialization) ဟု ခေါ်သည်။ &lt;math&gt;\varphi&lt;/math&gt; ၏ ပထမ ကိုဩဒိနိတ်သည် &lt;math&gt;\pi&lt;/math&gt; သာဖြစ်သောကြောင့် &lt;math&gt;\varphi&lt;/math&gt; ကို ၎င်း၏ ဒုတိယ ကိုဩဒိနိတ်ဖြစ်သော &lt;math&gt;\pi^{-1}(U) \to F&lt;/math&gt; ပုံဖော်မှုဖြင့် အတိအကျ သတ်မှတ်နိုင်သည်။ ထိုပုံဖော်မှုသည် ဖိုက်ဘာ &lt;math&gt;F_b&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းအပေါ်တွင် ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။

ဖိုက်ဘာအစည်း၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို ပရိုဂျက်ရှင်း ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;\pi \colon E \to B&lt;/math&gt; ဖြင့် အတိအကျ သတ်မှတ်နိုင်သော်လည်း ဖိုက်ဘာကို ဖော်ပြလိုသောအခါ ဖိုက်ဘာအစည်းတစ်ခုကို &lt;math&gt;F \to E \to B&lt;/math&gt; ဟူ၍ 'ရပ်ဝန်းများ၏ အတိုချုံး တိကျသော ကိန်းစဉ်တန်း' (short exact sequence of spaces) အဖြစ် တစ်ခါတစ်ရံ ရေးသားလေ့ရှိသည်။ ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;B&lt;/math&gt; ကို အစည်း၏ '''အခြေခံရပ်ဝန်း''' (base space) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;E&lt;/math&gt; ကို '''စုစုပေါင်းရပ်ဝန်း''' (total space) ဟု ခေါ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite book |last=Hatcher |first=Allen |title=Algebraic Topology |publisher=Cambridge University Press |location=NY |date=2001 |isbn=0-521-79160-X |page=376-377}}&lt;/ref&gt;
ဖိုက်ဘာအစည်းတိုင်းသည် ဆဲရ် ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း (Serre fibration) တစ်ခုဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hatcher |first=Allen |title=Algebraic Topology |publisher=Cambridge University Press |location=NY |date=2001 |isbn=0-521-79160-X |page=379}}&lt;/ref&gt;

== ဥပမာများ ==

=== အသေးအဖွဲ အစည်း (Trivial Bundle) ===
&lt;math&gt;E = B \times F&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\pi \colon E \to B&lt;/math&gt; တို့သည် ပထမအစိတ်အပိုင်းအပေါ်သို့ ပရိုဂျက်ရှင်း ဖြစ်သည် ဆိုပါစို့။ ထိုအခါ &lt;math&gt;E&lt;/math&gt; သည် ဒေသအလိုက် မြှောက်လဒ်တစ်ခုဖြစ်ရုံသာမက စုပေါင်းအားဖြင့်လည်း မြှောက်လဒ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုကဲ့သို့သော ဖိုက်ဘာအစည်းကို '''အသေးအဖွဲ အစည်း''' (trivial bundle) သို့မဟုတ် '''မြှောက်လဒ်အစည်း''' (product bundle) ဟု ခေါ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Steenrod |first=Norman |title=The Topology of Fibre Bundles |url=https://archive.org/details/topologyoffibreb0000stee |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, NJ |date=1951 |isbn=0-691-08055-0 |page=[https://archive.org/details/topologyoffibreb0000stee/page/2 3]}}}}&lt;/ref&gt; 

=== ဖုံးအုပ်ရပ်ဝန်း (Covering Space) ===
တစ်ပိုင်းတစ်စ (discrete) ဖြစ်သော ဖိုက်ဘာပါရှိသည့် ဖိုက်ဘာအစည်းတစ်ခုသည် ဖုံးအုပ်ခြင်းရပ်ဝန်း (covering space) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ထိုနည်းတူစွာ ဖိုက်ဘာများအားလုံး တူညီသော အစုအရွယ်အစား (cardinality) ရှိသည့် မည်သည့် ဖုံးအုပ်ခြင်းမဆိုသည် တစ်ပိုင်းတစ်စဖြစ်သော ဖိုက်ဘာပါရှိသည့် ဖိုက်ဘာအစည်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဆက်စပ်နေသော (connected) အခြေခံရပ်ဝန်းတစ်ခုအပေါ်ရှိ ဖုံးအုပ်ခြင်းရပ်ဝန်းတစ်ခုသည် ဖိုက်ဘာအစည်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hatcher |first=Allen |title=Algebraic Topology |publisher=Cambridge University Press |location=NY |date=2001 |isbn=0-521-79160-X |page=377}}&lt;/ref&gt;

=== မိုးဘီးယပ်စ် ကြိုးကွင်း (Möbius strip) ===
[[ဖိုင်:MobiusStrip-01.svg|thumb|မိုးဘီးယပ်စ် ကြိုးကွင်း]]

မိုးဘီးယပ်စ် ကြိုးကွင်း (Möbius strip) သည် အသေးအဖွဲမဟုတ်သော ဖိုက်ဘာအစည်း (nontrivial fiber bundle) တစ်ခုအတွက် ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ အခြေခံရပ်ဝန်း (base space) သည် ကြိုးကွင်း၏ အလယ်ဗဟိုတစ်လျှောက် ဖြတ်သန်းသွားသော စက်ဝိုင်းမျဉ်း &lt;math&gt;S^1&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။ ဖိုက်ဘာ (fiber) သည် အပိတ် ကြားပိုင်း (closed interval) တစ်ခုဖြစ်ပြီးသည်။ ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;[-1, 1]&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

စုစုပေါင်းရပ်ဝန်း (total space) ကို စားလဒ်ရပ်ဝန်း (quotient space) &lt;math&gt;E = ([0, 1] \times [-1, 1]) / \sim&lt;/math&gt; ဖြင့် ဖော်ပြပြီး ဤတွင် ထပ်တူညီမှုဆက်သွယ်ချက် (equivalence relation) &lt;math&gt;\sim&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;(0, a) \sim (1, -a)&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ အစည်း၏ ပရိုဂျက်ရှင်း &lt;math&gt;\pi \colon E \to S^1&lt;/math&gt; သည် ပရိုဂျက်ရှင်း &lt;math&gt;\operatorname{proj} \colon [0, 1] \times [-1, 1] \to [0, 1]&lt;/math&gt; မှ လှုံ့ဆော်ဖြစ်ပေါ်လာသော (induced) ပုံဖော်မှုဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ အစည်း၏ ပရိုဂျက်ရှင်းအောက်တွင် ထပ်တူညီမှုအတန်းအစား &lt;math&gt;[(x, y)] \in E&lt;/math&gt; သည် ထပ်တူညီမှုအတန်းအစား &lt;math&gt;[x]&lt;/math&gt; ထံသို့ ပုံဖော်ခံရပြီး ဤတွင် &lt;math&gt;S^1&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ထပ်တူညီမှုဆက်သွယ်ချက်ကို &lt;math&gt;(0 \sim 1)&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။

၎င်းနှင့် သက်ဆိုင်သော အသေးအဖွဲ အစည်း (corresponding trivial bundle) &lt;math&gt;S^1 \times [-1, 1]&lt;/math&gt; သည် စလင်ဒါတစ်ခု ဖြစ်သည်။ မိုးဘီးယပ်စ် ကြိုးကွင်းနှင့် စလင်ဒါတို့သည် ဖိုက်ဘာ၏ လိမ်ခေါက်နေမှု (twisting) ဖြင့် ကွာခြားသွားသည်။ ဤလိမ်ခေါက်နေမှုကို စုပေါင်းအမြင် (globally) ဖြင့်သာ မြင်တွေ့နိုင်ပြီး ဒေသအလိုက် (locally) အားဖြင့်မူ မိုးဘီးယပ်စ် ကြိုးကွင်းနှင့် စလင်ဒါတို့သည် ထပ်တူညီကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hatcher |first=Allen |title=Algebraic Topology |publisher=Cambridge University Press |location=NY |date=2001 |isbn=0-521-79160-X |page=377}}&lt;/ref&gt;

=== ကလိုင်း ပုလင်း (Klein Bottle) ===
[[ဖိုင်:KleinBottle-01.svg|thumb|ကလိုင်း ပုလင်း]]
အခြားသော အသေးအဖွဲမဟုတ်သည့် ဖိုက်ဘာအစည်းတစ်ခုမှာ ကလိုင်း ပုလင်း (Klein bottle) ဖြစ်သည်။ အခြေခံရပ်ဝန်း (base space) နှင့် ဖိုက်ဘာ (fiber) တို့ကို &lt;math&gt;S^1&lt;/math&gt; ဖြင့် ဖော်ပြပြီး စုစုပေါင်းရပ်ဝန်း (total space) ကို စားလဒ်ရပ်ဝန်း (quotient space) &lt;math&gt;E = ([0, 1] \times [0, 1]) / \sim&lt;/math&gt; ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ ဤတွင် ထပ်တူညီမှုဆက်သွယ်ချက် (equivalence relation) &lt;math&gt;\sim&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;(0, y) \sim (1, y)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;(x, 0) \sim (1 - x, 1)&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ထားသည်။ အစည်း၏ ပရိုဂျက်ရှင်း &lt;math&gt;\pi \colon E \to S^1&lt;/math&gt; သည် အစုဝင် &lt;math&gt;[(a, b)] \in E&lt;/math&gt; တစ်ခုကို &lt;math&gt;\pi([(a, b)]) = [b]&lt;/math&gt; ထံသို့ ပုံဖော်ပေးပြီး ဤတွင် &lt;math&gt;S^1&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ထပ်တူညီမှုဆက်သွယ်ချက်ကို &lt;math&gt;(0 \sim 1)&lt;/math&gt; အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။

၎င်းနှင့် သက်ဆိုင်သော အသေးအဖွဲ အစည်း &lt;math&gt;S^1 \times S^1&lt;/math&gt; သည် မုန့်လက်ကောက် (torus) တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းကို ဒေသအလိုက်အားဖြင့် ကလိုင်း ပုလင်းနှင့် ခွဲခြား၍မရနိုင်ပေ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Steenrod |first=Norman |title=The Topology of Fibre Bundles |url=https://archive.org/details/topologyoffibreb0000stee |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, NJ |date=1951 |isbn=0-691-08055-0 |page=[https://archive.org/details/topologyoffibreb0000stee/page/4 4]}}}}&lt;/ref&gt; 

=== ဟော့ဖ်အစည်း (Hopf Bundle) ===
[[File:Hopf Fibration.png|right|250px|thumb|ဟော့ဖ်ဖိုက်ဘာဖွဲ့စည်းခြင်း(Hopf fibration) ကို &lt;math&gt;S^3&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;\mathbb{R}^3&lt;/math&gt; သို့ ရပ်လုံးကြွပုံဖော်ပရိုဂျက်ရှင်း (stereographic projection) ပြုလုပ်ပြီးနောက် ၎င်း &lt;math&gt;\mathbb{R}^3&lt;/math&gt; ကို ဘောလုံးပုံစံတစ်ခုအတွင်းသို့ ဖိသိပ်ခြင်းဖြင့် မြင်သာအောင် ဖော်ပြနိုင်သည်။ ဤပုံတွင် &lt;math&gt;S^2&lt;/math&gt; ပေါ်ရှိ အမှတ်များနှင့် ၎င်းတို့နှင့် သက်ဆိုင်သောဖိုက်ဘာများကို တူညီသော အရောင်များဖြင့် ဖော်ပြထားသည်။]]
ဟော့ဖ်အစည်း (Hopf bundle) &lt;math&gt;S^1 \hookrightarrow S^3 \to S^2&lt;/math&gt; တွင် ဖိုက်ဘာ၊ စုစုပေါင်းရပ်ဝန်း နှင့် အခြေခံရပ်ဝန်းတို့အဖြစ် စက်လုံးမျက်နှာပြင်များ (spheres) ပါရှိသော အသေးအဖွဲမဟုတ်သည့် ဖိုက်ဘာအစည်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;-တိုင်းတာမှုရှိသော (n-dimensional) ကိန်းထွေး ပရိုဂျက်တစ် ရပ်ဝန်း (complex projective space) အပေါ်ရှိ ဖိုက်ဘာအစည်း &lt;math&gt;S^1 \hookrightarrow S^{2n+1} \to \Complex P^n&lt;/math&gt; ၏ &lt;math&gt;n=1&lt;/math&gt; အတွက် အထူးအခြေအနေတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ ယေဘုယျ ဟော့ဖ်အစည်းများ (generalized Hopf bundles) ဟုလည်းခေါ်သော အခြားသော ဟော့ဖ်အစည်းများကို ကိန်းထွေးများနေရာတွင် ကိန်းစစ်များ (real numbers)၊ ကွာတာနီယွန်များ (quaternions) နှင့် အော့တိုနီယွန်များ (octonions) ဖြင့် အစားထိုးခြင်းအားဖြင့် ဆင်းသက်ရယူနိုင်သည်။ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt;-တိုင်းတာမှုရှိသော ပရိုဂျက်တစ် ရပ်ဝန်းအပေါ်ရှိ ဖုံးအုပ်ရပ်ဝန်း &lt;math&gt;S^0 \hookrightarrow S^n \to \R P^n&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;n=1&lt;/math&gt; အတွက် ကိန်းစစ် ဟော့ဖ်အစည်း &lt;math&gt;S^0 \hookrightarrow S^1 \to S^1&lt;/math&gt; ကို ရရှိစေသည်။ ကွာတာနီယွန်များအတွက် ဟော့ဖ်အစည်း &lt;math&gt;S^3 \hookrightarrow S^7 \to S^4 \cong \mathbb{H} P^1&lt;/math&gt; ကို ရရှိစေသည်။ အော့တိုနီယွန်များအတွက် ဟော့ဖ်အစည်း &lt;math&gt;S^7 \hookrightarrow S^{15} \to S^8&lt;/math&gt; ကို ရရှိစေသည်။

ဖိုက်ဘာ၊ စုစုပေါင်းရပ်ဝန်း နှင့် အခြေခံရပ်ဝန်းတို့ စက်လုံးမျက်နှာပြင်များ ဖြစ်ကြသော အခြားဖိုက်ဘာအစည်း မရှိတော့ပေ။ ဤအချက်သည် ဟော့ဖ်မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (Hopf invariant) ၁ ရှိသော စက်လုံးမျက်နှာပြင်များကြားရှိ ပုံဖော်မှုအရေအတွက်နှင့် ပတ်သက်သည့် ဟော့ဖ်၏ ပုစ္ဆာကို ဖြေရှင်းပေးသော အဒမ်၏ သီအိုရမ် (Adams's theorem) မှ ဆင်းသက်လာသော ကောက်ချက်တစ်ခုဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hatcher |first=Allen |title=Algebraic Topology |publisher=Cambridge University Press |location=NY |date=2001 |isbn=0-521-79160-X |page=377-379}}&lt;/ref&gt;

== အပိုင်း (Section) ==
ဖိုက်ဘာအစည်း &lt;math&gt;(E, B, \pi, F)&lt;/math&gt; တစ်ခု၏ အလုံးစုံ '''အပိုင်း''' (global section) ဆိုသည်မှာ ပရိုဂျက်ရှင်း &lt;math&gt;\pi&lt;/math&gt; ၏ ညာဘက်ပြောင်းပြန် (right inverse) ဖြစ်သော အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;s \colon B \to E&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မည်သည့် &lt;math&gt;b \in B&lt;/math&gt; အတွက်မဆို ပရိုဂျက်ရှင်းနှင့် အပိုင်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် ထပ်တူရ (identity) နှင့် ညီမျှသည်။ အခြားတစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် မည်သည့် &lt;math&gt;b \in B&lt;/math&gt; အတွက်မဆို အပိုင်း၏ ပုံရိပ်သည် &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ဖိုက်ဘာအတွင်း၌ တည်ရှိသည်။

ဖိုက်ဘာအစည်းတစ်ခု၏ ဒေသအလိုက် အပိုင်း (local section) ဆိုသည်မှာ အဆက်မပြတ် ပုံဖော်မှု &lt;math&gt;s \colon V \to E&lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဤတွင် &lt;math&gt;V \subseteq B&lt;/math&gt; သည် အဖွင့် အစုပိုင်းတစ်ခုဖြစ်ကာ မည်သည့် &lt;math&gt;b \in V&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;(\pi \circ s) (b) = b&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Husemoller |first=Dale |title=Fibre Bundles |publisher=Springer-Verlag |location=Princeton, NJ |date=1994 |isbn=0-387-94087-1 |page=11}}&lt;/ref&gt;

== အစည်း မော်ဖစ်ဇင် (Bundle Morphism) ==
ဖိုက်ဘာအစည်း နှစ်ခုဖြစ်သော &lt;math&gt;(E_1, B_1, \pi_1, F_1)&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;(E_2, B_2, \pi_2, F_2)&lt;/math&gt; တို့အကြားရှိ '''အစည်း မော်ဖစ်ဇင်''' ဆိုသည်မှာ အစည်း၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို ထိန်းသိမ်းပေးသော ပုံဖော်မှုတစ်ခုဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ၎င်းသည် ဖိုက်ဘာကို ထိန်းသိမ်းသော ပုံဖော်မှု (fiber-preserving mapping) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ပိုမိုတိကျစွာဆိုရသော် အစည်း မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုကို ပုံဖော်မှု နှစ်ခုဖြစ်သည့် &lt;math&gt;u \colon E_1 \to E_2&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;f \colon B_1 \to B_2&lt;/math&gt; တို့ပါဝင်သော အတွဲ &lt;math&gt;(u, f)&lt;/math&gt; ဖြင့် ဖော်ပြပြီး ၎င်းတို့သည် &lt;math&gt;\pi_2 \circ u = f \circ \pi_1&lt;/math&gt; ဟူသော အခြေအနေကို ပြည့်စုံစေသည်။ ဤအခြေအနေကို အောက်ပါ ဖလှယ်ရ ပုံကြမ်းဖြင့် ရှင်းလင်းစွာ ဖော်ပြနိုင်သည်။
[[ဖိုင်:Bündelmorphismus.svg|center|frameless|150x150px]]
&lt;math&gt;b \in B_1&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ဖိုက်ဘာတစ်ခုသည် &lt;math&gt;u&lt;/math&gt; အောက်တွင် &lt;math&gt;f(b)&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ဖိုက်ဘာတစ်ခုထံသို့ ပုံဖော်ခံရသည်။ ဤအချက်ကို &lt;math&gt;u(\pi_1^{-1}(b)) \subseteq \pi_2^{-1}(f(b))&lt;/math&gt; ဟူသော ဆက်သွယ်ချက်ဖြင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည်။

အကယ်၍ အခြေခံရပ်ဝန်းများ ထပ်တူညီနေပါက အစည်း မော်ဖစ်ဇင်ကို &lt;math&gt;(u, \operatorname{id}_B)&lt;/math&gt; ဖြင့် ဖော်ပြပြီး ၎င်းကို &lt;math&gt;B&lt;/math&gt;-မော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် &lt;math&gt;B&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ အစည်း မော်ဖစ်ဇင်ဟု ခေါ်ဆိုကာ &lt;math&gt;B = B_1 = B_2&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;\pi_1 = \pi_2 \circ u&lt;/math&gt; ဆက်သွယ်ချက်ကို အောက်ပါပုံကြမ်းဖြင့် ဖော်ပြသည်။

[[ဖိုင်:Bündelmorphismus_02.svg|center|frameless|200x200px]]
မည်သည့် &lt;math&gt;b \in B&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;u( \pi_1^{-1}({b})) \subseteq \pi_2^{-1}({b})&lt;/math&gt; ဟူသော သတ်မှတ်ချက်ကို မှန်ကန်စေသောကြောင့် &lt;math&gt;u&lt;/math&gt; ကို ဖိုက်ဘာကို ထိန်းသိမ်းသော (fiber-preserving) ပုံဖော်မှုဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Husemoller |first=Dale |title=Fibre Bundles |publisher=Springer-Verlag |location=Princeton, NJ |date=1994 |isbn=0-387-94087-1 |page=14}}&lt;/ref&gt;


&lt;references /&gt;
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သင်္ချာ]]


{{သင်္ချာ-stub}}</text>
      <sha1>nbaala4fdxfxevtcphsh52n27xgtwxd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လူငယ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283997</id>
    <revision>
      <id>1026927</id>
      <parentid>1025915</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T19:36:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lthar854</username>
        <id>80699</id>
      </contributor>
      <comment>Added the logo</comment>
      <origin>1026927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5415" sha1="9zwo45px22hkm23hltxk0homkhx8gec" xml:space="preserve">{{Infobox government agency
| agency_name     = လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန
| nativename      = Ministry of Youth Affairs
| acronym         = MoYA
| seal            = Myanmar Ministry of Youth Affairs Logo.svg
| seal_width      = 100px
| seal_caption    = လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန၏ တံဆိပ်
| formed          = {{start date|df=yes|2026|4|10}}
| jurisdiction    = {{flagicon|မြန်မာနိုင်ငံ}} ပြည်ထောင်စု
| headquarters    = [[နေပြည်တော်]]
| minister1_name  = [[မောင်သင်း|ဒေါက်တာ မောင်သင်း]]
| minister1_role  = ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
| deputy1_name    = ဦးစစ်နိုင်
| deputy1_role    = ဒုတိယဝန်ကြီး
| footnotes       = 
|preceding1=[[အားကစားနှင့် လူငယ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန]]}}
'''လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန''' သည်  မြန်မာနိုင်ငံ၏ လူငယ်ဘဝဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးဆိုင်ရာ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဌာနတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၆ ရက်နေ့တွင် စတင်အဆိုပြုဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံထားရသူက အဆိုပြုတင်ပြထားသည့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးဌာန ၃၁ ဌာန၏ အမည်စာရင်းကို ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်တွင် တင်ပြ |url=https://news-eleven.com/article/311051 |access-date=2026-04-07 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ်ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသူ အဆိုပြုတင်ပြသည့် ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ၃၀ ဦး၏ အမည်စာရင်းအား လွှတ်တော်သို့တင်သွင်း |url=https://news-eleven.com/article/311089 |access-date=2026-04-07 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;

လက်ရှိ ဝန်ကြီးဌာန၏ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးမှာ ဒေါက်တာ [[မောင်သင်း]] ဖြစ်သည်။ 

== ဝန်ကြီးဌာန ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းမှု ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!အမည်
!ဖွဲ့စည်းခြင်း
!ဖျက်သိမ်းခြင်း
|-
|[[အားကစားနှင့် လူငယ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန|အားကစားနှင့် လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန]]
|၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၁
|၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
|-
|လူငယ်ရေးရာဝန်ကြီးဌာန
|၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
|''ယနေ့အထိ''
|}

== ဌာနအကြီးအမှူးများ ==

=== ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;7&quot; |[[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]]
|-
!စဉ်
!အမည်
!တာဝန်စတင်
!တာဝန်ပြီးဆုံး
!ရက်​ပေါင်း
!ဒုတိယဝန်ကြီး
!သမ္မတ
|-
|၁။
|ဒေါက်တာ [[မောင်သင်း]]
|၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81583 |access-date=2026-04-11 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
|''ယနေ့အထိ''
|{{Age in years and days|2026|4|10}}
|ဦးစစ်နိုင်
|ဦးမင်းအောင်လှိုင်
|}

=== ဒုတိယဝန်ကြီးများ ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border:0;&quot;
! colspan=&quot;6&quot; |[[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]]
|-
!စဉ်
!အမည်
!တာဝန်စတင်
!တာဝန်ပြီးဆုံး
!ရက်​ပေါင်း
!ဝန်ကြီး
|-
|၁။
|ဦးစစ်နိုင်
|၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ဒုတိယဝန်ကြီးများ ခန့်အပ်တာဝန်ပေးခြင်း {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/81613 |access-date=2026-04-11 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;
|''ယနေ့အထိ''
|{{Age in years and days|2026|4|10}}
|ဒေါက်တာ [[မောင်သင်း]]
|}

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}
{{မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုပ်ချုပ်ရေး}}
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဝန်ကြီးဌာနများ]]</text>
      <sha1>9zwo45px22hkm23hltxk0homkhx8gec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရဲမြင့်ထွန်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284112</id>
    <revision>
      <id>1026837</id>
      <parentid>1025504</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:06:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>ရင်းမြစ် 3 ခုကို ကယ်ဆယ်ပြီး 0 ခုကို လင့်ခ်သေအဖြစ် စာတွဲပြီးပါပြီ) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1026837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17472" sha1="huu72jf91i6vasb0y47euhxgpw2iusp" xml:space="preserve">{{Infobox minister
|honorific-prefix = 
|name        = ရဲမြင့်ထွန်း
|image       = Ye Myint Tun.jpg
|alt         = 
|caption     = ဦးရဲမြင့်ထွန်းအား ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် အစည်းအဝေးခန်းမ ရှေ့ မြင်တွေ့ရစဥ် (၉ ဧပြီ ၂၀၂၆)

| office              = [[အားကစားရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန]] &lt;br&gt; ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး
| term_start          = ၁၀ ဧပြီ ၂၀၂၆
|term_end    = 
|appointer   = [[ဦးမင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ|မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ]]
|president= [[မင်းအောင်လှိုင်]]
|predecessor= 
* [[Jeng Phang နော်တောင်]](အားကစား၊လူငယ်ရေးရာ)
|successor  = 
|deputy= ညီညီ

|order1 = [[အမျိုးသားလွှတ်တော်]]ကိုယ်စားလှယ်
|constituency1 = [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး]] -အမှတ်(၄)
|term_start1 = ၁၈ မတ် ၂၀၂၆
|term_end1 =
|majority1= မဲ ၁၈၂၇၁၀ &lt;br&gt;{{small|(၄၈.၅၀ရာခိုင်နှုန်း)}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=30_01_26_Amyo_FPTP_PR.pdf&amp;type=page_multiple_photo&amp;code=215&amp;sno=917&amp;token=9cd7f82f6e6e160a3dfa8f4832cfbafea2aabf2d886846c56d22b30852dbc1810b9276424440521f2389f28c9ad72c92649982347a00ab886aee62ebe6e34061|title=၂၀၂၅ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ-အပိုင်း(၃)၊အမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်းတစ်ဦးချင်း၏ ဆန္ဒမဲရရှိမှုအခြေအနေ|work=ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်|access-date=၉ ဧပြီ​၂၀၂၆|date=၂၀၂၆}}&lt;/ref&gt; 
|predecessor1 =  [[ဝင်းမြတ်အေး|ဒေါက်တာဝင်းမြတ်အေး]] &lt;br&gt;{{small|([[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်|NLD]])}} &lt;br&gt;{{small|([[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲ]])}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=02AmyotharHluttaw.pdf&amp;type=page_multiple_photo&amp;code=17&amp;sno=9583&amp;token=fd383d60132223462ab1397e79d03be04d694929d77d8f3f9eeb64b4bf5359e1f447b641c72e24a18d2b4e100896c87e384f28654c657876eab0a64cfdf3fdc9|title=အမျိုးသားလွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်းတစ်ဦးချင်း၏ ဆန္ဒမဲရရှိမှုအခြေအနေ(၂၀၁၅ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ)|work=ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်|access-date=၉ ဧပြီ ၂၀၂၆|date=၂၀၁၅|archive-date=8 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708200538/https://uec.gov.mm/show_data_content.php?name=02AmyotharHluttaw.pdf&amp;type=page_multiple_photo&amp;code=17&amp;sno=9583&amp;token=fd383d60132223462ab1397e79d03be04d694929d77d8f3f9eeb64b4bf5359e1f447b641c72e24a18d2b4e100896c87e384f28654c657876eab0a64cfdf3fdc9|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|successor1 = 

|office2= [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့|ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးအစိုးရအဖွဲ့]] &lt;br/&gt;စီမံခန့်ခွဲရေးဝန်ကြီး
|term_start2= ၃၀ မတ် ၂၀၁၁
|term_end2= ၃၀ မတ် ၂၀၁၆
|predecessor2= ရာထူးစတင်
|successor2  = ဝန်ကြီးဌာနဖျက်သိမ်း
|appointer2= [[ဦးသိန်းစိန် အစိုးရ|သိန်းစိန်အစိုးရ]]
| 1blankname2     = ပဲခူးတိုင်းဝန်ကြီးချုပ်
| 1namedata2     = [[ဉာဏ်ဝင်း]]
|order3 = [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်|ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော်]]ကိုယ်စားလှယ်
|constituency3 = [[ပဲခူးမြို့နယ်]] -အမှတ်(၂)
|term_start3 = ၃၁ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၁
|term_end3 = ၈ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၁၆
|majority3= မဲ ၄၆၅၁၅ &lt;br&gt;{{small|(၅၈.၅၃ရာခိုင်နှုန်း)}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=142.pdf&amp;type=law&amp;code=x&amp;sno=5415&amp;token=80e461933dc70bc9b66bf4788314a3ff9bfeb7c51d593c03f1c196037a213ed2bcbb538e30ab037b5432e7cbd3e4f3f16485d1399bd5fa045e1fe8b45e33f141|title=တိုင်းဒေသကြီးသို့မဟုတ်ပြည်နယ်လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်းတစ်ဦးချင်းစီ၏ဆန္ဒမဲရရှိမှုအခြေအနေ(၂၀၁၀ပြည့်နှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ)|work=ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်|access-date=၉ ဧပြီ ၂၀၂၆|date=၇ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၀|archive-date=14 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014171559/https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=142.pdf&amp;type=law&amp;code=x&amp;sno=5415&amp;token=80e461933dc70bc9b66bf4788314a3ff9bfeb7c51d593c03f1c196037a213ed2bcbb538e30ab037b5432e7cbd3e4f3f16485d1399bd5fa045e1fe8b45e33f141|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
|predecessor3 = အခြေခံဥပဒေစတင် 
|successor3 = ကျော်မင်းစံ &lt;br&gt;{{small|([[အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်|NLD]])}} &lt;br&gt;{{small|([[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၅|၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲ]])}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=03S_D.pdf&amp;type=page_multiple_photo&amp;code=17&amp;sno=5789&amp;token=2a840d7fdcf49becf13ac7636e5a61b04ae3a7e87747ed76b8a4fd5c8a03777981c19159c7dfb39e409533df0604dd7e692b4b7221b4e6eeb98475b8e623d134|title=တိုင်းဒေသကြီးသို့မဟုတ်ပြည်နယ်လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်းတစ်ဦးချင်းစီ၏ဆန္ဒမဲရရှိမှုအခြေအနေ(၂၀၁၅ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ)|work=ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်|access-date=၉ ဧပြီ ၂၀၂၆|date=၂၀၁၆|archive-date=18 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618232803/https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=03S_D.pdf&amp;type=page_multiple_photo&amp;code=17&amp;sno=5789&amp;token=2a840d7fdcf49becf13ac7636e5a61b04ae3a7e87747ed76b8a4fd5c8a03777981c19159c7dfb39e409533df0604dd7e692b4b7221b4e6eeb98475b8e623d134|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| party = [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ|ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]]
| birth_date  = {{Birth date and age|1970|12|9}}
| birth_place = [[ပဲခူးမြို့]]
| death_date  = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --&gt;
| death_place = 
| nationality = မြန်မာ
| known_for   = နိုင်ငံရေးသမား
| occupation  = 
| spouse      = 
| children    = ၂ဦး
}}
'''ဦးရဲမြင့်ထွန်း''' (၉ ဒီဇင်ဘာ ၁၉၇၀ ဖွား) သည် မြန်မာနိုင်ငံသား နိုင်ငံရေးသမားတစ်ဦးဖြစ်ပြီး လက်ရှိတွင် [[အားကစားရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန]]၏ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ရန် ခန့်အပ်ခြင်းခံထားရသူဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ၂၀၂၅-၂၀၂၆ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး မဲဆန္ဒနယ်အမှတ် (၄) မှ အမျိုးသားလွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီကို ကိုယ်စားပြု၍ ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2026-04-07 |title=စစ်ခေါင်းဆောင်ရဲ့ အစိုးရသစ် ဗိုလ်ချုပ်ဟောင်းတွေနဲ့ ဝန်းရံ |url=https://burma.irrawaddy.com/news/2026/04/07/412417.html |access-date=2026-04-09 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-07 |title=ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ၃၀ ရဲ့ အမည်စာရင်းတွေကို လွှတ်တော်မှာတင် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cz901nyjqk2o |access-date=2026-04-09 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

== ပညာရေး ==
ဦးရဲမြင့်ထွန်းသည် အခြေခံပညာကို ပဲခူးမြို့ရှိ အမှတ် (၃) အခြေခံပညာအထက်တန်းကျောင်းတွင် သင်ကြားခဲ့ပြီး အထက်တန်းအောင်မြင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ပဲခူးဒီဂရီကောလိပ် (ယခု [[ပဲခူးတက္ကသိုလ်]]) တွင် ပညာဆက်လက်သင်ယူခဲ့ရာ ပထဝီဝင်ဘာသာရပ်ဖြင့် ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။

== နိုင်ငံရေးဖြတ်သန်းမှုများ ==
ဦးရဲမြင့်ထွန်းသည် [[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၀|၂၀၁၀ ပြည့်နှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် [[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]]ကို ကိုယ်စားပြု၍ ပဲခူးမြို့နယ် မဲဆန္ဒနယ်အမှတ် (၂) မှ တိုင်းဒေသကြီးလွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် စတင်ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ရာ အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် [[ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး အစိုးရအဖွဲ့]]တွင် စီမံခန့်ခွဲရေးဝန်ကြီးဌာန ဝန်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်းခံရပြီး နောက်ပိုင်းတွင် စည်ပင်သာယာရေးဝန်ကြီးအဖြစ် ပြောင်းလဲတာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ကာ ၂၀၁၆ ခုနှစ်အထိ လုပ်ငန်းများကို ကိုင်တွယ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=၃၀ ဇန်နဝါရီ ၂၀၁၁ |title=တိုင်းဒေသကြီး သို့မဟုတ် ပြည်နယ်ဝန်ကြီးများခန့်အပ်၊နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး အမိန့်အမှတ် ၁၉/၂၀၁၁ |url=https://www.burmalibrary.org/sites/burmalibrary.org/files/obl/docsMA2011/MA2011-03-31.pdf |access-date=၂၈ ဩဂုတ် ၂၀၂၅ |work=၂၀၁၁ ခုနှစ်၊မတ် ၃၁ ရက် နေ့ထုတ်၊မြန်မာ့အလင်းသတင်းစာ၊စာမျက်နှာ (၁၀)}}&lt;/ref&gt;

၎င်းသည် ၂၀၁၅ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲများတွင်လည်း ဆက်လက်ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သော်လည်း အနိုင်ရရှိခဲ့ခြင်း မရှိပေ။ သို့သော်လည်း ပါတီလုပ်ငန်းစဉ်များကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး (အရှေ့ပိုင်း) ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ၏ ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် တာဝန်ယူကာ ဒေသတွင်းပါတီယန္တရားကို ဦးဆောင်ခဲ့သည်။

[[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၅-၂၀၂၆|၂၀၂၅-၂၀၂၆ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ]]တွင် ဦးရဲမြင့်ထွန်းသည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး မဲဆန္ဒနယ်အမှတ် (၄) မှ အမျိုးသားလွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ရာ အောင်မြင်မှုရရှိခဲ့သည်။ 

၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၈ ရက်နေ့တွင် စတင်ကျင်းပသော [[တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော်]] သို့ လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် စတင်တက်ရောက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=တတိယအကြိမ် အမျိုးသားလွှတ်တော် ပထမပုံမှန်အစည်းအဝေး စတင်ကျင်းပ၊ အမျိုးသားလွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး မဲဆန္ဒနယ်အမှတ် (၁၁) မှ ဦးအောင်လင်းဒွေး၊ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ကချင်ပြည်နယ် မဲဆန္ဒနယ်အမှတ် (၂) မှ Jeng Phang နော်တောင်တို့အား ရွေးကောက်တင်မြှောက် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80926 |access-date=2026-04-09 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt; ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၇ ရက်နေ့တွင် သမ္မတအဖြစ် တင်မြှောက်ခံရသူမှ ၎င်းအား ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးအဖြစ် အဆိုပြုခဲ့ပြီး ဧပြီလ ၉ ရက်နေ့တွင် [[တတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်|ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်]]၏ အတည်ပြုချက်ကို ရရှိခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=■ နိုင်ငံတော်သမ္မတအဖြစ် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ခံရသူက ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများအဖြစ်ခန့်အပ်ရန် အဆိုပြုတင်ပြထားသူ ၃၀ ဦးတွင် လက်ရှိအစိုးရအဖွဲ့ဝင် ၂၀ ဦးပါဝင် |url=https://news-eleven.com/article/311141 |access-date=2026-04-09 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;ဧပြီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ကျမ်းသစ္စာကျိန်ဆိုပြီးနောက် အားကစားရေးရာ ဝန်ကြီးဌာန၏ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးအဖြစ် တရားဝင် စတင်တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။
== ကိုးကား ==
{{reflist}}
{{lifetime|၁၉၆၁| }}{{မင်းအောင်လှိုင်အစိုးရ}}
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ ဝန်ကြီးများ]]
[[ကဏ္ဍ:အမျိုးသားလွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်များ]]</text>
      <sha1>huu72jf91i6vasb0y47euhxgpw2iusp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>P-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284281</id>
    <revision>
      <id>1026883</id>
      <parentid>1026442</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:17:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17631" sha1="b8zfnmc97vx8a4yi5pa981c6kcsehss" xml:space="preserve">ကိန်းသီအိုရီတွင် ကိန်းပြည့် {{mvar|n}} တစ်ခု၏ '''{{nowrap|{{mvar|p}}-အခြေခံကိန်း}} တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း''' သို့မဟုတ် '''{{mvar|p}}-အခြေခံကိန်း အစဉ်''' ဆိုသည်မှာ {{mvar|n}} ကို စား၍ပြတ်သော သုဒ္ဓကိန်း {{mvar|p}} ၏ အမြင့်ဆုံး ထပ်ကိန်းကို ဆိုလိုသည်။  ၎င်းကို &lt;math&gt;\nu_p(n)&lt;/math&gt; ဖြင့် သင်္ကေတပြုသည်။ အခြားတစ်နည်းဆိုရသော် &lt;math&gt;\nu_p(n)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; ၏ သုဒ္ဓဆခွဲကိန်းခွဲခြင်းတွင် &lt;math&gt;p&lt;/math&gt; ပါဝင်သည့် ထပ်ကိန်းဖြစ်သည်။

{{mvar|p}}-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်းသည် သာမန် ပကတိတန်ဖိုး (absolute value) နှင့် ဆင်တူသော်လည်း အဓိကကွာခြားချက်မှာ {{mvar|p}}-အခြေခံကိန်း ပကတိတန်ဖိုးသည် အာခီမီးဒီးစ် (Archimedean) မဟုတ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။  သာမန် ပကတိတန်ဖိုးအပေါ် မူတည်၍ ရာရှင်နယ်ကိန်းများ၏ ပြည့်စုံစေခြင်း (completion of the rational numbers) သည် ကိန်းစစ်များ &lt;math&gt;\mathbb{R}&lt;/math&gt; ကို ရရှိစေသော်လည်း {{mvar|p}}-အခြေခံကိန်း ပကတိတန်ဖိုးအပေါ် မူတည်၍ ရာရှင်နယ်ကိန်းများ၏ ပြည့်စုံစေခြင်းသည် {{nowrap|{{mvar|p}}-အခြေခံကိန်းများ}} &lt;math&gt;\mathbb{Q}_p&lt;/math&gt; ကို ရရှိစေသည်။&lt;ref&gt;
{{cite book
| first1= David S.|last1= Dummit
|first2=Richard M. |last2=Foote
| year = 2003
| title = Abstract Algebra
| edition = 3rd
| publisher = Wiley
| isbn = 0-471-43334-9
| pages = 758–759
}}&lt;/ref&gt; [[Image:2adic12480.svg|thumb|right|200px|သဘာဝကိန်းများကို ၎င်းတို့၏ ၂-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်းများအလိုက် ဖြန့်ဝေထားမှုဖြစ်ပြီး သက်ဆိုင်ရာ နှစ်၏ ထပ်ကိန်းများကို ဒသမကိန်းစနစ်ဖြင့် အညွှန်းတပ်ထားသည်။ သုညတွင် အဆုံးမရှိသော တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း ရှိသည်။]]

== အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် နှင့် ဂုဏ်သတ္တိများ ==

{{mvar|p}} သည် သုဒ္ဓကိန်း တစ်ခုဖြစ်ပါစေ။

=== ကိန်းပြည့်များ === 

ကိန်းပြည့် &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; တစ်ခု၏ '''{{mvar|p}}-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း''' ကို အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ 
:&lt;math&gt;
\nu_p(n)=
\begin{cases}
\mathrm{max}\{k \in \mathbb{N}_0 : p^k \mid n\} &amp; \text{if } n \neq 0\\
\infty &amp; \text{if } n=0,
\end{cases}
&lt;/math&gt;
ဤတွင် &lt;math&gt;\mathbb{N}_0&lt;/math&gt; သည် သဘာဝကိန်းများ အစုကို ကိုယ်စားပြုသည်။ ၎င်းတွင် သုညလည်း ပါဝင်သည်။ ထို့ပြင် &lt;math&gt;m \mid n&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; အား &lt;math&gt;m&lt;/math&gt; ဖြင့် စားပြတ်မှုကို ကိုယ်စားပြုသည်။  အထူးသဖြင့် &lt;math&gt;\nu_p&lt;/math&gt; သည် ဖန်ရှင် &lt;math&gt;\nu_p \colon \mathbb{Z} \to \mathbb{N}_0 \cup{\infty} &lt;/math&gt; တစ်ခုဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Ireland |first1=K. |last2=Rosen |first2=M. |date=2000 |title=A Classical Introduction to Modern Number Theory |publisher=Springer-Verlag |location=New York |page=3}}{{ISBN needed}}&lt;/ref&gt; 

ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;|{-12}| = 12 = 2^2 \cdot 3^1 \cdot 5^0&lt;/math&gt; ဖြစ်သောကြောင့် &lt;math&gt;\nu_2(-12) = 2&lt;/math&gt; ၊ &lt;math&gt;\nu_3(-12) = 1&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\nu_5(-12) = 0&lt;/math&gt; တို့ ဖြစ်ကြသည်။ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း &lt;math&gt;p^k \parallel n&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;k = \nu_p(n)&lt;/math&gt; ဟု အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်ရန် တစ်ခါတစ်ရံ အသုံးပြုသည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Niven |first1=Ivan |author1-link=Ivan M. Niven |last2=Zuckerman |first2=Herbert S. |last3=Montgomery |first3=Hugh L. |author3-link=Hugh Lowell Montgomery |title=An Introduction to the Theory of Numbers |url=https://archive.org/details/introductiontoth0000nive |date=1991 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |edition=5th |isbn=0-471-62546-9 |page=[https://archive.org/details/introductiontoth0000nive/page/4 4]}}&lt;/ref&gt; &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; သည် အပေါင်းကိန်းပြည့် တစ်ခုဖြစ်ပါက &lt;math&gt;\nu_p(n) \leq \log_p n&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။ ဤအချက်သည် &lt;math&gt;n \geq p^{\nu_p(n)}&lt;/math&gt; မှနေ၍ တိုက်ရိုက် သက်ရောက်သည်။ 

=== ရာရှင်နယ်ကိန်းများ ===
{{mvar|p}}-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်းကို [[ရာရှင်နယ်ကိန်း]]များဆီသို့ အောက်ပါ ဖန်ရှင်အဖြစ် တိုးချဲ့နိုင်သည်။

:&lt;math&gt;\nu_p : \mathbb{Q} \to \mathbb{Z} \cup\{\infty\} &lt;/math&gt;&lt;ref name=&quot;infty&quot;&gt;with the usual order relation, namely
:&lt;math&gt;\infty &gt; n&lt;/math&gt;,
and rules for arithmetic operations,
:&lt;math&gt;\infty + n = n + \infty = \infty&lt;/math&gt;,
on the extended number line.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Khrennikov |first1=A. |last2=Nilsson |first2=M. |date=2004 |title={{mvar|p}}-adic Deterministic and Random Dynamics |publisher=Kluwer Academic Publishers |page=9}}{{ISBN needed}}&lt;/ref&gt;

၎င်းကို အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။

:&lt;math&gt;
\nu_p\left(\frac{r}{s}\right)=\nu_p(r)-\nu_p(s).
&lt;/math&gt;

ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;\tfrac{9}{8} = 2^{-3}\cdot 3^2&lt;/math&gt; ဖြစ်သောကြောင့် &lt;math&gt;\nu_2 \bigl(\tfrac{9}{8}\bigr) = -3&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\nu_3 \bigl(\tfrac{9}{8}\bigr) = 2&lt;/math&gt; တို့ ဖြစ်ကြသည်။

အချို့သော ဂုဏ်သတ္တိများမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။

:&lt;math&gt;\nu_p(r\cdot s) = \nu_p(r) + \nu_p(s)&lt;/math&gt;
:&lt;math&gt;\nu_p(r + s) \geq \min\bigl\{ \nu_p(r), \nu_p(s)\bigr\}&lt;/math&gt;

ထို့ပြင် &lt;math&gt;\nu_p(r) \neq \nu_p(s)&lt;/math&gt; ဖြစ်ပါက

:&lt;math&gt;\nu_p (r + s)= \min\bigl\{ \nu_p(r), \nu_p(s)\bigr\}&lt;/math&gt;

ဤနေရာတွင် &lt;math&gt;\min&lt;/math&gt; သည် ကိန်းနှစ်ခုအနက် ပိုငယ်သောတန်ဖိုးကို ကိုယ်စားပြုသည်။

=== ကိန်းပြည့်များ၏ {{mvar|p}}-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်းအတွက် ပုံသေနည်း ===
လီဂျန်ဒါ၏ ပုံသေနည်း (Legendre's formula) က &lt;math&gt;\nu_p(n!)=\sum_{i=1}^{\infty{}}{\left\lfloor{\frac{n}{p^i}}\right\rfloor{}}&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း ပြသသည်။

မည်သည့် အပေါင်းကိန်းပြည့် {{mvar|n}} အတွက်မဆို &lt;math&gt;n = \frac{n!}{(n-1)!}&lt;/math&gt; ဖြစ်၍ &lt;math&gt;\nu_p(n)=\nu_p(n!)-\nu_p((n-1)!)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

ထို့ကြောင့် &lt;math&gt;\nu{}_p(n)=\sum_{i=1}^{\infty{}}{\bigg(\left\lfloor{\frac{n}{p^i}}\right\rfloor{}-\left\lfloor{\frac{n-1}{p^i}}\right\rfloor{}\bigg)}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

ဤအဆုံးမရှိ ပေါင်းလဒ်ကို &lt;math&gt;\sum_{i=1}^{\lfloor{\log_p{(n)}\rfloor{}}}{\bigg(\left\lfloor{\frac{n}{p^i}}\right\rfloor{}-\left\lfloor{\frac{n-1}{p^i}}\right\rfloor{}\bigg)}&lt;/math&gt; အထိ လျှော့ချနိုင်သည်။

ဤပုံသေနည်းကို အနုတ်ကိန်းပြည့် တန်ဖိုးများအထိ တိုးချဲ့နိုင်ပြီး အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။

&lt;math&gt;\nu{}_p(n) =\sum_{i=1}^{\lfloor{\log_p{(|n|)}\rfloor{}}}{\bigg(\left\lfloor{\frac{|n|}{p^i}}\right\rfloor{}-\left\lfloor{\frac{|n|-1}{p^i}}\right\rfloor{}\bigg)}&lt;/math&gt;

== {{mvar|p}}-အခြေခံကိန်း ပကတိတန်ဖိုး ==
{{anchor|p-adic norm}}

ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ သဘောတရားအရ စစ်မှန်သော [[စံနှုန်း (သင်္ချာ)|စံနှုန်း]] တစ်ခု မဟုတ်သော်လည်း {{mvar|p}}-အခြေခံကိန်း စံနှုန်းဟုလည်း ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည့် [[ရာရှင်နယ်ကိန်း|&lt;math&gt;\mathbb{Q}&lt;/math&gt;]] အပေါ်ရှိ {{mvar|p}}-အခြေခံကိန်း ပကတိတန်ဖိုးကို အောက်ပါ ဖန်ရှင်အနေဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book
| last = Murty | first = M. Ram
| doi = 10.1007/978-1-4757-3441-6
| isbn = 0-387-95143-1
| mr = 1803093
| pages = 147–148
| publisher = Springer-Verlag, New York
| series = Graduate Texts in Mathematics
| title = Problems in analytic number theory
| volume = 206
| year = 2001}}&lt;/ref&gt;
:&lt;math&gt;|\cdot|_p \colon \Q \to \R_{\ge 0} &lt;/math&gt;
၎င်းကို အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။
:&lt;math&gt;|r|_p = p^{-\nu_p(r)} .&lt;/math&gt;

ထို့ကြောင့် မည်သည့် &lt;math&gt;p&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;|0|_p = p^{-\infty} = 0&lt;/math&gt; ဖြစ်ပြီး ဥပမာအားဖြင့် &lt;math&gt;|{-12}|_2 = 2^{-2} = \tfrac{1}{4}&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;\bigl|\tfrac{9}{8}\bigr|_2 = 2^{-(-3)} = 8 &lt;/math&gt; တို့ ဖြစ်ကြသည်။

{{mvar|p}}-အခြေခံကိန်း ပကတိတန်ဖိုးသည် အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိများနှင့် ပြည့်စုံသည်။

:{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|အနုတ်ကိန်းမဟုတ်ခြင်း (Non-negativity) || &lt;math&gt;|r|_p \geq 0&lt;/math&gt;
|-
|အပေါင်းကိန်းသေချာမှု (Positive-definiteness)|| &lt;math&gt;|r|_p = 0 \iff r = 0&lt;/math&gt;
|-
|မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိ (Multiplicativity) || &lt;math&gt;|r s|_p = |r|_p|s|_p&lt;/math&gt;
|-
|အာခီမီးဒီးစ် မဟုတ်ခြင်း (Non-Archimedean) || &lt;math&gt;|r+s|_p \leq \max\left(|r|_p, |s|_p\right)&lt;/math&gt;
|}

မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ဂုဏ်သတ္တိ (multiplicativity) &lt;math&gt;|r s|_p = |r|_p|s|_p&lt;/math&gt; အရ ယူနစ်ရင်းများ (roots of unity) ဖြစ်သော &lt;math&gt;1&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;-1&lt;/math&gt; တို့အတွက် &lt;math&gt;|1|_p=1=|{-1}|_p&lt;/math&gt; ဖြစ်ကြောင်း သိနိုင်ပြီး ရလဒ်အနေဖြင့် &lt;math&gt;|{-r}|_p = |r|_p &lt;/math&gt; လည်း ဖြစ်သည်။
နိမ့်ကျစွာပေါင်းမှု (subadditivity) &lt;math&gt;|r+s|_p \leq |r|_p + |s|_p&lt;/math&gt; သည် အာခီမီးဒီးစ်မဟုတ်သော (non-Archimedean) တြိဂံ မညီမျှခြင်း &lt;math&gt;|r+s|_p \leq \max\left(|r|_p, |s|_p\right)&lt;/math&gt; မှနေ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။

=== မြှောက်လဒ် ပုံသေနည်း ===
ထပ်ကိန်းတင်ခြင်း (exponentiation) &lt;math&gt;p^{-\nu_p(r)} &lt;/math&gt; တွင် အခြေခံ &lt;math&gt;p&lt;/math&gt; ကို ရွေးချယ်မှုသည် ဂုဏ်သတ္တိအများစုအတွက် ကွာခြားမှုမရှိစေသော်လည်း ၎င်းသည် ဤမြှောက်လဒ် ပုံသေနည်းကို အထောက်အကူပြုသည်။
:&lt;math&gt;\prod_{0, p} |r|_p = 1&lt;/math&gt;
ဤနေရာတွင် မြှောက်လဒ်ကို သုဒ္ဓကိန်းများ &lt;math&gt;p&lt;/math&gt; အားလုံးနှင့် &lt;math&gt;|r|_0&lt;/math&gt; ဟု သတ်မှတ်ရေးသားထားသော ပုံမှန် ပကတိတန်ဖိုး အပေါ်တွင် တွက်ချက်ယူထားခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် သုဒ္ဓဆခွဲကိန်းခွဲခြင်း ကို ရိုးရှင်းစွာ တွက်ချက်ခြင်းမှ ဆင်းသက်လာသည်။ သုဒ္ဓဆခွဲကိန်း &lt;math&gt;p^k&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းသည် {{mvar|p}}-အခြေခံကိန်း ပကတိတန်ဖိုး တွက်ချက်ရာတွင် ၎င်း၏ ပြောင်းပြန်ကိန်းအဖြစ် ထွက်ပေါ်လာပြီး နောက်ဆုံးတွင် ပုံမှန် အာခီမီးဒီးစ် ပကတိတန်ဖိုးနှင့် မြှောက်လိုက်သောအခါ အားလုံးချေဖျက်သွားခြင်းဖြစ်သည်။

အော့စထရော့စကီး သီအိုရမ် (Ostrowski's theorem) အရ ပုံသေနည်းတွင် ပါဝင်သော ပုံမှန် နှင့် p-အခြေခံကိန်း ပကတိတန်ဖိုးများ အားလုံးသည် ရာရှင်နယ်ကိန်းများ အပေါ်ရှိ ထပ်တူညီမှု အထိ (up to equivalence) တူညီသော ပကတိတန်ဖိုးများ ဖြစ်ကြသည်။ အလားတူ မြှောက်လဒ် ပုံသေနည်းတစ်ခုကို အလုံးစုံ ဖီးလ်ဒ်များ (global fields) ကို နဂိုမှန်အဆိုအရ သတ်မှတ်ရန် အသုံးပြုနိုင်ပြီး ထိုဖီးလ်ဒ်များထဲတွင် ရာရှင်နယ်ကိန်းများသည် အရှင်းလင်းဆုံး ဥပမာတစ်ခုဖြစ်သည်။

=== အတိုင်းဆ နှင့် ပြည့်စုံစေခြင်း (metric and completion) ===
[[အတိုင်းဆ|အတိုင်းဆ ရပ်ဝန်း]] တစ်ခုကို အစု &lt;math&gt;\mathbb{Q}&lt;/math&gt; အပေါ်တွင် အောက်ပါအတိုင်းဆ တစ်ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းနိုင်သည်။ အဆိုပါ အတိုင်းဆသည် အာခီမီးဒီးစ် မဟုတ်သော အတိုင်းဆ ဖြစ်ပြီး ပြိုင်တူ ရွှေ့ပြောင်းခြင်းတွင် မပြောင်းလဲသော ဂုဏ်သတ္တိ (translation-invariant) ရှိသည်။ ၎င်းကို
:&lt;math&gt;d \colon \Q \times \Q \to \R_{\ge 0} &lt;/math&gt;
အနေဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။
:&lt;math&gt;d(r,s) = |r-s|_p .&lt;/math&gt;
ဤအတိုင်းဆအပေါ် အခြေခံ၍ &lt;math&gt;\mathbb{Q}&lt;/math&gt; ကို ပြည့်စုံစေခြင်း အားဖြင့် p-အခြေခံကိန်းများ ပါဝင်သော အစု &lt;math&gt;\mathbb{Q}_p&lt;/math&gt; ရစေသည်။ ရာရှင်နယ်ကိန်းများကဲ့သို့ပင် ၎င်းတို့သည်ဖီးလ်ဒ် (field) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ p-အခြေခံကိန်း တန်ဖိုးဖြတ်ခြင်း နှင့် ပကတိတန်ဖိုး တို့ကို &lt;math&gt;\mathbb{Q}_p&lt;/math&gt; သို့ တိုးချဲ့နိုင်သောကြောင့် ၎င်းသည် ပြည့်စုံသော တန်ဖိုးဖြတ် ဖီးလ်ဒ် (complete valued field) တစ်ခု ဖြစ်သည်။


[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သင်္ချာ]]


{{သင်္ချာ-stub}}</text>
      <sha1>b8zfnmc97vx8a4yi5pa981c6kcsehss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>၂၀၂၅–၂၀၂၆ အမေရိကန်–အီရန် ထိပ်သီးဆွေးနွေးမှုများ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284384</id>
    <revision>
      <id>1026831</id>
      <parentid>1026020</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:06:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:၂၀၂၆]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1026831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="201863" sha1="ducelq45ugqwmr9yuoavmhu8e50k3ab" xml:space="preserve">{{current}}
{{Infobox event
| title        = ၂၀၂၅–၂၀၂၆ အမေရိကန်–အီရန် ထိပ်သီးဆွေးနွေးမှုများ
| image        = {{multiple image
| align     = center
| direction = horizontal
| image1    = JD Vance official portrait (headshot).jpg
| width1    = 60
| caption1  = [[ဂျေဒီဗန့်စ်]]
| image2    = Mohammmad Bagher Ghalibaf 2025.jpg
| width2    = 60
| caption2  = ကာလီဘတ်ဖ်
| image3    = A swearing-in ceremony for Senior Adviser and Special Envoy Steve Witkoff, May 6, 2025 (cropped).jpg
| width3    = 58
| caption3  = စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်
| image4    = 14031011 Abbas Araghchi (cropped).jpg
| width4    = 62
| caption4  = အဘတ်စ် အာရတ်ချီ
| image5    = Jared Kushner 2025.jpg
| width5    = 58
| caption5  = ဂျဲရက် ကွတ်ရှ်နာ
| image6    = ADM Charles B. Cooper II.jpg
| width6    = 62
| caption6  = ဘရက် ကူးပါး
| image7    = Ali Larijani 2025 (cropped).jpg
| width7    = 56
| caption7  = အလီ လာရီဂျာနီ
}}
| caption      = အဓိက ထိပ်သီးကိုယ်စားလှယ် ၇ ဦး
| date         = 
*'''ပထမအကျော့:''' ၂၀၂၅ ဧပြီ ၁၂ – ဇွန် ၁၃
*'''ဒုတိယအကျော့:''' ၂၀၂၆ ဖေဖော်ဝါရီ ၆ – ၂၈
*'''တတိယအကျော့:''' ၂၀၂၆ မတ် ၃၀ – ဧပြီ ၇
*'''အစ္စလာမ္မာဘတ် ဆွေးနွေးပွဲ:''' ၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၁ – ၁၂
| location     = 
* အာလ် အလမ် နန်းတော်၊ မတ်စကတ်မြို့
*အိုမန်သံရုံး၊ [[ရောမမြို့]]
*[[ဂျီနီဗာမြို့]]၊ [[ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ]]
*[[အစ္စလာမာဘတ်မြို့|အစ္စလာမ္မာဘတ်မြို့]]၊ [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ]]
| participants = 
'''{{flag|United States}}'''
* [[ဂျေဒီဗန့်စ်]] (ဒုတိယသမ္မတ)
* စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ် (အထူးကိုယ်စားလှယ်)
* ဘရက် ကူးပါး (ရေတပ်ဗိုလ်ချုပ်) (CENTCOM)
* ဂျဲရက် ကွတ်ရှ်နာ (အထူးကိုယ်စားလှယ်)

'''{{flag|Iran}}'''
* မိုဟာမက် ဘာဂါ ကာလီဘတ်ဖ် (လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ)
* အဘတ်စ် အာရတ်ချီ (နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး)
* အလီ လာရီဂျာနီ (NSC) †
* မာဂျစ် တာ့ခ်-ရာဗန်ချီ (ဒု-နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး)
| status       = ဆွေးနွေးဆဲ (ယာယီအပစ်ရပ်ထားမှု ဧပြီ ၂၂ အထိ)
| notes        = 
'''ဆွေးနွေးချက်များ:'''
* အီရန်နိုင်ငံ၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ်
* ဒေသတွင်း တင်းမာမှု လျှော့ချရေး
* ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား လွတ်လပ်စွာ သွားလာခွင့်

'''နောက်ဆက်တွဲ ဖြစ်ရပ်များ:'''
* '''ယခင်:''' ၂၀၂၆ ခုနှစ် အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသတွင် အမေရိကန်စစ်တပ် အင်အားတိုးချဲ့မှု၊ [[၂၀၂၅-၂၀၂၆ အီရန် ဆန္ဒပြပွဲ|၂၀၂၅–၂၀၂၆ ခုနှစ် အီရန်နိုင်ငံအတွင်း ဆန္ဒပြလှုပ်ရှားမှုများ]]၊ အီရန်နျူကလီးယား သဘောတူစာချုပ် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အစီအစဉ် (၂၀၁၅–၂၀၁၈)၊အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ JCPOA မှ နုတ်ထွက်မှု (၂၀၁၈)၊ပင်လယ်နီဒေသ အရေးအခင်း (၂၀၂၃–ယနေ့ထိ)၊အီရန်နိုင်ငံ ငွေကြေးအကျပ်အတည်း (၂၀၂၄–ယနေ့ထိ)
 
* '''နောက်:''' [[အီရန်–အစ္စရေး စစ်ပွဲ|၁၂ ရက်ကြာစစ်ပွဲ]]၊[[၂၀၂၅ အမေရိကန်၏ အီရန်နျူကလီးယားတိုက်ခိုက်မှု|အီရန်နျူကလီးယားစက်ရုံများတိုက်ခိုက်ခံရမှု]]၊[[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲ]]၊[[၂၀၂၆ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား အကျပ်အတည်း]]
}}
'''၂၀၂၅–၂၀၂၆ အမေရိကန်–အီရန် ထိပ်သီးဆွေးနွေးမှုများ''' ({{lang-en|2025–2026 Iran–United States negotiations}}) သည် အမေရိကန်သမ္မတ [[ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့်]] ၏ ဒုတိယမြောက် သက်တမ်းအတွင်း နှစ်နိုင်ငံအကြား တင်းမာနေသော နျူကလီးယားအရေးနှင့် စစ်ရေးပဋိပက္ခများကို ဖြေရှင်းရန် ကြိုးပမ်းသည့် သံတမန်ရေးရာ ဆွေးနွေးပွဲများ ဖြစ်သည်။ ယင်းဆွေးနွေးမှုများကို ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ၁၂ရက် တွင် [[အိုမန်နိုင်ငံ]]၌ စတင်ခဲ့ပြီး ၂၀၂၆ ခုနှစ်အတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[အီရန်–အစ္စရေး စစ်ပွဲ|၁၂ ရက်ကြာစစ်ပွဲ]] နှင့် [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲ]] တို့ကြောင့် ခေတ္တရပ်ဆိုင်းသွားခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Tharoor |first=Ishaan |date=April 11, 2025 |title=Trump tries to fix the Iran nuclear deal he broke |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/04/11/trump-iran-nuclear-talks-oman-witkoff/ |access-date=April 11, 2025 |newspaper=[[The Washington Post]] |language=en-US |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Broadwater |first1=Luke |date=April 9, 2025 |title=Trump Wants an Iran Nuclear Deal, but It Must Be Better Than Obama's |url=https://www.nytimes.com/2025/04/09/us/politics/trump-iran-nuclear-deal.html |work=[[The New York Times]] |last2=Sanger |first2=David E.}}&lt;/ref&gt;

ထို့နောက် [[ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ]]၏ ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးမှုကြောင့် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် [[အစ္စလာမာဘတ်မြို့|အစ္စလာမ္မာဘတ်မြို့]]၌ ဆွေးနွေးပွဲများ ပြန်လည်စတင်နိုင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ အစ္စလာမ္မာဘတ် ဆွေးနွေးပွဲ တွင် အမေရိကန် ဒုတိယသမ္မတ [[ဂျေဒီဗန့်စ်]] နှင့် အီရန်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ မိုဟာမက် ဘာဂါ ကာလီဘတ်ဖ် တို့ ကိုယ်တိုင် ပါဝင်ဆွေးနွေးခဲ့ကြရာ ယင်းမှာ ၁၉၇၉ ခုနှစ် အစ္စလာမ်တော်လှန်ရေးနောက်ပိုင်းအချိန်ကစပြီး နှစ်ပေါင်း ၄၅ နှစ်ကျော်အတွင်း အမေရိကန် နှင့် အီရန်အကြား ပြုလုပ်သော ၂၁နာရီအကြာ အမြင့်ဆုံးအဆင့် မျက်နှာချင်းဆိုင် ဆွေးနွေးပွဲဖြစ်လာခဲ့သည်။ လက်ရှိတွင် နှစ်ဖက်စလုံးမှ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၂ ရက်နေ့အထိ ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲရန် သဘောတူထားပြီး နျူကလီးယား ထိန်းချုပ်ရေးနှင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရေးအတွက် ဆက်လက်ညှိနှိုင်းနေဆဲ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-11 |title=အမေရိကန်- အီရန်၊ ပါကစ္စတန်ဆွေးနွေးပွဲနောက်ဆုံးသိရသမျှ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cde5x2w20z9o |access-date=2026-04-16 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

== နောက်ခံအကြောင်းအရင်းများ ==
[[အီရန်နိုင်ငံ]]၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ်သည် ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာတိုင်အောင် နိုင်ငံတကာ၏ အထူးစောင့်ကြည့်ရမည့် အချက်အချာဖြစ်ခဲ့သည်။အီရန်သည် ၎င်း၏ တရားဝင် နျူကလီးယားလက်နက် အစီအစဉ်ကို ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ရပ်ဆိုင်းခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် [[အိုင်အေအီးအေ|ကုလသမဂ္ဂ နျူကလီးယားစောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့]] (IAEA) က အီရန်၏ ယူရေနီယံသန့်စင်မှုမှာ လက်နက်အဆင့်မီရန် နီးကပ်နေပြီဖြစ်ကြောင်း အစီရင်ခံခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အရပ်ဘက်သုံးအတွက် ခိုင်လုံသောအကြောင်းပြချက်မရှိဘဲ အဆင့်မြင့်သန့်စင်ထားသည့် ယူရေနီယံ အမြောက်အမြားကို လက်ဝယ်ထားရှိကြောင်း တွေ့ရှိခဲ့ရပြီး ယင်းသည် အချိန်တိုအတွင်း နျူကလီးယားဗုံး အများအပြားထုတ်လုပ်နိုင်သည့် အခြေအနေဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Norman |first1=Laurence |last2=Gordon |first2=Michael R. |date=December 6, 2024 |title=Risk of Iran Building Nuclear Weapons Grows, U.S. Intelligence Says |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/risk-of-iran-building-nuclear-weapons-grows-u-s-intelligence-says-6f679cb8 |access-date=April 28, 2025 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rezaei |first=Farhad |date=2017 |title=Iran's Nuclear Program: A Study in Proliferation and Rollback |url=https://books.google.com/books?id=YJLZDQAAQBAJ&amp;pg=PA181 |publisher=Springer |isbn=978-3319441207 |language=en}}&lt;/ref&gt;

အဆိုပါ အစီအစဉ်သည် ပြင်ပကူညီမှုများလည်း ရရှိထားပြီး၊ပါကစ္စတန် နှင့် မြောက်ကိုရီးယား တို့မှ ကူညီမှုများပါဝင်သည်ဟု ဆိုသည်။ အထူးသဖြင့် မြောက်ကိုရီးယားမှ မစ်ဆိုင်များနှင့် ယူရေနီယမ်တို့ကို ပံ့ပိုးပေးခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလတွင် ပြည်ပရောက်အတိုက်အခံအဖွဲ့ဖြစ်သော အီရန်အမျိုးသားခုခံရေးကောင်စီ (NCRI) က အီရန်သည် အစ္စလာမ္မစ် တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ်ဖွဲ့ (IRGC) ၏ လက်အောက်တွင် ကီလိုမီတာ ၃,၀၀၀ (၁,၉၀၀ မိုင်) အထိ ရောက်ရှိနိုင်သော တာဝေးပစ်ဒုံးကျည်များကို တီထွင်နေသည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Barnes |first=Joe |date=January 31, 2025 |title=Iran 'secretly building nuclear missiles that can hit Europe' |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/01/31/iran-nuclear-warhead-europe-revolutionary-guard-north-korea/ |access-date=April 28, 2025 |work=The Telegraph |language=en-GB |issn=0307-1235}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Hakamian |first=Mahmoud |date=February 1, 2025 |title=NCRI Report: Iran's Covert Nuclear Warhead Program and Missile Sites Exposed |url=https://www.ncr-iran.org/en/news/nuclear/ncri-report-irans-covert-nuclear-warhead-program-and-missile-sites-exposed/ |access-date=August 23, 2025 |website=NCRI}}&lt;/ref&gt;

အီရန်ဘက်ကမူ ၎င်းတို့၏ နျူကလီးယား လှုပ်ရှားမှုများသည် စွမ်းအင်ထုတ်လုပ်ရန်အတွက်သာဖြစ်ပြီး ငြိမ်းချမ်းသော ရည်ရွယ်ချက်သာဖြစ်သည်ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။အီရန်နိုင်ငံ၏ အကြီးတန်းအကြံပေးပုဂ္ဂိုလ် ကာမယ်လ် ခါရာဇီက အီရန်တွင် နျူကလီးယားလက်နက် တည်ဆောက်နိုင်သည့် နည်းပညာပိုင်းဆိုင်ရာ စွမ်းဆောင်ရည်ရှိသော်လည်း [[အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်]] [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]]၏ ဘာသာရေးအမိန့် (Fatwa) ကြောင့် ကန့်သတ်ထားခြင်းဖြစ်ကြောင်း၊ သို့သော်လည်း နိုင်ငံ၏ တည်ရှိမှုကို ခြိမ်းခြောက်ခံရပါက ယင်းရပ်တည်ချက် ပြောင်းလဲသွားနိုင်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Johnston |first=Neil |date=November 1, 2024 |title=Iran warns it could seek nuclear weapons in face of 'existential threat' |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/11/01/iran-nuclear-weapon-existential-threat-israel/ |access-date=April 28, 2025 |work=The Telegraph |language=en-GB |issn=0307-1235}}&lt;/ref&gt;

လေ့လာဆန်းစစ်သူများနှင့် သုတေသီများက အကယ်၍ အီရန်နိုင်ငံသာ နျူကလီးယားလက်နက် ပိုင်ဆိုင်သွားခဲ့ပါက ကမ္ဘာ့လုံခြုံရေးအတွက် ကြီးမားသော စိုးရိမ်ဖွယ်ရာဖြစ်လာနိုင်ပြီး အရှေ့အလယ်ပိုင်း ဒေသတည်ငြိမ်မှုကို ပျက်ပြားစေနိုင်ကြောင်း ထောက်ပြကြသည်။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အက်တမ်မစ်စွမ်းအင် အေဂျင်စီ (IAEA) ၏ အကြီးအကဲ ရာဖေးလ် ဂရော့ဆီ (Rafael Grossi) က အီရန်သည် နျူကလီးယားလက်နက် ထုတ်လုပ်နိုင်သည့် အဆင့်သို့ ရောက်ရှိသွားပါက အခြားသော အရှေ့အလယ်ပိုင်းနိုင်ငံများကလည်း တုံ့ပြန်မှုအနေဖြင့် နျူကလီးယား နည်းပညာများကို ရယူရန် ကြိုးပမ်းလာနိုင်သဖြင့် နျူကလီးယားလက်နက် ပြန့်ပွားမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Freilich |first=Charles David |date=2018 |title=Israeli national security: a new strategy for an era of change |publisher=Oxford university press |isbn=978-0-19-060293-2 |location=New York |pages=83–85}}&lt;/ref&gt;

ထို့အပြင် အီရန်၏ နျူကလီးယား နည်းပညာ သို့မဟုတ် ပစ္စည်းများသည် အစွန်းရောက်အုပ်စုများ၏ လက်ထဲသို့ ကျရောက်သွားနိုင်သည်ဟူသော စိုးရိမ်မှုများလည်း ရှိနေသည်။ ပညာရှင်များက ဆက်လက်တင်ပြချက်အရ အီရန်အနေဖြင့် နျူကလီးယား စွမ်းဆောင်ရည်ကို ရရှိသွားခြင်းက ၎င်း၏ အဓိကမဟာဗျူဟာများဖြစ်သည့် အကြမ်းဖက်ဝါဒနှင့် ပုန်ကန်မှုများကို ပိုမိုအတင့်ရဲစွာ ပံ့ပိုးကူညီလာနိုင်ရန် တွန်းအားဖြစ်စေနိုင်ကြောင်း သုံးသပ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Wilner |first=Alex S. |date=January 1, 2012 |title=Apocalypse Soon? Deterring Nuclear Iran and its Terrorist Proxies |url=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/01495933.2012.647539 |journal=Comparative Strategy |language=EN |volume=31 |pages=18–40 |doi=10.1080/01495933.2012.647539 |issn=0149-5933 |url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|last=Nader|first=Alireza|title=Nuclear Iran and Terrorism|year=2013|work=Iran After the Bomb|pages=25–30|series=How Would a Nuclear-Armed Tehran Behave?|publisher=RAND Corporation|jstor=10.7249/j.ctt5hhtg2.10}}&lt;/ref&gt;

အီရန်၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ်ကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် နိုင်ငံတကာ အသိုင်းအဝိုင်းက အီရန်အပေါ် စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများ (Sanctions) ပြုလုပ်ခဲ့ရာ ယင်းသည် အီရန်၏ စီးပွားရေးကို ပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်စေခဲ့ပြီး ရေနံတင်ပို့မှုနှင့် ကမ္ဘာ့ဘဏ္ဍာရေး စနစ်များကို အသုံးပြုနိုင်မှုတို့ကို ကန့်သတ်ခံခဲ့ရသည်။ သို့သော်လည်း ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ဘက်စုံပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု အစီအစဉ် (JCPOA) ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး အီရန်၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ်အပေါ် တင်းကျပ်သော ကန့်သတ်ချက်များ ထားရှိပေးမည့်အစား စီးပွားရေး ပိတ်ဆို့မှုများကို ပြန်လည်ဖြေလျှော့ပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UN Security Council Resolutions on Iran |url=https://www.armscontrol.org/factsheets/un-security-council-resolutions-iran#:~:text=Resolution%202231's%20Principal%20Provisions |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404052442/https://www.armscontrol.org/factsheets/un-security-council-resolutions-iran#:~:text=Resolution%202231's%20Principal%20Provisions |archive-date=April 4, 2025 |access-date=April 28, 2025 |website=Arms Control Association |language=en}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၈ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် အဆိုပါ သဘောတူညီချက်မှ ပြန်လည်နုတ်ထွက်ခဲ့ပြီး သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် က &quot;အီရန်နျူကလီးယား သဘောတူညီချက်ရဲ့ အဓိကအချက်ဟာ ကြီးမားတဲ့ လုပ်ဇာတ်တစ်ခုပဲ ဖြစ်တယ်၊ လူသတ်အစိုးရတစ်ရပ်က ငြိမ်းချမ်းတဲ့ နျူကလီးယားစွမ်းအင် အစီအစဉ်ကိုပဲ လိုလားတယ်ဆိုတာက လိမ်လည်မှုပဲ&quot; ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ အမေရိကန်ဘက်က ဆက်လက်စွပ်စွဲချက်မှာ အဆိုပါ သဘောတူညီချက်သည် အီရန်၏ ဘဲလစ်စတစ်ဒုံးကျည် အစီအစဉ်ကို ကန့်သတ်ထားခြင်း မရှိသည့်အပြင် ၎င်းတို့၏ လက်ဝေခံ လက်နက်ကိုင်အုပ်စုများကို ပံ့ပိုးပေးနေမှုကိုလည်း တားဆီးနိုင်ခြင်းမရှိသောကြောင့် လုံလောက်မှုမရှိဟု ဆိုသည်။ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့်  ၏ ဒုတိယမြောက် အစိုးရသက်တမ်း မစတင်မီ [[ဂျိုး ဘိုင်ဒင်]]  အစိုးရလက်ထက်တွင်လည်း အီရန်နှင့် ဆွေးနွေးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း အောင်မြင်မှု မရရှိခဲ့ပေ။&lt;ref&gt;{{Cite news |date=May 8, 2018 |title=Read the Full Transcript of Trump's Speech on the Iran Nuclear Deal |url=https://www.nytimes.com/2018/05/08/us/politics/trump-speech-iran-deal.html |access-date=April 28, 2025 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် သည် အီရန်နိုင်ငံအား နျူကလီးယား သဘောတူညီချက်အသစ်တစ်ရပ် လက်မှတ်ရေးထိုးလာစေရန်၊ နျူကလီးယားလက်နက်များ ထုတ်လုပ်မှုကို တားဆီးရန်နှင့် ဒေသတွင်း သြဇာလွှမ်းမိုးမှုများကို တုံ့ပြန်ရန်အတွက် &quot;အပြင်းထန်ဆုံး ဖိအားပေးမှု&quot; (Maximum Pressure Campaign) ကို ပြန်လည်စတင်ခဲ့သည်။ ၎င်းက အီရန်၏ &quot;နျူကလီးယားလက်နက် ထုတ်လုပ်နိုင်စွမ်း&quot; ကို လုံးဝသည်းခံမည်မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သလို သံတမန်နည်းလမ်းဖြင့် မအောင်မြင်ပါက စစ်ရေးအရ အရေးယူမှုကို ထောက်ခံရန်လည်း ငြင်းဆိုခြင်းမရှိပေ။ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ၏ အဖွဲ့ကလည်း အီရန်နှင့် ပတ်သက်လာလျှင် &quot;ဖြစ်နိုင်သမျှ နည်းလမ်းအားလုံးကို စဉ်းစားထားသည်&quot; (All options are on the table) ဟု ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=December 13, 2024 |title=VOA Persian exclusive: Trump's team says all options on the table with Iran |url=https://www.voanews.com/a/7900703.html |access-date=April 28, 2025 |publisher=Voice of America |language=en}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် အီရန် အနုမြူစွမ်းအင်အဖွဲ့၏ အကြီးအကဲ မိုဟာမက် အက်စလာမီ (Mohammad Eslami) က အီရန်အနေဖြင့် နျူကလီးယားဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ ပိုမိုတည်ဆောက်ရန် စီစဉ်နေကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 11, 2025 |title=Western pressure has failed to halt our progress: Iran's nuclear chief |url=https://www.tehrantimes.com/news/511678/Western-pressure-has-failed-to-halt-our-progress-Iran-s-nuclear |website=Tehran Times}}&lt;/ref&gt;

== ထရမ့်၏ ခါမေနီထံ ပေးပို့သောစာ ==
၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၇ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် က အီရန်နိုင်ငံနှင့် နျူကလီးယားဆိုင်ရာ ဆွေးနွေးပွဲအသစ်များ စတင်ရန် ဆန္ဒရှိကြောင်း ဖော်ပြထားသည့် စာတစ်စောင်ကို [[အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်]] [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]]ထံ ပေးပို့ခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ အဆိုပါ ကမ်းလှမ်းချက်ကို လက်မခံပါက အီရန်အနေဖြင့် ပြင်းထန်သော စစ်ရေးနောက်ဆက်တွဲ အကျိုးဆက်များနှင့် ရင်ဆိုင်ရနိုင်ကြောင်း ၎င်းက သတိပေးခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် သည် အီရန်အပေါ် ထပ်တိုးပိတ်ဆို့မှုများ ချမှတ်ခဲ့ပြီး အီရန်၏ ရေနံတင်ပို့မှုကို သုညအထိ လျှော့ချပစ်မည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trump Sends Iran Letter Amid Military Threats {{!}} Arms Control Association |url=https://www.armscontrol.org/act/2025-04/news/trump-sends-iran-letter-amid-military-threats |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723234657/https://www.armscontrol.org/act/2025-04/news/trump-sends-iran-letter-amid-military-threats |archive-date=July 23, 2025 |access-date=August 16, 2025 |website=www.armscontrol.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စုနိုင်ငံ|အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု]]မှ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံပညာရှင် အဗ္ဗဒူခါလက် အဗ္ဗဒူလာ၏ အဆိုအရ ထိုစာတွင် အီရန်၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ်အားလုံးကို အပြီးတိုင် ဖျက်သိမ်းရန်၊ ယူရေနီယံ သန့်စင်မှုအားလုံးကို ရပ်တန့်ရန်နှင့် ဒေသတွင်းရှိ လက်ဝေခံ အုပ်စုများကို ပံ့ပိုးနေမှုအားလုံးကို အဆုံးသတ်ရန် စသည့် တောင်းဆိုချက်များ ပါဝင်ကြောင်း ဆိုသည်။ အဆိုပါ အချက်များကို နှစ်လအတွင်း လိုက်နာရန် တောင်းဆိုထားပြီး လိုက်နာပါက အမေရိကန်က စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများကို ရုပ်သိမ်းပေးကာ ဆက်ဆံရေး ပုံမှန်ပြန်ဖြစ်စေမည်ဟု ကမ်းလှမ်းခဲ့သည်။ သို့သော် ဆွေးနွေးရန် ပျက်ကွက်ပါက စစ်ရေးအရ တိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်မည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးထားသည်။&lt;ref name=&quot;guardian&quot;&gt;{{cite web |last1=Agence France-Presse |date=March 8, 2025 |title=Iran's supreme leader rails against Trump's 'bullying' military threat |url=https://www.theguardian.com/world/2025/mar/08/irans-supreme-leader-rails-against-trumps-bullying-military-threat |access-date=April 2, 2025 |website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

အစပိုင်းတွင် ခါမေနီသည် အဆိုပါစာကို အသိအမှတ်ပြုခြင်း မရှိဘဲ အမေရိကန်၏ မျှော်လင့်ချက်များကို လိုက်လျောမည်မဟုတ်ကြောင်း အရိပ်အယောင်ပြခဲ့သည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မတ်လအတွင်း နှစ်ဖက်စလုံးက ခြိမ်းခြောက်မှုများ အပြန်အလှန် ပြုလုပ်ခဲ့ကြပြီး သွယ်ဝိုက်သောနည်းဖြင့် သတင်းစကားများ ဖလှယ်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း အမေရိကန်နှင့် စစ်ဖြစ်နိုင်ခြေရှိခြင်းနှင့် ပိုမိုနက်ရှိုင်းလာသော စီးပွားရေးအကျပ်အတည်းများကြောင့် အစိုးရပြိုလဲသွားနိုင်ကြောင်း အကြံပေးများက သတိပေးခဲ့ပြီးနောက် ခါမေနီသည် စိတ်ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။ မတ်လကုန်ပိုင်းတွင် အီရန်ခေါင်းဆောင်ပိုင်းက နျူကလီးယားဆွေးနွေးပွဲများ ပြုလုပ်ရန် အသင့်ရှိကြောင်း အကြောင်းပြန်စာ ပေးပို့ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Fassihi&quot;&gt;{{Cite news |last=Fassihi |first=Farnaz |date=April 11, 2025 |title=Why Iran's Supreme Leader Came Around to Nuclear Talks With the U.S. |url=https://www.nytimes.com/2025/04/11/world/middleeast/us-iran-talks-trump-khamenei.html |access-date=April 18, 2025 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

== ဆွေးနွေးပွဲ တက်ရောက်ခဲ့ကြသူများ ==
၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သော အဆင့်မြင့်ဆွေးနွေးပွဲများ၌ အမေရိကန်ဘက်မှ [[အိမ်ဖြူတော်]]၏ အီရန်ဆိုင်ရာ အထူးကိုယ်စားလှယ် စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်က ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ အီရန်ဘက်မှ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီက တက်ရောက်ခဲ့ပြီး ၎င်းသည် သွယ်ဝိုက်သောနည်းဖြင့် ဆွေးနွေးရန် အခိုင်အမာ တောင်းဆိုခဲ့သည့်အပြင် သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ထံ တိုက်တွန်းချက်အဖြစ် &quot;ဝါရှင်တန်ပို့စ်&quot; သတင်းစာတွင် ဆောင်းပါးတစ်စောင် ရေးသားခဲ့သည်။ တတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲမှ စတင်ခဲ့သော ကျွမ်းကျင်သူအဆင့် ဆွေးနွေးပွဲများတွင် အမေရိကန်ဘက်မှ မူဝါဒရေးရာစီမံကိန်း ညွှန်ကြားရေးမှူး မိုက်ကယ် အန်တွန်နှင့်အတူ နိုင်ငံခြားရေးဌာနနှင့် ဘဏ္ဍာရေးဌာနတို့မှ ကိုယ်စားလှယ်များ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ အီရန်ဘက်မှ ၂၀၁၅ ခုနှစ် နျူကလီးယားဆွေးနွေးပွဲတွင် ပါဝင်ခဲ့ဖူးသူ ဒုတိယနိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး မာဂျစ် တာ့ခ်-ရာဗန်ချီက တက်ရောက်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ ဆွေးနွေးပွဲများတွင် ဥရောပနိုင်ငံများမှ ညှိနှိုင်းရေးမှူးများ ပါဝင်ခြင်း မရှိဘဲ ပြင်သစ်နိုင်ငံက ပါဝင်ရန် ဆန္ဒရှိကြောင်း ထုတ်ဖော်ခဲ့သော်လည်း ဆွေးနွေးပွဲတွင် ထည့်သွင်းခြင်း မခံခဲ့ရပေ။&lt;ref name=&quot;washingtonpost20250408&quot;&gt;{{cite news |last=Araghchi |first=Seyed Abbas |date=April 8, 2025 |title=Iran's foreign minister: The ball is in America's court |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2025/04/08/iran-indirect-negotiations-united-states/ |access-date=April 21, 2025 |newspaper=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၆ ခုနှစ်တွင် ပြုလုပ်သော ဒုတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲများ၌ ဘရက် ကူးပါး၊ ဂျဲရက် ကွတ်ရှ်နာ နှင့် အီရန်ဘက်မှ အလီ လာရီဂျာနီ တို့ ထပ်မံပါဝင်လာခဲ့သည်။ ကြားဝင်စေ့စပ်ရေး ကြိုးပမ်းမှုများတွင် [[ကာတာနိုင်ငံ|ကာတာ]]၊ [[အီဂျစ်နိုင်ငံ|အီဂျစ်]] နှင့် [[တူရကီနိုင်ငံ]]တို့ ပူးပေါင်းလာခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင် အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီသည် အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု၊ ပါကစ္စတန်နှင့် အိုမန်နိုင်ငံတို့မှ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနများထံသို့လည်း ဖုန်းဖြင့် ဆက်သွယ်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=February 1, 2026 |title=Qatar leads regional diplomatic push to de-escalate Iran tensions |url=https://www.euronews.com/2026/02/01/qatar-leads-regional-diplomatic-push-to-de-escalate-iran-tensions |access-date=February 11, 2026 |website=Euro News}}&lt;/ref&gt;

== ၂၀၂၅ ခုနှစ် စေ့စပ်ညှိနှိုင်းမှုများနှင့် ဖြစ်ပေါ်တိုးတက်မှုများ ==
ပထမအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲကို ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် [[အိုမန်နိုင်ငံ]]၊ မတ်စကတ်မြို့၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ အဆိုပါ ဆွေးနွေးပွဲကို အမေရိကန်အထူးကိုယ်စားလှယ် စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်နှင့် အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီတို့က ဦးဆောင်ခဲ့ကြပြီး ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့တစ်ခုစီသည် သီးခြားစီအခန်းများတွင် နေထိုင်ကာ အိုမန်ကြားဝင်စေ့စပ်သူများမှတစ်ဆင့် သတင်းစကားများ ဖလှယ်ခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးမှုများသည် အပြုသဘောဆောင်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ကြပြီး ဆွေးနွေးပွဲအပြီးတွင် အဖွဲ့နှစ်ဖွဲ့စလုံး၏ ခေါင်းဆောင်များသည် လူကိုယ်တိုင် ခေတ္တတွေ့ဆုံစကားပြောဆိုခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |date=April 11, 2025 |title=High-level talks to disarm Iran's nuclear program to begin in Oman |url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2025/04/11/us-iran-nuclear-talks-witkoff-trump/ |newspaper=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;

အီရန်သတင်းဌာနတစ်ခု၏ ဖော်ပြချက်အရ အိုမန်ဆွေးနွေးပွဲအတွင်း အီရန်သည် အမေရိကန်နှင့် သဘောတူညီချက်ရရှိရန် အဆင့်သုံးဆင့်ပါဝင်သော အစီအစဉ်တစ်ခုကို အဆိုပြုခဲ့သည်။ ပထမအဆင့်တွင် အမေရိကန်၌ ပိတ်မိနေသော ဘဏ္ဍာရေးပိုင်ဆိုင်မှုများကို ပြန်လည်အသုံးပြုခွင့်ရရှိရန်နှင့် ရေနံတင်ပို့ခွင့်ရရှိရန်အတွက် အီရန်က ၎င်း၏ ယူရေနီယံသန့်စင်မှုကို ၃.၆၇ ရာခိုင်နှုန်းသို့ ယာယီလျှော့ချရန် သဘောတူမည်ဖြစ်သည်။ ဒုတိယအဆင့်တွင် အဆင့်မြင့်ယူရေနီယံသန့်စင်မှုကို အမြဲတမ်းရပ်တန့်ရန်၊ ကုလသမဂ္ဂ နျူကလီးယားစောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့ (IAEA) ၏ စစ်ဆေးမှုများကို ပြန်လည်ခွင့်ပြုရန်နှင့် ကြေညာထားခြင်းမရှိသည့် နေရာများကိုပါ ရုတ်တရက်ဝင်ရောက်စစ်ဆေးနိုင်မည့် ထပ်တိုးနောက်ဆက်တွဲစာချုပ် (Additional Protocol) ကို အကောင်အထည်ဖော်ရန် ကတိပြုမည်ဖြစ်သည်။ သို့သော် ယင်းအတွက် အမေရိကန်ဘက်က ထပ်တိုးပိတ်ဆို့မှုများကို ရုပ်သိမ်းပေးရန်နှင့် ဗြိတိန်၊ ဂျာမနီ၊ ပြင်သစ်တို့အနေဖြင့် တီဟီရန်အပေါ် ကုလသမဂ္ဂ၏ စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများကို ပြန်လည်သက်ရောက်စေမည့် (Snapback) လုပ်ငန်းစဉ်ကို မလုပ်ဆောင်ရန် တိုက်တွန်းပေးရမည်ဖြစ်သည်။ တတိယအဆင့်တွင် အမေရိကန်လွှတ်တော်က နျူကလီးယားသဘောတူညီချက်ကို အတည်ပြုပေးပြီး ဝါရှင်တန်က ပိတ်ဆို့မှုအားလုံးကို ရုပ်သိမ်းပေးရမည်ဖြစ်ကာ အီရန်ကလည်း ၎င်း၏ အဆင့်မြင့်သန့်စင်ထားသော ယူရေနီယံလက်ကျန်များကို တတိယနိုင်ငံတစ်ခုသို့ လွှဲပြောင်းပေးရမည်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 18, 2025 |title=Iran proposes to disarm its regional allies in exchange for an end to Washington's 'maximum pressure' |url=https://www.atalayar.com/en/articulo/politics/iran-proposes-to-disarm-its-regional-allies-in-exchange-for-an-end-to-washingtons-maximum-pressure/20250418170000213537.html |website=Atalayar}}&lt;/ref&gt;

ထို့အပြင် အီရန်သည် ဒေသတွင်း တင်းမာမှုများ လျှော့ချရန်အတွက် ဟားမတ်စ်၊ ဟူသီ၊ ဟစ်ဇဘိုလာနှင့် ဟာရှ်အယ်လ်ရှာဘီ အဖွဲ့များကို လက်နက်ဖြုတ်သိမ်းရန်နှင့် ၎င်းတို့၏ လှုပ်ရှားမှုများကို ရပ်ဆိုင်းရန် ကတိပြုသည့်အချက်များကိုလည်း အဆိုပြုခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ အမေရိကန်အထူးကိုယ်စားလှယ် ဝစ်ကော့ဖ်က မတ်စကတ်မြို့တွင် တင်ပြခဲ့သော အီရန်၏ အဆိုပြုချက်များကို ကြိုဆိုခဲ့ပြီး ယင်းသည် အီရန်ဘက်ကပင် မမျှော်လင့်ထားသည့် တုံ့ပြန်မှုဖြစ်ခဲ့သည်။ ဧပြီလအစောပိုင်းတွင် အီရန်စစ်ဘက်အကြံပေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီနိုင်ငံရေးသမား ရှမ်ခါနီက ပြင်ပမှ ကျူးကျော်ခြိမ်းခြောက်မှုများ ဆက်ရှိနေပါက IAEA စစ်ဆေးရေးမှူးများကို နှင်ထုတ်မည်ဟု သတိပေးခဲ့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် IAEA အကြီးအကဲ ရာဖေးလ် ဂရော့ဆီသည် အီရန်သို့ လာရောက်ကာ အာရတ်ချီနှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ဂရော့ဆီက ၎င်းတို့သည် အလွန်အရေးကြီးသော ညှိနှိုင်းမှုအဆင့်သို့ ရောက်ရှိနေပြီဖြစ်ကြောင်းနှင့် လုပ်ငန်းစဉ်များ ချောမွေ့စေရန် ဆောင်ရွက်နေကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=April 10, 2025 |title=Iran says external threats could lead to deterrent measures against IAEA |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-says-external-threats-could-lead-deterrent-measures-against-iaea-2025-04-10/ |access-date=August 21, 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

=== ဒုတိယအကျော့ ===
အိုမန်နိုင်ငံ၏ ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးမှုဖြင့် ပြုလုပ်သော ဒုတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲကို ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၉ ရက်နေ့တွင် အီတလီနိုင်ငံ၊ ရောမမြို့၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ ယင်းသည် အိုမန်နိုင်ငံ၏ မြို့တော် မတ်စကတ်၌ ပထမအကျော့ တွေ့ဆုံခဲ့ပြီးနောက် တစ်ပတ်အကြာတွင် လေးနာရီကြာ ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤဆွေးနွေးပွဲတွင်လည်း အဘတ်စ် အာရတ်ချီနှင့် စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်တို့က ဦးဆောင်ခဲ့ကြပြီး အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဘာဒါ အယ်လ်-ဘူဆိုက်ဒီ (Badr al-Busaidi) မှတစ်ဆင့် သတင်းစကားများ သွယ်ဝိုက်ဖလှယ်ခဲ့ကြသည်။ ဆွေးနွေးပွဲအပြီးတွင် အမေရိကန်သမ္မတ ဒေါ်နယ်ထရန့်က ၎င်းအနေဖြင့် အီရန်၏ အမြင့်ဆုံး ခေါင်းဆောင် အလီ ခါမေနီနှင့် တွေ့ဆုံရန် လမ်းဖွင့်ထားကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Moscow&quot;&gt;{{cite web |last1=Wintour |first1=Patrick |date=April 20, 2025 |title=Moscow may gain key role in Iran nuclear deal as US talks progress |url=https://www.theguardian.com/world/2025/apr/20/moscow-may-gain-key-role-in-iran-nuclear-deal-as-us-talks-progress |website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

ဒုတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲအပြီးတွင် အစ္စရေးလေတပ်သည် အီရန်၏ ဒုံးကျည်ဖြင့် တိုက်ခိုက်မှုကို တုံ့ပြန်သည့် စစ်ရေးလေ့ကျင့်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြောင်း သတင်းများ ထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် အီရန်သည် ၎င်း၏ အဓိက နျူကလီးယားစက်ရုံနှင့် ဆက်စပ်နေသော မြေအောက်လှိုဏ်ဂူနှစ်ခု၏ ပတ်ဝန်းကျင်၌ ကြီးမားသော လုံခြုံရေး အတားအဆီးများကို တည်ဆောက်နေကြောင်း သတင်းများထွက်ပေါ်ခဲ့သည့်အပြင်  ရုရှားနိုင်ငံက အီရန်တွင် နျူကလီးယားဓာတ်ပေါင်းဖို တစ်ခုတည်ဆောက်ရန် ရန်ပုံငွေထောက်ပံ့ပေးမည်ဟု ကတိပြုခဲ့သည်ဆိုသော သတင်းများလည်း ထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။ ဧပြီလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် တရုတ်၊ ရုရှားနှင့် အီရန်တို့သည် [[အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အဏုမြူစွမ်းအင် အေဂျင်စီ|အိုင်အေအီးအေ]] နှင့်အတူ အီရန်၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ်နှင့် ပတ်သက်၍ ပူးတွဲအစည်းအဝေးတစ်ရပ် ကျင်းပခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=April 24, 2025 |title=China, Russia and Iran jointly discuss Iran's nuclear programme with IAEA, reports Xinhua |url=https://www.reuters.com/world/china-russia-iran-jointly-discuss-irans-nuclear-programme-with-iaea-reports-2025-04-24/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

=== တတိယအကျော့ ===
အဆင့်မြင့်ကိုယ်စားလှယ်များ၏ တတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲကို ပထမအကျော့ ကျွမ်းကျင်သူအဆင့် ဆွေးနွေးပွဲများနှင့်အတူ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ အဆင့်မြင့်ဆွေးနွေးပွဲများသည် လေးနက်ပြီး အပြုသဘောဆောင်ကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ကြကာ နှစ်ဦးနှစ်ဖက် အပြန်အလှန် လေးစားမှုအပေါ် အခြေခံသည့် သဘောတူညီချက်တစ်ရပ် ရရှိရန် ရည်ရွယ်ခဲ့ကြသည်။ အာရတ်ချီက ဆွေးနွေးမှုများတွင် တိုးတက်မှုရှိကြောင်း အစီရင်ခံခဲ့သော်လည်း အဓိကကျသော ကွဲလွဲချက်များ ရှိနေဆဲဖြစ်ကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ၏ အထူးကိုယ်စားလှယ် ဝစ်ကော့ဖ်သည် ရက်ပေါင်း ၆၀ အတွင်း သဘောတူညီချက်ကို အပြီးသတ်ရန် ရည်မှန်းထားသော်လည်း နှစ်ဖက်အကြား အပြန်အလှန် ယုံကြည်မှု ကင်းမဲ့နေခြင်းက အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီ၏ ကန့်ကွက်မှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ပြီး ဝစ်ကော့ဖ်၏ ရည်မှန်းချက်ကို ထိခိုက်စေနိုင်ကြောင်း သတင်းများက ဖော်ပြခဲ့သည်။ နောက်ထပ် အရေးကြီးသော ကိစ္စရပ်တစ်ခုမှာ အီရန်၏ အဆင့်မြင့်သန့်စင်ထားသော ယူရေနီယံ လက်ကျန်များနှင့် ၎င်းတို့ကို ဖျက်ဆီးပစ်နိုင်ခြေတို့ ဖြစ်ပြီး ယင်းအတွက် အမေရိကန်က စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများကို ရုပ်သိမ်းပေးရန် သဘောတူမည်ဖြစ်သည်။ အီရန်က သန့်စင်ပြီး ယူရေနီယံလက်ကျန်များကို ၎င်း၏နိုင်ငံအတွင်း၌သာ ထားရှိရန် ရည်ရွယ်ထားသော်လည်း အမေရိကန်ကမူ တတိယနိုင်ငံတစ်ခုသို့ လွှဲပြောင်းပေးရမည်ဟု အခိုင်အမာ တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အမေရိကန်အနေဖြင့် သဘောတူညီချက်မှ တစ်ဖက်သတ် ပြန်လည်နုတ်ထွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ချိုးဖောက်ခြင်းများ ပြုလုပ်လာပါက အီရန်ကို ကာကွယ်ပေးမည့် အာမခံချက်များကိုလည်း အီရန်ဘက်က တောင်းဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=April 26, 2025 |title=Iran and the US hold hours of expert talks in Oman over Tehran's rapidly advancing nuclear program |url=https://apnews.com/article/iran-us-nuclear-talks-oman-f2e4ecf49c62c11a0240153d7f900d0d |access-date=April 29, 2025 |website=AP News}}&lt;/ref&gt;

=== တတိယအကျော့နောက်ပိုင်း ဖြစ်ပေါ်တိုးတက်မှုများ ===
အီရန်၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ်နှင့် ပတ်သက်၍ သဘောတူညီချက် မရရှိပါက JCPOA အရ ရုပ်သိမ်းထားသော ကုလသမဂ္ဂ စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများကို ပြန်လည်သက်ရောက်စေမည့် (Snapback) လုပ်ငန်းစဉ်ကို စတင်ရန် အသင့်ရှိကြောင်း ပြင်သစ်နိုင်ငံက သတိပေးခဲ့သည်။ ပြင်သစ်သည် ဗြိတိန်၊ ဂျာမနီတို့နှင့်အတူ အဆိုပါ လုပ်ငန်းစဉ်ကို JCPOA သက်တမ်းကုန်ဆုံးမည့် အောက်တိုဘာလမတိုင်မီ စတင်နိုင်ပြီး ယင်းသည် အီရန်နိုင်ငံအား အဓိကနည်းပညာများ၊ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများနှင့် ဥရောပဈေးကွက်များမှ အပြီးတိုင် ဖယ်ထုတ်ပစ်မည်ဖြစ်ရာ အီရန်စီးပွားရေးအတွက် ကြီးမားသော ထိုးနှက်ချက် ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီက ဥရောပနိုင်ငံများအနေဖြင့် ယင်းသို့ မပြုလုပ်ရန်နှင့် ထိုသို့လုပ်ဆောင်ခြင်းသည် ဆွေးနွေးပွဲများကို ပြင်းထန်စွာ ထိခိုက်စေလိမ့်မည်ဟု သတိပေးခဲ့သည်။ အီရန်သည် ဥရောပနိုင်ငံများ ပါဝင်မည့် ဆွေးနွေးပွဲများ ဆက်လက်ပြုလုပ်ရန် ကမ်းလှမ်းခဲ့သလို ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု အခွင့်အလမ်းများကိုလည်း အဆိုပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 29, 2025 |title=France won't hesitate to restore UN sanctions on Iran if no deal, says foreign minister |url=https://www.reuters.com/world/france-wont-hesitate-restore-un-sanctions-iran-if-no-deal-says-foreign-minister-2025-04-29/ |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

ဧပြီလ ၃၀ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန် ဘဏ္ဍာရေးဌာနသည် အီရန်နှင့် ဆက်နွှယ်နေသော တရုတ်ဓာတုပစ္စည်းကုမ္ပဏီ ၆ ခုကို ပိတ်ဆို့အရေးယူခဲ့သည်။ မေလ ၁ ရက်နေ့တွင် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး ဟက်ဂ်ဆက်က ပင်လယ်နီအကျပ်အတည်းအတွင်း ကုန်သည်သင်္ဘောများကို ဟူသီတို့ တိုက်ခိုက်နေမှုအပေါ် အီရန်က ပံ့ပိုးနေသည့်အတွက် ပြန်လည်ပေးဆပ်ရမည်ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ကလည်း အီရန်ထံမှ ရေနံနှင့် ရေနံဓာတုပစ္စည်း ဝယ်ယူနေသည့် အဖွဲ့အစည်းများကို ဒုတိယအဆင့် ပိတ်ဆို့မှုများ ပြုလုပ်မည်ဟု သတိပေးခဲ့သလို [[မာကို ရူဘီအို]] ကလည်း နျူကလီးယား သန့်စင်မှုများနှင့် ပတ်သက်၍ ဆွေးနွေးပွဲမှ နုတ်ထွက်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ အာရတ်ချီသည် မေလ ၄ ရက်နေ့တွင် ပြုလုပ်မည့် အစည်းအဝေးကို &quot;နည်းပညာဆိုင်ရာ အကြောင်းပြချက်&quot; ဖြင့် ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် က နျူကလီးယား သန့်စင်မှု အစီအစဉ်အားလုံးကို အပြီးတိုင် ဖျက်သိမ်းရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အီရန်သည် ဘဲလစ်စတစ်ဒုံးကျည်အသစ်တစ်မျိုးကို ထုတ်ဖော်ပြသခဲ့ပြီး အမေရိကန် စစ်အခြေစိုက်စခန်းများကို တိုက်ခိုက်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဆလာမီကလည်း ကျူးကျော်သူများအတွက် ငရဲတံခါးများကို ဖွင့်လှစ်ထားမည်ဟု သတိပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=May 8, 2025 |title=Revolutionary Guards chief warns Iran will 'open the gates of hell' if attacked by US or Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/revolutionary-guards-chief-warns-iran-will-open-the-gates-of-hell-if-attacked-by-us-or-israel/ |website=[[The Times of Israel]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=May 4, 2025 |title=Iran threatens to hit US bases after unveiling new ballistic missile |url=https://www.iranintl.com/en/202505048367 |website=[[Iran International]]}}&lt;/ref&gt;

=== စတုတ္ထအကျော့ နှောင့်နှေးမှုနှင့် တင်းမာမှုများ ===
၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေလ ၃ ရက်နေ့တွင် ရောမမြို့၌ ကျင်းပရန် မူလက လျာထားခဲ့သော စတုတ္ထအကျော့ ညှိနှိုင်းမှုများကို တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာခြင်းကြောင့် ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့ရသည်။ အမေရိကန်၏ စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများ၊ ဟူသီတို့အပေါ် စစ်ရေးအရ အရေးယူမှုများနှင့် ဝါရှင်တန်၏ &quot;ရှေ့နောက်မညီသော အပြုအမူများနှင့် ရန်စသော ပြောဆိုချက်များ&quot; သည် ဆွေးနွေးပွဲ နှောင့်နှေးရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းများဖြစ်သည်ဟု အီရန်အရာရှိများက ဆိုကြပြီး ဆွေးနွေးပွဲ ပြန်လည်စတင်မည့် ရက်စွဲမှာ အမေရိကန်၏ ချဉ်းကပ်ပုံအပေါ်တွင်သာ မူတည်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးနေသော အိုမန်နိုင်ငံကမူ စီမံခန့်ခွဲမှုဆိုင်ရာ အခက်အခဲများကြောင့်သာ ရွှေ့ဆိုင်းရခြင်းဖြစ်သည်ဟု ရည်ညွှန်းခဲ့သည်။ အဆိုပါ ဆွေးနွေးပွဲများ ပြုလုပ်နေစဉ်အတွင်း အီရန်နိုင်ငံတစ်ဝန်း၌ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ပြတ်တောက်မှုများ နေ့စဉ်ဖြစ်ပေါ်နေပြီး အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို ထောက်ခံသူများကမူ ၎င်းတို့နိုင်ငံအနေဖြင့် လျှပ်စစ်ထုတ်လုပ်ရန်အတွက် နျူကလီးယားစွမ်းအင် လိုအပ်သည်ဟု အကြောင်းပြချက် ပေးခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=May 1, 2025 |title=US-Iran talks postponed, new date depends on US approach, Iranian official says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-iran-talks-postponed-new-date-depends-us-approach-iranian-official-says-2025-05-01/ |website=reuters}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေလ ၇ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ၏ [[အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသ|အရှေ့အလယ်ပိုင်း]] ခရီးစဉ်မတိုင်မီ၌ အမေရိကန် အစိုးရဌာနများအနေဖြင့် &quot;[[ပါရှန်ပင်လယ်ကွေ့|ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့]]&quot; (Persian Gulf) အမည်အစား &quot;အာရပ်ပင်လယ်ကွေ့&quot; (Arabian Gulf) ဟု ပြောင်းလဲသုံးနှုန်းရန် ထရမ့်က ဆုံးဖြတ်ခဲ့ကြောင်း သတင်းများ ထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။ ဤအမည်ပြောင်းလဲရန် အစီအစဉ်သည် အီရန်အစိုးရနှင့် ပြည်သူများအကြား ပြင်းထန်သော ကန့်ကွက်ရှုတ်ချမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပြီး နိုင်ငံရေးအမြင် မတူညီကြသည့် အီရန်လူမျိုးများအကြားတွင်လည်း အမေရိကန်၏ လုပ်ဆောင်ချက်ကို ဆန့်ကျင်ရန် ရှားရှားပါးပါး ညီညွတ်မှုတစ်ရပ် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ထရမ့်က ၎င်းအနေဖြင့် မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်၏ ခံစားချက်ကိုမျှ မထိခိုက်စေလိုကြောင်းနှင့် အမည်ပြောင်းလဲရန်ကိစ္စကို ဆုံးဖြတ်ရခြင်း မရှိသေးကြောင်း သတင်းထောက်များကို ပြောကြားခဲ့သည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ဂျေဒီဗန့်စ်က ဤသဘောတူညီချက်သည် အီရန်နိုင်ငံအား ကမ္ဘာ့စီးပွားရေးစနစ်အတွင်းသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်ခွင့် ရရှိစေမည်ဖြစ်ကြောင်း မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 7, 2025 |title=Trump plans to announce that the US will call the Persian Gulf the Arabian Gulf, officials say |url=https://apnews.com/article/trump-persian-gulf-saudi-arabia-ce30874c27bc01426d93ad3c65a18844 |access-date=May 7, 2025 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Golshiri |first=Ghazal |date=May 10, 2025 |title=Donald Trump angers Iranians by considering renaming the Persian Gulf |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/05/10/donald-trump-angers-iranians-across-the-board-by-considering-renaming-the-persian-gulf_6741115_4.html |access-date=March 4, 2026 |work=Le Monde |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== အမေရိကန် လွှတ်တော်၏ တုံ့ပြန်မှုနှင့် လျှို့ဝှက်နျူကလီးယားစခန်း စွပ်စွဲချက်များ ===
[[ရီပတ်ဘလီကန်ပါတီ (အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု)|အမေရိကန် ရစ်ပတ်ဘလီကန်]] အထက်လွှတ်တော်အမတ်များဖြစ်ကြသော လင်ဆေး ဂရေဟမ်နှင့် တွမ် ကော်တွန်တို့က နောင်တွင်ချုပ်ဆိုမည့် မည်သည့် အမေရိကန်-အီရန် နျူကလီးယား သဘောတူညီချက်မဆို ခိုင်မာမှုရှိစေရန်အတွက် အထက်လွှတ်တော်၏ အတည်ပြုချက် လိုအပ်မည်ဖြစ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့ကြသည်။ အဆိုပါ အတည်ပြုချက် ရရှိရန်အတွက် အီရန်ဘက်က ၎င်း၏ နျူကလီးယားသန့်စင်မှု စွမ်းဆောင်ရည်အားလုံးကို အပြီးတိုင်ဖျက်သိမ်းရန်၊ ဒုံးကျည်စမ်းသပ်မှုများနှင့် အကြမ်းဖက်ဝါဒ လှုပ်ရှားမှုများကို ဖြေရှင်းရန် လိုအပ်ကြောင်း ၎င်းတို့က ဆိုသည်။ ထို့အပြင် အထက်လွှတ်တော်အမတ် တစ်စုက တင်းကျပ်သော ဘေးကင်းရေး အစီအစဉ်များပါဝင်သည့် ၁၂၃ သဘောတူညီချက် (123 Agreement) ကို ထည့်သွင်းရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ယင်းသဘောတူညီချက်သည် ငြိမ်းချမ်းသော နျူကလီးယား ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုကို ထိန်းညှိပေးသောအရာ ဖြစ်သော်လည်း အီရန်၏ ယခင်က စည်းကမ်းချိုးဖောက်မှု ရာဇဝင်များကြောင့် ဤကဲ့သို့ တောင်းဆိုခြင်းမှာ ထူးခြားသော အခြေအနေဖြစ်သည်ဟု ပညာရှင်များက သုံးသပ်ကြသည်။ လက်ရှိ အီရန်နှင့် ဆွေးနွေးမှုများတွင်လည်း အဆိုပါ ၁၂၃ သဘောတူညီချက်ကို ထည့်သွင်းထားကြောင်း သတင်းရင်းမြစ်အချို့က ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jacobs |first=Emily |date=May 8, 2025 |title=Graham, Cotton warn Iran nuclear deal without 'complete dismantlement' won't pass Senate |url=https://jewishinsider.com/2025/05/graham-cotton-warn-iran-nuclear-deal-without-complete-dismantlement-wont-pass-senate/ |access-date=June 14, 2025 |website=Jewish Insider}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေလ ၉ ရက်နေ့တွင် ဖောက်စ်နယူးစ် (Fox News) သတင်းဌာနက အီရန်၏ လျှို့ဝှက်နျူကလီးယား စခန်းတစ်ခုဟု ယူဆရသော ဂြိုဟ်တုဓာတ်ပုံများကို ထုတ်လွှင့်ခဲ့သည်။ ဆမ်နန်ပြည်နယ်တွင် တည်ရှိပြီး &quot;Rainbow Site&quot; ဟု အမည်ပေးထားသော အဆိုပါ ၂,၅၀၀ ဧကကျယ်ဝန်းသည့် စခန်းသည် ဓာတုဗေဒကုမ္ပဏီတစ်ခုအဖြစ် ဟန်ပြကာ ဆယ်စုနှစ်တစ်ခုကျော်ကြာ လည်ပတ်နေခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ ယင်းစခန်းသည် နျူကလီးယားလက်နက်များ၏ အာနိသင်ကို မြှင့်တင်ပေးနိုင်သော ထရီတီယမ် (Tritium) ထုတ်ယူမှု လုပ်ငန်းစဉ်များတွင် ပါဝင်ပတ်သက်နေကြောင်း သတင်းက ဖော်ပြခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီကမူ ဤသတင်းမှာ အမေရိကန်နှင့် ဆွေးနွေးမှုများကို နှောင့်ယှက်ရန် အစ္စရေးက နောက်ကွယ်မှ ကြိုးကိုင်ထားသော ဝါဒဖြန့်မှုသာဖြစ်ကြောင်း တုံ့ပြန်ခဲ့ပြီး အီရန်အမျိုးသားကာကွယ်ရေးကောင်စီ (NCRI) က လုပ်ကြံဖန်တီးထားသည့် သတင်းဖြစ်သည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=March 6, 2024 |title=Satellite images show alleged Iranian nuclear weapons facility LiveNOW from FOX |url=https://www.youtube.com/watch?v=kDiW6VUWlI4 |access-date=June 14, 2025 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;

နောက်တစ်နေ့တွင် အထူးကိုယ်စားလှယ် ဝစ်ကော့ဖ်က အီရန်အနေဖြင့် နျူကလီးယားလက်နက် ထုတ်လုပ်ရန် ကြိုးပမ်းခြင်းမရှိဟု ပြောဆိုချက်ကို ဝါရှင်တန်က ယုံကြည်လက်ခံနိုင်ရန်အတွက် အီရန်၏ ယူရေနီယံသန့်စင်မှု စက်ရုံများကို အပြီးတိုင် ဖျက်သိမ်းရမည်ဖြစ်ကြောင်း ထပ်လောင်းပြောကြားခဲ့သည်။ အီရန်သည် ၎င်း၏ နျူကလီးယား အစီအစဉ်ကို အမြဲတမ်း ရပ်တန့်ရမည်ဖြစ်ပြီး နာတန့်ဇ် (Natanz)၊ ဖိုဒိုး (Fordow) နှင့် အစ္စဖာဟန် (Isfahan) ရှိ စက်ရုံများကို ဖျက်သိမ်းကာ လက်နက်အဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ခြေ မရှိစေရန် သေချာစေရမည်ဟု ၎င်းက အလေးပေး ပြောဆိုခဲ့သည်။ အကယ်၍ နောက်တစ်ကျော့ ဆွေးနွေးမှုများတွင် ရလဒ်တစ်စုံတစ်ရာ ထွက်ပေါ်လာခြင်းမရှိပါက ဆွေးနွေးပွဲများကို အဆုံးသတ်ကာ အမေရိကန်အနေဖြင့် အခြားသော နည်းလမ်းများကို အသုံးပြုသွားမည်ဖြစ်ကြောင်း ဝစ်ကော့ဖ်က သတိပေးခဲ့သည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ပြုလုပ်သော [[အီရန်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင်]] အလီ ခါမေနီ၏ မိန့်ခွန်းအတွင်း၌ &quot;အမေရိကန် ပျက်စီးပါစေ&quot; (Death to America)ဆိုသော ကြွေးကြော်မှုများကို ခါမေနီက ထောက်ခံအားပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=May 10, 2025 |title=Khamenei endorses 'Death to America' chants ahead of nuclear talks |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-853447 |website=[[The Jerusalem Post]] |publisher=[[The Jerusalem Post Group]]}}&lt;/ref&gt;

=== စတုတ္ထအကျော့ ===
စတုတ္ထအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲကို သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ၏ အရှေ့အလယ်ပိုင်း ခရီးစဉ်မတိုင်မီ ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် အိုမန်နိုင်ငံ၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ ဤဆွေးနွေးပွဲတွင် နည်းပညာဆိုင်ရာ ညှိနှိုင်းရေးမှူးများ ပါဝင်ခြင်းမရှိဘဲ အဆင့်မြင့်ကိုယ်စားလှယ်များသာ တက်ရောက်ခဲ့ကြပြီး ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော မူဘောင်များအပေါ်တွင်သာ အာရုံစိုက် ဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ သုံးနာရီကျော်ကြာ မြင့်ခဲ့သော အဆိုပါ ဆွေးနွေးပွဲကို နှစ်ဖက်စလုံးက ခက်ခဲသော်လည်း အပြုသဘောဆောင်သည်ဟု သုံးသပ်ခဲ့ကြပြီး ဆွေးနွေးမှုများ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ရန် သဘောတူခဲ့ကြသည်။ အမည်မဖော်လိုသည့် အီရန်အရာရှိများ၏ အဆိုအရ အီရန်သည် ၎င်း၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို ဖျက်သိမ်းမည့်အစား ဒေသတွင်း အာရပ်နိုင်ငံများနှင့် ပူးပေါင်းကာ အမေရိကန်၏ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုဖြင့် နျူကလီးယားသန့်စင်မှုဆိုင်ရာ ပူးတွဲစီမံကိန်းတစ်ခု လုပ်ဆောင်ရန် အဆိုပြုခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အမေရိကန်အထူးကိုယ်စားလှယ် စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်က ယင်းကိစ္စကို ဆွေးနွေးခြင်း မရှိကြောင်း ငြင်းဆိုခဲ့သည်။ နှစ်နိုင်ငံအကြား ၄၅ နှစ်ကြာ သံတမန်ဆက်ဆံရေး ပြတ်တောက်နေမှုနှင့် ဒေသတွင်း တင်းမာမှုများကြောင့် အဆိုပါအစီအစဉ်၏ ဖြစ်နိုင်ခြေမှာ မသေချာသော အခြေအနေတွင် ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=May 22, 2025 |title=Long, fraught timeline of tensions between Iran and the US |url=https://apnews.com/article/iran-us-timeline-nuclear-program-uranium-tehran-44bb98814c69babe82dc1edabf9d0ca5 |access-date=June 14, 2025 |website=AP News |agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt;

မေလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်က စစ်ရေးအတွက် အသုံးပြုနိုင်ခြေရှိသော အီရန်၏ နျူကလီးယားသုတေသန လုပ်ငန်းများကို ပစ်မှတ်ထားကာ ပိတ်ဆို့မှုအသစ်များ ချမှတ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ရက်အနည်းငယ်အကြာတွင် အီရန်၏ ဘဲလစ်စတစ်ဒုံးကျည် အစီအစဉ်ကို ပံ့ပိုးပေးနေသည့် တရုတ်နှင့် အီရန်ရှိ လူပုဂ္ဂိုလ်များနှင့် အဖွဲ့အစည်းများကိုလည်း ထပ်မံပိတ်ဆို့ခဲ့သည်။ မေလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် အထက်လွှတ်တော်အမတ် ၅၂ ဦးနှင့် အောက်လွှတ်တော်အမတ် ၁၇၇ ဦးတို့က သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ထံသို့ စာတစ်စောင်ပေးပို့ကာ အီရန်အား ယူရေနီယံသန့်စင်မှု ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခွင့်ပေးမည့် မည်သည့်သဘောတူညီချက်ကိုမဆို ငြင်းပယ်ရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ ထိုနေ့တွင်ပင် အီရန်သည် ငွေကြေးခဝါချမှု တိုက်ဖျက်ရေးနှင့် အကြမ်းဖက်မှုကို ငွေကြေးထောက်ပံ့မှု တားဆီးရေးဆိုင်ရာ FATF ၏ လိုအပ်ချက်များကို ဖြည့်ဆည်းရန် ကြိုးပမ်းမှုတစ်ရပ်အနေဖြင့် ကုလသမဂ္ဂ၏ နယ်စပ်ဖြတ်ကျော် ဂိုဏ်းဖွဲ့ရာဇဝတ်မှု တိုက်ဖျက်ရေး သဘောတူညီချက်ကို အတည်ပြု လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 14, 2025 |title=Opinion &amp;#124; Republicans Unite to Thwart Iran |url=https://www.wsj.com/opinion/congress-republicans-iran-nuclear-letter-pete-ricketts-august-pfluger-donald-trump-6a8e50b9 |website=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၅ ခုနှစ် မေလလယ်တွင် ပြုလုပ်သော သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် ၏ အရှေ့အလယ်ပိုင်း ခရီးစဉ်အတွင်း ၎င်းက အီရန်နိုင်ငံအကြောင်းကို အကြိမ်ကြိမ် ထည့်သွင်းပြောကြားခဲ့သည်။ [[ဆော်ဒီအာရေးဘီးယားနိုင်ငံ]]တွင် ပြောကြားသည့် မိန့်ခွန်း၌ အီရန်သည် အရှေ့အလယ်ပိုင်းတွင် အဖျက်စွမ်းအားအရှိဆုံး နိုင်ငံဖြစ်ပြီး အီရန်ခေါင်းဆောင်များသည် ပြည်သူတို့၏ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုများကို ခိုးယူကာ အကြမ်းဖက်မှုနှင့် သွေးထွက်သံယိုမှုများအတွက် အသုံးပြုနေပြီး ဒေသတစ်ခုလုံးကို ပျက်စီးအောင် လုပ်ဆောင်နေသည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သည်။ သို့သော် ထိုခရီးစဉ်အတွင်းမှာပင် ထရမ့်သည် အီရန်နိုင်ငံနှင့် ညှိနှိုင်းဆွေးနွေးရန် အသင့်ရှိကြောင်း ပြသသည့်အနေဖြင့် ငြိမ်းချမ်းရေးကမ်းလှမ်းမှု (Olive branch) တစ်ရပ်ကိုလည်း ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဤလုပ်ဆောင်ချက်သည် အမေရိကန်အနေဖြင့် မည်သည့်နိုင်ငံကိုမျှ ထာဝရရန်သူအဖြစ် မရှုမြင်ကြောင်း ပြသလိုက်ခြင်းဖြစ်ပြီး အမေရိကန်၏ နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒ အပြောင်းအလဲတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။ ထို့နောက် ကာတာနိုင်ငံသို့ ရောက်ရှိစဉ်တွင်လည်း အီရန်နျူကလီးယားကိစ္စအတွက် သဘောတူညီချက်ရရှိရန် အီရန်ကို ကူညီဆွဲဆောင်ပေးဖို့ ကာတာစော်ဘွားကို တိုက်တွန်းခဲ့ပြီး လက်ရှိအခြေအနေမှာ အလွန်စိုးရိမ်ဖွယ်ကောင်းနေသဖြင့် အဖြေတစ်ခုရှာရန် လိုအပ်ကြောင်း အလေးပေးပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 14, 2025 |title=Trump Speaks at Saudi-US Investment Forum |url=https://www.rev.com/transcripts/trump-speaks-at-saudi-us-investment-forum |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250514040448/https://www.rev.com/transcripts/trump-speaks-at-saudi-us-investment-forum |archive-date=May 14, 2025 |website=[[Rev.com]]}}&lt;/ref&gt;

ခါမေနီ၏ အကြံပေးဖြစ်သူ ရှမ်ခါနီက ထရမ့်၏ ကမ်းလှမ်းချက်ကို တုံ့ပြန်ရာတွင် ဘဏ္ဍာရေးဆိုင်ရာ ပိတ်ဆို့မှုအားလုံးကို အမြန်ဆုံး ဖယ်ရှားပေးမည်ဆိုပါက အီရန်အစိုးရအနေဖြင့် နျူကလီးယား သဘောတူညီချက်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးရန် အသင့်ရှိကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် ၎င်းက ထရမ့်၏ ခြိမ်းခြောက်ပြောဆိုမှုများကို ဝေဖန်ခဲ့ပြီး &quot;သူက ငြိမ်းချမ်းရေး (Olive branch) အကြောင်း ပြောနေပေမဲ့ ကျွန်တော်တို့ မြင်နေရတာကတော့ ဆူးဝါယာကြိုးတွေပါပဲ&quot; ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။ ထရမ့်ကမူ အမေရိကန်သည် အီရန်နှင့် နျူကလီးယား သဘောတူညီချက်ရရှိရန် အလွန်နီးစပ်နေပြီဖြစ်ကြောင်းနှင့် စစ်ရေးအရ အရေးယူခြင်းထက် ငြိမ်းချမ်းသော အဖြေကိုသာ ပိုမိုလိုလားကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အီရန်အရာရှိများက အမေရိကန်ထံမှ အဆိုပြုချက်သစ် တစ်စုံတစ်ရာ ရရှိခြင်းမရှိသေးကြောင်း ငြင်းဆိုခဲ့ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ယူရေနီယံသန့်စင်ခွင့်ကိုလည်း စွန့်လွှတ်မည်မဟုတ်ကြောင်း အခိုင်အမာ ပြောကြားခဲ့သည်။ နိုင်ငံနှစ်ခုစလုံးက သံတမန်နည်းလမ်းကို ပိုမိုလိုလားသည်ဟု ဆိုကြသော်လည်း ပြင်းထန်သော သဘောထားကွဲလွဲမှုများက ဆက်လက်ရှိနေဆဲဖြစ်ကာ သဘောတူညီချက်ရရှိရန် အဟန့်အတားဖြစ်နေသည့်အတွက် စစ်ရေးအရ ထိပ်တိုက်တွေ့ဆုံနိုင်ခြေ အန္တရာယ်မှာလည်း ပိုမိုမြင့်တက်လျက်ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;getclo&quot;&gt;{{Cite news |last1=Abdallah |first1=Nayera |date=May 15, 2025 |title=Trump says US close to a nuclear deal with Iran |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-us-is-getting-very-close-nuclear-deal-with-iran-2025-05-15/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515161240/https://www.reuters.com/world/trump-says-us-is-getting-very-close-nuclear-deal-with-iran-2025-05-15/ |archive-date=May 15, 2025 |access-date=May 20, 2025 |work=Reuters |language=en-US |last2=Hafezi |first2=Parisa |last3=Ramadan |first3=Tala}}&lt;/ref&gt;

မေလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့် သည် အီရန်နိုင်ငံထံသို့ နျူကလီးယားဆိုင်ရာ အဆိုပြုချက်တစ်ရပ် ပေးပို့ခဲ့ပြီး ပြင်းထန်သော နောက်ဆက်တွဲ အကျိုးဆက်များကို ရှောင်ရှားနိုင်ရန်အတွက် လျင်မြန်သော တိုးတက်မှုများ လိုအပ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ ထရမ့်အစိုးရသည် အီရန်အနေဖြင့် ယူရေနီယံ သန့်စင်မှုလုပ်ငန်းအားလုံးကို စွန့်လွှတ်ရန် တိုးမြှင့်တောင်းဆိုလာခဲ့ပြီး ယင်းအချက်ကို ဆွေးနွေးပွဲ၏ အဓိကဗဟိုချက်အဖြစ် ထားရှိခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် ခါမေနီက အမေရိကန်၏ တောင်းဆိုချက်မှာ &quot;လွန်ကဲပြီး ရိုင်းစိုင်းလှသည်&quot; ဟု ဆိုကာ အဆိုပြုချက်ကို ပယ်ချခဲ့သည်။ ခါမေနီက ထရမ့်သည် ငြိမ်းချမ်းရေးကို လိုလားသည်ဟု ဆိုကာ လိမ်လည်နေကြောင်း စွပ်စွဲခဲ့ပြီး ၎င်းအား အကြောင်းပြန်ရန်ပင် မထိုက်တန်သူအဖြစ် ကြေညာခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ခါမေနီက အစ္စရေးနိုင်ငံသည် အမြစ်ပြတ်ချေမှုန်းရမည့် &quot;ကင်ဆာကျိတ်&quot; တစ်ခုဖြစ်ကြောင်း ထပ်လောင်းပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Trulie&quot;&gt;{{cite news |title=Khamenei: Trump lied when he said he wants peace; Israel 'cancerous tumor' in region |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/khamenei-trump-lied-when-he-said-he-wants-peace-israel-cancerous-tumor-in-region/ |access-date=May 20, 2025 |website=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909 |agency=Reuters}}&lt;/ref&gt;

ထိုနေ့မှာပင် ထရမ့်သည် အီရန်အနေဖြင့် သဘောတူညီချက်ရရှိရန် &quot;အမြန်ဆုံး လုပ်ဆောင်ကြရန်&quot; တိုက်တွန်းနေစဉ် အီရန်သည် [[အစ်စတန်ဘူလ်မြို့|အစ္စတန်ဘူလ်မြို့]]၌ ဥရောပအင်အားကြီးနိုင်ငံများနှင့် တွေ့ဆုံကာ အမေရိကန်နှင့် ဆွေးနွေးမှုများအကြောင်း ဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီက အောက်တိုဘာလတွင် သက်တမ်းကုန်ဆုံးတော့မည့် ၂၀၁၅ ခုနှစ် သဘောတူညီချက်အရ ရုပ်သိမ်းထားသော ကုလသမဂ္ဂ ပိတ်ဆို့မှုများကို ပြန်လည်သက်ရောက်စေခြင်းက &quot;နောက်ပြန်လှည့်၍မရသော&quot; အကျိုးဆက်များကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ မေလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် စီအန်အန် (CNN) သတင်းဌာနက အစ္စရေးသည် အီရန်၏ နျူကလီးယားစက်ရုံများကို တိုက်ခိုက်ရန် ပြင်ဆင်နေကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ပြီး ယင်းလုပ်ရပ်သည် ထရမ့်၏ ကြိုးပမ်းမှုများကို သိသိသာသာ ထိခိုက်စေနိုင်သည့် လုပ်ရပ်ဖြစ်သည်။ အီရန်ကလည်း အစ္စရေး၏ မည်သည့်တိုက်ခိုက်မှုကိုမဆို &quot;ပြင်းထန်ပြတ်သားစွာ တုံ့ပြန်သွားမည်&quot; ဟု သတိပေးခဲ့သည်။ နောက်တစ်နေ့တွင် အမေရိကန်က တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ် (IRGC) နှင့် ဆက်နွှယ်နေသော အီရန်၏ ဆောက်လုပ်ရေးကဏ္ဍကို ပစ်မှတ်ထားသည့် အစီအမံသစ်များ ချမှတ်ခဲ့ပြီး နျူကလီးယားနှင့် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ အစီအစဉ်များတွင် အသုံးပြုသည့် ပစ္စည်း ၁၀ မျိုးကိုလည်း တားမြစ်ကန့်သတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=May 22, 2025 |title=Iran warns of 'devastating and decisive response' if Israel attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-warns-of-devastating-and-decisive-response-if-israel-attacks/ |website=The Times of Israel}}&lt;/ref&gt;

=== ပဉ္စမအကျော့နှင့် ဇွန်လအတွင်း တင်းမာမှုများ ===
ပဉ္စမအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲကို ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ မေလ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ရောမမြို့၌ ကျင်းပခဲ့သော်လည်း ထူးခြားသော တိုးတက်မှုတစ်စုံတစ်ရာ မရရှိဘဲ ပြီးဆုံးခဲ့သည်။ အမေရိကန်အရာရှိများက ဆွေးနွေးမှုများကို အပြုသဘောဆောင်သည်ဟု ဆိုသော်လည်း အီရန်၏ ယူရေနီယံသန့်စင်မှု အစီအစဉ်ကို အပြီးတိုင်ဖျက်သိမ်းရန် အမေရိကန်၏ တောင်းဆိုချက်အပေါ် သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ပြင်းထန်နေဆဲဖြစ်သည်။ အီရန်ဘက်က သန့်စင်မှုအဆင့်ကို ကန့်သတ်ရန် လမ်းဖွင့်ထားသော်လည်း အစီအစဉ်တစ်ခုလုံးကို စွန့်လွှတ်ရန် တောင်းဆိုခြင်းသည် လက်ခံနိုင်ဖွယ်မရှိဘဲ ယင်းသို့တောင်းဆိုခြင်းက ဆွေးနွေးပွဲကို ပျက်ပြားစေလိမ့်မည်ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း သမ္မတ ထရမ့်ကမူ ဆွေးနွေးပွဲများတွင် တိုးတက်မှုများ ရှိနေသည်ဟု အကောင်းမြင်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=May 26, 2025 |title=Trump Hints 'Something Good' Could Be Announced Soon On Iran Talks |url=https://www.rferl.org/a/trump-iran-nuclear-oman-negotiations-araqchi/33424114.html |access-date=June 15, 2025 |website=RadioFreeEurope/RadioLiberty}}&lt;/ref&gt;

ပဉ္စမအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲ မတိုင်မီ ရက်သတ္တပတ်များအတွင်း အီရန်နှင့် နျူကလီးယားဆွေးနွေးမှုများ ပြုလုပ်ရန် အမေရိကန်၏ ဆုံးဖြတ်ချက်အပေါ် သမ္မတ ထရမ့် နှင့် အစ္စရေးဝန်ကြီးချုပ် [[ဘင်ဂျမင် နေတန်ယာဟု|နေတန်ယာဟု]]တို့အကြား တင်းမာမှုများ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ အစ္စရေးသည် ဤဆွေးနွေးပွဲများကို ၎င်း၏ လုံခြုံရေးအတွက် ကြီးမားသော ခြိမ်းခြောက်မှုအဖြစ် ရှုမြင်ပြီး သံတမန်နည်းလမ်းဖြင့် ကြိုးပမ်းမှုများကို ကန့်ကွက်ခဲ့သည့်အပြင် အီရန်နျူကလီးယားစက်ရုံများကို တစ်ဖက်သတ် စစ်ရေးအရ တိုက်ခိုက်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ အီရန်သည်လည်း အမေရိကန် သို့မဟုတ် အစ္စရေး၏ တိုက်ခိုက်မှုများကို ပြင်ဆင်သည့်အနေဖြင့် ၎င်း၏ လေကြောင်းကာကွယ်ရေးစနစ်များကို အားဖြည့်ခြင်းနှင့် စစ်ရေးအရ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများ တိုးမြှင့်ခြင်းတို့ကို လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ဘဲလစ်စတစ်ဒုံးကျည်များအတွက် လိုအပ်သော တရုတ်နိုင်ငံထုတ် လောင်စာခဲ အစိတ်အပိုင်း အမြောက်အမြားကိုလည်း မှာယူခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီက အီရန်အပေါ် စစ်ပြုခြင်းသည် အရှေ့အလယ်ပိုင်း တစ်ခုလုံးကို ပျက်စီးစေလိမ့်မည်ဟု သတိပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cafiero |first=Giorgio |date=May 20, 2025 |title=Gulf tour: Trump sidelined Israel, but how deep is the rift? |url=https://www.newarab.com/analysis/gulf-tour-trump-sidelined-israel-how-deep-rift |access-date=June 15, 2025 |work=The New Arab}}&lt;/ref&gt;

မေလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် သြစတြီးယား ထောက်လှမ်းရေးအဖွဲ့က အီရန်သည် နျူကလီးယားထိပ်ဖူး တပ်ဆင်နိုင်သော တာဝေးပစ် ဒုံးကျည်များပါဝင်သည့် အဆင့်မြင့် နျူကလီးယားလက်နက် အစီအစဉ်ကို လုပ်ဆောင်နေကြောင်း အစီရင်ခံခဲ့သည်။ အီရန်က ဤအစီရင်ခံစာကို အခြေအမြစ်မရှိသော လုပ်ကြံဖန်တီးမှုဟု ဆိုကာ ပယ်ချခဲ့သည်။ ဇွန်လ ၂ ရက်နေ့တွင် ရိုက်တာသတင်းဌာနက အီရန်သည် အမေရိကန်၏ အဆိုပြုချက်ကို ငြင်းပယ်ရန် ပြင်ဆင်နေကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ အီရန်အား ယူရေနီယံသန့်စင်မှု အကန့်အသတ်ဖြင့် ခွင့်ပြုနိုင်သည်ဟူသော ခန့်မှန်းချက်များ ထွက်ပေါ်လာပြီးနောက် အထက်လွှတ်တော်အမတ် ရှူးမားက ယင်းကိစ္စကို ရှင်းလင်းရန် ဝစ်ကော့ဖ်အား လွှတ်တော်သို့ လာရောက် ထွက်ဆိုရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ အမေရိကန် အစိုးရနှင့် သမ္မတ ထရမ့်တို့က အီရန်အား ယူရေနီယံ သန့်စင်ခွင့် လုံးဝပြုမည်မဟုတ်ကြောင်း လူသိရှင်ကြား အခိုင်အမာ ပြောကြားခဲ့သည်။ အမေရိကန်သည် ဇွန်လ ၂ ရက်နေ့တွင် အီရန်အပေါ် ပိတ်ဆို့မှုအသစ်များကို ခေတ္တဆိုင်းငံ့ထားခဲ့သော်လည်း လေးရက်အကြာ ဇွန်လ ၆ ရက်နေ့တွင် လူပုဂ္ဂိုလ် ၁၀ ဦးနှင့် ငွေကြေးရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ကုမ္ပဏီ ၂၇ ခုအပေါ် ဒုတိယအဆင့် ပိတ်ဆို့မှုများ ထပ်မံချမှတ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Fitsanakis |first1=Dr. Joseph |last2=Allen. |first2=Ian |date=June 2, 2025 |title=Austrian intelligence service report draws international attention over Iran nuke claims |url=https://intelnews.org/2025/06/02/01-3401/ |access-date=June 16, 2025 |website=intelNews.org}}&lt;/ref&gt;

=== အမေရိကန်၏ အဆိုပြုချက်ကို အီရန်က ပယ်ချခြင်း ===
၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၉ ရက်နေ့တွင် အီရန်သည် ထရမ့်အစိုးရ၏ နျူကလီးယား သဘောတူညီချက်အသစ် အဆိုပြုချက်ကို ပယ်ချခဲ့သော်လည်း အိုမန်ကြားဝင်စေ့စပ်သူများမှတစ်ဆင့် တုံ့ပြန်အဆိုပြုချက် (Counteroffer) တစ်ရပ် တင်ပြရန် စီစဉ်နေကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ အက်စမေးလ် ဘာဂါယီက အမေရိကန်၏ အဆိုပြုချက်မှာ လက်ခံနိုင်ဖွယ်မရှိဘဲ လက်ရှိညှိနှိုင်းမှုများနှင့် ကိုက်ညီမှုမရှိကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ အဓိက သဘောထားကွဲလွဲသည့် အချက်များမှာ အီရန်၏ ပြည်တွင်း၌ ယူရေနီယံ ဆက်လက်သန့်စင်ခွင့်၊ အဆင့်မြင့်သန့်စင်ထားသော ယူရေနီယံ လက်ကျန်များကို ကိုင်တွယ်မည့်ပုံစံနှင့် စီးပွားရေးပိတ်ဆို့မှုများ ရုပ်သိမ်းပေးမည့် အခြေအနေများ ဖြစ်ကြသည်။ ထရမ့်က အီရန်၏ သန့်စင်မှုအစီအစဉ်ကို အပြီးတိုင်ဖျက်သိမ်းရန် တောင်းဆိုခဲ့သော်လည်း အီရန်ခေါင်းဆောင်များကမူ သန့်စင်ခွင့်မှာ ညှိနှိုင်း၍မရသော အချက်ဖြစ်သည်ဟု အခိုင်အမာ တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။ အမေရိကန်၏ နောက်ဆုံးကမ်းလှမ်းချက်တွင် နျူကလီးယားဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ တည်ဆောက်ရာ၌ ကူညီရန်နှင့် ဒေသတွင်း ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး စက်ရုံတစ်ခု မလည်ပတ်နိုင်မီအထိ အကန့်အသတ်ဖြင့် သန့်စင်ခွင့်ပြုရန် ပါဝင်သည်ဟု ဆိုသည်။ အီရန်ဘက်ကမူ ပိတ်ဆို့မှုများ ရုပ်သိမ်းခြင်းသည် လက်တွေ့ကျသော စီးပွားရေးအကျိုးအမြတ်များ ရရှိရမည်ဖြစ်ပြီး ပိတ်ဆို့မှုများ မရုပ်သိမ်းမီ ဘဏ်လုပ်ငန်းနှင့် ကုန်သွယ်ရေး ဆက်ဆံမှုများ ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာမည်ဟု အာမခံချက်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |last=Easter |first=Reagan |date=June 9, 2025 |title='Not Acceptable to Us': Iran Rejects U.S. Nuclear Proposal; IAEA Prepares to Censure the Regime |url=https://www.fdd.org/analysis/flash-briefs/2025/06/09/not-acceptable-to-us-iran-rejects-u-s-nuclear-proposal-iaea-prepares-to-censure-the-regime/ |access-date=June 16, 2025 |website=FDD}}&lt;/ref&gt;

ဇွန်လ ၁၀ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ထရမ့်က ဖောက်စ်နယူးစ်နှင့် အင်တာဗျူးရာ၌ အီရန်သည် ညှိနှိုင်းမှုများတွင် &quot;ပိုမိုရန်လိုလာသည်&quot; ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ နောက်တစ်နေ့တွင် အီရန်ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး အဇစ် နာဆီယာဇာဒီက အကယ်၍ ညှိနှိုင်းမှုများ ပျက်ပြားပြီး ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားပါက ဒေသတွင်းရှိ အမေရိကန် အခြေစိုက်စခန်းများကို ပစ်မှတ်ထား တိုက်ခိုက်မည်ဟု သတိပေးခဲ့သည်။ ထရမ့်ကလည်း သဘောတူညီချက် မရရှိပါက စစ်ရေးအရ အရေးယူမည်ဟု ထပ်ခါတလဲလဲ ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သလို ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး ဟက်ဂ်ဆက်ကလည်း ဆွေးနွေးပွဲများ မအောင်မြင်ပါက အမေရိကန်စစ်တပ်အနေဖြင့် အသင့်ဖြစ်နေပြီဟု ကြေညာခဲ့သည်။ ဇွန်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် IAEA က အီရန်သည် ၎င်း၏ နျူကလီးယားဆိုင်ရာ တာဝန်ဝတ္တရားများကို လိုက်နာခြင်းမရှိကြောင်း နှစ်ပေါင်း ၂၀ အတွင်း ပထမဆုံးအကြိမ် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ယင်းထုတ်ပြန်ချက်တွင် အီရန်သည် ကြေညာထားခြင်းမရှိသော နျူကလီးယားပစ္စည်းများနှင့် လှုပ်ရှားမှုများအပေါ် အကြိမ်ကြိမ် ဖြေရှင်းရန် ပျက်ကွက်ခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားသည်။ အီရန်က ဤဆုံးဖြတ်ချက်ကို နိုင်ငံရေးအရ ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ လုပ်ဆောင်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုကာ ပယ်ချခဲ့ပြီး နျူကလီးယားသန့်စင်မှုစခန်းအသစ် တည်ဆောက်ကာ အဆင့်မြင့် စင်ထရီဖျူး (Centrifuges) များ တပ်ဆင်သွားမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;jpost20250610&quot;&gt;{{Cite web |date=June 10, 2025 |title=Donald Trump says Iran is becoming more aggressive in nuclear talks |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-857235 |access-date=June 10, 2025 |website=The Jerusalem Post |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ၁၂ ရက်ကြာစစ်ပွဲနှင့် ၂၀၂၅ အစ္စရေး၏ တိုက်ခိုက်မှုများ ===
{{main|အီရန်–အစ္စရေး စစ်ပွဲ}}
၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၁၃ ရက်နေ့မှစတင်၍ အစ္စရေးသည် အီရန်နိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ ပစ်မှတ်အမြောက်အမြားကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ဤတိုက်ခိုက်မှု၏ ရည်မှန်းချက်မှာ အီရန်အနေဖြင့် နျူကလီးယားလက်နက်များ ထုတ်လုပ်နိုင်ခြင်းမရှိစေရန် တားဆီးရန်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ အဆိုပါ တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် အီရန်၏ အဓိက နျူကလီးယားစက်ရုံများ ထိခိုက်ပျက်စီးခဲ့ရုံသာမက အီရန်၏ ထိပ်တန်းစစ်ဘက်ခေါင်းဆောင် အချို့လည်း သေဆုံးခဲ့သည်။ ဒဏ်ရာရရှိသူများထဲတွင် အမေရိကန်နှင့် အီရန်အကြား ညှိနှိုင်းမှုများကို ကြီးကြပ်နေသည့် ခါမေနီ၏ နိုင်ငံရေးအကြံပေး အလီ ရှမ်ခါနီလည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ ဤတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ဇွန်လ ၁၅ ရက်နေ့တွင် အိုမန်နိုင်ငံ၌ ကျင်းပရန် လျာထားသော ဆောက်ရွက်ဆဲ အမေရိကန်-အီရန် ဆွေးနွေးပွဲများကို အကန့်အသတ်မရှိ ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့ရသည်။ အစ္စရေး၏ တိုက်ခိုက်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ သမ္မတ ထရမ့်က အမေရိကန်အနေဖြင့် အစ္စရေးကို &quot;သေချာပေါက်&quot; ထောက်ခံကြောင်း ပြောကြားခဲ့ပြီး ဆွေးနွေးပွဲများအတွက် သတ်မှတ်ထားသည့် ရက်ပေါင်း ၆၀ သက်တမ်းမှာလည်း ကုန်ဆုံးသွားပြီဖြစ်ကြောင်း ထည့်သွင်းပြောဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 13, 2025 |title=Iran's UN ambassador says 78 killed, 320 wounded in Israeli strikes – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2025/jun/13/israel-iran-strikes-defence-minister-tehran-middle-east-live |access-date=June 14, 2025 |website=[[The Guardian]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

ဇွန်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် အိမ်ဖြူတော်သည် ပဋိပက္ခများ ပိုမိုပြင်းထန်မလာစေရန်နှင့် ညှိနှိုင်းမှုများကို ပြန်လည်စတင်နိုင်ရန်အတွက် အထူးကိုယ်စားလှယ် ဝစ်ကော့ဖ်နှင့် အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီတို့ကို တွေ့ဆုံပေးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ထရမ့်သည် မြေအောက်ခံစစ်စခန်းများကို ဖျက်ဆီးနိုင်သည့် ဘန်ကာဖောက်ဗုံး (Bunker-buster bombs) များ အပါအဝင် အမေရိကန်၏ စစ်ရေးစွမ်းဆောင်ရည်များကို အသုံးချကာ အီရန်အပေါ် ဖိအားပေးခဲ့သည်။ ၎င်းက အီရန်အနေဖြင့် ခြွင်းချက်မရှိ လက်နက်ချရန် တောင်းဆိုမှုများကို တိုးမြှင့်လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး ထပ်မံစစ်ရေးအရ အရေးယူမည်ဟုလည်း သတိပေးခဲ့သည်။ အီရန်ဘက်ကလည်း တုံ့ပြန်ခြိမ်းခြောက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထရန့်သည် သံတမန်နည်းလမ်းဖြင့် ဖြေရှင်းရန် တိုက်တွန်းခြင်းနှင့် ဖိအားပေးမှုများကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ရန် အချက်ပြခြင်းတို့ကို တစ်လှည့်စီ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=June 16, 2025 |title=How Trump went from opposing Israel's strikes on Iran to reluctant support |url=https://www.nbcnews.com/politics/national-security/trump-went-opposing-israels-strikes-iran-reluctant-support-rcna213091 |access-date=June 17, 2025 |publisher=NBC News}}&lt;/ref&gt;

=== ၂၀၂၅ ခုနှစ် အမေရိကန်၏ တိုက်ခိုက်မှုများနှင့် အကျိုးဆက်များ ===
{{main|၂၀၂၅ အမေရိကန်၏ အီရန်နျူကလီးယားတိုက်ခိုက်မှု}}
၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂၁ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ထရမ့်၏ အမိန့်အရ အမေရိကန်စစ်တပ်သည် အီရန်နိုင်ငံရှိ ဖိုဒိုး (Fordow) ယူရေနီယံသန့်စင်စက်ရုံ၊ နာတန့်ဇ် (Natanz) နျူကလီးယားစက်ရုံနှင့် အစ္စဖာဟန် (Isfahan) နျူကလီးယား နည်းပညာစင်တာတို့ကို ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ဇွန်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ထရန့်က အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို ကြေညာခဲ့ပြီး အမေရိကန် အဆင့်မြင့်အရာရှိများကလည်း အီရန်နှင့် ပဋိပက္ခများ ပိုမိုပြင်းထန်လာသည်ကို မလိုလားကြောင်း အလေးပေးပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Nagourney |first1=Eric |date=June 21, 2025 |title=U.S. Enters War With Iran, Striking Fordo Nuclear Site: Live Updates |url=https://www.nytimes.com/live/2025/06/21/world/iran-israel-trump |access-date=June 22, 2025 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331 |last2=Haberman |first2=Maggie}}&lt;/ref&gt;

တိုက်ခိုက်မှုများအပြီးတွင် အမေရိကန်အထူးကိုယ်စားလှယ် ဝစ်ကော့ဖ်က ဘက်စုံငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက်တစ်ရပ်အတွက် ဆွေးနွေးမှုများ ပြန်လည်စတင်ရန် ရည်ရွယ်၍ အမေရိကန်နှင့် အီရန်တို့အကြား တိုက်ရိုက်ဆွေးနွေးမှုများရော ကြားခံမှတစ်ဆင့် ဆွေးနွေးမှုများကိုပါ လုပ်ဆောင်နေကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အီရန်အနေဖြင့် ယူရေနီယံသန့်စင်မှု အားလုံးကို ရပ်တန့်ရမည်ဟူသော အမေရိကန်၏ ရပ်တည်ချက်ကိုလည်း ၎င်းက အလေးပေး ပြောဆိုခဲ့သည်။ သမ္မတ ထရန့်က အီရန်၏ ပြန်လည်ထူထောင်ရေးတွင် ကူညီရန်အတွက် အကန့်အသတ်ဖြင့် ပိတ်ဆို့မှုများ ရုပ်သိမ်းပေးရန် စဉ်းစားခဲ့သော်လည်း ယင်းသည် အီရန်ဘက်က ပြေလည်အောင် လုပ်ဆောင်မည့် သဘောထားအပေါ်တွင်သာ မူတည်ကြောင်း ပြောကြားကာ ငြိမ်းချမ်းရေးအတွက် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite magazine|last=Schneid|first=Rebecca|date=June 28, 2025|title=Trump Issues Blistering Response After Iran Threatens U.S.|url=https://time.com/7298477/trump-iran-threat-khamenei-nuclear-bombs-sanctions/|access-date=June 29, 2025|magazine=Time|language=en}}&lt;/ref&gt;

ဩဂုတ်လလယ်တွင် အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီက အမေရိကန်နှင့် ထိရောက်သော နျူကလီးယားဆွေးနွေးပွဲများ ပြုလုပ်ရန် အခြေအနေမှာ မပြည့်စုံသေးကြောင်း ပြောကြားခဲ့သော်လည်း ကုလသမဂ္ဂ နျူကလီးယားစောင့်ကြည့်ရေးအဖွဲ့ (IAEA) နှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုကိုမူ ဖြတ်တောက်မည်မဟုတ်ကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။ အီရန်သည် နျူကလီးယား စည်းကမ်းချက်များကို ချိုးဖောက်နေသည်ဟူသော IAEA ၏ အစီရင်ခံစာ ထွက်ပေါ်လာပြီးနောက် တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့ခြင်းကြောင့် အီရန်သည် ဥပဒေသစ်တစ်ရပ်ကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ ယင်းဥပဒေအရ နောက်ထပ်စစ်ဆေးမှုမှန်သမျှကို ၎င်းတို့၏ အမျိုးသားလုံခြုံရေးကောင်စီက အတည်ပြုရမည်ဖြစ်ပြီး တိုက်ခိုက်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် IAEA စစ်ဆေးရေးမှူးများသည် အီရန်၏ စက်ရုံများသို့ သွားရောက်နိုင်ခြင်း မရှိကြတော့ပေ။&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Magid |first1=Jacob |last2=Fabian |first2=Emanuel |date=August 20, 2025 |title=Iran says it's not ready to hold 'effective negotiations' on nuclear program with US |url=https://www.timesofisrael.com/iran-says-its-not-ready-to-hold-effective-negotiations-on-nuclear-program-with-us/ |access-date=August 21, 2025 |website=The Times of Israel |last3=Levaton |first3=Stav |last4=Magid |first4=Jacob |last5=Freiberg |first5=Nava |last6=Fabian |first6=Emanuel |last7=Levaton |first7=Stav |last8=Magid |first8=Jacob |last9=Fabian |first9=Emanuel |last10=Yohanan |first10=Nurit |last11=Sokol |first11=Sam |last12=Cramer |first12=Philissa}}&lt;/ref&gt;

=== ၂၀၂၆ ခုနှစ် ညှိနှိုင်းမှုများနှင့် အစ္စလာမ္မာဘတ် ဆွေးနွေးပွဲ ===
{{main|၂၀၂၅-၂၀၂၆ အီရန် ဆန္ဒပြပွဲ}}

၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ထရမ့်က အမေရိကန်အနေဖြင့် အီရန်နှင့် သဘောတူညီချက်ရရှိရန် အသင့်ရှိကြောင်းနှင့် အကောင်းမြင်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီကလည်း &quot;မျှတပြီး ညီညွတ်မှုရှိသော&quot; မည်သည့်အဆိုပြုချက်ကိုမဆို စဉ်းစားမည်ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သော်လည်း ထိုစဉ်က ခိုင်မာသော မူဘောင်တစ်ရပ် မရှိသေးဘဲ ကြားခံများမှတစ်ဆင့်သာ သတင်းစကား ဖလှယ်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် အီရန်၌ စီးပွားရေးကျဆင်းမှုကြောင့် ဆန္ဒပြပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီးနောက် ညှိနှိုင်းမှုများ ပြန်လည်စတင်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့က အီရန်ကို အကြီးအကျယ် တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ အီရန်၏ အဓိကခေါင်းဆောင် ခါမေနီနှင့် ညှိနှိုင်းရေးတွင် အဓိကကျသူ အလီ လာရီဂျာနီတို့ သေဆုံးခဲ့ပြီး ၂၀၂၆ အီရန်ပဋိပက္ခ စတင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Jana Choukeir |author2=Ahmed Elimam |date=October 13, 2025 |title=US is ready for deal with Iran when Tehran is, Trump says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-says-ready-deal-with-iran-when-tehran-is-2025-10-13/ |access-date=October 17, 2025 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၈ ရက်နေ့တွင် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၏ ကြားဝင်စေ့စပ်မှုဖြင့် နှစ်ပတ်ကြာ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။ ယင်းနောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၁ ရက်နှင့် ၁၂ ရက်နေ့တို့တွင် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၊ အစ္စလာမ္မာဘတ်မြို့၌ &quot;အစ္စလာမ္မာဘတ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးပွဲ&quot; (Islamabad Peace Talks) ကို ကျင်းပခဲ့သည်။ အမေရိကန်ဘက်မှ ဒုတိယသမ္မတ ဂျေဒီဗန့်စ်၊ အထူးကိုယ်စားလှယ် စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်နှင့် ဂျာရက် ကွပ်ရှ်နာတို့ ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး အီရန်ဘက်မှ လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ မိုဟာမက် ဘဂါ ဂါလီဘတ်နှင့် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီတို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ဤဆွေးနွေးပွဲသည် ၁၉၇၉ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း နှစ်နိုင်ငံအကြား အဆင့်မြင့်ဆုံး တိုက်ရိုက်တွေ့ဆုံမှု ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bachega |first=Hugo |date=February 6, 2026 |title=Talks with US set to continue after 'good beginning', Iran's foreign minister says |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cr57g1y8286o |access-date=February 8, 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

၂၁ နာရီကြာ ဆွေးနွေးခဲ့သော်လည်း ယူရေနီယံသန့်စင်မှု အစီအစဉ် အပြီးတိုင်ဖျက်သိမ်းရေးနှင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား (Strait of Hormuz) ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရေးတို့တွင် သဘောထားကွဲလွဲမှုများကြောင့် သဘောတူညီချက် မရရှိဘဲ ပြီးဆုံးခဲ့သည်။ ဂျေဒီဗန့်စ်က အီရန်သည် ၎င်း၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို စွန့်လွှတ်ရန် ငြင်းဆန်နေသည့်အတွက် ဆွေးနွေးပွဲ ပျက်ပြားခဲ့ရခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ အီရန်ဘက်ကမူ စစ်လျော်ကြေးပေးရန်နှင့် ပိတ်ဆို့ထားသော ပိုင်ဆိုင်မှုများကို ပြန်လည်လွှတ်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ လက်ရှိတွင် သမ္မတ ထရမ့်က နောက်ထပ် ဆွေးနွေးပွဲများကို ဧပြီလ ၁၇ ရက်မှ ၁၉ ရက်အတွင်း ပြုလုပ်ရန် စဉ်းစားနေသော်လည်း ရက်စွဲကို အတည်မပြုရသေးဘဲ တင်းမာမှုများ ဆက်လက်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Borger |first=Julian |date=2026-04-15 |title=US and Iran in indirect talks to extend two-week ceasefire |url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/15/us-iran-indirect-talks-middle-east-war-ceasefire |access-date=2026-04-16 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

=== ၂၀၂၆ ခုနှစ် ပထမအကျော့ (မတ်စကတ်ဆွေးနွေးပွဲ) ===
၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်နှင့် အီရန်တို့သည် အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဘာဒါ ဘင် ဟာမက် အယ်လ် ဘူဆိုက်ဒီ၏ ကြားဝင်စေ့စပ်မှုဖြင့် အိုမန်နိုင်ငံ၊ မတ်စကတ်မြို့၌ သွယ်ဝိုက်သောနည်းဖြင့် ဆွေးနွေးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ အမေရိကန်အရာရှိများက ဤဆွေးနွေးပွဲများ၏ ထိရောက်မှုအပေါ် သံသယရှိခဲ့ကြပြီး နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး မာကို ရူဘီယိုက &quot;ဒီလူတွေနဲ့ သဘောတူညီချက်ရဖို့ဆိုတာ ကျွန်တော် မသေချာဘူး&quot; ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ ဒုတိယသမ္မတ ဂျေဒီဗန့်စ်ကလည်း နိုင်ငံကို အမှန်တကယ် ဦးဆောင်နေသည့် အဓိကခေါင်းဆောင်ကိုယ်တိုင် ညှိနှိုင်းမှုများတွင် ပါဝင်ခြင်းမရှိသည့်အတွက် သံတမန်ရေးရာ လမ်းကြောင်းတွင် အဟန့်အတားများ ဖြစ်ပေါ်နေရကြောင်း စိတ်ပျက်လက်ပျက် ပြောဆိုခဲ့သည်။ အီရန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့ကို နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီက ဦးဆောင်ခဲ့ပြီး အမေရိကန်ဘက်မှ စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်၊ ဂျဲရက် ကွတ်ရှ်နာ နှင့် CENTCOM တပ်မှူး အက်ဒ်မီရယ် ဘရက် ကူးပါး တို့ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Ebrahim |first1=Nadeen |last2=Salem |first2=Mostafa |date=February 6, 2026 |title=Trump confirms more talks with Iran as Tehran stands firm on nuclear enrichment. Here's what to know |url=https://www.cnn.com/2026/02/06/middleeast/us-iran-oman-talks-explained-intl |access-date=February 8, 2026 |publisher=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;

တိုက်ရိုက်ဆွေးနွေးမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်ဟူသော ကနဦးသတင်းမှားအချို့ ထွက်ပေါ်ခဲ့သော်လည်း အာရတ်ချီသည် အမေရိကန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့နှင့် လူကိုယ်တိုင် ထိပ်တိုက်တွေ့ဆုံခဲ့ခြင်းမရှိဘဲ ဆွေးနွေးပွဲတစ်ခုလုံးကို အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးကသာ ကြားခံဆောင်ရွက်ပေးခဲ့သည်။ အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို အဓိကထား ဆွေးနွေးခဲ့ကြပြီး အီရန်အရာရှိများက ပြင်ပသို့ &quot;အစကောင်းသည်&quot; ဟု ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခဲ့ကြသော်လည်း အီရန်နိုင်ငံအတွင်းရှိ သောကြာနေ့ ဝတ်ပြုပွဲများတွင်မူ သံတမန်ရေးရာ အလားအလာများကို ပယ်ချသည့် ဟောပြောမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြရာ ယင်းမှာ အလီ ခါမေနီ၏ ရုံးခန်းမှ ထွက်ပေါ်လာသည့် သတင်းစကား ဖြစ်နိုင်ဖွယ်ရှိသည်။ နှစ်ဖက်စလုံးက အပြန်အလှန် ယုံကြည်မှု ကင်းမဲ့နေသော်လည်း သံတမန်ရေးရာ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ရန် သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။ လီမွန် (Le Monde) သတင်းစာ၏ အဆိုအရ အီရန်သည် အမေရိကန်၏ တိုက်ခိုက်မှုကို နှောင့်နှေးစေရန်အတွက် ညှိနှိုင်းမှုလုပ်ငန်းစဉ်ကို အချိန်ဆွဲရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ပြီး အမေရိကန်ကမူ သဘောတူညီချက်ကို အမြန်ဆုံးရရှိရန် ကြိုးစားခဲ့ကြောင်း သိရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=February 9, 2026 |title=Iran offers to dilute enriched uranium in exchange for full sanctions relief |url=https://www.euronews.com/2026/02/09/iran-offers-to-dilute-enriched-uranium-in-exchange-for-full-sanctions-relief |publisher=Euronews}}&lt;/ref&gt;

အီရန်အစိုးရအတွင်းရှိ သဘောထားတင်းမာသူများက ဤညှိနှိုင်းမှုများကို ဝေဖန်ခဲ့ကြသော်လည်း အစိုးရဘက်ကမူ ပိတ်ဆို့မှုအားလုံးကို ရုပ်သိမ်းပေးမည်ဆိုပါက ကျန်ရှိနေသော ၆၀ ရာခိုင်နှုန်း သန့်စင်ပြီး ယူရေနီယံများကိစ္စရပ်များနှင့် ကမ်းလှမ်းခဲ့သည်။ သမ္မတ ထရမ့်က သဘောတူညီချက် မရရှိပါက ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့သို့ ဒုတိယမြောက် လေယာဉ်တင်သင်္ဘောတစ်စင်း စေလွှတ်မည်ဟု ကြေညာခဲ့သလို ကာတာရှိ အယ်လ်အူဒိုက် လေတပ်စခန်းတွင်လည်း အမေရိကန် ဒုံးကျည်ပစ်စင်များကို ကာကွယ်ရေးအတွက် တပ်ဆင်ခဲ့သည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် အီရန်၌ တရုတ်နိုင်ငံထုတ် ခေတ်မီ ရေဒါစနစ်များကို တပ်ဆင်ထားကြောင်း သတင်းများ ထွက်ပေါ်ခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီသည် အီရန်အပေါ် ဖိအားများ ပိုမိုပေးရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည့် ဂျာမနီအဓိပတိ မားဇ် (Merz) ကိုလည်း ဝေဖန်ပြစ်တင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=February 5, 2026 |title=Iranian FM Criticizes German Chancellor's Anti-Iran Stance |url=https://wanaen.com/iranian-fm-criticizes-german-chancellors-anti-iran-stance/ |access-date=February 15, 2026 |website=Iran International}}&lt;/ref&gt;

=== ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဒုတိယအကျော့နှင့် အီရန်၏ ငြင်းပယ်မှု ===
ဒုတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲ မတိုင်မီတွင် အီရန်ဘက်မှ အလီ လာရီဂျာနီသည် ကာတာစော်ဘွား ရှိတ် တာမင် ဘင် ဟာမက် အယ်လ် သာနီနှင့် တွေ့ဆုံဆွေးနွေးခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီက ၎င်းတို့သည် သမ္မတ [[ဘာရက် အိုဘားမား|အိုဘားမား]] လက်ထက်ကချုပ်ဆိုခဲ့သော JCPOA ထက် ပိုမိုကောင်းမွန်သည့် နျူကလီးယား ငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက်တစ်ရပ် ရရှိရန် ညှိနှိုင်းနေခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ထို့အပြင် အီရန်၏ ဒုံးကျည်များသည် ညှိနှိုင်းမှု၏ အဓိကအချက်မဟုတ်သလို ပိတ်ဆို့မှုများ၏ ပစ်မှတ်လည်း မဖြစ်သင့်ကြောင်း ၎င်းက ဆိုသည်။ လာရီဂျာနီကလည်း သဘောတူညီချက်တစ်ရပ် ရရှိပြီးပါက ယင်းကို ဆက်လက်တိုးချဲ့သွားနိုင်ကြောင်း ပြောဆိုခဲ့သည်။ သမ္မတ ထရမ့်ကမူ နောက်လအတွင်း သဘောတူညီချက်အတွက် ဆွေးနွေးမှုများ အလွန်လျင်မြန်စွာ ပြေလည်သွားလိမ့်မည်ဟု ခန့်မှန်းပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=February 11, 2026 |title=Larijani Leaves Muscat for Doha |url=https://wanaen.com/larijani-leaves-muscat-for-doha/ |access-date=February 15, 2026 |publisher=WANA}}&lt;/ref&gt;

သို့သော်လည်း ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် အလီ ခါမေနီက ထရမ့်သတ်မှတ်ထားသော နျူကလီးယား ငြိမ်းချမ်းရေး သဘောတူညီချက်ဆိုင်ရာ စည်းကမ်းချက်များကို လက်ခံရန် ငြင်းဆန်ခဲ့သည်။ ခါမေနီက ထရမ့်အနေဖြင့် အစ္စလာမ္မစ်သမ္မတနိုင်ငံတော်ကို ဖြုတ်ချနိုင်စွမ်းရှိမည်မဟုတ်ကြောင်းနှင့် အမေရိကန်ရေတပ်ကိုလည်း နှစ်မြှုပ်ပစ်နိုင်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည့်အပြင် နိုင်ငံအတွင်း ယုံကြည်မှုနှင့် တည်ငြိမ်မှုများ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရန် တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်၏ အရှေ့အလယ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အထူးကိုယ်စားလှယ် စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်က အီရန်သည် ၎င်း၏ ယူရေနီယံသန့်စင်ခွင့်ကို &quot;စွန့်လွှတ်၍မရသော အခွင့်အရေး&quot; အဖြစ် အခိုင်အမာ တောင်းဆိုကာ အမေရိကန်၏ သန့်စင်မှု လုံးဝမပြုလုပ်ရဟူသော အဆိုပြုချက်ကို ပယ်ချခဲ့ကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့သည်။ အီရန်ဘက်က ၎င်းတို့တွင်ရှိသော ၆၀ ရာခိုင်နှုန်း သန့်စင်ပြီး ယူရေနီယံ ၄၆၀ ကီလိုဂရမ်သည် နျူကလီးယားဗုံး ၁၁ လုံး ထုတ်လုပ်နိုင်သည်ဟု ကြွားဝါပြောဆိုခဲ့သည့် သတင်းများလည်း ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ အချို့သော ပညာရှင်များကမူ အမေရိကန် ညှိနှိုင်းရေးမှူးများသည် အီရန်၏ သန့်စင်မှုလုပ်ငန်းကို နှစ်အနည်းငယ်ကြာ ဆိုင်းငံ့ထားမည့် ကမ်းလှမ်းချက်နှင့် အမေရိကန်၏ နျူကလီးယားလောင်စာ ထောက်ပံ့မှုအပေါ် အီရန်က အဘယ်ကြောင့် မယုံကြည်ရသနည်းဟူသော အချက်များကို နားလည်မှုလွဲခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်နိုင်ကြောင်း သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=February 17, 2026 |title=Iran upbeat after US talks but Vance says 'red lines' not met |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260217-iran-united-states-hold-new-talks-in-geneva |access-date=February 18, 2026 |publisher=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=February 17, 2026 |title=Khamenei to Trump: You won't depose Islamic Republic |url=https://www.iranintl.com/en/202602176289 |access-date=February 17, 2026 |website=Iran International}}&lt;/ref&gt;

=== ရာဇသံနှင့် တတိယအကျော့ (ဂျီနီဗာဆွေးနွေးပွဲ) ===
၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ထရန့်သည် အီရန်နိုင်ငံအနေဖြင့် ၁၀ ရက်အတွင်း သဘောတူညီချက်တစ်ရပ် ရရှိအောင် ဆောင်ရွက်ရန်၊ သို့မဟုတ်ပါက အမေရိကန်က အီရန်ကို တိုက်ခိုက်မည်ဖြစ်ကြောင်း ရာဇသံပေးခဲ့သည်။ ထိုနေ့မှာပင် အီရန် ရေနံနှင့် စွမ်းအင်ဝန်ကြီးက နျူကလီးယား သဘောတူညီချက် ရရှိပါက အီရန်အနေဖြင့် အမေရိကန်သို့ ရေနံရောင်းချနိုင်ခြေ ရှိကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=February 20, 2026 |title=Trump signals Iran deal deadline as reports point to limited strike plans |url=https://www.iranintl.com/en/202602203607 |access-date=February 21, 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt;

ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၅ ရက်နေ့တွင် အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီက စစ်ရေးပဋိပက္ခကို ရှောင်ရှားနိုင်မည့် &quot;သမိုင်းဝင်&quot; သဘောတူညီချက်တစ်ရပ်သည် ဂျီနီဗာဆွေးနွေးပွဲ မတိုင်မီတွင် &quot;လက်တစ်ကမ်းအကွာ&quot; သို့ ရောက်ရှိနေပြီဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ၎င်းက ပဋိပက္ခများ ပိုမိုပြင်းထန်မလာစေရန်အတွက် သံတမန်နည်းလမ်းကို ဦးစားပေးရမည်ဟု အလေးပေးပြောဆိုခဲ့သည်။ ဒေသတွင်း၌ အမေရိကန်စစ်အင်အား တိုးမြှင့်ချထားမှုများ ရှိနေသော်လည်း အီရန်သည် နျူကလီးယားလက်နက် ထုတ်လုပ်ခြင်းကို ဆန့်ကျင်သည့် ခိုင်မာသော ရပ်တည်ချက်ရှိကြောင်းနှင့် ငြိမ်းချမ်းသော နျူကလီးယားနည်းပညာ အသုံးပြုခွင့်ကို ကာကွယ်သွားမည်ဖြစ်ကြောင်း အာရတ်ချီက လူမှုကွန်ရက်မှတစ်ဆင့် ထပ်လောင်းပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Rowlands |first1=Lyndal |date=February 25, 2026 |title=Iran's FM says deal with US 'within reach'; Trump says he prefers diplomacy |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/25/irans-fm-says-deal-with-us-within-reach-if-diplomacy-given-priority |publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဘာဒါ အယ်လ် ဘူဆိုက်ဒီ၏ ကြားဝင်စေ့စပ်မှုဖြင့် တတိယအကျော့ သွယ်ဝိုက်သော ဆွေးနွေးပွဲကို ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၆ ရက်နေ့တွင် ဆွစ်ဇာလန်နိုင်ငံ၊ ဂျီနီဗာမြို့ရှိ ကုလသမဂ္ဂဆိုင်ရာ အိုမန်သံအမတ်ကြီး၏ နေအိမ်၌ ကျင်းပခဲ့သည်။ အဆိုပါ ဆွေးနွေးပွဲကို နံနက်ပိုင်းနှင့် ညနေပိုင်းဟူ၍ ခွဲခြားပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ကြားဖြတ်အချိန်တွင် အမေရိကန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့သည် ယူကရိန်းကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့နှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ဆွေးနွေးပွဲတွင် အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို အဓိကထား ဆွေးနွေးခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း ဝေါလ်စထရိ ဂျာနယ် (Wall Street Journal) ၏ အစီရင်ခံစာအရ အမေရိကန်၏ တင်းကျပ်သော တောင်းဆိုမှုများကြောင့် နှစ်ဖက်စလုံးသည် သဘောတူညီချက်ရရှိရန် အလွန်ဝေးကွာနေဆဲ ဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။ အမေရိကန်ကိုယ်စားလှယ်များဖြစ်ကြသော စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်နှင့် ဂျဲရက် ကွတ်ရှ်နာတို့က အီရန်အနေဖြင့် ဖိုဒိုး၊ နာတန့်ဇ်နှင့် အစ္စဖာဟန်ရှိ အဓိက နျူကလီးယားစက်ရုံ သုံးခုလုံးကို ဖျက်ဆီးပစ်ရန်နှင့် ကျန်ရှိနေသော သန့်စင်ပြီး ယူရေနီယံ အားလုံးကို အမေရိကန်သို့ လွှဲပြောင်းပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Dupraz-Dobias |first=Paula |date=February 26, 2026 |title=Negotiators mount one more attempt in Geneva to prevent US-Iran war |url=https://genevasolutions.news/peace-humanitarian/negotiators-mount-last-ditch-attempt-in-geneva-to-prevent-us-iran-war |archive-url=https://web.archive.org/web/20260227055533/https://genevasolutions.news/peace-humanitarian/negotiators-mount-last-ditch-attempt-in-geneva-to-prevent-us-iran-war |archive-date=February 27, 2026 |access-date=February 27, 2026 |work=Geneva Solutions}}&lt;/ref&gt;

=== တတိယအကျော့အပြီး တင်းမာမှုများနှင့် စစ်ပွဲအကြိုအခြေအနေ ===
ဘလွန်းဘတ်သတင်းဌာန (Bloomberg News) ၏ အဆိုအရ အမေရိကန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့သည် တတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲရလဒ်များအပေါ် စိတ်ပျက်စွာဖြင့် ဂျီနီဗာမြို့မှ ထွက်ခွာခဲ့ကြသော်လည်း အီရန်နှင့် အိုမန်အရာရှိများကမူ ပိုမိုအကောင်းမြင်ခဲ့ကြသည်။ အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဘာဒါ အယ်လ်ဘူဆိုက်ဒီက လူမှုကွန်ရက် X ပေါ်တွင် &quot;သိသာထင်ရှားသော တိုးတက်မှု&quot; ရရှိခဲ့သည်ဟု ရေးသားခဲ့သည်။ သမ္မတ ထရန့်က ဒေသတွင်း၌ စစ်အင်အားများ တိုးမြှင့်ချထားနေသော်လည်း နှစ်ဖက်စလုံးက နောက်တစ်ပတ်အတွင်း ပြန်လည်တွေ့ဆုံရန် သဘောတူညီခဲ့ကြသည့်အတွက် သံတမန်ရေးရာ လမ်းစများ ပွင့်နေဆဲဖြစ်ကြောင်း ဘလွန်းဘတ်က ဖော်ပြခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Bartenstein&quot;&gt;{{Cite news |last=Bartenstein |first=Ben |date=February 26, 2026 |title=New Iran Talks Set for Next Week as US Builds Up Forces |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-02-26/us-iran-to-hold-talks-at-technical-level-next-week-oman-says?embedded-checkout=true |url-access=subscription |access-date=February 28, 2026 |publisher=Bloomberg L.P. |last2=Sykes |first2=Patrick |last3=Najafizada |first3=Eltaf}}&lt;/ref&gt;

အခြားသော သတင်းအစီရင်ခံစာများနှင့်မတူဘဲ အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးက အီရန်သည် ၎င်းတို့ထံတွင် သန့်စင်ပြီး ယူရေနီယံ လက်ကျန် လုံးဝမထားရှိရန် (Zero stockpiles) နှင့် IAEA ၏ အပြည့်အဝ စစ်ဆေးမှုကို ခံယူရန် အဆိုပြုခဲ့ကြောင်း ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့သည်။ ဤအချက်သည် အီရန်အနေဖြင့် နျူကလီးယားဗုံး ထုတ်လုပ်နိုင်ခြင်း မရှိစေရန် သေချာစေမည့် အရေးကြီးဆုံး အောင်မြင်မှုဖြစ်သည်ဟု ၎င်းက ဆိုသည်။ အကယ်၍ သန့်စင်ပြီးသား ပစ္စည်းများကို သိုလှောင်ထားခြင်း မရှိပါက နျူကလီးယားဗုံး ဖန်တီးရန် နည်းလမ်းမရှိတော့ကြောင်း အယ်လ်ဘူဆိုက်ဒီက ရှင်းလင်းပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-28 |title=Peace within reach as Iran agrees no nuclear material stockpile: Oman FM |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/peace-within-reach-as-iran-agrees-no-nuclear-material-stockpile-oman-fm |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

တတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲ မတိုင်မီတွင် အမေရိကန်က အရှေ့အလယ်ပိုင်း၌ စစ်အင်အားများ ထပ်မံဖြည့်တင်းနေစဉ် အီရန်သည် ၆ ရက်အတွင်း ရေနံစည်ပေါင်း သန်း ၂၀ ကို သင်္ဘောများပေါ်သို့ အလျင်အမြန် တင်ဆောင်ကာ ပြည်ပသို့ တင်ပို့ရန် ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ အီရန် လုံခြုံရေးကော်မရှင်ကလည်း စစ်ပွဲဖြစ်ပွားပါက ဒေသတွင်းရှိ နိုင်ငံအားလုံးကို စစ်ပွဲအတွင်းသို့ ဆွဲသွင်းမည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုများ မစတင်မီ တစ်ရက်အလို ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် အီရန်ရှိ နိုင်ငံခြားသံရုံးအချို့ကို စတင်ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြသည်။ အိမ်ဖြူတော်၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ အီရန်သည် ၎င်း၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို ဖျက်သိမ်းမည့်အစား အမေရိကန်၏ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုဖြင့် အရပ်ဘက်နျူကလီးယားစီမံကိန်း လုပ်ဆောင်ရန် အဆိုပြုချက်ကို ပယ်ချခဲ့ကြောင်း သိရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |date=February 28, 2026 |title=Iran designated as a state sponsor of wrongful detention, Rubio says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-designated-state-sponsor-wrongful-detention-rubio-says-2026-02-27/ |access-date=March 3, 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

=== စတုတ္ထအကျော့ (မအောင်မြင်ခဲ့သော အစီအစဉ်) ===
တတိယအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲအပြီးတွင် စတုတ္ထအကျော့ ဆွေးနွေးပွဲကို သြစတြီးယားနိုင်ငံ၊ ဗီယင်နာမြို့၌ ကျင်းပရန် လျာထားခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အာရတ်ချီက နည်းပညာဆိုင်ရာ အဖွဲ့များနှင့် IAEA မှ ကျွမ်းကျင်သူများသည် ဖေဖော်ဝါရီလ နောက်ဆုံးပတ် တနင်္လာနေ့တွင် ဗီယင်နာ၌ တွေ့ဆုံကြမည်ဟု ပြောကြားခဲ့သော်လည်း တိုက်ခိုက်မှုများ စတင်ခဲ့သဖြင့် အဆိုပါ ဆွေးနွေးပွဲမှာ ပျက်ပြားသွားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Bartenstein2&quot;&gt;{{Cite news |last=Bartenstein |first=Ben |date=February 26, 2026 |title=New Iran Talks Set for Next Week as US Builds Up Forces |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-02-26/us-iran-to-hold-talks-at-technical-level-next-week-oman-says?embedded-checkout=true |url-access=subscription |access-date=February 28, 2026 |publisher=Bloomberg L.P. |last2=Sykes |first2=Patrick |last3=Najafizada |first3=Eltaf}}&lt;/ref&gt;

=== ၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲအတွင်း အခြေအနေများ ===
{{main|၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု}}

၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့သည် အီရန်နိုင်ငံရှိ စစ်ဘက်နှင့် အစိုးရပစ်မှတ်များကို လေကြောင်းမှ ပြင်းထန်စွာ စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရာ ၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲ စတင်ခဲ့သည်။ ယင်းတိုက်ခိုက်မှုများအတွင်း အီရန်၏ အဓိကခေါင်းဆောင် အလီ ခါမေနီ၊ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး အဇစ် နာဆီယာဇာဒီနှင့် တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ်ဖွဲ့ (IRGC) အရာရှိချုပ် မိုဟာမက် ပတ်ပူရ် တို့ သေဆုံးခဲ့သည်။ အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးက ဤတိုက်ခိုက်မှုသည် အလေးအနက်ထား လုပ်ဆောင်နေသော ညှိနှိုင်းမှုများကို ဖျက်ဆီးလိုက်ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြစ်တင်ပြောဆိုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |date=March 1, 2026 |title=Iran attacks luxury hotels and airports in Dubai |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/01/iran-attacks-luxury-hotels-and-airports-in-dubai_6750972_4.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301192820/https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/01/iran-attacks-luxury-hotels-and-airports-in-dubai_6750972_4.html |archive-date=March 1, 2026 |access-date=March 1, 2026 |work=Le Monde}}&lt;/ref&gt;

မတ်လအတွင်း သမ္မတ ထရမ့်က အီရန်ဘက်က ဆွေးနွေးလိုသဖြင့် ၎င်းက သဘောတူခဲ့သည်ဟု ဆိုသော်လည်း အီရန်အမျိုးသားလုံခြုံရေးကောင်စီ အတွင်းရေးမှူး အလီ လာရီဂျာနီက ဆွေးနွေးပွဲမှန်သမျှကို ပယ်ချခဲ့သည်။ မတ်လ ၆ ရက်နေ့တွင် ထရမ့်က &quot;ခြွင်းချက်မရှိ လက်နက်ချခြင်းမှတစ်ပါး အခြားသဘောတူညီချက် မရှိစေရ&quot; ဟု ရာဇသံပေးခဲ့ပြီး မတ်လ ၉ ရက်တွင် စစ်ပွဲမှာ ပြီးဆုံးလုနီးပါး ဖြစ်နေပြီဟု ပြောကြားခဲ့သော်လည်း တိုက်ပွဲများမှာ ဆက်လက်ပြင်းထန်နေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |date=6 March 2026 |title=Trump demands 'unconditional surrender' from Iran as Putin speaks with Iran's president |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5yq82k1wk8o |work=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt;

=== အစ္စလာမ္မာဘတ် ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးပွဲ (လက်ရှိအခြေအနေ) ===
ဧပြီလဆန်းတွင် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၏ ကြားဝင်စေ့စပ်မှုဖြင့် နှစ်ပတ်ကြာ ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို ဧပြီလ ၈ ရက်နေ့တွင် သဘောတူညီခဲ့ကြသည်။ ယင်းနောက် ဧပြီလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် ဒုတိယသမ္မတ ဂျေဒီဗန့်စ် ဦးဆောင်သော အမေရိကန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့သည် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၊ အစ္စလာမ္မာဘတ်မြို့၌ အီရန်အရာရှိများနှင့် ၂၁ နာရီကြာ တိုက်ရိုက်တွေ့ဆုံ ဆွေးနွေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-11 |title=Iran War Live Updates: Vance Lands in Pakistan for Peace Talks With Iran |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/11/world/iran-war-trump-talks-pakistan |access-date=2026-04-11 |website=www.nytimes.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

သို့သော်လည်း အီရန်ဘက်က ၎င်းတို့၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို စွန့်လွှတ်ရန် ငြင်းဆန်ခဲ့သလို ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရေး ကိစ္စများတွင်လည်း သဘောတူညီချက် မရရှိဘဲ ဧပြီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ဆွေးနွေးပွဲ ပျက်ပြားခဲ့သည်။ ယင်းနောက် ဧပြီလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ထရန့်က အီရန်ဆိပ်ကမ်းအားလုံးကို ရေတပ်ဖြင့် ပိတ်ဆို့ရန် (Naval Blockade) အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ယနေ့ ဧပြီလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန် ဗဟိုစစ်ဌာနချုပ် (CENTCOM) က အဆိုပါ ရေတပ်ပိတ်ဆို့မှု လုပ်ငန်းစဉ်များကို စတင်အကောင်အထည်ဖော်နေပြီဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shahid |first=Ariba |last2=Bukhari |first2=Mubasher |date=April 14, 2026 |title=US, Iranian teams could return to Islamabad for peace talks this week, five sources say |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/us-iranian-teams-could-return-islamabad-peace-talks-this-week-four-sources-say-2026-04-14/ |access-date=April 14, 2026 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

=== ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လနှောင်းပိုင်း ဝါဒဖြန့်မှုများနှင့် သဘောထားတင်းမာမှုများ ===
၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ထရမ့်က အီရန်နှင့် &quot;အလွန်ကောင်းမွန်ပြီး အကျိုးရှိသော ဆွေးနွေးမှုများ&quot; ရှိနေသည်ဟု ဆိုကာ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရေးအတွက် ပေးထားသော ရာဇသံကို ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့သည်။ အမေရိကန်သည် အီရန်ရှိ &quot;ထိပ်တန်းပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး&quot; နှင့် စကားပြောဆိုနေပြီး အီရန်ဘက်ကသာ သဘောတူညီချက်ရယူရန် စတင်ဆက်သွယ်လာခြင်းဖြစ်ကြောင်း ၎င်းက ဆိုသည်။ သို့သော်လည်း IRGC နှင့် ဆက်နွှယ်နေသော ဖားစ်သတင်းဌာန (Fars News) က ထရမ့်နှင့် မည်သည့်ညှိနှိုင်းမှုမျှ မရှိကြောင်း ငြင်းဆိုခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနကမူ ကြားခံများမှတစ်ဆင့် ပေးပို့လာသော အမေရိကန်၏ အဆိုပြုချက်များကို ပြန်လည်သုံးသပ်နေသည်ဟုသာ ထုတ်ဖော်ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-03-23 |title=IRGC media denies talks with Trump after extension of Hormuz ultimatum |url=https://www.iranintl.com/en/202603234008 |access-date=2026-03-23 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

ယခင်ဆွေးနွေးပွဲ နှစ်ကြိမ်စလုံးသည် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ပျက်ပြားခဲ့ရသဖြင့် အီရန်ဘက်က အမေရိကန်အပေါ် ယုံကြည်မှု ကင်းမဲ့နေဆဲဖြစ်သည်။ တတ်စ်နင်းသတင်းဌာန (Tasnim News Agency) က အမေရိကန်သည် အီရန်နိုင်ငံရေးအသိုင်းအဝိုင်းအတွင်း သွေးခွဲရန်အတွက် လျှို့ဝှက်ဆွေးနွေးပွဲများ ပြုလုပ်ရန် အဆိုပြုနေခြင်းဖြစ်သည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သလို၊ အီရန်အတိုက်အခံသတင်းဌာနတစ်ခုဖြစ်သော Iran International ကလည်း ထရန့်သည် အီရန်အစိုးရအတွင်း အပြန်အလှန် မယုံကြည်မှုများဖြစ်စေရန် ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိဖြင့် မည်သူနှင့် ဆွေးနွေးနေသည်ကို အမည်တပ်မပြောဘဲ ဝေဝါးစွာ ပြောဆိုနေခြင်းဖြစ်နိုင်ကြောင်း သုံးသပ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite news |date=24 March 2026 |title=Trump says Iran made a major energy-related gift to the US |url=https://www.reutersconnect.com/item/trump-says-iran-made-a-major-energy-related-gift-to-the-us/dGFnOnJldXRlcnMuY29tLDIwMjY6bmV3c21sX1ZBNzA0NjI0MDMyMDI2UlAx |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;

မတ်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ထရမ့်က အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့ စစ်ပွဲတွင် &quot;အနိုင်ရရှိသွားပြီ&quot; ဟု ထပ်မံကြေညာခဲ့သော်လည်း နှစ်ဖက်တိုက်ခိုက်မှုများမှာ ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေပြီး [[ဟော်မုဇ် ရေလက်ကြား|ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား]]မှာလည်း ပိတ်ဆို့ထားဆဲဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-24 |title=Iran armed forces will press on until full victory, commander says |url=https://www.iranintl.com/en/202603243761 |access-date=2026-03-24 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; အီရန်၏ ခါတမ် အယ်လ်အန်ဘီယာ (Khatam al-Anbiya) ဗဟိုဌာနချုပ် တပ်မှူး အဗ္ဗဒူရာဟင် မူဆာဗီက အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့သည် စစ်ရှုံးနေသဖြင့် စစ်ပွဲမှ ထွက်ပေါက်ရှာနေခြင်းသာဖြစ်ပြီး အီရန်အနေဖြင့် &quot;အပြည့်အဝ အောင်မြင်မှု&quot; ရသည်အထိ ဆက်လက်တိုက်ပွဲဝင်သွားမည်ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ ဌာနချုပ်၏ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ အီဗရာဟင် ဇိုလ်ဖာဂါရီကလည်း ညှိနှိုင်းမှုများကို ပယ်ချခဲ့ပြီး ဒေသတွင်း တည်ငြိမ်ရေးကို အီရန်လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များကသာ အာမခံနိုင်သည်ဟူသောအချက်ကို အမေရိကန်က လက်ခံရမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-25 |title=Iran military spokesman mocks US talk of deal with Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603251333 |access-date=2026-03-25 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လကုန်ပိုင်း ပါကစ္စတန်၏ ကြားဝင်စေ့စပ်မှုနှင့် အဆိုပြုချက်များ ===
၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ပါကစ္စတန်အရာရှိများသည် အမေရိကန်ထံမှ &quot;အချက် ၁၅ ချက်ပါ အဆိုပြုချက်&quot; ကို အီရန်ထံသို့ လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခဲ့ပြီး နှစ်ဖက်ညှိနှိုင်းမှုများတွင် ပါကစ္စတန်က ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးနေကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။ အမေရိကန်၏ အဆိုပြုချက်တွင် အီရန်၏ နျူကလီးယားအစီအစဉ်ကို အဆုံးသတ်ရန်၊ ဒုံးကျည်စွမ်းဆောင်ရည်ကို ကန့်သတ်ရန်၊ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ရန်နှင့် လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များအပေါ် အီရန်၏ ထောက်ပံ့မှုများကို ကန့်သတ်ရန် စသည့်အချက်များ ပါဝင်ပြီး အပြန်အလှန်အားဖြင့် ပိတ်ဆို့မှုများကို ရုပ်သိမ်းပေးမည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ သို့သော်လည်း အီရန်ဘက်က ဤအဆိုပြုချက်ကို ပယ်ချခဲ့ပြီး &quot;အီရန်သည် ၎င်း၏ ကိုယ်ပိုင်သတ်မှတ်ချက်များ ပြည့်စုံမှသာ စစ်ပွဲကို အဆုံးသတ်လိမ့်မည်&quot; ဟု ပရက်စ်တီဗီ (Press TV) သို့ ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-25 |title=Iran receives US proposal via Pakistan, talks venue under discussion - Reuters |url=https://www.iranintl.com/en/202603255820 |access-date=2026-03-25 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

အီရန်သည် အချက် ၅ ချက်ပါဝင်သော &quot;တုံ့ပြန်အဆိုပြုချက်&quot; (Counter-proposal) ကို ပြန်လည်တင်ပြခဲ့သည်။ ယင်းတွင် အမေရိကန်နှင့် အစ္စရေးတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုများကို ရပ်တန့်ရန်၊ နောင်တွင် ရန်စတိုက်ခိုက်မှုများ မပြုလုပ်ရန် လုံခြုံရေးအာမခံချက်ပေးရန်၊ စစ်လျော်ကြေးပေးရန်နှင့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားအပေါ် အီရန်၏ အချုပ်အခြာအာဏာကို နိုင်ငံတကာက အသိအမှတ်ပြုရန် စသည့်အချက်များ ပါဝင်သည်။ ထို့အပြင် ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့ရှိ အမေရိကန်စစ်စခန်းများကို ပိတ်ပစ်ရန်လည်း အီရန်က တောင်းဆိုခဲ့ရာ အမေရိကန်အရာရှိတစ်ဦးက ဤတောင်းဆိုချက်များသည် &quot;ရယ်စရာကောင်းပြီး လက်တွေ့မကျ&quot; ဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-25 |title=Iran sets high bar for new talks with US - WSJ |url=https://www.iranintl.com/en/202603257515 |access-date=2026-03-25 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-25 |title=Iran War News Live Updates: Mediators Aim for U.S.-Iran Meeting by Thursday |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-war-us-israel-news-updates |access-date=2026-03-25 |website=The Wall Street Journal |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

မတ်လ ၂၉ ရက်နှင့် ၃၀ ရက်နေ့များတွင် သမ္မတ ထရန့်က အီရန်သည် အမေရိကန်၏ တောင်းဆိုချက်အများစုကို သဘောတူညီခဲ့ပြီး &quot;ပိုမိုဆင်ခြင်တုံတရားရှိသော အစိုးရသစ်&quot; နှင့် ဆွေးနွေးမှုများတွင် တိုးတက်မှုများ ရှိနေသည်ဟု ဆိုခဲ့သည်။ သို့သော် တစ်ချိန်တည်းမှာပင် အကယ်၍ သဘောတူညီချက်မရဘဲ ရေလက်ကြားကို ချက်ချင်းမဖွင့်ပါက အီရန်၏ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ၊ ရေနံတွင်းများနှင့် ရေသန့်စက်ရုံများအားလုံးကို ဖျက်ဆီးပစ်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ အီရန်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ မိုဟာမက် ဘဂါ ဂါလီဘတ်က အမေရိကန်၏ &quot;လက်နက်ချခိုင်းသည့်&quot; စည်းကမ်းချက်များကို အလျှော့ပေးမည်မဟုတ်ကြောင်းနှင့် ဝါရှင်တန်သည် လူသိရှင်ကြား ဆွေးနွေးရန်ပြောဆိုနေသော်လည်း လျှို့ဝှက်စွာဖြင့် မြေပြင်ကျူးကျော်စစ်အတွက် ပြင်ဆင်နေသည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနကလည်း ပါကစ္စတန်မှတစ်ဆင့် သွယ်ဝိုက်ဆွေးနွေးနေသည်မှာ မှန်ကန်သော်လည်း အမေရိကန်၏ ရပ်တည်ချက်မှာ &quot;လွန်ကဲပြီး အကြောင်းပြချက်မရှိ&quot; ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ဝေါလ်စထရိ ဂျာနယ်၏ အဆိုအရ ကာတာနိုင်ငံသည် ဤညှိနှိုင်းမှုများတွင် ဦးဆောင်ပေးရန် ကမ်းလှမ်းချက်ကို ငြင်းပယ်ခဲ့ကြောင်း သိရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-30 |title=Iran says no direct talks with US, but messages received via Pakistan |url=https://www.iranintl.com/en/202603307455 |access-date=2026-03-30 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Qatar Isn’t Involved in Possible Talks, Official Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-war-us-israel-news-updates-2026/card/kwyV0y6xTBvRLGbklTCD |archive-url=https://web.archive.org/web/20260325003815/https://www.wsj.com/livecoverage/iran-war-us-israel-news-updates-2026/card/kwyV0y6xTBvRLGbklTCD |archive-date=25 March 2026 |access-date=2026-04-04 |website= |publisher=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလ ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးနှင့် နောက်ဆုံးအခြေအနေ ===
{{main|၂၀၂၆ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား အကျပ်အတည်း}}
၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် သမ္မတ ထရမ့်က အီရန်သည် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရန် တောင်းဆိုလာကြောင်း ပြောကြားခဲ့သော်လည်း ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို အပြည့်အဝ ပြန်မဖွင့်မချင်း အီရန်အား &quot;ကျောက်ခေတ်ရောက်သည်အထိ&quot; ဆက်လက်တိုက်ခိုက်သွားမည်ဟု ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာနက ဤပြောဆိုချက်မှာ အခြေအမြစ်မရှိဟု တုံ့ပြန်ခဲ့သလို၊ တော်လှန်ရေးအစောင့်တပ် (IRGC) ကလည်း ရေလက်ကြားကို ရန်သူများအတွက် ဖွင့်ပေးမည်မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ဧပြီလ ၅ ရက်တွင် ထရန့်က နှစ်ရက်အတွင်း ရေလက်ကြားမဖွင့်ပါက အီရန်၏ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံများနှင့် တံတားများကို တိုက်ခိုက်မည်ဟု ထပ်မံသတိပေးခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;flip-flopping&quot;&gt;{{cite news |date=4 April 2026 |title=Oil, strait of Hormuz and empty threats: a timeline of Trump’s flip-flopping on the Iran war |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/04/timeline-iran-war-trump-contradictions |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

ဧပြီလ ၆ ရက်နေ့တွင် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၊ အစ္စလာမ္မာဘတ်မြို့၌ ပြုလုပ်သော သွယ်ဝိုက်ဆွေးနွေးမှုများမှတစ်ဆင့် ရက်ပေါင်း ၄၅ ရက်ကြာ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရန် အဆိုပြုချက် ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။ အီရန်ဘက်က ယာယီထက် အမြဲတမ်းဖြေရှင်းချက်ကိုသာ လိုလားသဖြင့် ယင်းကို ပယ်ချခဲ့ပြီး အချက် ၁၀ ချက်ပါဝင်သော ကိုယ်ပိုင်အဆိုပြုချက်ကို တင်ပြခဲ့သည်။ ယင်းတွင် ရေလက်ကြားဖွင့်လှစ်ရေး၊ ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများ ရပ်စဲရေး၊ ပိတ်ဆို့မှုများ ရုပ်သိမ်းရေးနှင့် ပြန်လည်ထူထောင်ရေးတို့ ပါဝင်သည်။ ထရန့်က ဤအဆိုပြုချက်မှာ &quot;သိသာထင်ရှားသော်လည်း မလုံလောက်သေး&quot; ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သော်လည်း ဧပြီလ ၇ ရက်တွင် အီရန်အနေဖြင့် သဘောတူညီချက်မရပါက &quot;ယဉ်ကျေးမှုတစ်ခုလုံး ပျက်သုဉ်းသွားလိမ့်မည်&quot; ဟု ပြင်းထန်စွာ ခြိမ်းခြောက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |date=7 April 2026 |title=With Threat to Wipe Out Iran’s Civilization, Trump’s Rhetoric Goes Beyond Bluster |url=https://www.nytimes.com/2026/04/07/us/politics/trump-iran-civilization-threat.html |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;

ဧပြီလ ၈ ရက်နေ့တွင် နောက်ထပ်ညှိနှိုင်းမှုများ ပြုလုပ်ရန်အတွက် နှစ်ပတ်ကြာ ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးကို နှစ်ဖက်စလုံးက ကြေညာခဲ့သည်။ သို့သော် ထိုနေ့မှာပင် အစ္စရေးက [[လက်ဘနွန်နိုင်ငံ]]ကို အကြီးအကျယ် လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ အီရန်အမျိုးသားလုံခြုံရေးအကြံပေး မဟ်ဒီ မိုဟာမ္မဒီက လက်ဘနွန်ရှိ အစ္စရေး၏ တိုက်ခိုက်မှုများကို မတားဆီးနိုင်ပါက အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး ရှိလာမည်မဟုတ်ကြောင်း သတိပေးခဲ့သည်။ အစ္စရေးကမူ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးတွင် လက်ဘနွန် မပါဝင်ဟု ဆိုခဲ့သော်လည်း အမေရိကန်၏ ဖိအားပေးမှုကြောင့် ဧပြီလ ၉ ရက်တွင် လက်ဘနွန်အစိုးရနှင့် တိုက်ရိုက်ဆွေးနွေးရန် သဘောတူခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Pager-2026&quot;&gt;{{Cite news |last= |date=7 April 2026 |title=U.S., Iran and Israel Agree to Cease-Fire |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/07/world/iran-war-trump-news/f1657559-8135-50c9-ad7f-63636e6a5106?smid=url-share |access-date=2026-04-07 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

လက်ရှိတွင် အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု (UAE) ၏ အဆိုအရ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားမှာ အီရန်၏ ထိန်းချုပ်ကန့်သတ်မှုအောက်တွင် ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ အချို့သော သတင်းများအရ အီရန်သည် ၎င်းကိုယ်တိုင် ရေလက်ကြားတွင် ထောင်ထားခဲ့သော ရေမိုင်း (Mines) များ၏ တည်နေရာကို ပြန်လည်ရှာဖွေမတွေ့တော့သဖြင့် ရေလက်ကြားကို အပြည့်အဝ မဖွင့်နိုင်ဘဲ ဖြစ်နေကြောင်း သိရသည်။ ထို့ကြောင့် အမေရိကန်ရေတပ်သည် အဆိုပါ ရေမိုင်းများကို ရှင်းလင်းရန်အတွက် စစ်ဆင်ရေးတစ်ခုကို စတင်လုပ်ဆောင်နေပြီ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 April 2026 |title=Israel seeks Lebanon talks as its strikes threaten US-Iran truce |url=https://sg.news.yahoo.com/pakistan-makes-last-minute-bid-205001478.html |access-date=9 April 2026 |work=AFP via Yahoo! News}}&lt;/ref&gt;

=== ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလ အစ္စလာမ္မာဘတ် ဆွေးနွေးပွဲနှင့် နောက်ဆက်တွဲ ရေတပ်ပိတ်ဆို့မှု ===
၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန် ဒုတိယသမ္မတ ဂျေဒီဗန့်စ်သည် သမ္မတ ထရမ့်က အထူးကိုယ်စားလှယ် စတိဗ် ဝစ်ကော့ဖ်၊ သားမက်ဖြစ်သူ ဂျဲရက် ကွတ်ရှ်နာ တို့နှင့်အတူ အီရန်အရာရှိများနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးဆွေးနွေးရန် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၊ အစ္စလာမ္မာဘတ်မြို့သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ အီရန်ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့တွင် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဘတ်စ် အာရတ်ချီနှင့် လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ မိုဟာမက် ဘဂါ ဂါလီဘတ်တို့ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့သည် အစောပိုင်းကတည်းက ရောက်ရှိနေကြခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ဧပြီလ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ဂျေဒီဗန့်စ်က ဆွေးနွေးပွဲများမှာ သဘောတူညီချက်တစ်စုံတစ်ရာ မရရှိဘဲ ပြီးဆုံးသွားကြောင်း ပြောကြားကာ ပါကစ္စတန်မှ ထွက်ခွာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-11 |title=Iran War Live Updates: Vance Lands in Pakistan for Peace Talks With Iran |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/11/world/iran-war-trump-talks-pakistan |access-date=2026-04-11 |website=www.nytimes.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

အီရန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဌာန ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ အက်စမေးလ် ဘာဂါယီက အဓိကကျသော အချက်အလက်အတော်များများတွင် နှစ်ဖက်အကြား သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိနေဆဲဖြစ်ကြောင်း အတည်ပြုခဲ့သည်။ လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ ဂါလီဘတ်ကလည်း ဆွေးနွေးပွဲအတွင်း အမေရိကန်သည် အီရန်တို့၏ ယုံကြည်မှုကို ရရှိအောင် မလုပ်ဆောင်နိုင်ခဲ့ကြောင်း ဝေဖန်ခဲ့သည်။ အစ္စလာမ္မာဘတ် ဆွေးနွေးပွဲ ပျက်ပြားသွားပြီးနောက် သမ္မတ ထရန့်က ဧပြီလ ၁၃ ရက်နေ့မှစတင်ကာ အီရန်ဆိပ်ကမ်းအားလုံးကို အမေရိကန်ရေတပ်ဖြင့် ပိတ်ဆို့ရန် (Naval Blockade) အမိန့်ပေးခဲ့ပြီး ၎င်းအနေဖြင့် အီရန်နှင့် ညှိနှိုင်းနေမှုကို ဂရုမစိုက်တော့ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဧပြီလ ၁၄ ရက်နေ့ သတင်းများအရ အမေရိကန်နှင့် အီရန် ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့များသည် ယခုရက်သတ္တပတ်နှောင်းပိုင်းတွင် ဆွေးနွေးပွဲများ ပြန်လည်ပြုလုပ်ရန်အတွက် အစ္စလာမ္မာဘတ်သို့ တစ်ကျော့ပြန်လာနေကြပြီဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=US and Iranian teams to return to Islamabad for talks later this week - Reuters |url=https://www.iranintl.com/en/202604144831 |access-date=2026-04-14 |website=[[Iran International]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shahid |first=Ariba |last2=Bukhari |first2=Mubasher |date=April 14, 2026 |title=US, Iranian teams could return to Islamabad for peace talks this week, five sources say |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/us-iranian-teams-could-return-islamabad-peace-talks-this-week-four-sources-say-2026-04-14/ |access-date=April 14, 2026 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== တုံ့ပြန်မှုများ ==
၂၀၂၆ အီရန်စစ်ပွဲ စတင်ကတည်းက အီရန်ပြည်သူများအကြား တုံ့ပြန်မှုအမျိုးမျိုး ကွဲပြားလျက်ရှိသည်။ အစိုးရထောက်ခံသူများက ဤစစ်ပွဲကို &quot;သန့်ရှင်းသောစစ်ပွဲ&quot; (Holy War) ဟု ခေါ်ဆိုကြသလို၊ အတိုက်အခံအချို့ကလည်း ဤစစ်ပွဲကြောင့် အစ္စလာမ္မစ်သမ္မတနိုင်ငံတော် ပိုမိုအားနည်းသွားလိမ့်မည်ဟု ယုံကြည်ကာ ထောက်ခံကြသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ စစ်ပွဲ၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုများကြောင့် စစ်ကိုဆန့်ကျင်ပြီး အပစ်အခတ်ရပ်စဲရန် တောင်းဆိုသူများလည်း ရှိသည်။ ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးအပေါ် တုံ့ပြန်မှုများမှာလည်း ကွဲပြားနေပြီး အချို့က တိုက်ပွဲများ ခေတ္တရပ်တန့်သွား၍ စိတ်သက်သာရာရကြသော်လည်း၊ အချို့ကမူ နိုင်ငံအတွင်း ကြုံတွေ့နေရသော အကျပ်အတည်းများမှာ ပြောင်းလဲမှုမရှိသည့်အတွက် စိတ်ပျက်နေကြသည်။ ပြည်သူအများစုမှာ အင်တာနက်ဖြတ်တောက်ထားမှု၊ အစိုးရ၏ ကွပ်မျက်မှုများနှင့် အစိုးရအပြောင်းအလဲဖြစ်နိုင်ခြေများအပေါ် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးက မည်သို့သက်ရောက်မည်ကို စိုးရိမ်ပူပန်နေကြသည်။ အီရန်လွှတ်တော် အမျိုးသားလုံခြုံရေးကော်မတီ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ အီဗရာဟင် ရေဇာအီကမူ ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားကို အီရန်က ထိန်းချုပ်ခွင့်မရပါက အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သက်တမ်းတိုးရန် သဘောတူမည်မဟုတ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=February 8, 2026 |title=Iranians plead with Trump not to negotiate with the Islamic Republic |url=https://www.iranintl.com/en/202602063431 |access-date=February 9, 2026 |website=Iran International}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၅ ခုနှစ် မေလတွင် ပြုလုပ်သော Rasmussen Reports စစ်တမ်းအရ အမေရိကန်ပြည်သူ ၅၇ ရာခိုင်နှုန်းက အီရန်ကို တိုက်ခိုက်ရန် ထောက်ခံခဲ့ကြသည်။ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဟောင်း ဂျွန်ကယ်ရီက ထရမ့်၏ ကြိုးပမ်းမှုကို ချီးကျူးခဲ့ပြီး ယခုညှိနှိုင်းမှုများကို &quot;ခိုမေနီ၏ အဆိပ်ခွက်&quot; (Khomeini poisoned chalice) နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပြောဆိုခဲ့သည်။ အိမ်ဖြူတော် ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ကာရိုလိုင်း လီဗစ်က အီရန်အနေဖြင့် နျူကလီးယားလက်နက် ထုတ်လုပ်ပါက ကြီးမားသော အကျိုးဆက်ကို ခံစားရမည်ဟု သတိပေးခဲ့သည်။ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး မာကို ရူဘီယိုက ဥရောပနိုင်ငံများအနေဖြင့် အီရန်အပေါ် ပိတ်ဆို့မှုများ ချက်ချင်းပြန်လည်ချမှတ်ရန် တိုက်တွန်းခဲ့ပြီး အီရန်သည် စစ်ဘက်ဆိုင်ရာ နျူကလီးယားအစီအစဉ်အစား အရပ်ဘက် စွမ်းအင်အစီအစဉ်ကိုသာ လုပ်ဆောင်သင့်ကြောင်း ဆိုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=57% Favor U.S. Military Action Against Iran's Nukes |url=https://www.rasmussenreports.com/public_content/politics/trump_administration_second_term/57_favor_u_s_military_action_against_iran_s_nukes |website=Rasmussen Reports}}&lt;/ref&gt;

ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး ပိ ဟက်ဂ်ဆက်နှင့် အမျိုးသားလုံခြုံရေးအကြံပေး မိုက်ဝေါ့စ်တို့အကြား အီရန်ကို တိုက်ခိုက်သင့်၊ မတိုက်ခိုက်သင့် သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ရှိခဲ့သော်လည်း၊ သမ္မတ ထရမ့်ကမူ ၎င်းအနေဖြင့် အီရန်ကို တိုက်ခိုက်ရန် အလျင်စလိုမရှိကြောင်းနှင့် အီရန်အတွက် ငြိမ်းချမ်းစွာ ရှင်သန်ရန် အခွင့်အရေးရှိသေးကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဆွေးနွေးမှုများ ပျက်ပြားသွားပြီးနောက် အထူးကိုယ်စားလှယ် ဝစ်ကော့ဖ်က အီရန်သည် အမေရိကန်အဖွဲ့ကို ဖိအားပေးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့ပြီး ယူရေနီယံသန့်စင်ခွင့်ကိုသာ ဇွတ်အတင်းတောင်းဆိုနေသည့်အတွက် သဘောတူညီချက် မရရှိခြင်းဖြစ်ကြောင်း အပြစ်တင်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် နိုင်ငံတော်အခြေပြမိန့်ခွန်း (State of the Union Address) တွင် ထရန့်က ၎င်းအနေဖြင့် သံတမန်နည်းလမ်းကို ပိုမိုနှစ်သက်သော်လည်း အီရန်ကို နျူကလီးယားလက်နက် ပိုင်ဆိုင်ခွင့် လုံးဝပြုမည်မဟုတ်ကြောင်း ထပ်လောင်းအတည်ပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=US State Secretary Rubio urges Europe to act on allegations of Iran's nuclear agreement violations |url=https://www.brusselstimes.com/1540590/us-state-secretary-rubio-urges-europe-to-act-on-allegations-of-irans-nuclear-agreement-violations |access-date=April 29, 2025 |website=The Brussels Times}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လတွင် စစ်ပွဲစတင်ဖြစ်ပွားပြီးနောက် အဓိကစေ့စပ်ညှိနှိုင်းသူဖြစ်သော အိုမန်နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ဘာဒါ ဘင် ဟာမက် အယ်လ် ဘူဆိုက်ဒီက နျူကလီးယားဆွေးနွေးပွဲများသည် တိုးတက်မှုများ ရရှိနေခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ယခုဖြစ်ပွားသော အမေရိကန်-အစ္စရေး၏ အီရန်အပေါ် စစ်ဆင်နွှဲမှုမှာ အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသကို အစ္စရေးအတွက် အသာစီးရစေရန် ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခြင်းသာဖြစ်သည်ဟု မှတ်ချက်ပြုခဲ့သည်။ ၎င်းက သည်အီကောနောမစ် (The Economist) မဂ္ဂဇင်းတွင် ရေးသားသော ဆောင်းပါး၌ အမေရိကန်သည် ၎င်း၏ ကိုယ်ပိုင်နိုင်ငံခြားရေးမူဝါဒအပေါ် ထိန်းချုပ်နိုင်စွမ်း မရှိတော့ကြောင်းနှင့် အစ္စရေး၏ တိုက်တွန်းမှုကြောင့် ထရန့်အစိုးရသည် အီရန်နှင့် စစ်ဖြစ်ခဲ့ရခြင်းဖြစ်ကြောင်း၊ ယင်းမှာ ကြီးမားသော &quot;တွက်ချက်မှုအမှား&quot; နှင့် &quot;ဘေးဒုက္ခ&quot; တစ်ခုသာဖြစ်ကြောင်း ပြင်းထန်စွာ ဝေဖန်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Ellis-Petersen |first1=Hannah |date=March 19, 2026 |title=Oman claims Israel pushed US into Iran war when deal was possible |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/19/us-lost-control-of-its-own-foreign-policy-oman-foreign-minister |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
&lt;references /&gt;
[[ကဏ္ဍ:အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ နိုင်ငံရေး]]
[[ကဏ္ဍ:အီရန်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး]]
[[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]]</text>
      <sha1>ducelq45ugqwmr9yuoavmhu8e50k3ab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မော်ဂျူး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284421</id>
    <revision>
      <id>1026839</id>
      <parentid>1026516</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T17:22:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37207" sha1="9jdue3cbduw5m3axzh7r4vxlnfwn6km" xml:space="preserve">'''မော်ဂျူး''' (Module) ဆိုသည်မှာ ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) တစ်ခု၏ ယေဘုယျကျသော ပုံစံကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြသည့် အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (algebraic construction) တစ်ခု ဖြစ်သည်။  

ကွင်းများ (Rings) ကဲ့သို့ပင် လေ့လာမည့် ဘာသာရပ်နယ်ပယ်နှင့် ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ်များအပေါ် မူတည်၍ မော်ဂျူးတစ်ခု၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်မှာ အနည်းငယ် ကွဲပြားနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် မော်ဖစ်ဇင်များ (Morphisms) အပြင် မော်ဂျူးတည်ဆောက်ပုံများ၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များသည်လည်း အနည်းငယ်စီ ကွဲပြားလေ့ရှိသည်။ သင်္ချာနည်းကျ ဖော်ပြရလျှင် ဤကွဲပြားနေသော မော်ဂျူးသဘောတရားများသည် [[ကတ်တဂိုရီသီအိုရီ]] အရ မတူညီသော ကတ်တဂိုရီများပင် ဖြစ်ကြသည်။

== ယူနစ်ပါရှိသော ဖလှယ်ရကွင်း အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများ ==
ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) &lt;math&gt;(R, +, \cdot)&lt;/math&gt; အပေါ် အခြေခံထားသော ''မော်ဂျူး'' သို့မဟုတ် အတိုကောက်အားဖြင့် ''&lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ အပေါင်းအခြေခံ (additive) အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group) &lt;math&gt;(M, +)&lt;/math&gt; နှင့်အတူ အောက်ပါ အတိုင်း ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသည်။
:&lt;math&gt;R\times M\to M,\quad(r,m)\mapsto r\cdot m&lt;/math&gt; 
၎င်းကို စကေလာမြှောက်ခြင်း (scalar multiplication) ဟုခေါ်သည်။ အတွင်းမြှောက်လဒ် (inner product) နှင့် မမှားယွင်းစေရန် သတိပြုပါ။
၎င်းသည် အောက်ပါအချက်များကို ပြည့်စုံစေရမည်။
:&lt;math&gt;r_1\cdot(r_2\cdot m) = (r_1\cdot r_2)\cdot m&lt;/math&gt;
:&lt;math&gt;(r_1+r_2)\cdot m=r_1\cdot m+r_2\cdot m&lt;/math&gt;
:&lt;math&gt;r\cdot (m_1+m_2)=r\cdot m_1+r\cdot m_2&lt;/math&gt;
အကယ်၍ &lt;math&gt;(R, +, \cdot)&lt;/math&gt; အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ယူနစ် (unit)  &lt;math&gt;1&lt;/math&gt; ရှိနေရန် ထပ်မံသတ်မှတ်ခဲ့လျှင်
:&lt;math&gt;1\cdot m = m&lt;/math&gt;,
ထို &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးကို ''ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ မော်ဂျူး'' (''unital module'') ဟု ခေါ်သည်။ အချို့သော စာရေးသူများသည် ကွင်းများအတွက် ယူနစ်တစ်ခု မဖြစ်မနေရှိရမည်ဟု အခြေခံအားဖြင့် သတ်မှတ်လေ့ရှိပြီး ကွင်းများအပေါ်အခြေခံသော မော်ဂျူးများအတွက်လည်း ထိုနည်းတူ သတ်မှတ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;DummitFoote&quot;&gt;{{cite book |author=David S. Dummit, Richard M. Foote |title=Abstract Algebra |url=https://archive.org/details/abstractalgebra0000dumm_k3c6 |publisher=John Wiley &amp; Sons, Inc. |location=Hoboken, NJ |date=2004 |isbn=978-0-471-43334-7}}&lt;/ref&gt; အကယ်၍ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; သည် ဖီးလ်ဒ် (Field) တစ်ခုဖြစ်ပြီး တနည်းအားဖြင့် &lt;math&gt;(R\backslash\{0_R\},\,\cdot)&lt;/math&gt; သည် အဘီလီယန်အုပ်စု တစ်ခု ထပ်မံဖြစ်ပေါ်နေမည်ဆိုပါက &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; အပေါ်အခြေခံသော ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ မော်ဂျူးများသည် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; အပေါ်အခြေခံသည့် ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (vector spaces over R) ပင် ဖြစ်ကြသည်။
ဖလှယ်ရ ကွင်းများအပေါ် အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများကို လေ့လာခြင်းသည် ဖလှယ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ (commutative algebra) ၏ ဘာသာရပ်နယ်ပယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။

=== အဘီလီယန်အုပ်စုများ ===
အပေါင်းအခြေခံ အဘီလီယန်အုပ်စု &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ &lt;math&gt;\mathbb{Z}&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; တစ်ခုစီတိုင်းသည် ကိန်းပြည့်များ၏ ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring of intergers) အပေါ် အခြေခံထားသော ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ မော်ဂျူးတစ်ခုဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;m \in G&lt;/math&gt; ဟုထားပါစို့။
:&lt;math&gt;1\cdot m = m,\, 0\cdot m = 0&lt;/math&gt;
ဖြစ်သောကြောင့် &lt;math&gt;k\geq 0&lt;/math&gt; ရှိသော &lt;math&gt;k \in \Z&lt;/math&gt; အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်ရမည်။
:&lt;math&gt;k\cdot m = \underbrace{(1+\dotsb+1)}_{k\text{-times}} \cdot m = \underbrace{m+\dotsb+m}_{k\text{-times}}&lt;/math&gt;
အလားတူပင်
:&lt;math&gt;(-k)\cdot m=-\underbrace{(m+\dotsb+m)}_{k\text{-times}}&lt;/math&gt;
ဤနေရာတွင် အဘီလီယန်အုပ်စုကို အပေါင်းအခြေခံ သင်္ကေတဖြင့် ရေးသားထားသည်။

ဤဆက်သွယ်ချက်သည် မော်ဂျူးဆိုင်ရာ နဂိုမှန်အဆိုများနှင့် ပြည့်စုံစေသည်။ &lt;math&gt;\Z&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးတိုင်းတွင် အခြေအစု (Basis) ရှိရန် မလိုအပ်ပါ၊ အထူးသဖြင့် အလိမ်အစုဝင်များ (Torsion elements) ပါဝင်သော မော်ဂျူးများတွင် ဖြစ်သည်။ 

အောက်ဖော်ပြပါ ကိန်းအစုများသည် အပေါင်းအခြေခံ အုပ်စုများဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် &lt;math&gt;\Z&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးများ ဖြစ်ကြသည်။
*ကိန်းပြည့်များ &lt;math&gt;\Z&lt;/math&gt; ကိုယ်တိုင်
*ရာရှင်နယ်ကိန်းများ &lt;math&gt;\Q&lt;/math&gt;
*ကိန်းစစ်များ &lt;math&gt;\R&lt;/math&gt;
*ကိန်းရင်းများ &lt;math&gt;\mathbb A&lt;/math&gt; သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\mathbb A \cap \R&lt;/math&gt;
*ကိန်းထွေးများ &lt;math&gt;\Complex&lt;/math&gt;

=== မော်ဂျူးများအဖြစ် ကွင်းများ ===
&lt;math&gt;(R, +, \cdot)&lt;/math&gt;သည်  &lt;math&gt;(S, +, \cdot)&lt;/math&gt; ၏ ကွင်းပိုင်း (subring) တစ်ခုဟုထားပါစို့။  အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ &lt;math&gt;(S, +)&lt;/math&gt; သည် အဘီလီယန်အုပ်စု တစ်ခုလည်းဖြစ်သည်။
&lt;math&gt;S&lt;/math&gt; ၏ ကွင်းမြှောက်ခြင်း (ring multiplication) ကို &lt;math&gt;R\times S&lt;/math&gt; အစုပေါ်သို့ ကန့်သတ်လိုက်ပါက ၎င်းသည် &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ပေါ်ရှိ မော်ဂျူးတစ်ခုအဖြစ် သဘာဝကျကျ ရှုမြင်နိုင်ရန် လိုအပ်သော စကေလာမြှောက်ခြင်းကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; တို့တွင် တူညီသော ယူနစ်အစုဝင် ရှိပါက ထိုမော်ဂျူးသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိသော မော်ဂျူး ဖြစ်သည်။
အကယ်၍ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; တို့သည် ဖီးလ်ဒ်များပင် ဖြစ်နေခဲ့လျှင် ဤအခြေအနေကို ဖီးလ်ဒ် တိုးချဲ့ခြင်း (field extension) ဟုခေါ်သည်။ ထိုအခါ မော်ဂျူးတည်ဆောက်ပုံသည် ဗက်တာရပ်ဝန်းတည်ဆောက်ပုံတစ်ခု ဖြစ်လာသည်။ ဤဗက်တာရပ်ဝန်းတည်ဆောက်ပုံကို လေ့လာခြင်းသည် ဖီးလ်ဒ် တိုးချဲ့ခြင်းများကို လေ့လာစူးစမ်းရာတွင် မရှိမဖြစ်လိုအပ်သော အထောက်အကူတစ်ခု ဖြစ်သည်။

=== မိမိကိုယ်တိုင်ပေါ်သို့ မျဉ်းဖြောင့်ပုံဖော်မှုတစ်ခု ပါဝင်သော ဗက်တာရပ်ဝန်းများ ===
&lt;math&gt;K[X]&lt;/math&gt; သည် ဖီးလ်ဒ် &lt;math&gt;K&lt;/math&gt; ပေါ်ရှိ ပိုလီနိုမီရယ် ကွင်း (polynomial ring) တစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ ထိုအခါ &lt;math&gt;K[X]&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးများသည် &lt;math&gt;K&lt;/math&gt;-ဗက်တာရပ်ဝန်း (k-vector space) &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; တစ်ခုနှင့် &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; ပေါ်ရှိ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism) &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; တစ်ခုတို့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားသော အစီအစဉ်ကျအတွဲများ &lt;math&gt;(V, A)&lt;/math&gt; နှင့် တစ်-တစ် (one to one) ထပ်တူကျညီမျှမှု ရှိသည်။
*&lt;math&gt;M&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;K[X]&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးတစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ &lt;math&gt;K&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;K[X]&lt;/math&gt; ထဲတွင် ထည့်သွင်းထားသောကြောင့် &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;K&lt;/math&gt;-ဗက်တာရပ်ဝန်းတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; သည် ထိုဗက်တာရပ်ဝန်းဖြစ်ပါစေ။ ထိုအခါ &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; ကို ကိုယ်စားပြုသောအတွဲမှာ &lt;math&gt;(V, A)&lt;/math&gt; ဖြစ်လာပြီး ဤနေရာတွင် &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; ကို အောက်ပါအတိုင်းပေးထားသည်။
::&lt;math&gt;V\to V,\quad v\mapsto X\cdot v.&lt;/math&gt;

*&lt;math&gt;(V, A)&lt;/math&gt; အတွဲတစ်ခုအတွက် ကျွန်ုပ်တို့သည် &lt;math&gt;K[X]&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးတည်ဆောက်ပုံတစ်ခုကို အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။
::&lt;math&gt;X \cdot v := A(v)&lt;/math&gt;
: ပြီးလျှင် ၎င်းကို &lt;math&gt;K[X]&lt;/math&gt; ပေါ်သို့ &lt;math&gt;K&lt;/math&gt;-မျဉ်းဖြောင့် (K-linear) သဘောတရားအတိုင်း ဆက်လက်တိုးချဲ့ကာ အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။
::&lt;math&gt;p(X)=a_0+a_1X+a_2X^2+\dotsb+a_nX^n\in K[X]&lt;/math&gt;
: အားလုံးအတွက် ကျွန်ုပ်တို့ အောက်ပါအတိုင်း သတ်မှတ်သည်။
::&lt;math&gt;p(X)\cdot v:=(p(A))(v):=a_0\cdot v + a_1\cdot A(v) + a_2\cdot A^2(v) + \dotsb + a_n\cdot A^n(v)&lt;/math&gt;

=== ကွင်းအိုင်ဒီးလ်များ (ring ideals) ===
ကွင်းတိုင်းကို မိမိ၏ ကွင်းမြှောက်ခြင်းဂုဏ်သတ္တိအပေါ် အခြေခံ၍ မိမိကိုယ်တိုင်ပေါ်ရှိ မော်ဂျူးတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်နိုင်သည်။ ထိုအခါ မော်ဂျူးပိုင်း (submodule) များသည် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ၏ အိုင်ဒီးလ်များနှင့် တိကျစွာ ကိုက်ညီမှုရှိသည်။ ဤအပိုင်းတွင် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; သည် ဖလှယ်ရကွင်းဖြစ်သောကြောင့် ဘယ်နှင့် ညာ အိုင်ဒီးလ် (left and right ideal) များအကြား ခွဲခြားသိမြင်ရန် မလိုအပ်ပါ။

== မည်သည့် ကွင်းတစ်ခုပေါ်တွင်မဆို အခြေခံသော မော်ဂျူးများ ==
&lt;math&gt;(R, +, \cdot)&lt;/math&gt; သည် ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ ဤကွင်းသည် ဖလှယ်ရကွင်း မဟုတ်ပါက ဘယ်မော်ဂျူးများ (left module) နှင့် ညာမော်ဂျူး (right module) များကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန် လိုအပ်သည်။
&lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-''ဘယ်မော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု &lt;math&gt;(M, +)&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ကွင်း &lt;math&gt;(R, +, \cdot)&lt;/math&gt; နှင့်အတူ အောက်ပါ ပုံဖော်မှုတစ်ခု ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;R\times M\to M,\quad (r,m)\mapsto r\cdot m = rm,&lt;/math&gt;
ထိုပုံဖော်မှုသည် အဝင်ကိန်းနှစ်ခုစလုံးအပေါ်တွင် ပေါင်းခြင်းဂုဏ်သတ္တိအတိုင်း ဖြန့်ဝေနိုင်ရမည် (distributive)။ ဆိုလိုသည်မှာ &lt;math&gt;r,r_1,r_2 \in R, m,m_1,m_2 \in M&lt;/math&gt; အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း မှန်ကန်ရမည်။
* &lt;math&gt;(r_1+r_2) \cdot m = r_1 \cdot m + r_2 \cdot m &lt;/math&gt; 
* &lt;math&gt;r \cdot (m_1+m_2) = r \cdot m_1 + r \cdot m_2&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;r_1,r_2\in R,\ m\in M&lt;/math&gt; အားလုံးအတွက် &lt;math&gt;r_1 \cdot (r_2\cdot m)=(r_1 \cdot r_2) \cdot m&lt;/math&gt;
&lt;math&gt;(R, +, \cdot)&lt;/math&gt; သည် ယူနစ် &lt;math&gt;1&lt;/math&gt; ပါဝင်သော ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းတစ်ခုဖြစ်သည်ဟု ကြိုတင်သတ်မှတ်ထားပါက များသောအားဖြင့် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-ဘယ်မော်ဂျူးသည်လည်း ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိ ရှိရန် လိုအပ်သည်ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ
*&lt;math&gt;m \in M&lt;/math&gt; အားလုံးအတွက် &lt;math&gt;1 \cdot m = m&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
အချို့သော စာရေးသူများသည် ကွင်းများနှင့် မော်ဂျူးများအတွက် ယူနစ်အစုဝင်တစ်ခု မဖြစ်မနေရှိရမည်ဟု အခြေခံအားဖြင့် သတ်မှတ်လေ့ရှိကြသည်။&lt;ref name=&quot;DummitFoote&quot; /&gt;

''ညာမော်ဂျူး'' တစ်ခုကိုလည်း အလားတူပင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ ကွင်း၏ စကေလာများသည် &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များအပေါ် ညာဘက်မှ သက်ရောက်မှုရှိခြင်းသာ ကွာခြားသည်။&lt;br /&gt;
&lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-''ညာမော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် အဝင်ကိန်းနှစ်ခုစလုံးအတွက် ပေါင်းခြင်းသဘောတရားနှင့် ကိုက်ညီသော အောက်ပါ ပုံဖော်မှုတစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ 
:&lt;math&gt;M\times R\to M,\quad (m,r)\mapsto m\cdot r=mr,&lt;/math&gt;
၎င်းသည် &lt;math&gt;r,r_1,r_2 \in R, m,m_1,m_2 \in M&lt;/math&gt; အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း မှန်ကန်ရမည်။
* &lt;math&gt;m \cdot  (r_1+r_2)  = m \cdot  r_1+ m \cdot  r_2 &lt;/math&gt; 
* &lt;math&gt;(m_1+m_2) \cdot r =  m_1 \cdot r +  m_2 \cdot r &lt;/math&gt;
*&lt;math&gt;r_1,r_2\in R,\ m\in M&lt;/math&gt; အားလုံးအတွက် &lt;math&gt;(m\cdot r_1)\cdot r_2 = m \cdot(r_1 \cdot r_2)&lt;/math&gt;
ယူနစ်အစုဝင် &lt;math&gt;1&lt;/math&gt; ပါဝင်သော ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းတစ်ခုပေါ်ရှိ ညာမော်ဂျူးတစ်ခုသည် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိသည်ဟု ခေါ်ဆိုရန်မှာ
*&lt;math&gt;m \in M&lt;/math&gt; အားလုံးအတွက် &lt;math&gt;m \cdot 1 = m&lt;/math&gt; မှန်ကန်ရမည်။

&lt;math&gt;R&lt;/math&gt; သည် ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိနှင့် ပြည့်စုံပါက ဘယ်မော်ဂျူးနှင့် ညာမော်ဂျူး ဟူသော ဝေါဟာရများသည် ရေးသားပုံအနည်းငယ်မှလွဲ၍ တူညီသွားကြပြီး ၎င်းတို့ကို &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-''မော်ဂျူးများ'' ဟုသာ ရိုးရှင်းစွာ ခေါ်ဆိုကြသည်။ 

=== အခြား အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ ===
*&lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-ဘယ်မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; တစ်ခုနှင့်(လိုအပ်ပါက ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိသော) အောက်ဖော်ပြပါ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ 
::&lt;math&gt;R \to \operatorname{End}_\Z(M).&lt;/math&gt;
:ဤနေရာတွင် &lt;math&gt;\operatorname{End}_\Z(M)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; ၏ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ ကွင်းဖြစ်ပြီး ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition) ကို မြှောက်လဒ်အဖြစ် အသုံးပြုသည်။ 
::&lt;math&gt;f_1, f_2 \in \operatorname{End}_\Z(M), m \in M&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;(f_1 \cdot f_2)(m) := f_1(f_2(m))&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
*&lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-ညာမော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; တစ်ခုနှင့်(လိုအပ်ပါက ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိသော) အောက်ဖော်ပြပါ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ 
::&lt;math&gt;R \to (\operatorname{End}_\Z(M))^\mathrm{op}.&lt;/math&gt;
:ဤနေရာတွင် &lt;math&gt;(\operatorname{End}_\Z(M))^\mathrm{op}&lt;/math&gt; သည် အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်ကွင်း၏ ပြောင်းပြန်ကွင်း (opposite ring) ဖြစ်ပါစေ။  ဆိုလိုသည်မှာ ညာဘက်မှ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို မြှောက်လဒ်အဖြစ်အသုံးပြုသော &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; ၏ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ ကွင်း ဖြစ်သည်။ 
::&lt;math&gt;f_1, f_2 \in (\operatorname{End}_\Z(M))^\mathrm{op}, m \in M&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;(f_1 \cdot f_2)(m) := f_2(f_1(m))&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

=== ဘိုင်မော်ဂျူးများ (bimodules) ===
&lt;math&gt;R&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; တို့သည် ကွင်းများ ဖြစ်ပါစေ။ ထိုအခါ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-&lt;math&gt;S&lt;/math&gt;-ဘိုင်မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-ဘယ်မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခု၊ &lt;math&gt;S&lt;/math&gt;-ညာမော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခုတို့နှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားပြီး အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;r\in R,m\in M,s\in S&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;(r \cdot m) \cdot s = r \cdot (m \cdot s)&lt;/math&gt;

ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်းများဖြစ်သော &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; တို့အတွက် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-&lt;math&gt;S&lt;/math&gt;-ဘိုင်မော်ဂျူး (&lt;math&gt;m\in M&lt;/math&gt; အားလုံးအတွက် &lt;math&gt;1_R \cdot m = m \cdot 1_S = m&lt;/math&gt;) ကို အဘီလီယန်အုပ်စု &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; နှင့် ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုတို့ ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းအဖြစ် အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သည်။
:&lt;math&gt;R\otimes_{\mathbb Z}S^{\mathrm{op}}\to\operatorname{End}_\Z(M).&lt;/math&gt;
ဆိုလိုသည်မှာ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-&lt;math&gt;S&lt;/math&gt;-ဘိုင်မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိ &lt;math&gt;R\otimes_{\mathbb Z}S^{\mathrm{op}}&lt;/math&gt;-ဘယ်မော်ဂျူး တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။

== ကွင်းပြောင်းလဲခြင်း ==
&lt;math&gt;R&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; တို့သည် ကွင်းများဖြစ်ကြပြီး &lt;math&gt;\rho \colon S \to R&lt;/math&gt; သည် ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုဖြစ်ပါစေ။ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; တိုင်းအတွက် အောက်ပါ သတ်မှတ်ချက်က
: &lt;math&gt;(s,m) \mapsto \rho(s) m&lt;/math&gt;
&lt;math&gt;M&lt;/math&gt; ပေါ်ရှိ &lt;math&gt;S&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးသည်၊ ဤ &lt;math&gt;S&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးကို &lt;math&gt;\rho_*(M)&lt;/math&gt;  ဖြင့် သင်္ကေတပြု ဖော်ပြသည်။ အထူးသဖြင့် &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ၏ ကွင်းပိုင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;\rho&lt;/math&gt; သည် ပုံမှန် ထည့်သွင်းခြင်း (canonical embedding) ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;\rho_*(M)&lt;/math&gt; ကို &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ၏ စကေလာများကို &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; ပေါ်သို့ ကန့်သတ်ခြင်းအားဖြင့် ရရှိလာသော &lt;math&gt;S&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး ဟုခေါ်သည်။
&lt;math&gt;N&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; ၏ မော်ဂျူးပိုင်း တစ်ခုဖြစ်ပါက &lt;math&gt;\rho_*(N)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;\rho_*(M)&lt;/math&gt; ၏ မော်ဂျူးပိုင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;\rho_*(M/N) = \rho_*(M)/\rho_*(N)&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
&lt;ref&gt;{{cite book |author=Nicolas Bourbaki |title=Elements of Mathematics, Algebra I, Chapters 1–3 |edition=2nd |publisher=Springer |date=1998 |isbn=3-540-64243-9 |chapter=§ 3. ''Tensor products'', 2. |pages=221 |url=http://archive.org/stream/ElementsOfMathematics-AlgebraPart1/Bourbaki-ElementsOfMathematicsAlgebraPart1#page/n244/mode/1up}}&lt;/ref&gt;

== ဖက်စပ်ရ အက္ခရာသင်္ချာ အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများ ==
&lt;math&gt;R&lt;/math&gt; သည် ဖလှယ်ရကွင်း တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; သည် ဖက်စပ်ရ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-အက္ခရာသင်္ချာ (associative R-algebra) တစ်ခုဖြစ်ပါက &lt;math&gt;A&lt;/math&gt;-''ဘယ်မော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (R-module homomorphism) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;A\otimes_RM\to M,\quad a\otimes m\mapsto am,&lt;/math&gt;
၎င်းသည် &lt;math&gt;a_1,a_2\in A,m\in M&lt;/math&gt; အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;a_1(a_2m)=(a_1a_2)m&lt;/math&gt;
&lt;math&gt;A&lt;/math&gt;-''ညာမော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;M\otimes_RA\to M,\quad m\otimes a\mapsto ma,&lt;/math&gt;
၎င်းသည် &lt;math&gt;a_1,a_2\in A,m\in M&lt;/math&gt; အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;(ma_1)a_2=m(a_1a_2)&lt;/math&gt;

== လီအက္ခရာသင်္ချာ အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများ ==
&lt;math&gt;\mathfrak g&lt;/math&gt; သည် ဖီးလ်ဒ် &lt;math&gt;K&lt;/math&gt; ပေါ်ရှိ လီအက္ခရာသင်္ချာ (Lie algebra) တစ်ခုဖြစ်ပါစေ။ &lt;math&gt;\mathfrak g&lt;/math&gt;-''မော်ဂျူး'' သို့မဟုတ် &lt;math&gt;\mathfrak g&lt;/math&gt; ၏ ''ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု'' (representation) ဆိုသည်မှာ &lt;math&gt;K&lt;/math&gt;-ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ &lt;math&gt;K&lt;/math&gt;-မျဉ်းဖြောင့်နှစ်ထပ် ပုံဖော်မှု (K-bilinear map) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;\mathfrak g\times M\to M,\; (X,m)\mapsto X \cdot m,&lt;/math&gt;
၎င်းသည် &lt;math&gt;X,Y\in\mathfrak g,m\in M&lt;/math&gt; အားလုံးအတွက် အောက်ပါအတိုင်း မှန်ကန်ရမည်။
:&lt;math&gt;[X,Y]\cdot m=X\cdot (Y\cdot m)-Y\cdot (X\cdot m)&lt;/math&gt;
အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရလျှင် &lt;math&gt;\mathfrak g&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးဆိုသည်မှာ &lt;math&gt;K&lt;/math&gt;-ဗက်တာရပ်ဝန်း &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; တစ်ခုနှင့် &lt;math&gt;K&lt;/math&gt; ပေါ်ရှိ လီအက္ခရာသင်္ချာ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (Lie algebra homomorphism) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;\mathfrak g\to\mathfrak{gl}(M);&lt;/math&gt;
ဤနေရာတွင် &lt;math&gt;\mathfrak{gl}(M)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; ၏ အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ ပါဝင်သော &lt;math&gt;K&lt;/math&gt;-အက္ခရာသင်္ချာဖြစ်ပြီး ကွန်မြူတေတာ (commutator) ကို လီကွင်းစ-ကွင်းပိတ် (Lie bracket) အဖြစ် အသုံးပြုသည်။
&lt;math&gt;\mathfrak g&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးများသည် &lt;math&gt;\mathfrak g&lt;/math&gt; ၏ စကြဝဠာ ဖုံးအုပ်အက္ခရာသင်္ချာ (universal enveloping algebra) အောက်ရှိ မော်ဂျူးများနှင့် အတူတူပင်ဖြစ်သည်။

== အုပ်စုတစ်ခု အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများ ==

&lt;math&gt;(G, *)&lt;/math&gt; သည် အုပ်စု (group) တစ်ခုဖြစ်ပါစေ။ ''&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး'' သို့မဟုတ် ပိုမိုတိကျစွာပြောရလျှင် ''&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-ဘယ်မော်ဂျူး'' ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု &lt;math&gt;(M, +)&lt;/math&gt; တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ ပြင်ပ နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (external binary operation) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;G \times M \to M,\; (g, m) \mapsto g \cdot m&lt;/math&gt;,
၎င်းသည် အောက်ပါအချက်များနှင့် ပြည့်စုံရမည်။
:&lt;math&gt;g \in G, m_1, m_2 \in M&lt;/math&gt; အားလုံးအတွက် &lt;math&gt;g\cdot(m_1 + m_2) = g\cdot m_1 + g\cdot m_2&lt;/math&gt;

:&lt;math&gt;g_1, g_2 \in G, m \in M&lt;/math&gt; အားလုံးအတွက် &lt;math&gt;(g_1 * g_2)\cdot m = g_1\cdot (g_2\cdot m)&lt;/math&gt;

:&lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) &lt;math&gt;e&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;m \in M&lt;/math&gt; အားလုံးအတွက် &lt;math&gt;e\cdot m = m&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-''ညာမော်ဂျူး'' ကိုလည်း အလားတူပင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ သို့သော် ဒုတိယအချက်ကို အောက်ပါအချက်ဖြင့် အစားထိုးရမည်။

:&lt;math&gt;g_1, g_2 \in G, m \in M&lt;/math&gt; အားလုံးအတွက် &lt;math&gt;m\cdot (g_1 * g_2)=(m\cdot g_1)\cdot g_2&lt;/math&gt;

အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရလျှင် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-ဘယ်မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု &lt;math&gt;(M, +)&lt;/math&gt; တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (group homomorphism) တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။

:&lt;math&gt;G \to \operatorname{Aut}_\Z(M),&lt;/math&gt;
ဤနေရာတွင် &lt;math&gt;\operatorname{Aut}_\Z(M) = (\operatorname{End}_\Z(M))^\times&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; ၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (automorphism) များ၏ အုပ်စုဖြစ်ပြီး အောက်ပါ ပေါင်းစပ်တွက်ချက်မှုကို အသုံးပြုသည်။

:&lt;math&gt;f_1, f_2 \in \operatorname{Aut}_\Z(M), m \in M&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;(f_1 \circ f_2)(m) = f_1(f_2(m))&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-ညာမော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ အဘီလီယန်အုပ်စု &lt;math&gt;(M, +)&lt;/math&gt; တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။

:&lt;math&gt;G \to (\operatorname{Aut}_\Z(M))^\mathrm{op},&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;(\operatorname{Aut}_\Z(M))^\mathrm{op}&lt;/math&gt; ပေါ်ရှိ မြှောက်လဒ်ကို အောက်ပါအတိုင်း ပေးထားသည်။
:&lt;math&gt;f_1, f_2 \in (\operatorname{Aut}_\Z(M))^\mathrm{op}, m \in M&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;(f_1 \bullet f_2)(m) := f_2(f_1(m))&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

အကယ်၍ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; သည် ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်မည်ဆိုပါက &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-&lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခု၊ &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး တည်ဆောက်ပုံ တစ်ခုတို့ ပါဝင်သော အဘီလီယန်အုပ်စု တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့သည် အောက်ပါသဘောတရားအတိုင်း အချင်းချင်း ကိုက်ညီမှု (compatible) ရှိရမည်။
:&lt;math&gt;r \in R, g \in G, m \in M&lt;/math&gt; အတွက် &lt;math&gt;r\cdot(g\cdot m) = g\cdot(r\cdot m)&lt;/math&gt;

အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရလျှင် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-&lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး ဆိုသည်မှာ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး တစ်ခုနှင့် အောက်ဖော်ပြပါ အုပ်စု ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် တစ်ခုနှင့်အတူ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။
:&lt;math&gt;G \to \operatorname{Aut}_R(M),&lt;/math&gt;
ဤနေရာတွင် &lt;math&gt;\operatorname{Aut}_R(M)&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးအဖြစ် &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; ၏ အော်တိုမော်ဖစ်ဇင်များ၏ အုပ်စု ဖြစ်သည်။
&lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-&lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-မော်ဂျူးများသည် အုပ်စု ကွင်း (group ring) &lt;math&gt;R[G]&lt;/math&gt; အပေါ်အခြေခံသည့် မော်ဂျူးများနှင့် အတူတူပင်ဖြစ်သည်။
အကယ်၍ &lt;math&gt;K&lt;/math&gt; သည် ဖီးလ်ဒ်တစ်ခု ဖြစ်မည်ဆိုပါက &lt;math&gt;G&lt;/math&gt;-&lt;math&gt;K&lt;/math&gt;-မော်ဂျူး ဆိုသည့် သဘောတရားသည် &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; ၏ &lt;math&gt;K&lt;/math&gt;-မျဉ်းဖြောင့် ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (K-linear representation) နှင့် ထပ်တူညီမျှသည်။

== ကျမ်းကိုးစာရင်း ==
* {{cite book |author=[[Siegfried Bosch]] |title=Algebra |edition=7th |date=2009 |publisher=Springer-Verlag |isbn=3-540-40388-4 |doi=10.1007/978-3-540-92812-6}}
* {{cite encyclopedia |author=L.V. Kuz'min |title=Module |url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Module |encyclopedia=Encyclopedia of Mathematics |publisher=Springer}}

== ကိုးကား ==
&lt;references /&gt;


[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သင်္ချာ]]


{{သင်္ချာ-stub}}</text>
      <sha1>9jdue3cbduw5m3axzh7r4vxlnfwn6km</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284444</id>
    <revision>
      <id>1026904</id>
      <parentid>1026545</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T18:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19440" sha1="29u13bwg9qdgwwmlaad2vl3ahquookb" xml:space="preserve">[[ဖိုင်:Bijection.svg|class=skin-invert-image|thumb|ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင် (bijective function) တစ်ခု]]
'''ဘိုင်ဂျက်တစ်ဖြစ်မှု (bijectivity)''' သည် အစုသီအိုရီ (set theory) နယ်ပယ်မှ သင်္ချာဆိုင်ရာ သဘောတရားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ပုံဖော်မှုများ (mappings) နှင့် ဖန်ရှင်များ (functions) ၏ အထူး ဂုဏ်သတ္တိတစ်ခုကို ရည်ညွှန်းသည်။ ဘိုင်ဂျက်တစ် (bijective) ဖြစ်သော ပုံဖော်မှုများနှင့် ဖန်ရှင်များကို '''ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ (bijections)''' ဟုလည်း ခေါ်သည်။ သင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (mathematical structure) တစ်ခုတွင် ဖြစ်ပေါ်သော ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများသည် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism)၊ ဒစ်ဖီယိုမော်ဖစ်ဇင် (diffeomorphism)၊ ဟိုမီယိုမော်ဖစ်ဇင် (homeomorphism)၊ ရောင်ပြန်ဟပ်မှု (reflection) စသဖြင့် ၎င်းတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အမည်များ ရှိတတ်ကြသည်။ ဤသို့ခေါ်ဆိုရာတွင် သက်ဆိုင်ရာ တည်ဆောက်ပုံကို ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ရန်အတွက် အခြားထပ်ဆောင်း ကန့်သတ်ချက်များ ပြည့်မီရန်လည်း များသောအားဖြင့် လိုအပ်သည်။

ဘိုင်ဂျက်ရှင်းတစ်ခုသည် အရင်းအမြစ် (domain) နှင့် ပစ်မှတ် (codomain) တို့၏ အစုဝင်များ (elements) ကြား၌ ပြီးပြည့်စုံသော အစုံလိုက်တွဲဖက်မှု (complete pairing) တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများသည် ၎င်းတို့၏ အရင်းအမြစ်နှင့် ပစ်မှတ်တို့ကို အချိုးညီစွာ (symmetrically) ဆက်စပ်ပေးသည်။ သို့ဖြစ်၍ ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်တစ်ခုတွင် ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင် (inverse function) တစ်ခု အမြဲတမ်း ရှိသည်။

ဘိုင်ဂျက်ရှင်းတစ်ခုတွင် အရင်းအမြစ် နှင့် ပစ်မှတ် တို့သည် အစုအရွယ်အစား (cardinality) တူညီကြပြီး အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) ဖြစ်ပါက အစုဝင် အရေအတွက် တူညီကြသည်။

အစုတစ်ခုမှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့ သွားသော ဘိုင်ဂျက်ရှင်းကို ပါမြူတေးရှင်း (permutation) ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ဤနေရာတွင်လည်း သင်္ချာတည်ဆောက်ပုံအပေါ်မူတည်၍ ကိုယ်ပိုင်အမည်များ ရှိတတ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ထိုဘိုင်ဂျက်ရှင်းသည် တည်ဆောက်ပုံကို ထိန်းသိမ်းသော ဂုဏ်သတ္တိများပါ ပိုင်ဆိုင်ပါက ၎င်းကို အော်တိုမော်ဖစ်ဇင် (automorphism) ဟု ခေါ်သည်။

အစုနှစ်ခုကြားရှိ ဘိုင်ဂျက်ရှင်းကို တစ်ခါတစ်ရံတွင် '''ဘိုင်ဂျက်တစ် ကိုက်ညီမှု''' (bijective correspondence) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ &lt;ref&gt;{{cite book |author=[[Don Zagier]] |title=Zetafunktionen und quadratische Körper: Eine Einführung in die höhere Zahlentheorie |publisher=Springer |date=1981 |isbn=3-540-10603-0 |page=94 |url=https://books.google.com/books?id=KrfzBgAAQBAJ&amp;pg=PA94 |access-date=2017-06-07}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite book |author=[[Gernot Stroth]] |title=Algebra: Einführung in die Galoistheorie |publisher=de Gruyter |location=Berlin |date=1998 |isbn=3-11-015534-6 |page=100 |url=https://books.google.com/books?id=1gdlDe4pdWEC&amp;pg=PA100 |access-date=2017-06-07}}&lt;/ref&gt;

== အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် ==
&lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; တို့သည် အစုများဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; မှ &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; သို့သွားသော ပုံဖော်မှု သို့မဟုတ် ဖန်ရှင်တစ်ခု  &lt;math&gt;f \colon X \to Y&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ မည်သည့် &lt;math&gt;y \in Y&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;f(x) = y&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;x \in X&lt;/math&gt; တစ်ခုတည်းသာ တိကျစွာ (exactly one) တည်ရှိပါက &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ကို ဘိုင်ဂျက်တစ် (bijective) ဖြစ်သည်ဟု ခေါ်သည်။ ပုံစံတကျ (formally) အားဖြင့်
 &lt;math&gt;\forall y \in Y: \exists ! x \in X: \quad f(x) = y&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

ဆိုလိုသည်မှာ &lt;math&gt; f &lt;/math&gt; သည် အောက်ပါအချက်နှစ်ချက်လုံးကို ပြည့်စုံစေလျှင်နှင့်မှသာလျှင် (if and only if) ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖြစ်သည်။
:(၁) '''[[အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်| အင်ဂျက်တစ်]] (injective)''' ဖြစ်ခြင်း
::&lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် &lt;math&gt;y \in Y&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;f(x)=y&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ &lt;math&gt;x \in X&lt;/math&gt; အများဆုံး တစ်ခုသာ ရှိပါက ဖန်ရှင် &lt;math&gt;f:X\rightarrow Y&lt;/math&gt; သည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်သည်။ 

:(၂) '''[[ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်|ဆာဂျက်တစ်]] (surjective)''' ဖြစ်ခြင်း
::ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင် သည် ၎င်း၏ ပုံရိပ် (image) နှင့် ၎င်း၏ ပစ်မှတ်တို့ ထပ်တူညီသော ဖန်ရှင်ဖြစ်သည်။ အရင်းအမြစ် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; နှင့် ပစ်မှတ် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; ပါရှိသော ဖန်ရှင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ရန်အတွက် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ မည်သည့် &lt;math&gt;y&lt;/math&gt; အတွက်မဆို &lt;math&gt;f(x)=y&lt;/math&gt; ဖြစ်စေမည့် အနည်းဆုံး &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; တစ်ခုသည် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; အတွင်း၌ တည်ရှိရမည်ဖြစ်သည်။

== ဂရပ်ဖစ်ကိုယ်စားပြုမှုများ ==
&lt;gallery widths=&quot;151&quot; class=&quot;skin-invert-image&quot;&gt;
Bijektivität Mengenwolke.png|ဘိုင်ဂျက်တစ်ဖြစ်မှု၏ သဘောတရား- ပစ်မှတ် &lt;math&gt;Y&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အမှတ်တိုင်းသည် တစ်ကြိမ်သာ တိကျစွာ ပုံဖော်ခံရသည်။
Bijektivität Mengenkasten 01.png|ဘိုင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော တိကျစွာ အစဉ်လိုက် တိုးသော (strictly monotonically increasing) အဆက်မပြတ် ကိန်းစစ် ဖန်ရှင် (real continuous function) လေးခု။
Bijektivität Mengenkasten 02.png|ဘိုင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော တိကျစွာ အစဉ်လိုက် လျော့သော (strictly monotonically decreasing) အဆက်မပြတ် ကိန်းစစ် ဖန်ရှင်လေးခု။
&lt;/gallery&gt;

== ဥပမာများနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဥပမာများ ==
ဤတွင် ကိန်းစစ်များ (real numbers) ၏ အစုကို &lt;math&gt;\mathbb{R}&lt;/math&gt; ဖြင့် ဖော်ပြပြီး အနုတ်မဟုတ်သော ကိန်းစစ်များ၏ အစုကို &lt;math&gt;\mathbb{R}_{\ge 0}&lt;/math&gt; ဖြင့် ဖော်ပြသည်။

* ဖန်ရှင် &lt;math&gt;f \colon \mathbb{R}\to\mathbb{R}, x\mapsto x+a&lt;/math&gt; သည် ဘိုင်ဂျက်တစ် (bijective) ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင် (inverse function) မှာ &lt;math&gt;f^{-1} \colon \mathbb{R}\to\mathbb{R}, x\mapsto x-a&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
* ထိုနည်းတူစွာ &lt;math&gt;a\ne 0 &lt;/math&gt; အတွက် ဖန်ရှင် &lt;math&gt;g \colon \mathbb{R}\to\mathbb{R}, x\mapsto ax&lt;/math&gt; သည် ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင်မှာ &lt;math&gt;g^{-1} \colon \mathbb{R}\to\mathbb{R}, x\mapsto \frac{x}{a}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
* တစ်လင်တစ်မယားစနစ်ဖြင့် အိမ်ထောင်ကျပြီးသူတိုင်းအား ၎င်းတို့၏ အိမ်ထောင်ဖက်နှင့် တွဲဖက်ပေးမည်ဆိုပါက ၎င်းသည် အိမ်ထောင်ကျပြီးသူများအားလုံး ပါဝင်သော အစုမှ ၎င်းအစုကိုယ်တိုင်သို့ သွားသော ဘိုင်ဂျက်ရှင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် မိမိကိုယ်တိုင် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော ပုံဖော်မှု (self-inverse mapping) ၏ ဥပမာတစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။

* အောက်ဖော်ပြပါ နှစ်ထပ်ကိန်း ဖန်ရှင် (quadratic functions) လေးခုသည် ၎င်းတို့၏ အရင်းအမြစ် (domain) နှင့် ပစ်မှတ် (codomain) အစုများ၌သာ ကွာခြားကြသည်-
::&lt;math&gt;f_1\colon\mathbb{R}\ \ \rightarrow\mathbb{R},\ \ \ x \mapsto x^2 &lt;/math&gt;
::&lt;math&gt;f_2\colon\mathbb{R}_{\ge 0}\rightarrow\mathbb{R},\ \ \ x \mapsto x^2 &lt;/math&gt;
::&lt;math&gt;f_3\colon\mathbb{R}\ \ \rightarrow \mathbb{R}_{\ge 0},\ x \mapsto x^2 &lt;/math&gt;
::&lt;math&gt;f_4\colon\mathbb{R}_{\ge 0}\rightarrow \mathbb{R}_{\ge 0},\ x \mapsto x^2 &lt;/math&gt;
:ဤသတ်မှတ်ချက်များအရ
::&lt;math&gt; f_1 &lt;/math&gt; သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်ပါ၊ ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်ပါ၊ ဘိုင်ဂျက်တစ် မဖြစ်ပါ။
::&lt;math&gt; f_2 &lt;/math&gt; သည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်သည်၊ ဆာဂျက်တစ် မဖြစ်ပါ၊ ဘိုင်ဂျက်တစ် မဖြစ်ပါ။
::&lt;math&gt; f_3 &lt;/math&gt; သည် အင်ဂျက်တစ် မဖြစ်ပါ၊ ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်သည်၊ ဘိုင်ဂျက်တစ် မဖြစ်ပါ။
::&lt;math&gt; f_4 &lt;/math&gt; သည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်သည်၊ ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်သည်၊ ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖြစ်သည်။

== ဂုဏ်သတ္တိများ ==
* &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;B&lt;/math&gt; တို့သည် အစုဝင်အရေအတွက် တူညီသော အဆုံးရှိအစုများ (finite sets) ဖြစ်ကြပြီး &lt;math&gt;f \colon A \to B&lt;/math&gt; သည် ဖန်ရှင်တစ်ခု ဖြစ်ပါက အောက်ပါအတိုင်း  ဖြစ်သည်။
** &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် ဘိုင်ဂျက်တစ် လည်း ဖြစ်သည်။
** &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် ဘိုင်ဂျက်တစ် လည်း ဖြစ်သည်။

* အထူးသဖြင့် အဆုံးရှိအစု &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; တစ်ခုမှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့ သွားသော ဖန်ရှင်များ &lt;math&gt;f \colon A \to A&lt;/math&gt; အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
** &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်သည် ⇔  &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်သည် ⇔ &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖြစ်သည်။
** အနန္တအစုများ (infinite sets) အတွက်မူ ယေဘုယျအားဖြင့် ဤအချက် မှားယွင်းသည်။ ၎င်းတို့ကို အစုပိုင်းအစစ်များ (proper subsets) ပေါ်သို့ အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်စွာ ပုံဖော်နိုင်သည်။ ထို့အတူ အနန္တအစုတစ်ခုမှ ၎င်းကိုယ်တိုင်သို့ သွားသော ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်သည့် ပုံဖော်မှုများ ရှိသော်လည်း ၎င်းတို့သည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းများ မဟုတ်ကြပေ။ 

* ဖန်ရှင် &lt;math&gt;f \colon A \to B&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;g \colon B \to C&lt;/math&gt; တို့သည် ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖြစ်ကြပါက ၎င်းတို့၏ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင် (composite function) &lt;math&gt;g\circ f \colon A \to C&lt;/math&gt; သည်လည်း ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ &lt;math&gt;g\circ f&lt;/math&gt; ၏ ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင်မှာ &lt;math&gt;f^{-1}\circ g^{-1}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။

* &lt;math&gt;g\circ f&lt;/math&gt; သည် ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် အင်ဂျက်တစ် ဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; သည် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်သည်။

* အကယ်၍ &lt;math&gt;f \colon A \to B&lt;/math&gt; သည် ဖန်ရှင်တစ်ခု ဖြစ်ပြီး အောက်ပါ ညီမျှခြင်း နှစ်ခုလုံးကို ပြည့်စုံစေမည့် ဖန်ရှင် &lt;math&gt;g \colon B \to A&lt;/math&gt; တစ်ခု တည်ရှိပါက
:::&lt;math&gt;g \circ f = \operatorname{id}_A&lt;/math&gt; (&lt;math&gt;\operatorname{id}_A&lt;/math&gt; = အစု &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ထပ်တူရ ဖန်ရှင် (identity function))
:::&lt;math&gt;f \circ g = \operatorname{id}_B&lt;/math&gt; (&lt;math&gt;\operatorname{id}_B&lt;/math&gt; = အစု &lt;math&gt;B&lt;/math&gt; အပေါ်ရှိ ထပ်တူရ ဖန်ရှင်)
: &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; သည် ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;g&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; ၏ ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင် ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ &lt;math&gt;g=f^{-1}&lt;/math&gt; ဖြစ်သည်။
* အခြေခံအစု &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; တစ်ခု၏ ပါမြူတေးရှင်းများ (permutations) အစုသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း (composition) တွက်ချက်မှုနှင့်အတူ အုပ်စု (group) တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်သည်။ ၎င်းကို &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; ၏ အချိုးညီအုပ်စု (symmetric group) ဟု ခေါ်သည်။

== ဝေါဟာရဖြစ်ပေါ်လာပုံ သမိုင်းကြောင်း ==
ကာလရှည်ကြာစွာ &quot;one-to-one and onto&quot; (တစ်-တစ် နှင့် လွှမ်းခြုံဖြစ်ခြင်း) ကဲ့သို့သော စကားလုံးများဖြင့် လုံလောက်ခဲ့သော်လည်း ၂၀ ရာစု အလယ်ပိုင်းတွင် သင်္ချာဘာသာရပ်ခွဲ အားလုံးကို အစုသီအိုရီ (set theory) နည်းလမ်းကျကျ တင်ပြလာမှုနှင့်အတူ ပိုမိုတိကျသော ဝေါဟာရတစ်ခု လိုအပ်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ''ဘိုင်ဂျက်တစ်''၊ ''အင်ဂျက်တစ်'' နှင့် ''ဆာဂျက်တစ်'' ဟူသော ဝေါဟာရများကို ၁၉၅၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် စာရေးဆရာအဖွဲ့ဖြစ်သော နီကိုလတ်စ် ဘော်ဘာကီ (Nicolas Bourbaki) က စတင်တီထွင် အသုံးပြုခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;EarliestKnown&quot;&gt;[https://jeff560.tripod.com/i.html ''Earliest Known Uses of Some of the Words of Mathematics.'']&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
* {{cite book |author=[[Heinz-Dieter Ebbinghaus]] |title=Einführung in die Mengenlehre |edition=4 |publisher=Spektrum Akademischer Verlag |location=Heidelberg |date=2003 |isbn=3-8274-1411-3}}
* {{cite book |author=[[Gerd Fischer (Mathematiker)|Gerd Fischer]] |title=Lineare Algebra |edition=17 |publisher=Vieweg+Teubner |location=Wiesbaden |date=2010 |isbn=978-3-8348-0996-4}}
* {{cite book |editor=Walter Gellert, [[Herbert Kästner]], Siegfried Neuber |title=Fachlexikon ABC Mathematik |url=https://archive.org/details/fachlexikonabcma0000unse |publisher=Verlag Harri Deutsch |location=Thun und Frankfurt/Main |date=1978 |isbn=3-87144-336-0}}

== အညွှန်း ==
{{reflist}}


[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သင်္ချာ]]


{{သင်္ချာ-stub}}</text>
      <sha1>29u13bwg9qdgwwmlaad2vl3ahquookb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>၂၀၂၆ လက်ဘနွန် စစ်ပွဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284484</id>
    <revision>
      <id>1026830</id>
      <parentid>1026325</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:၂၀၂၆]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1026830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37822" sha1="04tlo8atw9048zgmdp37jdol663j1j1" xml:space="preserve">
{{current}}
{{Infobox military conflict
| conflict          = ၂၀၂၆ လက်ဘနွန် စစ်ပွဲ
| image             = File:2026 Lebanon War Map.svg
| caption           = {{leftlegend|#0038b8ff|အစ္စရေး}}
{{leftlegend|#13E7DB|အစ္စရေး သိမ်းပိုက်ထားသော ဂိုလန်ကုန်းမြင့်}}
{{leftlegend|#f7e117ff|လက်ဘနွန်အတွင်းရှိ ဟစ်ဇ်ဘိုလာများ ရှိရာနေရာ}}
{{leftlegend|#800080ff|အစ္စရေး၏ ထိန်းချုပ်မှုအောက်ရှိ လက်ဘနွန်နယ်မြေ}}
{{leftlegend|#11FF11ff|[[ဆီးရီးယားနိုင်ငံ|ဆီးရီးယား]]}}
{{align|left|{{legend-line|blue solid 2px|လီတာနီမြစ်|inline=yes}}}}
| place             = [[လက်ဘနွန်နိုင်ငံ]] နှင့် [[အစ္စရေးနိုင်ငံ]]
| date              = {{start date|2026|03|02|df=yes}} – လက်ရှိ &lt;br /&gt;({{Age in years and days|2026|03|02}})
| partof            = ဟစ်ဇ်ဘိုလာ-အစ္စရေး ပဋိပက္ခ (၂၀၂၃–လက်ရှိ) နှင့် [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|၂၀၂၆ အီရန် စစ်ပွဲ]]
| combatant1        = {{tree list}}
* '''ဟစ်ဇ်ဘိုလာ'''
* {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg}} အာမယ်လ် လှုပ်ရှားမှု &lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 April 2026 |title=Involvement of the Amal Movement in the Fighting Against Israel Alongside Hezbollah |url=https://israel-alma.org/involvement-of-the-amal-movement-in-the-fighting-against-israel-alongside-hezbollah/ |access-date=9 April 2026 |website=Alma Research and Education Center |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;အာမယ်လ်အဖွဲ့ဝင်များကိုလည်း အစ္စရေးက လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများတွင် ပစ်မှတ်ထားခဲ့သည်။&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |last1=Younes |first1=Lylla |title=Israel Killed Over a Dozen Lebanese Paramedics in Three Days |url=https://www.dropsitenews.com/p/lebanon-medical-workers-paramedics-israel-targeted-ambulances-hezbollah-islamic-health-authority |website=Drop Site |access-date=19 March 2026 |language=en |date=16 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;hr/&gt;
* '''အစ္စရေး၏ တိုက်ခိုက်ခြင်းခံရသူများ:'''
** '''ပါလက်စတိုင်း အစ္စလာမ္မစ် ဂျီဟတ်အဖွဲ့'''
** '''ဟားမတ်စ် '''
** {{flagicon image|Flag of the Muslim Brotherhood.svg}} အစ္စလာမ္မစ်အုပ်စု (လက်ဘနွန်)&lt;ref name=&quot;MuslimBrothers&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/article-888730|title=Lebanon Islamic Group claims headquarters targeted by IDF strikes|work=The Jerusalem Post|author=Seth J. Frantzman|date=4 March 2026|access-date=4 March 2026}}&lt;/ref&gt;
{{tree list/end}}
| combatant2        = {{flag|Israel}}&lt;hr/&gt;'''ဟစ်ဇ်ဘိုလာ၏ တိုက်ခိုက်ခြင်းခံရသူများ:'''&lt;br/&gt;{{flag|Syria}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;စစ်ပွဲစတင်ပြီးနောက် ဆီးရီးယားသည် ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့ လက်နက်ဖြုတ်သိမ်းရေးကို ထောက်ခံသဖြင့် ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုကို ခံခဲ့ရသည်။&lt;/small&gt; &lt;ref name=&quot;Iwaza-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Iwaza |first1=Dayana |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |access-date=10 March 2026 |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;
| combatant3        = {{flag|Lebanon}}&lt;br/&gt;&lt;small&gt;အစ္စရေး၏ ဒရုန်းဖြင့် တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် လက်ဘနွန်စစ်သည်အချို့ သေဆုံးခဲ့ရသည်။&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Lebanese army thrust into Israel's war on Hezbollah |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/03/18/lebanese-army-thrust-into-centre-of-israels-war-on-hezbollah-as-israeli-attacks-kill-soldiers/ |work=The National |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{flagicon|United Nations}} [[UNIFIL]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;၁၉၇၈ ခုနှစ်ကတည်းက လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်းတွင် အစ္စရေးနှင့် လက်ဘနွန်အကြား ကြားခံအဖြစ် ချထားသည့် ကုလသမဂ္ဂ ငြိမ်းချမ်းရေးတပ်ဖွဲ့ ဖြစ်သည်။&lt;/small&gt;
| status            = ၂၀၂၆ ဧပြီ ၁၆ ရက်မှစ၍ ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲထားသည်
* အစ္စရေး၏ မြေပြင်စစ်ဆင်ရေးများကို ၂၀၂၆ မတ် ၁၆ တွင် စတင်ခဲ့
* လက်ဘနွန် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲကို ၂၀၂၈ သို့ ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့
* အစ္စရေးနှင့် လက်ဘနွန်အကြား ၁၀ ရက်ကြာ အပစ်ရပ်ရန် သဘောတူညီခဲ့
| casualties1       = ဟစ်ဇ်ဘိုလာ တိုက်ခိုက်ရေးသမား ၄၀၀+ သေဆုံး (ဟစ်ဇ်ဘိုလာဘက်မှ)&lt;ref&gt;{{Cite news |title=More than 400 Hezbollah fighters killed |date=27 March 2026 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-than-400-hezbollah-fighters-killed-new-war-with-israel-so-far-sources-say-2026-03-27/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;ဟစ်ဇ်ဘိုလာ ၁၂ ဦး အဖမ်းခံရ&lt;br&gt;ဟစ်ဇ်ဘိုလာ တိုက်ခိုက်ရေးသမား ~၁,၇၀၀ သေဆုံး (အစ္စရေးဘက်မှ)&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Horovitz |first=Michael |date=2026-04-16 |title=Opposition decry imposed ceasefires |url=https://www.timesofisrael.com/opposition-northern-mayors-decry-imposed-ceasefires-as-lebanon-truce-declared/ |work=The Times of Israel}}&lt;/ref&gt;
| အာမယ်လ်အဖွဲ့ဝင် ရှေးဦးသူနာပြု ၆ ဦး သေဆုံး
| ဟားမတ်စ် အဖွဲ့ဝင် ၃ ဦး သေဆုံး
| casualties2       = အစ္စရေးစစ်သည် ၁၄ ဦး သေဆုံး&lt;br&gt;အစ္စရေးစစ်သည် ၄၁၁ ဦး ဒဏ်ရာရ
| casualties3       = လက်ဘနွန်စစ်သည် ၂၂ ဦးထက်မနည်း သေဆုံး&lt;br&gt;အရပ်ဘက် ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ဝင် ၁ ဦး သေဆုံး&lt;br&gt;ကုလသမဂ္ဂ ငြိမ်းချမ်းရေးတပ်ဖွဲ့ဝင် ၃ ဦး သေဆုံး
| casualties4       = လက်ဘနွန်ဘက်တွင် ၂,၁၆၇ ဦး သေဆုံး၊ ၇,၀၆၁ ဦး ဒဏ်ရာရ&lt;br&gt;နေရပ်စွန့်ခွာသူ ၁,၂၀၀,၀၀၀ ကျော်&lt;br&gt;အစ္စရေးဘက်တွင် အရပ်သား ၂ ဦး သေဆုံး
}}
'''၂၀၂၆ လက်ဘနွန် စစ်ပွဲ''' ({{lang-en|'''2026 Lebanon War'''}}) သည် [[အစ္စရေးနိုင်ငံ]] နှင့် [[လက်ဘနွန်နိုင်ငံ]] အခြေစိုက် ဟစ်ဇ်ဘိုလာလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့တို့အကြား ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သော စစ်ရေးပဋိပက္ခတစ်ခုဖြစ်သည်။ ယင်းစစ်ပွဲသည် ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့သော ဟစ်ဇ်ဘိုလာ-အစ္စရေး ပဋိပက္ခ (၂၀၂၃–လက်ရှိ) ၏ နောက်ဆက်တွဲနှင့် [[၂၀၂၆ အစ္စရေး–အမေရိကန်တို့၏ အီရန်အပေါ် တိုက်ခိုက်မှု|၂၀၂၆ အီရန် စစ်ပွဲ]] ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-06 |title=War Intensifies in Lebanon {{!}} Council on Foreign Relations |url=https://www.cfr.org/articles/war-intensifies-in-lebanon |access-date=2026-04-18 |website=www.cfr.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

စစ်ပွဲအတွင်း အစ္စရေးကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့ က လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်းသို့ မြေပြင်စစ်ဆင်ရေးများ ဆင်နွှဲခဲ့ပြီး၊ ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့ကလည်း အစ္စရေးမြောက်ပိုင်းသို့ ဒုံးကျည်များဖြင့် ပြန်လည်တုံ့ပြန် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ ဤပဋိပက္ခတွင် ဟစ်ဇ်ဘိုလာနှင့်အတူ လက်ဘနွန်ရှိ အာမယ်လ် လှုပ်ရှားမှု၊ ပါလက်စတိုင်း အစ္စလာမ္မစ် ဂျီဟတ်အဖွဲ့ နှင့် ဟားမတ်စ် အဖွဲ့တို့က ပူးပေါင်းပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့က ၎င်းတို့အား လက်နက်ဖြုတ်သိမ်းရေးကို ထောက်ခံသည့် [[ဆီးရီးယားနိုင်ငံ]] စစ်စခန်းများကို တိုက်ခိုက်ခဲ့သဖြင့် ပဋိပက္ခနယ်ပယ် ပိုမိုကျယ်ပြန့်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Duggal |first=Hanna |title=How Israel’s invasion of southern Lebanon created a humanitarian crisis |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/7/how-israels-invasion-of-southern-lebanon-created-a-humanitarian-crisis |access-date=2026-04-18 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၆ ရက်နေ့တွင် အစ္စရေးနှင့် လက်ဘနွန်အကြား ၁၀ ရက်ကြာ ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီမှု ရရှိခဲ့သော်လည်း စစ်ရေးတင်းမာမှုများ ဆက်လက်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ ဤစစ်ပွဲကြောင့် လက်ဘနွန်ဘက်တွင် လူပေါင်း ၂,၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ပြီး ၁.၂ သန်းကျော် နေရပ်စွန့်ခွာ ထွက်ပြေးခဲ့ရကာ လက်ဘနွန်နိုင်ငံ၏ ယခုနှစ်ထဲ ပြုလုပ်ရန်စီစဥ်ထားသော  လက်ဘနွန် အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ ကိုလည်း ၂၀၂၈ ခုနှစ်သို့ ရွှေ့ဆိုင်းခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ward |first=Euan |date=2026-04-16 |title=Lebanon-Israel Cease-Fire Goes Into Effect |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/17/world/iran-us-war-trump |access-date=2026-04-18 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

== နောက်ခံအကြောင်းအရင်းနှင့်ထင်ရှားဖြစ်ရပ်များ ==
'''ဟစ်ဇ်ဘိုလာ''' (Hezbollah') ဆိုသည်မှာ [[အီရန်နိုင်ငံ]] က နောက်ခံရပ်တည်ပေးထားသည့် [[ရှီအာမွတ်စလင်(မ်)|ရှီအာ]] အစ္စလာမ္မစ် နိုင်ငံရေးပါတီနှင့် လက်နက်ကိုင် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်ပြီး [[လက်ဘနွန်နိုင်ငံ]] တွင် အခြေစိုက်သည်။ &quot;ဟစ်ဇ်ဘိုလာ&quot; ဟူသော အမည်သည် &quot;ဘုရားသခင်၏ ပါတီ&quot; (Party of God) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-10-18 |title=လက်ဘနွန်က ဟစ်ဇ်ဘိုလာ ဆိုတာ ဘယ်သူတွေလဲ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/crg1r1mvv7zo |access-date=2026-04-18 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

ယင်းအဖွဲ့ကို ၁၉၉၂ ခုနှစ်မှ စတင်၍ '''ဟာဆန် နက်စ်ယဲလာ''' က ဦးဆောင်ခဲ့သော်လည်း ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ၎င်းလုပ်ကြံခံရပြီးနောက်ပိုင်း '''နာအင်မ် ကာဆင်''' က ဆက်လက်ဦးဆောင်လျက်ရှိသည်။ ဟစ်ဇ်ဘိုလာသည် လက်ဘနွန်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေးစနစ်တွင် ဩဇာကြီးမားသော အဖွဲ့အစည်းဖြစ်ပြီး အစ္စရေးနိုင်ငံကို ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်နေသည့် အဓိကလက်နက်ကိုင်အဖွဲ့လည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-17 |title=What Is Hezbollah? {{!}} Council on Foreign Relations |url=https://www.cfr.org/backgrounders/what-hezbollah |access-date=2026-04-18 |website=www.cfr.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

အစ္စရေးနှင့် ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့အကြား တိုက်ပွဲများသည် ၂၀၂၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော [[ဂါဇာ-အစ္စရေး ပဋိပက္ခ|ဂါဇာစစ်ပွဲ]] ကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် စတင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ယင်းပဋိပက္ခသည် ပိုမိုပြင်းထန်လာခဲ့ပြီး ၂၀၂၄ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် အစ္စရေး၏ လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်းသို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်မှု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် နှစ်ဖက်အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီမှု ရရှိခဲ့သော်လည်း အဆိုပါ သဘောတူညီချက်မှာ ရေရှည်မတည်တံ့ခဲ့ပေ။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=BERNAMA |date=2026-02-03 |title=Hezbollah Claims Rocket, Drone Strike On Israeli Missile Defence Site Near Haifa |url=https://www.bernama.com/en/news.php/?id=2529362 |access-date=2026-04-18 |website=BERNAMA |language=en}}&lt;/ref&gt;

အစ္စရေးနိုင်ငံသည် လက်ဘနွန်နိုင်ငံအတွင်းသို့ လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများကို နေ့စဉ်နီးပါး ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သဖြင့် အရပ်သား ၁၂၇ ဦးအပါအဝင် လူပေါင်း ၅၀၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့သည်ဟု သတင်းများတွင် ဖော်ပြခြင်းခံရသည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့သည် ၎င်းတို့၏ စစ်ရေးအခြေခံအဆောက်အအုံများနှင့် လက်နက်တိုက်များကို ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်းဖြင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီချက်ကို ချိုးဖောက်ခဲ့သည်ဟု အစ္စရေးဘက်က စွပ်စွဲခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့ တင်းမာမှုများနှင့် ဆက်ရှိနေခဲ့ရာမှ ၂၀၂၆ ခုနှစ် မတ်လတွင် စစ်ပွဲအသစ် တစ်ကျော့ပြန် စတင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-07 |title=Israel sends more troops to southern Lebanon to expand ground offensive |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/israel-sends-more-troops-to-southern-lebanon-to-expand-ground-offensive/3895935 |access-date=2026-04-18 |website=Anadolu |language=tr}}&lt;/ref&gt;

တစ်ဖက်တွင်လည်း ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် အစ္စရေးနှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတို့က ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့၏ အဓိကကျောထောက်နောက်ခံဖြစ်သော [[အီရန်နိုင်ငံ]] အပေါ် စစ်ကြေညာခဲ့ပြီး အီရန်၏ အမြင့်ဆုံးခေါင်းဆောင် [[အယာတိုလာ အလီ ခါမေနီ|အလီ ခါမေနီ]] ကို လုပ်ကြံခဲ့သည်။ ယင်းဖြစ်ရပ်ကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့က အစ္စရေးနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဒုံးကျည်များဖြင့် ပြန်လည်ပစ်ခတ်ခဲ့ရာမှ ၂၀၂၆ လက်ဘနွန်စစ်ပွဲ စတင်ခဲ့ခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။ အစ္စရေးကလည်း မြို့တော် [[ဘေရွတ်မြို့]] အပါအဝင် လက်ဘနွန်တစ်ဝန်းလုံးကို လေကြောင်းမှ ပြင်းထန်စွာ တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။

မတ်လ ၁၆ ရက်နေ့တွင် အစ္စရေးတပ်မတော်သည် လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်းသို့ မြေပြင်စစ်ဆင်ရေးများ စတင်ခဲ့ပြီး တပ်မ (၅) ခုအထိ အသုံးပြု၍ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ တိုက်ပွဲများအတွင်း ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့က အစ္စရေးနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဒရုန်းများနှင့် ဒုံးကျည်ပေါင်း ၂,၀၀၀ ကျော် ပစ်ခတ်ခဲ့ပြီး၊ အစ္စရေးကလည်း လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်း၊ ဘေရွတ်နှင့် ဘီကာတောင်ကြား တို့ကို ရာနှင့်ချီသော လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်းကို အခြားဒေသများနှင့် အဆက်အသွယ်ပြတ်တောက်စေရန် လီတာနီမြစ်ပေါ်ရှိ အဓိကတံတားများကိုလည်း အစ္စရေးက ဗုံးကြဲဖျက်ဆီးခဲ့သည်။ လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်းရှိ ဘင့်တ်ဂျဘေးလ်မြို့ သည် မြေပြင်တိုက်ပွဲများ အပြင်းထန်ဆုံးဖြစ်ပွားရာ ဗဟိုချက်မ ဖြစ်လာခဲ့သည်။မတ်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် အစ္စရေးကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးက လက်ဘနွန်နယ်စပ်ရှိ အခြေချနေထိုင်မှုများကို ဖျက်ဆီးပစ်မည်ဖြစ်ကြောင်းနှင့် လီတာနီမြစ်အထိ လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်းဒေသများကို သိမ်းပိုက်ထားမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christou |first=William |date=2026-03-18 |title=Israel faces stiff Hezbollah resistance as it attempts to push deeper into Lebanon |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/18/fighting-intensifies-israel-hezbollah-southern-lebanon |access-date=2026-04-18 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

လက်ဘနွန်အစိုးရသည် နိုင်ငံတော်ကို အန္တရာယ်ဖြစ်စေပြီး အခြေခံအဆောက်အအုံများကို ပျက်စီးစေသည့် ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုများကို လူသိရှင်ကြား ပြစ်တင်ရှုတ်ချခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့၏ စစ်ရေးလှုပ်ရှားမှုများကို ပိတ်ပင်ရန် လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး၊ ၎င်းတို့၏ လက်နက်များကို အစိုးရထိန်းချုပ်မှုအောက်သို့ လွှဲပြောင်းရန်နှင့် ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ တိုက်ခိုက်ခြင်းများကို ရပ်တန့်ရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း လက်ဘနွန်အစိုးရသည် အစ္စရေး၏ နယ်မြေသိမ်းယူမှု အစီအစဉ်နှင့် အရပ်သားများအပေါ် တိုက်ခိုက်မှုများကိုလည်း ပြင်းထန်စွာ ကန့်ကွက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Durie |first=Yashraj Sharma,Zaid Sabah,Lyndal Rowlands,Mariamne Everett,Urooba Jamal,Federica Marsi,Alex Milan |title=Iran war updates: Pakistani army chief in Tehran in bid to restart US talks |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/15/iran-war-live-trump-hints-at-second-round-of-talks-israel-pounds-lebanon |access-date=2026-04-18 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

ဧပြီလအတွင်းတွင် အီရန် နှင့် အမေရိကန်-အစ္စရေးတို့အကြား ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီမှု ရရှိခဲ့ပြီး ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့ကလည်း ၎င်းတို့၏ တိုက်ခိုက်မှုများကို ရပ်တန့်မည်ဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အစ္စရေးဝန်ကြီးချုပ် [[ဘင်ဂျမင် နေတန်ယာဟု]] က အဆိုပါ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသည် လက်ဘနွန်နှင့် မသက်ဆိုင်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့ရာ ယင်းမှာ အီရန်နှင့် ကြားဝင်စေ့စပ်ပေးသူ ပါကစ္စတန်ဝန်ကြီးချုပ် ရှာဘတ် ရှရစ်ဖ် တို့၏ ပြောကြားချက်များနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ခဲ့သည်။ အပစ်ရပ်စဲရေး ကြေညာပြီး နာရီပိုင်းအကြာမှာပင် အစ္စရေးသည် စစ်ပွဲအတွင်း အကြီးမားဆုံးသော လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများကို ပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် လူပေါင်း ၃၅၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=လက်ဘနွန်နှင့် အစ္စရေးကြား ဆယ်ရက်ကြာ အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေးသဘောတူညီချက် စတင်အသက်ဝင် |url=https://news-eleven.com/article/311301 |access-date=2026-04-18 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;

နောက်ဆုံးတွင် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၆ ရက်နေ့၌ အမေရိကန်သမ္မတ [[ဒေါ်နယ်လ် ထရမ့်]] က အစ္စရေးနှင့် လက်ဘနွန်တို့အကြား ၁၀ ရက်ကြာ ယာယီအပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး သဘောတူညီမှု ရရှိခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=■ လက်ဘနွန်နှင့်အစ္စရေးတို့ ဝါရှင်တန်တွင် တိုက်ရိုက်ဆွေးနွေးပွဲ ပြုလုပ်မည် |url=https://news-eleven.com/article/311272 |access-date=2026-04-18 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Trump says Israel and Lebanon agree to temporary ceasefire |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/16/trump-says-israel-and-lebanon-agree-to-temporary-ceasefire |access-date=2026-04-18 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

== တိုက်ပွဲစတင်ဖြစ်ပွားခြင်း ==
၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂ ရက်နေ့တွင် တိုက်ပွဲစတင်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ နှစ်ဖက်စလုံးက တစ်ဖက်မှ အရင်စတင် ရန်စခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်ဟု အပြန်အလှန် စွပ်စွဲခဲ့ကြသည်။အစ္စရေးဘက်၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ မတ်လ ၂ ရက်နေ့ အစောပိုင်းတွင် ဟစ်ဇ်ဘိုလာတို့က အစ္စရေးမြောက်ပိုင်းရှိ စစ်တပ်စခန်းများကို ဒုံးကျည်အမြောက်အမြားဖြင့် စတင်ပစ်ခတ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ဟစ်ဇ်ဘိုလာဘက်ကမူ အစ္စရေးသည် လက်ဘနွန်နယ်စပ်ကို ကျူးကျော်ရန် ပြင်ဆင်နေပြီး ၎င်းတို့၏ နယ်မြေထဲ ကင်းထောက်ဒရုန်းများဖြင့်  လာရောက် နှောင့်ယှက်ခဲ့သည့်အပြင် လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်းရှိ ကျေးရွာများကိုလည်း အစ္စရေးက အရင်ပစ်ခတ်ခဲ့သည့်အတွက် ပြန်လည်တုန့်ပြန်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Al Jazeera |title=Netanyahu says US-Iran ceasefire ‘does not include Lebanon’ |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/netanyahu-says-us-iran-ceasefire-does-not-include-lebanon |access-date=2026-04-18 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt; 

=== '''မတ်လ ၃ ရက်နေ့ အခြေအနေနှင့် ပဋိပက္ခ ကျယ်ပြန့်လာခြင်း''' ===
၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၃ ရက်နေ့ နံနက်ပိုင်းတွင် အစ္စရေးတပ်မတော်သည် လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်းသာမက မြို့တော် [[ဘေရွတ်မြို့]] ကိုပါ ပစ်မှတ်ထား၍ ပြင်းထန်သော လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ အမေရိကန် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး [[မာကို ရူဘီအို]] ကလည်း အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသတွင် တိုက်ခိုက်မှုများ ပိုမိုပြင်းထန်လာနိုင်ကြောင်း သတိပေးပြောကြားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-03 |title=ဘေရွတ်နဲ့ တဟီရန်ကို အစ္စရေး ထပ်မံတိုက်ခိုက် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cdr2ev3rxx7o |access-date=2026-04-18 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

တစ်ဖက်တွင်လည်း [[အီရန်နိုင်ငံ]] သည် အစ္စရေး၏ တိုက်ခိုက်မှုများကို တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့နိုင်ငံများရှိ ပစ်မှတ်များကို စတင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ အီရန်အစိုးရ၏ ထုတ်ပြန်ချက်အရ [[ဘာရိန်းနိုင်ငံ]] ရှိ အမေရိကန် လေတပ်စခန်းကို ဖျက်ဆီးနိုင်ခဲ့ကြောင်းနှင့် [[ဆော်ဒီအာရေဗျနိုင်ငံ]] ရှိ အမေရိကန်သံရုံးကိုလည်း ဒရုန်းများဖြင့် တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြောင်း ဆိုသည်။ ဤဖြစ်ရပ်များကြောင့် စစ်ပွဲသည် လက်ဘနွန်နှင့် အစ္စရေးနယ်နိမိတ်ကို ကျော်လွန်ကာ အရှေ့အလယ်ပိုင်းဒေသ တစ်ခုလုံးသို့ ကူးစက်ကျယ်ပြန့်မည့် အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=အစ္စရေးက လက်ဘနွန်နိုင်ငံတွင်းသို့ မြေပြင်မှ စစ်ဆင်ရေးဝင်ရောက် |url=https://burmese.dvb.no/post/748793 |access-date=2026-04-18 |website=DVB Burmese |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ဧပြီလအတွင်း ဖြစ်ရပ်များနှင့် ကြားခံဇုန် အငြင်းပွားမှု ===
၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်နေ့တွင် အစ္စရေးကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးက ဟစ်ဇ်ဘိုလာနှင့် ဖြစ်ပွားနေသော စစ်ပွဲပြီးဆုံးသွားသည့်တိုင်အောင် အစ္စရေး၏ လုံခြုံရေးအတွက် လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်းရှိ နယ်မြေအတော်များများကို ဆက်လက်ထိန်းချုပ်ထားမည်ဖြစ်ပြီး၊ ထိုဒေသတွင် &quot;ကြားခံဇုန်&quot; တစ်ခု တည်ဆောက်သွားမည်ဖြစ်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ယင်းအစီအစဉ်အပေါ် လက်ဘနွန်အစိုးရက ပြင်းထန်စွာ ကန့်ကွက်ခဲ့ပြီး၊ ယင်းမှာ လက်ဘနွန်နယ်မြေများကို သိမ်းယူရန် ကြိုးပမ်းသည့် ကျူးကျော်မှုအသစ်သာဖြစ်ကြောင်း တုံ့ပြန်ခဲ့သည်။ ထို့အတူ [[ကုလသမဂ္ဂ]]၊ ဥရောပနိုင်ငံများနှင့် [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] တို့ကလည်း အစ္စရေး၏ အစီအစဉ်သည် အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံတစ်ခု၏ နယ်မြေတည်တံ့မှုကို ကျူးကျော်စော်ကားရာရောက်သည်ဟု ဝေဖန်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း အစ္စရေးဘက်ကမူ ၎င်းတို့၏ မြောက်ပိုင်းဒေသများ လုံခြုံစေရန်အတွက် ယင်းကြားခံဇုန်မှာ မဖြစ်မနေ လိုအပ်သည်ဟု ဆက်လက်ရပ်တည်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-01 |title=လက်ဘနွန်ထဲမှာ ကြားခံဇုန် ထားဖို့ အစ္စရေး စီစဉ် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/cx2dj1eg28vo |access-date=2026-04-18 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

== နောက်ဆက်တွဲဖြစ်ရပ်များ ==
၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂ ရက်နေ့မှ စတင်ခဲ့သော စစ်ပွဲကြောင့် လက်ဘနွန်နိုင်ငံတစ်ဝန်းတွင် လူသားချင်းစာနာမှုဆိုင်ရာ အကျပ်အတည်းကြီးတစ်ခု ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအတွင်း ဟစ်ဇ်ဘိုလာ တိုက်ခိုက်ရေးသမားများနှင့် အရပ်သားပေါင်း ၂,၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ရပြီး ဒဏ်ရာရရှိသူ အရေအတွက်မှာလည်း ထောင်နှင့်ချီ၍ ရှိခဲ့သည်။တိုက်ပွဲများကြောင့် လက်ဘနွန်နိုင်ငံ လူဦးရေ၏ ၂၀ ရာခိုင်နှုန်း (လူပေါင်း ၁.၂ သန်းကျော်) သည် နေရပ်စွန့်ခွာ ထွက်ပြေးခဲ့ကြရသည်။ အထူးသဖြင့် လက်ဘနွန်တောင်ပိုင်းရှိ မြို့ရွာများမှ ဒေသခံများသည် ဘေးကင်းရာ ဘေရွတ်မြို့နှင့် မြောက်ပိုင်းဒေသများသို့ တိမ်းရှောင်ခဲ့ကြရပြီး အစားအစာ၊ ဆေးဝါးနှင့် ခိုလှုံရာနေရာ အခက်အခဲများနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ကြရသည်။ နိုင်ငံတကာ အကူအညီပေးရေးအဖွဲ့များက ယင်းအခြေအနေကို ဆိုးရွားသော လူသားချင်းစာနာမှုဆိုင်ရာ ဘေးအန္တရာယ်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chehayeb |first=Kareem |last2=Harb |first2=Malak |date=2026-03-14 |title=War has already displaced nearly a million Lebanese. Aid groups warn of a humanitarian crisis |url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2026-03-14/humanitarian-crisis-feared-as-war-displaces-nearly-million-lebanese |access-date=2026-04-18 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
&lt;references /&gt;
[[ကဏ္ဍ:အစ္စရေးနိုင်ငံ၏ စစ်ရေး]]
[[ကဏ္ဍ:လက်ဘနွန်နိုင်ငံ၏ စစ်ရေး]]
[[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]]</text>
      <sha1>04tlo8atw9048zgmdp37jdol663j1j1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284494</id>
    <revision>
      <id>1026829</id>
      <parentid>1026353</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:04:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:၂၀၂၆]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1026829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28211" sha1="cqdikhwznalcq6omd1babiiu1ylkcf8" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| conflict    = တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ
| partof      = [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]]
| image       = 

| caption     = တကောင်းမြို့၏ ဗျူဟာမြောက် တည်နေရာပြ မြေပုံပုံကြမ်း။
| date        = ၁၁ ဩဂုတ် ၂၀၂၄၊  – ၁၂ မတ် ၂၀၂၆
| place       = [[တကောင်းမြို့]]၊ [[သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်]]၊ [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]
| coordinates = {{coord|23.4900|N|96.0100|E|display=inline,title}}
| status      = ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဩဂုတ် ၁၂ ရက်တွင် တော်လှန်ရေးတပ်များက သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး၊ ၂၀၂၆ မတ်လ ၁၂ ရက်တွင် စစ်ကောင်စီက ပြန်လည်ထိန်းချုပ်သည်။
| combatant1 = [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|23px|border]] [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ|NUG]] / [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်|PDF]] 
* [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|20px]] အမှတ် (၁) စစ်ဒေသ 
* [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|20px]] မန္တလေးတိုင်းတာဝန်ခံရုံး 
* [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|20px]] အထူးလှုပ်ရှားတပ်ရင်း (၃)
* [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|20px]] အမှတ် (၅၁၁) တပ်ရင်း 
* [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|20px]] မန္တလေးခရိုင် တပ်ရင်း (၄) 
* [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|20px]] မန္တလေးတိုင်း ဒရုန်းတပ်ဖွဲ့ 
* [[File:Flag of PDF Myanmar.svg|20px]] သပိတ်ကျင်းမြို့နယ် ပကဖ

| combatant2  = [[File:Flag of the Myanmar Army.svg|23px|border]] [[နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ|စစ်ကောင်စီ (SAC)]]
* [[File:Flag of the Myanmar Army.svg|20px]] တတက-၁၃
* [[File:Flag of the Myanmar Army.svg|20px]] စခတ-၂
* [[File:Flag of the Myanmar Police Force.svg|20px]] ရဲတပ်ဖွဲ့
* [[ဖိုင်:Seal of MOHA.png|20px]] အထွေထွေအုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန

| commander1  = အမှတ် (၁) စစ်ဒေသ ကွပ်ကဲရေးမှူးများ
| commander2  = 
* ဒု-ဗိုလ်မှူးကြီး ရဲခေါင် (တတက-၁၃)
* ဗိုလ်မှူး မိုးသွင် (တတက-၁၃)
* ဗိုလ်မှူး မိုးဝင်း (စခတ-၂)
* ရဲအုပ် အောင်ကိုဝင်း
* ဇော်လင်းနိုင် (ဒု-မြို့နယ်မှူး)

| strength1   = မသိရှိရ
| strength2   = မသိရှိရ

| casualties1 = ၂ ဦး သေဆုံး (NUG ထုတ်ပြန်ချက်)
| casualties2 = 
* ၆၄ ဦး သေဆုံး
* ၂၀ ဦး အရှင်ဖမ်းမိ
* လက်နက် ၈၃ လက်၊ ကျည် ၁၄,၀၀၀+၊ ဗုံးသီး ၁၃၀±
(NUG ထုတ်ပြန်ချက်အရ)

| notes       = [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး|မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်း]] NUG မှ နောက်ဆုံးအကြာဆုံး (၁၉ လခန့်) ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သည့် လက်ကျန်မြို့ဖြစ်သည်။
}}
{{Campaignbox Myanmar Civil War (2021-present)}}

'''တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ''' သည် [[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)|မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁–လက်ရှိ)]]ကာလအတွင်း [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်]]၊ [[တကောင်း|တကောင်းမြို့]]တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော တိုက်ပွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဆိုပါတိုက်ပွဲကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် [[အမျိုးသားညီညွတ်ရေး အစိုးရ|အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ]] (NUG)၊ အမှတ် (၁) စစ်ဒေသ၏ ကွပ်ကဲမှုအောက်ရှိ [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (PDF) ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက စတင်ဆင်နွှဲခဲ့ပြီး ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် မြို့အား အပြီးသတ်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2026-03-09 |title=တကောင်းမြို့အနီးထိ စစ်တပ်ရောက်လာ၊ တိုက်ပွဲပြင်းထန်နေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/73217/ |access-date=2026-04-18 |website=Myanmar Now |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

တကောင်းမြို့သည် [[ကချင်ပြည်နယ်]]၊ [[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]] နှင့် [[ရှမ်းပြည်နယ်|ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း]] တို့ကို ချိတ်ဆက်ပေးထားသည့် မန္တလေး-ဗန်းမော် လမ်းမကြီးပေါ်တွင် တည်ရှိသဖြင့် စစ်ရေးအရ ဗျူဟာမြောက် အချက်အခြာကျသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ တော်လှန်ရေးအင်အားစုများက မြို့ကို ၁၉ လနီးပါးခန့် ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သော်လည်း၊ ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် စစ်ကောင်စီတပ်များက &quot;နယ်မြေရှင်းလင်းရေး&quot; စစ်ဆင်ရေးဖြင့် မြို့အား အလုံးစုံ ပြန်လည်ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ တကောင်းမြို့သည် [[မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး]]အတွင်း NUG က နောက်ဆုံးအကြာဆုံး ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သည့် လက်ကျန်မြို့ပြဒေသတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=တကောင်းမြို့မှ တော်လှန်ရေးတပ်များ ဆုတ်ပေးရနိုင် |url=https://burmese.dvb.no/post/749770 |access-date=2026-04-18 |website=DVB Burmese |language=en}}&lt;/ref&gt;

== နောက်ခံသမိုင်းကြောင်း ==
တကောင်းမြို့သည် မြန်မာ့သမိုင်းတွင် အစောဆုံး မြို့ပြနိုင်ငံတစ်ခုအဖြစ် အစဉ်အလာအရ ယုံကြည်ကြပြီး &quot;မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှု စတင်ရာအရပ်&quot; ဟုလည်း တင်စားကြသည်။ [[ဧရာဝတီမြစ်]]၏ အရှေ့ဘက်ကမ်း (မြစ်လက်ဝဲဘက်ကမ်း)၊ [[မန္တလေးမြို့]]၏ အထက်ဘက် (၁၂၇) မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိပြီး၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးနှင့် စစ်ရေးအရ အချက်အခြာကျသော မန္တလေး-ဗန်းမော် လမ်းမကြီးပေါ်ရှိ မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ မြောက်ဘက်တွင် ကချင်ပြည်နယ် (ဗန်းမော်လမ်း)၊ အနောက်ဘက်တွင် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး (ဧရာဝတီမြစ်တစ်ဖက်ကမ်းရှိ ထီးချိုင့်မြို့)၊ အရှေ့ဘက်တွင် ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း (မိုးကုတ်နှင့် မဘိမ်းမြို့) ၊တောင်ဘက်တွင် မန္တလေးမြို့ (သပိတ်ကျင်းလမ်း) တို့နှင့် ဆက်သွယ်ထားသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=နေမင်းနီ |date=2026-02-19 |title=တကောင်းနှင့်သပိတ်ကျင်း နယ်စပ်မှ ကျေးရွာကို စစ်တပ် စတင်သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/72773/ |access-date=2026-04-18 |website=Myanmar Now |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-08-13 |title=တကောင်းမြို့ကို NUG တပ်များ သိမ်းပိုက် |url=https://myanmar-now.org/mm/news/56261/ |access-date=2026-04-18 |website=Myanmar Now |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲသည် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် စတင်ခဲ့သည့် [[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]] အပိုင်း (၂) နှင့်အပြိုင် နိုင်ငံအလယ်ပိုင်းထိုးစစ်ကို အရှိန်မြှင့်ခဲ့သော အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ (NUG) ၏ ရှမ်း-မန်း စစ်ဆင်ရေးအမည်ရ စစ်ဆင်ရေးဖြင့် သိမ်းပိုက်ခဲ့သည့် မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။တကောင်းမြို့သည် ယင်းစစ်ဆင်ရေး၏ ပထမဆုံး သိမ်းပိုက်နိုင်သည့်[[စဉ့်ကူးမြို့]]ပြီးနောက် ဒုတိယမြောက် သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည့် မြို့ဖြစ်သည်။ တော်လှန်ရေးတပ်ပေါင်းစုများသည် မြို့ကို တိုက်ရိုက်မထိုးစစ်ဆင်မီ မတ်လကတည်းက တကောင်းမြို့နှင့် လက်ပံကုန်းကျေးရွာတို့တွင် အထိုင်ချတပ်စွဲထားသော စစ်ကောင်စီတပ် များကို စတင်တိုက်ခိုက်ခြင်းအပြင်၊ ဇူလိုင်လတွင်လည်း ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ တွင်းငယ်နယ်မြေရဲစခန်းနှင့် အင်းနက်ရွာရှိ စစ်ကောင်စီစခန်းများကို ကြိုတင်ဖြတ်တောက်သိမ်းပိုက်သည့် ဗျူဟာကို အသုံးပြုခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-07-15 |title=ရှမ်း-မန်း စစ်ဆင်ရေးကြောင့် မန္တလေးမှာ စစ်ကောင်စီ လုံခြုံရေးတိုးမြှင့် |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/c80xr0w42gjo |access-date=2026-04-18 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

ထိုမတိုင်ခင်က တကောင်းမြို့၏ မြောက်ဘက် မိုင် ၂၀ ကျော်အကွာ ထီးချိုင့်မြို့၏ တစ်ဖက်ကမ်း ဧရာဝတီမြစ်အရှေ့ဘက်ခြမ်း မောင်းကုန်းရွာအနီးတွင် တည်ရှိသည့်  တကောင်းနီကယ်စီမံကိန်းသည် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့များ၏ လက်အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်။[[၁၀၂၇ စစ်ဆင်ရေး]]အတွင်း စီမံကိန်း၌ တပ်စွဲထားသည့် စစ်ကောင်စီတပ်ဖွဲ့ဝင် ၅၀ ခန့်သည် ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဇူလိုင်လကုန်တွင် တော်လှန်ရေးအင်အားစုများထံ လက်နက်ချခဲ့ကြပြီး စီမံကိန်းအနာဂတ်နှင့် ပတ်သက်၍ NUG နှင့် တရုတ်အစိုးရတို့အကြား ဆွေးနွေးမှုများ ရှိခဲ့ကြသည်။အဆိုပါစီမံကိန်းကို ၂၀၀၈ ခုနှစ်မှ စတင်ကာ တရုတ်နိုင်ငံပိုင် China Nonferrous Metal Mining and Construction နှင့် မြန်မာအစိုးရ၏ အမှတ် (၃) သတ္တုတွင်းလုပ်ငန်းတို့က ထုတ်လုပ်မှုအပေါ် အကျိုးခွဲဝေခံစားသည့်စနစ်ဖြင့် နှစ် ၂၀ စာချုပ်ချုပ်ဆို လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Now |first=Myanmar |date=2024-08-02 |title=တရုတ်ပိုင် တကောင်းနီကယ်စက်ရုံကို PDF သိမ်းပိုက်၊ NUG နှင့် တရုတ် စက်ရုံအနာဂတ်အတွက် ဆွေးနွေးနေ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/55791/ |access-date=2026-04-18 |website=Myanmar Now |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== တိုက်ပွဲဖြစ်ပွားခြင်း ==
တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲကို အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ၊ အမှတ် (၁) စစ်ဒေသ၊ မန္တလေးတိုင်းတာဝန်ခံရုံး၏ တိုက်ရိုက်ကွပ်ကဲမှုဖြင့် ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၁ ရက် နံနက်ပိုင်းတွင် စတင်ဆင်နွှဲခဲ့ကြသည်။ အဆိုပါထိုးစစ်တွင် အထူးလှုပ်ရှားတပ်ရင်း-၃၊ အမှတ် (၅၁၁) တပ်ရင်း၊ မန္တလေးခရိုင် တပ်ရင်း-၄၊ မန္တလေးတိုင်း ဒရုန်းတပ်ဖွဲ့နှင့် သပိတ်ကျင်းမြို့နယ် ပကဖ ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များ ပါဝင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြပြီး ဩဂုတ်လ ၁၂ ရက် ညနေပိုင်းတွင် မြို့ကို အပြီးသတ် သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ အမှတ် (၁) စစ်ဒေသ၏ သတင်းထုတ်ပြန်ချက်အရ နှစ်ရက်တာ တိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီဘက်မှ ၆၄ ဦး သေဆုံးခဲ့ပြီး ၂၀ ဦးကို အရှင်ဖမ်းဆီးရမိခဲ့ကာ တော်လှန်ရေးအင်အားစုများဘက်မှ ရဲဘော်နှစ်ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ludunwayoo |date=2024-08-13 |title=တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲ စစ်ကောင်စီတပ် ၆၄ ဦး သေ၊ ၂ဝ အရှင်ဖမ်းမိ၊ လက်နက်မျိုးစုံ ၈၃ လက် သိမ်းဆည်းရရှိ |url=https://www.ludunwayoo.com/news-mm/2024/08/13/95905/ |access-date=2026-04-18 |website=LuduNwayOo |language=my-MM}}&lt;/ref&gt;

တိုက်ပွဲအပြီးတွင် စစ်ကောင်စီတပ်ထံမှ လက်နက်မျိုးစုံ ၈၃ လက်၊ ကျည်မျိုးစုံ ၁၄,၀၀၀ ကျော်နှင့် ဗုံးသီးမျိုးစုံ ၁၃၀ ခန့်ကို သိမ်းဆည်းရမိခဲ့ပုံကို အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရက ထုတ်ပြန်ပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=MPM |date=2024-08-17 |title=တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲအတွင်း စစ်ကောင်စီတပ်သား ၆၄ ဦး သေဆုံးပြီး အရှင် ၂၀ ဦး ဖမ်းမိခဲ့ » Myanmar Peace Monitor |url=https://mmpeacemonitor.org/my/mmr-news/%E1%80%90%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B7%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA/ |access-date=2026-04-18 |website=Myanmar Peace Monitor |language=my-MM}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၁ ခုနှစ် နောက်ပိုင်း မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ်တွင် တကောင်းမြို့သည် မန္တလေးတိုင်းအတွင်း တော်လှန်ရေးအင်အားစုများ အခြေခိုင်မာစွာ တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည့် နေရာတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လတွင် NUG/PDF ပူးပေါင်းတပ်ဖွဲ့များက မြို့ကို သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် (၁၉) လကြာ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို ဖော်ဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် မန္တလေးတိုင်းအတွင်း PDF တပ်ဖွဲ့များ သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည့် ပထမဆုံးနှင့် အကြာဆုံး ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သည့် မြို့ပြဒေသတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Agency |first=Yangon Khit Thit News |date=2024-08-13 |title=တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲတွင် စစ်ကောင်စီ တပ်သား ၆၄ ဦးသေသုံးပြီး ၂၀ ဦး အရှင်ဖမ်းမိကာ သေနတ်မျိုးစုံ ၈၃ လက် သိမ်းဆည်းရရှိ |url=https://yktnews.com/2024/08/178787/ |access-date=2026-04-18 |website=Khit Thit Media |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== တန်ပြန်ထိုးစစ်နှင့် မြို့ကို လက်လွှတ်ရခြင်း ==
တော်လှန်ရေးအင်အားစုများအနေဖြင့် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်အတွင်းရှိ တကောင်းမြို့နှင့် ဝန်းကျင်ဒေသများကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လမှစ၍ ၁၉ လနီးပါးခန့် ယာယီစိုးမိုးထားခဲ့သည်။စစ်တပ်က ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် သပိတ်ကျင်းမြို့ကို  ပြန်လည်သိမ်းပိုက် ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့ပြီး နောက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၀ ရက်နေ့တွင် မန္တလေး-မတ္တရာ-စဉ့်ကူး-သပိတ်ကျင်း ဆက်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းနှင့် မန္တလေး-သပိတ်ကျင်း-မိုးကုတ် လမ်းကြောင်းများကို ဆက်လက် ပြန်လည်ထိန်းချုပ် ခဲ့သည်။ထို့နောက် တကောင်းမြို့ကို ပြန်လည်သိမ်းပိုက်နိုင်ရေးအတွက် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၆ ရက်နေ့မှစ၍ နယ်မြေရှင်းလင်းရေးခေါင်းစဥ်ဖြင့် စစ်ကြောင်းများခွဲကာ ထိုးစစ်ဆင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=■ တကောင်းမြို့သိမ်းတိုက်ပွဲဝင် အရာရှိ၊ စစ်သည်များအား ဂုဏ်ပြုချီးမြှင့်ငွေများ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး ဂုဏ်ပြုနေ့လယ်စာဖြင့် တည်ခင်းဧည့်ခံ |url=https://news-eleven.com/article/310499 |access-date=2026-04-18 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |language=my}}&lt;/ref&gt;

စစ်တပ်စစ်ကြောင်းသည် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊  ဖေဖော်ဝါရီ ၁၃ ရက်နေ့တွင်  [[သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်]] အတွင်းရှိ ရေချမ်းစဉ်ကျေးရွာ၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၅ ရက်နေ့တွင် [[ရှားတောရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|ရှားတောကျေးရွာ]]၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၇ ရက်နေ့တွင် [[ဗနွဲရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|ဗနွဲ့ကျေးရွာ]]၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၈ ရက်နေ့တွင် [[ဒေါင်းပုန်းရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|ဒေါင်းပုန်းကျေးရွာ]]၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ရွှေကျွန်းပင်ကျေးရွာ၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၂ ရက်နေ့တွင် [[ပေါက်တပင်ရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|ပေါက်တပင်ကျေးရွာ]]၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၄ ရက်နေ့တွင် သီးကုန်းကျေးရွာ၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၅ ရက်နေ့တွင် [[ဝါးရုံကုန်းရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|ဝါးရုံးကုန်းကျေးရွာ]]၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၆ ရက်နေ့တွင် ရွှေစကာကျေးရွာ၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၇ ရက်နေ့တွင် [[မြင်သာရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|မြင်သာကျေးရွာ]]နှင့် [[ကြာညှပ်ရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|ကြာညှပ်ကျေးရွာ]]၊ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၈ ရက်နေ့တွင် [[ကိုးပင်ရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|ကိုးပင်ကျေးရွာ]]နှင့် [[ပုတီးဖြူရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|ပုတီးဖြူကျေးရွာ]]၊ မတ် ၂ ရက်နေ့တွင် [[မင်းကုန်းရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|မင်းကုန်းကျေးရွာ]]၊ မတ် ၄ ရက်နေ့တွင် [[ဆယ်ဇင်းကုန်းရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|ဆယ်ဇင်းကုန်းကျေးရွာ]]၊ မတ် ၅ ရက်နေ့တွင် [[လက်ပံကုန်းရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|လက်ပန်ကုန်းကျေးရွာ]]၊ မတ် ၇ ရက်နေ့တွင် [[ရေယာဉ်ရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|ရေယာဉ်ကျေးရွာ]]၊ မတ် ၈ ရက်နေ့တွင် ဝဲကြီးကျေးရွာနှင့် ပေါ်တော်မူကျေးရွာ၊ မတ် ၉ ရက်နေ့တွင် မန်ကျည်းကုန်းကျေးရွာနှင့် [[ဆင်ညှပ်ကုန်းရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|ဆင်ညှပ်ကုန်းကျေးရွာ]]၊ မတ် ၁၀ ရက်နေ့တွင် တကောင်းလမ်းဆုံနှင့် [[ညောင်လေးပင်ရွာ၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်|ညောင်လေးပင်ကျေးရွာ]]၊ မတ် ၁၂ ရက်နေ့ တွင် [[တကောင်းမြို့|တကောင်းမြို့တွင်း]] သို့ ဝင်ရောက်ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ဤဖြစ်စဉ်သည် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးအတွင်း တော်လှန်ရေးအင်အားစုများ အကြာဆုံး ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့သည့် မြို့ပြဒေသတစ်ခုကို စစ်ကောင်စီဘက်က ပြန်လည်ရရှိသွားခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-13 |title=တကောင်းမြို့ကို ပြန်ရပြီလို့ စစ်တပ် ကြေညာ |url=https://www.bbc.com/burmese/articles/czj1z1mjlm2o |access-date=2026-04-18 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
{{reflist}}
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)မှ တိုက်ပွဲများ]]
[[ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပြည်တွင်းပဋိပက္ခများ]]
[[ကဏ္ဍ:မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရှိ တိုက်ပွဲများ]]
[[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]]</text>
      <sha1>cqdikhwznalcq6omd1babiiu1ylkcf8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284570</id>
    <revision>
      <id>1026924</id>
      <parentid>1026711</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T19:19:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>61272</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[ဝီကီပီးဒီးယား:စိစစ်အတည်ပြုခံနိုင်မှု]] (20260421)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>1026924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17943" sha1="mikiuw66gbp1ezhralros9ey27b937g" xml:space="preserve">[[ဖိုင်:A_portion_of_the_lattice_of_ideals_of_Z_illustrating_prime,_semiprime_and_primary_ideals_SVG.svg|right|thumb|ကိန်းပြည့်များ (integers) &lt;math&gt;\Z&lt;/math&gt; ၏ အိုင်ဒီးလ်များ (ideals) ပါဝင်သော လတ္တစ် (lattice) အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု၏ ဟပ်ဆေး ပုံကြမ်း (Hasse diagram) ဖြစ်သည်။ ခရမ်းရောင် အမှတ်များသည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ (prime ideals) ကို ညွှန်ပြသည်။ ခရမ်းရောင်နှင့် အစိမ်းရောင် အမှတ်များသည် သုဒ္ဓကိန်းတစ်ပိုင်း အိုင်ဒီးလ်များ (semiprime ideals) ဖြစ်ကြသည်။ ခရမ်းရောင်နှင့် အပြာရောင် အမှတ်များသည် ပရိုင်မရီ အိုင်ဒီးလ်များ (primary ideals) ဖြစ်ကြသည်။]]
အက္ခရာသင်္ချာ (algebra) တွင် '''သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ် (prime ideal)''' ဆိုသည်မှာ ကွင်း (ring) တစ်ခု၏ အစုပိုင်း (subset) တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ကိန်းပြည့်များ၏ ကွင်းအတွင်းရှိ သုဒ္ဓကိန်း (prime number) တစ်ခု၏ အရေးကြီးသော ဂုဏ်သတ္တိများစွာနှင့် တူညီမှုရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dummit |first=David S. |year=2004 |title=Abstract Algebra |url=https://archive.org/details/abstractalgebra0000dumm_k3c6 |last2=Foote |first2=Richard M. |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=0-471-43334-9 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lang |first=Serge |author-link=Serge Lang |year=2002 |title=Algebra |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |isbn=0-387-95385-X |series=[[Graduate Texts in Mathematics]]}}&lt;/ref&gt; ကိန်းပြည့်များအတွက် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များမှာ ပေးထားသော သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခု၏ ဆတိုးကိန်းများ (multiples) အားလုံးနှင့်အတူ သုည အိုင်ဒီးလ် (zero ideal) တို့ ပါဝင်သည့် အစုများ ဖြစ်ကြသည်။

ပရစ်မစ်တစ် အိုင်ဒီးလ်များ (primitive ideals) သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့အပြင် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များသည် ပရိုင်မရီ (primary) နှင့် သုဒ္ဓကိန်းတစ်ပိုင်း (semiprime) နှစ်မျိုးလုံး ဖြစ်ကြသည်။

== ဖလှယ်ရ ကွင်းများအတွက် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ ==

=== အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် ===
ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ၏ အိုင်ဒီးလ် &lt;math&gt;\mathfrak{p}&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိ (properties) နှစ်ခုရှိပါက ၎င်းကို '''သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်''' ဟု သတ်မှတ်သည်။

*အကယ်၍ &lt;math&gt;a&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; တို့သည် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်များ (elements) ဖြစ်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ မြှောက်လဒ် &lt;math&gt;ab&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;\mathfrak{p}&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;a&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;\mathfrak{p}&lt;/math&gt; တွင် သို့မဟုတ် &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;\mathfrak{p}&lt;/math&gt; တွင် ပါဝင်ရမည်။

*&lt;math&gt;\mathfrak{p}&lt;/math&gt; သည် ကွင်း &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုလုံးနှင့် မညီမျှရပေ။

ဤအချက်သည် ယူကလစ်ဒ် အထောက်အကူပြု သီအိုရမ် (Euclid's lemma) ဟု လူသိများသော သုဒ္ဓကိန်းများ၏ ဂုဏ်သတ္တိကို ယေဘုယျပြုလုပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသီအိုရမ်အရ &lt;math&gt;p&lt;/math&gt; သည် သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ကိန်းပြည့်နှစ်ခု၏ မြှောက်လဒ် &lt;math&gt;ab&lt;/math&gt; ကို စား၍ပြတ်ပါက &lt;math&gt;p&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;a&lt;/math&gt; ကို သို့မဟုတ် &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; ကို စား၍ပြတ်ရမည် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အောက်ပါအတိုင်း ဆိုနိုင်သည်။

:အပေါင်းကိန်းပြည့် (positive integer) &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; တစ်ခု သုဒ္ဓကိန်းတစ်ခု ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ (if and only if) &lt;math&gt;n\Z&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;\Z&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခု ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။

ဖလှယ်ရ ကွင်း &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ၏ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များအစုကို ၎င်း၏ '''ရောင်စဉ်''' (spectrum) ဟုခေါ်ပြီး &lt;math&gt;\mathrm{Spec}\ R&lt;/math&gt; ဖြင့် သင်္ကေတပြုဖော်ပြသည်။ အကြောင်းအရာပေါ် မူတည်၍ ဤသင်္ကေတအသုံးအနှုန်းကို နောက်ထပ် တည်ဆောက်ပုံများ တပ်ဆင်ထားသော သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များအစုကို ရည်ညွှန်းရာတွင်လည်း အသုံးပြုသည်။ ထိုတည်ဆောက်ပုံများတွင် တိုပေါ်လော်ဂျီ (topology) နှင့် ကွင်းများ၏ အစည်း (sheaf of rings) တို့ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့သည် အဖိုင်းစကင်းမ် (affine scheme) ဟုခေါ်သော ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အရာဝတ္ထုတစ်ခုအဖြစ် ဖြစ်စေသည်။

=== အခြားသော အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် ===
ထပ်တူညီပြီး (equivalent) နားလည်ရန် ပိုမိုလွယ်ကူနိုင်သည့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။

&lt;math&gt;R&lt;/math&gt; သည် '''ဖလှယ်ရ ကွင်း''' တစ်ခုဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ၏ အိုင်ဒီးလ်အစစ် (proper ideal) &lt;math&gt;I&lt;/math&gt; တစ်ခုတွင် အောက်ပါ ဂုဏ်သတ္တိရှိပါက ၎င်းကို '''သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်''' ဟု သတ်မှတ်သည်။

*အကယ်၍ &lt;math&gt;a \notin I&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;b \notin I&lt;/math&gt; ဖြစ်ပါက &lt;math&gt;ab \notin I&lt;/math&gt; ဖြစ်ရမည်။

ဤဂုဏ်သတ္တိသည် သင်္ချာနည်းကျအားဖြင့် အထက်တွင် အသုံးပြုခဲ့သော စံအဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်နှင့် ထပ်တူညီသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ၎င်းကို ဆန့်ကျင်ဘက်အဆို (contrapositive) ကို အသုံးပြု၍ ဆင်းသက်ချက် ရှာယူထားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။

=== ဥပမာများ ===

*ရိုးရှင်းသော ဥပမာတစ်ခုမှာ ကွင်း &lt;math&gt;R=\Z&lt;/math&gt; တွင် စုံကိန်းများ (even numbers) ၏ အစုပိုင်းဖြစ်သော &lt;math&gt;2\mathbb{Z}&lt;/math&gt; သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို &lt;math&gt;(2)&lt;/math&gt; ဖြင့်လည်း သင်္ကေတပြုလေ့ရှိသည်။ ယင်းသင်္ကေတသည် ၂ က ထုတ်လုပ် (generate) ပေးသော အိုင်ဒီးလ်ကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။
*အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း (integral domain) &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုကို ပေးထားပါက မည်သည့် သုဒ္ဓကိန်း အစုဝင် (prime element) &lt;math&gt;p \in R&lt;/math&gt; မဆို ပရင်စီပယ် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ် (principal prime ideal) &lt;math&gt;(p)&lt;/math&gt; ကို ထုတ်လုပ်ပေးသည်။ 
*အကယ်၍ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; သည် ကိန်းထွေး (complex number) မြှောက်ဖော်ကိန်းများ (coefficients) ပါဝင်သော ကိန်းရှင်နှစ်ခုပါ ပိုလီနိုမီရယ်များ၏ ကွင်း &lt;math&gt;\Complex[X,Y]&lt;/math&gt; ကို ကိုယ်စားပြုပါက ပိုလီနိုမီရယ် &lt;math&gt;Y^2 - X^3 - X - 1&lt;/math&gt; မှ ထုတ်လုပ်ပေးသော အိုင်ဒီးလ်သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။
*ကိန်းပြည့် မြှောက်ဖော်ကိန်းများ ပါဝင်သော ပိုလီနိုမီရယ်များအားလုံး၏ ကွင်း &lt;math&gt;\Z[X]&lt;/math&gt; တွင် &lt;math&gt;2&lt;/math&gt; နှင့် &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; တို့ဖြင့် ထုတ်လုပ်ထားသော အိုင်ဒီးလ် &lt;math&gt;(2,X)&lt;/math&gt; သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းအိုင်ဒီးလ်တွင် &lt;math&gt;\Z[X]&lt;/math&gt; ၏ အစုဝင်တစ်ခုကို ၂ ဖြင့် မြှောက်ကာ ၎င်းကို &lt;math&gt;\Z[X]&lt;/math&gt; ရှိ အခြားပိုလီနိုမီရယ်တစ်ခုအား &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ဖြင့် မြှောက်ထားသော ရလဒ်နှင့် ပေါင်းခြင်းဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော ပိုလီနိုမီရယ်များအားလုံး ပါဝင်သည်။ အခြားပိုလီနိုမီရယ်အား &lt;math&gt;X&lt;/math&gt; ဖြင့် မြှောက်ထားသော လုပ်ငန်းစဉ်သည် ကိန်းသေ မြှောက်ဖော်ကိန်းကို မျဉ်းဖြောင့် မြှောက်ဖော်ကိန်းအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပေးသည်။ ထို့ကြောင့် ရရှိလာသော အိုင်ဒီးလ်တွင် ကိန်းသေ မြှောက်ဖော်ကိန်းသည် စုံကိန်းဖြစ်နေသော ပိုလီနိုမီရယ်များအားလုံး ပါဝင်သည်။
*မည်သည့် ကွင်း &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တွင်မဆို '''အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်''' (maximal ideal) ဆိုသည်မှာ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ၏ အိုင်ဒီးလ်အစစ်များ (proper ideals) အားလုံးပါဝင်သော အစုထဲတွင် အကြီးဆုံးဖြစ်သည့် အိုင်ဒီးလ် &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; ကို ဆိုလိုသည်။ တနည်းအားဖြင့် &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; ကို ငုံထားနိုင်သော &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ၏ အိုင်ဒီးလ်ဟူ၍ အတိအကျ နှစ်ခုသာရှိပြီး ၎င်းတို့မှာ &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; ကိုယ်တိုင်နှင့် ကွင်း &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; တစ်ခုလုံးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်တိုင်းသည် အမှန်တကယ်အားဖြင့် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ပရင်စီပယ် အိုင်ဒီးလ် ဒိုမိန်းတစ်ခုတွင် သုညမဟုတ်သော သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တိုင်းသည် အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်များ ဖြစ်ကြသော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် အမြဲတမ်း မမှန်ကန်နိုင်ပေ။ သီးသန့် ဆခွဲကိန်းခွဲ ဒိုမိန်း &lt;math&gt;\Complex[x_1,\ldots,x_n]&lt;/math&gt; အတွက် ဟီလ်ဘတ် နားလ်စတယ်လန်ဇပ်စ် (Hilbert's Nullstellensatz) သီအိုရမ်အရ အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်တိုင်းသည် &lt;math&gt;(x_1-\alpha_1, \ldots, x_n-\alpha_n)&lt;/math&gt; ပုံစံရှိသည်။
*အကယ်၍ &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; သည် ချောမွေ့သော မန်နီဖိုး (smooth manifold) တစ်ခုဖြစ်ပြီး &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; ပေါ်ရှိ ချောမွေ့သော ကိန်းစစ် ဖန်ရှင်များ (smooth real functions) ၏ ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။ ထို့အပြင် &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; သည် &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အမှတ်တစ်ခု ဖြစ်မည်ဆိုပါက &lt;math&gt;f(x) = 0&lt;/math&gt; ဖြစ်စေသော ချောမွေ့သည့် ဖန်ရှင် &lt;math&gt;f&lt;/math&gt; များအားလုံး၏ အစုသည် &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ်တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းသည်။ ၎င်းသည် အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ်တစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။

=== ဂုဏ်သတ္တိများ ===
*ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိသော (with unity) ကွင်း &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; အတွင်းရှိ အိုင်ဒီးလ် &lt;math&gt;I&lt;/math&gt; သုဒ္ဓကိန်း ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ စားလဒ်ကွင်း (factor ring) &lt;math&gt;R/I&lt;/math&gt; သည် အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း (integral domain) တစ်ခု ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။
*ယူနစ်ရှိဂုဏ်သတ္တိရှိသော ဖလှယ်ရ ကွင်းတစ်ခု အင်တီဂရယ် ဒိုမိန်း ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ &lt;math&gt;(0)&lt;/math&gt; သည် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ် တစ်ခု ဖြစ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။
*အိုင်ဒီးလ် &lt;math&gt;I&lt;/math&gt; တစ်ခု သုဒ္ဓကိန်း ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေမှာ ၎င်း၏ အစုသီအိုရီအရ ဖြည့်စွက်စု (set-theoretic complement) တွင် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ အပိတ်ဂုဏ်သတ္တိ (multiplicatively closed) ရှိခြင်းပင်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book | last=Reid | first=Miles | author-link=Miles Reid | title=Undergraduate Commutative Algebra | publisher=[[Cambridge University Press]] | year=1996 | isbn=0-521-45889-7}}&lt;/ref&gt;
*သုညမဟုတ်သော ကွင်းတိုင်းတွင် သုဒ္ဓကိန်း အိုင်ဒီးလ် အနည်းဆုံးတစ်ခု ပါဝင်သည်။ အကြီးဆုံး အိုင်ဒီးလ် အနည်းဆုံးတစ်ခု ပါဝင်သည်။ ဤအချက်သည် ခရူးလ်၏ သီအိုရမ် (Krull's theorem) ၏ တိုက်ရိုက် အကျိုးဆက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:သင်္ချာ]]


{{သင်္ချာ-stub}}</text>
      <sha1>mikiuw66gbp1ezhralros9ey27b937g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာတေမစ် ၂</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284585</id>
    <revision>
      <id>1026824</id>
      <parentid>1026704</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:59:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1026824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11540" sha1="5825sj7m3lzg9v39wwbrztt29ony7zv" xml:space="preserve">{{Infobox spaceflight|name=အာတေမစ် ၂|names_list={{Unbulleted list|Artemis II|Exploration Mission-2 (EM-2)}}|image=Earthset (art002e009288).jpg|image_caption=''[[ကမ္ဘာဝင်ခြင်း]]''&lt;br /&gt; [[တပ်မှူး ရိဒ်ဝိုက်စ်မန်း]] မှရိုက်ကူးသည်။|mission_type=လူလိုက်ပါသော လကမ္ဘာ [[ဖြတ်ပျံသည့်(အာကာသပျံသန်းခြင်း)|flyby]]|operator=[[နာဆာ]]|COSPAR_ID=&lt;!-- Wikidata --&gt;|SATCAT=&lt;!-- Wikidata --&gt;|website={{URL|nasa.gov/mission/artemis-ii}}|mission_duration={{time interval|1 April 2026 22:35:12|April 11, 2026, 00:07:27|show=dhms}}&lt;ref name=&quot;Navias 2026&quot; /&gt;|distance_travelled={{cvt|700237|mi|km nmi}}&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{Cite web |date=April 10, 2026 |title=Nasa panel gives assessment of successful Artemis II mission |url=https://www.bbc.com/news/live/c3dlnzv5r71t?post=asset%3A3fb43455-d5cb-49e5-b4b7-7322196535c7#post |access-date=April 13, 2026 |website=BBC |language=en-US }}&lt;/ref&gt;|spacecraft={{ubli
   | [[Orion (spacecraft)#List of vehicles|Orion CM-003]] ''Integrity''{{r |twitter1}}
   | [[European Service Module|ESM-2]]
   }}|manufacturer={{ubli
   | Orion: [[Lockheed Martin]]
   | ESM: [[Airbus Defence and Space|Airbus]]
   }}|launch_mass={{cvt|၇၈၀၀၀|ပေါင်}}&lt;ref name=&quot;Orion Reference Guide&quot;&gt;{{Cite web |date=November 10, 2022 |title=Orion Reference Guide |url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/orion-reference-guide-111022.pdf |access-date=April 7, 2026 |website=NASA }}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=6}}|landing_mass={{cvt|၂၀၅၀၀|ပေါင်}}&lt;ref name=&quot;Orion Reference Guide&quot; /&gt;{{Reference page|page=12}}|crew_size=၄ ယောက်|crew_members={{Unbulleted list
   | [[ရိဒ် ဝိုက်စ်မန်း]]
   | [[ဗစ်တာ ဂလိုဗာ]]
   | [[ခရစ်စတီနာ ကော့ချ်]]
   | [[ဂျရေမီ ဟန်ဆန်]]
   }}|launch_date=April 1, 2026, 22:35:12&amp;nbsp;[[UTC]] (6:35:12&amp;nbsp;p.m.&amp;nbsp;[[Eastern Daylight Time|EDT]])&lt;ref name=&quot;NASA Launch Time&quot; /&gt;|launch_rocket=[[အာကာသလွှတ်တင်စနစ်ဒုံးပျံ]]|launch_site=[[ကနေဒီအာကာသစင်တာ|Kennedy]], [[Kennedy Space Center Launch Complex 39B|LC-39B]]&lt;ref name=&quot;HEOC&quot;&gt;{{Cite web |last=Hill |first=Bill |date=March 2012 |title=Exploration Systems Development Status |url=http://www.nasa.gov/pdf/630149main_5-Hill_SLS%20MPCV%20GSDO_508.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211204753/https://www.nasa.gov/pdf/630149main_5-Hill_SLS |archive-date=February 11, 2017 |access-date=July 21, 2012 |publisher=NASA Advisory Council}} {{Source attribution }}&lt;/ref&gt;|recovery_by={{USS|John P. Murtha}}&lt;ref name=&quot;Grimm &amp; Zakrzewski 2026&quot; /&gt;|landing_date=April 11, 2026, 00:07:27&amp;nbsp;[[UTC]] (April&amp;nbsp;10, 5:07:27&amp;nbsp;p.m.&amp;nbsp;[[Pacific Daylight Time|PDT]])&lt;ref name=&quot;Navias 2026&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=nfhDuOHMp0A |title=NASA's Artemis II Crew Comes Home |date=April 10, 2026 |last=Navias |first=Rob |type=Video |access-date=April 10, 2026 |quote=...we talked to flight dynamics and received a more official touchdown time, a splashdown time as it were, of 7:07 and 27 seconds PM Central Time...That would equate to a mission elapsed time of 9 days, 1 hour, 32 minutes and 15 seconds. |via=YouTube }}&lt;/ref&gt;|landing_site=[[ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ]] [[ဆန်ဒီရေဂိုမြိုး]] ၏အနောက်တောင်ပိုင်း({{Coord|32.3|N|117.8|W}})&lt;ref name=&quot;jsr&quot; /&gt;|interplanetary={{Infobox spaceflight/IP
   | type            = orbiter
   | object          = Earth
   | orbits          = 2
   | departure_date  = April 2, 2026&lt;ref name=&quot;jsr&quot;&gt;{{Cite web |last=McDowell |first=Jonathan |author-link=Jonathan McDowell |title=Jonathan's Space Report No. 855 |url=https://planet4589.org/space/jsr/latest.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260406182800/https://planet4589.org/space/jsr/latest.html |archive-date=April 6, 2026 |access-date=April 8, 2026 |website=planet4589.org }}&lt;/ref&gt;
   | periapsis       = {{cvt|119|mi|km nmi}}
   | apoapsis        = {{cvt|43,604|mi|km nmi}}
   | inclination     = 28.5°
   | apsis           = gee
   }}{{Infobox spaceflight/IP
   | type            = flyby
   | object          = [[Moon]]
   | distance        = {{cvt|4067|mi|km nmi}}&lt;ref name=&quot;Graf 2026-04-06&quot; /&gt;
   | arrival_date    = April 6, 2026, 23:00&amp;nbsp;UTC
   }}|crew_photo=Artemis 2 Crew Portrait.jpg|crew_photo_caption=တရားဝင်မစ်ရှင်အမှုထမ်းပုံ၊ [[နာရီလက်တံအတိုင်းရစ်သော်]] ဝဲမှစ၍[[Christina Koch|Koch]], [[Victor Glover|Glover]], [[Jeremy Hansen|Hansen]] and [[Reid Wiseman|Wiseman]]|insignia=Artemis II patch.svg|insignia_caption=မစ်ရှင် တံဆိပ်|programme=[[အာတေမစ် စီမံကိန်း]]|previous_mission=[[အာတေမစ် ၁]]|next_mission=[[အာတေမစ် ၃]]}}
'''အာတေမစ် ၂''' သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်မှ ၁၁ ရက်အထိ လူလိုက်ပါသော လကမ္ဘာပတ် မစ်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် [[နာဆာ]] ဦးဆောင်သော အာတေမစ် အစီအစဉ် ၏ ပထမဆုံး လူလိုက်ပါသည့် ပျံသန်းမှုဖြစ်ပြီး ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် [[အပိုလို ၁၇]] ပြီးနောက် [[အနိမ့်စားကမ္ဘာပတ်လမ်း]]ထက် ကျော်လွန်၍ ပထမဆုံး လူလိုက်ပါသည့် ပျံသန်းမှုလည်း ဖြစ်သည်။ အာတေမစ် ၂ သည် အာကာသလွှတ်တင်စနစ် (ဒုံးပျံ) ၏ ဒုတိယအကြိမ်မြောက် ပျံသန်းမှုဖြစ်ပြီး လူလေးဦးပါ အဖွဲ့သားများက ''Integrity'' ဟု အမည်ပေးထားသော အိုရိုင်ရွန် အာကာသယာဉ် ၏ ပထမဆုံး လူလိုက်ပါသည့် ပျံသန်းမှုလည်း ဖြစ်သည်။

ယင်းမစ်ရှင်သည် လူသားများကို လမျက်နှာပြင်သို့ ပြန်လည်ပို့ဆောင်ရန် ရည်ရွယ်သည့် နောက်ဆက်တွဲ Artemis မစ်ရှင်များကို ပံ့ပိုးပေးသည့် စမ်းသပ်ပျံသန်းမှုတစ်ခုဖြစ်သည်။ မူလက '''လေ့လာရေးမစ်ရှင်-၂''' အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး ဖျက်သိမ်းလိုက်သော ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားလမ်းကြောင်းပြောင်းလဲရေးမစ်ရှင်ကို ပံ့ပိုးရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် အာတေမစ် စီမံကိန်းကို တည်ထောင်ပြီးနောက် ၎င်း၏ ရည်မှန်းချက်များကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ မစ်ရှင်၏ အဓိကရည်မှန်းချက်မှာ အနာဂတ် အာတေမစ်,မစ်ရှင်များတွင် လကို ရေရှည်စူးစမ်းလေ့လာခြင်းမပြုမီ အိုရိုင်ရွန် အာကာသယာဉ် ၏ စနစ်များ၊ အဖွဲ့သားများ၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာများနှင့် မစ်ရှင်လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများကို အတည်ပြုရန်ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dinner |first=Josh |date=2026-03-31 |title=Here's what the Artemis 2 astronauts will be doing on each day of NASA's historic moon mission |url=https://www.space.com/space-exploration/missions/artemis-2-breakdown-what-to-expect-from-each-day-of-nasas-historic-moon-mission |access-date=2026-04-14 |website=Space}}&lt;/ref&gt; အာတေမစ် ၂ ၏ မစ်ရှင်ရည်မှန်းချက်များသည် [[အပိုလိုစီမံကိန်း]] ၏ ပထမဆုံး လူလိုက်ပါသော လကမ္ဘာခရီးစဉ်ဖြစ်သည့် ၁၉၆၈ ခုနှစ်တွင် [[အပိုလို ၈]] ၏ ရည်မှန်းချက်များနှင့် ဆင်တူပြီး ၎င်း၏ လွတ်လပ်စွာပြန်လာသည့် လမ်းကြောင်းသည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်တွင် [[အပိုလို ၁၃]] မှ ပျံသန်းခဲ့သည့် လမ်းကြောင်းနှင့် ဆင်တူသည်။

အနိမ့်စားကမ္ဘာပတ်လမ်းကိုကျော်ကာ လကမ္ဘာသို့ခရီးသွားခဲ့သည့် [[အာကာသယာဉ်မှူး]] ၄ ဦးအနက် ''ဗစ်တာဂလိုဗာ''သည် ပထမဆုံး လူမည်း၊ ''ခရစ်စတီန ကော့ချ်''သည် ပထမဆုံးအမျိုးသမီး၊ ကနေဒါနိုင်ငံသား အာကာသယာဉ်မှူး ''ဂျရေမီ ဟန်ဆန်''သည်ပထမဆုံးအမေရိကန်နိုင်ငံသားမဟုတ်သူဖြစ်ပြီး တပ်မှူး ''ရိဒ် ဝိုက်စ်မန်း''သည် အသက်အကြီးဆုံးသူအဖြစ် အသီးသီး စံချိန်ချိုးခဲ့ကြသည်။ လကမ္ဘာကို ဖြတ်သန်းပျံသန်းစဉ်အတွင်း ၎င်းတို့သည် ကမ္ဘာနှင့်အကွာဝေးဆုံးလူသားအဖြစ် {{Convert|252756|mi}} အကွာအဝေးတွင် စံချိန်တင်ခဲ့သည်။ ပိုလို ၁၃ ရဲ့ {{Convert|248655|mi}} စံချိန်ကို ချိုးဖျက်နိုင်ခဲ့ပါသည်။ ။ လွှတ်တင်ပြီးနောက် အာတေမစ် ၂ သည် ၎င်း၏အောင်မြင်မှုများနှင့် ပါဝင်ပတ်သက်သောအဖွဲ့သားများကြောင့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာအာရုံစိုက်မှုကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့်ရရှိခဲ့ပြီး &quot; Moon joy &quot; ဟူသောအသုံးအနှုန်းကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။

== ကိုးကား ==</text>
      <sha1>5825sj7m3lzg9v39wwbrztt29ony7zv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026825</id>
      <parentid>1026824</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:01:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:အာကာသ စီမံကိန်းများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1026825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11614" sha1="cj46fzud140ae49s1n50lorw4w62t3y" xml:space="preserve">{{Infobox spaceflight|name=အာတေမစ် ၂|names_list={{Unbulleted list|Artemis II|Exploration Mission-2 (EM-2)}}|image=Earthset (art002e009288).jpg|image_caption=''[[ကမ္ဘာဝင်ခြင်း]]''&lt;br /&gt; [[တပ်မှူး ရိဒ်ဝိုက်စ်မန်း]] မှရိုက်ကူးသည်။|mission_type=လူလိုက်ပါသော လကမ္ဘာ [[ဖြတ်ပျံသည့်(အာကာသပျံသန်းခြင်း)|flyby]]|operator=[[နာဆာ]]|COSPAR_ID=&lt;!-- Wikidata --&gt;|SATCAT=&lt;!-- Wikidata --&gt;|website={{URL|nasa.gov/mission/artemis-ii}}|mission_duration={{time interval|1 April 2026 22:35:12|April 11, 2026, 00:07:27|show=dhms}}&lt;ref name=&quot;Navias 2026&quot; /&gt;|distance_travelled={{cvt|700237|mi|km nmi}}&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{Cite web |date=April 10, 2026 |title=Nasa panel gives assessment of successful Artemis II mission |url=https://www.bbc.com/news/live/c3dlnzv5r71t?post=asset%3A3fb43455-d5cb-49e5-b4b7-7322196535c7#post |access-date=April 13, 2026 |website=BBC |language=en-US }}&lt;/ref&gt;|spacecraft={{ubli
   | [[Orion (spacecraft)#List of vehicles|Orion CM-003]] ''Integrity''{{r |twitter1}}
   | [[European Service Module|ESM-2]]
   }}|manufacturer={{ubli
   | Orion: [[Lockheed Martin]]
   | ESM: [[Airbus Defence and Space|Airbus]]
   }}|launch_mass={{cvt|၇၈၀၀၀|ပေါင်}}&lt;ref name=&quot;Orion Reference Guide&quot;&gt;{{Cite web |date=November 10, 2022 |title=Orion Reference Guide |url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/orion-reference-guide-111022.pdf |access-date=April 7, 2026 |website=NASA }}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=6}}|landing_mass={{cvt|၂၀၅၀၀|ပေါင်}}&lt;ref name=&quot;Orion Reference Guide&quot; /&gt;{{Reference page|page=12}}|crew_size=၄ ယောက်|crew_members={{Unbulleted list
   | [[ရိဒ် ဝိုက်စ်မန်း]]
   | [[ဗစ်တာ ဂလိုဗာ]]
   | [[ခရစ်စတီနာ ကော့ချ်]]
   | [[ဂျရေမီ ဟန်ဆန်]]
   }}|launch_date=April 1, 2026, 22:35:12&amp;nbsp;[[UTC]] (6:35:12&amp;nbsp;p.m.&amp;nbsp;[[Eastern Daylight Time|EDT]])&lt;ref name=&quot;NASA Launch Time&quot; /&gt;|launch_rocket=[[အာကာသလွှတ်တင်စနစ်ဒုံးပျံ]]|launch_site=[[ကနေဒီအာကာသစင်တာ|Kennedy]], [[Kennedy Space Center Launch Complex 39B|LC-39B]]&lt;ref name=&quot;HEOC&quot;&gt;{{Cite web |last=Hill |first=Bill |date=March 2012 |title=Exploration Systems Development Status |url=http://www.nasa.gov/pdf/630149main_5-Hill_SLS%20MPCV%20GSDO_508.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211204753/https://www.nasa.gov/pdf/630149main_5-Hill_SLS |archive-date=February 11, 2017 |access-date=July 21, 2012 |publisher=NASA Advisory Council}} {{Source attribution }}&lt;/ref&gt;|recovery_by={{USS|John P. Murtha}}&lt;ref name=&quot;Grimm &amp; Zakrzewski 2026&quot; /&gt;|landing_date=April 11, 2026, 00:07:27&amp;nbsp;[[UTC]] (April&amp;nbsp;10, 5:07:27&amp;nbsp;p.m.&amp;nbsp;[[Pacific Daylight Time|PDT]])&lt;ref name=&quot;Navias 2026&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=nfhDuOHMp0A |title=NASA's Artemis II Crew Comes Home |date=April 10, 2026 |last=Navias |first=Rob |type=Video |access-date=April 10, 2026 |quote=...we talked to flight dynamics and received a more official touchdown time, a splashdown time as it were, of 7:07 and 27 seconds PM Central Time...That would equate to a mission elapsed time of 9 days, 1 hour, 32 minutes and 15 seconds. |via=YouTube }}&lt;/ref&gt;|landing_site=[[ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ]] [[ဆန်ဒီရေဂိုမြိုး]] ၏အနောက်တောင်ပိုင်း({{Coord|32.3|N|117.8|W}})&lt;ref name=&quot;jsr&quot; /&gt;|interplanetary={{Infobox spaceflight/IP
   | type            = orbiter
   | object          = Earth
   | orbits          = 2
   | departure_date  = April 2, 2026&lt;ref name=&quot;jsr&quot;&gt;{{Cite web |last=McDowell |first=Jonathan |author-link=Jonathan McDowell |title=Jonathan's Space Report No. 855 |url=https://planet4589.org/space/jsr/latest.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260406182800/https://planet4589.org/space/jsr/latest.html |archive-date=April 6, 2026 |access-date=April 8, 2026 |website=planet4589.org }}&lt;/ref&gt;
   | periapsis       = {{cvt|119|mi|km nmi}}
   | apoapsis        = {{cvt|43,604|mi|km nmi}}
   | inclination     = 28.5°
   | apsis           = gee
   }}{{Infobox spaceflight/IP
   | type            = flyby
   | object          = [[Moon]]
   | distance        = {{cvt|4067|mi|km nmi}}&lt;ref name=&quot;Graf 2026-04-06&quot; /&gt;
   | arrival_date    = April 6, 2026, 23:00&amp;nbsp;UTC
   }}|crew_photo=Artemis 2 Crew Portrait.jpg|crew_photo_caption=တရားဝင်မစ်ရှင်အမှုထမ်းပုံ၊ [[နာရီလက်တံအတိုင်းရစ်သော်]] ဝဲမှစ၍[[Christina Koch|Koch]], [[Victor Glover|Glover]], [[Jeremy Hansen|Hansen]] and [[Reid Wiseman|Wiseman]]|insignia=Artemis II patch.svg|insignia_caption=မစ်ရှင် တံဆိပ်|programme=[[အာတေမစ် စီမံကိန်း]]|previous_mission=[[အာတေမစ် ၁]]|next_mission=[[အာတေမစ် ၃]]}}
'''အာတေမစ် ၂''' သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်မှ ၁၁ ရက်အထိ လူလိုက်ပါသော လကမ္ဘာပတ် မစ်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် [[နာဆာ]] ဦးဆောင်သော အာတေမစ် အစီအစဉ် ၏ ပထမဆုံး လူလိုက်ပါသည့် ပျံသန်းမှုဖြစ်ပြီး ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် [[အပိုလို ၁၇]] ပြီးနောက် [[အနိမ့်စားကမ္ဘာပတ်လမ်း]]ထက် ကျော်လွန်၍ ပထမဆုံး လူလိုက်ပါသည့် ပျံသန်းမှုလည်း ဖြစ်သည်။ အာတေမစ် ၂ သည် အာကာသလွှတ်တင်စနစ် (ဒုံးပျံ) ၏ ဒုတိယအကြိမ်မြောက် ပျံသန်းမှုဖြစ်ပြီး လူလေးဦးပါ အဖွဲ့သားများက ''Integrity'' ဟု အမည်ပေးထားသော အိုရိုင်ရွန် အာကာသယာဉ် ၏ ပထမဆုံး လူလိုက်ပါသည့် ပျံသန်းမှုလည်း ဖြစ်သည်။

ယင်းမစ်ရှင်သည် လူသားများကို လမျက်နှာပြင်သို့ ပြန်လည်ပို့ဆောင်ရန် ရည်ရွယ်သည့် နောက်ဆက်တွဲ Artemis မစ်ရှင်များကို ပံ့ပိုးပေးသည့် စမ်းသပ်ပျံသန်းမှုတစ်ခုဖြစ်သည်။ မူလက '''လေ့လာရေးမစ်ရှင်-၂''' အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး ဖျက်သိမ်းလိုက်သော ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားလမ်းကြောင်းပြောင်းလဲရေးမစ်ရှင်ကို ပံ့ပိုးရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် အာတေမစ် စီမံကိန်းကို တည်ထောင်ပြီးနောက် ၎င်း၏ ရည်မှန်းချက်များကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ မစ်ရှင်၏ အဓိကရည်မှန်းချက်မှာ အနာဂတ် အာတေမစ်,မစ်ရှင်များတွင် လကို ရေရှည်စူးစမ်းလေ့လာခြင်းမပြုမီ အိုရိုင်ရွန် အာကာသယာဉ် ၏ စနစ်များ၊ အဖွဲ့သားများ၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာများနှင့် မစ်ရှင်လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများကို အတည်ပြုရန်ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dinner |first=Josh |date=2026-03-31 |title=Here's what the Artemis 2 astronauts will be doing on each day of NASA's historic moon mission |url=https://www.space.com/space-exploration/missions/artemis-2-breakdown-what-to-expect-from-each-day-of-nasas-historic-moon-mission |access-date=2026-04-14 |website=Space}}&lt;/ref&gt; အာတေမစ် ၂ ၏ မစ်ရှင်ရည်မှန်းချက်များသည် [[အပိုလိုစီမံကိန်း]] ၏ ပထမဆုံး လူလိုက်ပါသော လကမ္ဘာခရီးစဉ်ဖြစ်သည့် ၁၉၆၈ ခုနှစ်တွင် [[အပိုလို ၈]] ၏ ရည်မှန်းချက်များနှင့် ဆင်တူပြီး ၎င်း၏ လွတ်လပ်စွာပြန်လာသည့် လမ်းကြောင်းသည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်တွင် [[အပိုလို ၁၃]] မှ ပျံသန်းခဲ့သည့် လမ်းကြောင်းနှင့် ဆင်တူသည်။

အနိမ့်စားကမ္ဘာပတ်လမ်းကိုကျော်ကာ လကမ္ဘာသို့ခရီးသွားခဲ့သည့် [[အာကာသယာဉ်မှူး]] ၄ ဦးအနက် ''ဗစ်တာဂလိုဗာ''သည် ပထမဆုံး လူမည်း၊ ''ခရစ်စတီန ကော့ချ်''သည် ပထမဆုံးအမျိုးသမီး၊ ကနေဒါနိုင်ငံသား အာကာသယာဉ်မှူး ''ဂျရေမီ ဟန်ဆန်''သည်ပထမဆုံးအမေရိကန်နိုင်ငံသားမဟုတ်သူဖြစ်ပြီး တပ်မှူး ''ရိဒ် ဝိုက်စ်မန်း''သည် အသက်အကြီးဆုံးသူအဖြစ် အသီးသီး စံချိန်ချိုးခဲ့ကြသည်။ လကမ္ဘာကို ဖြတ်သန်းပျံသန်းစဉ်အတွင်း ၎င်းတို့သည် ကမ္ဘာနှင့်အကွာဝေးဆုံးလူသားအဖြစ် {{Convert|252756|mi}} အကွာအဝေးတွင် စံချိန်တင်ခဲ့သည်။ ပိုလို ၁၃ ရဲ့ {{Convert|248655|mi}} စံချိန်ကို ချိုးဖျက်နိုင်ခဲ့ပါသည်။ ။ လွှတ်တင်ပြီးနောက် အာတေမစ် ၂ သည် ၎င်း၏အောင်မြင်မှုများနှင့် ပါဝင်ပတ်သက်သောအဖွဲ့သားများကြောင့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာအာရုံစိုက်မှုကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့်ရရှိခဲ့ပြီး &quot; Moon joy &quot; ဟူသောအသုံးအနှုန်းကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။

== ကိုးကား ==

[[ကဏ္ဍ:အာကာသ စီမံကိန်းများ]]</text>
      <sha1>cj46fzud140ae49s1n50lorw4w62t3y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026826</id>
      <parentid>1026825</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:လူသား အာကာသပျံသန်းရေး စီမံကိန်းများ]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1026826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11733" sha1="9w886d0omectd8v09wkq268oa59gcme" xml:space="preserve">{{Infobox spaceflight|name=အာတေမစ် ၂|names_list={{Unbulleted list|Artemis II|Exploration Mission-2 (EM-2)}}|image=Earthset (art002e009288).jpg|image_caption=''[[ကမ္ဘာဝင်ခြင်း]]''&lt;br /&gt; [[တပ်မှူး ရိဒ်ဝိုက်စ်မန်း]] မှရိုက်ကူးသည်။|mission_type=လူလိုက်ပါသော လကမ္ဘာ [[ဖြတ်ပျံသည့်(အာကာသပျံသန်းခြင်း)|flyby]]|operator=[[နာဆာ]]|COSPAR_ID=&lt;!-- Wikidata --&gt;|SATCAT=&lt;!-- Wikidata --&gt;|website={{URL|nasa.gov/mission/artemis-ii}}|mission_duration={{time interval|1 April 2026 22:35:12|April 11, 2026, 00:07:27|show=dhms}}&lt;ref name=&quot;Navias 2026&quot; /&gt;|distance_travelled={{cvt|700237|mi|km nmi}}&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{Cite web |date=April 10, 2026 |title=Nasa panel gives assessment of successful Artemis II mission |url=https://www.bbc.com/news/live/c3dlnzv5r71t?post=asset%3A3fb43455-d5cb-49e5-b4b7-7322196535c7#post |access-date=April 13, 2026 |website=BBC |language=en-US }}&lt;/ref&gt;|spacecraft={{ubli
   | [[Orion (spacecraft)#List of vehicles|Orion CM-003]] ''Integrity''{{r |twitter1}}
   | [[European Service Module|ESM-2]]
   }}|manufacturer={{ubli
   | Orion: [[Lockheed Martin]]
   | ESM: [[Airbus Defence and Space|Airbus]]
   }}|launch_mass={{cvt|၇၈၀၀၀|ပေါင်}}&lt;ref name=&quot;Orion Reference Guide&quot;&gt;{{Cite web |date=November 10, 2022 |title=Orion Reference Guide |url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/orion-reference-guide-111022.pdf |access-date=April 7, 2026 |website=NASA }}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=6}}|landing_mass={{cvt|၂၀၅၀၀|ပေါင်}}&lt;ref name=&quot;Orion Reference Guide&quot; /&gt;{{Reference page|page=12}}|crew_size=၄ ယောက်|crew_members={{Unbulleted list
   | [[ရိဒ် ဝိုက်စ်မန်း]]
   | [[ဗစ်တာ ဂလိုဗာ]]
   | [[ခရစ်စတီနာ ကော့ချ်]]
   | [[ဂျရေမီ ဟန်ဆန်]]
   }}|launch_date=April 1, 2026, 22:35:12&amp;nbsp;[[UTC]] (6:35:12&amp;nbsp;p.m.&amp;nbsp;[[Eastern Daylight Time|EDT]])&lt;ref name=&quot;NASA Launch Time&quot; /&gt;|launch_rocket=[[အာကာသလွှတ်တင်စနစ်ဒုံးပျံ]]|launch_site=[[ကနေဒီအာကာသစင်တာ|Kennedy]], [[Kennedy Space Center Launch Complex 39B|LC-39B]]&lt;ref name=&quot;HEOC&quot;&gt;{{Cite web |last=Hill |first=Bill |date=March 2012 |title=Exploration Systems Development Status |url=http://www.nasa.gov/pdf/630149main_5-Hill_SLS%20MPCV%20GSDO_508.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211204753/https://www.nasa.gov/pdf/630149main_5-Hill_SLS |archive-date=February 11, 2017 |access-date=July 21, 2012 |publisher=NASA Advisory Council}} {{Source attribution }}&lt;/ref&gt;|recovery_by={{USS|John P. Murtha}}&lt;ref name=&quot;Grimm &amp; Zakrzewski 2026&quot; /&gt;|landing_date=April 11, 2026, 00:07:27&amp;nbsp;[[UTC]] (April&amp;nbsp;10, 5:07:27&amp;nbsp;p.m.&amp;nbsp;[[Pacific Daylight Time|PDT]])&lt;ref name=&quot;Navias 2026&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=nfhDuOHMp0A |title=NASA's Artemis II Crew Comes Home |date=April 10, 2026 |last=Navias |first=Rob |type=Video |access-date=April 10, 2026 |quote=...we talked to flight dynamics and received a more official touchdown time, a splashdown time as it were, of 7:07 and 27 seconds PM Central Time...That would equate to a mission elapsed time of 9 days, 1 hour, 32 minutes and 15 seconds. |via=YouTube }}&lt;/ref&gt;|landing_site=[[ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ]] [[ဆန်ဒီရေဂိုမြိုး]] ၏အနောက်တောင်ပိုင်း({{Coord|32.3|N|117.8|W}})&lt;ref name=&quot;jsr&quot; /&gt;|interplanetary={{Infobox spaceflight/IP
   | type            = orbiter
   | object          = Earth
   | orbits          = 2
   | departure_date  = April 2, 2026&lt;ref name=&quot;jsr&quot;&gt;{{Cite web |last=McDowell |first=Jonathan |author-link=Jonathan McDowell |title=Jonathan's Space Report No. 855 |url=https://planet4589.org/space/jsr/latest.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260406182800/https://planet4589.org/space/jsr/latest.html |archive-date=April 6, 2026 |access-date=April 8, 2026 |website=planet4589.org }}&lt;/ref&gt;
   | periapsis       = {{cvt|119|mi|km nmi}}
   | apoapsis        = {{cvt|43,604|mi|km nmi}}
   | inclination     = 28.5°
   | apsis           = gee
   }}{{Infobox spaceflight/IP
   | type            = flyby
   | object          = [[Moon]]
   | distance        = {{cvt|4067|mi|km nmi}}&lt;ref name=&quot;Graf 2026-04-06&quot; /&gt;
   | arrival_date    = April 6, 2026, 23:00&amp;nbsp;UTC
   }}|crew_photo=Artemis 2 Crew Portrait.jpg|crew_photo_caption=တရားဝင်မစ်ရှင်အမှုထမ်းပုံ၊ [[နာရီလက်တံအတိုင်းရစ်သော်]] ဝဲမှစ၍[[Christina Koch|Koch]], [[Victor Glover|Glover]], [[Jeremy Hansen|Hansen]] and [[Reid Wiseman|Wiseman]]|insignia=Artemis II patch.svg|insignia_caption=မစ်ရှင် တံဆိပ်|programme=[[အာတေမစ် စီမံကိန်း]]|previous_mission=[[အာတေမစ် ၁]]|next_mission=[[အာတေမစ် ၃]]}}
'''အာတေမစ် ၂''' သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်မှ ၁၁ ရက်အထိ လူလိုက်ပါသော လကမ္ဘာပတ် မစ်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် [[နာဆာ]] ဦးဆောင်သော အာတေမစ် အစီအစဉ် ၏ ပထမဆုံး လူလိုက်ပါသည့် ပျံသန်းမှုဖြစ်ပြီး ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် [[အပိုလို ၁၇]] ပြီးနောက် [[အနိမ့်စားကမ္ဘာပတ်လမ်း]]ထက် ကျော်လွန်၍ ပထမဆုံး လူလိုက်ပါသည့် ပျံသန်းမှုလည်း ဖြစ်သည်။ အာတေမစ် ၂ သည် အာကာသလွှတ်တင်စနစ် (ဒုံးပျံ) ၏ ဒုတိယအကြိမ်မြောက် ပျံသန်းမှုဖြစ်ပြီး လူလေးဦးပါ အဖွဲ့သားများက ''Integrity'' ဟု အမည်ပေးထားသော အိုရိုင်ရွန် အာကာသယာဉ် ၏ ပထမဆုံး လူလိုက်ပါသည့် ပျံသန်းမှုလည်း ဖြစ်သည်။

ယင်းမစ်ရှင်သည် လူသားများကို လမျက်နှာပြင်သို့ ပြန်လည်ပို့ဆောင်ရန် ရည်ရွယ်သည့် နောက်ဆက်တွဲ Artemis မစ်ရှင်များကို ပံ့ပိုးပေးသည့် စမ်းသပ်ပျံသန်းမှုတစ်ခုဖြစ်သည်။ မူလက '''လေ့လာရေးမစ်ရှင်-၂''' အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး ဖျက်သိမ်းလိုက်သော ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားလမ်းကြောင်းပြောင်းလဲရေးမစ်ရှင်ကို ပံ့ပိုးရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် အာတေမစ် စီမံကိန်းကို တည်ထောင်ပြီးနောက် ၎င်း၏ ရည်မှန်းချက်များကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ မစ်ရှင်၏ အဓိကရည်မှန်းချက်မှာ အနာဂတ် အာတေမစ်,မစ်ရှင်များတွင် လကို ရေရှည်စူးစမ်းလေ့လာခြင်းမပြုမီ အိုရိုင်ရွန် အာကာသယာဉ် ၏ စနစ်များ၊ အဖွဲ့သားများ၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာများနှင့် မစ်ရှင်လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများကို အတည်ပြုရန်ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dinner |first=Josh |date=2026-03-31 |title=Here's what the Artemis 2 astronauts will be doing on each day of NASA's historic moon mission |url=https://www.space.com/space-exploration/missions/artemis-2-breakdown-what-to-expect-from-each-day-of-nasas-historic-moon-mission |access-date=2026-04-14 |website=Space}}&lt;/ref&gt; အာတေမစ် ၂ ၏ မစ်ရှင်ရည်မှန်းချက်များသည် [[အပိုလိုစီမံကိန်း]] ၏ ပထမဆုံး လူလိုက်ပါသော လကမ္ဘာခရီးစဉ်ဖြစ်သည့် ၁၉၆၈ ခုနှစ်တွင် [[အပိုလို ၈]] ၏ ရည်မှန်းချက်များနှင့် ဆင်တူပြီး ၎င်း၏ လွတ်လပ်စွာပြန်လာသည့် လမ်းကြောင်းသည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်တွင် [[အပိုလို ၁၃]] မှ ပျံသန်းခဲ့သည့် လမ်းကြောင်းနှင့် ဆင်တူသည်။

အနိမ့်စားကမ္ဘာပတ်လမ်းကိုကျော်ကာ လကမ္ဘာသို့ခရီးသွားခဲ့သည့် [[အာကာသယာဉ်မှူး]] ၄ ဦးအနက် ''ဗစ်တာဂလိုဗာ''သည် ပထမဆုံး လူမည်း၊ ''ခရစ်စတီန ကော့ချ်''သည် ပထမဆုံးအမျိုးသမီး၊ ကနေဒါနိုင်ငံသား အာကာသယာဉ်မှူး ''ဂျရေမီ ဟန်ဆန်''သည်ပထမဆုံးအမေရိကန်နိုင်ငံသားမဟုတ်သူဖြစ်ပြီး တပ်မှူး ''ရိဒ် ဝိုက်စ်မန်း''သည် အသက်အကြီးဆုံးသူအဖြစ် အသီးသီး စံချိန်ချိုးခဲ့ကြသည်။ လကမ္ဘာကို ဖြတ်သန်းပျံသန်းစဉ်အတွင်း ၎င်းတို့သည် ကမ္ဘာနှင့်အကွာဝေးဆုံးလူသားအဖြစ် {{Convert|252756|mi}} အကွာအဝေးတွင် စံချိန်တင်ခဲ့သည်။ ပိုလို ၁၃ ရဲ့ {{Convert|248655|mi}} စံချိန်ကို ချိုးဖျက်နိုင်ခဲ့ပါသည်။ ။ လွှတ်တင်ပြီးနောက် အာတေမစ် ၂ သည် ၎င်း၏အောင်မြင်မှုများနှင့် ပါဝင်ပတ်သက်သောအဖွဲ့သားများကြောင့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာအာရုံစိုက်မှုကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့်ရရှိခဲ့ပြီး &quot; Moon joy &quot; ဟူသောအသုံးအနှုန်းကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။

== ကိုးကား ==

[[ကဏ္ဍ:အာကာသ စီမံကိန်းများ]]
[[ကဏ္ဍ:လူသား အာကာသပျံသန်းရေး စီမံကိန်းများ]]</text>
      <sha1>9w886d0omectd8v09wkq268oa59gcme</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026827</id>
      <parentid>1026826</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:02:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:အာကာသ စီမံကိန်းများ]]ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်</comment>
      <origin>1026827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11660" sha1="ooch3ho01rfinfms7kn5bam3ziryx1h" xml:space="preserve">{{Infobox spaceflight|name=အာတေမစ် ၂|names_list={{Unbulleted list|Artemis II|Exploration Mission-2 (EM-2)}}|image=Earthset (art002e009288).jpg|image_caption=''[[ကမ္ဘာဝင်ခြင်း]]''&lt;br /&gt; [[တပ်မှူး ရိဒ်ဝိုက်စ်မန်း]] မှရိုက်ကူးသည်။|mission_type=လူလိုက်ပါသော လကမ္ဘာ [[ဖြတ်ပျံသည့်(အာကာသပျံသန်းခြင်း)|flyby]]|operator=[[နာဆာ]]|COSPAR_ID=&lt;!-- Wikidata --&gt;|SATCAT=&lt;!-- Wikidata --&gt;|website={{URL|nasa.gov/mission/artemis-ii}}|mission_duration={{time interval|1 April 2026 22:35:12|April 11, 2026, 00:07:27|show=dhms}}&lt;ref name=&quot;Navias 2026&quot; /&gt;|distance_travelled={{cvt|700237|mi|km nmi}}&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{Cite web |date=April 10, 2026 |title=Nasa panel gives assessment of successful Artemis II mission |url=https://www.bbc.com/news/live/c3dlnzv5r71t?post=asset%3A3fb43455-d5cb-49e5-b4b7-7322196535c7#post |access-date=April 13, 2026 |website=BBC |language=en-US }}&lt;/ref&gt;|spacecraft={{ubli
   | [[Orion (spacecraft)#List of vehicles|Orion CM-003]] ''Integrity''{{r |twitter1}}
   | [[European Service Module|ESM-2]]
   }}|manufacturer={{ubli
   | Orion: [[Lockheed Martin]]
   | ESM: [[Airbus Defence and Space|Airbus]]
   }}|launch_mass={{cvt|၇၈၀၀၀|ပေါင်}}&lt;ref name=&quot;Orion Reference Guide&quot;&gt;{{Cite web |date=November 10, 2022 |title=Orion Reference Guide |url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/orion-reference-guide-111022.pdf |access-date=April 7, 2026 |website=NASA }}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=6}}|landing_mass={{cvt|၂၀၅၀၀|ပေါင်}}&lt;ref name=&quot;Orion Reference Guide&quot; /&gt;{{Reference page|page=12}}|crew_size=၄ ယောက်|crew_members={{Unbulleted list
   | [[ရိဒ် ဝိုက်စ်မန်း]]
   | [[ဗစ်တာ ဂလိုဗာ]]
   | [[ခရစ်စတီနာ ကော့ချ်]]
   | [[ဂျရေမီ ဟန်ဆန်]]
   }}|launch_date=April 1, 2026, 22:35:12&amp;nbsp;[[UTC]] (6:35:12&amp;nbsp;p.m.&amp;nbsp;[[Eastern Daylight Time|EDT]])&lt;ref name=&quot;NASA Launch Time&quot; /&gt;|launch_rocket=[[အာကာသလွှတ်တင်စနစ်ဒုံးပျံ]]|launch_site=[[ကနေဒီအာကာသစင်တာ|Kennedy]], [[Kennedy Space Center Launch Complex 39B|LC-39B]]&lt;ref name=&quot;HEOC&quot;&gt;{{Cite web |last=Hill |first=Bill |date=March 2012 |title=Exploration Systems Development Status |url=http://www.nasa.gov/pdf/630149main_5-Hill_SLS%20MPCV%20GSDO_508.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211204753/https://www.nasa.gov/pdf/630149main_5-Hill_SLS |archive-date=February 11, 2017 |access-date=July 21, 2012 |publisher=NASA Advisory Council}} {{Source attribution }}&lt;/ref&gt;|recovery_by={{USS|John P. Murtha}}&lt;ref name=&quot;Grimm &amp; Zakrzewski 2026&quot; /&gt;|landing_date=April 11, 2026, 00:07:27&amp;nbsp;[[UTC]] (April&amp;nbsp;10, 5:07:27&amp;nbsp;p.m.&amp;nbsp;[[Pacific Daylight Time|PDT]])&lt;ref name=&quot;Navias 2026&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=nfhDuOHMp0A |title=NASA's Artemis II Crew Comes Home |date=April 10, 2026 |last=Navias |first=Rob |type=Video |access-date=April 10, 2026 |quote=...we talked to flight dynamics and received a more official touchdown time, a splashdown time as it were, of 7:07 and 27 seconds PM Central Time...That would equate to a mission elapsed time of 9 days, 1 hour, 32 minutes and 15 seconds. |via=YouTube }}&lt;/ref&gt;|landing_site=[[ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ]] [[ဆန်ဒီရေဂိုမြိုး]] ၏အနောက်တောင်ပိုင်း({{Coord|32.3|N|117.8|W}})&lt;ref name=&quot;jsr&quot; /&gt;|interplanetary={{Infobox spaceflight/IP
   | type            = orbiter
   | object          = Earth
   | orbits          = 2
   | departure_date  = April 2, 2026&lt;ref name=&quot;jsr&quot;&gt;{{Cite web |last=McDowell |first=Jonathan |author-link=Jonathan McDowell |title=Jonathan's Space Report No. 855 |url=https://planet4589.org/space/jsr/latest.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260406182800/https://planet4589.org/space/jsr/latest.html |archive-date=April 6, 2026 |access-date=April 8, 2026 |website=planet4589.org }}&lt;/ref&gt;
   | periapsis       = {{cvt|119|mi|km nmi}}
   | apoapsis        = {{cvt|43,604|mi|km nmi}}
   | inclination     = 28.5°
   | apsis           = gee
   }}{{Infobox spaceflight/IP
   | type            = flyby
   | object          = [[Moon]]
   | distance        = {{cvt|4067|mi|km nmi}}&lt;ref name=&quot;Graf 2026-04-06&quot; /&gt;
   | arrival_date    = April 6, 2026, 23:00&amp;nbsp;UTC
   }}|crew_photo=Artemis 2 Crew Portrait.jpg|crew_photo_caption=တရားဝင်မစ်ရှင်အမှုထမ်းပုံ၊ [[နာရီလက်တံအတိုင်းရစ်သော်]] ဝဲမှစ၍[[Christina Koch|Koch]], [[Victor Glover|Glover]], [[Jeremy Hansen|Hansen]] and [[Reid Wiseman|Wiseman]]|insignia=Artemis II patch.svg|insignia_caption=မစ်ရှင် တံဆိပ်|programme=[[အာတေမစ် စီမံကိန်း]]|previous_mission=[[အာတေမစ် ၁]]|next_mission=[[အာတေမစ် ၃]]}}
'''အာတေမစ် ၂''' သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်မှ ၁၁ ရက်အထိ လူလိုက်ပါသော လကမ္ဘာပတ် မစ်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် [[နာဆာ]] ဦးဆောင်သော အာတေမစ် အစီအစဉ် ၏ ပထမဆုံး လူလိုက်ပါသည့် ပျံသန်းမှုဖြစ်ပြီး ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် [[အပိုလို ၁၇]] ပြီးနောက် [[အနိမ့်စားကမ္ဘာပတ်လမ်း]]ထက် ကျော်လွန်၍ ပထမဆုံး လူလိုက်ပါသည့် ပျံသန်းမှုလည်း ဖြစ်သည်။ အာတေမစ် ၂ သည် အာကာသလွှတ်တင်စနစ် (ဒုံးပျံ) ၏ ဒုတိယအကြိမ်မြောက် ပျံသန်းမှုဖြစ်ပြီး လူလေးဦးပါ အဖွဲ့သားများက ''Integrity'' ဟု အမည်ပေးထားသော အိုရိုင်ရွန် အာကာသယာဉ် ၏ ပထမဆုံး လူလိုက်ပါသည့် ပျံသန်းမှုလည်း ဖြစ်သည်။

ယင်းမစ်ရှင်သည် လူသားများကို လမျက်နှာပြင်သို့ ပြန်လည်ပို့ဆောင်ရန် ရည်ရွယ်သည့် နောက်ဆက်တွဲ Artemis မစ်ရှင်များကို ပံ့ပိုးပေးသည့် စမ်းသပ်ပျံသန်းမှုတစ်ခုဖြစ်သည်။ မူလက '''လေ့လာရေးမစ်ရှင်-၂''' အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး ဖျက်သိမ်းလိုက်သော ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားလမ်းကြောင်းပြောင်းလဲရေးမစ်ရှင်ကို ပံ့ပိုးရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် အာတေမစ် စီမံကိန်းကို တည်ထောင်ပြီးနောက် ၎င်း၏ ရည်မှန်းချက်များကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ မစ်ရှင်၏ အဓိကရည်မှန်းချက်မှာ အနာဂတ် အာတေမစ်,မစ်ရှင်များတွင် လကို ရေရှည်စူးစမ်းလေ့လာခြင်းမပြုမီ အိုရိုင်ရွန် အာကာသယာဉ် ၏ စနစ်များ၊ အဖွဲ့သားများ၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာများနှင့် မစ်ရှင်လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများကို အတည်ပြုရန်ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dinner |first=Josh |date=2026-03-31 |title=Here's what the Artemis 2 astronauts will be doing on each day of NASA's historic moon mission |url=https://www.space.com/space-exploration/missions/artemis-2-breakdown-what-to-expect-from-each-day-of-nasas-historic-moon-mission |access-date=2026-04-14 |website=Space}}&lt;/ref&gt; အာတေမစ် ၂ ၏ မစ်ရှင်ရည်မှန်းချက်များသည် [[အပိုလိုစီမံကိန်း]] ၏ ပထမဆုံး လူလိုက်ပါသော လကမ္ဘာခရီးစဉ်ဖြစ်သည့် ၁၉၆၈ ခုနှစ်တွင် [[အပိုလို ၈]] ၏ ရည်မှန်းချက်များနှင့် ဆင်တူပြီး ၎င်း၏ လွတ်လပ်စွာပြန်လာသည့် လမ်းကြောင်းသည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်တွင် [[အပိုလို ၁၃]] မှ ပျံသန်းခဲ့သည့် လမ်းကြောင်းနှင့် ဆင်တူသည်။

အနိမ့်စားကမ္ဘာပတ်လမ်းကိုကျော်ကာ လကမ္ဘာသို့ခရီးသွားခဲ့သည့် [[အာကာသယာဉ်မှူး]] ၄ ဦးအနက် ''ဗစ်တာဂလိုဗာ''သည် ပထမဆုံး လူမည်း၊ ''ခရစ်စတီန ကော့ချ်''သည် ပထမဆုံးအမျိုးသမီး၊ ကနေဒါနိုင်ငံသား အာကာသယာဉ်မှူး ''ဂျရေမီ ဟန်ဆန်''သည်ပထမဆုံးအမေရိကန်နိုင်ငံသားမဟုတ်သူဖြစ်ပြီး တပ်မှူး ''ရိဒ် ဝိုက်စ်မန်း''သည် အသက်အကြီးဆုံးသူအဖြစ် အသီးသီး စံချိန်ချိုးခဲ့ကြသည်။ လကမ္ဘာကို ဖြတ်သန်းပျံသန်းစဉ်အတွင်း ၎င်းတို့သည် ကမ္ဘာနှင့်အကွာဝေးဆုံးလူသားအဖြစ် {{Convert|252756|mi}} အကွာအဝေးတွင် စံချိန်တင်ခဲ့သည်။ ပိုလို ၁၃ ရဲ့ {{Convert|248655|mi}} စံချိန်ကို ချိုးဖျက်နိုင်ခဲ့ပါသည်။ ။ လွှတ်တင်ပြီးနောက် အာတေမစ် ၂ သည် ၎င်း၏အောင်မြင်မှုများနှင့် ပါဝင်ပတ်သက်သောအဖွဲ့သားများကြောင့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာအာရုံစိုက်မှုကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့်ရရှိခဲ့ပြီး &quot; Moon joy &quot; ဟူသောအသုံးအနှုန်းကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။

== ကိုးကား ==

[[ကဏ္ဍ:လူသား အာကာသပျံသန်းရေး စီမံကိန်းများ]]</text>
      <sha1>ooch3ho01rfinfms7kn5bam3ziryx1h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026828</id>
      <parentid>1026827</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T16:02:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ [[Category:၂၀၂၆]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1026828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11690" sha1="3wmfwbidr9hbo9fyzkvaavzcpwfsaft" xml:space="preserve">{{Infobox spaceflight|name=အာတေမစ် ၂|names_list={{Unbulleted list|Artemis II|Exploration Mission-2 (EM-2)}}|image=Earthset (art002e009288).jpg|image_caption=''[[ကမ္ဘာဝင်ခြင်း]]''&lt;br /&gt; [[တပ်မှူး ရိဒ်ဝိုက်စ်မန်း]] မှရိုက်ကူးသည်။|mission_type=လူလိုက်ပါသော လကမ္ဘာ [[ဖြတ်ပျံသည့်(အာကာသပျံသန်းခြင်း)|flyby]]|operator=[[နာဆာ]]|COSPAR_ID=&lt;!-- Wikidata --&gt;|SATCAT=&lt;!-- Wikidata --&gt;|website={{URL|nasa.gov/mission/artemis-ii}}|mission_duration={{time interval|1 April 2026 22:35:12|April 11, 2026, 00:07:27|show=dhms}}&lt;ref name=&quot;Navias 2026&quot; /&gt;|distance_travelled={{cvt|700237|mi|km nmi}}&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{Cite web |date=April 10, 2026 |title=Nasa panel gives assessment of successful Artemis II mission |url=https://www.bbc.com/news/live/c3dlnzv5r71t?post=asset%3A3fb43455-d5cb-49e5-b4b7-7322196535c7#post |access-date=April 13, 2026 |website=BBC |language=en-US }}&lt;/ref&gt;|spacecraft={{ubli
   | [[Orion (spacecraft)#List of vehicles|Orion CM-003]] ''Integrity''{{r |twitter1}}
   | [[European Service Module|ESM-2]]
   }}|manufacturer={{ubli
   | Orion: [[Lockheed Martin]]
   | ESM: [[Airbus Defence and Space|Airbus]]
   }}|launch_mass={{cvt|၇၈၀၀၀|ပေါင်}}&lt;ref name=&quot;Orion Reference Guide&quot;&gt;{{Cite web |date=November 10, 2022 |title=Orion Reference Guide |url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/orion-reference-guide-111022.pdf |access-date=April 7, 2026 |website=NASA }}&lt;/ref&gt;{{Reference page|page=6}}|landing_mass={{cvt|၂၀၅၀၀|ပေါင်}}&lt;ref name=&quot;Orion Reference Guide&quot; /&gt;{{Reference page|page=12}}|crew_size=၄ ယောက်|crew_members={{Unbulleted list
   | [[ရိဒ် ဝိုက်စ်မန်း]]
   | [[ဗစ်တာ ဂလိုဗာ]]
   | [[ခရစ်စတီနာ ကော့ချ်]]
   | [[ဂျရေမီ ဟန်ဆန်]]
   }}|launch_date=April 1, 2026, 22:35:12&amp;nbsp;[[UTC]] (6:35:12&amp;nbsp;p.m.&amp;nbsp;[[Eastern Daylight Time|EDT]])&lt;ref name=&quot;NASA Launch Time&quot; /&gt;|launch_rocket=[[အာကာသလွှတ်တင်စနစ်ဒုံးပျံ]]|launch_site=[[ကနေဒီအာကာသစင်တာ|Kennedy]], [[Kennedy Space Center Launch Complex 39B|LC-39B]]&lt;ref name=&quot;HEOC&quot;&gt;{{Cite web |last=Hill |first=Bill |date=March 2012 |title=Exploration Systems Development Status |url=http://www.nasa.gov/pdf/630149main_5-Hill_SLS%20MPCV%20GSDO_508.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211204753/https://www.nasa.gov/pdf/630149main_5-Hill_SLS |archive-date=February 11, 2017 |access-date=July 21, 2012 |publisher=NASA Advisory Council}} {{Source attribution }}&lt;/ref&gt;|recovery_by={{USS|John P. Murtha}}&lt;ref name=&quot;Grimm &amp; Zakrzewski 2026&quot; /&gt;|landing_date=April 11, 2026, 00:07:27&amp;nbsp;[[UTC]] (April&amp;nbsp;10, 5:07:27&amp;nbsp;p.m.&amp;nbsp;[[Pacific Daylight Time|PDT]])&lt;ref name=&quot;Navias 2026&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=nfhDuOHMp0A |title=NASA's Artemis II Crew Comes Home |date=April 10, 2026 |last=Navias |first=Rob |type=Video |access-date=April 10, 2026 |quote=...we talked to flight dynamics and received a more official touchdown time, a splashdown time as it were, of 7:07 and 27 seconds PM Central Time...That would equate to a mission elapsed time of 9 days, 1 hour, 32 minutes and 15 seconds. |via=YouTube }}&lt;/ref&gt;|landing_site=[[ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ]] [[ဆန်ဒီရေဂိုမြိုး]] ၏အနောက်တောင်ပိုင်း({{Coord|32.3|N|117.8|W}})&lt;ref name=&quot;jsr&quot; /&gt;|interplanetary={{Infobox spaceflight/IP
   | type            = orbiter
   | object          = Earth
   | orbits          = 2
   | departure_date  = April 2, 2026&lt;ref name=&quot;jsr&quot;&gt;{{Cite web |last=McDowell |first=Jonathan |author-link=Jonathan McDowell |title=Jonathan's Space Report No. 855 |url=https://planet4589.org/space/jsr/latest.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260406182800/https://planet4589.org/space/jsr/latest.html |archive-date=April 6, 2026 |access-date=April 8, 2026 |website=planet4589.org }}&lt;/ref&gt;
   | periapsis       = {{cvt|119|mi|km nmi}}
   | apoapsis        = {{cvt|43,604|mi|km nmi}}
   | inclination     = 28.5°
   | apsis           = gee
   }}{{Infobox spaceflight/IP
   | type            = flyby
   | object          = [[Moon]]
   | distance        = {{cvt|4067|mi|km nmi}}&lt;ref name=&quot;Graf 2026-04-06&quot; /&gt;
   | arrival_date    = April 6, 2026, 23:00&amp;nbsp;UTC
   }}|crew_photo=Artemis 2 Crew Portrait.jpg|crew_photo_caption=တရားဝင်မစ်ရှင်အမှုထမ်းပုံ၊ [[နာရီလက်တံအတိုင်းရစ်သော်]] ဝဲမှစ၍[[Christina Koch|Koch]], [[Victor Glover|Glover]], [[Jeremy Hansen|Hansen]] and [[Reid Wiseman|Wiseman]]|insignia=Artemis II patch.svg|insignia_caption=မစ်ရှင် တံဆိပ်|programme=[[အာတေမစ် စီမံကိန်း]]|previous_mission=[[အာတေမစ် ၁]]|next_mission=[[အာတေမစ် ၃]]}}
'''အာတေမစ် ၂''' သည် ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁ ရက်မှ ၁၁ ရက်အထိ လူလိုက်ပါသော လကမ္ဘာပတ် မစ်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် [[နာဆာ]] ဦးဆောင်သော အာတေမစ် အစီအစဉ် ၏ ပထမဆုံး လူလိုက်ပါသည့် ပျံသန်းမှုဖြစ်ပြီး ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် [[အပိုလို ၁၇]] ပြီးနောက် [[အနိမ့်စားကမ္ဘာပတ်လမ်း]]ထက် ကျော်လွန်၍ ပထမဆုံး လူလိုက်ပါသည့် ပျံသန်းမှုလည်း ဖြစ်သည်။ အာတေမစ် ၂ သည် အာကာသလွှတ်တင်စနစ် (ဒုံးပျံ) ၏ ဒုတိယအကြိမ်မြောက် ပျံသန်းမှုဖြစ်ပြီး လူလေးဦးပါ အဖွဲ့သားများက ''Integrity'' ဟု အမည်ပေးထားသော အိုရိုင်ရွန် အာကာသယာဉ် ၏ ပထမဆုံး လူလိုက်ပါသည့် ပျံသန်းမှုလည်း ဖြစ်သည်။

ယင်းမစ်ရှင်သည် လူသားများကို လမျက်နှာပြင်သို့ ပြန်လည်ပို့ဆောင်ရန် ရည်ရွယ်သည့် နောက်ဆက်တွဲ Artemis မစ်ရှင်များကို ပံ့ပိုးပေးသည့် စမ်းသပ်ပျံသန်းမှုတစ်ခုဖြစ်သည်။ မူလက '''လေ့လာရေးမစ်ရှင်-၂''' အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး ဖျက်သိမ်းလိုက်သော ဂြိုဟ်သိမ်ဂြိုဟ်မွှားလမ်းကြောင်းပြောင်းလဲရေးမစ်ရှင်ကို ပံ့ပိုးရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သော်လည်း ၂၀၁၇ ခုနှစ်တွင် အာတေမစ် စီမံကိန်းကို တည်ထောင်ပြီးနောက် ၎င်း၏ ရည်မှန်းချက်များကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။ မစ်ရှင်၏ အဓိကရည်မှန်းချက်မှာ အနာဂတ် အာတေမစ်,မစ်ရှင်များတွင် လကို ရေရှည်စူးစမ်းလေ့လာခြင်းမပြုမီ အိုရိုင်ရွန် အာကာသယာဉ် ၏ စနစ်များ၊ အဖွဲ့သားများ၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာများနှင့် မစ်ရှင်လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများကို အတည်ပြုရန်ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dinner |first=Josh |date=2026-03-31 |title=Here's what the Artemis 2 astronauts will be doing on each day of NASA's historic moon mission |url=https://www.space.com/space-exploration/missions/artemis-2-breakdown-what-to-expect-from-each-day-of-nasas-historic-moon-mission |access-date=2026-04-14 |website=Space}}&lt;/ref&gt; အာတေမစ် ၂ ၏ မစ်ရှင်ရည်မှန်းချက်များသည် [[အပိုလိုစီမံကိန်း]] ၏ ပထမဆုံး လူလိုက်ပါသော လကမ္ဘာခရီးစဉ်ဖြစ်သည့် ၁၉၆၈ ခုနှစ်တွင် [[အပိုလို ၈]] ၏ ရည်မှန်းချက်များနှင့် ဆင်တူပြီး ၎င်း၏ လွတ်လပ်စွာပြန်လာသည့် လမ်းကြောင်းသည် ၁၉၇၀ ခုနှစ်တွင် [[အပိုလို ၁၃]] မှ ပျံသန်းခဲ့သည့် လမ်းကြောင်းနှင့် ဆင်တူသည်။

အနိမ့်စားကမ္ဘာပတ်လမ်းကိုကျော်ကာ လကမ္ဘာသို့ခရီးသွားခဲ့သည့် [[အာကာသယာဉ်မှူး]] ၄ ဦးအနက် ''ဗစ်တာဂလိုဗာ''သည် ပထမဆုံး လူမည်း၊ ''ခရစ်စတီန ကော့ချ်''သည် ပထမဆုံးအမျိုးသမီး၊ ကနေဒါနိုင်ငံသား အာကာသယာဉ်မှူး ''ဂျရေမီ ဟန်ဆန်''သည်ပထမဆုံးအမေရိကန်နိုင်ငံသားမဟုတ်သူဖြစ်ပြီး တပ်မှူး ''ရိဒ် ဝိုက်စ်မန်း''သည် အသက်အကြီးဆုံးသူအဖြစ် အသီးသီး စံချိန်ချိုးခဲ့ကြသည်။ လကမ္ဘာကို ဖြတ်သန်းပျံသန်းစဉ်အတွင်း ၎င်းတို့သည် ကမ္ဘာနှင့်အကွာဝေးဆုံးလူသားအဖြစ် {{Convert|252756|mi}} အကွာအဝေးတွင် စံချိန်တင်ခဲ့သည်။ ပိုလို ၁၃ ရဲ့ {{Convert|248655|mi}} စံချိန်ကို ချိုးဖျက်နိုင်ခဲ့ပါသည်။ ။ လွှတ်တင်ပြီးနောက် အာတေမစ် ၂ သည် ၎င်း၏အောင်မြင်မှုများနှင့် ပါဝင်ပတ်သက်သောအဖွဲ့သားများကြောင့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာအာရုံစိုက်မှုကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့်ရရှိခဲ့ပြီး &quot; Moon joy &quot; ဟူသောအသုံးအနှုန်းကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။

== ကိုးကား ==

[[ကဏ္ဍ:လူသား အာကာသပျံသန်းရေး စီမံကိန်းများ]]
[[ကဏ္ဍ:၂၀၂၆]]</text>
      <sha1>3wmfwbidr9hbo9fyzkvaavzcpwfsaft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မုခ်ဝ:လက်ရှိဖြစ်ရပ်များ/၂၀၂၆ ဧပြီ ၂၁</title>
    <ns>100</ns>
    <id>284604</id>
    <revision>
      <id>1026814</id>
      <parentid>1026792</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T14:53:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <origin>1026814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3011" sha1="mzxo9ue3kt5bi3p1cy7mlm2prd0i66f" xml:space="preserve">


{{Current events|year=2026|month=04|day=21|content=

&lt;!-- All news items below this line --&gt;
'''လက်နက်ကိုင် ပဋိပက္ခများနှင့် တိုက်ခိုက်မှုများ'''
*[[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]]
**[[မြန်မာ့ပြည်တွင်းစစ် အချိန်မှတ်တမ်း (၂၀၂၁-လက်ရှိ)]]
***[[ကချင်ပြည်နယ်|ကချင်ပြည်နယ်၊]] [[ဖားကန့်မြို့နယ်]]အတွင်း လက်ရှိကာလ၌ စစ်တပ်နှင့် တော်လှန်ရေးအင်အားစုများအကြား စစ်ရေးတင်းမာမှုများ ဖြစ်ပေါ်နေခြင်းကြောင့် ဖားကန့် - [[ကာမိုင်းမြို့|ကာမိုင်း]] လမ်းပိုင်းအား ဧပြီလ ၂၂ ရက်နေ့မှစတင်ကာ ခရီးသည်တင်ယာဉ်များ ဖြတ်သန်းသွားလာခြင်း မပြုကြရန် တော်လှန်ရေးအဖွဲ့အစည်းများဘက်မှ ထုတ်ပြန်ထားသည်။ [https://www.bbc.com/burmese/live/clyxrv7g29gt (BBC)]
***[[စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး]]၊ [[တန့်ဆည်မြို့နယ်|တန့်ဆည်မြို့နယ်ရှိ]] [[ကံထူးမရွာ၊ တန့်ဆည်မြို့နယ်|ကံထူးမကျေးရွာ]]နှင့် [[အင်ရေအိုးရွာ၊ တန့်ဆည်မြို့နယ်|အင်ရေအိုးကျေးရွာ]]တို့အား စစ်တပ်မှ ဂျက်ဖိုက်တာစစ်လေယာဉ် ၃ စီးဖြင့် တစ်ပြိုင်နက်တည်း လေကြောင်းတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် [[ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်]] (PDF) တပ်ဖွဲ့ဝင် ၅ ဦးနှင့် ဒေသခံပြည်သူတစ်ဦး ထိခိုက်ဒဏ်ရာရရှိခဲ့သည်။ [https://www.bbc.com/burmese/live/clyxrv7g29gt (BBC)]

'''နိုင်ငံရေးနှင့် ရွေးကောက်ပွဲများ'''
*စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(လေ) ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းဝင်း]] သည် [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]] ဖြစ်လာသည်။ [https://www.bbc.com/burmese/live/clyxrv7g29gt (BBC)]


&lt;!-- All news items above this line --&gt;}}</text>
      <sha1>mzxo9ue3kt5bi3p1cy7mlm2prd0i66f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ခရဆုမရထားလိုင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284607</id>
    <revision>
      <id>1026818</id>
      <parentid>1026760</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:50:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <origin>1026818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5485" sha1="233tkdgx9u1jd5za6t2mcf9bc7m03pr" xml:space="preserve">'''ခရဆုမရထားလိုင်း'''  (烏丸線, Karasuma-sen) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]ရှိ မြေအောက်ရထားလိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျိုတိုမြို့ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနက စီမံဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ ကျိုတိုမြို့တွင် မြေအောက်ရထားလိုင်း ၂ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ခရဆုမရထားလိုင်းနှင့် [[တိုးဇိုင်းရထားလိုင်း]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းအတွက် မြေပုံများ၊ လမ်းညွှန်များအတွက် အစိမ်းရောင်လိုင်းဖြင့် ဖော်ပြထားသည်။ ရထားလိုင်းပေါ်ရှိ ဘူတာများကိုလည်း အက္ခရာ &quot;K&quot; ဖြင့် အစီအစဉ်အတိုင်း ဖော်ပြထားသည်။ ကျိုတိုမြို့၏ ရပ်ကွက် ၁၁ ခုအနက်မှ ၇ ခုကို ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ၎င်းရပ်ကွက်များမှာ [[ဆခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဆခယောရပ်ကွက်]]၊ [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခိတရပ်ကွက်]]၊ [[ခမိဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခမိဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[နခဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|နခဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[မိနမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|မိနမိရပ်ကွက်]]နှင့် [[ဖုရှိမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဖုရှိမိရပ်ကွက်]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရထားလမ်းကြောင်းသည် ဆခယောရပ်ကွက်ရှိ ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်းမှ ဖုရှိမိရပ်ကွက်ရှိ တခဲဒအထိ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။

[[ခိတအိုးဂျိဘူတာ|ခိတအိုးဂျိ]]နှင့် [[ဂျူးဂျောဘူတာ (ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားလိုင်း)|ဂျူးဂျော]]အကြားတွင် ရထားလမ်းသည် မြောက်မှတောင်သို့ [[ခရဆုမလမ်း]]အတိုင်း မြေအောက်မှ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ခရဆုမလမ်း၏ မြေအောက်ဘက်တွင် ပြေးဆွဲသည့်အတွက် &quot;ခရဆုမရထားလိုင်း&quot; ဟု အမည်ရရှိခဲ့သည်။ ဤရထားလိုင်းသည် အခြားသော မြေအောက်ရထားလိုင်းဖြစ်သည့် တိုးဇိုင်းရထားလိုင်းနှင့်လည်း [[ခရဆုမအိုအိခဲဘူတာ]]တွင် ချိတ်ဆက်နေသည်။ ထို့အပြင် [[ကျိုတိုဘူတာ]]တွင် JR ရထားလိုင်းများ၊ [[ရှိဂျောလမ်း]]ပေါ်ရှိ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံ၏ မြေအောက်တွင် [[ဟန်းခယူးကျိုတိုရထားလိုင်း]]တို့နှင့် ချိတ်ဆက်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံရှိရာနေရာသည် ကျိုတိုမြို့၏ အဓိကစီးပွားရေးအချက်အချာနေရာ ဖြစ်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံနေရာတွင် ခရဆုမရထားလိုင်း၏ ဘူတာကို &quot;[[ရှိဂျောဘူတာ]]&quot; ဟုပေးထားပြီး၊ ဟန်းခယူးရထားလိုင်းအတွက်ဘူတာကို &quot;[[ခရဆုမဘူတာ]]&quot; ဟု ပေးထားသည်။

==ဘူတာရုံများ==
==ရထားစက်ခေါင်းများ==
==သမိုင်းကြောင်း==
==ပြင်ပလင့်များ==
* [https://www-city-kyoto-lg-jp.j-server.com/LUCKYOTOC/ns/tl.cgi/https://www.city.kyoto.lg.jp/?SLANG=ja&amp;TLANG=en&amp;XMODE=0&amp;XCHARSET=utf-8&amp;XJSID=0 Public transport in Kyoto]  (Kyoto City Web)

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ကျိတိုမြို့မြေအောက်ရထားလိုင်း]]
[[ကဏ္ဍ:၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ရထားလိုင်းများ]]</text>
      <sha1>233tkdgx9u1jd5za6t2mcf9bc7m03pr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026819</id>
      <parentid>1026818</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <origin>1026819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5612" sha1="4n2dzqk61czrld78mcyapf7wbmxyp0i" xml:space="preserve">'''ခရဆုမရထားလိုင်း'''  (烏丸線, Karasuma-sen) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]ရှိ မြေအောက်ရထားလိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျိုတိုမြို့ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနက စီမံဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ ကျိုတိုမြို့တွင် မြေအောက်ရထားလိုင်း ၂ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ခရဆုမရထားလိုင်းနှင့် [[တိုးဇိုင်းရထားလိုင်း]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းအတွက် မြေပုံများ၊ လမ်းညွှန်များအတွက် အစိမ်းရောင်လိုင်းဖြင့် ဖော်ပြထားသည်။ ရထားလိုင်းပေါ်ရှိ ဘူတာများကိုလည်း အက္ခရာ &quot;K&quot; ဖြင့် အစီအစဉ်အတိုင်း ဖော်ပြထားသည်။ ကျိုတိုမြို့၏ ရပ်ကွက် ၁၁ ခုအနက်မှ ၇ ခုကို ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ၎င်းရပ်ကွက်များမှာ [[ဆခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဆခယောရပ်ကွက်]]၊ [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခိတရပ်ကွက်]]၊ [[ခမိဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခမိဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[နခဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|နခဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[မိနမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|မိနမိရပ်ကွက်]]နှင့် [[ဖုရှိမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဖုရှိမိရပ်ကွက်]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရထားလမ်းကြောင်းသည် ဆခယောရပ်ကွက်ရှိ [[ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်ဘူတာ|ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်း]]မှ ဖုရှိမိရပ်ကွက်ရှိ [[တခဲဒဘူတာ (ကျိုတို)|တခဲဒ]]အထိ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။

[[ခိတအိုးဂျိဘူတာ|ခိတအိုးဂျိ]]နှင့် [[ဂျူးဂျောဘူတာ (ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားလိုင်း)|ဂျူးဂျော]]အကြားတွင် ရထားလမ်းသည် မြောက်မှတောင်သို့ [[ခရဆုမလမ်း]]အတိုင်း မြေအောက်မှ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ခရဆုမလမ်း၏ မြေအောက်ဘက်တွင် ပြေးဆွဲသည့်အတွက် &quot;ခရဆုမရထားလိုင်း&quot; ဟု အမည်ရရှိခဲ့သည်။ ဤရထားလိုင်းသည် အခြားသော မြေအောက်ရထားလိုင်းဖြစ်သည့် တိုးဇိုင်းရထားလိုင်းနှင့်လည်း [[ခရဆုမအိုအိခဲဘူတာ]]တွင် ချိတ်ဆက်နေသည်။ ထို့အပြင် [[ကျိုတိုဘူတာ]]တွင် JR ရထားလိုင်းများ၊ [[ရှိဂျောလမ်း]]ပေါ်ရှိ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံ၏ မြေအောက်တွင် [[ဟန်းခယူးကျိုတိုရထားလိုင်း]]တို့နှင့် ချိတ်ဆက်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံရှိရာနေရာသည် ကျိုတိုမြို့၏ အဓိကစီးပွားရေးအချက်အချာနေရာ ဖြစ်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံနေရာတွင် ခရဆုမရထားလိုင်း၏ ဘူတာကို &quot;[[ရှိဂျောဘူတာ]]&quot; ဟုပေးထားပြီး၊ ဟန်းခယူးရထားလိုင်းအတွက်ဘူတာကို &quot;[[ခရဆုမဘူတာ]]&quot; ဟု ပေးထားသည်။

==ဘူတာရုံများ==
==ရထားစက်ခေါင်းများ==
==သမိုင်းကြောင်း==
==ပြင်ပလင့်များ==
* [https://www-city-kyoto-lg-jp.j-server.com/LUCKYOTOC/ns/tl.cgi/https://www.city.kyoto.lg.jp/?SLANG=ja&amp;TLANG=en&amp;XMODE=0&amp;XCHARSET=utf-8&amp;XJSID=0 Public transport in Kyoto]  (Kyoto City Web)

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ကျိတိုမြို့မြေအောက်ရထားလိုင်း]]
[[ကဏ္ဍ:၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ရထားလိုင်းများ]]</text>
      <sha1>4n2dzqk61czrld78mcyapf7wbmxyp0i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026820</id>
      <parentid>1026819</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:56:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <origin>1026820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6985" sha1="sg0ekf4nj0tzk1o70gqf6qrnot2u6q7" xml:space="preserve">'''ခရဆုမရထားလိုင်း'''  (烏丸線, Karasuma-sen) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]ရှိ မြေအောက်ရထားလိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျိုတိုမြို့ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနက စီမံဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ ကျိုတိုမြို့တွင် မြေအောက်ရထားလိုင်း ၂ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ခရဆုမရထားလိုင်းနှင့် [[တိုးဇိုင်းရထားလိုင်း]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းအတွက် မြေပုံများ၊ လမ်းညွှန်များအတွက် အစိမ်းရောင်လိုင်းဖြင့် ဖော်ပြထားသည်။ ရထားလိုင်းပေါ်ရှိ ဘူတာများကိုလည်း အက္ခရာ &quot;K&quot; ဖြင့် အစီအစဉ်အတိုင်း ဖော်ပြထားသည်။ ကျိုတိုမြို့၏ ရပ်ကွက် ၁၁ ခုအနက်မှ ၇ ခုကို ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ၎င်းရပ်ကွက်များမှာ [[ဆခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဆခယောရပ်ကွက်]]၊ [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခိတရပ်ကွက်]]၊ [[ခမိဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခမိဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[နခဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|နခဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[မိနမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|မိနမိရပ်ကွက်]]နှင့် [[ဖုရှိမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဖုရှိမိရပ်ကွက်]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရထားလမ်းကြောင်းသည် ဆခယောရပ်ကွက်ရှိ [[ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်ဘူတာ|ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်း]]မှ ဖုရှိမိရပ်ကွက်ရှိ [[တခဲဒဘူတာ (ကျိုတို)|တခဲဒ]]အထိ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။

[[ခိတအိုးဂျိဘူတာ|ခိတအိုးဂျိ]]နှင့် [[ဂျူးဂျောဘူတာ (ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားလိုင်း)|ဂျူးဂျော]]အကြားတွင် ရထားလမ်းသည် မြောက်မှတောင်သို့ [[ခရဆုမလမ်း]]အတိုင်း မြေအောက်မှ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ခရဆုမလမ်း၏ မြေအောက်ဘက်တွင် ပြေးဆွဲသည့်အတွက် &quot;ခရဆုမရထားလိုင်း&quot; ဟု အမည်ရရှိခဲ့သည်။ ဤရထားလိုင်းသည် အခြားသော မြေအောက်ရထားလိုင်းဖြစ်သည့် တိုးဇိုင်းရထားလိုင်းနှင့်လည်း [[ခရဆုမအိုအိခဲဘူတာ]]တွင် ချိတ်ဆက်နေသည်။ ထို့အပြင် [[ကျိုတိုဘူတာ]]တွင် JR ရထားလိုင်းများ၊ [[ရှိဂျောလမ်း]]ပေါ်ရှိ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံ၏ မြေအောက်တွင် [[ဟန်းခယူးကျိုတိုရထားလိုင်း]]တို့နှင့် ချိတ်ဆက်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံရှိရာနေရာသည် ကျိုတိုမြို့၏ အဓိကစီးပွားရေးအချက်အချာနေရာ ဖြစ်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံနေရာတွင် ခရဆုမရထားလိုင်း၏ ဘူတာကို &quot;[[ရှိဂျောဘူတာ]]&quot; ဟုပေးထားပြီး၊ ဟန်းခယူးရထားလိုင်းအတွက်ဘူတာကို &quot;[[ခရဆုမဘူတာ]]&quot; ဟု ပေးထားသည်။

ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနနှင့် ခင်တဲဆွတ်ရထားလိုင်းကုမ္ပဏီတို့သည် ဝန်ဆောင်မှုများကို ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းသည် ခင်တဲဆွတ်ကျိုတိုရထားလိုင်းနှင့်အတူ နာရမြို့ရှိ ခင်တဲဆွတ်နာရဘူတာတွင် ချိတ်ဆက်သွားသည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းနှင့် ကျိုတိုရထားလိုင်းတို့သည် ကျိုတိုဘူတာနှင့် တခဲဒဘူတာတို့တွင် ချိတ်ဆက်သွားသည်။

ထိုရထားလိုင်းများသည် စုစုပေါင်းအရှည် ၁၃.၇ ကီလိုမီတာ (၈.၅ မိုင်) ရှည်သည်။ ခရီးကြာချိန်သည် ၂၆ မိနစ် ဖြစ်သည်။ နေ့စဉ်စီးနင်းသူပျမ်းမျှဦးရေသည် ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ၄၁၁,၈၈၁ ဦး ရှိခဲ့သည်။

==ဘူတာရုံများ==
==ရထားစက်ခေါင်းများ==
==သမိုင်းကြောင်း==
==ပြင်ပလင့်များ==
* [https://www-city-kyoto-lg-jp.j-server.com/LUCKYOTOC/ns/tl.cgi/https://www.city.kyoto.lg.jp/?SLANG=ja&amp;TLANG=en&amp;XMODE=0&amp;XCHARSET=utf-8&amp;XJSID=0 Public transport in Kyoto]  (Kyoto City Web)

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ကျိတိုမြို့မြေအောက်ရထားလိုင်း]]
[[ကဏ္ဍ:၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ရထားလိုင်းများ]]</text>
      <sha1>sg0ekf4nj0tzk1o70gqf6qrnot2u6q7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026821</id>
      <parentid>1026820</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဘူတာရုံများ */</comment>
      <origin>1026821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9893" sha1="p7ieabncm30p7mcgdxlbmrf20qyj5wk" xml:space="preserve">'''ခရဆုမရထားလိုင်း'''  (烏丸線, Karasuma-sen) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]ရှိ မြေအောက်ရထားလိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျိုတိုမြို့ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနက စီမံဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ ကျိုတိုမြို့တွင် မြေအောက်ရထားလိုင်း ၂ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ခရဆုမရထားလိုင်းနှင့် [[တိုးဇိုင်းရထားလိုင်း]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းအတွက် မြေပုံများ၊ လမ်းညွှန်များအတွက် အစိမ်းရောင်လိုင်းဖြင့် ဖော်ပြထားသည်။ ရထားလိုင်းပေါ်ရှိ ဘူတာများကိုလည်း အက္ခရာ &quot;K&quot; ဖြင့် အစီအစဉ်အတိုင်း ဖော်ပြထားသည်။ ကျိုတိုမြို့၏ ရပ်ကွက် ၁၁ ခုအနက်မှ ၇ ခုကို ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ၎င်းရပ်ကွက်များမှာ [[ဆခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဆခယောရပ်ကွက်]]၊ [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခိတရပ်ကွက်]]၊ [[ခမိဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခမိဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[နခဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|နခဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[မိနမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|မိနမိရပ်ကွက်]]နှင့် [[ဖုရှိမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဖုရှိမိရပ်ကွက်]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရထားလမ်းကြောင်းသည် ဆခယောရပ်ကွက်ရှိ [[ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်ဘူတာ|ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်း]]မှ ဖုရှိမိရပ်ကွက်ရှိ [[တခဲဒဘူတာ (ကျိုတို)|တခဲဒ]]အထိ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။

[[ခိတအိုးဂျိဘူတာ|ခိတအိုးဂျိ]]နှင့် [[ဂျူးဂျောဘူတာ (ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားလိုင်း)|ဂျူးဂျော]]အကြားတွင် ရထားလမ်းသည် မြောက်မှတောင်သို့ [[ခရဆုမလမ်း]]အတိုင်း မြေအောက်မှ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ခရဆုမလမ်း၏ မြေအောက်ဘက်တွင် ပြေးဆွဲသည့်အတွက် &quot;ခရဆုမရထားလိုင်း&quot; ဟု အမည်ရရှိခဲ့သည်။ ဤရထားလိုင်းသည် အခြားသော မြေအောက်ရထားလိုင်းဖြစ်သည့် တိုးဇိုင်းရထားလိုင်းနှင့်လည်း [[ခရဆုမအိုအိခဲဘူတာ]]တွင် ချိတ်ဆက်နေသည်။ ထို့အပြင် [[ကျိုတိုဘူတာ]]တွင် JR ရထားလိုင်းများ၊ [[ရှိဂျောလမ်း]]ပေါ်ရှိ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံ၏ မြေအောက်တွင် [[ဟန်းခယူးကျိုတိုရထားလိုင်း]]တို့နှင့် ချိတ်ဆက်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံရှိရာနေရာသည် ကျိုတိုမြို့၏ အဓိကစီးပွားရေးအချက်အချာနေရာ ဖြစ်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံနေရာတွင် ခရဆုမရထားလိုင်း၏ ဘူတာကို &quot;[[ရှိဂျောဘူတာ]]&quot; ဟုပေးထားပြီး၊ ဟန်းခယူးရထားလိုင်းအတွက်ဘူတာကို &quot;[[ခရဆုမဘူတာ]]&quot; ဟု ပေးထားသည်။

ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနနှင့် ခင်တဲဆွတ်ရထားလိုင်းကုမ္ပဏီတို့သည် ဝန်ဆောင်မှုများကို ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းသည် ခင်တဲဆွတ်ကျိုတိုရထားလိုင်းနှင့်အတူ နာရမြို့ရှိ ခင်တဲဆွတ်နာရဘူတာတွင် ချိတ်ဆက်သွားသည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းနှင့် ကျိုတိုရထားလိုင်းတို့သည် ကျိုတိုဘူတာနှင့် တခဲဒဘူတာတို့တွင် ချိတ်ဆက်သွားသည်။

ထိုရထားလိုင်းများသည် စုစုပေါင်းအရှည် ၁၃.၇ ကီလိုမီတာ (၈.၅ မိုင်) ရှည်သည်။ ခရီးကြာချိန်သည် ၂၆ မိနစ် ဖြစ်သည်။ နေ့စဉ်စီးနင်းသူပျမ်းမျှဦးရေသည် ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ၄၁၁,၈၈၁ ဦး ရှိခဲ့သည်။

==ဘူတာရုံများ==

{| class=&quot;wikitable&quot; 
! No.
! Station name
! Japanese
! Distance (km)
! Transfers
! Location
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|01|size=30}}
| {{STN|Kokusaikaikan|x}}
| 国際会館
| align=&quot;right&quot; | 0.0
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Sakyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|02|size=30}}
| {{STN|Matsugasaki|x|Kyoto}}
| 松ヶ崎
| align=&quot;right&quot; | 1.6
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|03|size=30}}
| {{STN|Kitayama|x|Kyoto}}
| 北山
| align=&quot;right&quot; | 2.6
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Kita-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|04|size=30}}
| {{STN|Kitaōji|x}}
| 北大路
| align=&quot;right&quot; | 3.8
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|05|size=30}}
| {{STN|Kuramaguchi|x}}
| 鞍馬口
| align=&quot;right&quot; | 4.6
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Kamigyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|06|size=30}}
| {{STN|Imadegawa|x}}
| 今出川
| align=&quot;right&quot; | 5.4
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|07|size=30}}
| {{STN|Marutamachi|x}}
| 丸太町
| align=&quot;right&quot; | 6.9
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Nakagyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|08|size=30}}
| {{STN|Karasuma Oike|x}}
| 烏丸御池
| align=&quot;right&quot; | 7.6
| {{ric|Kyoto Municipal Subway|t|name=y}} (T13)
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|09|size=30}}
| {{STN|Shijō|x}}
| 四条
| align=&quot;right&quot; | 8.5
| [[file:Number prefix Hankyu Kyōto line.svg|20px]] [[Hankyu Kyoto Line]] (HK-85: [[Karasuma Station]])
| rowspan=&quot;3&quot;| [[Shimogyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|10|size=30}}
| {{STN|Gojō|x|Kyoto}}
| 五条
| align=&quot;right&quot; | 9.3
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|11|size=30}}
| {{STN|Kyoto|x}}
| 京都
| align=&quot;right&quot; | 10.3
|{{Plainlist|
* {{ric|JR Central|ts|name=y}}
* {{rcb|JR West|Tokaido|route}} [[Tokaido Main Line]] ([[JR Kyoto Line]], [[Biwako Line]]) (JR-A31)
* {{rcb|JR West|San'in E|route}} [[San'in Main Line]] ([[Sagano Line]]) (JR-E01)
* {{rcb|JR West|Nara|route}} [[Nara Line]] (JR-D01)
* {{rcb|Kintetsu|B|route}} [[Kyoto Line (Kintetsu)|Kyoto Line]] (B01)
}}
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|12|size=30}}
| {{STN|Kujō|x|Kyoto}}
| 九条
| align=&quot;right&quot; | 11.1
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Minami-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|13|size=30}}
| {{STN|Jūjō|x|Kyoto Municipal Subway}}
| 十条
| align=&quot;right&quot; | 11.8
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|14|size=30}}
| {{STN|Kuinabashi|x}}
| くいな橋
| align=&quot;right&quot; | 13.0
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Fushimi-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|15|size=30}}
| {{STN|Takeda|x|Kyoto}}
| 竹田
| align=&quot;right&quot; | 13.7
| {{rcb|Kintetsu|B|route}} Kyoto Line (B05, through trains available)
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |↓Through service to/from {{Station|Kintetsu Nara|x}} on the [[Kyoto Line (Kintetsu)|Kintetsu Railway Kyoto Line]]↓
|}

==ရထားစက်ခေါင်းများ==
==သမိုင်းကြောင်း==
==ပြင်ပလင့်များ==
* [https://www-city-kyoto-lg-jp.j-server.com/LUCKYOTOC/ns/tl.cgi/https://www.city.kyoto.lg.jp/?SLANG=ja&amp;TLANG=en&amp;XMODE=0&amp;XCHARSET=utf-8&amp;XJSID=0 Public transport in Kyoto]  (Kyoto City Web)

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ကျိတိုမြို့မြေအောက်ရထားလိုင်း]]
[[ကဏ္ဍ:၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ရထားလိုင်းများ]]</text>
      <sha1>p7ieabncm30p7mcgdxlbmrf20qyj5wk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026822</id>
      <parentid>1026821</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:57:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <origin>1026822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11275" sha1="6fxzeqv3i4wpefrczn25rm13fasa5dv" xml:space="preserve">{{Infobox rail line
| box_width   =
| name        = ခရဆုမရထားလိုင်း 
| native_name   = 烏丸線
| native_name_lang = ja
| color       = {{rcr|Kyoto Municipal Subway|k}}&lt;!-- mediumseagreen --&gt;
| logo        = Subway KyotoKarasuma.svg
| logo_width  = 50
| image       = Kyoto subway 20 series unit 31 20220506 Takeda.jpg
| image_width = 300px
| caption     = Kyoto subway 20 series unit 31 at Takeda station
| type        = [[Rapid transit]]
| system      = {{ric|Kyoto Municipal Subway|name=y}} 
| status      =
| locale      = [[Kyoto]]
| start       = {{STN|Kokusaikaikan|x}}
| end         = {{STN|Takeda|x|Kyoto}}
| stations    = 15
| routes      =
| daily_ridership   =
| open        = {{start date and age|1981|05|29|df=y}}
| close       =
| owner       =
| operator    = [[Kyoto Municipal Transportation Bureau]]
| character   =
| depot       = Takeda
| stock       = 10 series,
20 series EMUs
| linelength  = {{cvt|13.7|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;terada2002&quot;/&gt;
| tracklength = 
| tracks     =
| gauge       = {{RailGauge|sg|allk=on}}
| electrification          = 1,500 V DC [[overhead catenary]]
| speed       = {{cvt|75|km/h|mph|round=5|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;terada2002&quot;/&gt;
| elevation   =
| website     = http://www.city.kyoto.lg.jp/kotsu/
| map         = [http://www.city.kyoto.jp/koho/eng/access/subway.html Subway Map]
| map_state   = show
}}

'''ခရဆုမရထားလိုင်း'''  (烏丸線, Karasuma-sen) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]ရှိ မြေအောက်ရထားလိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျိုတိုမြို့ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနက စီမံဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ ကျိုတိုမြို့တွင် မြေအောက်ရထားလိုင်း ၂ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ခရဆုမရထားလိုင်းနှင့် [[တိုးဇိုင်းရထားလိုင်း]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းအတွက် မြေပုံများ၊ လမ်းညွှန်များအတွက် အစိမ်းရောင်လိုင်းဖြင့် ဖော်ပြထားသည်။ ရထားလိုင်းပေါ်ရှိ ဘူတာများကိုလည်း အက္ခရာ &quot;K&quot; ဖြင့် အစီအစဉ်အတိုင်း ဖော်ပြထားသည်။ ကျိုတိုမြို့၏ ရပ်ကွက် ၁၁ ခုအနက်မှ ၇ ခုကို ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ၎င်းရပ်ကွက်များမှာ [[ဆခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဆခယောရပ်ကွက်]]၊ [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခိတရပ်ကွက်]]၊ [[ခမိဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခမိဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[နခဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|နခဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[မိနမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|မိနမိရပ်ကွက်]]နှင့် [[ဖုရှိမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဖုရှိမိရပ်ကွက်]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရထားလမ်းကြောင်းသည် ဆခယောရပ်ကွက်ရှိ [[ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်ဘူတာ|ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်း]]မှ ဖုရှိမိရပ်ကွက်ရှိ [[တခဲဒဘူတာ (ကျိုတို)|တခဲဒ]]အထိ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။

[[ခိတအိုးဂျိဘူတာ|ခိတအိုးဂျိ]]နှင့် [[ဂျူးဂျောဘူတာ (ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားလိုင်း)|ဂျူးဂျော]]အကြားတွင် ရထားလမ်းသည် မြောက်မှတောင်သို့ [[ခရဆုမလမ်း]]အတိုင်း မြေအောက်မှ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ခရဆုမလမ်း၏ မြေအောက်ဘက်တွင် ပြေးဆွဲသည့်အတွက် &quot;ခရဆုမရထားလိုင်း&quot; ဟု အမည်ရရှိခဲ့သည်။ ဤရထားလိုင်းသည် အခြားသော မြေအောက်ရထားလိုင်းဖြစ်သည့် တိုးဇိုင်းရထားလိုင်းနှင့်လည်း [[ခရဆုမအိုအိခဲဘူတာ]]တွင် ချိတ်ဆက်နေသည်။ ထို့အပြင် [[ကျိုတိုဘူတာ]]တွင် JR ရထားလိုင်းများ၊ [[ရှိဂျောလမ်း]]ပေါ်ရှိ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံ၏ မြေအောက်တွင် [[ဟန်းခယူးကျိုတိုရထားလိုင်း]]တို့နှင့် ချိတ်ဆက်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံရှိရာနေရာသည် ကျိုတိုမြို့၏ အဓိကစီးပွားရေးအချက်အချာနေရာ ဖြစ်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံနေရာတွင် ခရဆုမရထားလိုင်း၏ ဘူတာကို &quot;[[ရှိဂျောဘူတာ]]&quot; ဟုပေးထားပြီး၊ ဟန်းခယူးရထားလိုင်းအတွက်ဘူတာကို &quot;[[ခရဆုမဘူတာ]]&quot; ဟု ပေးထားသည်။

ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနနှင့် ခင်တဲဆွတ်ရထားလိုင်းကုမ္ပဏီတို့သည် ဝန်ဆောင်မှုများကို ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းသည် ခင်တဲဆွတ်ကျိုတိုရထားလိုင်းနှင့်အတူ နာရမြို့ရှိ ခင်တဲဆွတ်နာရဘူတာတွင် ချိတ်ဆက်သွားသည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းနှင့် ကျိုတိုရထားလိုင်းတို့သည် ကျိုတိုဘူတာနှင့် တခဲဒဘူတာတို့တွင် ချိတ်ဆက်သွားသည်။

ထိုရထားလိုင်းများသည် စုစုပေါင်းအရှည် ၁၃.၇ ကီလိုမီတာ (၈.၅ မိုင်) ရှည်သည်။ ခရီးကြာချိန်သည် ၂၆ မိနစ် ဖြစ်သည်။ နေ့စဉ်စီးနင်းသူပျမ်းမျှဦးရေသည် ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ၄၁၁,၈၈၁ ဦး ရှိခဲ့သည်။

==ဘူတာရုံများ==

{| class=&quot;wikitable&quot; 
! No.
! Station name
! Japanese
! Distance (km)
! Transfers
! Location
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|01|size=30}}
| {{STN|Kokusaikaikan|x}}
| 国際会館
| align=&quot;right&quot; | 0.0
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Sakyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|02|size=30}}
| {{STN|Matsugasaki|x|Kyoto}}
| 松ヶ崎
| align=&quot;right&quot; | 1.6
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|03|size=30}}
| {{STN|Kitayama|x|Kyoto}}
| 北山
| align=&quot;right&quot; | 2.6
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Kita-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|04|size=30}}
| {{STN|Kitaōji|x}}
| 北大路
| align=&quot;right&quot; | 3.8
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|05|size=30}}
| {{STN|Kuramaguchi|x}}
| 鞍馬口
| align=&quot;right&quot; | 4.6
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Kamigyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|06|size=30}}
| {{STN|Imadegawa|x}}
| 今出川
| align=&quot;right&quot; | 5.4
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|07|size=30}}
| {{STN|Marutamachi|x}}
| 丸太町
| align=&quot;right&quot; | 6.9
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Nakagyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|08|size=30}}
| {{STN|Karasuma Oike|x}}
| 烏丸御池
| align=&quot;right&quot; | 7.6
| {{ric|Kyoto Municipal Subway|t|name=y}} (T13)
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|09|size=30}}
| {{STN|Shijō|x}}
| 四条
| align=&quot;right&quot; | 8.5
| [[file:Number prefix Hankyu Kyōto line.svg|20px]] [[Hankyu Kyoto Line]] (HK-85: [[Karasuma Station]])
| rowspan=&quot;3&quot;| [[Shimogyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|10|size=30}}
| {{STN|Gojō|x|Kyoto}}
| 五条
| align=&quot;right&quot; | 9.3
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|11|size=30}}
| {{STN|Kyoto|x}}
| 京都
| align=&quot;right&quot; | 10.3
|{{Plainlist|
* {{ric|JR Central|ts|name=y}}
* {{rcb|JR West|Tokaido|route}} [[Tokaido Main Line]] ([[JR Kyoto Line]], [[Biwako Line]]) (JR-A31)
* {{rcb|JR West|San'in E|route}} [[San'in Main Line]] ([[Sagano Line]]) (JR-E01)
* {{rcb|JR West|Nara|route}} [[Nara Line]] (JR-D01)
* {{rcb|Kintetsu|B|route}} [[Kyoto Line (Kintetsu)|Kyoto Line]] (B01)
}}
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|12|size=30}}
| {{STN|Kujō|x|Kyoto}}
| 九条
| align=&quot;right&quot; | 11.1
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Minami-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|13|size=30}}
| {{STN|Jūjō|x|Kyoto Municipal Subway}}
| 十条
| align=&quot;right&quot; | 11.8
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|14|size=30}}
| {{STN|Kuinabashi|x}}
| くいな橋
| align=&quot;right&quot; | 13.0
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Fushimi-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|15|size=30}}
| {{STN|Takeda|x|Kyoto}}
| 竹田
| align=&quot;right&quot; | 13.7
| {{rcb|Kintetsu|B|route}} Kyoto Line (B05, through trains available)
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |↓Through service to/from {{Station|Kintetsu Nara|x}} on the [[Kyoto Line (Kintetsu)|Kintetsu Railway Kyoto Line]]↓
|}

==ရထားစက်ခေါင်းများ==
==သမိုင်းကြောင်း==
==ပြင်ပလင့်များ==
* [https://www-city-kyoto-lg-jp.j-server.com/LUCKYOTOC/ns/tl.cgi/https://www.city.kyoto.lg.jp/?SLANG=ja&amp;TLANG=en&amp;XMODE=0&amp;XCHARSET=utf-8&amp;XJSID=0 Public transport in Kyoto]  (Kyoto City Web)

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ကျိတိုမြို့မြေအောက်ရထားလိုင်း]]
[[ကဏ္ဍ:၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ရထားလိုင်းများ]]</text>
      <sha1>6fxzeqv3i4wpefrczn25rm13fasa5dv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026823</id>
      <parentid>1026822</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:58:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <origin>1026823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11254" sha1="1km84r79kx9om4kc8vizmzqwde7xkpd" xml:space="preserve">{{Infobox rail line
| box_width   =
| name        = ခရဆုမရထားလိုင်း 
| native_name   = 烏丸線
| native_name_lang = ja
| color       = {{rcr|Kyoto Municipal Subway|k}}&lt;!-- mediumseagreen --&gt;
| logo        = Subway KyotoKarasuma.svg
| logo_width  = 50
| image       = Kyoto subway 20 series unit 31 20220506 Takeda.jpg
| image_width = 300px
| caption     = Kyoto subway 20 series unit 31 at Takeda station
| type        = [[Rapid transit]]
| system      = {{ric|Kyoto Municipal Subway|name=y}} 
| status      =
| locale      = [[Kyoto]]
| start       = {{STN|Kokusaikaikan|x}}
| end         = {{STN|Takeda|x|Kyoto}}
| stations    = 15
| routes      =
| daily_ridership   =
| open        = {{start date and age|1981|05|29|df=y}}
| close       =
| owner       =
| operator    = [[Kyoto Municipal Transportation Bureau]]
| character   =
| depot       = Takeda
| stock       = 10 series,
20 series EMUs
| linelength  = {{cvt|13.7|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;terada2002&quot;/&gt;
| tracklength = 
| tracks     =
| gauge       = {{RailGauge|sg|allk=on}}
| electrification          = 1,500 V DC [[overhead catenary]]
| speed       = {{cvt|75|km/h|mph|round=5|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;terada2002&quot;/&gt;
| elevation   =
| website     = http://www.city.kyoto.lg.jp/kotsu/
| map         = [http://www.city.kyoto.jp/koho/eng/access/subway.html Subway Map]
| map_state   = show
}}

'''ခရဆုမရထားလိုင်း'''  (烏丸線, Karasuma-sen) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]ရှိ မြေအောက်ရထားလိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျိုတိုမြို့ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနက စီမံဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ ကျိုတိုမြို့တွင် မြေအောက်ရထားလိုင်း ၂ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ခရဆုမရထားလိုင်းနှင့် [[တိုးဇိုင်းရထားလိုင်း]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းအတွက် မြေပုံများ၊ လမ်းညွှန်များအတွက် အစိမ်းရောင်လိုင်းဖြင့် ဖော်ပြထားသည်။ ရထားလိုင်းပေါ်ရှိ ဘူတာများကိုလည်း အက္ခရာ &quot;K&quot; ဖြင့် အစီအစဉ်အတိုင်း ဖော်ပြထားသည်။ ကျိုတိုမြို့၏ ရပ်ကွက် ၁၁ ခုအနက်မှ ၇ ခုကို ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ၎င်းရပ်ကွက်များမှာ [[ဆခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဆခယောရပ်ကွက်]]၊ [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခိတရပ်ကွက်]]၊ [[ခမိဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခမိဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[နခဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|နခဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[မိနမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|မိနမိရပ်ကွက်]]နှင့် [[ဖုရှိမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဖုရှိမိရပ်ကွက်]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရထားလမ်းကြောင်းသည် ဆခယောရပ်ကွက်ရှိ [[ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်ဘူတာ|ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်း]]မှ ဖုရှိမိရပ်ကွက်ရှိ [[တခဲဒဘူတာ (ကျိုတို)|တခဲဒ]]အထိ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။

[[ခိတအိုးဂျိဘူတာ|ခိတအိုးဂျိ]]နှင့် [[ဂျူးဂျောဘူတာ (ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားလိုင်း)|ဂျူးဂျော]]အကြားတွင် ရထားလမ်းသည် မြောက်မှတောင်သို့ [[ခရဆုမလမ်း]]အတိုင်း မြေအောက်မှ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ခရဆုမလမ်း၏ မြေအောက်ဘက်တွင် ပြေးဆွဲသည့်အတွက် &quot;ခရဆုမရထားလိုင်း&quot; ဟု အမည်ရရှိခဲ့သည်။ ဤရထားလိုင်းသည် အခြားသော မြေအောက်ရထားလိုင်းဖြစ်သည့် တိုးဇိုင်းရထားလိုင်းနှင့်လည်း [[ခရဆုမအိုအိခဲဘူတာ]]တွင် ချိတ်ဆက်နေသည်။ ထို့အပြင် [[ကျိုတိုဘူတာ]]တွင် JR ရထားလိုင်းများ၊ [[ရှိဂျောလမ်း]]ပေါ်ရှိ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံ၏ မြေအောက်တွင် [[ဟန်းခယူးကျိုတိုရထားလိုင်း]]တို့နှင့် ချိတ်ဆက်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံရှိရာနေရာသည် ကျိုတိုမြို့၏ အဓိကစီးပွားရေးအချက်အချာနေရာ ဖြစ်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံနေရာတွင် ခရဆုမရထားလိုင်း၏ ဘူတာကို &quot;[[ရှိဂျောဘူတာ]]&quot; ဟုပေးထားပြီး၊ ဟန်းခယူးရထားလိုင်းအတွက်ဘူတာကို &quot;[[ခရဆုမဘူတာ]]&quot; ဟု ပေးထားသည်။

ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနနှင့် ခင်တဲဆွတ်ရထားလိုင်းကုမ္ပဏီတို့သည် ဝန်ဆောင်မှုများကို ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းသည် ခင်တဲဆွတ်ကျိုတိုရထားလိုင်းနှင့်အတူ နာရမြို့ရှိ ခင်တဲဆွတ်နာရဘူတာတွင် ချိတ်ဆက်သွားသည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းနှင့် ကျိုတိုရထားလိုင်းတို့သည် ကျိုတိုဘူတာနှင့် တခဲဒဘူတာတို့တွင် ချိတ်ဆက်သွားသည်။

ရထားလိုင်းသည် စုစုပေါင်းအရှည် ၁၃.၇ ကီလိုမီတာ (၈.၅ မိုင်) ရှည်သည်။ ခရီးကြာချိန်သည် ၂၆ မိနစ် ဖြစ်သည်။ နေ့စဉ်စီးနင်းသူပျမ်းမျှဦးရေသည် ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ၄၁၁,၈၈၁ ဦး ရှိခဲ့သည်။

==ဘူတာရုံများ==

{| class=&quot;wikitable&quot; 
! No.
! Station name
! Japanese
! Distance (km)
! Transfers
! Location
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|01|size=30}}
| {{STN|Kokusaikaikan|x}}
| 国際会館
| align=&quot;right&quot; | 0.0
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Sakyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|02|size=30}}
| {{STN|Matsugasaki|x|Kyoto}}
| 松ヶ崎
| align=&quot;right&quot; | 1.6
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|03|size=30}}
| {{STN|Kitayama|x|Kyoto}}
| 北山
| align=&quot;right&quot; | 2.6
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Kita-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|04|size=30}}
| {{STN|Kitaōji|x}}
| 北大路
| align=&quot;right&quot; | 3.8
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|05|size=30}}
| {{STN|Kuramaguchi|x}}
| 鞍馬口
| align=&quot;right&quot; | 4.6
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Kamigyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|06|size=30}}
| {{STN|Imadegawa|x}}
| 今出川
| align=&quot;right&quot; | 5.4
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|07|size=30}}
| {{STN|Marutamachi|x}}
| 丸太町
| align=&quot;right&quot; | 6.9
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Nakagyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|08|size=30}}
| {{STN|Karasuma Oike|x}}
| 烏丸御池
| align=&quot;right&quot; | 7.6
| {{ric|Kyoto Municipal Subway|t|name=y}} (T13)
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|09|size=30}}
| {{STN|Shijō|x}}
| 四条
| align=&quot;right&quot; | 8.5
| [[file:Number prefix Hankyu Kyōto line.svg|20px]] [[Hankyu Kyoto Line]] (HK-85: [[Karasuma Station]])
| rowspan=&quot;3&quot;| [[Shimogyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|10|size=30}}
| {{STN|Gojō|x|Kyoto}}
| 五条
| align=&quot;right&quot; | 9.3
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|11|size=30}}
| {{STN|Kyoto|x}}
| 京都
| align=&quot;right&quot; | 10.3
|{{Plainlist|
* {{ric|JR Central|ts|name=y}}
* {{rcb|JR West|Tokaido|route}} [[Tokaido Main Line]] ([[JR Kyoto Line]], [[Biwako Line]]) (JR-A31)
* {{rcb|JR West|San'in E|route}} [[San'in Main Line]] ([[Sagano Line]]) (JR-E01)
* {{rcb|JR West|Nara|route}} [[Nara Line]] (JR-D01)
* {{rcb|Kintetsu|B|route}} [[Kyoto Line (Kintetsu)|Kyoto Line]] (B01)
}}
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|12|size=30}}
| {{STN|Kujō|x|Kyoto}}
| 九条
| align=&quot;right&quot; | 11.1
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Minami-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|13|size=30}}
| {{STN|Jūjō|x|Kyoto Municipal Subway}}
| 十条
| align=&quot;right&quot; | 11.8
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|14|size=30}}
| {{STN|Kuinabashi|x}}
| くいな橋
| align=&quot;right&quot; | 13.0
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Fushimi-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|15|size=30}}
| {{STN|Takeda|x|Kyoto}}
| 竹田
| align=&quot;right&quot; | 13.7
| {{rcb|Kintetsu|B|route}} Kyoto Line (B05, through trains available)
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |↓Through service to/from {{Station|Kintetsu Nara|x}} on the [[Kyoto Line (Kintetsu)|Kintetsu Railway Kyoto Line]]↓
|}

==ရထားစက်ခေါင်းများ==
==သမိုင်းကြောင်း==
==ပြင်ပလင့်များ==
* [https://www-city-kyoto-lg-jp.j-server.com/LUCKYOTOC/ns/tl.cgi/https://www.city.kyoto.lg.jp/?SLANG=ja&amp;TLANG=en&amp;XMODE=0&amp;XCHARSET=utf-8&amp;XJSID=0 Public transport in Kyoto]  (Kyoto City Web)

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ကျိတိုမြို့မြေအောက်ရထားလိုင်း]]
[[ကဏ္ဍ:၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ရထားလိုင်းများ]]</text>
      <sha1>1km84r79kx9om4kc8vizmzqwde7xkpd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026946</id>
      <parentid>1026823</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:08:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဘူတာရုံများ */</comment>
      <origin>1026946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11341" sha1="p93ebuibzup58f11u9m3ybbrzu5bx7k" xml:space="preserve">{{Infobox rail line
| box_width   =
| name        = ခရဆုမရထားလိုင်း 
| native_name   = 烏丸線
| native_name_lang = ja
| color       = {{rcr|Kyoto Municipal Subway|k}}&lt;!-- mediumseagreen --&gt;
| logo        = Subway KyotoKarasuma.svg
| logo_width  = 50
| image       = Kyoto subway 20 series unit 31 20220506 Takeda.jpg
| image_width = 300px
| caption     = Kyoto subway 20 series unit 31 at Takeda station
| type        = [[Rapid transit]]
| system      = {{ric|Kyoto Municipal Subway|name=y}} 
| status      =
| locale      = [[Kyoto]]
| start       = {{STN|Kokusaikaikan|x}}
| end         = {{STN|Takeda|x|Kyoto}}
| stations    = 15
| routes      =
| daily_ridership   =
| open        = {{start date and age|1981|05|29|df=y}}
| close       =
| owner       =
| operator    = [[Kyoto Municipal Transportation Bureau]]
| character   =
| depot       = Takeda
| stock       = 10 series,
20 series EMUs
| linelength  = {{cvt|13.7|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;terada2002&quot;/&gt;
| tracklength = 
| tracks     =
| gauge       = {{RailGauge|sg|allk=on}}
| electrification          = 1,500 V DC [[overhead catenary]]
| speed       = {{cvt|75|km/h|mph|round=5|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;terada2002&quot;/&gt;
| elevation   =
| website     = http://www.city.kyoto.lg.jp/kotsu/
| map         = [http://www.city.kyoto.jp/koho/eng/access/subway.html Subway Map]
| map_state   = show
}}

'''ခရဆုမရထားလိုင်း'''  (烏丸線, Karasuma-sen) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]ရှိ မြေအောက်ရထားလိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျိုတိုမြို့ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနက စီမံဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ ကျိုတိုမြို့တွင် မြေအောက်ရထားလိုင်း ၂ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ခရဆုမရထားလိုင်းနှင့် [[တိုးဇိုင်းရထားလိုင်း]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းအတွက် မြေပုံများ၊ လမ်းညွှန်များအတွက် အစိမ်းရောင်လိုင်းဖြင့် ဖော်ပြထားသည်။ ရထားလိုင်းပေါ်ရှိ ဘူတာများကိုလည်း အက္ခရာ &quot;K&quot; ဖြင့် အစီအစဉ်အတိုင်း ဖော်ပြထားသည်။ ကျိုတိုမြို့၏ ရပ်ကွက် ၁၁ ခုအနက်မှ ၇ ခုကို ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ၎င်းရပ်ကွက်များမှာ [[ဆခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဆခယောရပ်ကွက်]]၊ [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခိတရပ်ကွက်]]၊ [[ခမိဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခမိဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[နခဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|နခဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[မိနမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|မိနမိရပ်ကွက်]]နှင့် [[ဖုရှိမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဖုရှိမိရပ်ကွက်]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရထားလမ်းကြောင်းသည် ဆခယောရပ်ကွက်ရှိ [[ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်ဘူတာ|ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်း]]မှ ဖုရှိမိရပ်ကွက်ရှိ [[တခဲဒဘူတာ (ကျိုတို)|တခဲဒ]]အထိ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။

[[ခိတအိုးဂျိဘူတာ|ခိတအိုးဂျိ]]နှင့် [[ဂျူးဂျောဘူတာ (ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားလိုင်း)|ဂျူးဂျော]]အကြားတွင် ရထားလမ်းသည် မြောက်မှတောင်သို့ [[ခရဆုမလမ်း]]အတိုင်း မြေအောက်မှ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ခရဆုမလမ်း၏ မြေအောက်ဘက်တွင် ပြေးဆွဲသည့်အတွက် &quot;ခရဆုမရထားလိုင်း&quot; ဟု အမည်ရရှိခဲ့သည်။ ဤရထားလိုင်းသည် အခြားသော မြေအောက်ရထားလိုင်းဖြစ်သည့် တိုးဇိုင်းရထားလိုင်းနှင့်လည်း [[ခရဆုမအိုအိခဲဘူတာ]]တွင် ချိတ်ဆက်နေသည်။ ထို့အပြင် [[ကျိုတိုဘူတာ]]တွင် JR ရထားလိုင်းများ၊ [[ရှိဂျောလမ်း]]ပေါ်ရှိ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံ၏ မြေအောက်တွင် [[ဟန်းခယူးကျိုတိုရထားလိုင်း]]တို့နှင့် ချိတ်ဆက်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံရှိရာနေရာသည် ကျိုတိုမြို့၏ အဓိကစီးပွားရေးအချက်အချာနေရာ ဖြစ်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံနေရာတွင် ခရဆုမရထားလိုင်း၏ ဘူတာကို &quot;[[ရှိဂျောဘူတာ]]&quot; ဟုပေးထားပြီး၊ ဟန်းခယူးရထားလိုင်းအတွက်ဘူတာကို &quot;[[ခရဆုမဘူတာ]]&quot; ဟု ပေးထားသည်။

ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနနှင့် ခင်တဲဆွတ်ရထားလိုင်းကုမ္ပဏီတို့သည် ဝန်ဆောင်မှုများကို ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းသည် ခင်တဲဆွတ်ကျိုတိုရထားလိုင်းနှင့်အတူ နာရမြို့ရှိ ခင်တဲဆွတ်နာရဘူတာတွင် ချိတ်ဆက်သွားသည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းနှင့် ကျိုတိုရထားလိုင်းတို့သည် ကျိုတိုဘူတာနှင့် တခဲဒဘူတာတို့တွင် ချိတ်ဆက်သွားသည်။

ရထားလိုင်းသည် စုစုပေါင်းအရှည် ၁၃.၇ ကီလိုမီတာ (၈.၅ မိုင်) ရှည်သည်။ ခရီးကြာချိန်သည် ၂၆ မိနစ် ဖြစ်သည်။ နေ့စဉ်စီးနင်းသူပျမ်းမျှဦးရေသည် ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ၄၁၁,၈၈၁ ဦး ရှိခဲ့သည်။

==ဘူတာရုံများ==

{| class=&quot;wikitable&quot; 
! စဉ်
! ဘူတာအမည်
! ဂျပန်စာဖြင့်
! အကွာအဝေး (ကီလိုမီဝာ)
! Transfers
! Location
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|01|size=30}}
| {{STN|Kokusaikaikan|x}}
| 国際会館
| align=&quot;right&quot; | 0.0
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Sakyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|02|size=30}}
| {{STN|Matsugasaki|x|Kyoto}}
| 松ヶ崎
| align=&quot;right&quot; | 1.6
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|03|size=30}}
| {{STN|Kitayama|x|Kyoto}}
| 北山
| align=&quot;right&quot; | 2.6
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Kita-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|04|size=30}}
| {{STN|Kitaōji|x}}
| 北大路
| align=&quot;right&quot; | 3.8
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|05|size=30}}
| {{STN|Kuramaguchi|x}}
| 鞍馬口
| align=&quot;right&quot; | 4.6
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Kamigyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|06|size=30}}
| {{STN|Imadegawa|x}}
| 今出川
| align=&quot;right&quot; | 5.4
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|07|size=30}}
| {{STN|Marutamachi|x}}
| 丸太町
| align=&quot;right&quot; | 6.9
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Nakagyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|08|size=30}}
| {{STN|Karasuma Oike|x}}
| 烏丸御池
| align=&quot;right&quot; | 7.6
| {{ric|Kyoto Municipal Subway|t|name=y}} (T13)
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|09|size=30}}
| {{STN|Shijō|x}}
| 四条
| align=&quot;right&quot; | 8.5
| [[file:Number prefix Hankyu Kyōto line.svg|20px]] [[Hankyu Kyoto Line]] (HK-85: [[Karasuma Station]])
| rowspan=&quot;3&quot;| [[Shimogyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|10|size=30}}
| {{STN|Gojō|x|Kyoto}}
| 五条
| align=&quot;right&quot; | 9.3
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|11|size=30}}
| {{STN|Kyoto|x}}
| 京都
| align=&quot;right&quot; | 10.3
|{{Plainlist|
* {{ric|JR Central|ts|name=y}}
* {{rcb|JR West|Tokaido|route}} [[Tokaido Main Line]] ([[JR Kyoto Line]], [[Biwako Line]]) (JR-A31)
* {{rcb|JR West|San'in E|route}} [[San'in Main Line]] ([[Sagano Line]]) (JR-E01)
* {{rcb|JR West|Nara|route}} [[Nara Line]] (JR-D01)
* {{rcb|Kintetsu|B|route}} [[Kyoto Line (Kintetsu)|Kyoto Line]] (B01)
}}
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|12|size=30}}
| {{STN|Kujō|x|Kyoto}}
| 九条
| align=&quot;right&quot; | 11.1
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Minami-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|13|size=30}}
| {{STN|Jūjō|x|Kyoto Municipal Subway}}
| 十条
| align=&quot;right&quot; | 11.8
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|14|size=30}}
| {{STN|Kuinabashi|x}}
| くいな橋
| align=&quot;right&quot; | 13.0
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Fushimi-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|15|size=30}}
| {{STN|Takeda|x|Kyoto}}
| 竹田
| align=&quot;right&quot; | 13.7
| {{rcb|Kintetsu|B|route}} Kyoto Line (B05, through trains available)
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |↓Through service to/from {{Station|Kintetsu Nara|x}} on the [[Kyoto Line (Kintetsu)|Kintetsu Railway Kyoto Line]]↓
|}

==ရထားစက်ခေါင်းများ==
==သမိုင်းကြောင်း==
==ပြင်ပလင့်များ==
* [https://www-city-kyoto-lg-jp.j-server.com/LUCKYOTOC/ns/tl.cgi/https://www.city.kyoto.lg.jp/?SLANG=ja&amp;TLANG=en&amp;XMODE=0&amp;XCHARSET=utf-8&amp;XJSID=0 Public transport in Kyoto]  (Kyoto City Web)

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ကျိတိုမြို့မြေအောက်ရထားလိုင်း]]
[[ကဏ္ဍ:၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ရထားလိုင်းများ]]</text>
      <sha1>p93ebuibzup58f11u9m3ybbrzu5bx7k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026947</id>
      <parentid>1026946</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:09:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဘူတာရုံများ */</comment>
      <origin>1026947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11390" sha1="av2k2jlyydarslcj8e5qnm6gzxr9x85" xml:space="preserve">{{Infobox rail line
| box_width   =
| name        = ခရဆုမရထားလိုင်း 
| native_name   = 烏丸線
| native_name_lang = ja
| color       = {{rcr|Kyoto Municipal Subway|k}}&lt;!-- mediumseagreen --&gt;
| logo        = Subway KyotoKarasuma.svg
| logo_width  = 50
| image       = Kyoto subway 20 series unit 31 20220506 Takeda.jpg
| image_width = 300px
| caption     = Kyoto subway 20 series unit 31 at Takeda station
| type        = [[Rapid transit]]
| system      = {{ric|Kyoto Municipal Subway|name=y}} 
| status      =
| locale      = [[Kyoto]]
| start       = {{STN|Kokusaikaikan|x}}
| end         = {{STN|Takeda|x|Kyoto}}
| stations    = 15
| routes      =
| daily_ridership   =
| open        = {{start date and age|1981|05|29|df=y}}
| close       =
| owner       =
| operator    = [[Kyoto Municipal Transportation Bureau]]
| character   =
| depot       = Takeda
| stock       = 10 series,
20 series EMUs
| linelength  = {{cvt|13.7|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;terada2002&quot;/&gt;
| tracklength = 
| tracks     =
| gauge       = {{RailGauge|sg|allk=on}}
| electrification          = 1,500 V DC [[overhead catenary]]
| speed       = {{cvt|75|km/h|mph|round=5|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;terada2002&quot;/&gt;
| elevation   =
| website     = http://www.city.kyoto.lg.jp/kotsu/
| map         = [http://www.city.kyoto.jp/koho/eng/access/subway.html Subway Map]
| map_state   = show
}}

'''ခရဆုမရထားလိုင်း'''  (烏丸線, Karasuma-sen) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]ရှိ မြေအောက်ရထားလိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျိုတိုမြို့ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနက စီမံဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ ကျိုတိုမြို့တွင် မြေအောက်ရထားလိုင်း ၂ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ခရဆုမရထားလိုင်းနှင့် [[တိုးဇိုင်းရထားလိုင်း]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းအတွက် မြေပုံများ၊ လမ်းညွှန်များအတွက် အစိမ်းရောင်လိုင်းဖြင့် ဖော်ပြထားသည်။ ရထားလိုင်းပေါ်ရှိ ဘူတာများကိုလည်း အက္ခရာ &quot;K&quot; ဖြင့် အစီအစဉ်အတိုင်း ဖော်ပြထားသည်။ ကျိုတိုမြို့၏ ရပ်ကွက် ၁၁ ခုအနက်မှ ၇ ခုကို ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ၎င်းရပ်ကွက်များမှာ [[ဆခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဆခယောရပ်ကွက်]]၊ [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခိတရပ်ကွက်]]၊ [[ခမိဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခမိဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[နခဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|နခဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[မိနမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|မိနမိရပ်ကွက်]]နှင့် [[ဖုရှိမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဖုရှိမိရပ်ကွက်]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရထားလမ်းကြောင်းသည် ဆခယောရပ်ကွက်ရှိ [[ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်ဘူတာ|ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်း]]မှ ဖုရှိမိရပ်ကွက်ရှိ [[တခဲဒဘူတာ (ကျိုတို)|တခဲဒ]]အထိ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။

[[ခိတအိုးဂျိဘူတာ|ခိတအိုးဂျိ]]နှင့် [[ဂျူးဂျောဘူတာ (ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားလိုင်း)|ဂျူးဂျော]]အကြားတွင် ရထားလမ်းသည် မြောက်မှတောင်သို့ [[ခရဆုမလမ်း]]အတိုင်း မြေအောက်မှ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ခရဆုမလမ်း၏ မြေအောက်ဘက်တွင် ပြေးဆွဲသည့်အတွက် &quot;ခရဆုမရထားလိုင်း&quot; ဟု အမည်ရရှိခဲ့သည်။ ဤရထားလိုင်းသည် အခြားသော မြေအောက်ရထားလိုင်းဖြစ်သည့် တိုးဇိုင်းရထားလိုင်းနှင့်လည်း [[ခရဆုမအိုအိခဲဘူတာ]]တွင် ချိတ်ဆက်နေသည်။ ထို့အပြင် [[ကျိုတိုဘူတာ]]တွင် JR ရထားလိုင်းများ၊ [[ရှိဂျောလမ်း]]ပေါ်ရှိ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံ၏ မြေအောက်တွင် [[ဟန်းခယူးကျိုတိုရထားလိုင်း]]တို့နှင့် ချိတ်ဆက်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံရှိရာနေရာသည် ကျိုတိုမြို့၏ အဓိကစီးပွားရေးအချက်အချာနေရာ ဖြစ်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံနေရာတွင် ခရဆုမရထားလိုင်း၏ ဘူတာကို &quot;[[ရှိဂျောဘူတာ]]&quot; ဟုပေးထားပြီး၊ ဟန်းခယူးရထားလိုင်းအတွက်ဘူတာကို &quot;[[ခရဆုမဘူတာ]]&quot; ဟု ပေးထားသည်။

ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနနှင့် ခင်တဲဆွတ်ရထားလိုင်းကုမ္ပဏီတို့သည် ဝန်ဆောင်မှုများကို ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းသည် ခင်တဲဆွတ်ကျိုတိုရထားလိုင်းနှင့်အတူ နာရမြို့ရှိ ခင်တဲဆွတ်နာရဘူတာတွင် ချိတ်ဆက်သွားသည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းနှင့် ကျိုတိုရထားလိုင်းတို့သည် ကျိုတိုဘူတာနှင့် တခဲဒဘူတာတို့တွင် ချိတ်ဆက်သွားသည်။

ရထားလိုင်းသည် စုစုပေါင်းအရှည် ၁၃.၇ ကီလိုမီတာ (၈.၅ မိုင်) ရှည်သည်။ ခရီးကြာချိန်သည် ၂၆ မိနစ် ဖြစ်သည်။ နေ့စဉ်စီးနင်းသူပျမ်းမျှဦးရေသည် ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ၄၁၁,၈၈၁ ဦး ရှိခဲ့သည်။

==ဘူတာရုံများ==

{| class=&quot;wikitable&quot; 
! စဉ်
! ဘူတာအမည်
! ဂျပန်စာဖြင့်
! အကွာအဝေး (ကီလိုမီတာ)
! ပြောင်းစီးခြင်း
! တည်နေရာ
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|01|size=30}}
| {{STN|Kokusaikaikan|x}}
| 国際会館
| align=&quot;right&quot; | 0.0
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Sakyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|02|size=30}}
| {{STN|Matsugasaki|x|Kyoto}}
| 松ヶ崎
| align=&quot;right&quot; | 1.6
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|03|size=30}}
| {{STN|Kitayama|x|Kyoto}}
| 北山
| align=&quot;right&quot; | 2.6
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Kita-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|04|size=30}}
| {{STN|Kitaōji|x}}
| 北大路
| align=&quot;right&quot; | 3.8
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|05|size=30}}
| {{STN|Kuramaguchi|x}}
| 鞍馬口
| align=&quot;right&quot; | 4.6
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Kamigyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|06|size=30}}
| {{STN|Imadegawa|x}}
| 今出川
| align=&quot;right&quot; | 5.4
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|07|size=30}}
| {{STN|Marutamachi|x}}
| 丸太町
| align=&quot;right&quot; | 6.9
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Nakagyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|08|size=30}}
| {{STN|Karasuma Oike|x}}
| 烏丸御池
| align=&quot;right&quot; | 7.6
| {{ric|Kyoto Municipal Subway|t|name=y}} (T13)
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|09|size=30}}
| {{STN|Shijō|x}}
| 四条
| align=&quot;right&quot; | 8.5
| [[file:Number prefix Hankyu Kyōto line.svg|20px]] [[Hankyu Kyoto Line]] (HK-85: [[Karasuma Station]])
| rowspan=&quot;3&quot;| [[Shimogyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|10|size=30}}
| {{STN|Gojō|x|Kyoto}}
| 五条
| align=&quot;right&quot; | 9.3
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|11|size=30}}
| {{STN|Kyoto|x}}
| 京都
| align=&quot;right&quot; | 10.3
|{{Plainlist|
* {{ric|JR Central|ts|name=y}}
* {{rcb|JR West|Tokaido|route}} [[Tokaido Main Line]] ([[JR Kyoto Line]], [[Biwako Line]]) (JR-A31)
* {{rcb|JR West|San'in E|route}} [[San'in Main Line]] ([[Sagano Line]]) (JR-E01)
* {{rcb|JR West|Nara|route}} [[Nara Line]] (JR-D01)
* {{rcb|Kintetsu|B|route}} [[Kyoto Line (Kintetsu)|Kyoto Line]] (B01)
}}
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|12|size=30}}
| {{STN|Kujō|x|Kyoto}}
| 九条
| align=&quot;right&quot; | 11.1
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Minami-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|13|size=30}}
| {{STN|Jūjō|x|Kyoto Municipal Subway}}
| 十条
| align=&quot;right&quot; | 11.8
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|14|size=30}}
| {{STN|Kuinabashi|x}}
| くいな橋
| align=&quot;right&quot; | 13.0
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Fushimi-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|15|size=30}}
| {{STN|Takeda|x|Kyoto}}
| 竹田
| align=&quot;right&quot; | 13.7
| {{rcb|Kintetsu|B|route}} Kyoto Line (B05, through trains available)
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |↓Through service to/from {{Station|Kintetsu Nara|x}} on the [[Kyoto Line (Kintetsu)|Kintetsu Railway Kyoto Line]]↓
|}

==ရထားစက်ခေါင်းများ==
==သမိုင်းကြောင်း==
==ပြင်ပလင့်များ==
* [https://www-city-kyoto-lg-jp.j-server.com/LUCKYOTOC/ns/tl.cgi/https://www.city.kyoto.lg.jp/?SLANG=ja&amp;TLANG=en&amp;XMODE=0&amp;XCHARSET=utf-8&amp;XJSID=0 Public transport in Kyoto]  (Kyoto City Web)

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ကျိတိုမြို့မြေအောက်ရထားလိုင်း]]
[[ကဏ္ဍ:၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ရထားလိုင်းများ]]</text>
      <sha1>av2k2jlyydarslcj8e5qnm6gzxr9x85</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026948</id>
      <parentid>1026947</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:11:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဘူတာရုံများ */</comment>
      <origin>1026948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11520" sha1="ayt3a7rfqh8f1dvsf41g6igg1ccdx4w" xml:space="preserve">{{Infobox rail line
| box_width   =
| name        = ခရဆုမရထားလိုင်း 
| native_name   = 烏丸線
| native_name_lang = ja
| color       = {{rcr|Kyoto Municipal Subway|k}}&lt;!-- mediumseagreen --&gt;
| logo        = Subway KyotoKarasuma.svg
| logo_width  = 50
| image       = Kyoto subway 20 series unit 31 20220506 Takeda.jpg
| image_width = 300px
| caption     = Kyoto subway 20 series unit 31 at Takeda station
| type        = [[Rapid transit]]
| system      = {{ric|Kyoto Municipal Subway|name=y}} 
| status      =
| locale      = [[Kyoto]]
| start       = {{STN|Kokusaikaikan|x}}
| end         = {{STN|Takeda|x|Kyoto}}
| stations    = 15
| routes      =
| daily_ridership   =
| open        = {{start date and age|1981|05|29|df=y}}
| close       =
| owner       =
| operator    = [[Kyoto Municipal Transportation Bureau]]
| character   =
| depot       = Takeda
| stock       = 10 series,
20 series EMUs
| linelength  = {{cvt|13.7|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;terada2002&quot;/&gt;
| tracklength = 
| tracks     =
| gauge       = {{RailGauge|sg|allk=on}}
| electrification          = 1,500 V DC [[overhead catenary]]
| speed       = {{cvt|75|km/h|mph|round=5|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;terada2002&quot;/&gt;
| elevation   =
| website     = http://www.city.kyoto.lg.jp/kotsu/
| map         = [http://www.city.kyoto.jp/koho/eng/access/subway.html Subway Map]
| map_state   = show
}}

'''ခရဆုမရထားလိုင်း'''  (烏丸線, Karasuma-sen) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]ရှိ မြေအောက်ရထားလိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျိုတိုမြို့ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနက စီမံဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ ကျိုတိုမြို့တွင် မြေအောက်ရထားလိုင်း ၂ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ခရဆုမရထားလိုင်းနှင့် [[တိုးဇိုင်းရထားလိုင်း]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းအတွက် မြေပုံများ၊ လမ်းညွှန်များအတွက် အစိမ်းရောင်လိုင်းဖြင့် ဖော်ပြထားသည်။ ရထားလိုင်းပေါ်ရှိ ဘူတာများကိုလည်း အက္ခရာ &quot;K&quot; ဖြင့် အစီအစဉ်အတိုင်း ဖော်ပြထားသည်။ ကျိုတိုမြို့၏ ရပ်ကွက် ၁၁ ခုအနက်မှ ၇ ခုကို ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ၎င်းရပ်ကွက်များမှာ [[ဆခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဆခယောရပ်ကွက်]]၊ [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခိတရပ်ကွက်]]၊ [[ခမိဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခမိဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[နခဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|နခဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[မိနမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|မိနမိရပ်ကွက်]]နှင့် [[ဖုရှိမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဖုရှိမိရပ်ကွက်]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရထားလမ်းကြောင်းသည် ဆခယောရပ်ကွက်ရှိ [[ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်ဘူတာ|ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်း]]မှ ဖုရှိမိရပ်ကွက်ရှိ [[တခဲဒဘူတာ (ကျိုတို)|တခဲဒ]]အထိ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။

[[ခိတအိုးဂျိဘူတာ|ခိတအိုးဂျိ]]နှင့် [[ဂျူးဂျောဘူတာ (ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားလိုင်း)|ဂျူးဂျော]]အကြားတွင် ရထားလမ်းသည် မြောက်မှတောင်သို့ [[ခရဆုမလမ်း]]အတိုင်း မြေအောက်မှ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ခရဆုမလမ်း၏ မြေအောက်ဘက်တွင် ပြေးဆွဲသည့်အတွက် &quot;ခရဆုမရထားလိုင်း&quot; ဟု အမည်ရရှိခဲ့သည်။ ဤရထားလိုင်းသည် အခြားသော မြေအောက်ရထားလိုင်းဖြစ်သည့် တိုးဇိုင်းရထားလိုင်းနှင့်လည်း [[ခရဆုမအိုအိခဲဘူတာ]]တွင် ချိတ်ဆက်နေသည်။ ထို့အပြင် [[ကျိုတိုဘူတာ]]တွင် JR ရထားလိုင်းများ၊ [[ရှိဂျောလမ်း]]ပေါ်ရှိ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံ၏ မြေအောက်တွင် [[ဟန်းခယူးကျိုတိုရထားလိုင်း]]တို့နှင့် ချိတ်ဆက်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံရှိရာနေရာသည် ကျိုတိုမြို့၏ အဓိကစီးပွားရေးအချက်အချာနေရာ ဖြစ်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံနေရာတွင် ခရဆုမရထားလိုင်း၏ ဘူတာကို &quot;[[ရှိဂျောဘူတာ]]&quot; ဟုပေးထားပြီး၊ ဟန်းခယူးရထားလိုင်းအတွက်ဘူတာကို &quot;[[ခရဆုမဘူတာ]]&quot; ဟု ပေးထားသည်။

ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနနှင့် ခင်တဲဆွတ်ရထားလိုင်းကုမ္ပဏီတို့သည် ဝန်ဆောင်မှုများကို ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းသည် ခင်တဲဆွတ်ကျိုတိုရထားလိုင်းနှင့်အတူ နာရမြို့ရှိ ခင်တဲဆွတ်နာရဘူတာတွင် ချိတ်ဆက်သွားသည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းနှင့် ကျိုတိုရထားလိုင်းတို့သည် ကျိုတိုဘူတာနှင့် တခဲဒဘူတာတို့တွင် ချိတ်ဆက်သွားသည်။

ရထားလိုင်းသည် စုစုပေါင်းအရှည် ၁၃.၇ ကီလိုမီတာ (၈.၅ မိုင်) ရှည်သည်။ ခရီးကြာချိန်သည် ၂၆ မိနစ် ဖြစ်သည်။ နေ့စဉ်စီးနင်းသူပျမ်းမျှဦးရေသည် ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ၄၁၁,၈၈၁ ဦး ရှိခဲ့သည်။

==ဘူတာရုံများ==

{| class=&quot;wikitable&quot; 
! စဉ်
! ဘူတာအမည်
! ဂျပန်စာဖြင့်
! အကွာအဝေး (ကီလိုမီတာ)
! ပြောင်းစီးခြင်း
! တည်နေရာ
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|01|size=30}}
| {{STN|ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်ဘူတာ|x}}
| 国際会館
| align=&quot;right&quot; | 0.0
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[ဆခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|02|size=30}}
| {{STN|မဆွတ်ဂဆခိဘူတာ|x|Kyoto}}
| 松ヶ崎
| align=&quot;right&quot; | 1.6
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|03|size=30}}
| {{STN|Kitayama|x|Kyoto}}
| 北山
| align=&quot;right&quot; | 2.6
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Kita-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|04|size=30}}
| {{STN|Kitaōji|x}}
| 北大路
| align=&quot;right&quot; | 3.8
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|05|size=30}}
| {{STN|Kuramaguchi|x}}
| 鞍馬口
| align=&quot;right&quot; | 4.6
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Kamigyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|06|size=30}}
| {{STN|Imadegawa|x}}
| 今出川
| align=&quot;right&quot; | 5.4
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|07|size=30}}
| {{STN|Marutamachi|x}}
| 丸太町
| align=&quot;right&quot; | 6.9
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Nakagyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|08|size=30}}
| {{STN|Karasuma Oike|x}}
| 烏丸御池
| align=&quot;right&quot; | 7.6
| {{ric|Kyoto Municipal Subway|t|name=y}} (T13)
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|09|size=30}}
| {{STN|Shijō|x}}
| 四条
| align=&quot;right&quot; | 8.5
| [[file:Number prefix Hankyu Kyōto line.svg|20px]] [[Hankyu Kyoto Line]] (HK-85: [[Karasuma Station]])
| rowspan=&quot;3&quot;| [[Shimogyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|10|size=30}}
| {{STN|Gojō|x|Kyoto}}
| 五条
| align=&quot;right&quot; | 9.3
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|11|size=30}}
| {{STN|Kyoto|x}}
| 京都
| align=&quot;right&quot; | 10.3
|{{Plainlist|
* {{ric|JR Central|ts|name=y}}
* {{rcb|JR West|Tokaido|route}} [[Tokaido Main Line]] ([[JR Kyoto Line]], [[Biwako Line]]) (JR-A31)
* {{rcb|JR West|San'in E|route}} [[San'in Main Line]] ([[Sagano Line]]) (JR-E01)
* {{rcb|JR West|Nara|route}} [[Nara Line]] (JR-D01)
* {{rcb|Kintetsu|B|route}} [[Kyoto Line (Kintetsu)|Kyoto Line]] (B01)
}}
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|12|size=30}}
| {{STN|Kujō|x|Kyoto}}
| 九条
| align=&quot;right&quot; | 11.1
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Minami-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|13|size=30}}
| {{STN|Jūjō|x|Kyoto Municipal Subway}}
| 十条
| align=&quot;right&quot; | 11.8
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|14|size=30}}
| {{STN|Kuinabashi|x}}
| くいな橋
| align=&quot;right&quot; | 13.0
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Fushimi-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|15|size=30}}
| {{STN|Takeda|x|Kyoto}}
| 竹田
| align=&quot;right&quot; | 13.7
| {{rcb|Kintetsu|B|route}} Kyoto Line (B05, through trains available)
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |↓Through service to/from {{Station|Kintetsu Nara|x}} on the [[Kyoto Line (Kintetsu)|Kintetsu Railway Kyoto Line]]↓
|}

==ရထားစက်ခေါင်းများ==
==သမိုင်းကြောင်း==
==ပြင်ပလင့်များ==
* [https://www-city-kyoto-lg-jp.j-server.com/LUCKYOTOC/ns/tl.cgi/https://www.city.kyoto.lg.jp/?SLANG=ja&amp;TLANG=en&amp;XMODE=0&amp;XCHARSET=utf-8&amp;XJSID=0 Public transport in Kyoto]  (Kyoto City Web)

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ကျိတိုမြို့မြေအောက်ရထားလိုင်း]]
[[ကဏ္ဍ:၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ရထားလိုင်းများ]]</text>
      <sha1>ayt3a7rfqh8f1dvsf41g6igg1ccdx4w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026951</id>
      <parentid>1026948</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:20:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဘူတာရုံများ */</comment>
      <origin>1026951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11514" sha1="12d8myt2dnud2nx7d102l9xvn1qw0rp" xml:space="preserve">{{Infobox rail line
| box_width   =
| name        = ခရဆုမရထားလိုင်း 
| native_name   = 烏丸線
| native_name_lang = ja
| color       = {{rcr|Kyoto Municipal Subway|k}}&lt;!-- mediumseagreen --&gt;
| logo        = Subway KyotoKarasuma.svg
| logo_width  = 50
| image       = Kyoto subway 20 series unit 31 20220506 Takeda.jpg
| image_width = 300px
| caption     = Kyoto subway 20 series unit 31 at Takeda station
| type        = [[Rapid transit]]
| system      = {{ric|Kyoto Municipal Subway|name=y}} 
| status      =
| locale      = [[Kyoto]]
| start       = {{STN|Kokusaikaikan|x}}
| end         = {{STN|Takeda|x|Kyoto}}
| stations    = 15
| routes      =
| daily_ridership   =
| open        = {{start date and age|1981|05|29|df=y}}
| close       =
| owner       =
| operator    = [[Kyoto Municipal Transportation Bureau]]
| character   =
| depot       = Takeda
| stock       = 10 series,
20 series EMUs
| linelength  = {{cvt|13.7|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;terada2002&quot;/&gt;
| tracklength = 
| tracks     =
| gauge       = {{RailGauge|sg|allk=on}}
| electrification          = 1,500 V DC [[overhead catenary]]
| speed       = {{cvt|75|km/h|mph|round=5|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;terada2002&quot;/&gt;
| elevation   =
| website     = http://www.city.kyoto.lg.jp/kotsu/
| map         = [http://www.city.kyoto.jp/koho/eng/access/subway.html Subway Map]
| map_state   = show
}}

'''ခရဆုမရထားလိုင်း'''  (烏丸線, Karasuma-sen) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]ရှိ မြေအောက်ရထားလိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျိုတိုမြို့ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနက စီမံဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ ကျိုတိုမြို့တွင် မြေအောက်ရထားလိုင်း ၂ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ခရဆုမရထားလိုင်းနှင့် [[တိုးဇိုင်းရထားလိုင်း]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းအတွက် မြေပုံများ၊ လမ်းညွှန်များအတွက် အစိမ်းရောင်လိုင်းဖြင့် ဖော်ပြထားသည်။ ရထားလိုင်းပေါ်ရှိ ဘူတာများကိုလည်း အက္ခရာ &quot;K&quot; ဖြင့် အစီအစဉ်အတိုင်း ဖော်ပြထားသည်။ ကျိုတိုမြို့၏ ရပ်ကွက် ၁၁ ခုအနက်မှ ၇ ခုကို ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ၎င်းရပ်ကွက်များမှာ [[ဆခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဆခယောရပ်ကွက်]]၊ [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခိတရပ်ကွက်]]၊ [[ခမိဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခမိဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[နခဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|နခဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[မိနမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|မိနမိရပ်ကွက်]]နှင့် [[ဖုရှိမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဖုရှိမိရပ်ကွက်]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရထားလမ်းကြောင်းသည် ဆခယောရပ်ကွက်ရှိ [[ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်ဘူတာ|ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်း]]မှ ဖုရှိမိရပ်ကွက်ရှိ [[တခဲဒဘူတာ (ကျိုတို)|တခဲဒ]]အထိ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။

[[ခိတအိုးဂျိဘူတာ|ခိတအိုးဂျိ]]နှင့် [[ဂျူးဂျောဘူတာ (ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားလိုင်း)|ဂျူးဂျော]]အကြားတွင် ရထားလမ်းသည် မြောက်မှတောင်သို့ [[ခရဆုမလမ်း]]အတိုင်း မြေအောက်မှ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ခရဆုမလမ်း၏ မြေအောက်ဘက်တွင် ပြေးဆွဲသည့်အတွက် &quot;ခရဆုမရထားလိုင်း&quot; ဟု အမည်ရရှိခဲ့သည်။ ဤရထားလိုင်းသည် အခြားသော မြေအောက်ရထားလိုင်းဖြစ်သည့် တိုးဇိုင်းရထားလိုင်းနှင့်လည်း [[ခရဆုမအိုအိခဲဘူတာ]]တွင် ချိတ်ဆက်နေသည်။ ထို့အပြင် [[ကျိုတိုဘူတာ]]တွင် JR ရထားလိုင်းများ၊ [[ရှိဂျောလမ်း]]ပေါ်ရှိ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံ၏ မြေအောက်တွင် [[ဟန်းခယူးကျိုတိုရထားလိုင်း]]တို့နှင့် ချိတ်ဆက်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံရှိရာနေရာသည် ကျိုတိုမြို့၏ အဓိကစီးပွားရေးအချက်အချာနေရာ ဖြစ်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံနေရာတွင် ခရဆုမရထားလိုင်း၏ ဘူတာကို &quot;[[ရှိဂျောဘူတာ]]&quot; ဟုပေးထားပြီး၊ ဟန်းခယူးရထားလိုင်းအတွက်ဘူတာကို &quot;[[ခရဆုမဘူတာ]]&quot; ဟု ပေးထားသည်။

ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနနှင့် ခင်တဲဆွတ်ရထားလိုင်းကုမ္ပဏီတို့သည် ဝန်ဆောင်မှုများကို ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းသည် ခင်တဲဆွတ်ကျိုတိုရထားလိုင်းနှင့်အတူ နာရမြို့ရှိ ခင်တဲဆွတ်နာရဘူတာတွင် ချိတ်ဆက်သွားသည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းနှင့် ကျိုတိုရထားလိုင်းတို့သည် ကျိုတိုဘူတာနှင့် တခဲဒဘူတာတို့တွင် ချိတ်ဆက်သွားသည်။

ရထားလိုင်းသည် စုစုပေါင်းအရှည် ၁၃.၇ ကီလိုမီတာ (၈.၅ မိုင်) ရှည်သည်။ ခရီးကြာချိန်သည် ၂၆ မိနစ် ဖြစ်သည်။ နေ့စဉ်စီးနင်းသူပျမ်းမျှဦးရေသည် ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ၄၁၁,၈၈၁ ဦး ရှိခဲ့သည်။

==ဘူတာရုံများ==

{| class=&quot;wikitable&quot; 
! စဉ်
! ဘူတာအမည်
! ဂျပန်စာဖြင့်
! အကွာအဝေး (ကီလိုမီတာ)
! ပြောင်းစီးခြင်း
! တည်နေရာ
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|01|size=30}}
| [[ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်ဘူတာ]]
| 国際会館
| align=&quot;right&quot; | 0.0
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[ဆခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|02|size=30}}
| {{STN|မဆွတ်ဂဆခိဘူတာ|x|Kyoto}}
| 松ヶ崎
| align=&quot;right&quot; | 1.6
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|03|size=30}}
| {{STN|Kitayama|x|Kyoto}}
| 北山
| align=&quot;right&quot; | 2.6
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Kita-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|04|size=30}}
| {{STN|Kitaōji|x}}
| 北大路
| align=&quot;right&quot; | 3.8
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|05|size=30}}
| {{STN|Kuramaguchi|x}}
| 鞍馬口
| align=&quot;right&quot; | 4.6
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Kamigyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|06|size=30}}
| {{STN|Imadegawa|x}}
| 今出川
| align=&quot;right&quot; | 5.4
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|07|size=30}}
| {{STN|Marutamachi|x}}
| 丸太町
| align=&quot;right&quot; | 6.9
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Nakagyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|08|size=30}}
| {{STN|Karasuma Oike|x}}
| 烏丸御池
| align=&quot;right&quot; | 7.6
| {{ric|Kyoto Municipal Subway|t|name=y}} (T13)
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|09|size=30}}
| {{STN|Shijō|x}}
| 四条
| align=&quot;right&quot; | 8.5
| [[file:Number prefix Hankyu Kyōto line.svg|20px]] [[Hankyu Kyoto Line]] (HK-85: [[Karasuma Station]])
| rowspan=&quot;3&quot;| [[Shimogyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|10|size=30}}
| {{STN|Gojō|x|Kyoto}}
| 五条
| align=&quot;right&quot; | 9.3
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|11|size=30}}
| {{STN|Kyoto|x}}
| 京都
| align=&quot;right&quot; | 10.3
|{{Plainlist|
* {{ric|JR Central|ts|name=y}}
* {{rcb|JR West|Tokaido|route}} [[Tokaido Main Line]] ([[JR Kyoto Line]], [[Biwako Line]]) (JR-A31)
* {{rcb|JR West|San'in E|route}} [[San'in Main Line]] ([[Sagano Line]]) (JR-E01)
* {{rcb|JR West|Nara|route}} [[Nara Line]] (JR-D01)
* {{rcb|Kintetsu|B|route}} [[Kyoto Line (Kintetsu)|Kyoto Line]] (B01)
}}
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|12|size=30}}
| {{STN|Kujō|x|Kyoto}}
| 九条
| align=&quot;right&quot; | 11.1
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Minami-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|13|size=30}}
| {{STN|Jūjō|x|Kyoto Municipal Subway}}
| 十条
| align=&quot;right&quot; | 11.8
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|14|size=30}}
| {{STN|Kuinabashi|x}}
| くいな橋
| align=&quot;right&quot; | 13.0
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Fushimi-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|15|size=30}}
| {{STN|Takeda|x|Kyoto}}
| 竹田
| align=&quot;right&quot; | 13.7
| {{rcb|Kintetsu|B|route}} Kyoto Line (B05, through trains available)
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |↓Through service to/from {{Station|Kintetsu Nara|x}} on the [[Kyoto Line (Kintetsu)|Kintetsu Railway Kyoto Line]]↓
|}

==ရထားစက်ခေါင်းများ==
==သမိုင်းကြောင်း==
==ပြင်ပလင့်များ==
* [https://www-city-kyoto-lg-jp.j-server.com/LUCKYOTOC/ns/tl.cgi/https://www.city.kyoto.lg.jp/?SLANG=ja&amp;TLANG=en&amp;XMODE=0&amp;XCHARSET=utf-8&amp;XJSID=0 Public transport in Kyoto]  (Kyoto City Web)

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ကျိတိုမြို့မြေအောက်ရထားလိုင်း]]
[[ကဏ္ဍ:၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ရထားလိုင်းများ]]</text>
      <sha1>12d8myt2dnud2nx7d102l9xvn1qw0rp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026953</id>
      <parentid>1026951</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:22:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဘူတာရုံများ */</comment>
      <origin>1026953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11666" sha1="sp7qvejdxv5e64j79fdt2xkvb5z8h7l" xml:space="preserve">{{Infobox rail line
| box_width   =
| name        = ခရဆုမရထားလိုင်း 
| native_name   = 烏丸線
| native_name_lang = ja
| color       = {{rcr|Kyoto Municipal Subway|k}}&lt;!-- mediumseagreen --&gt;
| logo        = Subway KyotoKarasuma.svg
| logo_width  = 50
| image       = Kyoto subway 20 series unit 31 20220506 Takeda.jpg
| image_width = 300px
| caption     = Kyoto subway 20 series unit 31 at Takeda station
| type        = [[Rapid transit]]
| system      = {{ric|Kyoto Municipal Subway|name=y}} 
| status      =
| locale      = [[Kyoto]]
| start       = {{STN|Kokusaikaikan|x}}
| end         = {{STN|Takeda|x|Kyoto}}
| stations    = 15
| routes      =
| daily_ridership   =
| open        = {{start date and age|1981|05|29|df=y}}
| close       =
| owner       =
| operator    = [[Kyoto Municipal Transportation Bureau]]
| character   =
| depot       = Takeda
| stock       = 10 series,
20 series EMUs
| linelength  = {{cvt|13.7|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;terada2002&quot;/&gt;
| tracklength = 
| tracks     =
| gauge       = {{RailGauge|sg|allk=on}}
| electrification          = 1,500 V DC [[overhead catenary]]
| speed       = {{cvt|75|km/h|mph|round=5|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;terada2002&quot;/&gt;
| elevation   =
| website     = http://www.city.kyoto.lg.jp/kotsu/
| map         = [http://www.city.kyoto.jp/koho/eng/access/subway.html Subway Map]
| map_state   = show
}}

'''ခရဆုမရထားလိုင်း'''  (烏丸線, Karasuma-sen) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]ရှိ မြေအောက်ရထားလိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျိုတိုမြို့ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနက စီမံဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ ကျိုတိုမြို့တွင် မြေအောက်ရထားလိုင်း ၂ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ခရဆုမရထားလိုင်းနှင့် [[တိုးဇိုင်းရထားလိုင်း]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းအတွက် မြေပုံများ၊ လမ်းညွှန်များအတွက် အစိမ်းရောင်လိုင်းဖြင့် ဖော်ပြထားသည်။ ရထားလိုင်းပေါ်ရှိ ဘူတာများကိုလည်း အက္ခရာ &quot;K&quot; ဖြင့် အစီအစဉ်အတိုင်း ဖော်ပြထားသည်။ ကျိုတိုမြို့၏ ရပ်ကွက် ၁၁ ခုအနက်မှ ၇ ခုကို ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ၎င်းရပ်ကွက်များမှာ [[ဆခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဆခယောရပ်ကွက်]]၊ [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခိတရပ်ကွက်]]၊ [[ခမိဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခမိဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[နခဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|နခဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[မိနမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|မိနမိရပ်ကွက်]]နှင့် [[ဖုရှိမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဖုရှိမိရပ်ကွက်]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရထားလမ်းကြောင်းသည် ဆခယောရပ်ကွက်ရှိ [[ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်ဘူတာ|ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်း]]မှ ဖုရှိမိရပ်ကွက်ရှိ [[တခဲဒဘူတာ (ကျိုတို)|တခဲဒ]]အထိ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။

[[ခိတအိုးဂျိဘူတာ|ခိတအိုးဂျိ]]နှင့် [[ဂျူးဂျောဘူတာ (ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားလိုင်း)|ဂျူးဂျော]]အကြားတွင် ရထားလမ်းသည် မြောက်မှတောင်သို့ [[ခရဆုမလမ်း]]အတိုင်း မြေအောက်မှ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ခရဆုမလမ်း၏ မြေအောက်ဘက်တွင် ပြေးဆွဲသည့်အတွက် &quot;ခရဆုမရထားလိုင်း&quot; ဟု အမည်ရရှိခဲ့သည်။ ဤရထားလိုင်းသည် အခြားသော မြေအောက်ရထားလိုင်းဖြစ်သည့် တိုးဇိုင်းရထားလိုင်းနှင့်လည်း [[ခရဆုမအိုအိခဲဘူတာ]]တွင် ချိတ်ဆက်နေသည်။ ထို့အပြင် [[ကျိုတိုဘူတာ]]တွင် JR ရထားလိုင်းများ၊ [[ရှိဂျောလမ်း]]ပေါ်ရှိ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံ၏ မြေအောက်တွင် [[ဟန်းခယူးကျိုတိုရထားလိုင်း]]တို့နှင့် ချိတ်ဆက်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံရှိရာနေရာသည် ကျိုတိုမြို့၏ အဓိကစီးပွားရေးအချက်အချာနေရာ ဖြစ်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံနေရာတွင် ခရဆုမရထားလိုင်း၏ ဘူတာကို &quot;[[ရှိဂျောဘူတာ]]&quot; ဟုပေးထားပြီး၊ ဟန်းခယူးရထားလိုင်းအတွက်ဘူတာကို &quot;[[ခရဆုမဘူတာ]]&quot; ဟု ပေးထားသည်။

ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနနှင့် ခင်တဲဆွတ်ရထားလိုင်းကုမ္ပဏီတို့သည် ဝန်ဆောင်မှုများကို ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းသည် ခင်တဲဆွတ်ကျိုတိုရထားလိုင်းနှင့်အတူ နာရမြို့ရှိ ခင်တဲဆွတ်နာရဘူတာတွင် ချိတ်ဆက်သွားသည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းနှင့် ကျိုတိုရထားလိုင်းတို့သည် ကျိုတိုဘူတာနှင့် တခဲဒဘူတာတို့တွင် ချိတ်ဆက်သွားသည်။

ရထားလိုင်းသည် စုစုပေါင်းအရှည် ၁၃.၇ ကီလိုမီတာ (၈.၅ မိုင်) ရှည်သည်။ ခရီးကြာချိန်သည် ၂၆ မိနစ် ဖြစ်သည်။ နေ့စဉ်စီးနင်းသူပျမ်းမျှဦးရေသည် ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ၄၁၁,၈၈၁ ဦး ရှိခဲ့သည်။

==ဘူတာရုံများ==

{| class=&quot;wikitable&quot; 
! စဉ်
! ဘူတာအမည်
! ဂျပန်စာဖြင့်
! အကွာအဝေး (ကီလိုမီတာ)
! ပြောင်းစီးခြင်း
! တည်နေရာ
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|01|size=30}}
| [[ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်ဘူတာ]]
| 国際会館
| align=&quot;right&quot; | 0.0
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[ဆခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|02|size=30}}
| [[မဆွတ်ဂဆခိဘူတာ (ကျိုတို)|မဆွတ်ဂဆခိဘူတာ]]
| 松ヶ崎
| align=&quot;right&quot; | 1.6
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|03|size=30}}
| [[ခိတယမဘူတာ (ကျိုတို)|ခိတယမဘူတာ]]
| 北山
| align=&quot;right&quot; | 2.6
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|04|size=30}}
| {{STN|Kitaōji|x}}
| 北大路
| align=&quot;right&quot; | 3.8
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|05|size=30}}
| {{STN|Kuramaguchi|x}}
| 鞍馬口
| align=&quot;right&quot; | 4.6
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Kamigyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|06|size=30}}
| {{STN|Imadegawa|x}}
| 今出川
| align=&quot;right&quot; | 5.4
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|07|size=30}}
| {{STN|Marutamachi|x}}
| 丸太町
| align=&quot;right&quot; | 6.9
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Nakagyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|08|size=30}}
| {{STN|Karasuma Oike|x}}
| 烏丸御池
| align=&quot;right&quot; | 7.6
| {{ric|Kyoto Municipal Subway|t|name=y}} (T13)
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|09|size=30}}
| {{STN|Shijō|x}}
| 四条
| align=&quot;right&quot; | 8.5
| [[file:Number prefix Hankyu Kyōto line.svg|20px]] [[Hankyu Kyoto Line]] (HK-85: [[Karasuma Station]])
| rowspan=&quot;3&quot;| [[Shimogyo-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|10|size=30}}
| {{STN|Gojō|x|Kyoto}}
| 五条
| align=&quot;right&quot; | 9.3
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|11|size=30}}
| {{STN|Kyoto|x}}
| 京都
| align=&quot;right&quot; | 10.3
|{{Plainlist|
* {{ric|JR Central|ts|name=y}}
* {{rcb|JR West|Tokaido|route}} [[Tokaido Main Line]] ([[JR Kyoto Line]], [[Biwako Line]]) (JR-A31)
* {{rcb|JR West|San'in E|route}} [[San'in Main Line]] ([[Sagano Line]]) (JR-E01)
* {{rcb|JR West|Nara|route}} [[Nara Line]] (JR-D01)
* {{rcb|Kintetsu|B|route}} [[Kyoto Line (Kintetsu)|Kyoto Line]] (B01)
}}
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|12|size=30}}
| {{STN|Kujō|x|Kyoto}}
| 九条
| align=&quot;right&quot; | 11.1
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Minami-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|13|size=30}}
| {{STN|Jūjō|x|Kyoto Municipal Subway}}
| 十条
| align=&quot;right&quot; | 11.8
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|14|size=30}}
| {{STN|Kuinabashi|x}}
| くいな橋
| align=&quot;right&quot; | 13.0
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[Fushimi-ku, Kyoto]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|15|size=30}}
| {{STN|Takeda|x|Kyoto}}
| 竹田
| align=&quot;right&quot; | 13.7
| {{rcb|Kintetsu|B|route}} Kyoto Line (B05, through trains available)
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |↓Through service to/from {{Station|Kintetsu Nara|x}} on the [[Kyoto Line (Kintetsu)|Kintetsu Railway Kyoto Line]]↓
|}

==ရထားစက်ခေါင်းများ==
==သမိုင်းကြောင်း==
==ပြင်ပလင့်များ==
* [https://www-city-kyoto-lg-jp.j-server.com/LUCKYOTOC/ns/tl.cgi/https://www.city.kyoto.lg.jp/?SLANG=ja&amp;TLANG=en&amp;XMODE=0&amp;XCHARSET=utf-8&amp;XJSID=0 Public transport in Kyoto]  (Kyoto City Web)

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ကျိတိုမြို့မြေအောက်ရထားလိုင်း]]
[[ကဏ္ဍ:၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ရထားလိုင်းများ]]</text>
      <sha1>sp7qvejdxv5e64j79fdt2xkvb5z8h7l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026958</id>
      <parentid>1026953</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:28:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဘူတာရုံများ */</comment>
      <origin>1026958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12417" sha1="g7whsb7ujv5e3tglodxnb1irz23lzjx" xml:space="preserve">{{Infobox rail line
| box_width   =
| name        = ခရဆုမရထားလိုင်း 
| native_name   = 烏丸線
| native_name_lang = ja
| color       = {{rcr|Kyoto Municipal Subway|k}}&lt;!-- mediumseagreen --&gt;
| logo        = Subway KyotoKarasuma.svg
| logo_width  = 50
| image       = Kyoto subway 20 series unit 31 20220506 Takeda.jpg
| image_width = 300px
| caption     = Kyoto subway 20 series unit 31 at Takeda station
| type        = [[Rapid transit]]
| system      = {{ric|Kyoto Municipal Subway|name=y}} 
| status      =
| locale      = [[Kyoto]]
| start       = {{STN|Kokusaikaikan|x}}
| end         = {{STN|Takeda|x|Kyoto}}
| stations    = 15
| routes      =
| daily_ridership   =
| open        = {{start date and age|1981|05|29|df=y}}
| close       =
| owner       =
| operator    = [[Kyoto Municipal Transportation Bureau]]
| character   =
| depot       = Takeda
| stock       = 10 series,
20 series EMUs
| linelength  = {{cvt|13.7|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;terada2002&quot;/&gt;
| tracklength = 
| tracks     =
| gauge       = {{RailGauge|sg|allk=on}}
| electrification          = 1,500 V DC [[overhead catenary]]
| speed       = {{cvt|75|km/h|mph|round=5|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;terada2002&quot;/&gt;
| elevation   =
| website     = http://www.city.kyoto.lg.jp/kotsu/
| map         = [http://www.city.kyoto.jp/koho/eng/access/subway.html Subway Map]
| map_state   = show
}}

'''ခရဆုမရထားလိုင်း'''  (烏丸線, Karasuma-sen) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]ရှိ မြေအောက်ရထားလိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျိုတိုမြို့ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနက စီမံဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ ကျိုတိုမြို့တွင် မြေအောက်ရထားလိုင်း ၂ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ခရဆုမရထားလိုင်းနှင့် [[တိုးဇိုင်းရထားလိုင်း]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းအတွက် မြေပုံများ၊ လမ်းညွှန်များအတွက် အစိမ်းရောင်လိုင်းဖြင့် ဖော်ပြထားသည်။ ရထားလိုင်းပေါ်ရှိ ဘူတာများကိုလည်း အက္ခရာ &quot;K&quot; ဖြင့် အစီအစဉ်အတိုင်း ဖော်ပြထားသည်။ ကျိုတိုမြို့၏ ရပ်ကွက် ၁၁ ခုအနက်မှ ၇ ခုကို ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ၎င်းရပ်ကွက်များမှာ [[ဆခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဆခယောရပ်ကွက်]]၊ [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခိတရပ်ကွက်]]၊ [[ခမိဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခမိဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[နခဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|နခဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[မိနမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|မိနမိရပ်ကွက်]]နှင့် [[ဖုရှိမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဖုရှိမိရပ်ကွက်]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရထားလမ်းကြောင်းသည် ဆခယောရပ်ကွက်ရှိ [[ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်ဘူတာ|ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်း]]မှ ဖုရှိမိရပ်ကွက်ရှိ [[တခဲဒဘူတာ (ကျိုတို)|တခဲဒ]]အထိ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။

[[ခိတအိုးဂျိဘူတာ|ခိတအိုးဂျိ]]နှင့် [[ဂျူးဂျောဘူတာ (ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားလိုင်း)|ဂျူးဂျော]]အကြားတွင် ရထားလမ်းသည် မြောက်မှတောင်သို့ [[ခရဆုမလမ်း]]အတိုင်း မြေအောက်မှ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ခရဆုမလမ်း၏ မြေအောက်ဘက်တွင် ပြေးဆွဲသည့်အတွက် &quot;ခရဆုမရထားလိုင်း&quot; ဟု အမည်ရရှိခဲ့သည်။ ဤရထားလိုင်းသည် အခြားသော မြေအောက်ရထားလိုင်းဖြစ်သည့် တိုးဇိုင်းရထားလိုင်းနှင့်လည်း [[ခရဆုမအိုအိခဲဘူတာ]]တွင် ချိတ်ဆက်နေသည်။ ထို့အပြင် [[ကျိုတိုဘူတာ]]တွင် JR ရထားလိုင်းများ၊ [[ရှိဂျောလမ်း]]ပေါ်ရှိ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံ၏ မြေအောက်တွင် [[ဟန်းခယူးကျိုတိုရထားလိုင်း]]တို့နှင့် ချိတ်ဆက်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံရှိရာနေရာသည် ကျိုတိုမြို့၏ အဓိကစီးပွားရေးအချက်အချာနေရာ ဖြစ်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံနေရာတွင် ခရဆုမရထားလိုင်း၏ ဘူတာကို &quot;[[ရှိဂျောဘူတာ]]&quot; ဟုပေးထားပြီး၊ ဟန်းခယူးရထားလိုင်းအတွက်ဘူတာကို &quot;[[ခရဆုမဘူတာ]]&quot; ဟု ပေးထားသည်။

ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနနှင့် ခင်တဲဆွတ်ရထားလိုင်းကုမ္ပဏီတို့သည် ဝန်ဆောင်မှုများကို ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းသည် ခင်တဲဆွတ်ကျိုတိုရထားလိုင်းနှင့်အတူ နာရမြို့ရှိ ခင်တဲဆွတ်နာရဘူတာတွင် ချိတ်ဆက်သွားသည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းနှင့် ကျိုတိုရထားလိုင်းတို့သည် ကျိုတိုဘူတာနှင့် တခဲဒဘူတာတို့တွင် ချိတ်ဆက်သွားသည်။

ရထားလိုင်းသည် စုစုပေါင်းအရှည် ၁၃.၇ ကီလိုမီတာ (၈.၅ မိုင်) ရှည်သည်။ ခရီးကြာချိန်သည် ၂၆ မိနစ် ဖြစ်သည်။ နေ့စဉ်စီးနင်းသူပျမ်းမျှဦးရေသည် ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ၄၁၁,၈၈၁ ဦး ရှိခဲ့သည်။

==ဘူတာရုံများ==

{| class=&quot;wikitable&quot; 
! စဉ်
! ဘူတာအမည်
! ဂျပန်စာဖြင့်
! အကွာအဝေး (ကီလိုမီတာ)
! ပြောင်းစီးခြင်း
! တည်နေရာ
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|01|size=30}}
| [[ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်ဘူတာ]]
| 国際会館
| align=&quot;right&quot; | 0.0
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[ဆခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|02|size=30}}
| [[မဆွတ်ဂဆခိဘူတာ (ကျိုတို)|မဆွတ်ဂဆခိဘူတာ]]
| 松ヶ崎
| align=&quot;right&quot; | 1.6
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|03|size=30}}
| [[ခိတယမဘူတာ (ကျိုတို)|ခိတယမဘူတာ]]
| 北山
| align=&quot;right&quot; | 2.6
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|04|size=30}}
| [[ခိတအိုးဂျိဘူတာ]]
| 北大路
| align=&quot;right&quot; | 3.8
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|05|size=30}}
| [[ခုရမဂုချိဘူတာ]]
| 鞍馬口
| align=&quot;right&quot; | 4.6
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[ခမိဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|06|size=30}}
| [[အိမဒဲဂဝဘူတာ]]
| 今出川
| align=&quot;right&quot; | 5.4
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|07|size=30}}
| [[မရုတမချိဘူတာ]]
| 丸太町
| align=&quot;right&quot; | 6.9
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[နခဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|08|size=30}}
| [[ခရဆုမအိုအိခဲဘူတာ]]
| 烏丸御池
| align=&quot;right&quot; | 7.6
| {{ric|Kyoto Municipal Subway|t|name=y}} (T13)
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|09|size=30}}
| [[ရှိဂျောဘူတာ]]
| 四条
| align=&quot;right&quot; | 8.5
| [[file:Number prefix Hankyu Kyōto line.svg|20px]] [[Hankyu Kyoto Line]] (HK-85: [[Karasuma Station]])
| rowspan=&quot;3&quot;| [[ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|10|size=30}}
| [[ဂေါ့ဂျောဘူတာ (ကျိုတို)|ဂေါ့ဂျောဘူတာ]]
| 五条
| align=&quot;right&quot; | 9.3
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|11|size=30}}
| [[ကျိုတိုဘူတာ]]
| 京都
| align=&quot;right&quot; | 10.3
|{{Plainlist|
* {{ric|JR Central|ts|name=y}}
* {{rcb|JR West|Tokaido|route}} [[Tokaido Main Line]] ([[JR Kyoto Line]], [[Biwako Line]]) (JR-A31)
* {{rcb|JR West|San'in E|route}} [[San'in Main Line]] ([[Sagano Line]]) (JR-E01)
* {{rcb|JR West|Nara|route}} [[Nara Line]] (JR-D01)
* {{rcb|Kintetsu|B|route}} [[Kyoto Line (Kintetsu)|Kyoto Line]] (B01)
}}
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|12|size=30}}
| [[ခုဂျောဘူတာ (ကျိုတို)|ခုဂျောဘူတာ]]
| 九条
| align=&quot;right&quot; | 11.1
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[မိနမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|13|size=30}}
| [[ဂျူးဂျောဘူတာ (ကျိုတိုမြေအောက်ရထားလိုင်း)|ဂျူးဂျောဘူတာ]]
| 十条
| align=&quot;right&quot; | 11.8
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|14|size=30}}
| [[ခုအိနဘရှိဘူတာ]]
| くいな橋
| align=&quot;right&quot; | 13.0
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[ဖုရှိမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|15|size=30}}
| [[တခဲဒဘူတာ (ကျိုတို)|တခဲဒဘူတာ]]
| 竹田
| align=&quot;right&quot; | 13.7
| {{rcb|Kintetsu|B|route}} Kyoto Line (B05, through trains available)
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |↓Through service to/from {{Station|Kintetsu Nara|x}} on the [[Kyoto Line (Kintetsu)|Kintetsu Railway Kyoto Line]]↓
|}

==ရထားစက်ခေါင်းများ==
==သမိုင်းကြောင်း==
==ပြင်ပလင့်များ==
* [https://www-city-kyoto-lg-jp.j-server.com/LUCKYOTOC/ns/tl.cgi/https://www.city.kyoto.lg.jp/?SLANG=ja&amp;TLANG=en&amp;XMODE=0&amp;XCHARSET=utf-8&amp;XJSID=0 Public transport in Kyoto]  (Kyoto City Web)

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ကျိတိုမြို့မြေအောက်ရထားလိုင်း]]
[[ကဏ္ဍ:၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ရထားလိုင်းများ]]</text>
      <sha1>g7whsb7ujv5e3tglodxnb1irz23lzjx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026967</id>
      <parentid>1026958</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:37:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <origin>1026967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12610" sha1="f1rued03490phfsae1wkox2nokojyb8" xml:space="preserve">{{Infobox rail line
| box_width   =
| name        = ခရဆုမရထားလိုင်း 
| native_name   = 烏丸線
| native_name_lang = ja
| color       = {{rcr|Kyoto Municipal Subway|k}}&lt;!-- mediumseagreen --&gt;
| logo        = Subway KyotoKarasuma.svg
| logo_width  = 50
| image       = Kyoto subway 20 series unit 31 20220506 Takeda.jpg
| image_width = 300px
| caption     = Kyoto subway 20 series unit 31 at Takeda station
| type        = [[Rapid transit]]
| system      = {{ric|Kyoto Municipal Subway|name=y}} 
| status      =
| locale      = [[Kyoto]]
| start       = {{STN|Kokusaikaikan|x}}
| end         = {{STN|Takeda|x|Kyoto}}
| stations    = 15
| routes      =
| daily_ridership   =
| open        = {{start date and age|1981|05|29|df=y}}
| close       =
| owner       =
| operator    = [[Kyoto Municipal Transportation Bureau]]
| character   =
| depot       = Takeda
| stock       = 10 series,
20 series EMUs
| linelength  = {{cvt|13.7|km|mi|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;terada2002&quot;/&gt;
| tracklength = 
| tracks     =
| gauge       = {{RailGauge|sg|allk=on}}
| electrification          = 1,500 V DC [[overhead catenary]]
| speed       = {{cvt|75|km/h|mph|round=5|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;terada2002&quot;/&gt;
| elevation   =
| website     = http://www.city.kyoto.lg.jp/kotsu/
| map         = [http://www.city.kyoto.jp/koho/eng/access/subway.html Subway Map]
| map_state   = show
}}

'''ခရဆုမရထားလိုင်း'''  (烏丸線, Karasuma-sen) သည် [[ဂျပန်နိုင်ငံ]]၊ [[ကျိုတိုမြို့]]ရှိ မြေအောက်ရထားလိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကျိုတိုမြို့ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနက စီမံဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ ကျိုတိုမြို့တွင် မြေအောက်ရထားလိုင်း ၂ ခု ရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ခရဆုမရထားလိုင်းနှင့် [[တိုးဇိုင်းရထားလိုင်း]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းအတွက် မြေပုံများ၊ လမ်းညွှန်များအတွက် အစိမ်းရောင်လိုင်းဖြင့် ဖော်ပြထားသည်။ ရထားလိုင်းပေါ်ရှိ ဘူတာများကိုလည်း အက္ခရာ &quot;K&quot; ဖြင့် အစီအစဉ်အတိုင်း ဖော်ပြထားသည်။ ကျိုတိုမြို့၏ ရပ်ကွက် ၁၁ ခုအနက်မှ ၇ ခုကို ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ၎င်းရပ်ကွက်များမှာ [[ဆခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဆခယောရပ်ကွက်]]၊ [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခိတရပ်ကွက်]]၊ [[ခမိဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ခမိဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[နခဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|နခဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်]]၊ [[မိနမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|မိနမိရပ်ကွက်]]နှင့် [[ဖုရှိမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို|ဖုရှိမိရပ်ကွက်]]တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ရထားလမ်းကြောင်းသည် ဆခယောရပ်ကွက်ရှိ [[ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်ဘူတာ|ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်း]]မှ ဖုရှိမိရပ်ကွက်ရှိ [[တခဲဒဘူတာ (ကျိုတို)|တခဲဒ]]အထိ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။

[[ခိတအိုးဂျိဘူတာ|ခိတအိုးဂျိ]]နှင့် [[ဂျူးဂျောဘူတာ (ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားလိုင်း)|ဂျူးဂျော]]အကြားတွင် ရထားလမ်းသည် မြောက်မှတောင်သို့ [[ခရဆုမလမ်း]]အတိုင်း မြေအောက်မှ ပြေးဆွဲပေးလျက်ရှိသည်။ ခရဆုမလမ်း၏ မြေအောက်ဘက်တွင် ပြေးဆွဲသည့်အတွက် &quot;ခရဆုမရထားလိုင်း&quot; ဟု အမည်ရရှိခဲ့သည်။ ဤရထားလိုင်းသည် အခြားသော မြေအောက်ရထားလိုင်းဖြစ်သည့် တိုးဇိုင်းရထားလိုင်းနှင့်လည်း [[ခရဆုမအိုအိခဲဘူတာ]]တွင် ချိတ်ဆက်နေသည်။ ထို့အပြင် [[ကျိုတိုဘူတာ]]တွင် JR ရထားလိုင်းများ၊ [[ရှိဂျောလမ်း]]ပေါ်ရှိ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံ၏ မြေအောက်တွင် [[ဟန်းခယူးကျိုတိုရထားလိုင်း]]တို့နှင့် ချိတ်ဆက်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံရှိရာနေရာသည် ကျိုတိုမြို့၏ အဓိကစီးပွားရေးအချက်အချာနေရာ ဖြစ်သည်။ ရှိဂျောခရဆုမလမ်းဆုံနေရာတွင် ခရဆုမရထားလိုင်း၏ ဘူတာကို &quot;[[ရှိဂျောဘူတာ]]&quot; ဟုပေးထားပြီး၊ ဟန်းခယူးရထားလိုင်းအတွက်ဘူတာကို &quot;[[ခရဆုမဘူတာ]]&quot; ဟု ပေးထားသည်။

ပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဌာနနှင့် ခင်တဲဆွတ်ရထားလိုင်းကုမ္ပဏီတို့သည် ဝန်ဆောင်မှုများကို ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်သည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းသည် ခင်တဲဆွတ်ကျိုတိုရထားလိုင်းနှင့်အတူ နာရမြို့ရှိ ခင်တဲဆွတ်နာရဘူတာတွင် ချိတ်ဆက်သွားသည်။ ခရဆုမရထားလိုင်းနှင့် ကျိုတိုရထားလိုင်းတို့သည် ကျိုတိုဘူတာနှင့် တခဲဒဘူတာတို့တွင် ချိတ်ဆက်သွားသည်။

ရထားလိုင်းသည် စုစုပေါင်းအရှည် ၁၃.၇ ကီလိုမီတာ (၈.၅ မိုင်) ရှည်သည်။ ခရီးကြာချိန်သည် ၂၆ မိနစ် ဖြစ်သည်။ နေ့စဉ်စီးနင်းသူပျမ်းမျှဦးရေသည် ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ၄၁၁,၈၈၁ ဦး ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.city.kyoto.lg.jp/kotsu/page/0000094752.html|title=京都市交通局：地下鉄のあゆみと概要|website=www.city.kyoto.lg.jp|access-date=2019-04-28}}&lt;/ref&gt;

==ဘူတာရုံများ==

{| class=&quot;wikitable&quot; 
! စဉ်
! ဘူတာအမည်
! ဂျပန်စာဖြင့်
! အကွာအဝေး (ကီလိုမီတာ)
! ပြောင်းစီးခြင်း
! တည်နေရာ
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|01|size=30}}
| [[ခိုခုဆိုင်ခိုင်းခန်ဘူတာ]]
| 国際会館
| align=&quot;right&quot; | 0.0
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[ဆခယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|02|size=30}}
| [[မဆွတ်ဂဆခိဘူတာ (ကျိုတို)|မဆွတ်ဂဆခိဘူတာ]]
| 松ヶ崎
| align=&quot;right&quot; | 1.6
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|03|size=30}}
| [[ခိတယမဘူတာ (ကျိုတို)|ခိတယမဘူတာ]]
| 北山
| align=&quot;right&quot; | 2.6
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[ခိတရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|04|size=30}}
| [[ခိတအိုးဂျိဘူတာ]]
| 北大路
| align=&quot;right&quot; | 3.8
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|05|size=30}}
| [[ခုရမဂုချိဘူတာ]]
| 鞍馬口
| align=&quot;right&quot; | 4.6
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[ခမိဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|06|size=30}}
| [[အိမဒဲဂဝဘူတာ]]
| 今出川
| align=&quot;right&quot; | 5.4
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|07|size=30}}
| [[မရုတမချိဘူတာ]]
| 丸太町
| align=&quot;right&quot; | 6.9
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[နခဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|08|size=30}}
| [[ခရဆုမအိုအိခဲဘူတာ]]
| 烏丸御池
| align=&quot;right&quot; | 7.6
| {{ric|Kyoto Municipal Subway|t|name=y}} (T13)
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|09|size=30}}
| [[ရှိဂျောဘူတာ]]
| 四条
| align=&quot;right&quot; | 8.5
| [[file:Number prefix Hankyu Kyōto line.svg|20px]] [[Hankyu Kyoto Line]] (HK-85: [[Karasuma Station]])
| rowspan=&quot;3&quot;| [[ရှိမိုဂယောရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|10|size=30}}
| [[ဂေါ့ဂျောဘူတာ (ကျိုတို)|ဂေါ့ဂျောဘူတာ]]
| 五条
| align=&quot;right&quot; | 9.3
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|11|size=30}}
| [[ကျိုတိုဘူတာ]]
| 京都
| align=&quot;right&quot; | 10.3
|{{Plainlist|
* {{ric|JR Central|ts|name=y}}
* {{rcb|JR West|Tokaido|route}} [[Tokaido Main Line]] ([[JR Kyoto Line]], [[Biwako Line]]) (JR-A31)
* {{rcb|JR West|San'in E|route}} [[San'in Main Line]] ([[Sagano Line]]) (JR-E01)
* {{rcb|JR West|Nara|route}} [[Nara Line]] (JR-D01)
* {{rcb|Kintetsu|B|route}} [[Kyoto Line (Kintetsu)|Kyoto Line]] (B01)
}}
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|12|size=30}}
| [[ခုဂျောဘူတာ (ကျိုတို)|ခုဂျောဘူတာ]]
| 九条
| align=&quot;right&quot; | 11.1
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[မိနမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|13|size=30}}
| [[ဂျူးဂျောဘူတာ (ကျိုတိုမြေအောက်ရထားလိုင်း)|ဂျူးဂျောဘူတာ]]
| 十条
| align=&quot;right&quot; | 11.8
| &amp;nbsp;
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|14|size=30}}
| [[ခုအိနဘရှိဘူတာ]]
| くいな橋
| align=&quot;right&quot; | 13.0
| &amp;nbsp;
| rowspan=&quot;2&quot;| [[ဖုရှိမိရပ်ကွက်၊ ကျိုတို]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot;| {{KTSN|K|15|size=30}}
| [[တခဲဒဘူတာ (ကျိုတို)|တခဲဒဘူတာ]]
| 竹田
| align=&quot;right&quot; | 13.7
| {{rcb|Kintetsu|B|route}} Kyoto Line (B05, through trains available)
|-
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |↓Through service to/from {{Station|Kintetsu Nara|x}} on the [[Kyoto Line (Kintetsu)|Kintetsu Railway Kyoto Line]]↓
|}

==ရထားစက်ခေါင်းများ==
==သမိုင်းကြောင်း==
==ပြင်ပလင့်များ==
* [https://www-city-kyoto-lg-jp.j-server.com/LUCKYOTOC/ns/tl.cgi/https://www.city.kyoto.lg.jp/?SLANG=ja&amp;TLANG=en&amp;XMODE=0&amp;XCHARSET=utf-8&amp;XJSID=0 Public transport in Kyoto]  (Kyoto City Web)

==ကိုးကား==
{{reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ကျိတိုမြို့မြေအောက်ရထားလိုင်း]]
[[ကဏ္ဍ:၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည့် ရထားလိုင်းများ]]</text>
      <sha1>f1rued03490phfsae1wkox2nokojyb8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထွန်းဝင်း</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284621</id>
    <revision>
      <id>1026817</id>
      <parentid>1026799</parentid>
      <timestamp>2026-04-21T15:10:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <comment>correct his service years</comment>
      <origin>1026817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9880" sha1="0zk3x9l4qptue76lh5lirfoe6kduh5s" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific_prefix  = [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] 
| name              =ထွန်းဝင်း
| image         = 
| image_upright = 
| alt           = 
| caption       = 
|order1 = {{flagicon image|Air Force Ensign of Myanmar.svg}} [[တပ်မတော် (လေ)]]&lt;br/&gt; [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)]]
|term_start1  = ၂၁ ဧပြီ ၂၀၂၆
|term_end1    = 
|predecessor1 = [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[ထွန်းအောင်]]
|successor1   = 
|appointer1 = [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]
|order2 = စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(လေ)
|term_start2  = ၂၀၂၅
|term_end2    = ၂၀၂၆
|predecessor2 = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဇော်ဝင်းမြင့်
|successor2   = 
| birth_name    = 
| other_name    =
| nickname      = 
| birth_date    = {{Birth year and age|1970}}
| birth_place   = 
| death_date    = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} death date first, then birth date --&gt;
| death_place   = 
| allegiance    = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| branch        = {{air force|Myanmar}}
| serviceyears  = ၁၉၉၃ - လက်ရှိ
| serviceyears_label =
| rank          = [[File:Vice Senior General Tatmadaw Air Force.gif|15px]]  ဗိုလ်ချုပ်ကြီး
| rank_label    = 
| servicenumber = လေ -
| unit          = ကက(လေ) 
| awards        = 
| parents        = 
| father         = 
| mother         = 
| spouse        = 
| children      = 
| relations     =
| laterwork     = 
}}
'''ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းဝင်း''' သည် လက်ရှိ [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]] အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် တပ်မတော် (လေ) ၏ ၁၆ ဦးမြောက် အကြီးအကဲဖြစ်ပြီး ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းအောင်]] ၏ နောက်၌ ရာထူးကို ဆက်ခံခဲ့သည်။လက်ရှိရာထူးသို့ မခန့်အပ်ခံရမီက စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ)အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းဝင်းအား [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] [[ရဲဝင်းဦး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦး]] က ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-21 |title=အေအေ ခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ချုပ်ထွန်းမြတ်နိုင်နဲ့ ချင်း CPU ခေါင်းဆောင်တွေ ရခိုင်မှာတွေ့ဆုံ -၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၂၁ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်း တိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/clyxrv7g29gt |access-date=2026-04-21 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

== စစ်မှုထမ်းခြင်း ==
၎င်းသည် [[စစ်တက္ကသိုလ်]] အပတ်စဉ် (၃၄) ဆင်းတစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊ကျောင်းဆင်းပြီးနောက် တပ်မတော်(လေ) သို့ ဝင်ရောက် စစ်မှုထမ်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2026-01-29 |title=ထိပ်တန်းလေတပ်အရာရှိကြီးများ ရုရှားနှင့် တရုတ်သို့ သံအမတ်အဖြစ် ပို့ |url=https://burma.irrawaddy.com/article/2026/01/29/410401.html |access-date=2026-04-21 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းဝင်းသည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလအထိ အနောက်ပိုင်းလေတပ်ကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် တွင် ဌာနချုပ်မှူး (ဗိုလ်ချုပ်အဆင့်) အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မကွေးတိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ် ဦးတင့်လွင် အခြေခံလေကြောင်းလူငယ်သင်တန်း အမှတ်စဉ်(၁/၂၀၂၄) ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနား တက်ရောက် |url=http://www.mdn.gov.mm/my/mkettiungdeskiiwnkiikhup-uuttnglng-akhekhnlekeaangluungysngttn-amttcny12024-phngpaiakhmanaa |access-date=2026-04-21 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=(၇၈) နှစ်မြောက် တပ်မတော်နေ့စစ်ရေးပြအခမ်းအနား ကျင်းပပြုလုပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/37057 |access-date=2026-04-21 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလတွင် စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) ဖြစ်သူ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဇော်ဝင်းမြင့် တရုတ်နိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာသံအမတ်ကြီးအဖြစ် ပြောင်းရွှေ့ခန့်အပ်ခံရပြီးနောက် ဗိုလ်ချုပ် ထွန်းဝင်းသည် ၎င်း၏နေရာတွင် စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) အဖြစ် အစားထိုးခန့်အပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့်အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် တပ်မတော်(လေ)၊ လေယာဉ်များ တပ်တော်ဝင်အခမ်းအနားသို့ တက်ရောက်ချီးမြှင့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80786 |access-date=2026-04-21 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(လေ) ဒုဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဇော်ဝင်းမြင့် အနားပေးခံရ |url=https://burmese.dvb.no/post/735009 |access-date=2026-04-21 |website=DVB Burmese |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-11-25 |title=၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာ ၂၅ ရက် ဘီဘီစီတိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် - ထိုင်း၊ ဟတ်ယိုင်မြို့က အဆိုးရွားဆုံးရေကြီးမှု မြန်မာတွေလည်းအကူအညီလိုအပ်နေ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c62ljg130n9t |access-date=2026-04-21 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ယခင်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) ဖြစ်သူ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းအောင်]] သည် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး ဖြစ်လာပြီးနောက် ထွန်းဝင်းအား တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦးက  ဗိုလ်ချုပ်ကြီးအဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ကာ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ၅ လအတွင်း ဌာနချုပ်မှူးအဆင့်မှသည် တပ်မတော် (လေ) ၏ အမြင့်ဆုံးရာထူးအထိ အလျင်အမြန် တိုးမြှင့်ခံခဲ့ရခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ဗိုလ်ချုပ်ကြီးထွန်းဝင်း အကြမ်းဖက်လေတပ်၏ ဦးစီးချုပ်အဖြစ် ရာထူးတိုးခံရ |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/69e72ef3b4daf45662f674bd |access-date=2026-04-21 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
{{reflist}}
{{Lifetime|၁၉၇၀|}}
[[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]]</text>
      <sha1>0zk3x9l4qptue76lh5lirfoe6kduh5s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026952</id>
      <parentid>1026817</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:21:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ကိုယ်ပိုင်အမှတ် ထည့်သွင်းခြင်း</comment>
      <origin>1026952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14035" sha1="73pmdrhzkm6oa7tjja8o9kapan37o9m" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific_prefix  = [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] 
| name              =ထွန်းဝင်း
| image         = 
| image_upright = 
| alt           = 
| caption       = 
|order1 = {{flagicon image|Air Force Ensign of Myanmar.svg}} [[တပ်မတော် (လေ)]]&lt;br/&gt; [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)]]
|term_start1  = ၂၁ ဧပြီ ၂၀၂၆
|term_end1    = 
|predecessor1 = [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[ထွန်းအောင်]]
|successor1   = 
|appointer1 = [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]
|order2 = စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(လေ)
|term_start2  = ၂၀၂၅
|term_end2    = ၂၀၂၆
|predecessor2 = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဇော်ဝင်းမြင့်
|successor2   = 
| birth_name    = 
| other_name    =
| nickname      = 
| birth_date    = {{Birth year and age|1970}}
| birth_place   = 
| death_date    = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} death date first, then birth date --&gt;
| death_place   = 
| allegiance    = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| branch        = {{air force|Myanmar}}
| serviceyears  = ၁၉၉၃ - လက်ရှိ
| serviceyears_label =
| rank          = [[File:Vice Senior General Tatmadaw Air Force.gif|15px]]  ဗိုလ်ချုပ်ကြီး
| rank_label    = 
|military_blank1=ကိုယ်ပိုင်အမှတ်
|military_data1= လေ ၂၁၃၀
| unit          = ကက(လေ) 
| awards        = 
| parents        = 
| father         = 
| mother         = 
| spouse        = 
| children      = 
| relations     =
| laterwork     = 
}}
'''ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းဝင်း''' သည် လက်ရှိ [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]] အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် တပ်မတော် (လေ) ၏ ၁၆ ဦးမြောက် အကြီးအကဲဖြစ်ပြီး ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းအောင်]] ၏ နောက်၌ ရာထူးကို ဆက်ခံခဲ့သည်။လက်ရှိရာထူးသို့ မခန့်အပ်ခံရမီက စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ)အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းဝင်းအား [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] [[ရဲဝင်းဦး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦး]] က ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-21 |title=အေအေ ခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ချုပ်ထွန်းမြတ်နိုင်နဲ့ ချင်း CPU ခေါင်းဆောင်တွေ ရခိုင်မှာတွေ့ဆုံ -၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၂၁ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်း တိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/clyxrv7g29gt |access-date=2026-04-21 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

== စစ်မှုထမ်းခြင်း ==
၎င်းသည် ၁၉၈၉ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၃ ခုနှစ်အထိ [[စစ်တက္ကသိုလ်]] အပတ်စဉ် (၃၄) ဆင်းတစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊ကျောင်းဆင်းပြီးနောက်  ပြန်တမ်းဝင်အမှတ် လေ ၂၁၃၀ ဖြင့် တပ်မတော်(လေ) သို့ ဝင်ရောက် စစ်မှုထမ်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2026-01-29 |title=ထိပ်တန်းလေတပ်အရာရှိကြီးများ ရုရှားနှင့် တရုတ်သို့ သံအမတ်အဖြစ် ပို့ |url=https://burma.irrawaddy.com/article/2026/01/29/410401.html |access-date=2026-04-21 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော် (လေ) ၌ ဒုတိယဗိုလ်အဆင့်ဖြင့် စတင်ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည်။ ဗိုလ်ကြီးအဆင့်အထိ လေသူရဲ၊ နည်းပြလေသူရဲ နှင့် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) ရုံးတွင် စစ်ဦးစီးမှူး (တတိယတန်း) တာဝန်များ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ဗိုလ်မှူးအဆင့်တွင် ယခင်လေတပ်ဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မြတ်ဟိန်း]]၏ မိသားစုကိုယ်ရံတော်အရာရှိအဖြစ် တာဝန်ပေးအပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။

၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ခံရပြီး ဌာနမှူး၊ တပ်မှူး နှင့် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) ရုံး၌ စစ်ဦးစီးမှူး (ပထမတန်း) တာဝန်များ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ခံရကာ အုပ်စုမှူး၊ လက်ထောက်လေ့ကျင့်ရေးချုပ် (လေ) နှင့် ဒေသတွင်းလေတပ်စခန်းဌာနချုပ်များတွင် ဒုတိယဌာနချုပ်မှူးအဖြစ် အဆင့်ဆင့် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့်ဖြင့် ဗြိတိန်နိုင်ငံ Defence Academy of the United Kingdom တွင် ခေါင်းဆောင်မှုနှင့် စစ်ဘက်စီမံအုပ်ချုပ်မှုသင်တန်းများ တက်ရောက်ခဲ့သူလည်း ဖြစ်သည်။

၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်မှူးချုပ်အဆင့်ဖြင့် ပုသိမ်လေတပ်စခန်းဌာနချုပ်၊ ဌာနချုပ်မှူး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်အဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ခံရပြီး အနောက်ပိုင်းလေတပ်ကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်မှူး ဖြစ်လာခဲ့ကာ ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယစစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) အဖြစ် တိုးမြှင့်တာဝန်ပေးအပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ပုသိမ်မြို့ရှိ နယ်မြေခံလေတပ်စခန်းဌာနချုပ်သို့ သွားရောက်ကြည့်ရှုစစ်ဆေး |url=http://mdn.gov.mm/my/niungngntteaaciimnaupkhuprekeaangciiukktttth-ttpmtteaakaakyreuuciikhup-biulkhupmuukii-54 |access-date=2026-04-22 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}&lt;/ref&gt; 

ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းဝင်းသည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလအထိ အနောက်ပိုင်းလေတပ်ကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် တွင် ဌာနချုပ်မှူး (ဗိုလ်ချုပ်အဆင့်) အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မကွေးတိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ် ဦးတင့်လွင် အခြေခံလေကြောင်းလူငယ်သင်တန်း အမှတ်စဉ်(၁/၂၀၂၄) ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနား တက်ရောက် |url=http://www.mdn.gov.mm/my/mkettiungdeskiiwnkiikhup-uuttnglng-akhekhnlekeaangluungysngttn-amttcny12024-phngpaiakhmanaa |access-date=2026-04-21 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=(၇၈) နှစ်မြောက် တပ်မတော်နေ့စစ်ရေးပြအခမ်းအနား ကျင်းပပြုလုပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/37057 |access-date=2026-04-21 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလတွင် စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) ဖြစ်သူ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဇော်ဝင်းမြင့် တရုတ်နိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာသံအမတ်ကြီးအဖြစ် ပြောင်းရွှေ့ခန့်အပ်ခံရပြီးနောက် ဗိုလ်ချုပ် ထွန်းဝင်းသည် ၎င်း၏နေရာတွင် စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) အဖြစ် အစားထိုးခန့်အပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့်အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် တပ်မတော်(လေ)၊ လေယာဉ်များ တပ်တော်ဝင်အခမ်းအနားသို့ တက်ရောက်ချီးမြှင့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80786 |access-date=2026-04-21 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(လေ) ဒုဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဇော်ဝင်းမြင့် အနားပေးခံရ |url=https://burmese.dvb.no/post/735009 |access-date=2026-04-21 |website=DVB Burmese |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-11-25 |title=၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာ ၂၅ ရက် ဘီဘီစီတိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် - ထိုင်း၊ ဟတ်ယိုင်မြို့က အဆိုးရွားဆုံးရေကြီးမှု မြန်မာတွေလည်းအကူအညီလိုအပ်နေ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c62ljg130n9t |access-date=2026-04-21 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ယခင်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) ဖြစ်သူ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းအောင်]] သည် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး ဖြစ်လာပြီးနောက် ထွန်းဝင်းအား တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦးက  ဗိုလ်ချုပ်ကြီးအဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ကာ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ၅ လအတွင်း ဌာနချုပ်မှူးအဆင့်မှသည် တပ်မတော် (လေ) ၏ အမြင့်ဆုံးရာထူးအထိ အလျင်အမြန် တိုးမြှင့်ခံခဲ့ရခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ဗိုလ်ချုပ်ကြီးထွန်းဝင်း အကြမ်းဖက်လေတပ်၏ ဦးစီးချုပ်အဖြစ် ရာထူးတိုးခံရ |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/69e72ef3b4daf45662f674bd |access-date=2026-04-21 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
{{reflist}}
{{Lifetime|၁၉၇၀|}}
[[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]]</text>
      <sha1>73pmdrhzkm6oa7tjja8o9kapan37o9m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026954</id>
      <parentid>1026952</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:25:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ရာထူးအဆင့် ပြင်ဆင်</comment>
      <origin>1026954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13991" sha1="ja4cxlx6r97pf4wlnp5jbcn4uheexx8" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific_prefix  = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး 
| name              =ထွန်းဝင်း
| image         = 
| image_upright = 
| alt           = 
| caption       = 
|order1 = {{flagicon image|Air Force Ensign of Myanmar.svg}} [[တပ်မတော် (လေ)]]&lt;br/&gt; [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)]]
|term_start1  = ၂၁ ဧပြီ ၂၀၂၆
|term_end1    = 
|predecessor1 = [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[ထွန်းအောင်]]
|successor1   = 
|appointer1 = [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]
|order2 = စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(လေ)
|term_start2  = ၂၀၂၅
|term_end2    = ၂၀၂၆
|predecessor2 = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဇော်ဝင်းမြင့်
|successor2   = 
| birth_name    = 
| other_name    =
| nickname      = 
| birth_date    = {{Birth year and age|1970}}
| birth_place   = 
| death_date    = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} death date first, then birth date --&gt;
| death_place   = 
| allegiance    = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| branch        = {{air force|Myanmar}}
| serviceyears  = ၁၉၉၃ - လက်ရှိ
| serviceyears_label =
| rank          = [[File:Vice Senior General Tatmadaw Air Force.gif|15px]]  ဗိုလ်ချုပ်ကြီး
| rank_label    = 
|military_blank1=ကိုယ်ပိုင်အမှတ်
|military_data1= လေ ၂၁၃၀
| unit          = ကက(လေ) 
| awards        = 
| parents        = 
| father         = 
| mother         = 
| spouse        = 
| children      = 
| relations     =
| laterwork     = 
}}
'''ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းဝင်း''' သည် လက်ရှိ [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]] အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် တပ်မတော် (လေ) ၏ ၁၆ ဦးမြောက် အကြီးအကဲဖြစ်ပြီး ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းအောင်]] ၏ နောက်၌ ရာထူးကို ဆက်ခံခဲ့သည်။လက်ရှိရာထူးသို့ မခန့်အပ်ခံရမီက စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ)အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းဝင်းအား [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] [[ရဲဝင်းဦး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦး]] က ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-21 |title=အေအေ ခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ချုပ်ထွန်းမြတ်နိုင်နဲ့ ချင်း CPU ခေါင်းဆောင်တွေ ရခိုင်မှာတွေ့ဆုံ -၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၂၁ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်း တိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/clyxrv7g29gt |access-date=2026-04-21 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

== စစ်မှုထမ်းခြင်း ==
၎င်းသည် ၁၉၈၉ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၃ ခုနှစ်အထိ [[စစ်တက္ကသိုလ်]] အပတ်စဉ် (၃၄) ဆင်းတစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊ကျောင်းဆင်းပြီးနောက်  ပြန်တမ်းဝင်အမှတ် လေ ၂၁၃၀ ဖြင့် တပ်မတော်(လေ) သို့ ဝင်ရောက် စစ်မှုထမ်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2026-01-29 |title=ထိပ်တန်းလေတပ်အရာရှိကြီးများ ရုရှားနှင့် တရုတ်သို့ သံအမတ်အဖြစ် ပို့ |url=https://burma.irrawaddy.com/article/2026/01/29/410401.html |access-date=2026-04-21 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော် (လေ) ၌ ဒုတိယဗိုလ်အဆင့်ဖြင့် စတင်ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည်။ ဗိုလ်ကြီးအဆင့်အထိ လေသူရဲ၊ နည်းပြလေသူရဲ နှင့် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) ရုံးတွင် စစ်ဦးစီးမှူး (တတိယတန်း) တာဝန်များ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ဗိုလ်မှူးအဆင့်တွင် ယခင်လေတပ်ဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မြတ်ဟိန်း]]၏ မိသားစုကိုယ်ရံတော်အရာရှိအဖြစ် တာဝန်ပေးအပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။

၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ခံရပြီး ဌာနမှူး၊ တပ်မှူး နှင့် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) ရုံး၌ စစ်ဦးစီးမှူး (ပထမတန်း) တာဝန်များ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ခံရကာ အုပ်စုမှူး၊ လက်ထောက်လေ့ကျင့်ရေးချုပ် (လေ) နှင့် ဒေသတွင်းလေတပ်စခန်းဌာနချုပ်များတွင် ဒုတိယဌာနချုပ်မှူးအဖြစ် အဆင့်ဆင့် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့်ဖြင့် ဗြိတိန်နိုင်ငံ Defence Academy of the United Kingdom တွင် ခေါင်းဆောင်မှုနှင့် စစ်ဘက်စီမံအုပ်ချုပ်မှုသင်တန်းများ တက်ရောက်ခဲ့သူလည်း ဖြစ်သည်။

၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်မှူးချုပ်အဆင့်ဖြင့် ပုသိမ်လေတပ်စခန်းဌာနချုပ်၊ ဌာနချုပ်မှူး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်အဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ခံရပြီး အနောက်ပိုင်းလေတပ်ကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်မှူး ဖြစ်လာခဲ့ကာ ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယစစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) အဖြစ် တိုးမြှင့်တာဝန်ပေးအပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ပုသိမ်မြို့ရှိ နယ်မြေခံလေတပ်စခန်းဌာနချုပ်သို့ သွားရောက်ကြည့်ရှုစစ်ဆေး |url=http://mdn.gov.mm/my/niungngntteaaciimnaupkhuprekeaangciiukktttth-ttpmtteaakaakyreuuciikhup-biulkhupmuukii-54 |access-date=2026-04-22 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}&lt;/ref&gt; 

ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းဝင်းသည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလအထိ အနောက်ပိုင်းလေတပ်ကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် တွင် ဌာနချုပ်မှူး (ဗိုလ်ချုပ်အဆင့်) အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မကွေးတိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ် ဦးတင့်လွင် အခြေခံလေကြောင်းလူငယ်သင်တန်း အမှတ်စဉ်(၁/၂၀၂၄) ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနား တက်ရောက် |url=http://www.mdn.gov.mm/my/mkettiungdeskiiwnkiikhup-uuttnglng-akhekhnlekeaangluungysngttn-amttcny12024-phngpaiakhmanaa |access-date=2026-04-21 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=(၇၈) နှစ်မြောက် တပ်မတော်နေ့စစ်ရေးပြအခမ်းအနား ကျင်းပပြုလုပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/37057 |access-date=2026-04-21 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလတွင် စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) ဖြစ်သူ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဇော်ဝင်းမြင့် တရုတ်နိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာသံအမတ်ကြီးအဖြစ် ပြောင်းရွှေ့ခန့်အပ်ခံရပြီးနောက် ဗိုလ်ချုပ် ထွန်းဝင်းသည် ၎င်း၏နေရာတွင် စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) အဖြစ် အစားထိုးခန့်အပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့်အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် တပ်မတော်(လေ)၊ လေယာဉ်များ တပ်တော်ဝင်အခမ်းအနားသို့ တက်ရောက်ချီးမြှင့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80786 |access-date=2026-04-21 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(လေ) ဒုဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဇော်ဝင်းမြင့် အနားပေးခံရ |url=https://burmese.dvb.no/post/735009 |access-date=2026-04-21 |website=DVB Burmese |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-11-25 |title=၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာ ၂၅ ရက် ဘီဘီစီတိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် - ထိုင်း၊ ဟတ်ယိုင်မြို့က အဆိုးရွားဆုံးရေကြီးမှု မြန်မာတွေလည်းအကူအညီလိုအပ်နေ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c62ljg130n9t |access-date=2026-04-21 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ယခင်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) ဖြစ်သူ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းအောင်]] သည် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး ဖြစ်လာပြီးနောက် ထွန်းဝင်းအား တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦးက  ၎င်းအား ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ၅ လအတွင်း ဌာနချုပ်မှူးအဆင့်မှသည် တပ်မတော် (လေ) ၏ အမြင့်ဆုံးရာထူးအထိ အလျင်အမြန် တိုးမြှင့်ခံခဲ့ရခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ဗိုလ်ချုပ်ကြီးထွန်းဝင်း အကြမ်းဖက်လေတပ်၏ ဦးစီးချုပ်အဖြစ် ရာထူးတိုးခံရ |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/69e72ef3b4daf45662f674bd |access-date=2026-04-21 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
{{reflist}}
{{Lifetime|၁၉၇၀|}}
[[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]]</text>
      <sha1>ja4cxlx6r97pf4wlnp5jbcn4uheexx8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026955</id>
      <parentid>1026954</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>စာလုံးပေါင်း ပြင်ဆင်</comment>
      <origin>1026955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13970" sha1="g9hlcqv28laqkaftovojq13lp0oatq6" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific_prefix  = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး 
| name              =ထွန်းဝင်း
| image         = 
| image_upright = 
| alt           = 
| caption       = 
|order1 = {{flagicon image|Air Force Ensign of Myanmar.svg}} [[တပ်မတော် (လေ)]]&lt;br/&gt; [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)]]
|term_start1  = ၂၁ ဧပြီ ၂၀၂၆
|term_end1    = 
|predecessor1 = [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[ထွန်းအောင်]]
|successor1   = 
|appointer1 = [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]
|order2 = စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(လေ)
|term_start2  = ၂၀၂၅
|term_end2    = ၂၀၂၆
|predecessor2 = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဇော်ဝင်းမြင့်
|successor2   = 
| birth_name    = 
| other_name    =
| nickname      = 
| birth_date    = {{Birth year and age|1970}}
| birth_place   = 
| death_date    = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} death date first, then birth date --&gt;
| death_place   = 
| allegiance    = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| branch        = {{air force|Myanmar}}
| serviceyears  = ၁၉၉၃ - လက်ရှိ
| serviceyears_label =
| rank          = [[File:Vice Senior General Tatmadaw Air Force.gif|15px]]  ဗိုလ်ချုပ်ကြီး
| rank_label    = 
|military_blank1=ကိုယ်ပိုင်အမှတ်
|military_data1= လေ ၂၁၃၀
| unit          = ကက(လေ) 
| awards        = 
| parents        = 
| father         = 
| mother         = 
| spouse        = 
| children      = 
| relations     =
| laterwork     = 
}}
'''ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းဝင်း''' သည် လက်ရှိ [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]] အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် တပ်မတော် (လေ) ၏ ၁၆ ဦးမြောက် အကြီးအကဲဖြစ်ပြီး ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းအောင်]] ၏ နောက်၌ ရာထူးကို ဆက်ခံခဲ့သည်။လက်ရှိရာထူးသို့ မခန့်အပ်ခံရမီက စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ)အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းဝင်းအား [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] [[ရဲဝင်းဦး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦး]] က ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-21 |title=အေအေ ခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ချုပ်ထွန်းမြတ်နိုင်နဲ့ ချင်း CPU ခေါင်းဆောင်တွေ ရခိုင်မှာတွေ့ဆုံ -၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၂၁ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်း တိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/clyxrv7g29gt |access-date=2026-04-21 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

== စစ်မှုထမ်းခြင်း ==
၎င်းသည် ၁၉၈၉ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၃ ခုနှစ်အထိ [[စစ်တက္ကသိုလ်]] အပတ်စဉ် (၃၄) ဆင်းတစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊ကျောင်းဆင်းပြီးနောက်  ပြန်တမ်းဝင်အမှတ် လေ ၂၁၃၀ ဖြင့် တပ်မတော်(လေ) သို့ ဝင်ရောက် စစ်မှုထမ်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2026-01-29 |title=ထိပ်တန်းလေတပ်အရာရှိကြီးများ ရုရှားနှင့် တရုတ်သို့ သံအမတ်အဖြစ် ပို့ |url=https://burma.irrawaddy.com/article/2026/01/29/410401.html |access-date=2026-04-21 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော် (လေ) ၌ ဒုတိယဗိုလ်အဆင့်ဖြင့် စတင်ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည်။ ဗိုလ်ကြီးအဆင့်အထိ လေသူရဲ၊ နည်းပြလေသူရဲ နှင့် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) ရုံးတွင် စစ်ဦးစီးမှူး (တတိယတန်း) တာဝန်များ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ဗိုလ်မှူးအဆင့်တွင် ယခင်လေတပ်ဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မြတ်ဟိန်း]]၏ မိသားစုကိုယ်ရံတော်အရာရှိအဖြစ် တာဝန်ပေးအပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။

၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ခံရပြီး ဌာနမှူး၊ တပ်မှူး နှင့် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) ရုံး၌ စစ်ဦးစီးမှူး (ပထမတန်း) တာဝန်များ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ခံရကာ အုပ်စုမှူး၊ လက်ထောက်လေ့ကျင့်ရေးချုပ် (လေ) နှင့် ဒေသတွင်းလေတပ်စခန်းဌာနချုပ်များတွင် ဒုတိယဌာနချုပ်မှူးအဖြစ် အဆင့်ဆင့် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့်ဖြင့် ဗြိတိန်နိုင်ငံ Defence Academy of the United Kingdom တွင် ခေါင်းဆောင်မှုနှင့် စစ်ဘက်စီမံအုပ်ချုပ်မှုသင်တန်းများ တက်ရောက်ခဲ့သူလည်း ဖြစ်သည်။

၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်မှူးချုပ်အဆင့်ဖြင့် ပုသိမ်လေတပ်စခန်းဌာနချုပ်၊ ဌာနချုပ်မှူး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်အဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ခံရပြီး အနောက်ပိုင်းလေတပ်ကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်မှူး ဖြစ်လာခဲ့ကာ ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယစစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) အဖြစ် တိုးမြှင့်တာဝန်ပေးအပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ပုသိမ်မြို့ရှိ နယ်မြေခံလေတပ်စခန်းဌာနချုပ်သို့ သွားရောက်ကြည့်ရှုစစ်ဆေး |url=http://mdn.gov.mm/my/niungngntteaaciimnaupkhuprekeaangciiukktttth-ttpmtteaakaakyreuuciikhup-biulkhupmuukii-54 |access-date=2026-04-22 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}&lt;/ref&gt; 

ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းဝင်းသည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလအထိ အနောက်ပိုင်းလေတပ်ကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် တွင် ဌာနချုပ်မှူး (ဗိုလ်ချုပ်အဆင့်) အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မကွေးတိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ် ဦးတင့်လွင် အခြေခံလေကြောင်းလူငယ်သင်တန်း အမှတ်စဉ်(၁/၂၀၂၄) ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနား တက်ရောက် |url=http://www.mdn.gov.mm/my/mkettiungdeskiiwnkiikhup-uuttnglng-akhekhnlekeaangluungysngttn-amttcny12024-phngpaiakhmanaa |access-date=2026-04-21 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=(၇၈) နှစ်မြောက် တပ်မတော်နေ့စစ်ရေးပြအခမ်းအနား ကျင်းပပြုလုပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/37057 |access-date=2026-04-21 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလတွင် စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) ဖြစ်သူ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဇော်ဝင်းမြင့် တရုတ်နိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာသံအမတ်ကြီးအဖြစ် ပြောင်းရွှေ့ခန့်အပ်ခံရပြီးနောက် ဗိုလ်ချုပ် ထွန်းဝင်းသည် ၎င်း၏နေရာတွင် စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) အဖြစ် အစားထိုးခန့်အပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့်အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် တပ်မတော်(လေ)၊ လေယာဉ်များ တပ်တော်ဝင်အခမ်းအနားသို့ တက်ရောက်ချီးမြှင့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80786 |access-date=2026-04-21 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(လေ) ဒုဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဇော်ဝင်းမြင့် အနားပေးခံရ |url=https://burmese.dvb.no/post/735009 |access-date=2026-04-21 |website=DVB Burmese |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-11-25 |title=၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာ ၂၅ ရက် ဘီဘီစီတိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် - ထိုင်း၊ ဟတ်ယိုင်မြို့က အဆိုးရွားဆုံးရေကြီးမှု မြန်မာတွေလည်းအကူအညီလိုအပ်နေ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c62ljg130n9t |access-date=2026-04-21 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ယခင်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) ဖြစ်သူ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းအောင်]] သည် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး ဖြစ်လာပြီးနောက် ထွန်းဝင်းအား တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦးက   ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ၅ လအတွင်း ဌာနချုပ်မှူးအဆင့်မှသည် တပ်မတော် (လေ) ၏ အမြင့်ဆုံးရာထူးအထိ အလျင်အမြန် တိုးမြှင့်ခံခဲ့ရခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ဗိုလ်ချုပ်ကြီးထွန်းဝင်း အကြမ်းဖက်လေတပ်၏ ဦးစီးချုပ်အဖြစ် ရာထူးတိုးခံရ |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/69e72ef3b4daf45662f674bd |access-date=2026-04-21 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
{{reflist}}
{{Lifetime|၁၉၇၀|}}
[[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]]</text>
      <sha1>g9hlcqv28laqkaftovojq13lp0oatq6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026977</id>
      <parentid>1026955</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T03:38:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) များ]]</comment>
      <origin>1026977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14063" sha1="451hvoqunn188bwq6mgo7h82ksijg9k" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific_prefix  = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး 
| name              =ထွန်းဝင်း
| image         = 
| image_upright = 
| alt           = 
| caption       = 
|order1 = {{flagicon image|Air Force Ensign of Myanmar.svg}} [[တပ်မတော် (လေ)]]&lt;br/&gt; [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)|ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ)]]
|term_start1  = ၂၁ ဧပြီ ၂၀၂၆
|term_end1    = 
|predecessor1 = [[ဗိုလ်ချုပ်ကြီး]] [[ထွန်းအောင်]]
|successor1   = 
|appointer1 = [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]]
|order2 = စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(လေ)
|term_start2  = ၂၀၂၅
|term_end2    = ၂၀၂၆
|predecessor2 = ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဇော်ဝင်းမြင့်
|successor2   = 
| birth_name    = 
| other_name    =
| nickname      = 
| birth_date    = {{Birth year and age|1970}}
| birth_place   = 
| death_date    = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} death date first, then birth date --&gt;
| death_place   = 
| allegiance    = {{flag|မြန်မာနိုင်ငံ}}
| branch        = {{air force|Myanmar}}
| serviceyears  = ၁၉၉၃ - လက်ရှိ
| serviceyears_label =
| rank          = [[File:Vice Senior General Tatmadaw Air Force.gif|15px]]  ဗိုလ်ချုပ်ကြီး
| rank_label    = 
|military_blank1=ကိုယ်ပိုင်အမှတ်
|military_data1= လေ ၂၁၃၀
| unit          = ကက(လေ) 
| awards        = 
| parents        = 
| father         = 
| mother         = 
| spouse        = 
| children      = 
| relations     =
| laterwork     = 
}}
'''ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းဝင်း''' သည် လက်ရှိ [[ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်(လေ)]] အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် တပ်မတော် (လေ) ၏ ၁၆ ဦးမြောက် အကြီးအကဲဖြစ်ပြီး ၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းအောင်]] ၏ နောက်၌ ရာထူးကို ဆက်ခံခဲ့သည်။လက်ရှိရာထူးသို့ မခန့်အပ်ခံရမီက စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ)အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းဝင်းအား [[တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်]] [[ရဲဝင်းဦး|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦး]] က ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-21 |title=အေအေ ခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ချုပ်ထွန်းမြတ်နိုင်နဲ့ ချင်း CPU ခေါင်းဆောင်တွေ ရခိုင်မှာတွေ့ဆုံ -၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီ ၂၁ ရက် ဘီဘီစီမြန်မာပိုင်း တိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် |url=https://www.bbc.com/burmese/live/clyxrv7g29gt |access-date=2026-04-21 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

== စစ်မှုထမ်းခြင်း ==
၎င်းသည် ၁၉၈၉ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၃ ခုနှစ်အထိ [[စစ်တက္ကသိုလ်]] အပတ်စဉ် (၃၄) ဆင်းတစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊ကျောင်းဆင်းပြီးနောက်  ပြန်တမ်းဝင်အမှတ် လေ ၂၁၃၀ ဖြင့် တပ်မတော်(လေ) သို့ ဝင်ရောက် စစ်မှုထမ်းခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ဧရာဝတီ |date=2026-01-29 |title=ထိပ်တန်းလေတပ်အရာရှိကြီးများ ရုရှားနှင့် တရုတ်သို့ သံအမတ်အဖြစ် ပို့ |url=https://burma.irrawaddy.com/article/2026/01/29/410401.html |access-date=2026-04-21 |website=ဧရာဝတီ |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော် (လေ) ၌ ဒုတိယဗိုလ်အဆင့်ဖြင့် စတင်ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည်။ ဗိုလ်ကြီးအဆင့်အထိ လေသူရဲ၊ နည်းပြလေသူရဲ နှင့် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) ရုံးတွင် စစ်ဦးစီးမှူး (တတိယတန်း) တာဝန်များ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ဗိုလ်မှူးအဆင့်တွင် ယခင်လေတပ်ဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မြတ်ဟိန်း]]၏ မိသားစုကိုယ်ရံတော်အရာရှိအဖြစ် တာဝန်ပေးအပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။

၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ခံရပြီး ဌာနမှူး၊ တပ်မှူး နှင့် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) ရုံး၌ စစ်ဦးစီးမှူး (ပထမတန်း) တာဝန်များ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ခံရကာ အုပ်စုမှူး၊ လက်ထောက်လေ့ကျင့်ရေးချုပ် (လေ) နှင့် ဒေသတွင်းလေတပ်စခန်းဌာနချုပ်များတွင် ဒုတိယဌာနချုပ်မှူးအဖြစ် အဆင့်ဆင့် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဗိုလ်မှူးကြီးအဆင့်ဖြင့် ဗြိတိန်နိုင်ငံ Defence Academy of the United Kingdom တွင် ခေါင်းဆောင်မှုနှင့် စစ်ဘက်စီမံအုပ်ချုပ်မှုသင်တန်းများ တက်ရောက်ခဲ့သူလည်း ဖြစ်သည်။

၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်မှူးချုပ်အဆင့်ဖြင့် ပုသိမ်လေတပ်စခန်းဌာနချုပ်၊ ဌာနချုပ်မှူး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်အဆင့်သို့ တိုးမြှင့်ခံရပြီး အနောက်ပိုင်းလေတပ်ကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ်မှူး ဖြစ်လာခဲ့ကာ ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယစစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) အဖြစ် တိုးမြှင့်တာဝန်ပေးအပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ပုသိမ်မြို့ရှိ နယ်မြေခံလေတပ်စခန်းဌာနချုပ်သို့ သွားရောက်ကြည့်ရှုစစ်ဆေး |url=http://mdn.gov.mm/my/niungngntteaaciimnaupkhuprekeaangciiukktttth-ttpmtteaakaakyreuuciikhup-biulkhupmuukii-54 |access-date=2026-04-22 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}&lt;/ref&gt; 

ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ထွန်းဝင်းသည် ၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလအထိ အနောက်ပိုင်းလေတပ်ကွပ်ကဲမှုဌာနချုပ် တွင် ဌာနချုပ်မှူး (ဗိုလ်ချုပ်အဆင့်) အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မကွေးတိုင်းဒေသကြီးဝန်ကြီးချုပ် ဦးတင့်လွင် အခြေခံလေကြောင်းလူငယ်သင်တန်း အမှတ်စဉ်(၁/၂၀၂၄) ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနား တက်ရောက် |url=http://www.mdn.gov.mm/my/mkettiungdeskiiwnkiikhup-uuttnglng-akhekhnlekeaangluungysngttn-amttcny12024-phngpaiakhmanaa |access-date=2026-04-21 |website=MDN - Myanmar DigitalNews |language=my}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=(၇၈) နှစ်မြောက် တပ်မတော်နေ့စစ်ရေးပြအခမ်းအနား ကျင်းပပြုလုပ် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/37057 |access-date=2026-04-21 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလတွင် စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) ဖြစ်သူ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဇော်ဝင်းမြင့် တရုတ်နိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာသံအမတ်ကြီးအဖြစ် ပြောင်းရွှေ့ခန့်အပ်ခံရပြီးနောက် ဗိုလ်ချုပ် ထွန်းဝင်းသည် ၎င်း၏နေရာတွင် စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ် (လေ) အဖြစ် အစားထိုးခန့်အပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့်အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင်ဥက္ကဋ္ဌ တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် တပ်မတော်(လေ)၊ လေယာဉ်များ တပ်တော်ဝင်အခမ်းအနားသို့ တက်ရောက်ချီးမြှင့် {{!}} Ministry Of Information |url=http://www.moi.gov.mm/news/80786 |access-date=2026-04-21 |website=www.moi.gov.mm |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=စစ်ဦးစီးအရာရှိချုပ်(လေ) ဒုဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဇော်ဝင်းမြင့် အနားပေးခံရ |url=https://burmese.dvb.no/post/735009 |access-date=2026-04-21 |website=DVB Burmese |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-11-25 |title=၂၀၂၅ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာ ၂၅ ရက် ဘီဘီစီတိုက်ရိုက်သတင်းထုတ်လွှင့်ချက် - ထိုင်း၊ ဟတ်ယိုင်မြို့က အဆိုးရွားဆုံးရေကြီးမှု မြန်မာတွေလည်းအကူအညီလိုအပ်နေ |url=https://www.bbc.com/burmese/live/c62ljg130n9t |access-date=2026-04-21 |website=BBC News မြန်မာ |language=my}}&lt;/ref&gt;

၂၀၂၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၁၀ ရက်နေ့တွင် ယခင်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) ဖြစ်သူ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ထွန်းအောင်]] သည် ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး ဖြစ်လာပြီးနောက် ထွန်းဝင်းအား တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦးက   ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ၅ လအတွင်း ဌာနချုပ်မှူးအဆင့်မှသည် တပ်မတော် (လေ) ၏ အမြင့်ဆုံးရာထူးအထိ အလျင်အမြန် တိုးမြှင့်ခံခဲ့ရခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ဗိုလ်ချုပ်ကြီးထွန်းဝင်း အကြမ်းဖက်လေတပ်၏ ဦးစီးချုပ်အဖြစ် ရာထူးတိုးခံရ |url=https://burmese.narinjara.com/local-news/detail/69e72ef3b4daf45662f674bd |access-date=2026-04-21 |website=burmese.narinjara.com |language=my}}&lt;/ref&gt;

== ကိုးကား ==
{{reflist}}
{{Lifetime|၁၉၇၀|}}
[[Category:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) များ]]
[[Category:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]]</text>
      <sha1>451hvoqunn188bwq6mgo7h82ksijg9k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:AnonymousWikiUser90</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284624</id>
    <revision>
      <id>1026807</id>
      <timestamp>2026-04-21T12:37:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1026807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8540" sha1="m3tj0qvpwuoycforzc77996tph3i9h1" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် AnonymousWikiUser90 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၂:၃၇၊ ၂၁ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>m3tj0qvpwuoycforzc77996tph3i9h1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Yarhani</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284625</id>
    <revision>
      <id>1026811</id>
      <timestamp>2026-04-21T13:37:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1026811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8528" sha1="2t1kno3vw4xqd31glpm09muiohv5rvu" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Yarhani ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၃:၃၇၊ ၂၁ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>2t1kno3vw4xqd31glpm09muiohv5rvu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Fathir1081</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284626</id>
    <revision>
      <id>1026812</id>
      <timestamp>2026-04-21T14:37:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1026812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8531" sha1="9ziw8ezyk8svrzhzcfqmwee92jws06j" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Fathir1081 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၄:၃၇၊ ၂၁ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>9ziw8ezyk8svrzhzcfqmwee92jws06j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Mernxbsk</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284627</id>
    <revision>
      <id>1026813</id>
      <timestamp>2026-04-21T14:38:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1026813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8529" sha1="rjhoz1eomzt9wh4ciwbm180jhfwj576" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Mernxbsk ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၄:၃၈၊ ၂၁ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>rjhoz1eomzt9wh4ciwbm180jhfwj576</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Myint Thu Htet</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284628</id>
    <revision>
      <id>1026833</id>
      <timestamp>2026-04-21T16:38:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1026833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8535" sha1="3ro01rltwtah594jm406t86huo8kc9p" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Myint Thu Htet ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၆:၃၈၊ ၂၁ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>3ro01rltwtah594jm406t86huo8kc9p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Rampion</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284629</id>
    <revision>
      <id>1026851</id>
      <timestamp>2026-04-21T17:38:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1026851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8528" sha1="0fdy4kkybs0rp6u1ml2ul7ogu1gavai" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Rampion ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၇:၃၈၊ ၂၁ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>0fdy4kkybs0rp6u1ml2ul7ogu1gavai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Godzillaboi1234</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284630</id>
    <revision>
      <id>1026852</id>
      <timestamp>2026-04-21T17:38:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1026852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8536" sha1="6t03edzr9dwtg5ucoabz3bv6f8pzbrv" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Godzillaboi1234 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၇:၃၈၊ ၂၁ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>6t03edzr9dwtg5ucoabz3bv6f8pzbrv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:BlueStaticHorse</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284631</id>
    <revision>
      <id>1026854</id>
      <timestamp>2026-04-21T17:38:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1026854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8536" sha1="d28yzzevpp2l8aubtwmowwmri6ohhq9" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် BlueStaticHorse ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၇:၃၈၊ ၂၁ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>d28yzzevpp2l8aubtwmowwmri6ohhq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Атаман Павлюк</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284632</id>
    <revision>
      <id>1026855</id>
      <timestamp>2026-04-21T17:39:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1026855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8546" sha1="6dq55j73r3tyeoc2s1oaqpu26n4htz3" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Атаман Павлюк ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၇:၃၉၊ ၂၁ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>6dq55j73r3tyeoc2s1oaqpu26n4htz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-99703-7</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284633</id>
    <revision>
      <id>1026897</id>
      <timestamp>2026-04-21T18:39:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1026897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8539" sha1="l8ztruqdf7nnxnerd47tjqqn6pwfk6a" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-99703-7 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၈:၃၉၊ ၂၁ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>l8ztruqdf7nnxnerd47tjqqn6pwfk6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:WallopingTen70</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284634</id>
    <revision>
      <id>1026899</id>
      <timestamp>2026-04-21T18:39:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1026899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8535" sha1="hsqp93dc2mt71mlye4kkc4dcof9ojr5" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် WallopingTen70 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၈:၃၉၊ ၂၁ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>hsqp93dc2mt71mlye4kkc4dcof9ojr5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-24241-97</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284635</id>
    <revision>
      <id>1026928</id>
      <timestamp>2026-04-21T19:39:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1026928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8540" sha1="kfmu2o4mw6emqfoq8ykg38d8gebh6bw" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-24241-97 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၉:၃၉၊ ၂၁ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>kfmu2o4mw6emqfoq8ykg38d8gebh6bw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Breslauer2345</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284636</id>
    <revision>
      <id>1026929</id>
      <timestamp>2026-04-21T19:39:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1026929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8534" sha1="4k49xvb8m2tdsaom8e7bzz56ok74cse" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Breslauer2345 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၉:၃၉၊ ၂၁ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>4k49xvb8m2tdsaom8e7bzz56ok74cse</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:MWare2003</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284637</id>
    <redirect title="အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:MarcelisDub" />
    <revision>
      <id>1026937</id>
      <timestamp>2026-04-21T20:49:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mfield</username>
        <id>138184</id>
      </contributor>
      <comment>[[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:MWare2003]] စာမျက်နှာကို [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:MarcelisDub]] သို့ Mfieldက ရွှေ့ခဲ့သည်: အသုံးပြုသူ &quot;[[Special:CentralAuth/MWare2003|MWare2003]]&quot; ကို &quot;[[Special:CentralAuth/MarcelisDub|MarcelisDub]]&quot; သို့ အမည်ပြောင်းလဲစဉ် စာမျက်နှာအား အလိုအလျောက် ရွှေ့ပြောင်းခြင်း</comment>
      <origin>1026937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="nl2ed0fxftdlp7sfkb3ghwauhs54ksz" xml:space="preserve">#REDIRECT [[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:MarcelisDub]]</text>
      <sha1>nl2ed0fxftdlp7sfkb3ghwauhs54ksz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:U Htet Ar Kar</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284638</id>
    <revision>
      <id>1026939</id>
      <timestamp>2026-04-21T21:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1026939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8534" sha1="iew2su41gzlbzvolkkr98i7uys4qzdr" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် U Htet Ar Kar ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၂၁:၄၀၊ ၂၁ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>iew2su41gzlbzvolkkr98i7uys4qzdr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:RFART419</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284639</id>
    <revision>
      <id>1026941</id>
      <timestamp>2026-04-21T22:40:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1026941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8529" sha1="gh38vu7r383inm0r2j3546m4pgyv9yo" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် RFART419 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၂၂:၄၀၊ ၂၁ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>gh38vu7r383inm0r2j3546m4pgyv9yo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Cathylitton5</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284640</id>
    <revision>
      <id>1026943</id>
      <timestamp>2026-04-21T23:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1026943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8533" sha1="fdil0z7r30lpn4ze3ens9okar6l7c1e" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Cathylitton5 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၂၃:၄၀၊ ၂၁ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>fdil0z7r30lpn4ze3ens9okar6l7c1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တမ်းပလိတ်:Kyoto Station Numbering</title>
    <ns>10</ns>
    <id>284641</id>
    <revision>
      <id>1026949</id>
      <timestamp>2026-04-22T01:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;&lt;includeonly&gt;&lt;span style=&quot;display:inline-block; position:relative; vertical-align:middle; width:{{{size|30}}}px; height:{{{size|30}}}px; border:0 solid white; border-radius:100%; background:{{{color|{{#switch: {{{1}}}  |K=#{{rcr|Kyoto Municipal Subway|Karasuma}}  |T=#{{rcr|Kyoto Municipal Subway|Tōzai}}  |#ccc }}}}}; color:{{#switch: {{{na...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1026949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1075" sha1="nym27nvk3b9ly9edi8xuskl19fp19zn" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;span style=&quot;display:inline-block; position:relative; vertical-align:middle; width:{{{size|30}}}px; height:{{{size|30}}}px; border:0 solid white; border-radius:100%; background:{{{color|{{#switch: {{{1}}}
 |K=#{{rcr|Kyoto Municipal Subway|Karasuma}}
 |T=#{{rcr|Kyoto Municipal Subway|Tōzai}}
 |#ccc
}}}}}; color:{{#switch: {{{name|{{{1}}}}}}|SG=&amp;#35;505050|#default={{{fontcolor|white}}}}}; font-weight:Bold; text-align:center;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;position:absolute; white-space:nowrap; width:{{{size|30}}}px; height:{{#expr: {{{size|30}}} * 9 / 25}}px; font-size:{{#expr: {{{size|30}}} * 9 / 25}}px; line-height:{{#expr: {{{size|30}}} * 11 / 25}}px; top:{{#expr: {{{size|30}}} / 25}}px; left:0;&quot;&gt;{{{name|{{{1}}}}}}&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;position:absolute; white-space:nowrap; width:{{{size|30}}}px; height:{{#expr: {{{size|30}}} * 14 / 25}}px; font-size:{{#expr: {{{size|30}}} * 14 / 25}}px; line-height:{{#expr: {{{size|30}}} * 12 / 25}}px; bottom:{{#expr: {{{size|30}}} / 25}}px; left:0;&quot;&gt;{{{number|{{{2}}}}}}&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nym27nvk3b9ly9edi8xuskl19fp19zn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တမ်းပလိတ်:KTSN</title>
    <ns>10</ns>
    <id>284642</id>
    <redirect title="တမ်းပလိတ်:Kyoto Station Numbering" />
    <revision>
      <id>1026950</id>
      <timestamp>2026-04-22T01:16:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>စာမျက်နှာကို [[တမ်းပလိတ်:Kyoto Station Numbering]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည်</comment>
      <origin>1026950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="ovualkgq6hof7qpay0ikb50t09j01iq" xml:space="preserve">#REDIRECT[[တမ်းပလိတ်:Kyoto Station Numbering]]</text>
      <sha1>ovualkgq6hof7qpay0ikb50t09j01iq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျူးဂျောဘူတာ (ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားလိုင်း)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284643</id>
    <revision>
      <id>1026957</id>
      <timestamp>2026-04-22T01:26:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>[[ဂျူးဂျောဘူတာ (ကျိုတိုမြို့ပတ်မြေအောက်ရထားလိုင်း)]] စာမျက်နှာကို [[ဂျူးဂျောဘူတာ (ကျိုတိုမြေအောက်ရထားလိုင်း)]] သို့ ခင်မောင်မောင်လွင်က ရွှေ့ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1026957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128" sha1="2puqpzo07vmsk1c74epsdxopecuadzz" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ဂျူးဂျောဘူတာ (ကျိုတိုမြေအောက်ရထားလိုင်း)]]</text>
      <sha1>2puqpzo07vmsk1c74epsdxopecuadzz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026959</id>
      <parentid>1026957</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:29:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>[[ဂျူးဂျောဘူတာ (ကျိုတိုမြေအောက်ရထားလိုင်း)]] သို့ ပြန်ညွှန်းကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်</comment>
      <origin>1026959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11" sha1="i3ivwgg793ry976qg2ak9jnjk4epd7m" xml:space="preserve">{{db-self}}</text>
      <sha1>i3ivwgg793ry976qg2ak9jnjk4epd7m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တမ်းပလိတ်:Rcb</title>
    <ns>10</ns>
    <id>284644</id>
    <redirect title="တမ်းပလိတ်:Rail color box" />
    <revision>
      <id>1026961</id>
      <timestamp>2026-04-22T01:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;#REDIRECT[[]တမ်းပလိတ်:Rail color box]&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1026961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="16b6ms3w5d5mi74k1lxz5sgz17qsqrk" xml:space="preserve">#REDIRECT[[]တမ်းပလိတ်:Rail color box]</text>
      <sha1>16b6ms3w5d5mi74k1lxz5sgz17qsqrk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026962</id>
      <parentid>1026961</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:31:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>စာမျက်နှာကို [[တမ်းပလိတ်:Rail color box]] သို့ ပြန်ညွှန်းလိုက်သည်</comment>
      <origin>1026962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="3oc0p11jtc327elti270i56ef498clg" xml:space="preserve">#REDIRECT[[တမ်းပလိတ်:Rail color box]]</text>
      <sha1>3oc0p11jtc327elti270i56ef498clg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တမ်းပလိတ်:Station</title>
    <ns>10</ns>
    <id>284645</id>
    <revision>
      <id>1026963</id>
      <timestamp>2026-04-22T01:33:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[{{{1}}} {{{{{|safesubst:}}}#if:{{{2|}}}|S|s}}tation{{{{{|safesubst:}}}if||{{{3|}}}| ({{{3}}})}}|{{{alt|{{{4|{{{1}}}}}}}}}]]&lt;noinclude&gt; {{documentation}}&lt;/noinclude&gt;&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1026963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166" sha1="d4lcv8c8vjybni86wc2we481gcwqdex" xml:space="preserve">[[{{{1}}} {{{{{|safesubst:}}}#if:{{{2|}}}|S|s}}tation{{{{{|safesubst:}}}if||{{{3|}}}| ({{{3}}})}}|{{{alt|{{{4|{{{1}}}}}}}}}]]&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d4lcv8c8vjybni86wc2we481gcwqdex</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ခရမဂုချိဘူတာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284646</id>
    <revision>
      <id>1026965</id>
      <timestamp>2026-04-22T01:35:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>[[ခရမဂုချိဘူတာ]] စာမျက်နှာကို [[ခုရမဂုချိဘူတာ]] သို့ ခင်မောင်မောင်လွင်က ရွှေ့ခဲ့သည်</comment>
      <origin>1026965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="nujuu2v89cfc5jyyptwa8dyn5pz2xxw" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ခုရမဂုချိဘူတာ]]</text>
      <sha1>nujuu2v89cfc5jyyptwa8dyn5pz2xxw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1026966</id>
      <parentid>1026965</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T01:35:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ခင်မောင်မောင်လွင်</username>
        <id>40414</id>
      </contributor>
      <comment>[[ခုရမဂုချိဘူတာ]] သို့ ပြန်ညွှန်းကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်</comment>
      <origin>1026966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11" sha1="i3ivwgg793ry976qg2ak9jnjk4epd7m" xml:space="preserve">{{db-self}}</text>
      <sha1>i3ivwgg793ry976qg2ak9jnjk4epd7m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Lancer-lot-X</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284647</id>
    <revision>
      <id>1026968</id>
      <timestamp>2026-04-22T01:40:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1026968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8533" sha1="c4ucrm1xe7ydujk0musdjeg7qlsdxmc" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Lancer-lot-X ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၁:၄၀၊ ၂၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>c4ucrm1xe7ydujk0musdjeg7qlsdxmc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Chenzeyan29</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284648</id>
    <revision>
      <id>1026971</id>
      <timestamp>2026-04-22T02:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1026971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8532" sha1="3un7m8ors2zzpaunrran4hy5udw6a4e" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Chenzeyan29 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၂:၄၀၊ ၂၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>3un7m8ors2zzpaunrran4hy5udw6a4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Lincoln373</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284649</id>
    <revision>
      <id>1026972</id>
      <timestamp>2026-04-22T02:41:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1026972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8531" sha1="2vvl72ixbntbfozc8atjc1qplyp1lye" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Lincoln373 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၂:၄၁၊ ၂၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>2vvl72ixbntbfozc8atjc1qplyp1lye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) များ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>284650</id>
    <revision>
      <id>1026976</id>
      <timestamp>2026-04-22T03:36:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <comment>ကဏ္ဍ:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (လေ) များ</comment>
      <origin>1026976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="73ouhatbrg18rovas5kqiv7mjbse886" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]]</text>
      <sha1>73ouhatbrg18rovas5kqiv7mjbse886</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Minedwe</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284651</id>
    <revision>
      <id>1026981</id>
      <timestamp>2026-04-22T03:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1026981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8528" sha1="7okt6fmfk700oqdymlzx81lnyqcg09n" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Minedwe ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၃:၄၁၊ ၂၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>7okt6fmfk700oqdymlzx81lnyqcg09n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Diamondblade01</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284652</id>
    <revision>
      <id>1026982</id>
      <timestamp>2026-04-22T03:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1026982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8535" sha1="lvqucrulx9yp7oq6a36zly3kppiux8b" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Diamondblade01 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၃:၄၁၊ ၂၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>lvqucrulx9yp7oq6a36zly3kppiux8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ရေ) များ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>284653</id>
    <revision>
      <id>1026986</id>
      <timestamp>2026-04-22T03:44:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zawzawaungthwin</username>
        <id>100038</id>
      </contributor>
      <comment>ကဏ္ဍ:ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ရေ) များ</comment>
      <origin>1026986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="73ouhatbrg18rovas5kqiv7mjbse886" xml:space="preserve">[[ကဏ္ဍ:မြန်မာ စစ်ဖက်ဆိုင်ရာ လူပုဂ္ဂိုလ်များ]]</text>
      <sha1>73ouhatbrg18rovas5kqiv7mjbse886</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မုခ်ဝ:လက်ရှိဖြစ်ရပ်များ/၂၀၂၆ ဧပြီ ၂၂</title>
    <ns>100</ns>
    <id>284654</id>
    <revision>
      <id>1026995</id>
      <timestamp>2026-04-22T05:09:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salai Rungtoi</username>
        <id>22844</id>
      </contributor>
      <comment>&quot; {{Current events|year=2026|month=04|day=22|content=  &lt;!-- All news items below this line --&gt;    &lt;!-- All news items above this line --&gt;}}&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1026995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="138" sha1="i4fvd2eqpyarzbgivmlsvz917bbtruu" xml:space="preserve">
{{Current events|year=2026|month=04|day=22|content=

&lt;!-- All news items below this line --&gt;


&lt;!-- All news items above this line --&gt;}}</text>
      <sha1>i4fvd2eqpyarzbgivmlsvz917bbtruu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Nyxankhis</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284655</id>
    <revision>
      <id>1026999</id>
      <timestamp>2026-04-22T05:41:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1026999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8530" sha1="sizhe8q2qc8yilv89e55olev53e1hys" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Nyxankhis ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၅:၄၁၊ ၂၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>sizhe8q2qc8yilv89e55olev53e1hys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:INDZMYANMAR</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284656</id>
    <revision>
      <id>1027000</id>
      <timestamp>2026-04-22T05:41:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1027000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8532" sha1="96gdompkxp47dbo25020biy9o8ax0jz" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် INDZMYANMAR ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၅:၄၁၊ ၂၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>96gdompkxp47dbo25020biy9o8ax0jz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:SPK Industrial Zone</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284657</id>
    <revision>
      <id>1027001</id>
      <timestamp>2026-04-22T05:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1027001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8540" sha1="57rc7vi60sddavj9kpsa96m2d6okfbl" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် SPK Industrial Zone ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၅:၄၁၊ ၂၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>57rc7vi60sddavj9kpsa96m2d6okfbl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-24614-31</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284658</id>
    <revision>
      <id>1027002</id>
      <timestamp>2026-04-22T05:42:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1027002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8540" sha1="fqdky7rz7mch433ktrzfk80usrt7oep" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-24614-31 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၅:၄၂၊ ၂၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>fqdky7rz7mch433ktrzfk80usrt7oep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Marzpet07</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284659</id>
    <revision>
      <id>1027006</id>
      <timestamp>2026-04-22T06:42:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1027006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8530" sha1="lw63a7kn8ga7tangtf3j5q33stjfqnt" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Marzpet07 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၆:၄၂၊ ၂၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>lw63a7kn8ga7tangtf3j5q33stjfqnt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဆွေးနွေးချက်:ငါးမျက်နှာမြို့နယ်</title>
    <ns>1</ns>
    <id>284660</id>
    <revision>
      <id>1027007</id>
      <timestamp>2026-04-22T07:48:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24551-79</username>
        <id>141890</id>
      </contributor>
      <comment>/* လေးမျက်နှာမြို့ရှိ အဆောင်မျက်နှာစာများ */ အပိုင်းသစ်</comment>
      <origin>1027007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="620" sha1="8nie1vyrvr15wbhgmlid1ee16hzammw" xml:space="preserve">== လေးမျက်နှာမြို့ရှိ အဆောင်မျက်နှာစာများ ==

လေးမျက်နှာမြို့ရှိ အဆောင်မျက်နှာစာများမှ ပုသိမ်မြို့ကို ‌ော်ပြ၍ စစ်ဆေးချက်တင်ရန်။ [[အထူး:ဆောင်ရွက်ချက်များ/&amp;#126;2026-24551-79|&amp;#126;2026-24551-79]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:&amp;#126;2026-24551-79|talk]])  ၀၇:၄၈၊ ၂၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>8nie1vyrvr15wbhgmlid1ee16hzammw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Lucivarius</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284661</id>
    <revision>
      <id>1027009</id>
      <timestamp>2026-04-22T08:42:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1027009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8531" sha1="iqvpysrv5ds4y03vyi759kegqk14bth" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Lucivarius ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၈:၄၂၊ ၂၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>iqvpysrv5ds4y03vyi759kegqk14bth</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-23484-49</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284662</id>
    <revision>
      <id>1027010</id>
      <timestamp>2026-04-22T08:42:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1027010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8540" sha1="jkrgmkolg9wifm8na4nkfp35kh1lrc8" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-23484-49 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၈:၄၂၊ ၂၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>jkrgmkolg9wifm8na4nkfp35kh1lrc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Susiisei</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284663</id>
    <revision>
      <id>1027011</id>
      <timestamp>2026-04-22T08:42:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1027011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8529" sha1="m8k3o1qf2spex42ewmfmaj52rfp92m4" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Susiisei ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၈:၄၂၊ ၂၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>m8k3o1qf2spex42ewmfmaj52rfp92m4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-74259-1</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284664</id>
    <revision>
      <id>1027012</id>
      <timestamp>2026-04-22T08:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1027012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8539" sha1="p7eu5y29eba1sht53jxk59i2ng2tt2g" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-74259-1 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၈:၄၃၊ ၂၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>p7eu5y29eba1sht53jxk59i2ng2tt2g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-24551-79</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284665</id>
    <revision>
      <id>1027013</id>
      <timestamp>2026-04-22T08:43:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1027013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8540" sha1="ri9lmqywlj8jjxvu1adzni6lxbl4vg6" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-24551-79 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၀၈:၄၃၊ ၂၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>ri9lmqywlj8jjxvu1adzni6lxbl4vg6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရှမ်းအက္ခရာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284666</id>
    <revision>
      <id>1027025</id>
      <timestamp>2026-04-22T10:04:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Chenzeyan29</username>
        <id>141880</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the opening section from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1348049396|Shan alphabet]]&quot;</comment>
      <origin>1027025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2076" sha1="rk4e862d8z5qy1c6rf1acgw745f21t3" xml:space="preserve">{{Infobox writing system|name=ရှမ်းစာ|altname={{script|Mymr|လိၵ်ႈတႆး}}|type=[[Abugida]]|sample=Shan-liktai2.png|languages=[[ရှမ်းသာသာ]]|fam1=[[Proto-Sinaitic alphabet]]|fam2=[[Phoenician alphabet]]|fam3=[[Aramaic alphabet]]|footnotes=|fam4=[[Brāhmī script|Brāhmī]]|fam5=[[Tamil-Brahmi]]|fam6=[[Pallava script]]&lt;ref name=&quot;diringer&quot;&gt;{{Cite book |last1=Diringer |first1=David |title=Alphabet a key to the history of mankind |date=1948 |page=411 |url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.1287}}&lt;/ref&gt;|fam7=[[Mon-Burmese script]]|fam8=[[မြန်မာအက္ခရာ]]|children=[[Lik-Tai script|Lik-Tai]]|time={{circa|1407 CE}}{{dash}}present|unicode={{ublist |class=nowrap |[https://www.unicode.org/charts/PDF/U1000.pdf U+1000–U+109F] Myanmar}}|iso15924=|note=none}}
&lt;references /&gt;
'''ရှမ်းအက္ခရာ''' သည် [[မြန်မာအက္ခရာ|ဗမာအက္ခရာ]] မှ ဆင်းသက်လာပြီး [[ရှမ်းဘာသာစကား]] ရေးသားရာတွင် အသုံးပြုသော [[ဗြဟ္မီ အရေးအသား|ဗြဟ္မဏ]] အဘူဂီဒါ အက္ခရာ တစ်ခုဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Omniglot&quot;&gt;{{Cite web |last=Ager |first=Simon |title=Shan alphabet, pronunciation and language |url=https://www.omniglot.com/writing/shan.htm |access-date=28 December 2018 |website=Omniglot}}&lt;/ref&gt; မကြာသေးမီက ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် ရှမ်းအက္ခရာသည် အခြားသော ဗမာအက္ခရာမှ ဆင်းသက်လာသော အက္ခရာများထက် အသံထွက်ပိုမိုကောင်းမွန်ပါသည်။ &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{ကိုးကားခြင်း|title=36 Writing systems of MSEA|date=2021-08-23|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110558142-036/html|access-date=2024-12-06}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>rk4e862d8z5qy1c6rf1acgw745f21t3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်သော သတင်းမီဒီယာကောင်စီ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284667</id>
    <revision>
      <id>1027026</id>
      <timestamp>2026-04-22T10:10:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marcus MT</username>
        <id>81359</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{Infobox organization | name                = မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်သော သတင်းမီဒီယာကောင်စီ | native_name         = Independent Press Council of Myanmar (IPCM) | image               =  | caption             =  | formation           = ၂၂ ဒီဇင်ဘ...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1027026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7096" sha1="4go0lnv3slxdr5chgs4l3d2lo7t56q9" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name                = မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်သော သတင်းမီဒီယာကောင်စီ
| native_name         = Independent Press Council of Myanmar (IPCM)
| image               = 
| caption             = 
| formation           = ၂၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃
| type                = မီဒီယာ စည်းကြပ်ရေးအဖွဲ့ (အမှီအခိုကင်း)
| headquarters        = ထိုင်းနိုင်ငံ (အခြေစိုက်)
| location            = 
| region_served       = {{flag|Myanmar}}
| membership          = မီဒီယာဌာန ၄၁ ခုနှင့် အလွတ်တန်းသတင်းထောက် ၁၈ ဦး (၂၀၂၅ ခုနှစ်အထိ)
| leader_title        = ဥက္ကဋ္ဌ
| leader_name         = နန်းဖော့ဂေ (Nan Paw Gay)
| leader_title2       = အတွင်းရေးမှူး
| leader_name2        = တိုးဇော်လတ် (Toe Zaw Latt)
| main_organ          = အလုပ်အမှုဆောင်ကော်မတီ (၁၄ ဦး)
| affiliations        = 
| website             = {{URL|https://ipcmm.org}}
}}

'''မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်သော သတင်းမီဒီယာကောင်စီ''' ({{lang-en|Independent Press Council of Myanmar}}; အတိုကောက် '''IPCM''') သည် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းမှု]]နောက်ပိုင်း လွတ်လပ်သော သတင်းမီဒီယာများနှင့် သတင်းသမားများ စုပေါင်း၍ ဖွဲ့စည်းထားသော အမှီအခိုကင်းသည့် မီဒီယာစည်းကြပ်ရေးအဖွဲ့ ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို စစ်ကောင်စီက ခန့်အပ်ထားသော မြန်မာနိုင်ငံ သတင်းမီဒီယာ ကောင်စီနှင့် သီးခြားလွတ်လပ်စွာ ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;voa&quot;&gt;{{cite news |title=မြန်မာမီဒီယာသမားများ အမှီအခိုကင်းသော ကောင်စီတရပ်ကို ထိုင်းမှာဖွဲ့စည်း |url=https://www.voathai.com/a/myanmar-media-set-up-independent-council-to-protect-journalists/7445833.html |work=VOA News |date=19 January 2024}}&lt;/ref&gt;

== သမိုင်းကြောင်း ==
IPCM ကို ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း သတင်းလွတ်လပ်ခွင့် ဆုံးရှုံးနေချိန်နှင့် သတင်းသမားများ ဖမ်းဆီးသတ်ဖြတ်ခံနေရချိန်တွင် သတင်းမီဒီယာကျင့်ဝတ်များကို ထိန်းသိမ်းရန်နှင့် သတင်းသမားများ၏ လုံခြုံရေးကို ကာကွယ်ရန် ရည်ရွယ်၍ ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;mizzima&quot;&gt;{{cite news |title=IPCM calls for safe access to information and protection for journalists |url=https://eng.mizzima.com/2025/08/11/25288 |work=Mizzima News |date=11 August 2025}}&lt;/ref&gt;

== ရည်ရွယ်ချက်နှင့် လုပ်ဆောင်ချက်များ ==
IPCM ၏ အဓိက လုပ်ငန်းစဉ်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်-
* '''သတင်းမီဒီယာကျင့်ဝတ်:''' ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ မေလ ၃ ရက် (ကမ္ဘာ့သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်နေ့) တွင် မီဒီယာကျင့်ဝတ် (Media Code of Conduct) ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;ipcmm&quot;&gt;{{cite web |title=IPCM Official Website |url=https://ipcmm.org}}&lt;/ref&gt;
* '''သတင်းသမားများအား ကာကွယ်ခြင်း:''' ပဋိပက္ခဒေသများရှိ သတင်းထောက်များ၏ ဘေးကင်းလုံခြုံရေးနှင့် သတင်းရယူခွင့်အတွက် တောင်းဆိုခြင်း၊ အရေးပေါ်ပြောင်းရွှေ့မှုနှင့် ဥပဒေရေးရာ အကူအညီများ ပေးခြင်း။
* '''မူဝါဒဆိုင်ရာ ကန့်ကွက်မှုများ:''' စစ်ကောင်စီ၏ ဆိုက်ဘာလုံခြုံရေးဥပဒေနှင့် သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်ကို ထိခိုက်စေသော ဥပဒေများကို ကန့်ကွက်ခြင်း။

== ဖွဲ့စည်းပုံ ==
IPCM ကို အဖွဲ့ဝင်များမှ ဒီမိုကရေစီနည်းကျ ရွေးချယ်တင်မြှောက်သော အလုပ်အမှုဆောင်ကော်မတီဖြင့် စီမံခန့်ခွဲသည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် အထွေထွေညီလာခံအရ ဖွဲ့စည်းပုံမှာ-
* '''အလုပ်အမှုဆောင်ကော်မတီ:''' မီဒီယာဌာနကိုယ်စားလှယ်များ၊ တိုင်းရင်းသားမီဒီယာများနှင့် အလွတ်တန်းသတင်းထောက်များ ပါဝင်သော အဖွဲ့ဝင် ၁၄ ဦး။
* '''အဓိက တာဝန်ရှိသူများ:'''
** ဥက္ကဋ္ဌ: နန်းဖော့ဂေ (ကရင်သတင်းစဉ် အယ်ဒီတာချုပ်)
** အတွင်းရေးမှူး: ဦးတိုးဇော်လတ်

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==
* {{Official website|https://ipcmm.org}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ မီဒီယာများ]]
[[Category:၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ထောင်သော အဖွဲ့အစည်းများ]]
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ အစိုးရမဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်းများ]]</text>
      <sha1>4go0lnv3slxdr5chgs4l3d2lo7t56q9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1027027</id>
      <parentid>1027026</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:17:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marcus MT</username>
        <id>81359</id>
      </contributor>
      <origin>1027027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7860" sha1="4675hr5dof6asj7t1h9sqkgw6ur1ob4" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name                = မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်သော သတင်းမီဒီယာကောင်စီ
| native_name         = Independent Press Council of Myanmar (IPCM)
| image               = 
| caption             = 
| formation           = ၂၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃
| type                = မီဒီယာ စည်းကြပ်ရေးအဖွဲ့ (အမှီအခိုကင်း)
| headquarters        = ထိုင်းနိုင်ငံ (အခြေစိုက်)
| region_served       = {{flag|Myanmar}}
| membership          = မီဒီယာဌာန ၄၁ ခုနှင့် အလွတ်တန်းသတင်းထောက် ၁၈ ဦး
| leader_title        = ဥက္ကဋ္ဌ
| leader_name         = နန်းဖော့ဂေ (Nan Paw Gay)
| leader_title2       = အတွင်းရေးမှူး
| leader_name2        = တိုးဇော်လတ် (Toe Zaw Latt)
| main_organ          = အလုပ်အမှုဆောင်ကော်မတီ (၁၄ ဦး)
| website             = {{URL|https://ipcmm.org}}
}}

'''မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်သော သတင်းမီဒီယာကောင်စီ''' ({{lang-en|Independent Press Council of Myanmar}}; အတိုကောက် '''IPCM''') သည် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းမှု]]နောက်ပိုင်း လွတ်လပ်သော သတင်းမီဒီယာများနှင့် သတင်းသမားများ စုပေါင်း၍ ဖွဲ့စည်းထားသော အမှီအခိုကင်းသည့် မီဒီယာစည်းကြပ်ရေးအဖွဲ့ ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို စစ်ကောင်စီက ထိန်းချုပ်ထားသော မြန်မာနိုင်ငံ သတင်းမီဒီယာ ကောင်စီနှင့် သီးခြားလွတ်လပ်စွာ ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်ပြီး သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်နှင့် ကျင့်ဝတ်သိက္ခာကို ကာကွယ်ရန် ရည်ရွယ်သည်။&lt;ref name=&quot;voa&quot;&gt;{{cite news |title=Myanmar media have established an independent council to protect journalists |url=https://www.voanews.com/a/myanmar-s-media-set-up-independent-council-to-protect-journalists/7445253.html |work=VOA News |date=19 January 2024}}&lt;/ref&gt;

== သမိုင်းကြောင်း ==
IPCM ကို ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၌ တရားဝင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း သတင်းလွတ်လပ်ခွင့် ဆုံးရှုံးနေချိန်နှင့် သတင်းသမားများ ဖမ်းဆီးသတ်ဖြတ်ခံနေရချိန်တွင် သတင်းမီဒီယာကျင့်ဝတ်များကို ထိန်းသိမ်းရန်နှင့် သတင်းသမားများ၏ လုံခြုံရေးကို ကာကွယ်ရန် ရည်ရွယ်၍ ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;karennews&quot;&gt;{{cite news |title=Independent Press Council Myanmar (IPCM) formally established |url=https://karennews.org/2023/12/independent-press-council-myanmar-ipcm-formally-established/ |work=Karen News |date=24 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== ရည်ရွယ်ချက်နှင့် လုပ်ဆောင်ချက်များ ==
IPCM ၏ အဓိက လုပ်ငန်းစဉ်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်-
* '''သတင်းမီဒီယာကျင့်ဝတ်:''' ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ မေလ ၃ ရက် (ကမ္ဘာ့သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်နေ့) တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲကာလအတွင်း လိုက်နာရမည့် မီဒီယာကျင့်ဝတ် (Media Code of Conduct) ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။
* '''သတင်းသမားများအား ကာကွယ်ခြင်း:''' ပဋိပက္ခဒေသများရှိ သတင်းထောက်များ၏ ဘေးကင်းလုံခြုံရေးနှင့် သတင်းရယူခွင့်အတွက် တောင်းဆိုခြင်း၊ ဖမ်းဆီးခံထားရသည့် သတင်းသမားများ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် ဆောင်ရွက်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;dvb&quot;&gt;{{cite news |title=Independent Press Council Myanmar calls for safe access to information and protection for journalists |url=https://english.dvb.no/independent-press-council-myanmar-calls-for-safe-access-to-information-and-protection-for-journalists/ |work=DVB English |date=12 August 2024}}&lt;/ref&gt;
* '''မူဝါဒဆိုင်ရာ ကန့်ကွက်မှုများ:''' စစ်ကောင်စီ၏ ဆိုက်ဘာလုံခြုံရေးဥပဒေနှင့် သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်ကို ထိခိုက်စေသော ဥပဒေများကို ကန့်ကွက်ရှုတ်ချခြင်း။&lt;ref name=&quot;mizzima&quot;&gt;{{cite news |title=IPCM strongly condemns junta’s cybersecurity law and election sabotage laws |url=https://eng.mizzima.com/2025/08/11/25288 |work=Mizzima News |date=11 August 2025}}&lt;/ref&gt;

== ဖွဲ့စည်းပုံ ==
IPCM ကို အဖွဲ့ဝင်များမှ ဒီမိုကရေစီနည်းကျ ရွေးချယ်တင်မြှောက်သော အလုပ်အမှုဆောင်ကော်မတီဖြင့် စီမံခန့်ခွဲသည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် အထွေထွေညီလာခံအရ ဖွဲ့စည်းပုံမှာ-
* '''အလုပ်အမှုဆောင်ကော်မတီ:''' မီဒီယာဌာနကိုယ်စားလှယ်များ၊ တိုင်းရင်းသားမီဒီယာများနှင့် အလွတ်တန်းသတင်းထောက်များ ပါဝင်သော အဖွဲ့ဝင် ၁၄ ဦး။
* '''အဓိက တာဝန်ရှိသူများ:'''
** ဥက္ကဋ္ဌ: နန်းဖော့ဂေ (Karen Information Center - KIC ၏ အယ်ဒီတာချုပ်)
** အတွင်းရေးမှူး: ဦးတိုးဇော်လတ်

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==
* {{Official website|https://ipcmm.org}}

[[Category:မြန်မာနိုင်ငံ၏ မီဒီယာများ]]
[[Category:၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ထောင်သော အဖွဲ့အစည်းများ]]
[[Category:မြန်မာနိုင်ငံရှိ အစိုးရမဟုတ်သော အဖွဲ့အစည်းများ]]</text>
      <sha1>4675hr5dof6asj7t1h9sqkgw6ur1ob4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1027028</id>
      <parentid>1027027</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T10:17:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marcus MT</username>
        <id>81359</id>
      </contributor>
      <comment>/* ပြင်ပလင့်ခ်များ */</comment>
      <origin>1027028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7478" sha1="k25gyiuopksregtn26itnmqgtaicmy5" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name                = မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်သော သတင်းမီဒီယာကောင်စီ
| native_name         = Independent Press Council of Myanmar (IPCM)
| image               = 
| caption             = 
| formation           = ၂၂ ဒီဇင်ဘာ ၂၀၂၃
| type                = မီဒီယာ စည်းကြပ်ရေးအဖွဲ့ (အမှီအခိုကင်း)
| headquarters        = ထိုင်းနိုင်ငံ (အခြေစိုက်)
| region_served       = {{flag|Myanmar}}
| membership          = မီဒီယာဌာန ၄၁ ခုနှင့် အလွတ်တန်းသတင်းထောက် ၁၈ ဦး
| leader_title        = ဥက္ကဋ္ဌ
| leader_name         = နန်းဖော့ဂေ (Nan Paw Gay)
| leader_title2       = အတွင်းရေးမှူး
| leader_name2        = တိုးဇော်လတ် (Toe Zaw Latt)
| main_organ          = အလုပ်အမှုဆောင်ကော်မတီ (၁၄ ဦး)
| website             = {{URL|https://ipcmm.org}}
}}

'''မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်သော သတင်းမီဒီယာကောင်စီ''' ({{lang-en|Independent Press Council of Myanmar}}; အတိုကောက် '''IPCM''') သည် [[၂၀၂၁ မြန်မာနိုင်ငံစစ်အာဏာသိမ်းခံရခြင်း|၂၀၂၁ ခုနှစ် စစ်အာဏာသိမ်းမှု]]နောက်ပိုင်း လွတ်လပ်သော သတင်းမီဒီယာများနှင့် သတင်းသမားများ စုပေါင်း၍ ဖွဲ့စည်းထားသော အမှီအခိုကင်းသည့် မီဒီယာစည်းကြပ်ရေးအဖွဲ့ ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို စစ်ကောင်စီက ထိန်းချုပ်ထားသော မြန်မာနိုင်ငံ သတင်းမီဒီယာ ကောင်စီနှင့် သီးခြားလွတ်လပ်စွာ ဖွဲ့စည်းထားခြင်းဖြစ်ပြီး သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်နှင့် ကျင့်ဝတ်သိက္ခာကို ကာကွယ်ရန် ရည်ရွယ်သည်။&lt;ref name=&quot;voa&quot;&gt;{{cite news |title=Myanmar media have established an independent council to protect journalists |url=https://www.voanews.com/a/myanmar-s-media-set-up-independent-council-to-protect-journalists/7445253.html |work=VOA News |date=19 January 2024}}&lt;/ref&gt;

== သမိုင်းကြောင်း ==
IPCM ကို ၂၀၂၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၂၂ ရက်နေ့တွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၌ တရားဝင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်း သတင်းလွတ်လပ်ခွင့် ဆုံးရှုံးနေချိန်နှင့် သတင်းသမားများ ဖမ်းဆီးသတ်ဖြတ်ခံနေရချိန်တွင် သတင်းမီဒီယာကျင့်ဝတ်များကို ထိန်းသိမ်းရန်နှင့် သတင်းသမားများ၏ လုံခြုံရေးကို ကာကွယ်ရန် ရည်ရွယ်၍ ဖွဲ့စည်းခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;karennews&quot;&gt;{{cite news |title=Independent Press Council Myanmar (IPCM) formally established |url=https://karennews.org/2023/12/independent-press-council-myanmar-ipcm-formally-established/ |work=Karen News |date=24 December 2023}}&lt;/ref&gt;

== ရည်ရွယ်ချက်နှင့် လုပ်ဆောင်ချက်များ ==
IPCM ၏ အဓိက လုပ်ငန်းစဉ်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်-
* '''သတင်းမီဒီယာကျင့်ဝတ်:''' ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ မေလ ၃ ရက် (ကမ္ဘာ့သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်နေ့) တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေးအပြောင်းအလဲကာလအတွင်း လိုက်နာရမည့် မီဒီယာကျင့်ဝတ် (Media Code of Conduct) ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။
* '''သတင်းသမားများအား ကာကွယ်ခြင်း:''' ပဋိပက္ခဒေသများရှိ သတင်းထောက်များ၏ ဘေးကင်းလုံခြုံရေးနှင့် သတင်းရယူခွင့်အတွက် တောင်းဆိုခြင်း၊ ဖမ်းဆီးခံထားရသည့် သတင်းသမားများ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် ဆောင်ရွက်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;dvb&quot;&gt;{{cite news |title=Independent Press Council Myanmar calls for safe access to information and protection for journalists |url=https://english.dvb.no/independent-press-council-myanmar-calls-for-safe-access-to-information-and-protection-for-journalists/ |work=DVB English |date=12 August 2024}}&lt;/ref&gt;
* '''မူဝါဒဆိုင်ရာ ကန့်ကွက်မှုများ:''' စစ်ကောင်စီ၏ ဆိုက်ဘာလုံခြုံရေးဥပဒေနှင့် သတင်းလွတ်လပ်ခွင့်ကို ထိခိုက်စေသော ဥပဒေများကို ကန့်ကွက်ရှုတ်ချခြင်း။&lt;ref name=&quot;mizzima&quot;&gt;{{cite news |title=IPCM strongly condemns junta’s cybersecurity law and election sabotage laws |url=https://eng.mizzima.com/2025/08/11/25288 |work=Mizzima News |date=11 August 2025}}&lt;/ref&gt;

== ဖွဲ့စည်းပုံ ==
IPCM ကို အဖွဲ့ဝင်များမှ ဒီမိုကရေစီနည်းကျ ရွေးချယ်တင်မြှောက်သော အလုပ်အမှုဆောင်ကော်မတီဖြင့် စီမံခန့်ခွဲသည်။ ၂၀၂၆ ခုနှစ် အထွေထွေညီလာခံအရ ဖွဲ့စည်းပုံမှာ-
* '''အလုပ်အမှုဆောင်ကော်မတီ:''' မီဒီယာဌာနကိုယ်စားလှယ်များ၊ တိုင်းရင်းသားမီဒီယာများနှင့် အလွတ်တန်းသတင်းထောက်များ ပါဝင်သော အဖွဲ့ဝင် ၁၄ ဦး။
* '''အဓိက တာဝန်ရှိသူများ:'''
** ဥက္ကဋ္ဌ: နန်းဖော့ဂေ (Karen Information Center - KIC ၏ အယ်ဒီတာချုပ်)
** အတွင်းရေးမှူး: ဦးတိုးဇော်လတ်

== ကိုးကား ==
{{Reflist}}

== ပြင်ပလင့်ခ်များ ==
* {{Official website|https://ipcmm.org}}</text>
      <sha1>k25gyiuopksregtn26itnmqgtaicmy5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပန်းတစ်ပွင့်တောင်ဗုဒ္ဓသာသနာပြုတက္ကသိုလ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>284668</id>
    <revision>
      <id>1027035</id>
      <timestamp>2026-04-22T11:08:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24735-79</username>
        <id>141897</id>
      </contributor>
      <comment>&quot; === Pantapwinttaung Buddha Missionary University (PBMU) ===  ==== ရည်ရွယ်ချက် ====        ပန်းတစ်ပွင့်တောင်ဗုဒ္ဓသာသနာပြုတက္ကသိုလ် တည်ထောင်ဖွင့်လှစ် သင်ကြားပို့ချရေးနှ...&quot; အစချီသော စာလုံးတို့နှင့် စာမျက်နှာကို ဖန်တီးလိုက်သည်</comment>
      <origin>1027035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14887" sha1="1hmeecpa6tce44umiw4vj7v0bv5xziq" xml:space="preserve">
=== Pantapwinttaung Buddha Missionary University (PBMU) ===

==== ရည်ရွယ်ချက် ====
       ပန်းတစ်ပွင့်တောင်ဗုဒ္ဓသာသနာပြုတက္ကသိုလ် တည်ထောင်ဖွင့်လှစ် သင်ကြားပို့ချရေးနှင့် ပတ်သက်၍ အဓိကထားရှိသော ရည်ရွယ်ချက်များမှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်ပါသည်။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pantapwinttaung Buddhist Missionary University |url=https://pbmu.edu.mm/ |access-date=2026-04-22 |website=pbmu.edu.mm}}&lt;/ref&gt;

(က) သာသနာ့ဝန်ထမ်း ရဟန်း၊ သာမဏေ၊ သီလရှင်များ စဉ်ဆက်မပြတ် တိုးပွားစည်ပင်လာစေရေး၊

(ခ) ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အနှံ့အပြားတွင် အကျင့်သိက္ခာကောင်းမွန်ပြီး ဒါယကာ၊ ဒါယိကာမများအတွက် မှီခိုအားထား ကိုးစားလောက်သော သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာနှင့် ပြည့်ဝသည့် ကျောင်းထိုင်ဘုန်းကြီးများ ပေါ်ထွန်းလာစေရေး၊

(ဂ) နိုင်ငံတော်သံဃမဟာနာယကအဖွဲ့၏ လမ်းညွှန်မှုဖြင့် သာသနာရေးနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန၊ သာသနာတော်ထွန်းကားပြန့်ပွားရေးဦးစီးဌာနက အဓိကတာဝန်ယူဆောင်ရွက်လျက်ရှိသော ဘုန်းတော်ကြီးသင်ပညာရေးကျောင်းများနှင့် သီလရှင်သင်ပညာရေးကျောင်းများ၌-&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pantapwinttaung Buddhist Missionary University |url=https://pbmu.edu.mm/ |access-date=2026-04-22 |website=pbmu.edu.mm}}&lt;/ref&gt;

* ၁။ ခေတ်စနစ်နှင့်အညီ အခြေခံပညာမူလတန်း၊ အလယ်တန်း၊ အထက်တန်းပညာများကို သင်ကြားပေးနိုင်သော ရဟန်းတော်များနှင့် သီလရှင်ဆရာလေးများ ပေါ်ထွန်းလာစေရေး၊
* ၂။ ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်အနှံ့အပြားရှိ ဆင်းရဲချမ်းသာမရွေး ကလေးသူငယ်များ ပညာသင်ခွင့်ရရှိစေရေးနှင့် အခြေခံဗုဒ္ဓဘာသာ ယဥ်ကျေးမှုများ ရရှိစေရေး၊

(ဃ) သင်္ဂါယနာခြောက်တန်တင်ပြီးသော မူရင်းထေရဝါဒဗုဒ္ဓဒေသနာတော်များကို နိုင်ငံတကာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များသို့ ဖြန့်ဝေနိုင်ရေး၊

(င) သီလ၊ သုတ၊ ဘက်စုံပြည့်ဝပြီး မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဒေသနာတော် အဆုံအမများကို ကမ္ဘာအနှံ့အပြား ပြန့်ပွားစေရေးအတွက် စွမ်းဆောင်ရည်ပြည့်ဝသော သာသနာပြုရဟန်း၊ သာမဏေ၊ သီလရှင်များ ပေါ်ထွန်းလာစေရေး၊

===== ဆောင်ပုဒ် =====
&quot;ပန်းတစ်ပွင့်တောင်မှ သာသနာ ကမ္ဘာအနှံ့ပြန့်စေသော်&quot;

&quot;May the Buddha Sasana Spread All Over the World&quot;

==== တက္ကသိုလ်အကြောင်း ====
       ပန်းတစ်ပွင့်တောင်ဗုဒ္ဓသာသနာပြုတက္ကသိုလ်ကို ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး၊ တိုက်ကြီးမြို့နယ်၊ ဖူးကြီးရေလှောင်ကန်အနီး၊ ပန်းတစ်ပွင့်တောင်သာသနာပြုတောရရိပ်သာကျောင်းတိုက်အတွင်း၌ နိုင်ငံတော်သံဃမဟာနာယကအဖွဲ့၏ လမ်းညွှန်မှု၊ သြဝါဒစရိယဆရာတော်များနှင့် အဓိပတိဆရာတော်၏ ကြီးကြပ်မှု၊ ပန်းတစ်ပွင့်တောင်ဆရာတော် ဒေါက်တာဘဒ္ဒန္တပညာသာရ (အဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိကဓဇ၊ ဓမ္မကထိက ဗဟုဇနဟိတဓရ၊ အဂ္ဂမဟာကမ္မဋ္ဌာနာစရိယ၊ B.A, M.A, Ph.D) ၏ ပစ္စည်းလေးပါး လိုလေသေးမရှိ ထောက်ပံ့ကူညီမှုဖြင့် သာသနာတော်နှစ် ၂၅၆၀ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၇၈၊ ခရစ်နှစ် ၂၀၁၆ တွင် စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပါသည်။

       ပန်းတစ်ပွင့်တောင်ဗုဒ္ဓသာသနာပြုတက္ကသိုလ်သည် ပြည်တွင်း၊ ပြည်ပ ဒေသအသီးသီးတို့တွင် သာသနာပြုတော်မူကြမည့် ရဟန်း၊ သာမဏေ၊ သီလရှင်များအတွက် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ပရိယတ္တိ၊ ပဋိပတ္တိနှင့် နိုင်ငံတော်အစိုးရ ပြဋ္ဌာန်းထားသော မူလတန်း၊ အလယ်တန်း၊ အထက်တန်းစသော လောကီပညာရပ်များကို ဆည်းပူးလေ့လာပေးရာ ဌာနပင်ဖြစ်ပါသည်။ မြတ်ဗုဒ္ဓ၏ တရားတော်အနှစ်သာရများနှင့် ပဋိပတ္တိကျင့်စဉ်များကို ကမ္ဘာအနှံ့ ပြန့်ပွားစေရေးအတွက် လက်တွေ့ကျကျသင်ကြားပေးပြီး ခေတ်မီပညာရေးစနစ်များနှင့် ပေါင်းစပ်ညှိနှိုင်း သင်ကြားပေးသော တက္ကသိုလ် ဖြစ်ပါသည်။

       ပန်းတစ်ပွင့်တောင်ဗုဒ္ဓသာသနာပြုတက္ကသိုလ်ကို တက္ကသိုလ်အုပ်ချုပ်ရေးဗဟိုအဖွဲ့၊ တက္ကသိုလ်ဗဟိုပညာရေး ကော်မတီ၊ ပရိယတ္တိမဟာဌာန၊ ပဋပတ္တိမဟာဌာန၊ ဘာသာရပ်များဆိုင်ရာမဟာဌာန၊ ဗုဒ္ဓဒေသနာပြန့်ပွားရေးမဟာဌာနဟူသော မဟာဌာနကြီး ၄ ခု၊ ၎င်းမဟာဌာနကြီးများ၏ အောက်တွင် ဝိနယပိဋကဌာန၊ သုတ္တန္တပိဋကဌာန၊ အဘိဓမ္မပိဋကဌာန၊ ဝိပဿနာဌာန၊ သမထဌာန၊ သမထဌာန၊ ပါဠိစာပေဌာန၊ သက္ကတစာပေဌာန၊ မြန်မာစာဌာန၊ အင်္ဂလိပ်စာဌာန၊ သင်္ချာဌာန၊ ပထဝီဝင်ဌာန၊ သမိုင်းဌာန၊ သိပ္ပံဌာန၊ ဘာသာရေးဆိုင်ရာသမိုင်းဌာန၊ သာသနာပြုဆိုင်ရာဌာန၊ ကျောင်းထိုင်ဘုန်းကြီးရေးရာဌာန၊ သုတေသန ကျမ်းပြုနှင့် ဘာသာပြန်ဌာန ဟူသော သင်ကြားရေးဌာန ၁၇ ဌာနနှင့် မော်ကွန်းထိန်းဌာန၊ စီမံ/ဘဏ္ဍာဌာန ဟူသောာ စီမံရေးဌာန ၂ ဌာန၊ စုစုပေါင်း ဌာန ၁၉ ခုဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပါသည်။

       မဟာဌာနများတွင် မဟာဌာနမှူးများက ဒုတိယပါမောက္ခချုပ်(သင်ကြား) ဆရာတော်ကို တာဝန်ခံကာ စီမံအုပ်ချုပ်လျက်ရှိပြီး ဘာသာရပ်ဌာန အသီးသီးကို သက်ဆိုင်ရာ ပါမောက္ခ/ဌာနမှူးများက သက်ဆိုင်ရာ မဟာဌာနမှူးများကို တာဝန်ခံကာ တွဲဖက်ပါမောက္ခ၊ ကထိက၊ လက်ထောက်ကထိက၊ နည်းပြများဖြင့် စီမံပို့ချသင်ကြားလျက်ရှိပါသည်။ မော်ကွန်းထိန်းဌာနနှင့် စီမံ/ဘဏ္ဍာဌာတို့ကို မော်ကွန်းထိန်းဆရာတော်နှင့် ဌာနမှူး၊ စီမံ/ဘဏ္ဍာတို့က ဒုတိယပါမောက္ခချုပ်(စီမံ)ကို တာဝန်ခံကာ တွဲဖက်မော်ကွန်းထိန်းများ၊ တွဲဖက်ဌာနမှူးများ၊ ဌာနခွဲမှူးများ၊ ဌာနစုမှူးများဖြင့် စီမံ/ဘဏ္ဍာလုပ်ငန်းများကို ဆောင်ရွက်လျက်ရှိပါသည်။

       ပန်းတစ်ပွင့်တောင်ဗုဒ္ဓသာသနာပြုတက္ကသိုလ်၏ သင်တန်းများမှာ &quot;ပန်းတစ်ပွင့်တောင်မဟာဝိဇ္ဇာလယဓမ္မာစရိယ&quot; B.A (Buddhist Studies) ဘွဲ့အတွက် ၄ နှစ်၊ &quot;ပန်းတစ်ပွင့်တောင်မဟာဝိဇ္ဇာလယမဟာဝိဇ္ဇာ&quot; M.A (Buddhist Studies) ဘွဲ့အတွက်(ကျမ်းပြုအပါအဝင်) ၂ နှစ်၊ &quot;ပန်းတစ်ပွင့်တောင်မဟာဝိဇ္ဇာလယပါရဂူ&quot; Ph.D. (Buddhist Studies) ဘွဲ့အတွက် ၃ နှစ် ဖြစ်ပါသည်။

       တက္ကသိုလ် သင်တန်းသား၊ သင်တန်းသူများအားလုံး၏ စားဝတ်နေရေး၊ ကျန်းမာရေးနှင့် ပညာရေးရာ ကိစ္စအဝဝကို အလုံးစုံတာဝန်ယူဆောင်ရွက်ပေးလျက်ရှိပါသည်။

==== တက္ကသိုလ်၏ အရည်အသွေး ====
       ပန်းတစ်ပွင့်တောင်ဗုဒ္ဓသာသနာပြုတက္ကသိုလ်ကို နိုင်ငံတော်သံဃမဟာနာယကအဖွဲ့၏ လမ်းညွှန်ချက် မူဝါဒများနှင့်အညီ သြဝါဒစရိယဆရာတော်များနှင့် အဓိပတိဆရာတော်၏ ကြီးကြပ်မှု၊ ပါမောက္ခချုပ် ဆရာတော်၏ ပံ့ပိုးပေးမှုများဖြင့် အရည်အချင်းပြည့်ဝသော ပါမောက္ခ၊ ဌာနမှူးဆရာတော်များ၊ တွဲဖက်ပါမောက္ခဆရာတော်များ၊ ကထိကဆရာတော်များ၊ လူပုဂ္ဂိုလ် ပါမောက္ခ၊ ဌာနမှူများ၊ တွဲဖက် ပါမောက္ခများ၊ ကထိကများဖြင့် လောကီ၊ လောကုတ္တရာ ပညာရပ်များကို ပို့ချသင်ကြားပေးလျက်ရှိပါသည်။ ၂၀၂၄-ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော်အသိအမှတ်ပြုတက္ကသိုလ်ဖြစ်လာခဲ့ပါသည်။

       ပြည်တွင်းတက္ကသိုလ်များနှင့် ချိတ်ဆက်ဆောင်ရွက်လျက် ရှိရုံသာမက ပြည်ပနိုင်ငံများဖြစ်သော ထိုင်းနိုင်ငံ၊ လာအိုနိုင်ငံ၊ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၊ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၊ သီရိလင်္ကာနိုင်ငံများရှိ တက္ကသိုလ်များနှင့်လည်း အပြန်အလှန် အသိအမှတ်ပြု သဘောတူ နားလည်မှုစာချွန်လွှာ MoU လက်မှတ်ရေးထိုးနိုင်ခဲ့ပြီး ဖြစ်ပါသည်။

       ဆက်လက်၍ တရုတ်နိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ နီပေါနိုင်ငံ၊ မလေးရှားနိုင်ငံ၊ စင်ကာပူနိုင်ငံ၊ ထိုင်ဝမ်၊ ဟောင်ကောင် စသည့်နိုင်ငံများရှိ တက္ကသိုလ်များနှင့်လည်း ချိတ်ဆက်ဆောင်ရွက်နိုင်ရေး စီစဉ်ဆောင်ရွက်လျက်ရှိပါသည်။

https://pbmu.edu.mm</text>
      <sha1>1hmeecpa6tce44umiw4vj7v0bv5xziq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:~2026-24735-79</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284669</id>
    <revision>
      <id>1027036</id>
      <timestamp>2026-04-22T11:43:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1027036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8540" sha1="f85uflgpjtq62orox6xytrmyi5vbmqi" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် &amp;#126;2026-24735-79 ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၁:၄၃၊ ၂၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>f85uflgpjtq62orox6xytrmyi5vbmqi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Nyi Nyi (Forever Young)</title>
    <ns>3</ns>
    <id>284670</id>
    <revision>
      <id>1027037</id>
      <timestamp>2026-04-22T11:43:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Welcome-Bot</username>
        <id>40494</id>
      </contributor>
      <comment>ကြိုဆိုပါသည်!</comment>
      <origin>1027037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8544" sha1="0l0t62ekuoae3i1jpcxkdk61v08a2q2" xml:space="preserve">== ဝီကီပီးဒီးယားမှ နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုပါတယ် Nyi Nyi (Forever Young) ! ==

{| class=&quot;plainlinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;margin:0 0 1em; width:100%;&quot;
| style=&quot;width:45%; vertical-align:top; border:1px solid #fad67d; background-color:#faf6ed;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-colors-alacarte.svg|21px|link=|]] '''ပထမအဆင့် မိတ်ဆက်'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[Wikipedia:နိဒါန်း|ဝီကီပီးဒီးယား]]ရဲ့ '''[[Wikipedia:Five pillars|လမ်းစဉ်ငါးရပ်]]'''ကို ဦးစွာဖတ်ကြည့်ဖို့ အကြံပြုပါတယ်။ အကောင့်ကို မှတ်ပုံတင်ပြုလုပ်ပြီးတဲ့နောက် '''[[အကူအညီ:မိတ်ဆက်|မိတ်ဆက်ခြင်း]]''' နှင့် '''[[WP:FAQ|မေးလေ့ရှိသော မေးခွန်းများ]]''' က သင့်ကို အများကြီး အကူအညီပေးပါလိမ့်မယ်။ သူတို့တွေက ဝီကီပီးဒီးယားမှာ တည်းဖြတ်နည်းနဲ့ ရေးသားဟန်တွေ၊ အခြား သိသင့်တာတွေကို ပြောပြပေးသွားပါလိမ့်မယ်။ ဝီကီပီးဒီးယားမှာ ပါဝင်ဖို့ သင့်မှာ နည်းပညာဆိုင်ရာတွေ တတ်ကျွမ်းနေဖို့ မလိုပါဘူး။ ပါဝင်ဆောင်ရွက်တဲ့နေရာမှာ ''[[WP:BOLD|သတ္တိရှိပါ]]''။ ပြီးတော့ တခြားသူတွေအပေါ်မှာ ''ရိုးရိုးသားသား ပြုမူဆက်ဆံပါ''။ ဒီနေရာဟာ ''[[w:wiki|ဝီကီ]]'' ဖြစ်ပြီး အလွန့်အလွန် လွယ်ကူပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #fad67d; background-color:#faecc8; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Help-browser.svg|21px|link=| ]] '''အကူအညီရယူခြင်း'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* အကူအညီလိုရင် ဝီကီပီးဒီးယား [[Wikipedia:လက်ဖက်ရည်ဆိုင်|လက်ဖက်ရည်ဆိုင်]]မှာ ဒါမှမဟုတ် [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်|Facebook]] ထဲက [http://www.facebook.com/groups/my.wikipedia မြန်မာဝီကီအဖွဲ့ရဲ့စာမျက်နှာ] မှာ ဝင်ရောက်မေးမြန်း ဆွေးနွေးနိုင်ပါတယ်။
* ဝီကီကို ဘယ်လိုစသုံးရမယ် ဆိုတာကိုတော့ [[Wikipedia:Cheatsheet|တည်းဖြတ်နည်း]] စာမျက်နှာမှာ ကြည့်ပါ။
* တည်းဖြတ်ခြင်းအကြောင်း နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ်လေ့လာချင်တယ် ဆိုရင်တော့ [[Wikipedia:ဆောင်းပါးများကို တည်းဖြတ်ခြင်း|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* မေးမြန်းစရာတွေ ရှိတယ်ဆိုရင် [[WP:Q|ဒီနေရာမှာ]] မေးမြန်းနိုင်ပါတယ်။ 
* သင့်အနေနဲ့ [[WP:Administrators|စီမံခန့်ခွဲသူ]]တစ်ဦးဦးကိုလည်း သူတို့ရဲ့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာကနေတဆင့် ဆက်သွယ်နိုင်ပါတယ်။
* ယူနီကုဒ်ဖောင့် သွင်းဖို့ အခက်အခဲရှိရင် [https://unicodetoday.org/fonts/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
* ဘာကီးဘုတ် သုံးရမလဲ မသိရင် [https://unicodetoday.org/keyboards/ ဒီမှာ] ကြည့်ပါ။
&lt;/div&gt;
| style=&quot;padding:0 0.5em;&quot; |
| style=&quot;width:55%; vertical-align:top; border:1px solid #abd5f5; background-color:#f1f5fc;&quot; |
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Gnome-applications-utilities.svg|21px|link=|]] '''မှတ်သားဖွယ်ရာများ'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
* စမ်းသပ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင် [[Wikipedia:Sandbox|ဒီစာမျက်နှာ]]ကို သုံးပြီး စာမျက်နှာတည်းဖြတ်မှုကို စမ်းသပ်နိုင်ပါတယ်။
* ဆောင်းပါးသစ်တစ်ပုဒ် စတင်ရေးသားချင်တယ်ဆိုရင် [[WP:YFA|သင်၏ ပထမဆုံးဆောင်းပါး]] စာမျက်နှာကို ဖတ်ကြည့်ပါ။
* ဆောင်းပါးသစ်အတွက် အမည်ပေးဖို့ အခက်အခဲရှိနေရင် [[Wikipedia:ဆောင်းပါးခေါင်းစဉ်များ|ဒီစာမျက်နှာကို]] ဖတ်ကြည့်ပါ။
* [[Help:ပုံတင်နည်းလမ်းညွှန်]] မှာ ပုံတင်နည်း၊ ထည့်သွင်းအသုံးပြုနည်းတွေ ရှင်းပြထားပါတယ်။
* [[Wikipedia:ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ|ပုံအသုံးပြုခြင်း မူဝါဒ]] က မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှာ ဘယ်လိုပုံတွေ တင်သင့် မတင်သင့်ဆိုတာကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ဖို့ ကူညီပေးပါလိမ့်မယ်။
* ကျေးဇူးပြုပြီးတော့ ဆွေးနွေးချက် စာမျက်နှာတွေမှာ &amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126; ရိုက်ထည့်ပြီး သင့်အမည်ကို လက်မှတ်ထိုးပေးပါ။
* သင့်အကောင့်အတွက် [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|gadgets]] (custom features) ကိုလည်း အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
* [[wiktionary:my:Wiktionary:သတ်ပုံ|သတ်ပုံကျမ်း]]မှာ စာလုံးပေါင်း၊ သတ်ပုံသတ်ညွှန်းများ စစ်နိုင်ပါတယ်။
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border-bottom:1px solid #abd5f5; background-color:#d0e5f5; padding:0.2em 0.5em; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Tango Globe of Letters.svg|21px|link=| ]] '''Welcome!'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:0.4em 1em 0.3em;&quot;&gt;
[[File:Nice Cup of Tea.jpg|200px|right|မြန်မာဝီကီပီးဒီးယားမှ လှိုက်လှဲစွာ ကြိုဆိုပါတယ်။ မိတ်ဆွေ စိတ်ပါဝင်စားရာ ကဏ္ဍတွင် ပါဝင်၍ ဆောင်းပါး ရေးသားနိုင်ပါတယ်။]] Welcome to '''Myanmar Wikipedia'''! I hope you enjoy improving and editing this [[ဝီကီပီးဒီးယား|Wikipedia]] project. These pages are especially useful for those who are literate in Burmese.  However, even experienced Wikipedians who don't know any Burmese have helped out with other things, such as updating images from Commons, so don't be afraid to improve the wiki any way you can!  Remember, someone else can always come later and fix any changes you make that are not perfect. Thank you.
&lt;/div&gt;
|}&lt;!-- Template:Welcome --&gt; --[[အသုံးပြုသူ:Welcome-Bot|Welcome-Bot]] ([[အသုံးပြုသူ ဆွေးနွေးချက်:Welcome-Bot|ဆွေးနွေး]])  ၁၁:၄၃၊ ၂၂ ဧပြီ ၂၀၂၆ (UTC)</text>
      <sha1>0l0t62ekuoae3i1jpcxkdk61v08a2q2</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>